“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI

3,808 views
3,593 views

Published on

“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI

Published in: Education
0 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,808
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
32
Actions
Shares
0
Downloads
35
Comments
0
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI

  1. 1. “OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” HISTORIA E “NËNËS SHQIPËRI” NGA FILLIMI I KOHËS, NGA FILLIMI I BOTËS NGA J. W. PANDELI
  2. 2. Titulli i origjinalit “Oh, Albania my poor Albania” Botuar në SH.B.A. 1980 © Copyright i origjinalit: James W. Pandeli 1980 © Copyright i botimit shqip: Shpend Ahmeti 2010 Katalogimi në botim – (CIP) Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës 94(496.5).01/.084.3(093.3) 930(4/9):94(496.5) Pandeli, James William “Oh Shqipëri, Shqipëria ime e mjerë” / James William Pandeli ; përktheu Shpend Ahmeti. – Ferizaj : Dinograf, 2010. - 117 f. : ilustr. ; A5. Parathënie : f. 15. - Bibliografia : f. 112-116. - Në kopertinë fotografia dhe të dhënat për autorin 1. Ahmeti, Shpend ISBN 978-9951-579-01-8 Lekturimi Musli Berisha Kopertina dhe përpunimi grafik Arian Hoti – Ferizaj, Kosovë Redaktura kompjuterike Avni Lubishtani Riprodhimi i pjesshëm ose i plotë i librit ndalohet me ligj Shprëndarja e botimit shqip brenda dhe jashtë kufijve të Republikës së Kosovës është e drejtë ekskluzive e botuesit Tirazhi: 1000 copë, Formati A5 Botuesi Shpend Ahmeti, Shkup Shtëpia botuese: “DINOGRAF” - Maj 2010 Ferizaj, Republika e Kosovës
  3. 3. PËRMBAJTJA “Shtegtimi i Çajlld Harolldit” nga Lord Bajron ........................................... 10 Ilyria (Iliria): Pjesa për Shqipërinë e lashtë................................................... 12 Parathënie ...................................................................................................... 15 Shënim pasqyrues: Pjesa e parë .................................................................... 16 I. Shqipëria ................................................................................................... 21 A. Ku gjendet Shqipëria…? ...................................................................... 21 B. Kur paraqitet njeriu i parë? .................................................................. 24 C. Si është humbur historia? ..................................................................... 24 II. Dionisi (Diounsis) .................................................................................... 25 A. Parathënie për Zotin ........................................................................... 25 B. “Theogonia” e Hesiodit (Zanafilla e zotrave) ..................................... 27 1. Hesiodi, Autori ................................................................................. 27 2. Burimet e Hesiodit ........................................................................... 27 3. Grafiku mbi prejardhjen e Dionisit .................................................. 29 4. “Theogonia” (Zanafilla e Zotrave) ................................................... 29 C. Në fillim .............................................................................................. 33 1. Prejardhja e Dionisit ......................................................................... 33 a. Kaosi - Chaos (Cha, Kha) ............................................................. 33 (1) Krijimi i Nënës Tokë ............................................................... 35 - Ge, Gaea (Dheu, Toka) ........................................................... 35 - Tartarus (krehëri, grabuja) ....................................................... 36 - Erosi (Era) ................................................................................ 36 (2) Krijimi i babait........................................................................... 37 - Erebus dhe Nata (Era e natës) .................................................. 37 - Aether-i dhe Hemera (Babai/Rënia e Hënës) ........................... 37 (Semeni-Apsus-Lumi) ............................................................... 40 b. Urani (Ou-ra, ranë) .................................................................... 40 c. Kroni (Ker-oun) ............................................................................ 42 d. Zeusi (Ze) ..................................................................................... 43 e. Dionisi (Di-Oun-Zi, Ze) ................................................................ 44 2. Rruga për te lumi Shkumbin (Genusus): (Zhvillimi dhe martesa e Qiellit dhe Tokës) .......................................................................................... 47 a. Katër fiset kryesore ........................................................................ 47 b. Veriu (Ve-ri) ................................................................................... 49 3
  4. 4. c. Jugu (Juge, Iuge) ............................................................................ 50 d. Lindja (Lenje) ................................................................................. 50 e. Perëndimi (Perendim, -ia) .............................................................. 51 f. Ge/Tos, La, Cha: Veriu dhe Jugu .................................................... 53 g. Afërdita (Aphrodite): Lindja dhe Dielli ( Agimi tek lumi Genusus) ....... 54 3. Rruga për në Tokën e Bricjapit: (Miti ku përfshihen Kroni dhe Zeusi).. 58 a. Rajoni i pesë vendeve ..................................................................... 58 b. Miti ................................................................................................. 59 c. Etimologjitë e emrave të lashtë ...................................................... 60 d. Agimi: G’dhi .................................................................................. 63 D. Orakulli më i vjetër i Dionisit ........................................................... 63 1. Zoti i mbretërve dhe profecisë dinastike ....................................... 64 2. Orakulli dhe betimi ........................................................................ 66 3. Dio-Bessi, Fisi Satrae ................................................................... 68 a. Bessi .......................................................................................... 68 b. Etimologjia e Satrae ................................................................. 69 III. Bota është një skenë ................................................................................ 71 A. Drama/Tragjedia .................................................................................. 71 B. Karakteret ............................................................................................ 72 I biri: Aleksandri i madh ..................................................................... 73 Faraoni: Ptolomeu i pare ..................................................................... 75 Kushëriri: Pirro .................................................................................... 76 Restauruesi: Diokleciani ...................................................................... 77 Shpëtimtari: Konstantini i madh ......................................................... 79 Nipi: Juliani ......................................................................................... 80 I shenjti: Shën Jeronimi ....................................................................... 82 Ligjdhënësi: Justiniani i madh ............................................................ 83 Trashëgimtari: Gjergj Kastrioti, Skënderbeu ...................................... 84 Pirati: Khair-ed-Din ( Hajredin) Barbarosa ........................................ 86 Botuesit-Dijetarët: Familja Eestien ..................................................... 88 Restauruesi II: Muhamed Kuprili ........................................................ 89 Princi: George Ghica ........................................................................... 91 Papa: Klementi XI ............................................................................... 92 Mbreti: Muhamed Ali Pasha ............................................................... 93 Restauruesit III .................................................................................... 95 Burrështeti: Françesko Krispi ............................................................. 98 Atdhetari: Isa Boletini ......................................................................... 99 Kryetari: Admiral Kundruoti ............................................................. 100 4
  5. 5. Babai: Mustafa Kemal Ataturku ........................................................ 101 Ushtarët ............................................................................................. 105 IV. Mbi vdekjen e Julianit ........................................................................... 108 V. Akti i parë: Skena e parë ........................................................................ 109 Shënim pasqyrues: Dy ........................................................................... 110 Bibliografi .............................................................................................. 112 5
  6. 6. Lexues i nderuar, E gjeta më se të vlefshme t’i qasem kësaj sfide, përkthimit të kësaj vepre mbresëlënëse, e cila me përmbajtjen e saj, që nga fillimi e deri më shkro- njën e fundit, më magjepsi dhe njëkohësisht në mua ngjalli dëshirën e flaktë që këto ndjenja patjetër t’i ndaj me të afërmit e mi, me miq e dashamirë, si dhe me të gjithë bashkatdhetarët e mi, kudo që janë. Ky libër i autorit James Pandeli, i shkruar në gjuhën angleze, i botuar gati 30 vjet më parë dhe deri sot i mbuluar nga “pluhuri i harresës” apo ndosh- ta i “mospërfilljes” nga ana e “inkuizicioneve ideologjike” të të gjitha ngjyrave, edhe sot paraqet një ide të re, një libër i veçantë në lidhje me histor- inë e popullit shqiptar nga "fillimi i kohës“, një projektim i idesë se historia e lashtë shqiptare është e “fshehur” në letërsinë greke…që paraqet një pikënisje të mprehtë dhe mahnitëse për të gjithë ata që studimeve të tyre do t’u qasen mendjehapur… një mënyrë e re e të menduarit dhe koncepcion i guximshëm… Ky libër përmban sasi të madhe të materialit të vlefshëm historik, depër- tim interesant dhe një rifreskim të të mësuarit të asaj se kush kemi qenë, kush jemi dhe nga po shkojmë; janë më se ngazëllyese gjykimet e dokumentuara të mendimtarëve të huaj mbi të kaluarën e shqiptarëve dhe të Shqipërisë, por edhe më ngazëllyes është gjykimi i një shqiptari, i lindur, i rritur dhe i edukuar në “Botën e Re”, atje matanë oqeanit, i cili e formoi këtë vetëgjykim, gjithmonë duke qenë në kontakt shpirtëror me shqiptarët e tij andej dhe këndej, me rrën- jët e thella dhe të paluhatshme të babëlokëve të tij në Treni të Devollit, tek Nënë Shqipëria, siç lakmon të thotë edhe vetë ai. E gjeta më se të vlefshme t’i qasem kësaj sfide, se diçka thellë në shpirt më thoshte se duhet patjetër të gjej mënyrën më të mirë, që ta falënderoj këtë pishtar, i cili pjesën më të madhe të jetës së tij ia kushtoi çështjes sonë kom- bëtare. Me respekt, Shpend Ahmeti Duke i marrë parasysh të gjitha mbresat, peshën e përgjegjësisë ndaj versionit origjinal si dhe vështirësitë tjera në të cilat kam hasur gjatë ballafaqimit me shkrimet e mendimtarëve dhe studiuesve të ndryshëm, (nga epokat e ndryshme) si dhe mënyrën e të shprehurit të tyre në këtë libër (mos të përmend relacionin gjuhë burimore - gjuhë angleze - gjuhë shqipe), jam i gatshëm të pranoj çdo kritikë për ndonjë lëshim, gjatë përkthimit të këtij materiali mjaft kompleks. 6
