Your SlideShare is downloading. ×

Elsevier 65 jaar - 65 jaar advertenties

1,735

Published on

Een overzicht van 65 jaar adverteren in Elsevier.

Een overzicht van 65 jaar adverteren in Elsevier.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,735
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Elsevier 65 jaar 65 jaar advertenties 1945 www.elsevier.nl 201088 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 1
  • 2. Inhoud ARENDO JOUSTRA Non 03 Voorwoord Arendo Joustra 04 Inleiding 07 Rue Elzévir (column René Zaaijer) 08 Elseviers erfgoed Solus 10 De hoeksteen van elk mediaplan De wapenspreuk van Elsevier is ‘Non Solus’, wat (column Bert Kamp) zoveel betekent als ‘niet alleen’. Deze twee woorden zijn al vanaf het eerste nummer van Elsevier, dat 27 12 33 jaar Elsevier in mijn leven oktober 1945 verscheen, met het weekblad verbonden. (essay Evert Bronkhorst) Een plaatje met deze twee woorden maakte de eersteCover 2 decennia zelfs onderdeel uit van het logo van Elseviers 14 Qualitytime voor je advertentie Weekblad. Het beeldmerk verbond, als een soort (column Edwin van Kuilenburg) koppelteken, de twee titelwoorden Elseviers & Week- blad. Tegenwoordig siert het plaatje, enigszins 15 Geschiedenis van de reclame in gemoderniseerd, het colofon van het weekblad. Nederland 1945 – 1960 Het beeldmerk laat behalve de tekst ‘Non Solus’ 16 Advertenties 1945 – 1960 een oude, wijze man zien, die naast een boom staat. Hij grijpt naar een druiventros aan een wingerd die de boom omrankt. Het embleem dateert uit de zeventiende 32 Geschiedenis van de reclame in eeuw, toen het vanaf 1620 als drukkersmerk in gebruik Nederland 1960 – 1975 was bij de internationaal bekende uitgeversfamilie Elsevier in Leiden. 33 Advertenties 1960 – 1975 Het huidige Elsevier heeft niets met deze familie te maken. Toen boekhandelaar Jacobus George Robbers in 48 Geschiedenis van de reclame 1880 in Rotterdam een uitgeverij begon, nam hij naam in Nederland 1975 – 1990 en beeldmerk over van die zeventiende-eeuwse drukker. Een decennium later begon hij een geïllustreerd maand- 49 Advertenties 1975 – 1990 blad, dat hij eveneens Elsevier noemde. Door de Duitse bezetting staakte vijftig jaar later de uitgave van dat 64 Geschiedenis van de reclame in tijdschrift, om na de oorlog als weekblad verder te gaan. Nederland 1990 – 2005 Nu al 65 jaar lang. 65 Advertenties 1990 – 2005 ‘Non Solus’ slaat op de mens die ‘niet alleen’ voor zich- zelf is geboren. Hij moet het samen met anderen doen. 80 Geschiedenis van de reclame in Dat geldt ook voor de redactie van Elsevier. Die kan het blad niet maken zonder lezers, drukkers, bezorgers en, Nederland 2005 – nu zoals uit deze uitgave overduidelijk blijkt, adverteerders. 81 Advertenties 1990 – 2005 Arendo Joustra 86 Colofon/Dankwoord Hoofdredacteur Elsevier ELSEVIER 65 JAAR 3
  • 3. Inleiding 1945 201065 jaar ten toen: wie zijn wij om dat te bepalen? Bij de verkiezing van de beste advertentie uit 65 jaar Elsevier hebben we daarom zo veel mogelijk experts betrokken, namelijk u,adverteren onze lezers en websitebezoekers. De verkiezing is begin november 2010 live gegaan op de website van Elsevier. Twee weken lang hebben lezers en sitebezoekers, adverteerders, planners en strategen vanin Elsevier mediabureaus hun stem kunnen uitbrengen op en waar- dering kunnen uitspreken voor volgens hen de beste ad- vertentie. Wat vindt u terug in deze Special Editie van Elsevier? Uiteraard staan de 65 genomineerde advertenties in deze Speciale Editie. Daarnaast wilden we zo veel mo- gelijk duiding geven aan de advertenties, maar ook aanOp 27 oktober 1945 verscheen het eerste nummer van El- dat wij, met oh’s en ah’s, online bladerden in deze schat de tijd waarin ze zijn verschenen. Met behulp van Hetseviers Weekblad, later Elsevier. Voor ons een historische van informatie vonden we het niet meer dan terecht dat ReclameArsenaal (www.reclamearsenaal.nl) en Wilbertgebeurtenis, want als Henk Lunshof en Jan Pieter Klautz we ook een gedrukte versie met een aantal hoogtepunten Schreurs, reclamehistoricus en docent aan de Vrije Uni-niet een goede basis hadden gelegd, dan had Elsevier nu uit 65 jaar adverteren in Elsevier moesten maken. Zo veel versiteit Amsterdam, hebben we in vijf tijdvakken de ge-niet meer bestaan. adverteerders en zo veel merken die zich gedurende 65 schiedenis van de reclame beschreven. Ook hebben we65 jaar na dato is Elsevier een van de weinige tijdschriftmer- jaar wilden koppelen aan het merk Elsevier. Dat verdient per jaar een aantal historische feiten benoemd. De coverken die al zo lang bestaan, en zo’n sterke positie innemen een aandenken. van Elsevier uit het betreffende jaar maakt het tijdsbeeldop de Nederlandse markt. De journalisten en schrijvers, de compleet. Een aantal experts in adverteren hebben tenlezers en ook de adverteerders hebben allen bijgedragen Selectie van advertenties slotte hun visie gegeven op het merk Elsevier.aan die sterke positie en de ontwikkeling van Elsevier door Hoe maak je vervolgens een keuze uit advertenties in 65de jaren heen. En het merk blijft volop in ontwikkeling. Nieu- jaargangen Elsevier? Welke keuze je ook maakt, het zal De winnaar van de verkiezing Beste advertentie uit 65 jaarwe kansen in de markt met de komst van internet, mobiele altijd arbitrair zijn. De invalshoek die wij hebben gekozen, Elsevier met de meeste stemmen (gecombineerd met hogetelefoon en tablets (iPad) worden gretig omarmd om het is of een advertentie een mooi beeld oplevert. Een mooi waardering) is geworden: Winnamerk Elsevier verder uit te bouwen. beeld kan een mooie, krachtige, typische tijdschriftencam- Adverteerder: Air France a beste r pagne zijn, maar ook een treffend tijdsbeeld. Zoals merken Datum: Elsevier 13 december 2008Digitaal archief Elsevier adver t65 jaar Elsevier is een prachtig moment om terug te kij- die in het verleden een positie in de markt hadden, maar nu niet meer bestaan. Of positioneringen die in de loop We wensen u veel plezier en ook inspiratie bij het terughalen entie uit 65 jaar Elsken in de annalen. En dat gaat nu erg gemakkelijk dank- van de tijd totaal zijn gewijzigd. Zo draaide het in 1959 in van herinneringen en het kennismaken met wellicht onbe- evierzij het online digitale archief op elsevier.nl. Hier kunt u de communicatie van KLM om de technische specificaties kende merken. Als laatste bedanken we al onze klanten diebladeren in alle advertenties die de afgelopen 65 jaar in van het vliegtuig. In 2001 gaat het in de beroemde zwan- nog dagelijks hun vertrouwen uitspreken in het merk Elsevier,het weekblad zijn verschenen. Talloze passeren de revue. encampagne om de betrouwbaarheid van KLM als maat- en het daarmee mede vormgeven.Het biedt een kijkje in de historie van reclame maken schappij. Het vliegtuig wordt als een gegeven beschouwdna de Tweede Wereldoorlog. Alle campagnes staan in de waaraan KLM zijn betrouwbaarheid mede ontleent, en iscontext van de tijd. Dat maakt het ook zo bijzonder. Geen niet meer terug te vinden in de advertentie. Matthieu van der Heidenenkele succesformule klopt langer dan een campagne. Per jaargang hebben we uiteindelijk één advertentie gese- Director Marketing & SalesOpmerkelijk is bijvoorbeeld dat in de eerste nummers lecteerd, waardoor we een mooi beeld van 65 adverteren Reed Business Media Amsterdamvan Elseviers Weekblad al advertenties stonden, slechts in Elsevier hebben gekregen.vijf maanden na het einde van de Tweede Wereldoorlog in René ZaaijerNederland. We vinden in die beginjaren al merken als Van Verkiezing Marketing Manager SalesLanschot Bankiers en Dagravit terug. Op de momenten Welke advertentie is dan de beste advertentie? We dach- Reed Business Media Amsterdam4 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 5