  7. 7. “Do ti këndoj Tokës së begatshme, nënës së përgjithshme, nga të gjitha krijesat, më e moçmja. Ajo ushqen të gjitha krijesat që janë në botë, në mbarë ato vende të mrekullueshme dhe në çdo shteg deti dhe çdo gjë që fluturon; çdo gjë ushqehet nga bollëku i saj. Me ty, o mbretëreshë, njerëzit janë të bekuar me fëmijtë e tyre dhe janë të bekuar me të korrat e tyre dhe ty të takon t’i japësh kuptim jetës së njeriut vdektar, ose ta marrësh me vete. Është i lumtur njeriu që ti e shpërblen me kënaqësi! Ai i ka të gjitha gjërat me bollëk: toka e tij pjellore përplot me misër, kullosat përplot me bagëti, e shtëpia e tij e mbushur me plot miradi. Njeriu i tillë sundon drejt; në qytetet e tij me gra të ndershme; pasuri e madhe dhe shëndet i shoqëron ata; djemtë e tyre ngazëllehen me kënaqësi të përhershme e bijat e tyre me lule flokëqëndisur, luajnë dhe kërcejnë nëpër fusha përplot lule të njoma. Kështu, pra, janë ata që ti i shpërblen, o hyjni e shenjtë, shpirt zemërgjërë. “Rrofsh, Nënë e Zotërave, grua e gjithësisë, më shpërble për përmba- jtjen e kësaj kënge time që ma gëzon zemrën! E tani unë do të përkujtoj ty dhe një këngë për ty.” Himni i Homerit, “Tokës, nënës së përgjithshme” v.800 p.e.r “O moj Shqypni, e mjera Shqypni, Kush të ka qitë me krye n'hi? Ti ke pas kenë një zojë e randë, Burrat e dheut të thirrshin nanë.” Himni i çlirimit:“Oh moj Shqypni” nga Vaso Pasha, 1881 (Vargjet 1-4) me prejardhje nga Shqipëria. Ishte guvernator i Libanit dhe Sirisë, provinca të Perandorisë Otomane. 7
  8. 8. 8
  9. 9. Në përkujtim të gjyshërve të mi 9
  10. 10. “Shtegtimi i Çajlld Harolldit” nga Lord Bajroni (Vendi: I) O Shqipëri, ku lindi Iskanderi Këngë e rinis’fanar i t’urtëvet Dhe Iskanderi tjetër që i dërmoi Përherë armiqt me kordhën e tij kreshnike: Shqipëri, lejom të kthej syt’ e mi Mbi ty, o nënë e rreptë burrash t’egër! Kryqi po zbret, po ngrihen minaret. E zbehta hënëz ndrin pëpër lugina Mbi pyje me selvi n’agor të çdo qyteti (Agimi: II) Agimi lind; me të po çohen brigjet E shqipëris së rreptë, shkëmb i Sulit Dhe larg të Pindit çuka mjegull e veshur Të lara prrenjsh të bardh si dëbora Me ngjyra mashkullore e kuqërreme Dhe ndërsa retë nisin të shprëndahen. Spikasin tbanet e malësorëve: Këtu bredh ujku-shqipja sqepin mbreh- Zogj-bisha-njerëz t’egër zën’e duken Stuhitë rrotull tundin motin që mbarron (Fëmijtë: III) Të rrept bijtë e shqipes! Po vetitë Nuk u mungojnë; veç t’ishin më t’arrira; Armiku ua pa kurrizin ndonjë herë? Kush e duron si ata mundimin e luftës? Shkëmbijt e tyre s’janë më të patundur Nga ata në çast rreziku dhe nevoje: Ç’armik për vdekje, po sa miq besnikë! Kur besa e nderi i thrret të derdhin gjakun, Si trima turren ku t’i çojë i pari i tyre 10
  11. 11. (Shtiza: IV) Ngreu bir i Lindjes! Eja, afrohu këtu! Po mos e nga atë bosk të neveritur: Në këtë vend sheh varrin e një kombi! Banesë hyjnish, po korat më s’u ndizen, Dhe Zotët shëmben-fetë vijnë vistër, Qe Zeusi, është Allahu, do të vinë Të tjerë, sa të marrë vesh njeriu Se ngrihet kot themjan i tij në qiell; Fëmi Dyshimi e Vdekjeje që rron me shpresë (Për kohën dhe Fatin: V) Një mijë vjet mezi krijojnë shtetin; Në nj’orë bëhet hi.A mund ta ndezësh Shkëlqimn’ e shuar e t’i zgjosh nga varri Virtutet e ta mundësh Kohën dhe Fatin (Canto II; 38, 42, 65, 3, 84) 11
  12. 12. Illyria (Iliria): Pjesa për Shqipërinë e lashtë Marrë nga “Vendet dhe popujt”, Grolier Society (1929-49, fq. 45, 46, 54) “Shqipëria dhe malësorët e saj; toka e bijve të shqiponjës” “Me sa duket për Shqipërinë ka shumë më pak njohuri se për cilindo shtet tjetër të Europës, ndonëse Shqipëria është vendlindja e popullit më të lashtë të Gadishullit Ballkanik. Pa marrë parasysh që shekuj me radhë kanë qenë nën sundimin e huaj, ata i kanë ruajtur ndjenjat kombëtare si dhe gjuhën dhe zakonet e tyre më se të ndryshme nga popujt e shteteve fqinjë. Ata vendin e tyre e quajnë Shqypnia ose Shqipëria, që do të thotë: toka e shqiponjave… Lashtësia e tyre është aq e hershme sa që as historia e as legjendat nuk mund të përcaktojnë ardhjen e tyre…Gjuha shqipe, e cila mbijetoi shekuj me radhë, për gjuhëtarët përherë ka qenë një enigmë e vërtetë. Ndryshe nga grekët dhe sllavët nga shtetet fqinje, mendohet se prejardhja (e gjuhës shqipe) është nga ilirishtja e vjetër, gjuha e Maqedonisë në kohën e Aleksandrit të Madh. Të gjitha synimet e serbëve, grekëve dhe turqve, kanë dështuar ta shkatërrojnë dashurinë e shqiptarëve ndaj gjuhës së tyre. Dikur në Shqipërine jugore ku jeton një pakicë greke, shqiptarët e besimit orthodoks, priftërinjtë i mësonin se është e padobishme lutja në gjuhën shqipe, se Zoti nuk e kupton shqipen.Turqit urdhëruan ndalimin e mësimit dhe botimin e librave në këtë gjuhë…” Marrë nga “Majat e Shalës”, nga Rose Wilder Lane (1923, fq.21) “Konstantinopoli s’është gjë.Të gjithë shkojnë në Konstantinopol. Por nëse nuk e sheh Shqipërinë, atëherë ke humbur mundësinë e tërë jetës. Atje lart në ato vargmale, atje lart në ato male, një ditë udhëtimi nga këtu, njerëzit jeto- jnë ashtu siç kanë jetuar edhe para 20 shekujve, shumë më parë se të njihen grekët, romakët dhe sllavët. Atje lart ka qytete parahistorike, legjenda të lash- ta, këngë e zakone, për të cilat askush kur nuk ka dëgjuar. Asnjë i huaj kurrën e kurrës s’i ka parë. Ti grua e lartë skoceze! Ti qëndron aty dhe më flet për Konstantinopolin!” “Por nëse askush nuk shkon atje, si do t’ia bënim ne?” i thashë. “E, si ia bëjnë përherë të tjerët? Thjesht, e bën. Merr me qira kuajt, kalëro dhe shko atje.” “A duhet mbajtur armët tona me vete?” “Oh, ne do të jemi mjaft të sigurta! Ne mund të hasim në një apo dy armiqësi të përgjakshme dhe ndoshta shoqëruesit tanë të vriten, por kurrë askush nuk lëndon një femër. Askush nuk vret njeri në prezencë të saj.” 12
  13. 13. Marrë nga “Historia ushtarake e botës perendimore”, nga J. Fuller (fq.90) “Botëkuptimi i Aleksandrit të Madh për femrën si pre lufte, që në të gjitha epokat konsiderohej si e drejtë legjitime e ushtarit, tërësisht dallohej krahasuar me popujt bashkëkohës, sepse Aleksandri i takonte një bote morale krejtësisht ndryshe. Ai jo vetëm që gruan dhe vajzat e robëruara të Darit i trajtoi me gjithë respektet mbretërore, por gjithashtu kishte edhe neveri ndaj dhunimeve dhe violencës, që në ato ditë ishin shoqëruese universale të luftërave 13
  14. 14. 14
  15. 15. PARATHËNIE Ky libër është një përgjigje e një ideje të mëhershme. Paraqet një orvatje për të përshkruar një udhëtim në kohë të një qytetërimi që nuk ka lënë pas dokumente të shkruara. Tema kryesore është historia shqiptare, me theks të veçant të historisë së lashtë, e shprehur në letërsinë greke. Vështirësitë e kësaj tematike ndërlidhen me fak- tin se historia e mëhershme shqiptare është e humbur dhe me mundësinë që në shkrimet e lashta greke deri në një instancë ka mbijetuar, vetëm për arsye se autorët në mënyrë efektive kanë fshehur gjërat të cilat nuk kanë qenë në gjen- dje t’i shprehin drejtpërsëdrejti. Synimi im është të zbuloj, të projektoj ide të reja dhe të përpiqem të kuptoj që të dy konceptet toka; (nëna-tokë) dhe tregimi mbi historinë shqiptare “Nëna Shqipëri”, të dalin në shesh si pjesë e diturisë sonë të përgjithshme. Natyra e tematikës dhe interpretimet e mia të së kaluarës, kërkojnë që unë të krijoj fakte nga piktura që e shoh, një e vërtetë që do të duhet ta di. Sugjerimi im se në letërsinë greke ndoshta është ruajtur historia e lashtë shqiptare, nga e tërë dituria ime, paraqet një ide të re. James Wm. Pandeli 15
  16. 16. SHËNIM PASQYRUES: I Kjo që do ta lexosh në vijim, paraqet tregimin për rrënjët e mia, nga Shqipëria, prej “fillimit të kohës”, “fillimit të botës”. Tregimi: Zhvillimi i shqiptarëve prej “fillimit të kohës” duke shfrytëzuar Zotin e lashtë të mbretërve dhe profecive dinastike, pjellorisë, bimësisë dhe të ko- rrave, Dionisit (Diounsis), si mjet udhëtimi për tregimin dhe gjuha shqipe si vegël për zbulimin e së kaluarës. Një ide e re: Sugjerimi im qëndron aty, se ndoshta historia e lashtë shqiptare është ruajtur në “Theogoninë” e Hesiodit (Zanafilla e zotërave), e shkruar rreth vitit 700 p.e.r.. Ndoshta “Theogonia” mund të përmbajë disa versione ose shp- jegime të tregimit për zhvillimin e popullit shqiptar, fiseve shqiptare në pjesën qendrore të Shqipërisë, përgjatë lumit Shkumbin (Genusus), duke e kon- sideruar si linjë ndarëse ndërmjet katër fiseve kryesore: “Gegë” në pjesën veri- ore të lumit, “Toskë”, “Lab” (Llapë) dhe “Çamë”, në pjesën jugore. Ky zhvi- llim gjithashtu mund të përfshijë edhe tregimin, përfshirë “martesën” e qiellit dhe tokës, si dhe krijimin e “të bekuarës”, Agimit “gdhirjes së ditës së parë”, Orvatja për rindërtimin e historisë shqiptare do të bëhet me ndihmën e vetë gjuhës shqipe. Zbatimi i gjuhës do të bëhet sipas etimologjisë së mundshme (prejardhja dhe zhvillimi i fjalëve) të emrave dhe vendeve të lashta, përfshirë këtu edhe gjenealogjinë e Dionisit, gjeografinë e Shqipërisë së lashtë si dhe emrat e fiseve. Gjuha shqipe është degë e veçantë e familjes të gjuhëve indoEuropiane dhe rrënjët e saj i bart nga gjuhët e lashta të ilirishtes - thrakishtes. Një autoritet, N.Jokli, deklaron: “Trashëgimia gjuhësore e popujve të lashtë ballkanik, ilirëve dhe thrakasve, ndërlidhet ngusht me gjuhën e shqiptarëve”. (Mayani, fq.15) Sugjerohet se ekzistojnë dëshmi që gjuha shqipe është aq e vjetër, sa që zhvi- llimi i fjalëve ndoshta ka të bëjë me kohë shumë të hershme, siç është koha e gurit, koha që karakterizohet me përdorimin e gurit si vegël nga njeriu i lashtë. Për shembull, fjala shqipe për të vrarë (kafshë) “ngurdhitur” (Mayani, fq.271) në anglishte do të përkthehej si ”stone-knowledge” ose “dituri për përdorimin e gurit”. Me shkronjën e parë “n” që ndoshta paraqet diçka më tepër se zë “primitiv” në shqip: “gur” – “dhitur” = gur-dituri ose sot “dituri për përdori- min e gurit” (?). 16
  17. 17. “Me sa duket gjuha shqipe kur nuk ka qenë e shkruar; nuk ka alfabet as gra- matikë e as fjalor, fakt ky që mjafton vetvetiu të shfaq se në esence çfarë race barbare gjithmonë ka ngelur”. (Clark, v.1898, fq.188) “Gjuha shqipe mundëson mënyrën e vetme të mundshme për shpjegim racional të kuptimit të emrave të zotërave të lashtë grekë, e gjithashtu edhe kreacioneve të tjera mitologjike, që me përpikmëri u korrespondojnë aftësive kushtuar hyjnive nga njeriu i asaj kohe. Shpjegimet janë aq bindëse, sa që mund të kon- firmoj opinionin se mitologjia e lashtë greke është huazuar tërësisht nga iliro- pellazgët”. (Çekrezi, Shqipëria: E kaluara dhe e sotmja”, v.1919) “Pavarësisht nga bashkëjetesa e besimeve (muhamedane-krishtere) në Shqipëri, besimi pellazgjik akoma vazhdon me praninë e tij në mesin e popu- llit. Aq më tepër që një numër i madh i betimeve solemne, nuk bëhen në emër të Krishtit apo Muhamedit, por në emër të gurit. Kështu që në rastet kur shqyr- tohet ndarja kufitare në mes të dy fiseve, pleqësitë e zgjedhura për gjykim nga të dyja palët e grindura, me betim të përshtashëm solemn të gurit, bëjnë provat e duhura dhe japin dëshminë. Në Shqipërinë veriore është dukuri e zakonshme për dy njerëz që të vërtetojnë pohimet e tyre me fjalët “për të rendit e këtij guri”. Ata gjithashtu betohen edhe me “për këtë qiell e për këtë dhe”, “për këtë mal e për këtë fushë”, ose “për këtë diell dhe për këtë hënë”… Me fjalë të tjera, shqiptarët betohen me qiellin, tokën dhe elementet që personifikojnë esencën hyjnore. “Origjina e këtyre besimeve të moçme religjoze në qiellin dhe tokën në epokën klasike greke është konsideruar si “barbare”.”Se cilët kanë qenë prindërit e zotërave, apo gjithmonë kanë ekzistuar dhe si duken ata, Grekët nuk e kanë ditur dhe nuk e dinë deri më ditët e sotshme, gjersa unë po i shkruaj këta rresh- ta”, thotë Herodoti (Libri, II, 53) (v.485-425 p.e.r)(Dako, “Shqipëria çelësi kryesor… “, v.1919, fq 13-14). Kritika kryesore rreth zbatimit të antikës në gjuhën shqipe ka të bëjë me atë që është modernizuar tepër dhe e përplotësuar me një përqindje të madhe të fjalëve “të huaja”, fjalë këto që e pamundësojnë rikonstruimin e së kaluarës. “Është më se e vërtetë se gjuha moderne shqipe, përmban një numër të madh të fjalëve të huazuara nga gjuhët që shqiptarët i kanë dëgjuar përgjatë historisë së tyre: greke, latine, gote, sllave apo turke etj. Mirëpo, bërthama e lashtë e gjuhës shqipe përcakton një pasuri të pavarur gjuhësore”. (Mayani, fq.14) 17
  18. 18. Prej asaj që është e njohur deri sot, sipas vëzhgimeve të mia, kjo kritikë qën- dron dhe është e besueshme deri në një shkallë të pacaktuar. Mirëpo kjo kritikë është shpesh më e padobishme për studiuesit, se sa si arsye për mënjanimin e tërësishëm të eksiztimit të shqipes nga lashtësia. Unë do të doja të projektoj mundësinë në lidhje me faktin se shumë nga të ash- tuquajturat “fjalë” të huaja në gjuhën shqipe, ishin fjalë origjinale shqiptare (ilire-thrakase), fjalë që, në një kohë të panjohur, kanë kaluar tek civilizimet tjera dhe me përdorimin dhe me shkrimin e këtyre civilizimeve, janë bërë pjesë e fjalorit “të huaj” e më pastaj rikthehen në gjuhën e pashkruar shqipe. Popujt e lashtë shqiptarë të Ilirisë, Epirit, Maqedonisë dhe Thrakisë Perëndimore shtriheshin në pjesën juglindore të Europës. Historianët e kon- sideronin këtë rajon si kufi ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, Azisë dhe pjesës tjetër të Europës; ndërmjet Greqisë dhe botës romake si dhe religjioneve të Lindjes dhe religjioneve të Perëndimit. “Ne lirisht mund të pyetemi se përse Maqedonia, një vend i padefinuar i ban- uar me raca të ndryshme, shfaqet në histori vetëm për të na e dhënë Filipin dhe Aleksandrin, e pastaj fundoset përgjithmonë në harresë. Ky është fakti përbërës (dhe padyshim më pak i shquar) se “mrekullia greke” të cilën Renani e anulon në mënyrë që të tipizojë evolucionin bazë të mendjes njerëzore prej së cilës buron “qytetërimi” i sotshëm. “Unë pranoj se nuk ka shpjegim adekuat të çështjeve për diskutim, pa asnjë përpjekje për përpikëri, rreth kontaktit të Europës dhe Azisë, edhe pse ishte fakt i rëndësishëm në historinë e njerëzimit. Sidoqoftë, mbetet e vërtetë që kthesa vendimtare e përparimit tonë intelektual, u zhvillua në kufirin në mes dy qytetërimeve, çuditërisht të ndryshme”. “Se në ç’masë banorët e egër të maleve maqedonase ishin të gjakut ilir, paraqet çështje që është jashtë kompetencave të mia. Mundem vetëm të them se të gjithë grekët, maqedonasit i konsideronin si barbarë të vërtetë. Si pasojë e kësaj, grekët i përjashtuan ata nga lojrat olimpike…” (Clemenceau, v.1926, fq.9, 12) “Brigjet lindore të Adriatikut, në çdo epokë kanë sajuar karakterin e brezit kufi- tar. Dhe kjo është ajo që vjen nga karakteri i tyre si brez kufitar dhe ajo që ata tërheqin një pjesë të madhe të hijeshisë së tyre, ngjashëm me atë që e studion 18
  19. 19. të kaluarën e tyre dhe të tashmen dhe me atë që sheh në kodrat dhe ishujt e tyre me sytë e tij. E ata kanë qenë brez kufitar në dy kuptime. Ata krijojnë një zhvi- llim të dy ndarjeve të mëdha gjeografike, politike dhe religjioze në Europë…Vendi ku romakët ndërtuan rrugën kryesore të tyre (Via Egnatia) për tu lidhur me vendet lindore, në ditët kur perandoria ndahej në copa, një brez kufitar, një pronë grindjeje e Perandorisë Lindore dhe asaj Perëndimore…” “Gjatë tërë kohës ka qenë edhe “kufiri në mes civilizimit kundër barbarizmit aktual, gjithmonë nga civilizimi më i lartë kundër atij më të ulët… Ilirët e vjetër u bënë çështje e romakëve; vendi i tyre u bë rrugë kryesore dhe fushë- betejë e Gotëve; emri i tyre, raca dhe gjuha u fshinë ose u drejtuan drejt jugut në drejtim të sllavëve…” (Freeman, fq 22-25) Është e pamundshme të studiohet më parë historia e “civilizimit”- një civilizi- mi që mbijetoi përgjatë epokave historike, e më vonë i karakterizuar si një brez kufitar ndërmjet Azisë dhe Europës, pa qenë të vetëdijshëm për influencën e mundshme që ka mundur të ketë në tregimet e lashta dhe legjendat që kanë mbijetuar në dokumentet historike dhe letrare, siç janë gjetur në letërsinë greke dhe në Bibël. Dhjata e Vjetër dhe Bibla janë të shkruara ose të përkthyera në gjuhën greke gjatë shekujve, pas vitit 280 p.e.r., në Aleksandri, Egjipt. Aleksandria ishte vendi i një biblioteke të stërmadhe, që thuhej se përmbante “tregimin e njerëzimit”, themeluar nga Ptolomeu I, shoku dhe generali i Aleksandrit të Madh. “Citati në vijim është nga profesor Shotwell, me të cilin ai sqaron karakterin e Biblës nga pikëpamja e studiusve modernë: “Le të imagjinojmë se, për shembull, në vend të shënimeve të shenjta të çifutëve, po diskutojmë për ato greke.Të supozojmë se tashëgimia e Hellas-it na është e ruajtur në formë të Bibles. Athua vallë çfarë karakteri do të kishte libri? Mbase duhet të fillonim me disa fragmente të Hesiodit për lindjen e zotërave dhe agimin e civilizimit të përzier me fragmente nga “Iliada” dhe kështu së bashku të vihen në fragmentet e gjata të Herodotit. Dialogët e Platonit mund t’u jepen heronjve të Homerit dhe tekstet e dramaturgëve të mëdhenj (në vend të profetëve) të ruhen të shprëndara nga njëra-tjetra dhe të bllokuara me komentet jofrymëzuese të dijetarëve të Aleksandrisë. Pastaj imagjinoni se sa shumë paqartësi do të kishte kuptimi i drejtë gjatë shekujve të kaluar, sa që filozofët (filozofët për Greqinë paraqitnin atë që teologët paraqit- nin për Izraelin) ishin të mendimit se një pjesë e madhe e kësaj pune të ndër- 19
  20. 20. likuar historike dhe filozofike, së pari është shkruar nga Soloni, si çlirim i pro- fetit Apollon në Delf. Pastaj, më në fund, imagjinoni se teksti do të jetë shtypyr me klishe dhe i shenjtëruar, bile edhe fjalët tabu dhe bëhet trashëgimi e popu- jve të huaj, të cilët nuk dinin asgjë më shumë për historinë greke se sa kjo që përmban ky përplim. Kjo, me pak a shumë zmadhime, do të ishte Bibla Helenike, sipas modelit të Biblës së Çifutëve. Nëse ky krahasim është pak i tepruar, s’ka rrezik, por që ne duam të bëjmë një përkufizim intelektual për të parandaluar veten që të mos shkojmë tepër larg. Mbi të gjitha, aq sa zhvillohet forma dhe struktura, ngjashmëria qëndron për mrekulli”. (Barnes, Voll.III, fq.957) Të supozojmë se trashëgëmia e shqiptarëve është e ruajtur në letërsinë greke të Hellas-it. ”Të supozojmë se trashëgimia e Hellas-it është ruajtur për ne në formë të Biblës, ose në vetë Biblën. Atëherë do të parashtrohej pyetja se vallë trashëgimia shqiptare, a është e ruajtur, në një farë forme, po në Bibël… Diku përgjatë rrugës, historia shqiptare dështoi të shfaqet dhe të bëhet pjesë e tregimit të mbarë njerëzimit … 20
  21. 21. I. SHQIPËRIA A. Ku gjendet Shqipëria, sa i përket tokës së saj, gjuhës së banorëve si dhe vendlindjes së Aleksandrit të Madh dhe familjes së tij? Shqipëria është shtet që gjendet në pjesën juglindore të Europës, në veri të Greqisë dhe në lindje të Italisë, përtej detit Adriatik. Në kohët e lashta, gru- pet shqiptare, ilirët, epirotët, maqedonët dhe thrakasit perëndimorë, zaptuan këtë pjesë të Europës. Gjuha që ata flisnin, në kohën e sotme bashkëkohore nji- het si gjuha shqipe. Në kohën e lindjes së Aleksandrit të Madh të Maqedonisë (v.356 p.e.r.), ky rajon njihet si “gjysma e botës ndërmjet Greqisë dhe Europës…” (Fox, fq.297) “Grekët… nuk kanë qenë në gjendje të kuptojnë gjuhën maqedone, e cila kishte fare pak marrëdhënie me të tyren dhe pa kurrëfarë letërsie për t’u studi- uar…” “Është e vërtetë se klasat e larta, në rrafshinat e Maqedonisë, orvateshin të përhapnin një masë të qytetërimit grek në shtetin e tyre; mirëpo grekët akoma shihnin dallim të vogël mes tyre dhe të fiseve të tyre vazale (ilirët dhe thrakasit) nga rrafshnaltat, të cilët pa diskriminim i përshkruanin si (Arian: “Anabasis”, VII, 9) të prirë për bredhje, për jetë në grupe fisnore, për vesh- mbathje me lëkura të kafshëve si dhe për shpenzimin e një pjese të madhe të kohës në kullosat e bagëtisë së tyre”. (Weigall, fq.7-8) “Me sa duket, gjuha primitive maqedone ka qenë një formë e ndryshme e të folurit nga ajo helene. Ngjashmëria me sa duket ka qenë shumë më e afërt me ilirishten, se sa me greqishten. Grekët e hershëm dhe maqedonasit, nuk kanë mundur ta kuptojnë njeri- tjetrin pa ndihmën e përkthyesit. Sidoqoftë, në gjykatën e Filipit dhe Aleksandrit, gjuha greke ka qenë gjuha zyrtatre për komunikim. Pra, me sa duket, gjuha maqedone që flitej, është fshirë nga për- dorimi nga klasat e larta të popullit dhe zëvendësuar me gjuhën helene, megjithëse Aleksandri dhe gjykatësit e tij, e flisnin greqishten si të huaj, duke përfshirë këtu edhe mjaft fjalë dhe idioma maqedonase”. (Ridpath, fq. 465) 21
  22. 22. “Aleksandri i Madh “iu drejtua me zë të lartë rojave të tij në gjuhën maqedone, gjë që pa dyshim ishte një shenjë shqetësimi tejet të madh tek ai…” (Plutarh; nga Fuller-i, fq.324) “Gjyshja nga babai e Aleksandrit, “ishte një fisnike Linkestiane…” (Fox, fq.32) “Linkestianët ishin një fis Ilir që jetonin përreth kufirit veriperendimor të Maqedonisë, në afërsi të liqenit të sotshëm të Ohrit, “stërgjyshë të shqip- tarëve të sotshëm”. (Weigall, fq.6) “Nëna e Aleksandrit“ ishte e bija bonjake e një mbreti të mëparshëm epirot, rajon i Shqipërisë bashkëkohore.” (Renault, fq.27) Fisi Epirot, familja së cilës ajo i takonte, quhej “Mollos”. Gjithashtu nga po e njëjta familje vjen edhe Pirroja (v.319-272 p.e.r.), mbret i Epirit dhe kushëri i Aleksandrit. Sa i përket prindërve të Aleksandrit, historiani i shquar W.W.Tarn thotë: “Ai me siguri nga babai i tij, e me sa duket edhe nga nëna, ka trashëguar pak nga gjaku ilir, d.m.th. gjaku shqiptar.” (fq.1) Historiani grek, Herodoti (v.485-430 p.e.r.), flet për legjendën e stërgjyshërve të Aleksandrit të Madh, ku ai përmend vendin e quajtur Argos, si një mbështetje e pretendimive të origjinës greke, ndonëse kryesisht e kundër- shtuar dhe se si ata e fituan sovranitetin e Maqedonisë. “Aleksandri (i referohet Aleksandrit të Parë; Aleksandri i Madh ishte i treti), ishte brezi i shtatë i Perdikut, i cili u bë tiran i Maqedonisë, kështu siç po ua tregoj. Tre vëllezërit nga familja e Temenit (stërnip i Herakliut) Gauani, Aeropi dhe Perdiku, erdhën si njerëz të syrgjynosur nga Argosi në Iliri dhe nga Iliria kaluan mbi vargmalet e Maqedonisë, gjersa arritën në qytetin Lebaea.” (Historia, libri VIII, 137; përkthyer nga Godley, fq.141). Shënimi # 2 thotë:”Tregimi mbi origjinën Argosiane të dinastisë maqedonase shfaqet si mitike. Me gjasë kjo qëndron në ngjashmërinë me emrin Argedae, fisit të cilit i takonte dinastia e tyre.” Rajoni i cili përmendet në përmbajtjen e kësaj legjende, ishte “në skajet e Ilirisë së lashtë dhe barbare i cili sot është vendtakim i kufijve të Jugosllavisë, Greqisë dhe Shqipërisë… (dhe) një vendi të quajtur Argos si pjesë përbërëse e Ilirisë…” (Weigall, fq.3) 22