  • 4. RENÉ ZAAIJER Rue ElzévirOnlangs werd ik door collega John de Greef, fashion direc- Parijs zijn bestaansrecht gekregen. Echte relations franco-tor bij Elsevier, attent gemaakt op het bestaan van een Rue néerlandaises dus.Elzévir in Parijs. Ik was toch aan het graven in de historie In feite hebben we in Nederland ook een Rue Elsevier. Zievan 65 jaar adverteren in Elsevier, dus het zo: Elsevier is een straat met meer-dit gegeven intrigeerde mij wel. Is er een dere winkels met kwaliteitsproducten.connectie tussen Elzévir en Nederland, of De straat van Elsevier, daar komt eenles Pays-Bas zoals de Fransen zeggen? Is specifiek koopkrachtig publiek op af. Alsdit een grappig toeval, of ligt er meer aan adverteerder wil ik profiteren van de aan-ten grondslag? trekkingskracht van deze straat en mijn product of dienst graag kenbaar makenRue Elzévir ligt in de wijk Le Marais (3de via de etalages van de verschillende win-arrondissement) in Parijs, een straat waar kels. Alle spin-offs van het merk Elseviernaast hotels en appartementen ook een (weekblad, STIJL, Speciale Editie, website,wijnhandel en een klein bijzonder muse- mobiele telefoon, iPhone-app, iPad) heb-um, Musée Cognacq-Jay, te vinden zijn. In ben ervoor gezorgd dat we inmiddels eendit museum zijn topstukken te bezichtigen complete winkelstraat, een Rue Elseviervan onder anderen Jean-Baptiste Greuze hebben.en Rembrandt van Rijn (De ezel van Ba- Elsevier is een merk met zo’n rijke histo-laam). Hier is dus in elk geval sprake van Het merk is rie, dat kent zijn weerga niet. Het merk iszogeheten relations franco-néerlandaises. nog rijker en sterker dan je zou vermoe- nog rijker den. Historie geeft handen en voeten aanHoe dieper je graaft, hoe meer details je dat gevoel van een sterk merk.tegenkomt. Er blijkt aan de Rue Elzévir en sterker Adverteerders willen zich koppelen aanwel degelijk een Nederlandse connectie een sterk merk, want dit straalt af op hunte kleven. De Nederlandse familie Elzévir dan je zou eigen merk. Je kiest je omgeving waar je(of Elsevier) is namelijk wereldberoemd je als adverteerder, als merk het meestals drukker/uitgever van belangrijke we- vermoeden thuis voelt. Die rijke historie geeft adver-tenschappelijke boeken. Omstreeks 1592 teerders het gevoel dat ze met adverterenbegint Lodewijk Elzévir boeken te drukken een winkel openen aan de Rue Elsevier.en uit te geven in Leiden. Het gaat daarbij niet om de minste Virtueel kunt u een straatje om in 65 jaar historie via hetwerken. Een paar voorbeelden van auteurs: Galileo Galilei, digitale archief van Elsevier. In Parijs kunt u fysiek wandelenSimon Stevin, Hugo de Groot, Constantijn Huygens, Molière, in Rue Elzévir, in de geschiedenis van Elsevier. Vind ik eenErasmus, enzovoort. Zo veel boeken dat je er waarschijnlijk leuk idee.een straat mee kunt vullen. De Republiek der Zeven Verenig-de Nederlanden was eind zestiende eeuw een vrijstaat voor N.b. De uitgeverij Elsevier zoals we die nu kennen is in 1880andersdenkenden. Hier konden boeken worden gedrukt en opgericht door Jacobus George Robbers. Hij vernoemde zijnuitgegeven die elders in Europa verboden waren. Daar den- uitgeefbedrijf naar het beroemde Nederlandse uitgeversge-ken sommige politici tegenwoordig heel anders over. slacht Elzévir.Daarnaast is het lettertype mediaeval (in het Engels: oldstyle, in het Duits: Antiqua) in Frankrijk vernoemd naar de René Zaaijeruitgever Elzévir. De Rue Elzévir heeft om deze redenen in Marketing Manager Reed Business Media Amsterdam ELSEVIER 65 JAAR 7
  • 5. Elsevierserfgoed8 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 9
  • 6. BERT KAMP Elsevier de hoeksteen van elk mediaplanWie is niet met Elsevier opgegroeid? Thuis lazen wij Else- zelf. Elsevier is ook een houvast in deze lastige tijden. Ikvier, de NCRV-gids, plus wat dagbladen. De gids is inmid- zie dan ook dat de collega’s in de opiniepers zich optrekkendels omgezet naar een tientjeslidmaatschap. Ondanks wat aan Elsevier. Er bestaat nog steeds een grote markt vooruitstapjes naar andere opiniebladen is Elsevier altijd een de opiniepers. Een sterk segment opiniepers is daarbij es-basis geweest voor mijn informatievoorziening. Mijn print- sentieel voor het voortbestaan van de individuele titels. Alsconsumptie bestaat eigenlijk uit een het slecht gaat met een titel, dan hebben dedagelijkse portie AD Sport, Trouw, Het andere titels in het segment daar last van.Financieele Dagblad en De Financiële Te- Het is daarom bemoedigend om te zien datlegraaf. Tijdschriften lees ik, op Elsevier Banken hebben De Groene Amsterdammer goed bezig is, enna, niet. De rest blader ik elke week en in hun mediaplan er weer wordt geïnvesteerd in Vrij Nederland.maand door om bij te blijven. Dit zorgt voor stabiliteit binnen het segment vaak behoefte waar Elsevier vaak alleen de kar moest trek-Ook in de mediaplanning vormt/vormdeElsevier de hoeksteen in menig media- aan platformen ken.plan. ‘Gedegen’, een ‘beetje voorspel- die autoriteit Digitale media gaan een steeds grotere rolbaar’, maar altijd effectief. Banken heb- spelen in de communicatie van de Rabobank.ben in hun mediaplan vaak behoefte aan hebben Dat komt doordat het ook online steeds be-platformen die autoriteit hebben en be- ter mogelijk is om zowel thematische alstrouwbaar zijn, omdat dit afstraalt op de responsematige doelstellingen te halen.communicatie. ‘Gedegen’ en ‘voorspelbaar’ zijn daarom geennegatieve definities, want dit biedt de mogelijkheid om naast Ook Elsevier heeft de digitale wereld betreden. En ook hierdeze basismedia te experimenteren met andere middelen.Het centrale idee blijft echter altijd leading in de communica- zien wij weer de voortrekkersrol. De rest van het opinieseg- ment heeft nog steeds geen goed antwoord op bijvoorbeeld Wat wetie van de Rabobank. Het centrale idee of thema wordt altijd de rol van internet. Elsevier introduceerde een perfecte site u nietgeïntegreerd uitgerold over verschillende mediumtypen met die complementair is aan de printtitel. Van kannibalisme is w onthou ilden den!een identiek verhaal en met dezelfde herkenbaarheid. geen sprake. Als je dit weet te bewerkstelligen, dan doe je het goed.Elsevier heeft een status aparte in het segment van de opi- inhouse adver t uit 196 entieniebladen: waar andere titels continu zoeken naar de juiste Bert Kampbalans, met grote ups en downs, blijft Elsevier gewoon zich- Communication Channel Manager Rabobank Nederland 610 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 11
  • 7. EVERT BRONKHORST De hoogtijperiode Het begin van de 21ste eeuw Tot eind jaren 80 was de middelenkeuze nog steeds geen Inmiddels verkeren we al elf jaar in een nieuwe eeuw. De hot issue. Televisie-inkoop ging gewoon nog per kwartaal technologische ontwikkelingen volgen elkaar in een hoog en Nederlandse commerciële initiatieven op het gebied van tempo op. Informatie is van veel meer kanten beschikbaar, 33 jaar Elsevier televisie en radio begonnen pas eind jaren 80 serieuze vor- het echte nieuws halen wij online via allerlei verschillende men aan te nemen. Elseviers Weekblad ging op in Elseviers kanalen binnen. De papieren versie van dagbladen heeft Magazine en om de markt in personeelsadvertenties niet te als de brenger van nieuws de strijd verloren. Kranten gaan missen, werd Carrière gelanceerd. steeds meer de rol spelen van ‘de duider van het nieuws’. in mijn leven Overigens slaat hoogtijperiode op de advertentiebezetting En daarmee komen zij steeds meer in het vaarwater van het en niet op de oplage. In de jaren 80 ging de oplageontwik- segment opiniebladen. keling niet echt crescendo, van ruim 136.000 exemplaren in 1980 tot een dieptepunt van circa 112.000 exemplaren in Door die overload aan informatie is ook de rol van Elsevier in 1990. Dat had alles te maken met meer focus op kunst en mijn leven veranderd. Nog steeds heb ik behoefte aan ach- veel minder aandacht voor binnenlandse politiek sinds de tergronden en duiding van de ontwikkelingen en nog steeds restyling in 1987. haal ik die liever uit een titel als Elsevier dan uit een dag- blad. Maar ook ik heb last van een overvloed aan informatie, Maar op advertentiegebied was Elsevier gemakkelijk te ver- het is bijna onmogelijk