  23. 23. Legjenda flet për punësimin e këtyre vëllezërve si krahë pune në fermën e sundimtarit të vendit. Gruaja e sundimtarit, kur gatuante për ta, vërente se përherë kur piqte bukë, buka që e piqte për Perdikun, rritej më tepër se të tje- rat. Duke pasur frikë se mos bëhej fjalë për ndonjë shenjë ogurzezë, sundim- tari i largon ata nga puna, mirëpo vëllezërit nuk pranojnë të largohen, pa marrë rrogat e tyre. Pas kësaj, sundimtari si shpërblim për punën, ua tregon dritën në tokë të krijuar nga dielli. Dy vëllezërit tjerë ishin gati të shkojnë pa thënë gjë, mirëpo Perdiku mori thikën dhe e shënoi dritën duke e rrethuar dhe tha:”O mbret! Ne e pranojmë pagesën tënde.” Pastaj ai e pranoi dritën e diellit në kra- harorin e tij dhe u largua. Vëllezërit ndërtuan shtëpinë e tyre në malin e quaj- tur Bermius dhe nga ky vend ata pushtuan mbarë Maqedoninë. “Në prejardhjen e legjendës për Maqedoninë, Dionisi, diellori, paraqitet qartë si zot i dinastisë. Mu për këtë, Aleksandri i Madh konsiderohej si Dionisi i ri dhe gati se të gjithë sundimtarët e periudhës helene e nderonin atë në një kult të veçantë.” (Fol & Mazanov, fq.58) Aleksandri i Parë, stërgjysh i Aleksandrit të Madh, ishte i refuzuar për të marrë pjesë në garat olimpike për shkak se ai nuk konsiderohej i gjakut helen (v.496 p.e.r.). Por, pa marrë parasysh, ai më në fund pranohet dhe njihet si grek nga helenët, për shkak se në këtë mënyrë fiset e fuqishme veriore mund t’i për- dornin si “kushërinj” kundër persianëve. “Njohja e këtij mbreti të ri verior si grek, ishte, e parapëlqej të them, një akt diplomatik. Greqia në këtë kohë jetonte nën rrezikun e Perandorisë së fuqishme Persiane…” (Weigall, fq.8) 23
  24. 24. B. Kur paraqitet njeriu i parë? “Gjurmët më të hershme të njeriut të zbuluara deri më sot në territorin e Shqipërisë, i përkasin fundit të epokës të paleolitit të mesëm (v.25 000-20 000 p.e.r.)… Bëhet fjalë për vegla primitive nga gurë stralli dhe kuarci si dhe brisqe të gërryer, me përpunim të vrazhdë; në mes tjerash, janë gjetur edhe cifla të krijuara gjatë përpunimit të këtyre veglave”. (Frashëri, K. fq.1) Banorët e këtij rajoni renditen si degë e popujve indoEuropianë ose pellazgë… “Populli shqiptar me gjasë është me prejardhje nga emigrantët e hershëm arianë dhe përgjatë historisë përfaqësojnë thrako-ilirët dhe epirotët apo pe- llazgët, të cilët fillimisht e banuan mbarë Gadishullin Ballkanik, pjesën ndër- mjet lumit Danub dhe detit Egje. Shkrimtarët e hershëm grekë i përshkruanin epirotët si barbarë dhe se ata nuk u takonin helenëve. Dhe …gjithashtu Straboni (v.63 p.e.r. - v. 23) shkruan se banorët e Maqedonisë, Ilirisë dhe Epirit, e flisnin gjuhën e njëjtë dhe kishin zakone të njëjta…” (RSS, fq.4) (Drizari, “Shqipja e folur dhe e shkruar”, fq.XXI; cituar J.Swire. “Shqipëria, lindja e një mbretërie”) Do të ishte tepër vështirë për të kërkuar çfarëdo dëshmie që dikush tjetër, përveç shqiptarëve, ka jetuar në këto hapësira. Mu për këtë, thjesht si përfundim, do të ishte fakti që shqiptarët kanë jetuar aty qysh “nga fillimi i kohës”. C. Si është humbur historia? Dështimi i grupeve shqiptare në kohët e lashta për të zhvilluar shkrim- in dhe letërsinë, vetvetiu do të dukej i mjaftueshëm për ta konsideruar si “his- tori” e humbur. Jo më larg se në shekullin e kaluar, shqiptarët ia arrijnë qëllim- it që të themelojnë një alfabet formal, për të shprehur gjuhën e tyre. 24
  25. 25. II. DIONISI (DIONYSUS, DIOUNSIS) A. Parathënie për Zotin Fushëveprimi në mbarë mitologjinë është i pafund dhe siç duket mjaft i komplikuar. Një nga arsyet për këtë, është fakti se shumë interpretime përkushtuar zotërave të ndryshëm të rajonit të Mesdheut, si mite kanë ndryshuar dhe/ose janë stërmadhuar gjatë zhvillimit dhe migrimit të njeriut. Arsyeja tjetër është ajo se ekzistojnë shumë pak njohuri për kulturat parahis- torike që, në një instancë, do të mund të jepnin shpjegime për prejardhjen dhe natyrën e veprimeve të zotërave, ashtu siç ishin përvetësuar në jetën e njeriut parahistorik. Ky kapitull do të fillojë me rishqyrtimin e prejardhjes së Dionisit, ashtu siç është paraqitur në “Theogoninë” e Hesiodit (Zanafilla e zotërave). Kjo do të na udhëheq gjatë rrugëtimit deri te lumi Shkumbin (Genusus), lumë në pjesën qendrore të Shqipërisë, vendngjarja e “martesës” së qiellit me tokën, stër-stërgjyshërit e Dionisit. Nga atje udhëtimi do të vazhdojë dhe do të për- fshijë pesë vende të rajonit, përfshirë këtu edhe Epirin dhe Maqedoninë, vend- ngjarja e mitit për Kronin dhe Zeusin, babagjyshin dhe babanë e Dionisit. Rrugëtimi do të mbarojë në njërën nga këto pesë vende të rajonit, tokën e Bessi-it, fisit Satrae, vendi i të cilëve njihej si vend i shenjtë i zotrave të mbretërve dhe profecive dinastike. Do të orvatemi ta vlerësojmë Dionisin si një zot i mbretërve dhe pro- fecive dinastike e gjithashtu si një zot i pjellorisë dhe bimësisë. “Për fat të keq ne kemi shumë pak njohuri për natyrën e profecive të Dionisit.” (Otto, fq.144) “Adhurimi i Dionisit paraqet diçka që kurrë nuk mund të shpjegohet tërësisht. Hulumtimet e para historike dhe paraqitja e paraleleve antropologjike, kanë bërë mjaft, por jo edhe në tërësi. Do të ishte fare i pado- bishëm vlerësimi i natyrës së tij sipas prejardhjes, me vetëm një lloj vetie, siq është ai i zotit të bimësisë, pa marrë parasysh se sa lloj karakteresh të kësaj vetie ai i shfaq.” (Guthrie, fq.145) Pjesa më e madhe e informatave që janë në dispozicion për Dionisin, na vjen nga letërsia greke. Në mitologjinë greke Dionisi njihej si zot i pjellorisë, bimësisë dhe të korrave. Ai ndërlidhej me drurët dhe verën, kështu që kremtimet për nder të tij dhe për rilindjen, paraqiteshin si festivale në formë orgjish. 25
  26. 26. “Religjioni Dionisan, megjithëse i njohur nga Homeri (v.800 p.e.r.), nuk kishte vend në shoqërinë të cilën ai e përshkruan. Ky besim është trashëguar nga grekët prej thrakasve në kohën pashomerike (v.700 p.e.r.) si imponim i huaj dhe është ndeshur me armiqësi të konsiderueshme. Paraqiste një religjion shfrenues përfshirë besimin e posedimit nga zotërat, përmes të cilit për një çast të shkurtër, nën ndikim të pishtarëve, verës, muzikës dhe va- llëzimit marramendës, adhuruesi ndjehej i çliruar nga vetja dhe i ngritur në lartësitë hyjnore. Me sa duket kjo paraqet një ngjasim natyral për të gjitha kultet e pje- llorisë në pellgun e Mesdheut dhe nuk ka asgjë të përbashkët me religjionin prozaik të Achaen-ëve. Sidoqoftë, Dionisi është zot i popullit verior, thraksave, që flasin gjuhë indoEuropiane dhe çfarëdo shtese që ky kult i tij ka siguruar nga vendet nga është përhapur, ngazëllimi dhe pavdekshmëria paraqesin dhuratën e religjionit autokton thrakas.” (Guthrie, fq.31) Karakteri serioz i vetive si zot i mbretërve dhe profecive dinastike, si dhe aspektet politike dhe religjioze të ndërlikuara, me sa duket dëshmojnë një identifikim të largët nga një interpretim si kryesisht shfrenues, kuptohet, nëse merret parasysh ndërrimi apo shtrembërimi i vetive nga të lashtët. 26
  27. 27. B. “Theogonia” e Hesiodit (Zanafilla e zotërave) 1. Autori, Hesiodi Heisodi ka qenë një bari/fermer, i shëndruar në poet i cili jetonte në Boeoti, një krahinë në veri të Athinës, rreth vitit 700 p.e.r. Hesiodi në përgjithësi njihet si autori i “Theogonisë”, “gjersa nga disa të tjerë (veçanërisht nga Pausanias-ët) mendohet se bëhet fjalë për një kopjues.” (Harvey, fq.426) Pausaniasët (shekulli II) pohojnë: “Boeotianët nga Helikoni kishin traditë të thoshin se Hesiodi nuk ka krijuar asgjë, përveç se “veprat” dhe mu prej kësaj ata i sajonin paraprakisht muzat, duke shtuar se poema fillon me fragmente të ndërlidhura me mosma- rrëveshje. Ata, gjithashtu pranë një burimi, më treguan një pllakë nga plumbi shumë të moçme, mbi të cilën ishin gdhendur “veprat”. Ekziston edhe një opcion tjetër, shumë më i ndryshëm se i mëparshmi, se Hesiodi ka krijuar një numër të madh poezish, siç janë poezia për femrat, poema e quajtur “Eoea e madhe”, “Theogonia”….” (Lattimore, fq.6: Pausanias-ët 9.31.4-5, përkthim i Frazier-it). 2. Burimet e Hesiodit Autori i “Poezia dhe filozofia e hershme greke”, Frankel, sugjeron se përmbajtja e “Theogonisë” së Hesiodit vjen nga tre burime: “Një pjesë vjen nga jetesa, besimet e zakonshme dhe në rastin e kundërt nga traditat e Boeotisë (vërtetësi e dyshimtë), që ka qenë e arritshme për Hesiodin. (“Vazhdimësia e traditës për mitet e zotërave dhe botës, me për- bërje metafizike, me siguri se ka ekzistuar para, por edhe pas Hesiodit, mirëpo ne për këtë nuk dimë asgjë.) … Pjesa e dytë është bota homerike e zotërave. Hesiodi mjaft mirë e njihte epikën heroike, së cilës ai i ishte detyruar për gjuhën dhe mënyrën e të menduarit dhe këndimit…Elementi i tretë vjen nga kontributi i vetë Hesiodit dhe burimeve të tij. Pa dyshim se ai bëri ndryshime, në një shkallë të ulët apo 27
  28. 28. më të lartë të tregimeve tradicionale, të cilat ai i ripërshkruan. Megjithatë, ky kontribut i tij paraqet shumë më tepër nga ajo sa është parë dhe thënë para tij. Shikuar nga anash, ajo që është origjinale, nuk mund të veçohet nga ajo që është tradicionale…” (Fq.97-98) “Nga recitimet e këngëtarëve epik, Hesiodi mesiguri se ka qenë i njo- hur me artin e muzave për diskutimin mbi vargjet, me të cilat qysh atëherë i thurnin veprat e tyre në Boeotinë e panjohur, në kërkim e sipër të një jetese. Si një djalosh i ri, Hesiodi fitoi aftësinë të matet me këta këngëtarë bredhës dhe të krijojë dhe recitojë në gjuhën e tyre, vargjet dhe stilin të cilin ai e mësoi nga ata.” (fq.95) (Muzat ishin perëndeshat të cilat udhëhiqnin artin dhe frymëzonin poetët.) 28
  29. 29. 3. Grafiku mbi prejardhjen e Dionisit. - Rruga për te lumi Shkumbin ( Genusus) ( Urani & Ge 3) - Rruga për te Toka e Bricjapit ( Kroni & Zeusi) - Orakulli i lashtë i Dionisit ( Dionisi) Shenja: * Paraqet “Ge-në” në nivele të ndryshme të evolucionit: dheu-toka (nënë), nëna- tokë. (Shënim i autorit.) 29
  30. 30. 4. “Theogonia” (Zanafilla e zotërave) “Theogonia” e Hesiodit (v.700 p.e.r) përafërsisht përbëhet nga 1022 vargje, nga të cilat do të prezentojmë dhe rishqyrtojmë vetëm një pjesë. Më qëllim që “Theogoninë” ta vendosim në një perspektivë që paraqet njohuri të përbashkët, do të citojmë vetëm pesë vargjet e para të “Librit të zanafillës” nga Bibla: “Në fillim Perëndia krijoi qiejt dhe tokën. Toka ishte pa trajtë, e zbrazët dhe errësira mbulonte sipërfaqen e humnerës; dhe Fryma e Perëndisë fluturonte mbi sipërfaqen e ujërave. Pastaj Perëndia tha: "U bëftë drita!". Dhe drita u bë. Dhe Perëndia pa që drita ishte e mirë; dhe Perëndia e ndau dritën nga errësira. Dhe Perëndia e quajti dritën "ditë" dhe errësirën "natë". Kështu erdhi mbrëmja e pastaj erdhi mëngjesi: dita e parë.” Citatet në vijim përfshijnë një përkthim të drejtpërdrejtë dhe komente lidhur me “Theogoninë” e Hesiodit (vargjet 117-134). Një numër i komenteve është paraqitur me qëllim që lexuesit ti japë një shikim të kuptueshëm për atë se çka shkroi Hesiodi dhe si është interpretuar më vonë në kontekstin grek. a. “Me të vërtetë Kaosi ndodhi në fillim, e më pastaj Toka gjihapur (Ge), vendi i sigurt për të gjithë të pavdekshmit të cilët i mbajnë majat e Olimpit me borë dhe Tartarët e zbehtë në thellësitë e gjëra të tokës dhe Erosit (dashurisë), më i drejti nga zotërat e pavdekshëm, të cilët shkurajojnë gjymtyrët dhe kapërcejnë mendjen dhe këshilltarë të urtë për të gjithë zotërat dhe mbarë njerëzimit nën ta. Nga Kaosi pasuan Erebusi dhe nata e zezë; por nga nata kishin lindur Aether-i dhe Dita (Hemera), e cila u krijua dhe lindi nga dashuria me Erebusin. Dhe në fillim Toka zbuloi Qiellin, të barabartë me veten, të mbulojë çdo anë të saj dhe përgjithmonë të bëhet vendqëndrim i zotërave të bekuar. Dhe ajo i ven- dosi përpara kodrat e gjata, hije të këndshme të perëndeshës–Nimfë, që banon në mes luginave të kodrave. Ajo zbulon gjithashtu thellësitë e pafrytshme me gungën e tij të furishme, Pontus-in, pa bashkimin e ëmbël të dashurisë.” (Hesiodi; përkthim i H.G.Evelyn-White, fq. 87. Të gjitha citatet e Hesiodit do të jenë nga ky përkthim në mos të veçuar ndryshe.) 30
  31. 31. b. “Ai (Hesiodi) fillon me prejardhjen e gjërave. Ai thotë se në fillim ka ekzis- tuar vetëm Kaosi me çka ai nënkupton zbrazëtinë. Pastaj u krijua Gaea (Ge- Toka), thurur sipas Tartarit, që shtrihet zgjatur nën të. Me Gaea-n gjithashtu është krijuar Erosi, më i bukuri nga të pavdekshmit. Kjo, qartë na bën të ditur se nga toka si ekzitenca e vetme e lashtë, dolën me sukses të gjithë zotërat dhe se gjeneratat pasuese janë krijuar nga fuqia e Erosit, zoti i dashurive martesore. Nga Kaosi drejpërsëdrejti dolën dy qenie: Erebus-i, një errësirë e zbehtë, dhe Nata, një lloj errësire paksa e lokalizuar. Nga Erebusi dhe Nata dolën Ether-i, agim i zbehur dhe Dita, dritë e lokalizuar. E pakuptimtë dhe joreale: ndoshta të gjitha këto qenie dalin nga zbrazëtira që autori e quajti Kaosi (Chaos). Nga Gaea drejpërdrejt vjen Urani, Qielli, i qarti, kupë e ngjyrosur e konceptuar si një lloj superstrukture mbi tokë. Ajo gjithashtu krijoi malet dhe Pontos-in, the- llësirën. Kjo, siç mundet lehtë të kuptohet, paraqet një kozmogoni elementare, një lloj zanafille, një shenjë paralajmëruese e përshtatshme e “Theogonisë”. (Croiset, fq.73) c. “Theogonia” e Hesiodit paraqet një sintezë religjioze të një natyre shumë komplekse, ku perënditë nga mbarë bota orientale përzihen dhe organizohen në një sistem kuazihistorik. Me siguri se edhe zotërat e pastër helenik gjithashtu gjenden aty, të cilët u njohën nga pushtuesit arianë… Në fillim ishte Kaosi (Chaos) ka thënë Hesiodi, gjë që me fjalë të tjera mund të thuhet, gjendja kur nuk ekziston asgjë tjetër, përveçse hapësira, hapësirë e pastër, asgjë organike, asgjë që do të kishte mundur të përshkruhet. Pastaj në këtë zbrazëtirë realitetet e para marrin formën e caktuar, dhe kështu të përcaktuara japin një kuptim: Toka (Gaea-në gjuhën e Hesiodit, Ge-në greqishten klasike), “themeli i vërtetë i të gjithë asaj që është”. Njëkohësisht e tërë gjithësia ishte ndarë në dy pjesë, kështu si vijon: tani e tutje ishte Kaosi, “nën Tokën” dhe ky kaos jep Erebusin, që shtrihet në hapësirën e gjerë, ku më vonë Ferri do të gjejë vendin e vet dhe zbrazëtirës sipër Tokës; atje Toka vendos fëmijën e parë të saj, Qiellin, që ka prejardhje nga vetë ajo. Gjersa kjo ndarje organike e gjithësisë ishte në zhvi- llim e sipër, lindi Eros-i, dashuria, parimi abstrakt i dëshirës së madhe, e jo një zot i vogël i pacipë, pervers dhe dinak, me flatra të vogla, të cilin me kënaqësi e përshkruanin poetët e periudhës helenike. Për ta sjellë dashurinë në ekzis- tencë, ishte absolutisht e nevojshme që në fillimin e krijimit, pasi që ajo paraqiste, si të thuash “motorin” e gjithësisë: Dashuria solli bashkimet mon- struoze të parimeve kozmike. Kjo paraqitje sfidon imagjinatën dhe këto bashkime ishin aspekte të një krijimi të madh dialektik.” (“Mitologjia botërore” nga Larousse, fq.101) 31
  32. 32. d. “Në fillim, sipas Hesiodit, erdhi Kaosi, duke gogësitur zbrazëtirën. (#11; Pikëpamjet tona për kaosin si një gjendje çrregullimi, mbështetet mbi një kon- fuzion të gjendjes primitive të botës, më vonë të postuluar nga Anaksagora.). Para ekzistimit të çdo gjëje, ka ekzistuar vetëm zbrazëtira në të cilën gjërat do të hyjnë dhe çdo gjë do ta rrethojnë...Më pas është krijuar ”Toka me gjirin e saj të gjerë, vendi i sigurt i të gjitha gjërave”. Për Hesiodin si një fshatar, e tërë bota e objekteve dhe e ekzistencës, është e bazuar në Tokën dhe çështjet nga Toka. E treta, është energjia lëvizëse për prodhimet e ardhshme - Eros-i, më i pashmi i zotërave dhe njerëzve.” Nga Kaosi (zbrazëtira) dalin errësira dhe nata. Nga këta dy miq, dhe nëpërmjet të fuqisë kreative të dashurisë (eros-it), forcat pozitive dalin nga fuqitë negative: dita dhe ndriçimi i qiellit (Ather-i). Kështu që dita është e bija e natës ndërsa qielli i kaltër, i ndritshëm, i biri i errësirës; këtu mosqenia i paraprin të qenurit. “Toka, nga ana e saj, sjell qiellin (Uranin) mbështjell veten dhe malet e larta. Pa ndërmjetësim të bashkimit seksual, ajo sjell Pont-in, detin e tërbuar, që në poezinë greke paraqet shëmbëlltyrat krye- sore të mungesës së dashurisë dhe egërsisë së ftohtë. Tashmë toka bashkohet me qiellin dhe toka me detin, si një çift pasardhës: e bota është kompletuar dhe e mbushur me qenie. Qielli (Urani) është zoti i parë i botës…” ( F r a n k e l , fq.101&102) e. “Para çdo gjëje, ai (Hesiodi) na tregon se erdhi Kaosi. Kjo fjalë, siç duket fjalë për fjalë përcakton “gogëstjen e zbrazëtirës”, nuk paraqet një hapsirë thjesht boshe; edhe në atë kohë grekët e kishin shumë vështirë të besonin se prej asgjëje krijohet qenia. E as Hesiodi nuk thotë gjë as për Kaosin se ka ekzistuar gjatë përjetësisë, sepse ai përdor fjalën…”erdhi në ekzistencë” më tepër se “ishte”, një term me të cilin mendimtarët e epokave të mëvonshme do të bëjnë lojë të madhe. Kjo më tepër paraqet një pikënisje, se sa një fillim abso- lut. Pastaj, me sa duket, e dalë nga Kaosi, erdhi toka, Tartari (të cilin ai e shp- jegon si një vend të errët “nga thellësirat e tokës”), Dashuria (Erosi), Errësira (Erebos) dhe përfundimisht Nata. Nga Nata dhe Erebosi janë lindur Aitheri (qielli mbi ajrin) dhe Dita; ndonëse Toka pa ndihmë, krijoi Qiellin, malet dhe Ponton (detin)”. (Rose, fq.19) 32
  33. 33. C. Në fillim. 1. Prejardhja e Dionisit a. Kaosi - Chaos ( Cha, Kha) “Me të vërtetë në fillim u bë Kaosi…” (Hesiodi, vargu 117) Në greqishten klasike të shqiptuarit e fjalës “Chaos” ishte “Xaos”. Shkronja “X” përfaqësonte tingullin “Kh”. Kështu që “Chaos” shqiptohej si “Khaos”. Shenjat “X” dhe “+” në gjuhët e vjetra semite dhe fenikase (nga të cilat besohet se shkrimet e hershme greke janë krijuar pas shekullit 15-të) ishin ekuivalent me fonetikën e “T”-së dhe mund të identifikohet me “T”- në e gre- qishtes së hershme. “X”, në dialektet e ndryshme të mëvonshme identifikohej me tingullin “Kh”. (Shih Jensen, “Shenjat, simbolet dhe dhe shkrimet” fq.455-75; Enc. Britannica, v.1963, “Alphabet”, Vol.1, fq.363-68.) Emri i lashtë i cili do të identifikohet me konceptin “Chaos” është “Chaonian”, një fis i lashtë në Epir, që gjithashtu është shkruar edhe me shkro- njën ”X” dhe referuar teksteve historike paraqitet si “Kaonian”. Megjithatë, ky fis i dalë nga e kaluara e errët, me të kaluar pa shkrim dhe lexim që mbijetoi si popull shqiptar, në dialektin shqiptar, quhet “Chame” – Çam. (“Ch” si në “Chip”; tingulli shkruhet si “Tsh”; Laird, fq.113). “Vendndodhja e këtij fisi në pjesën jugore të Shqipërisë dhe në pjesën veriore të Greqisë, korrespondon me vendndodhjen e “Chaonia-s” së lashtë, ose “Kaonia”.” (“Atlasi historik” nga Shepherd, fq.10) Interpretimi për “Chaos-in” në kontekstin grek tashmë është prezentuar. Rrënjët e emrit të njërit nga katër fiset kryesore shqiptare,”Chame” është “Cha”. Në gjuhën shqipe (si rrënjë apo fjalë e plotë) - Cha = Ça, çarje, (ndahet në dysh) Cha = Ça, (çaj, çarje) Cha = Çka? (Çfarëdo; mbase tregon të panjohurën) Fjala “Cha”, “Ça” ose “Çarje”, reflekton një kuptim konceptual që koincidon me përparimin e zhvillimit të njeriut nga fillimet e tij më të hershme. Pikënisja intelektuale e njeriut të gurit ndodh kur ai përdor gurin apo objekte tjera për të çarë gjësendet. Nga ky hap zhvillimor, me avancimin e mjeteve të 33
  34. 34. punës, njeriu fiton zotësinë për të përmirësuar kushtet e tij jetësore, gjatë gjuetisë efektive, ndërtimit të shtëpisë si dhe për mbrojtje apo sulm (?). Ky koncept u ishte i mirënjohur banorëve të shpellave. Fisi “Chaonian”, në gjuhën shqipe - Cha = Çarje On = “Un” (veta e parë “Unë”) e gjithashtu emri i zotit të parë, Uranit, “U”, “Ou”, ose “Oun”, mund të shqip- tohet si “On”. (Shih në shembullin “Dionysus”; Di-oun-ze). Përgjithësisht, fisi Kaonian nuk njihet si fis me karakter ose qytetërim grek. Në të vërtetë ishte njëri nga tre fiset e Epirit, dy të tjerët ishin mollosë (mollë) dhe thesprotë. “Ky rajon ishte i banuar me një numër fisesh, me gjasë me përkatësi të racës ilire, dhe si zakonisht nga grekët besohej se nuk janë të gjakut të pastër helenik. Për herë të parë grekët kontaktuan fiset kryesore të bregdetit, me thes- protët në pjesën jugore dhe me kaonët në veri. Fisi i tretë i madh, mollosët, në brendi të vendit, me sa duket kishin hasur në njëfarë influence të vogël greke para vitit 400 p.e.r. . . . Diku rreth shekullit të tretë (p.e.r.) mbreti i tyre Pirro, njëri nga princat më të fuqishëm të asaj kohe, arriti ta bashkojë tërë Eprin nën sundimin e tij… (Konsulto Leake, “Udhëtimet në Greqinë veriore”, Belrin v. 1897), (The New International Enc. V. 1902, “Epirus” fq.803) “Epiri… është vend malor por përreth bregdetit, i këndshëm dhe pje- llor. Në kohët e lashta, kaonët ishin fisi më i fuqishëm. Disa koloni greke ishin të ngritura në afërsinë e tyre … Kryesisht është i banuar me arnautë (Shqiptarë)”. (Enc. Americana, 1829-54, fq.545) (Atlasi i Shepherdit, fq.10, paraqet vendndodhjen e “Chaonisë” dhe “Thesprotisë” në pjesën lindore dhe juglindore nga ishulli Korfus, i cili në ditët e sotshme gjendet pranë bregdetit Shqipërisë dhe Greqisë). 34