om alles te volgen. kopen aan adverteerders. Zeker in de B-to-B-markt: onder- Dat is ook de reden dat mijn leesfrequentie van Elsevier isHet begin Maar de contacten met de uitgeverijen begonnen op dat mo- nemers lazen de titel zelf ook en voelden zich beter thuis teruggelopen. Ik denk dat ik nu 26 van de 52 nummers ‘gro-Middelbare school werd pas echt leuk in havo-4. Bij het vak ment wel te komen. En voor een aantal klanten waren toen bij een liberale/conservatieve titel als Elsevier dan bij het tendeels’ lees. Voor de overige 26 zou ik ´voor de helft´geschiedenis was staatsinrichting nog Elseviers Weekblad en Elseviers ´linkse´ Vrij Nederland, het katho- moeten antwoorden.nog een belangrijk onderdeel en het Magazine potentieel interessante ti- lieke De Tijd of het gezichtsloze‘vrijblijvende’ maatschappijleer was, tels. Dus kwamen de advertentiever- Haagse Post. Daarnaast was de De toekomstondanks een slechte docent, heelinteressant. We schrijven 1977 en op de kopers (voor de jongere lezers: die noemen we nu accountmanagers) titel ook belangrijk voor alle B-to- C-adverteerders in het hogere seg- Elsevier is Wat Elsevier goed heeft gedaan, is de impact van de technologische ontwik-op dat moment begon ik ook steeds op een zolderetage in Nijkerk langs ment, voor de wat luxere artikelen, kelingen te onderkennen en daaropmeer politieke interesse te ontwik-kelen. Het kabinet-Den Uyl was ten advertentie- voor adverteerders als Hörmann en Fläkt. In deze periode is mijn contact de whisky’s van deze wereld en de betere sigaren. van een proactief te anticiperen. Daarom is Elsevier van een tijdschriftmerk ge-einde gekomen en het was de eer- met een van de iconen van Elsevier, ëvolueerd tot een mediamerk. Hier-ste keer dat de fusiepartij CDA aande Tweede Kamerverkiezingen deel- markt Fokke Zandstra, ontstaan. De roerige jaren 90 Voor de ontwikkeling van de op- tijdschriftmerk door is ten opzichte van de andere opiniebladen een duidelijke voor-nam. Wat volgde, was een eindeloze Mediumtypekeuze was in die jaren vrij lage waren de jaren 90 fantastisch sprong gecreëerd en is elsevier.nl alformatieperiode en het mislukkenvan een mogelijk tweede kabinet- werd eenvoudig en weinig spannend. De hoeveelheid beschikbare middelen voor Elsevier. Van het dieptepunt in 1990 van circa 112.000 exempla- geëvolueerd sinds de lancering in 2004 geen ver- taling van de gedrukte versie, maarDen Uyl. was beperkt en de focus lag vooral ren steeg de oplage naar een re- biedt het een duidelijk toegevoegdeOp een middelbare school in Ermelo, de strijd op titelkeuze. In de B-to-B-markt ging het voornamelijk om de vele speci- cord van ruim 146.000 exemplaren tijdens de millenniumwisseling. Het tot een waarde. En dat er nu al een goed app verkrijgbaar is voor de iPhonewaar het lerarenkorps werd gedomi- fieke vakbladen versus de meer al- had ook de tijdgeest mee, geld ver- en iPad is ook een duidelijk bewijsneerd door de PPR (onder anderenles gehad van een De Gaay Fortman, scherper gemene dagbladen en tijdschriften. Het was ook in deze periode dat het dienen was geen vies woord meer. Dit was ook de periode waarin ik El- mediamerk dat Elsevier precies weet wat in de nabije toekomst steeds belangrijkerinderdaad familie van…), werd de eerste Decision Makers-onderzoek sevier als consument ongeveer als gaat worden.behoefte aan meer achtergrondin- het licht zag (1982), onder auspiciën mijn lijfblad beschouwde, het gafformatie en een ander, wat genu- van Bonaventura/Reed Business en precies de informatie waaraan ik Vanuit zakelijk oogpunt is dit heelanceerder geluid steeds belangrijker. Dus werden wekelijks De Telegraaf. Keuzes konden ineens worden gemotiveerd en behoefte had en het bevestigde mij in mijn opinies. Eigenlijk belangrijk en dat maakt het in deze tijden, met een roep ombij de boekhandel de serieuzere tijdschriften gescand en in dat maakte de wereld veel boeiender en spannender. kan ik zeggen dat ik toen op de standaard-onderzoeksvragen geïntegreerde communicatie, gemakkelijker om het merk El-een aantal gevallen ter plaatse grotendeels gelezen. In deze zou hebben geantwoord: ´26 van de 52 nummers lees ik sevier als partner in strategieën op te nemen.periode was het aanbod nog wat groter, ook Accent en De Elseviers Magazine werd redactioneel geleid door Ferry Hoog- helemaal en 26 van de 52 nummers lees ik grotendeels´. Als consument ben ik wat traditioneler ingesteld en blijf ikNieuwe Linie lagen bijvoorbeeld nog in de schappen. endijk, die een landelijke bekendheid genoot omdat hij ook Op de advertentiemarkt werd de strijd scherper. De concur- het nog steeds prettig vinden om op vrijdag het opinieweek- via de AVRO-televisie en -radio veel commentaren verzorgde. rentie kwam niet zozeer van het opiniesegment zelf, maar blad Elsevier in de bus te vinden en daarin gedurende hetVan privé naar zakelijk Daarnaast publiceerde hij in 1982 een thriller: In het holst veel traditionele ´trouwe´ adverteerders gingen budget over- weekeinde goede achtergrondinformatie en duiding te kun-De rol van tijdschriften in mijn leven veranderde in 1981. van Hilversum. Ik ben, denk ik, een van de weinige Nederlan- hevelen naar bijvoorbeeld televisie en radio. Automerken, nen lezen.Niet alleen privé, maar ook zakelijk gezien werd het belang- ders die dat boek ook hebben gekocht. Het staat nog steeds verzekeraars, alcoholische dranken, allemaal maakten zerijk om bij te blijven, omdat ik in dat jaar mijn eerste baan in in mijn boekenkast. Overigens lees ik nu op de flaptekst dat geheel of gedeeltelijk de overstap naar het veel sexyer me-de reclame- en mediawereld kreeg. In die tijd lag de focus de filmrechten nog voor publicatie gelijk zijn gekocht door diumtype televisie. Ineens werd het geen strijd meer metvooral op media-executie (toen heette het nog gewoon order) producent Rob Houwer, maar ik kan me niet herinneren ooit andere opiniebladen of brede B-to-B-printtitels, maar moest Evert Bronkhorsten was planning in mijn functie nog niet echt een issue. een verfilmde versie in de bioscoop te hebben gezien… het gevecht worden aangegaan met andere mediumtypen. Director of Strategy Vizeum12 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 13
  • 8. 1945 EDWIN VAN KUILENBURG GESCHIEDENIS VAN DE RECLAME IN NEDERLAND Quality time 1960 voor je Herstel en advertentie verzuilingEen paar jaar geleden kwam de worldwide creative director merk doen. En voor de verkoop. (En liefst ook voor de maker,van JWT naar Amsterdam voor een peptalk die was bestemd in de vorm van een Leeuw of Lamp.)voor ons, de creatieven. Het was een bevlogen Australiër Maar naast een briljant idee is er nóg een onmisbaar ingre-met een prima presentatie. De kern van zijn betoog: staar je diënt om de aandacht van de consument langer vast te hou-niet blind op de dertig seconden die een commercial duurt. den dan hij zelf van plan was. Uiteraard is dat het medium.Niet op die één komma zoveel seconden contact die de con- Dat ‘the medium’ ook ‘the message’ is, is in zoverre waar,sument met een abri heeft. Ons doel dat het medium van zichzelf al eenmoet zijn de consument lang, langer, zo warme band met de doelgroep moetlang mogelijk met het product van deklant bezig te laten zijn. ‘Any which way.Carry on, guys!’ En weg was-ie weer. VOOR hebben. Elsevier heeft dat. Het is geen blad, maar een merk. 65 jaar bestaan, maakt een monument van een blad.Naar Rome. Of Dubai. ELSEVIER Daarin je boodschap plaatsen, geeft iets extra’s. Voor Elsevier neemt de le- De eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog heerst er dering nog weinig weerklank en gaan fabrikanten en recla- NEEMTHij had gelijk, natuurlijk. Het winnen zer de tijd. En dan is het de kunst om schaarste op allerlei gebied. Veel is nog op de bon. Ook voor memakers veelal op de oude voet verder. Niettemin wordtvan kostbare tijd om een band op te met je uiting op hetzelfde kwaliteitsni- de reclame zijn het moeilijke tijden. Adverteren in kranten er steeds vaker marktonderzoek verricht.bouwen met de doelgroep, is de echte veau te gaan zitten als dat van de re- is wegens papiertekort beperkt. Om energie te besparen, isopdracht van de reclamemaker. Daarbetalen de opdrachtgevers ons uurta-rief voor. Maar ja, dan de praktijk. Re- DE LEZER dactionele kolommen. Want in Elsevier is tijd te winnen. Qualitytime voor je boodschap. lichtreclame verboden en mogen etalages na half negen ’s avonds niet verlicht zijn. Intussen groeit de verzuiling van de Nederlandse politieke en maatschappelijke verhoudingen naar een hoogtepunt. Die situatie wordt weerspiegeld in de reclame. Adverten-clame is per definitie een vluchtig vak.En het wordt steeds vluchtiger. (Niet DE TIJD Zelf heb ik ook advertenties van me- Na de komst in 1948 van de Marshall-hulp (financiële steun uit de Verenigde Staten) gaat het beter met de economie ties die naar bloot zwemen, zijn taboe in de katholieke en protestants-christelijke bladen. Bikini’s worden badpakken,voor niets dagdromen talloze copywri- zelf in Elsevier teruggevonden. Voor en kan er meer reclame worden gemaakt. Vooral reclame strapless jurken krijgen schouderbandjes, rokken moetenters van die ene roman, die ze echt ooit BMW of Randstad. Daar werd ik altijd voor merkartikelen neemt een grote vlucht, niet in de laat- langer en teksten worden gekuist.nog eens gaan schrijven.) blij van. De uiting paste goed in het Umfeld, zoals de media- ste plaats door de opkomst van zelfbedieningswinkels. De Een andere uiting van de tijdgeest is de ophef in 1958 rond jongens zouden zeggen. Kreeg extra cachet door de plaats reclame wordt gemaakt door tal van nieuwe reclamebu- het boek De verborgen verleiders van de Amerikaan VanceMaar, het kan! Ook in de huidige tijd, met miljoenen prikkels waar-ie stond. Maar ook wist ik vrijwel zeker dat mijn adver- reaus. Spraakmakend is het bureau Prad, opgericht door Packard. De auteur betoogt daarin dat reclamemakers deper dag. Tijd winnen met een uiting kan. De geschiedenis tentie daar extra aandacht zou krijgen. Qualitytime. Maurits Aronson. Samen met Smith’s, Palm, Van Maanen, consument met geraffineerde psychologische methoden,van de reclame kent heel wat meesterwerken die dat bewij- Natuurlijk gaat ook Elsevier steeds meer online en lees ik DelaMar en Lintas staat het jarenlang aan de top van de zonder morele beperkingen, trachten te verleiden tot hetzen. Uit de tijd waarin iconen als David Ogilvy en de Saatchi- hem steeds vaker via de app. Dat schept weer nieuwe uitda- Nederlandse reclamewereld. Via de Marshall-hulp (Amerika doen van aankopen; het publiek wordt gemanipuleerd.broers hun creativiteit lieten gelden, maar gelukkig ook in gingen om tijd voor de klant en zijn product te winnen. stelde gelijk zijn handelsgrenzen open) maken Nederlandse Packards kritiek op de reclamemakers en ondernemingenNederland anno nu. Advertenties om in te lijsten. Wat vaak Gaat lukken. Elsevier, van harte. reclamemakers kennis met het fenomeen marketing - dat wordt door velen gedeeld. De kritiek sluit aan bij een groei-ook gebeurt. Recht tussen de ogen printparels, waar men- in de Verenigde Staten dan al ruimschoots wordt toegepast. ende mondigheid van de consument. Sinds zijn oprichtingsen door gebiologeerd raakten. Die ze tot de laatste punt Edwin van Kuilenburg Daarin staat niet het productieproces centraal, maar de in 1953, geeft de Consumentenbond daar vorm aan. Naastlezen. Waarover ze nadenken. Op reageren. Die iets voor een senior copywriter UbachsWisbrunJWT consument en zijn behoeften. Vooralsnog vindt deze bena- producten wordt daarbij ook reclame de maat genomen.14 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 15
  • 9. 1945 1946 HET JAAR 1945 HET JAAR 1946 > Einde WO II voor Nederland > ENIAC de eerste computer, gebouwd in VS > Atoombommen op Hiroshima en Nagasaki > Arbeidsvitaminen voor het eerst uitgezonden > H. Lunshof en J.P. Klautz > Introductie begrip “IJzeren Gordijn” richten Elseviers Weekblad op door (ex-premier) Winston ChurchillBOOG EN HAAS VAN LANSCHOT > Eerste nummer Elseviers Weekblad rolt > Truus Smulders-Beliën eerste vrouwelijkeElsevier nr: 01 Elsevier nr: 51/52 van de pers op dagbladformaat burgemeester in NL van Oost-, West- enjaargang 01 jaargang 02 Middelbeers (Noord-Brabant)20 oktober 1945 21 december 194616 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 17
  • 10. 1947 1948 HET JAAR 1947 HET JAAR 1948 > Schrijver Harry Mulisch debuteert in > Mahatma Ghandi vermoord Elseviers Weekblad met “De Kamer” > Staat Israël uitgeroepen door Ben-Gurion > Publicatie Het Achterhuis van Anne Frank > Inhuldiging Juliana als Koningin der Nederlanden > Willem Drees: noodwet Ouderenvoorziening > Nederland koopt vliegkampschip van EngelandDRAGAVIT ERRES (later AOW) en doopt het om tot Karel DoormanElsevier nr: 44 Elsevier nr: 02 > Introductie Marshall-plan (min. Buitenl. Zaken VS)jaargang 03 jaargang 04 om Europa er na de oorlog weer bovenop te helpen01 november 1947 10 januari 194818 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 19
  • 11. 1949 1950 HET JAAR 1949 HET JAAR 1950 > Elsevier bereikt oplage van 120.000 exemplaren > DAF-fabriek in Eindhoven geopend > Oprichting NAVO > Amerika begint productie waterstofbom > Pete Felleman presenteert > Urugay wordt wereldkampioen voetbal eerste hitparade op de radio door Brazilië met 2-1 te verslaanBLUE BAND DOUWE EGBERTS > Onafhankelijkheid Indonesië > Begin Koreaanse oorlogElsevier nr: 09 Elsevier nr: 34jaargang 05 jaargang 0605 maart 1949 26 augustus 195020 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 21
  • 12. 1951 1952 HET JAAR 1951 HET JAAR 1952 > Witchcraft Acts (verbod op hekserij) > Het eerste externe kunsthart houdt wordt opgeheven in Groot-Brittannië patiënt 80 minuten in leven > Nederland getroffen door een > Dode Zee-rollen gevonden in Qumran (bij Jericho) 10 minuten durende aardbeving > Amsterdam-Rijnkanaal geopendDROSTE JULES ROBIN > Coevorden als eerste gemeente > De Efteling geopendElsevier nr: 47 Elsevier nr: 40 aangesloten op aardgasjaargang 07 jaargang 08 > Koning Boudewijn bestijgt troon in België24 november 1951 04 oktober 195222 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 23
  • 13. 1953 1954 HET JAAR 1953 HET JAAR 1954 > Watersnoodramp Zeeland en > Eerst atoomduikboot Nautilis in Amerika te water Zuid-Hollandse eilanden > Jeen van de Berg wint 10e Elfstedentocht > Oorlog in Korea eindigt > Siamese tweeling Folkje en Tjitske de Vries > Ian Fleming schrijft eerste James Bond-boek worden succesvol van elkaar gescheidenHOUSE OF ENGLAND BMW > Jozef Stalin overlijdt > UEFA wordt opgerichtElsevier nr: 15 Elsevier nr: 36jaargang 09 jaargang 1011 april 1953 04 september 195424 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 25
  • 14. 1955 1956 HET JAAR 1955 HET JAAR 1956 > Eerste file, met Pinksteren > Eerste uitzending NTS Journaal op televisie op verkeersplein Ouderijn > Abe Lenstra scoort 2x en laat Nederland winnen > Kleuteronderwijs in NL wettelijk geregeld van West-Duitsland met 2-1 > Staatsgreep Argentinië, Juan Peron afgezet > “The Dutch Windmill” Bep van Klaveren bokstROLEX VOLVO > Ray Kroc begint uitbouw laatste wedstrijdElsevier nr: 01 Elsevier nr: 07 fastfoodrestaurant onder de naam McDonald’s > Eerste editie Eurovisie Songfestival in Zürichjaargang 11 jaargang 1201 januari 1955 18 februari 195626 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 27
  • 15. 1957 1958 HET JAAR 1957 HET JAAR 1958 > Verdrag van Rome: oprichting Europese > Laatste rit stoomlocomotief: Economische Gemeenschap einde stoomtijdperk in Nederland > Eisenhower voor 2e keer president van de VS > Charles de Gaulle benoemd tot president Frankrijk > Elvis koopt Graceland > Zweedse chirurg Ake Senning brengtKODAK LANCÔME > Lancering van Russische kunstmanen Spoetnik I eerste pacemaker inElsevier nr: 26 Elsevier nr: 48 en Spoetnik II (met hond Laika) > Eerste paal geslagen voor Euromastjaargang 13 jaargang 1429 juni 1957 29 november 195828 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 29