  35. 35. 1. Krijimi i Nënës Tokë “…nëna tokë me gjirin e gjerë, vend i sigurt për të gjithë të pavdeksh- mit të cilët i mbajnë majat e Olimpit me borë…” (Hesiodi, vargjet 117-120) “Toka (Gaea në gjuhën e Hesiodit, Ge në greqishten klasike)…” (“Mitologjia botërore”, Larousse, fq.101) “Gea është Toka. G-ja në dialektin Dorian (të Greqisë) shndërrohet në Dh, Dha, Erdha; e në gjuhën shqipe shndërrohet në Dhe, Toka”. (Dako, fq.15) Fjala “Tokë” ose “Dhe” shkon nga fjala “Ge”, në greqishten klasike, deri te “De”, “Dhe”, “Dheu” në gjuhën shqipe dhe “Teu” në gjuhën Etruske. (Mayani, fq.367) Bashkëtingëlloret indoEuropiane – g, gh, d, dh, t, th, janë pjesë për- bërëse e “një sistemi mahnitës të karriges gjuhësore muzikore”. (Laird, fq.126) Këtu do të veçoja, sipas vrojtimit tim, se mund të ketë ndodhur që fjala “Ge” në greqishten klasike të paraqesë fjalë me prejardhje origjinale shqiptare që sot e kësaj dite mbijetoi në gjuhën shqipe si “Gegë”, emri i njërit nga fiset kryesore. Ky grup fisesh, sot jeton në anën veriore të lumit Shkumbin (Genusus) dhe përfshin fise më të vogla të Shqipërisë veriore dhe pjesë të Jugosllavisë jugore. Shumë shqiptaro-italianë që jetojnë në Itali, për më se 500 vitet e kaluara dhe mbijetuan si identitet i veçantë shqiptar, veten e njohin si “Gegë”. “Ge” gjithashtu mbijetoi edhe si rrënjë e shumë emrave dhe fjalëve shqiptare. Si një nga shembujt, është emri i mbretit të ilirëve, “Gentius” – Genti, i cili sundoi rreth vitit 180 p.e.r. “Gentian, një lloj përpilimi nga gjinia Gentiana…, me siguri fjalë me prejardhje ilire…Ndërlidhja me mbretin ilir Gentius, sugjeruar nga Plini, paraqet etimologji popullore”. (Shihe tek Walde-Hofmann, LEW, I, fq.592”. (Klein, fq.648) Fjalori anglisht-shqip i Drizarit përmban disa fjalë shqipe me “Ge” si rrënjë. Si shembull ta marrim fjalën “Gërryej”, “Unë e gërryej borën”, (gërryej baltën, gërryej gurin, ose “unë gërryej tokën me lopatë”). 35
  36. 36. Majani në veprën e tij “Etruskët fillojnë të flasin” (fq.14) thotë se Jokli, autori i “Studien zur albanischen Etymologie und Wortbildung”, (Studimet e etimologjisë shqiptare dhe fjalëformimit, v.1911),” ka treguar një lashtësi të pakontestueshme të disa fjalëve shqipe”. “Jokli gjithashtu e bën të qartë se një numër i konsiderueshëm i fjalëve në gjuhën shqipe, pasqyron tiparet më primitive të ekonomisë së hershme…Jokl pohon se fjala latine “grosa” e cila etimologjikisht është e izoluar nga ajo gjuhë, vjen nga fjala e ruajtur në gjuhën e sotme shqipe: “geru- aj” dhe “geruse”. (fq.15, 179) Majani për Joklin thotë:”…ishte ai që më shumë se kushdo tjetër e themeloi “vazhdimësinë” ndërmjet ilirëve dhe shqiptarëve dhe vërtetoi prezencën e “nukleusit” të lashtë të ilirëve te shqiptarët.” Në gjuhën e Hesiodit fjala “Ge” shkruhej si “Gaea” ose “Gaia”. Është më se e mundshme që kjo fjalë ka mbijetuar te shprehja shqipe “nga je” ose ndoshta në një formë më të vjetër “nga ea” (nga vjen) ose implikon prejardhje – “nga ç’vend” ose “ nga cila pjesë e vendit vjen”. Varësisht në cilin dialekt apo me cilin person flisni, tingulli “n” për një të huaj mund të jetë i padëgjueshëm. Tartarus “…dhe Tartarus-i i turbullt në thellësirat e shtegut të gjerë të tokës…” (Hesiodi, vargu 120) Në gjuhën shqipe: Tarr – unë kreh, shkrif tokën (me grabujë) Tarr-tarr – kreh-kreh, ose shkrifje e vazhdueshme Erosi “…dhe Erosi (dashuria), më i pashmi në mesin e zotërave të pavdek- shëm i cili shkurajon gjymtyrët dhe mposht mendjen dhe këshillat e urta të të gjithë zotërave dhe të gjithë njerëzve.” (Hesiodi, vargjet 121-124) Në gjuhën shqipe: er, ere = erë Përkthimi nga gjuha shqipe i “ge”, “tar” dhe “er” në gjuhën anglishte do të kishte kuptimin: “dheu vazhdimisht krihet nga era”. Përfundimi i kësaj është “Ge” (2), është Toka. Ge 2 (Toka-nënë) është nëna e Uranit, zotit të parë. 36
  37. 37. 2. Krijimi i babait Erebus dhe Nata “Nga Kaosi erdhën Erebusi dhe Nata e zezë…” Në gjuhën shqipe: err = errësoj, e bëj të errët, zbeh. Erra = zbeh dritën, muzgu afrohet. “Kaosi lindi Erebusin, rrënja e të cilit është “erh”, “erhem”, “erheni” ose “erhesi”, “zymtë”, “ errësirë”, “paqartësi”. Në gjuhën shqipe “u erh” do të thotë “errësira rritet”, “erhet” “po errësohet”, “erheni” “vend i errët”. “Erebus” është “vatra e errësirës së përjetshme”. (Dako, fq.15) Së bashku me “Erebusin”, “Errësirën” vjen “Nata e zezë”. Ekziston mundësia që “Erebusi” ka të bëjë diçka me “Erën” pasiqë rrënja e emrit “Erebus” është “Era”. Gjithashtu ekziston mundësia që “Erebusi” të ketë kup- tim konceptual të “erës që e bjen errësirën” dhe se rezultati i kësaj është Nata. Është më se e besueshme se popujt e lashtë e kanë paramenduar “Erën” si fuqia e cila mori diellin nga lindja në perëndim dhe më në fund nga pamja, pasi që pas perëndimit të diellit vjen errësira. (Në këtë fazë të zhvillimit, meqë Erebus është errësira dhe nata e zezë, dita e parë ende nuk ka ardhur.) Aether-i dhe Hemera “…të natës lindi Aether-i dhe Dita (Hemera), të krijuar dhe zbuluar nga dashuria me Erebusin.” (Hesiodi, vargjet 125-127) Aether në përkthime të shumta është shqiptuar si Aither, Ether dhe Aether. Në gjuhën shqipe - at, et = baba (Mayani, fq.101) Here = herë (kohë) Ater (atër) = baballarët (Mayani, fq.292) “Sugjerohej se Aether-i ishte babai i Uranit.” (Tripp, fq.26) 37
  38. 38. “Nganjëherë…Urani është i biri i Aether-it, me fjalë të tjera, kupa qie- llore ka lindur nga qielli.” (Rose, fq.20) Dallimi ndërmjet “kupë qiellore” dhe “qielli” është se qielli përfaqë- son nivelin më të lartë të hapsirës që përfshin edhe yjet, ndërsa kupa e qiellit është më afër tokës duke përfshirë retë. “Fjala greke e cila me të gjitha asociacionet e saj më tepër i afrohet fjalës angleze “Heaven” (qielli), nuk është “Ouranos” por “Aither”. Një grek i cilësdo periudhë do të pajtohej se nëse zotërat banonin diku, atëherë banonin në Aither dhe se “Aither-i” vetvetiu ishte hyjnia…” (Guthrie, fq.207) “Aether-i…ishte e dëlirë, një dritë e qartë që do të mund të imagjino- hej në horizontin e atmosferës - drita e zotërave.” (“Mitolgjia botërore”, Larousse, fq.102) “Aether-i është atmosfera më e lartë e shndritshme që dallohet nga Aer-i, atmosferës më të ulët të tokës.” (Evelyn-White, FN #2, fq.87) “Dita” u quajt “Hemera”. Sipas vëzhgimit tim, kjo nuk paraqet “Ditën” të cilën ne e njohim, por ndoshta një dritë nate të krijuar nga hëna. Në kontek- stin grek: “Është me rëndësi të veçohet se yjet kryesore, dielli dhe hëna, nuk paraqiten saktësisht në këtë krijim fillestar. Ata nuk ishin prej zotërave fillestarë, por elemente të “qiellit të ndritshëm” dhe lindja e tyre me emrat Helius (Dielli) dhe Selene (Hëna) nuk përmenden deri sa të arrijmë te gjener- ata e tretë e perëndive.” (“Mitolgjia botërore”, Larousse, fq.102) Hemera dhe Aether-i kanë lindur nga Nata dhe Erebusi – mbase nga “Era e natës”. Këtu çështje kryesore kemi krijimin e babait dhe këtë mund ta shpjegojmë nga kombinimi i Hemerës dhe Aether-it. Në gjuhën shqipe: heme, hene, hane = hëna ra = ra ( ka rënë) 38
  39. 39. “Hene” në gjuhën shqipe është “Hëna” por këtu paraqitet zëvendësimi i shkronjave “m” dhe “n”. “Trim” ose “Trin” = Trimi (hero) (Mayani. Fq.286- 287) “Meme” dhe “nene” = mëmë (nënë). “Hemera” mund të paraqesë rënien e dritës së hënës ose “pluhurit të hënës” e që shfaqet si dritë. Kjo shfaqje e “pluhurit të hënës” mund të vijë nga një kombinim i reve dhe i shiut të lehtë, ose spërkatjes së detit gjatë natës me erë. Ndoshta do të mund të ishin vetë retë që kalojnë nën ndriçimin e hënës. Popujt e lashtë ndoshta këtë e kanë barazuar me faktorin (“fertilizues”) që bie në tokë apo i ardhur aty nga lëvizja e erës. Kështu popujve të lashtë ka mundur t’u paraqitet “Atësia”. Për ta kuptuar se si popujt e lashtë kanë mundur ta shpjegojnë “ferti- lizimin” e babait, në rend të parë patjetër duhet kuptuar epërsia e Tokës-Nënë: “Kur te një popull bujqësor, besimi i të cilit, ashtu siç edhe jeta e tyre, është ngusht i lidhur me pjellorinë e tokës, atëherë ne këtu, pa mëdyshje, e gje- jmë analogjinë njerëzore. Kjo do të thotë: toka adhurohet sipas gjasimit të nënës, dhe mendohet se pjelloria e saj arrihet në të njëtën mënyrë sikurse tek një femër…Ajo, në fakt, mund të jetë një nga përfaqësimet e besimeve më të vjetra të përgjithshme dhe prania e saj, si një tregues se ideja e hyjnisë person- ale ka qenë në mendjen e njeriut për aq kohë sa që ne mund të gjurmojmë në histori…” “Një popull bujqësor dhe baritor për cilët toka paraqet nënën, e cila nëse do të duhej të jetë pjellore, patjetër do të duhej të jetë e mbarsur sikurse të tjerët, atëherë ata me siguri besojnë edhe në ekzistimin e bashkëshortit të saj. Mirëpo, me sa duket, ai paraqet diçka më tepër se një zëvendësues të domos- doshëm. Veçanërisht për një popull të caktuar bujqësor, të cilët jetojnë në tokë dhe prej saj nxjerrin mënyrën e jetesës, në rend të parë ajo është e para për t’u dashuruar dhe adhuruar, ashtu siç duhet patjetër asaj t’i përkushtohet puna dhe vëmendja e tyre, nëse duan ti gëzojnë frytet e pjellorisë së saj. Bashkëshorti i saj luan një rol shumë të vogël. Kjo thjeshtë tingëllon sikurse spekulim para- prak për proceset mendore të popujve, për të cilët në të vërtetë dimë shumë pak ose aspak. Mirëpo, ne e dimë se, për çfarëdo arsye, karakteristikë e religjionit mesdhetar ishte epërsia e parimit femror në natyrë, toka-nënë.” (Guthrie, fq.58-59) 39
  40. 40. Fjala latine për “Farë” është “Semen”. Në gjuhën shqipe, “Ze-me” = “zëri- nënë”. Popujt e lashtë ndoshta kanë menduar se pasiqë ‘Toka-Nënë’ ishte qënia më e lartë, atëherë ajo ia dha aftësinë e “fekondimit” babait me urdhërin e “zërit” të saj. Në pjesën jugore të lumit Shkumbin (Genusus) gjendet lumi i njohur si “Semeni”. Në kohët e lashta quhej “Apsus”. (Shepherd, fq.10) Në gjuhën shqipe: ap = jap, dhënë s (us), se (us) = zë, zëri (Shih te etimologjia e – d. “Zeus” dhe e. “Dionisi”.) b. Uranus , Urani ( Ou-ra, ranë) “Dhe në fillim toka ndriçoi qiellin, të barabartë me veten, për ta mbu- luar veten në të gjitha anët dhe të jetë një vend përherë i qëndrueshëm i zotrave të bekuar.” (Hesiodi, vargjet 127-129) Urani njihej si qielli ose zoti i qiellit dhe konsiderohej si zoti i parë. Në greqishte, “Ouranos” = “Qielli”. Paramendoni njeriun e shpellës duke qëndruar në tokë dhe duke e shikuar qiellin dhe tokën përreth tij. Çka mund të shohë ai në distance? Ai mund të shohë se në çdo pikëpamje, sikur qielli do të bjerë mbi tokë. Në gjuhën shqipe: U,Ou, Oun = “Unë” ra = ra, rene, rane = rënë (rrëzuar) (Mayani, fq.205,324) Emri i zotit të “parë” ka mundur të jetë “U”, ose “Ou”. Në gjuhën shqipe “U” ja mbijeton si përemër i vetes së parë. Duket se shqiptarët e lashtë gjatë komunikimit të tyre, kur kanë përmendur ekzistimin e zotit, kanë përdorë veten e parë. Ata e kanë imituar perëndinë gjatë tregimit për “martesën” me tokën. Në kohët e lashta, kjo mënyrë e komunikimit nuk ka qenë e pazakon- shme gjatë ritualeve religjioze. Një shembull të tillë e gjejmë te “Adhurimi i Dionisit”. (Enc. Brit. “Mask”). Duket se grekët e formuan emrin e zotit të parë, “qielli” nga shprehja shqiptare “ou-ra” (ose “ou-rane”). 40
  41. 41. Fjalori anglisht-shqip i Drizarit, (fq.205) jep dy shprehje për fjalën anglishte “Heaven”, që do të thotë “parajsë” dhe “qiell”. Në gjuhën shqipe: pa = ai e pa, ajo e pa ra = ra, rënë Fjala “parajsë” në anglishte do të thotë “paradise”. Në greqishte është “paradeisos”. Në gjuhën shqipe: pa = ai e pa, ajo e pa ra = ra, rënë dey (dei) = pasnesër Ndoshta ideja ishte që një person, pas vdekjes së tij hyn në parajsë pas mbarimit të ditës pasiqë jeta e një personi barazohej me kohëzgjatjen e një dite – lindja dhe vdekja. ( Shih 2. “Rruga për te lumi Shkumbin”, e. “West”.) Fjala “qiell” në anglishte ka kuptimin e “sky” ose “heaven”. Fjala “qell” = “ndal” ose “vonesë”. (Mayani, fq.114). Nuk paraqet kurfarë vështirësie të shohim ngjashmërinë e fjalëve “qielli” dhe “qell” (ndal). Qielli nuk bie më tepër se pika ku e prek tokën, është e “ndalur” nga toka. Një fjalë tjetër e cila i përket këtij koncepti “qielli që bie” është fjala “radh”, “radhe”. Në gjuhën shqipe: radh, radhe, rade = radhë, radhitet (Mayani, fq.65, 181,455) ra = ra dhe (ge) = dheu, toka Përgjatë horizontit, atje ku takohen toka dhe qielli. mund të dallohet një vijë. Pra, një linjë imagjinare është e tërhequr lart, një linjë që lidh pikën në lindje, ku toka takohet me qiellin dhe pikën në perëndim ku formohet një hark ose një urë. Kjo paraqet rrugën e diellit. Në gjuhën shqipe: ure, ura = urë, ura “Në art, Urani paraqitet si një plak, një njeri mjekërrosh, duke mbaj- tur mantel mbi kokën e tij, një mantel në formë harku.” (Enc. Brittanica, “Uranus”) 41