  • 16. 1959 1960 HET JAAR 1959 HET JAAR 1960 > Eerste uitzending Sport in Beeld > Aanleg Rotterdamse metro (later Studio Sport) > Eerste uitzending Radio Veronica > Coupe Fidel Castro in Cuba > Oprichting OPEC > Buddy Holly, Ritchie Valens (organisatie van olieproducerende landen)KLM BOLS en The Big Hopper > Poging staatsgreep Ethiopië tijdensElsevier nr: 52 Elsevier nr: 51 komen om bij vliegtuigcrash buitenlandse reis Haile Salassiejaargang 15 jaargang 1626 december 1959 17 december 196030 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 31
  • 17. 1960 1961 GESCHIEDENIS HET JAAR 1961 VAN DE RECLAME > Bouw Berlijnse Muur IN NEDERLAND > John F. Kennedy president VS > Joeri Gagarin (USSR/Rusland)1975 eerste mens in de ruimte SMIT’S BOUW > Eerste parkeermeters en zebrapaden in Nederland Elsevier nr: 18 jaargang 17 06 mei 1961TusseninternationaliseringenmaatschappijkritiekOp 28 oktober 1967 toonde het VPRO-programma Hoep- nieuw verschijnsel. Een wereld overigens die steeds va-la voor het eerst in de dan nog jonge Nederlandse te- ker Amerikaanse invloeden ondergaat. Daarnaast brengtlevisiegeschiedenis in de persoon van Phil Bloom een de toename van multinationals, ook in Nederland (AKZO,blote vrouw op de televisie. Het land was in rep en roer. Philips, Shell, Unilever) een ware invasie van AmerikaanseEr werden Kamervragen gesteld en de pers stond er vol reclamebureaus naar Amsterdam op gang: JWT, Bates,van. Een paar jaar later was bloot geaccepteerd. In 1970 McCann-Erickson, Olgilvy & Mather, BBDO. En tal van Ne-haalde de campagne ‘Liever naakt dan namaak’ voor het derlandse bureaus fuseren in de loop der jaren met Ame-Internationaal Wol Secretariaat, met een bloot model dat rikaanse bureaus.een lammetje voor haar borsten houdt, moeiteloos dedagbladen. In 1967 krijgt Nederland na jaren van strijd een nieuwe omroepwet waarin radio- en televisiereclame wordt toege-De gebeurtenissen zijn illustratief voor de ontwikkeling die staan. Op 2 januari 1967 komt de eerste tv-commercial opde maatschappij en de reclame in deze periode doorma- de buis. Intussen is de kritiek op de reclame weer opgelaaid.ken. Ontzuiling, provo, Dolle Mina, popmuziek, radio- en te- Het is ‘de slechte adem van de consumptiemaatschappij’,levisiepiraten zetten hun stempel, ook op de reclame. Er Dolle Mina voert actie tegen het vrouwbeeld in de reclametreedt een nieuwe generatie reclamemakers aan, die nieu- en consumentenprogramma’s prikken valse pretenties vanwe bureaus oprichten (FHV, KVH) en nieuwe wegen inslaan: reclames door. Met resultaat, want omstreeks 1970 beslui-brutaler, onorthodoxer, eigentijds. Vooral de nauwe samen- ten uitgevers voortaan collectief advertenties te weigerenwerking tussen copywriter en artdirector bij de ontwikkeling waartegen een klacht is ingediend die erkend is door devan campagnes is in de Nederlandse reclamewereld een Reclame Code Commissie.32 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 33
  • 18. 1962 1963 HET JAAR 1962 HET JAAR 1963 > Bob Dylan zingt Blowin’in the Wind > John F. Kenndy vermoord > In Israël wordt Duitse oorlogsmisdadiger > Speech Martin Luther King: I have a dream Adolf Eichmann opgehangen > Philips introduceert cassettebandje > 3 gevangenen ontsnappen uit gevangenis op Alcatraz > Reinier Paping wint ElfstedentochtCANON VEUVE CLIQUOT PONSARDIN > Zelfde jaar: sluiting Alcatraz. Blokkade van Cuba na onder barre omstandighedenElsevier nr: 48 Elsevier nr: 52 installatie Russische raketten (Cuba-crisis).jaargang 18 jaargang 19 Chroetsjov besluit tot terugtrekking raketten01 december 1962 24 december 196334 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 35
  • 19. 1964 1965 HET JAAR 1964 HET JAAR 1965 > Prinses Irene trouwt in Rome > Elseviers Magazine verschijnt als tijdschrift met katholieke Carlos Borbon de Parme en EW als sociaal economisch weekblad > Oprichting PLO op krantenformaat > Legendarisch optreden The Beatles > Verloving prinses Beatrix en Claus von AmsbergMIELE PHILIPS in veilinghallen te Blokker > Malcolm X vermoordElsevier nr: 52 Elsevier nr: 52 > Nelson Mandela veroordeeld tot levenslange > Hilversum 3 opgericht enjaargang 20 jaargang 21 gevangenisstraf en verbannen naar Robbeneiland Nederland krijgt 2e televisienet26 december 1964 25 december 196536 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 37
  • 20. 1966 1967 HET JAAR 1966 HET JAAR 1967 > Indira Ghandi gekozen tot premier van India > 1e reclame op tv echter niet op zondag > Eerste niertransplantatie in Nederland en christelijke feestdagen > Huwelijk prinses Beatrix met Claus van Amsberg > Phil Bloom eerste bloot op TV > Mao Zedong roept op tot Culturele Revolutie > Zesdaagse oorlog in IsraëlSIEMENS OPEL > Che Guevara door Boliviaanse leger geëxecuteerdElsevier nr: 03 Elsevier nr: 40jaargang 22 jaargang 2315 januari 1966 07 oktober 196738 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 39
  • 21. 1968 1969 HET JAAR 1968 HET JAAR 1969 > Start Praagse Lente onder leiding > Kerncentrale Dodewaard in gebruik van hervormer Alexander Dubcek > Woodstock > BBC toont voor het eerst nieuws in kleur > Maanlanding Apollo 11: Neil Armstrong > Moord op Martin Luther King eerste mens op de maanPEDRO DOMECQ LEOLUX > Jan Jansen wint Tour de France > Eerste vlucht ConcordeElsevier nr: 43 Elsevier nr: 42 (eerste passagiersvliegtuig datjaargang 24 jaargang 25 harder dan geluid kan vliegen)26 oktober 1968 18 oktober 196940 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 41
  • 22. 1970 1971 HET JAAR 1970 HET JAAR 1971 > Jimi Hendrix overlijdt door overdosis slaappillen > Opening eerste abortuskliniek > Eerste Pinkpop festival in Geleen > Godfried Bomans overlijdt > Feyenoord wint als eerste Nederlandse club > Greenpeace opgericht de Europacup I en de wereldbeker voor clubteams > Verbod op sigarettenreclame in Verenigde StatenBLACK & WHITE HEWLETT PACKARD > Verenigde Staten vallen CambodjaElsevier nr: 01 Elsevier nr: 08 binnen om Vietcong te verdrijvenjaargang 26 jaargang 2703 januari 1970 20 februari 197142 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 43
  • 23. 1972 1973 HET JAAR 1972 HET JAAR 1973 > Bloody Sunday: Britse legers schiet > Opening World Trade Centre New York in Noord-Ierse Londonderry 13 burgers dood > Pablo Picasso overleden > Op Olympische Winterspelen wint Nederlandse > Illie Nastase wordt allereerste schaatsploeg 4x goud, 3x zilver en 2x brons nummer 1 op de wereldlijst toptennissersBRAND RABOBANK > Ton Sijbrands wereldkampioen dammen > Pinochet pleegt staatsgreep in ChiliElsevier nr: 52 Elsevier nr: 10 > Richard Nixon en Leonid Breznev tekenenjaargang 28 jaargang 29 SALT I-akkoord over wapenreductie23 december 1972 10 maart 197344 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 45
  • 24. 1974 1975 HET JAAR 1974 HET JAAR 1975 > Anjerrevolutie Portugal > Rode Khmer van Pol Pot neemt > Introductie VW Golf als opvolger van de kever macht over in Cambodja > Nederland verliest WK-voetbalfinale > Einde Vietnamoorlog van West-Duitsland met 2-1 > Autogordel dragen wordt verplicht in NederlandBULTHAUP PTT > Richard Nixon (president VS) treedt af vanwege > Bill Gates en Paul Allen starten MicrosoftElsevier nr: 09 Elsevier nr: 42 Watergateschandaaljaargang 30 jaargang 3102 maart 1974 18 oktober 197546 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 47
  • 25. 1975 1976 HET JAAR 1976 GESCHIEDENIS > Apple Computer Company opgericht VAN DE RECLAME door Steve Jobs en Steve Wozniak IN NEDERLAND > De Brits-Franse Concorde heeft maidentrip1990 > Harm Wiersma wereldkampioen dammen TOERISTENBURO COSTA BRAVA > Jimmy Carter 39e president van Amerika Elsevier nr: 53 jaargang 32 31 december 1976ReclamevolwassenBegin 1978 verschijnt een advertentie met de slagzin: ‘t zijn Naast de opmars van de televisiereclame bloeit ook deweer tijden om je te abonneren op Vrij Nederland. Erboven buitenreclame weer op. De opleving is, na jaren van verval,staat een foto van het net beëdigde rechtse kabinet-Van goeddeels te danken aan de activiteiten van het FranseAgt-Wiegel, opvolger van het centrum-linkse kabinet-Den bedrijf JCDecaux. In 1985 verwerft JCDecaux 50 procentUyl, waarmee het linkse weekblad Vrij Nederland meer op- van de aandelen van het Nederlandse plakbedrijf Publexhad. De advertentie past in de gepolariseerde verhoudingen en introduceert het een nieuwe formule. In ruil voor hetvan die tijd. recht er reclame op te maken plaatst JCDecaux in de ste-Veel reclame-uitingen zijn echter ‘braaf en gezellig’ en een den nieuwe bushokjes (abri’s) en reclamezuilen (mupi’s) enenkele keer humoristisch. Tv-commercials worden volwas- verzorgt het bedrijf het onderhoud. Het nieuwe concessie-sen. Steeds vaker is er een rol in weggelegd voor bekende ar- systeem valt bij de gemeenten in de smaak en binnen drietiesten, zoals Kees Brusse, Rijk de Gooyer, John Kraaijkamp jaar heeft JCDecaux contracten met dertig steden.sr., Maarten Spanjer, Martine Bijl, Willem Nijholt, André vanDuin, Paul de Leeuw of Kees van Kooten en Wim de Bie. Grotere reclame- en marketingexpertise bij fabrikanten en bedrijven maakt hen kritischer op de prestaties van de re-Het zijn de jaren van Schat, staat de Bokma koud, Giroblauw clamebureaus. In die ontwikkeling past de opkomst, vanafpast bij jou, Shell helpt, Paturain, da’s pas fijn, Gelukkig heb 1981, van mediabureaus. Door de inkoop van adverten-ik meer verstand van verzekeren, U moet de groenten van tieruimte voor meerdere adverteerders tegelijk bedingenHak hebben, Beun de Haas, en Het Zwitserleven Gevoel. zij hogere kortingen bij de uitgevers. Intussen is in 1980Maar ook van klassiekers als Melk, de witte motor, Cora de Wet op misleidende reclame aangenomen, terwijl sindsvan Mora, Even Apeldoorn bellen en Foutje bedankt. 1983 het maken van reclame geen grondrecht meer is.48 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 49
  • 26. 1977 1978 HET JAAR 1977 HET JAAR 1978 > Vliegramp Tenerife waarbij 583 mensen omkomen > In Efteling wordt het Spookslot geopend > Zestienjarige Jaap van Zweden wint Nationaal als eerste echte grote attractie Vioolconcours in Amsterdam > Nederland verliest WK-finale met 3-1 van Argentinië > Zuid-Molukkers gijzelen basisschool in > Jim Jones beveelt leden van zijn sekteCARTIER AUDI Bovensmilde en een trein bij De Punt tot collectieve zelfmoordElsevier nr: 50 Elsevier nr: 02 > Elvis Presley overlijdt in Memphis Tennessee > Johan Cruijff speelt laatste wedstrijd voor Ajax tegenjaargang 33 jaargang 34 aan overdosis pillen Bayern München en verliest met 8-017 december 1977 14 januari 197850 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 51
  • 27. 1979 1980 HET JAAR 1979 HET JAAR 1980 > Shah van Iran vlucht naar Egypte > Troonsafstand Koningin Juliana ten gunste > Iran wordt islamitische staat van Beatrix > Conservatieve Margaret Thatcher > Staatsgreep Suriname door Desi Bouterse wordt premier Verenigd Koninkrijk > John Lennon vermoord door Mark ChapmanGROLSCH AMRO BANK > Sony lanceert eerste walkman > President Kim Il Sung van Noord-Korea wijstElsevier nr: 12 Elsevier nr: 51 > Gijzeling Amerikaanse ambassade Teheran zijn zoon Kim Jong Il aan als opvolgerjaargang 35 jaargang 36 Totale duur uiteindelijk: 444 dagen24 maart 1979 20 december 198052 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 53
  • 28. 1981 1982 HET JAAR 1948 HET JAAR 1982 > Yorkshire Ripper (Peter Sutcliff) opgepakt > IKON tv-ploeg vermoord in El Salvador > Eerste uitzending Jeugdjournaal > Oorlog tussen Argentinië en Engeland > TGV maakt eerste rit en haalt 381 km per uur om Falkland-eilanden > Ronald Reagan (president VS) overleeft aanslag > Bernard Hinault wint voor de 4e keer de Tour de FranceHOPPE CAMPARI > Decembermoorden in Suriname.Elsevier nr: 51 Elsevier nr: 42 Op bevel van Desi Bouterse worden 15jaargang 37 jaargang 38 vooraanstaande Surinamers vermoord19 december 1981 23 oktober 198254 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 55
  • 29. 1983 1984 HET JAAR 1983 HET JAAR 1984 > Introductie van de cd op de Nederlandse markt > Eerste Apple Macintosh op de markt > Eerste Nederlandse reageerbuisbaby > Marvin Gaye doodgeschoten door zijn vader wordt geboren in Dijkzichtziekenhuis > Indira Ghandi vermoord door Sikh lijfwachten > Simon Carmiggelt schrijft laatste > Abortus gelegaliseerd in NederlandHEINEKEN APPLE “kronkel” in Het ParoolElsevier nr: 06 Elsevier nr: 38 > Grootste demonstratie ooit in Nederlandjaargang 39 jaargang 40 tegen plaatsing kruisraketten12 februari 1983 22 september 198456 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 57
  • 30. 1985 1986 HET JAAR 1985 HET JAAR 1986 > Evert van Benthem wint eerste Elfstedentocht sinds 1963 > Verbod op commerciële walvisvangst > André Spoor hoofdredacteur Elsevier > Aruba wordt autonoom binnen > Greenpeace-schip Rainbow Warrior Koninkrijk der Nederlanden door Franse geheime dienst tot zinken gebracht > Zweedse premier Olof Palme vermoord.CITROËN BASF > Palestijnse terroristen kapen passagiersschip Moord is nog steeds niet opgelostElsevier nr: 43 Elsevier nr: 38 Achille Lauro (voorheen Willem Ruys > Space Shuttle Challenger ontploft 73 secondenjaargang 41 jaargang 42 van Rotterdamsche Lloyd) na lancering26 oktober 1985 20 september 198658 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 59
  • 31. 1987 1988 HET JAAR 1987 HET JAAR 1988 > Baanbrekend artikel kinderarts Guus de Jonge > EW + Elseviers Magazine gaan samen verder over verschijnsel wiegedood onder de naam Elsevier > Veerboot Harald of Free Enterprise kapseist voor > Johan van den Bossche wordt Belgische kust: 193 doden hoofdredacteur ElsevierEUROCARD > Spectaculaire landing van 19-jarige Mattias Rust NOKIA > Nederland 3 begint met tv-uitzendingenElsevier nr: 51/52 met sportvliegtuigje op Rode Plein in Moskou Elsevier nr: 18 > Commercieel radiostation Radio 10jaargang 43 > Voormalig plaatsvervanger van Hitler, Rudolf Hess, jaargang 44 start uitzendingen19 december 1987 pleegt zelfmoord in Spandau-gevangenis Berlijn 07 mei 198860 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 61
  • 32. 1989 1990 HET JAAR 1989 HET JAAR 1990 > Val Berlijnse Muur; grenzen tussen > Ineenstorting Sovjet-Unie de 2 Duitslanden open > Zuid Afrika: Nelson Mandela vrijgelaten > George Bush sr. beëdigd als 41e president van de VS > Russische president Gorbatsjov geeft toestemming > Iraanse ayatollah Khomeini spreekt in fatwa hereniging West- en Oost DuitslandPOSTBANK OMEGA doodvonnis uit over Salman Rushdie > Zuid-Afrika: President De Klerk en Nelson MandelaElsevier nr: 40 Elsevier nr: 46 > Terugtrekking Rusland uit Afghanistan komen overeen apartheid af te schaffenjaargang 45 jaargang 4607 oktober 1989 17 november 199062 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 63