  42. 42. Nëse zoti i parë Urani (Ou-ra) prek tokën, atëherë do të paraqiste një bekim ose pranim i bekimit nga zoti i parë. Në gjuhën shqipe: urate, urata = uratë, babai i bekuar c. Kronus, Kroni (Ker-oun) Kroni ishte djali më i ri i Uranit dhe Ge 3 (Nëna – Tokë). Fëmijët e tyre quheshin Titanë. “Pas tyre lindi Kroni dinak, më i riu dhe më i tmerrshmi prej fëmijve të saj dhe ai e urrente babanë e tij të fuqishëm.” (Hesiodi, vargu 138) Nëse do të bënim ndryshimin e shkronjës dhe tingullit, shkronja “k” do të shkruhej ashtu që të tingëllonte si “ke” ku “e” do të ishte e pandashme në tingullin me “k”-në. Kronus do të shkruhej si Keronus. Në gjuhën shqipe: Ker, kr, ky = Ai On, oun = “Unë” (Shih te Dionisi) Me përsëritjen e disahershme të “Ker” – “Oun” jam i detyruar të them: “Ker esht oun” = Ai është unë. “Ker esht oun” = Ai është unë. “Ker” paraqet ose emrin e të birit të zotit të parë, Uranit, ose zoti i parë e transformoi veten në “Ker-Oun” të vdekshëm?! Nëse bashkojmë rrokjen e dytë dhe të tretë: “eshtoun”, atëherë si rezultat kemi fjalën shqipe “e shtunë” (Fjalori i Drizarit, fq.266; “Shqipja e shkruar dhe e folur” nga Drizari, fq 34) Zoti romak, Saturni, identifikohet me zotin grek Kronin. “Zoti i bujqë- sisë në religjionin romak, Saturni, me gjasë ishte një version i Kronus-it grek, i ardhur në Romë nëpërmjet etruskëve.” (Stapleton, fq.189) Majani, nga gjurmimet e tij të gjuhës etruske, mbishkrimeve dhe zbu- limeve arkeologjike, në veprën e tij “Etruskët filluan të flasin” vjen në për- fundim se ekziston një lidhje në mes të etruskëve dhe ilirëve dhe se ka gjasa që etruskët të kenë migruar nga tokat ilire në Italinë veriore. “Grekët e lashtë besonin se secili e ka Ker-in e vet ose demonin e vdekjes (Homeri, Iliada, 22-210). Më vonë Ker-i do të marrë kuptimin e përgjithshëm të perëndeshës hakmarrëse.” (Aken, fq.78) 42
  43. 43. Në “Theogoninë” e Hesiodit, Kroni nuk përmendet si ndonjë qenie e ngjashme me Ker-in: “Por natën lindi Morosi i tmerrshëm dhe Ker-i i zi Fundi dhe fati, dhe vdekja dhe gjumi…” (Lattimore’s trans. Vargu 211) d. Zeus-i (Ze) “Mirëpo, Rhea që ishte në dashuri me Kronin, pruri fëmijë të shkëlqyer (Olimpinë)…dhe Zeusi i mençur, babai i zotërave dhe njerëzve, nga bubullimat e të cilit e mbarë bota dridhet.” (Hesiodi, vargu 453) Zeusi ishte i biri i Kronit dhe Rheas. Në gjuhën shqipe: re, reja = re, retë. Tipizimi i përbashkët për Zeusin nga Homeri ishte “Mbledhësi i reve”. ( Grant & Hazel, fq.418) Në gjuhën shqipe: za, ze, zi = zëri. “Emri ‘Zeus’, vjen nga Za, Ze, që në gjuhën shqipe do të thotë “Zëri”. Format bashkëkohore Zoan, Zoon, Zoot që të gjitha kanë kuptimin zot. Bile shprehjet si “Zë, lirona nga i ligu” akoma edhe në ditët e sotshme ende janë prezente”. (Dako, v.1919, fq.14). “Zeusi nga grekët e lashtë konsiderohej si zot i motit. “Fillimisht, me sa duket ai ishte zot i shiut, zot i qiellit, i bubullimës…” (Evans, fq.418) “… ai me sa duket gjithmonë ka qenë zot i motit, posaçërisht përgjegjës për shiun, breshrin, borën dhe bubullimën.” (Grant & Hazel, p.418) “Nëse fjala “Zëri” do te paraqiste një lloj “komunikimi” ndaj ele- menteve të natyrës, nuk do të ishte vështirë të kuptohet se si me zhvillimin e fjalëve “za”,”ze”,”zi” u arrit të kuptohet emri i zotit të “shiut”, ose “errësirës” të sjellë nga ky “mbledhës i reve”. 43
  44. 44. Në gjuhën shqipe: zi,si,shi = shiu (Mayani, fq.271) zi, zeze = zezë (e zezë) siu, ziu = zezë, i zi (Mayani, fq.462) “Varësia e ndërsjellë e mendimit dhe të folurit, tregojnë qartë se gjuhët nuk kanë edhe aq domethënie për shprehjen e së vërtetës e që tani më është vendosur si mjet i zbulimit të vërtetës që më parë ishte e panjohur. Diversiteti i tyre nuk qëndron në diversitetet e zërave dhe shenjave por të mënyrës së shikimit të botës.” “Përvoja njerëzore nuk i ka përkrahur idetë gjihmonë në mënyrë të menjëhershme. Kjo mund të pasqyrohet në pamje ose fjalë pa ndërmjetësimin e ideve. Njeriu gjatë përvojës së tij reagoi shpirtërisht para se të bëhet një mendimtar. Njohuritë parafilozofike dhe reagimet ndaj përvojës janë marrë përsipër dhe zhvilluar më tej nga të menduarit (vëmendja) dhe ky proces pasqyrohet në gjuhë…” (Kerenyi, fq.XXXI) e. Dionysus (Di-Oun-Zi, Ze ) “Dhe Semele, e bija e Cadmus-it ishte bashkuar me të (Zeus-in) në dashuri dhe solli një djalë plot shkëlqim, Dionisin e lumtur, një grua vdektare dhe i biri i pavdekshëm. Dhe tani që të dy janë zota.” (Hesiodi, vargjet 939-942) Dionisi ishte i biri i Zeusit dhe Semele-së (Zemelo), nipi i Kronit dhe stërnip i Uranit. Thrakasit këtij zoti i drejtoheshin me “Diounsis”. (Tripp, fq.210; Kravitz, fq.82) Megjithëse në përgjithësi është e pranuar që prejardhja greke e emrit të Dionisit është e dyshimtë, nga këto përpjekje arrihet te përfundimi që eti- mologjia e këtij emrit ka të bëjë me emrin “Zeusi nga Nysa”. Kjo sipas të gjitha gjasave vjen nga emri “Zeus” në greqishte (Dios- rasa gjinore).” (Guthrie, fq.5) dhe “Nysa”. “Nysa” është “mali në të cilin Dionisi ishte ngritur nga Nimfat. Nysa zakonisht përcaktohej nga Ethiopia ose Libia e deri në Indi ose Thraki. Kjo nuk mund të ketë qenë asgjë pos një vendi mitik, ndoshta me qël- lim vetëm sa për të shpjeguar emrin e paqartë të zotit.” (Tripp, fq. 399) 44
  45. 45. “Në tërë gjeografinë e Thrakisë, askund nuk përmendet se egziston ndonjë vend me emër të tillë të quajtur Nysa.” (Otto, fq.59; cituar K.O.Muller) Megjithate: “Egziston njëfarë Nysa, mali më i lartë dhe i pasur me drurë, larg nga Phoenice (Fenikut), në afërsi të Egjiptit.” (Hymni i Homerit, “Dionisit”, Evelyn- White, fq.287) Në gjuhën shqipe: Di (theksuar-di) = Unë e di (dituria) U, Ou, Oun, = Unë si, zi, ze = zë (zëri) Shqiptimi grek në përkthimin shqip: Di = Unë e di On = ”Unë” Y, (u) = (përemër vetor?) Sus, se (us), ze (us) = zë, zëri Janë dy raste ku shkronja “s” përdoret si zëvendësim i shkronjës “z”. Nëna e Dionisit, Semele tek thrakasit njihej si Zemelo; zoti thrakas Salmoxis si Zalmoxis. Sa i përket rrokjes “sus”, është e mundur se në shkronjën “s” të parë, në rastin tonë shkronja “z”, në dhelb përmban shkronjën “e”. Me fjalë të tjera, tingulli i shkronjës “z” kur shqiptohet, është “ze”. Ndërsa kur “us” i bashkëngjitet,formon shqiptimin e “zus”, mirëpo tingëllimi është i njëjtë si “zeus”, “ze”, “zeri”. Kështu që Di-Oun-Ze do të mund të përkthehej si “Unë e di” ose “Unë kam diturinë e zërit (porosisë, ose komunikimit) e zotit të parë “Unë” (“U”; babagjyshit tim). Ose “Unë kam diturinë e “U”, babagjyshit tim dhe babait tim “Ze”. “Von Hahn pa një lidhje ndërmjet Sullanios të lashtë të Zeusit, fisit Seli, të cilët jetonin afër faltores së Dodonës (vendi që grekët e njihnin si vendi më i vjetër i shenjtë) dhe fisit Suli, Suliotët shqiptarë në kohët e sotshme.” (Mayani, fq.378) 45
  46. 46. “Dodona, faltorja e lashtë e Zeusit në Epir…për herë të parë përmendet në Iliadë (XVI, 234), ku klerikët quheshin Selloi…Kuptimi i emrit Selloi… është i panjohur.” (Enc.Britannica, 1963, “Dodona”, Vol.7, fq.541) (Dodona – më parë e njohur si Bodona gjendej në tokat e Molosëve të lashtë; Enc. Americana, 1829-54, “Oracles”, fq.408) Etimologjia e emrit “Suli” në gjuhën shqipe do të ishte: “Se-u-le (la)”, ose “Se-ul” = “Zëri-Unë-lashë (lënë)” ose “Zëri-i ulët”. Dodona mund të ketë qenë vendi ku “Ze-(us)”, zëri i ka dërguar porositë dhe janë interpretuar nga klerikët. Homeri i quante dhe thoshte për “Selloi” se kanë qenë “Banorët e frymëzuar”. (Kerenyi, p.208) 46
  47. 47. 2. Rruga për te lumi Shkumbin (Genusus): (Zhvillimi dhe martesa e Qiellit dhe Tokës) a. Katër fiset kryesore “Nga Elbasani, në perëndim kah Durrësi (Durazzo) ne e përcillnim rrjedhën e Shkumbinit, vijën ndarëse natyrale të dy fiseve shqiptare-Gegët në veri dhe Toskët në jug. Straboni (v.63 p.e.r.-v.23 erës sonë) për ilirët dhe epirotët shkruan se jetonin, respektivisht në kufijt veriorë dhe jugorë, që praktikisht korrespondon me rrjedhën e Shkumbinit; kështu që është më se e arsyeshme të konkludohet se Gegët rrjedhin nga të parët dhe Toskët nga këta të fundit… “Straboni paraqet Via Egnatia-n (rruga romake për në Konstantinopol) si vijën kufitare ndërmjet Toskëve dhe Gegëve…” (Chater, M., National Geographic Mag. shkurt 1931, fq.157) Athua vallë gegët dhe toskët (Labët dhe Çamët) rrjedhin nga ilirët dhe epirotët, apo ilirët dhe epirotët rrjedhin nga gegët,toskët, labët dhe çamët, kjo paraqet një çështje që duhet shqyrtuar. (Rëndom gjatë përdorimit të emrit toskë, përfshihen edhe labët dhe çamët). Njëkohësisht do të duhet marrë parasysh se emrat e këtyre katër fiseve: gegë, toskë, lab dhe çam, nuk janë kri- juar në ndonjë zbraztësirë. Ata na vijnë nga një e kaluar e pashkruar dhe e fshe- htë e Shqipërisë. Ndoshta në kohët e lashta këta emra kurrë nuk janë shënuar nga bota e jashtme përveç se si Iliria dhe si Epiri. Fakti se ekzistojnë emra të lashtë dhe emra të lashtë të fiseve që korrespondojnë me po këta emra, mund të dëshmojë edhe lashtësinë e tyre. Gjithashtu mund të paraqesin edhe faktin se këta emra janë të “regjistruar”. Sa i përket fisit Çam (Chame), tashmë diskutuam paraprakisht gjatë shqyrtimit të “Chaos-it” të Hesiodit dhe “Chaonian-ëve” të lashtë”. Fisi gegë u përmend në lidhje me “Gaea” e Hesiodit, ose “Ge” si dhe praninë në fjalët dhe emrat shqiptarë, e gjithashtu edhe vendndodhjen në rajonin që kpërputhet me Ilirinë. Rrënja e emrit Lab (Lape), paraqitet në dy emra të lashtë. Emri i parë është “Labeatet”, “një popull luftëdashës nga Dalmacia, I cili si kryeqytet e kishte Shkodrën” në veri të Shqipërisë. (Peck, v.1896) 47
  48. 48. Emri i dytë është “Lapithae”, një fis i rajonit malësor të Thesalisë veriore, një rajon i Epirit lindor. (Shephard, fq.10). Ekzistojnë të dhëna të ndryshme rreth asaj se Lapithae kanë qenë racë mitike apo se me të vërtetë ka ekzistuar. “…më tepër ka gjasa se ata janë një racë gjysmë legjendare, gjysmë historike, sikurse Myrmidonët dhe fiset tjera të Thesalisë.” (Enc.Britanicca, 1963,”Lapithae”, Vol.13, fq.716) “Thessaly, Thessalia…Haemonet (nga të cilët shteti gjitashtu emërto- het Haemonia), janë konsideruar si banorë vendës. Pellazgët dhe helenët, më vonë nën Deucalion, pas shekullit 16 p.e.r. vendosen në këtë rajon, ku gjithash- tu banonin edhe Cenaturët dhe Lapithae, malësorët që banonin në Olimp dhe Ossa.” (Enc. Amerikana, v.1829-54, fq.229). “Olympus, Olimpi; në lashtësi disa male quheshin me këtë emër e më i famshmi gjendej në Thesali, që sot quhet “Lacha”. Grekët e hershëm e shih- nin si malin më të lartë nga të gjitha malet dhe si pika qëndrore e siperfaqes së tokës. Ishte mal i qiellit ose i zotërave, atje ku edhe zotërat e Homerit qën- dronin gjatë takimit të tyre.” (Enc. Americana, 1829-54, fq.389) (“Lacha”, ose “La-cha” – një emër i lashtë?) “Emri i mbretit të Lapithae ishte Pirithous. “Ai ishte i biri i Zeusit nga Dia, gruaja e Ixionit.” (Grant&Hazel, fq.335) Nëse emri “Pirithous” ndahet në “Piri” – “Thous” dhe shkronjën”p” e zëvendësojmë me”b” (shihe Klein, fq.1278;”Ndryshimi i “P”-së Greke në “B” në Latinishte me sa duket është për shkak të influencës etruske”), atëherë rezultati është si vijon: Biri = i biri i Thous = Zeus (?) (“Tho” është rrënja e foljes “për të thënë” në kohës e tashme; “Ze” është emri ”Zeri”.) (Zëvendësimi i shkronjave “p” dhe “b” do të shqyrtohet në 3. “Rruga për në tokën e bricjapit”.) 48