  • 33. 1990 1991 GESCHIEDENIS HET JAAR 1991 VAN DE RECLAME > Golfoorlog Operatie Desert Storm IN NEDERLAND om Koeweit te bevrijden > Einde Warschaupact en Sovjet-Unie2005 > Boris Jeltsin verkozen tot president van Rusland CHANEL > Miles Davis overlijdt aan hartaanval Elsevier nr: 51/52 jaargang 47 21 december 1991Vernieuwing englobaliseringAllerlei vernieuwing breekt door. In 1991 wordt de Humor en ironie, soms gemengd met een dosis surrealisme,Mediawet gewijzigd. Voortaan kunnen ook in Nederland kenmerken veel van de succesvolle commercials. Reclamecommerciële radio- en televisiestations op de kabel. Ve- zit ook in verpakt in publieksprogramma’s van de commerci-ronica, RTL, SBS 6 en - iets later - NET 5 zorgen voor ële stations (TV Woonmagazine, Koffietijd, Vijf Uur Show). In-een explosieve toename van de reclamezendtijd. Tussen tussen is het publiek de reclame ook soms beu of raakt het1991 en 1994 groeien de reclamebestedingen met 50 erdoor geshockeerd; tussen 1993 en 1998 verdubbelt hetprocent naar 12,3 miljard gulden (omgerekend 5,58 mil- aantal klachten bij de Reclame Code Commissie van 714jard euro). Er is sprake van een hausse aan publieks- naar 1.500. Als gevolg van de liberalisering van de telefoon-tijdschriften, terwijl vanaf 1999 de gratis tabloidbladen en energiemarkt meldt zich na 1995 bij de reclamebureausMetro en Sp!ts bij de treinreiziger gretig aftrek vinden. een groep nieuwe klanten: Ben, Libertel, Telfort, Dutchtone,Freecards (Boomerang) zijn dan al jaren gemeengoed. KPN Telecom, Eneco, Nuon, Essent. Al deze nieuwkomers vechten om de gunst van de consument en doen met talDirect mail, speciale spaaracties (Flippo’s), billboards, van campagnes van zich spreken. Ook de overheid maaktbus- en treinreclame completeren de uitbreiding van het meer dan voorheen gebruik van reclame voor allerlei voor-arsenaal aan reclamemiddelen. De consument ondergaat lichtingsacties (milieu, Belastingdienst, Postbus 51).een overvloed aan reclameprikkels. Hij ‘zapt’ steeds va-ker tv-reclame weg. En intussen verandert zijn levensstijl De laatste jaren van dit tijdvak kenmerken zich door eendoor de razendsnel opkomende mobiele telefonie en het aantal gebeurtenissen die zeer veel impact zullen hebben:internet (inclusief ‘e-commerce’). In dit klimaat verlangen 2001: Terroristische aanslagen met passagiersvliegtuigenadverteerders meer dan ooit naar reclame die de consu- op de Twin Towers (WTC) in New York en op het Pentagonment raakt (‘impact’) en weet te binden aan hun merken. (vlak bij Washington D.C.). Een aanslag op een derde locatieDie wens betreft bij uitstek de onmisbare, maar dure tv- werd voorkomen.commercials. Juist deze sector blijkt dan ook de wieg voor 2002: Moord op politicus Pim Fortuynvernieuwingen. 2004: Moord op regisseur/filmer/journalist Theo van Gogh64 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 65
  • 34. 1992 1993 HET JAAR 1992 HET JAAR 1993 > Vliegtuigramp Bijlmermeer > Bomaanslag WTC New York > Eurodisney opent deuren in Parijs > Hendrik Jan Schoo hoofdredacteur Elsevier > Bill Clinton verslaat George W. Bush > Pim Fortuyn wordt columnist Elsevier bij presidentsverkiezingen in de VS > RTL 5 begint met uitzendenPTT MERCEDES > Paus Johannes Paulus II erkent gelijk van GalileoElsevier nr: 38 Elsevier nr: 50 Galilei 359 jaar na dato dat de aarde omjaargang 48 jaargang 49 de zon draait19 september 1992 18 december 199366 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 67
  • 35. 1994 1995 HET JAAR 1994 HET JAAR 1995 > Nelson Mandela wordt eerste > Nederland getroffen door grote wateroverlast. zwarte president van Zuid-Afrika Kwart miljoen mensen geëvacueerd uit Tielerwaard > Francois Mitterand en koningin Elizabeth II > TMF en TV 10 Gold starten met uitzendingen openen kanaaltunnel > Genocide Srebrenica door Bosnische Serviërs ten tijdeTOSHIBA > Veerboot Estonia vergaat in de Oostzee; VOLVO stationering Nederlandse VN-militairenElsevier nr: 42 852 opvarenden komen om. Elsevier nr: 45 > Zware aardbeving in Kobe (Japan).jaargang 50 > De Church of England benoemt voor het eerst jaargang 51 Er vallen 6.633 doden22 oktober 1994 vrouwen tot priester 11 november 199568 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 69
  • 36. 1996 1997 HET JAAR 1996 HET JAAR 1997 > Faillissement vliegtuigbouwer Fokker > China’s laatste grote revolutionair Deng Xiaoping > Schaakcomputer Deep Blue verslaat overlijdt op 92-jarige leeftijd voor het eerst wereldkampioen Garri Kasparov > Kernenergiecentrale Dodewaard buiten bedrijf gesteld > België schaft als laatste Europese land de doodstraf af > Lijkwade Turijn wordt gered van brand in kathedraalWATERMAN MICROSOFT > Kaboel (Afghanistan) valt in handen Taliban > Britse prinses Diana komt om bij auto-ongeluk in ParijsElsevier nr: 51/52 Elsevier nr: 51/52jaargang 52 jaargang 5321 december 1996 20 december 199770 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 71
  • 37. 1998 1999 HET JAAR 1998 HET JAAR 1999 > Antarctica wordt officieel beschermd natuurgebied > Lancering diverse internetproviders. > Bill Clinton ontkent affaire Aanloop internethype met stagiaire Monica Lewinsky > Montblanc-tunnel gaat voor 3 jaar dicht > Frank Sinatra overlijdt op 82-jarige leeftijd na brand waarbij 39 mensen omkomenRALPH LAUREN > Na restauratie van 22 jaar wordt Da Vinci’s KPMG aan hartaanvalElsevier nr: 20 Laatste Avondmaal weer tentoongesteld Elsevier nr: 17 > Oprichting Europees Hof voor de Rechtenjaargang 54 > Langste ochtendspits ooit in Nederland jaargang 55 van de Mens16 mei 1998 door winterse sneeuwval: 1.000 km 01 mei 199972 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 73
  • 38. 2000 2001 HET JAAR 2000 HET JAAR 2001 > Loodhoudende bezine wordt > Terroristische aanslag met 2 vliegtuigen in Europese Unie verboden op Twin Towers NY > Arendo Joustra wordt hoofdredacteur Elsevier > Cafébrand Volendam waarbij 14 jongeren omkomen ontvangt Mercur d’Or voor constante > Homohuwelijk mogelijk in NederlandBMW KLM kwaliteitsjournalistiek door aanpassing in de wetElsevier nr: 11 Elsevier nr: 10 > Paul Scheffer schrijft in NRC een essay > Herman Brood pleegt zelfmoord doorjaargang 56 jaargang 57 over het multiculturele drama van het Hilton in Amsterdam te springen18 maart 2000 10 maart 200174 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 75
  • 39. 2002 2003 HET JAAR 2002 HET JAAR 2003 > Introductie euro > Joegoslavië houdt formeel op te bestaan > Kroonprins Willem-Alexander trouwt > Wereldgezondheidsorganisatie met Màxima Zorreguieta maakt nieuwe ziekte SARS wereldkundig > Kabinet-Kok II valt over de nasleep > Franse luchtvaartmaatschappij Air FranceVODAFONE DAIMLER CHRYSLER van ‘Srebrenica’ neemt KLM overElsevier nr: 05 Elsevier nr: 38 > Politicus Pim Fortuyn wordt vermoord > De voortvluchtige Iraakse dictatorjaargang 58 jaargang 59 op Mediapark Hilversum Saddam Hoessein wordt gevonden02 februari 2002 20 september 200376 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 77
  • 40. 2004 2005 HET JAAR 2004 HET JAAR 2005 > Filmregisseur Theo van Gogh vermoord > Orkaan Katrina trekt verwoestend over New Orleans door Mohammed B. > Dennis van der Geest wordt wereldkampioen judo > Terroristische aanslagen op 4 treinstations in de open klasse in Madrid > Voor het eerst brengt een Russische presidentTOD’S MICROSOFT > Elsevier lanceert nieuws- en opiniewebsite elsevier.nl een bezoek aan Nederland: Vladimir PoetinElsevier Thema Vrouwenmode Elsevier nr: 37 > Prinses Juliana overlijdt op 94-jarige leeftijd > Langste avondspits ooit in Nederland door stormjaargang 60 jaargang 61 op Paleis Soestdijk en winterse buien: 802 km om 18.00 uur01 februari 2004 17 september 200578 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 79
  • 41. 2005 2006 GESCHIEDENIS HET JAAR 2006 VAN DE RECLAME > Elsevier lanceert elsevier mobiele website IN NEDERLAND > 400ste geboortedag Rembrandt van Rijn > Joegoslavische ex-president Milosovic overlijdt in20>> gevangenis Joegoslaviëtribunaal HUGO BOSS > Scotland Yard voorkomt aanslagen door arrestatie Elsevier nr: 16 van 24 Britse moslims jaargang 62 22 april 2006Iedereenzijn eigenmediumNa de aanslag op het WTC in New York op 11 september gen met het geestenrijk (Derek Ogilvie) en programma’s2001, de moord op politicus Pim Fortuyn in 2002 en op die hierover gaan (Het Zesde Zintuig).regisseur/programmamaker Theo van Gogh in 2004, ziet Er is kritiek op ultradunne mannequins op de catwalkde wereld er ineens anders uit. Het wantrouwen ten aanzien (skinny look) en gephotoshopte modellen in reclamecam-van de islam en de linkse politiek bepalen de inhoud van pagnes. De campagne van Dove (huid- en lichaamsverzor-journaals, weblogs, en columns in alle media. gingsproducten) is baanbrekend doordat het merk ‘nor-We communiceren op alle fronten en via alle beschikbare male en wat vollere’ modellen gebruikt.kanalen. Van e-mail, sms tot aan sociale mediaplatformenals Hyves, Facebook en Twitter. Nieuws gaat nog sneller dan Internet zet een ontwikkeling van eigengemaakte contentwe gewend waren. Het neerstorten van een vliegtuig van in beweging. Iedereen die meent iets te vertellen te heb-Turkish Airlines bij Schiphol in 2009 was via Twitter eerder ben, kan zich uiten via weblogs, op forums, via Twitter enbekend dan via de gevestigde media. Internet en e-mail zijn als reaguurder. Degene met de grootste mond heeft hetbeschikbaar geworden via de mobiele telefoon en geven gelijk aan zijn/haar zijde. Althans, zo lijkt het op websiteseen boost aan de verkoop van zogenoemde smartphones als geenstijl.nl. Printmedia en andere ‘oude’ media wordenals de iPhone en Blackberry. Apple vindt een volgende ni- doodverklaard. De toekomst lijkt alleen maar te draaienche in de markt met de iPad, een tabletcomputer. Uitgevers om internet. Niets is minder waar. De rol van de media instorten zich op dit nieuwe fenomeen, dat een andere vorm het consumptiegedrag wordt anders. Een reshuffling vanvan uitgeven in het vooruitzicht stelt, namelijk de koppeling tijdbesteding dus.van print met internet. Een zoektocht naar een commerci-eel verdienmodel volgt. De kredietcrisis vanaf eind 2008 zet de reclame- en de mediawereld zwaar onder druk. Een door boekhouders ge-Op televisie zijn moderne versies van de Soundmixshow te domineerde cultuur rukt op, want alles moet met cijfersbewonderen: Idols, Holland’s Got Talent, So You Think You worden verantwoord. Al het vet wordt van de organisa-Can Dance, The voice of Holland. Daarnaast trekken real- tie afgesneden. Afrekenen op basis van prestatie (clicks,lifesoaps rond bekende Nederlanders en datingprogram- leads, response) drukt de corporate advertising in eenma’s als Boer zoekt Vrouw een groot kijkerspubliek. hoek waar kortetermijnstrategie en shareholders value deAls tegenkracht van de bekritiseerde vervlakking en het voorkeur verdienen boven langetermijnstrategie.materialisme floreren tijdschrifttitels die zich richten op spi- Supermarkten lijken zich niets aan te trekken van de cri-ritualiteit, zoals Happinez en Mind Magazine. Boeddhabeel- sis. De concurrentie blijft onverminderd hevig en dus deden duiken op in allerlei winkels, en Nederland is in de ban communicatiedruk hoog. De boodschap is door de crisisvan een nieuwe generatie mediums die contact kunnen leg- wel veranderd.80 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 81
  • 42. 2007 2008 HET JAAR 2007 HET JAAR 2008 > Klimaatverandering wordt op internationale > Fidel Castro wordt na 49 jaar opgevolgd door politieke agenda gezet door IPCC en Al Gore zijn broer Raul Castro al leider van Cuba > Wereldwijde aandacht voor de Grote Donorshow; > Rellen in Tibet tegen Chinese overheersing een fake show (bleek later) met als doel het > Fritzl-incestzaak. Oostenrijkse vader heeft dochterKPMG werven van donoren AIR FRANCE KLM 24 jaar opgesloten en misbruiktElsevier nr: 17 > In Diergaarde Blijdorp ontsnapt gorilla Bokita Elsevier nr: 50 > Bank Lehmann Brothers vraagt faillissement aan;jaargang 63 > In VS hypotheekbanken in de problemen. jaargang 64 het grootste faillissement in de geschiedenis28 april 2007 Aanzet tot wereldwijde crisis 12 december 200882 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 83
  • 43. 2009 2010 HET JAAR 2009 HET JAAR 2010 > Inauguratie van Barack Obama > Wereldkampioenschappen voetbal voor het eerst als eerste zwarte president van de VS op Afrikaans continent: Zuid Afrika > Darwinjaar vanwege 200ste geboortedag > Schrijver Harry Mulisch overlijdt op 83-jarige leeftijd > Mislukte aanslag op koninklijke familie > Elsevier lanceert iPhone/iPod Touch en iPad applicatieFRATELLI ROSSETTI DHL tijdens Koninginnedag in Apeldoorn > Chopin jaar vanwege 200e geboortedagElsevier Thema Mannenmode Elsevier nr: 12 > Nederlandse DSB bank failliet verklaardjaargang 65 jaargang 6607 maart 2009 27 maart 201084 ELSEVIER 65 JAAR ELSEVIER 65 JAAR 85
  • 44. Colofon Dank!Elsevier is in 1945 opgericht door J.P. Klautz (1904-1990) Deze Special Editie van Elsevier heeft niet tot standen H.A. Lunshof (1904-1978) en is een voortzetting kunnen komen zonder de hulp van heel veel enthousiastevan ELSEVIER’S GEÏLLUSTREERDE MAANDSCHRIFT mensen. We willen graag de volgende personen(1891 – 1940) bedanken die hebben meegewerkt aan de Speciale Editie van 65 advertenties uit 65 jaar Elsevier:65 jaar adverteren in Elsevier is een uitgave van ReedBusiness Media Amsterdam i.s.m. Elsevier ter gelegenheid Het ReclameArsenaal in de personen van Pim Reinders, ELSEVIER:van het 65-jarige bestaan van Elsevier op 27 oktober 2010. Melcher de Wind, Adri de Vries en Jan Knaap voor het beschikbaar stellen van de content over de geschiedenisAl het beeldmateriaal dat is gebruikt in deze uitgave, is van de reclame in de periode 1945 – 2005 en Reclame-eerder verschenen in Elsevier. Vanaf 27 oktober 2010 historicus/VU-docent Wilbert Schreurs voor de adviezen 65 JAARis het digitale archief van Elsevier voor abonnees gratis voor de periode 2005 – 2010.toegankelijk. Evert Bronkhorst, Director of Strategy vanPostadres: Postbus 152, 1000 AD Amsterdam mediabureau Vizeum voor zijn essay JONGBezoekadres: Radarweg 29, 1043 NX Amsterdam Edwin van Kuilenburg, Senior Copywriter vanTelefoonnummer: 020 - 515 96 66 reclamebureau Ubachs Wisbrun/JWT voor zijn columnEmail: info@reedbusinessmedia.nl Bert Kamp, Communication Channel Manager van deWebsite: www.reedbusinessmedia.nl Rabobank Nederland voor zijn columnTwitter: RBMAdam Arendo Joustra en zijn team voor de consistente kwaliteitUitgever René Zaaijer van het merk Elsevier waardoor adverteerders nog steedsMedewerkers aan deze uitgave Toine van Herwaarden, hun merk willen koppelen aan Elsevier. Uiteraard ookArendo Joustra, José Bernard, Efraïm Vink, Natasha dank voor zijn voorwoord. Toine van Herwaarden voor zijnSharma, Matthieu van der Heiden belangrijke regie op de achtergrond; José Bernard voor het redigeren van de teksten.Ontwerp en lay-out Tom Staveren Matthieu van der Heiden voor de enthousiasteEric van den Berg (Graphic Island) sturing en het geloof in het uiteindelijke resultaat;Productie L. Mes Efraïm Vink en Natasha Sharma voor het helpen opzetten van de verkiezing en het ongelofelijke© 2010 Reed Business bv regelwerk om alles op tijd op de juiste plaat te krijgen;Copyright Het is niet toegestaan om, zonder voorafgaande toestemming van Else-vier, door Elsevier gepubliceerde artikelen, onderzoeken of gedeelten daarvan over Arne Maier/Douwe Cobelens (Bandbreed) voor hette nemen, te (doen) publiceren of anderszins openbaar te maken of te verveel- technische deel van de online verkiezing;voudigen. Op onze aanbiedingen en overeenkomsten zijn van toepassing onzealgemene voorwaarden, welke zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Tom Staveren en Eric van den Berg (Graphic Island)Amsterdam. voor hun creatieve inbreng waardoor deze Speciale EditieDisclaimer Alle (redactionele) informatie, waaronder begrepen adviezen, ideeën de juiste Elsevier look and feel heeft meegekregen;en meningen, is op zorgvuldige wijze en naar beste weten samengesteld. De Loes Mes voor de deskundige begeleidinginhoud en inkleding van advertenties is bepaald door of namens adverteerdersen wordt door Reed Business, de uitgever van Elsevier, of door de redactie niet van de productie.beoordeeld op juistheid, volledigheid en rechtmatigheid daarvan. Reed Businessen auteurs zijn niet aansprakelijk voor schade in verband met gebruik van (redac-tionele) informatie en de inhoud en vormgeving van advertenties. Ten slotte bedanken we alle collega’s van Reed Business Media Amsterdam die het digitale archief van ElsevierNEEM EEN ABONNEMENT OP ELSEVIER EN KRIJG DAARMEE TEVENS hebben afgegraasd en hebben meegeholpen aan eenTOEGANG TOT HET DIGITALE ARCHIEF. BEL GRATIS 0800-022.7766OF GA NAAR WWW.ELSEVIER.NL/SERVICE voorselectie van 65 prachtige advertenties. Voor alle advertentiemogelijkheden: René Zaaijer Reed Business Media Amsterdam, tel: 020 515 96 66 Reed Business Media Amsterdam www.reedbusinessmedia.nl, info@reedbusinessmedia.nl 15 december 2010 Elsevier Weekblad, Elsevier STIJL, Speciale editie, Ter herinnering,86 ELSEVIER 65 JAAR Elsevier mobiele website, Elsevier iPhone app, Elsevier IPad app

×