  49. 49. Fisi i katërt është fisi toskë. Majani i përmend toskët: “Von Hahn-i ishte një entuziast. Në sytë e tij shqiptarët ishin pasar- dhës të drejtpërdrejt të ilirëve të lashtë por edhe më shumë; ata i takonin familjes së të njëjtës racë si ajo etruske. Ai e konsideronte emrin toskë, emrin e atij fisi të lashtë të Shqipërisë së sotshme jugore, si emër të përkryer identik me Tuscan-Etruscan…” (fq.44) Në “Fjalori Anglisht-Shqip” të Drizarit, fjala “tos” paraqet një shpre- hje në kllapa që aludon fjalën “pluhur”. b. Veriu (Ve-ri) - (Boreas) Në gjuhën shqipe: ve = vezë ri, rri = rri, ulu poshtë (urdhërore) i ri = i ri , i hershëm rri (rrënjë) = rritet (Mayani, fq.63) Në kohët e lashta rajoni në veri të lumit Shkumbin, quhej “Illyria”. “Illyria, që vetvetiu nënkupton “Mbretërinë e yjeve”. (Drizari, “Scanderbeg”, fq.XXVII) Në gjuhën shqipe: illy, illi = ylli ri = rri, ulem poshtë “Ri”- urdhërore, në njëfarë mënyre paraqet shprehje e një urdhri. Njerëzit e lashtë ndoshta kanë imagjinuar se nëna perëndeshë ka urdhëruar “venë” ose “yllin” (borën?) të”rri ulur” në atë vend (veri). Fjala “ri” mund ta ketë kuptimin “vend”. Nuk do të ishte fare vështirë të imagjinohet dhe të parashikohet një vezë si një yll, i cili bie mbi tokë në një vend të caktuar apo që vjen nën “urdhrin” e nënës perëndeshë. “Është e thënë se një vezë e madhësisë së mrekullueshme, ka rënë nga qielli në lumin Eufrat. Peshqit e mbështollën përreth bregut, pëllumbat u ulën mbi të dhe u ngrohën dhe u çel nga Venusi (Aphrodite-Afërdita) e cila njihej si perëndeshë e Sirisë. Afërdita ishte e pakrahasueshme për nga vlera dhe shen- jtëria dhe Jupiteri i dha peshkun si privilegj i transmetuar nga yjet...” (Grigson, fq.33; citim i mitografit Hyginus, shek. 2 të kohës së re). Në gjuhën shqipe: vere = burim (pranverë) ve = ve, vezë e re = grua e re, nuse 49
  50. 50. Përmbledhje: Fjala shqipe “Veri” përfshinë fjalët: ve, rri, ulu poshtë (me kuptim vendi) i ri, rritet. Ngjashëm me fjalën që përfshin: pranverën, gruan e re, nusen. Vendi në jug të lumit Shkumbin na i përkujton emrat si gegë (Ge, dhe) dhe Illyria (yll). Në greqishten klasike emri “Boreas” ishte “era e veriut”. Në gjuhën shqipe: Bore = Borë c. Jugu (Juge, Iuge) (Notos) Në gjuhën shqipe: juge, iuge = jug ge = dhe, dheu iu = hyjnor, i shenjtë (Mayani, fq.114) udhe = udhë, rrugë, drejtim Në greqishten klasike emri “Notos” ishte “era e jugut”. Në gjuhën shqipe: Not = not, notim d. Lindje (Lindje, Lenj) (Eurus) Në gjuhën shqipe: Lindje = Lindje, i lindur Lenj = i lindur (Mayani, fq.269) Dielli ka “lind” në “veri”. Në greqishten klasike emri” Eurus” ishte “Era lindore”. Në gjuhën shqipe: e ure = e urës, ura Dielli krijon një urë sipër nesh, ndërsa kalon prej lindjes në perëndim. “Eurus, jug-lindja ose më iirisht, era lindore…” (Grant&Hazel, fq.170) “Eurusi është një monark i tokave të lindjes, mbretërisë arabe, Të kreshtave persiane nën rrezet e mëngjesit. Zephyrus mban perëndimin që shkëlqen në muzg…” (Ovidi, v.43 p.e.r.-v.18 e.s., “Metamorfoza”, vargjet 61-64) 50
  51. 51. e. Perëndim (Perendim, -ia) (Zephyr, Zefare) Dielli perëndon në perëndim. Dita vdes. (Mediterranean: Në gjuhën shqipe: me-dite-ra) Në gjuhën shqipe: perëndim = perëndim perëndi = zot, ( hyjnor) Në veprën e tij “Etruskët filluan të flasin” kapitulli 12, “Libri i mumies” Majani thotë: “…në mesin e hititëve, fjala “vdes” kur përdorej nga një mbret, kishte kuptimin “të bëhesh zot”. Kur një faraon egjiptian do të vdiste, ai ishte i pra- nuar si një shok i zotërave. Romakët i konsideronin të vdekurit si zotëra, “dii manes” (shpirtrat e larguar). “Shpërblej Dii Manes ashtu siç u takon atyre” thotë Ciceroni…” shikoji ata si qenie hyjnore”. (“Libri i mummies…është një pasqyrim i ideve religjioze të etruskëve. Tema kryesore duket se është adhurim i paraardhësve.”) “Fragmente të caktuara në librin (libri i mumisë), përcaktojnë qartë se…ofertat duhet të bëhen në mënyrë periodike, në data të caktuara. Duket se veçoritë e njëjta shprehen në fjalët hyrëse në një mbishkrim kurioz mbi një gur…”Ky (që duhet bërë): kremto ditën e parë të secilit muaj (me këtë)…var.” “Nëse të vdekurit do të përfitonin nga këto oferta, atëherë në rend të parë ata duheshte t’i ftonin… “Fustel de Coulanges përshkruan ritet romake të funeralit: “Qumësht dhe verë spërkatej mbi dheun e varrit…Një gropë ishte e hapur për një sasi solide të ushqimit për të vdekurin… thuheshin një sërë for- mulash, për ta ftuar të vdekurin të vijë për të ngrënë dhe pirë…” “Në të njëjtën mënyrë bëhej pajisja me ushqim, një herë në vit, për luftëtarët të cilët ishin varrosur pas betejës së pllajës (Plateau)...” “Mirëpo çuditërisht këto besime kanë mbijetuar edhe në disa zakone bashkëkohore: e posaçërisht te disa grupe shqiptare të cilat me gjenerata të tëra kanë jetuar në Rusinë jugore. Këtë e kuptojmë nga artikulli i shkruar nga 51
  52. 52. akademiku N.S.Derjavine, artikull i shkruar për Arnautët (shqiptarët), të cilët banojnë në bregun e detit Azov, në krahinën e Melitopolit: “Dita e enjte e javës së shenjtë, është dita e madhe për ta. Një natë më parë, më saktësisht në mesnatë, ata ndezin zjarrin në oborret e tyre, përgatisin tryezat pranë mangallit (të zjarrit) të shtruara me enë tradicionale dhe me qir- inj të ndezur; karrige me shilte të vendosura dhe temjan të ndezur. Zoti i liron të vdekurit për 40 ditë…Çdo të enjte, varret spërkaten me ujë. Në ditën e ngrit- jes, të vdekurit kthehen në vendin e tyre”. (Ethnographie sovietique, 1948, 2, fq.156). “Këto të dhëna krejtësisht përputhen me shpjegimet e Von Hahn-it në lidhje me ritet e funeralit të shqiptarëve të cilat ai i studioi në Shqipëri: “Kur një i afërt vdes, femra shqiptare i shkul flokët dhe gërvisht fytyrën deri në gjakosje, godet gjoksin dhe përplas veten përtokë, duke lëshuar piskamë të frikshme. Vajtimet vazhdojnë 40 ditë. Një vajtim i komponuar në vargje, këndohet nga njëra njehatore dhe njëkohësisht përcillet nga kori i grave. Një monedhë vihet në gojën e të vdekurit. Pas tre vjetësh, eshtrat nxir- ren nga varri dhe varrosen në “monumentin e varrit”. “Gjithashtu nuk mungon as edhe flijimi i gjakut. Kur një plak vdes, një ose më shumë dele theren…” “Ky flijim i gjakut tek popujt e lashtë do të mbahet mend si zanafillë e krijimit të kultit të të vdekurit…përjetësim i shëmbëlltyrës (së paraard- hësve).” “Një ndërlidhje e mundshme me ekzistimin e “monumentit të varrit” përmendet në citatet e Enc. Americana, 1829-54, fq.523, ku thuhet: “Parga, një port detar në Shqipëri, që gjendet përballë pikës jugore të Korfuzit…me popullatë me rreth 5.000 shqiptaro-grekë (shqiptarë me përkatësi të kishës ortdokse greke). Në vitin 1819, pas nënshtrimit nga Aliu, gati se të gjithë banorët emigruan në ishujt jonianë, pasiqë paraprakisht kishin djegur bile edhe eshtrat e paraardhësve të tyre.” (Me sa duket këtu për “Aliu”, bëhet fjalë për Ali pashain, sundimtarin shqiptar të Shqipërisë jugore). 52
  53. 53. “Në veprën e tyre “Thrakia dhe Thrakasit” nga Pol dhe Marazov (fq.57) përshkruhet ceremonia e varrimit të mbretërve Thrakas: “Vendbanimi i fundit i heronjëve mitikë thrakas, pa mëdyshje ishte vendi për adhurim…tumat e varrezave të mbretërve që ekzistonin gjithashtu, u bënë vende kulti. Varrimi i tyre përcillej me rite, për të cilat autorët e lashtë i kanë përshkruar hollësisht. Trupi qëndron për tri ditë: bëhet flijimi i kafshëve dhe gostitja…sunduesi thrakas shndërrohet në anthropodemon (njeri-demon).. Pas vdekjes, sundimtari bëhet i njëjtë me heroin mitik dhe nuk mund të dallo- het nga ai.” Sunduesi bëhet “demon”; sipas mitologjisë, hyjnia e dytë sipas pozitës së zotërave. Emri për “erën e perëndimit” në greqishte ishte “Zephyr”. Në gjuhën shqipe: ze = zëri fare = farë, lloj, race, prejardhje (Nga Ç’fare je? = me çfarë prejardhje je?) Është më se e mundshme që popujt e lashtë “erën perëndimore” e kanë imagjinuar si përfaqësues të “zërit të paraardhësve”. f. Ge/Tos, La, Cha (Ça): Veriu dhe Jugu “Me të vërtetë në fillim ndodhi Chaos-i, e pastaj (Ge) toka gjirë- gjërë…” Hesiodi Në gjuhën shqipe: Cha (Ça) = Çarje, ndahem në dysh (befasisht), qaj (të qarë), çka? (çfarëdo) La = lë, braktis, laj Ge (dhe) = dheu, tokë Tos = pluhur Kjo na sugjeron se historia e lashtë shqiptare ndoshta është e ruajtur në “Theogoninë” (Zanafilla e zotërave) e Hesiodit…”Theogonia” mund të për- mbajë një version ose ca shpjegime të tregimit për evolucionin e popullit shqiptar, fiseve shqiptare, në pjesën qendrore të Shqipërisë, përgjatë lumit Shkumbin (Genusus)…Në qoftë se evolucioni në ”Theogoninë” e Hesiodit do 53
  54. 54. të duhej të shpjegohej me emrat e dhënë nga Hesiodi, por të vendosur në një kontekst shqiptar, duke i zbatuar rrënjët e emrave të katër fiseve, ne do të kishim mundur ta lexojmë kështu: Në fillim, ka pasur një çarje apo një ndarje (Cha) Një pjesë mbeti apo ishte braktisur (La) dhe u bë Dhe (Ge) dhe pluhur (Tos) OSE: Në fillim ka pasur një “Çarje” (shi? zi, shi) (Cha) Lotët u lanë (La) dhe u bënë Dhe (Ge) dhe pluhur (Tos). Nëna-Tokë (Ge 2) ishte krijuar nga dheu i cili ishte “vazhdimisht i shkrifur nga era”, (Ge- Tartar-Er). Babai ishte i krijuar nga “Pluhuri” (retë, spërkatë deti ose shiu të butë) që ishte hedhur nga “era e natës” gjatë “dritës së hënës”; “Pluhuri” pastaj “ra” mbi “tokë” (Erebus-nata-Aether-Hemera). Aftësia për ”pjellori” ishte dhënë me urdhrin e “zërit” të Tokës-Nënë (Ze-Me, Semen). (Lumi Semeni gjendet në jug të lumit Shkumbin – në rajonin e toskëve, në afërsi të Apolonisë së lashtë). Dheu (Ge) në veri (ve-ri) “vendi” i “vezës” (ve-ri; yll-vend, Illyria), shkon në jug (juge, iuge). Pluhuri (tos) shkon në veri (ve-ri) “vendi” i “vezës”. Vendi ku “dheu” dhe “pluhuri” - Gegë dhe Toskë takohen, është lumi Shkumbin (Genusus) si zakonisht i njohur si vija ndarëse ndërmjet 4 fiseve shqiptare: gegë, në veri, toskë, lab dhe çam në jug. Në gjuhën shqipe: Shkumbin = Shku-mbi (shkoj mbi*) g. Aphrodite (Afërdita): Lindja dhe Dielli (Agimi tek lumi Genusus) “Format e kuptueshme të poetëve të lashtë Njohuritë e drejta të religjioneve të vjetra Fuqia, bukuria dhe madhështia Që i kishin fantazmat e tyre në lugina apo male pishore Apo një pyll pranë lumit të ngadalshëm, apo një burimi zallnor 54
  55. 55. Apo një humnerë dhe thellësirë përplot ujë; të gjitha këto u zhdukën; Ata nuk jetojnë më në besim të arsyes; Por vallë, akoma zemrës i duhet një gjuhë; Mos vallë me instinkt të vjetër të kthejmë emrat e lashtë; Shpirtrat apo zotërat që sëbashku e ndanin këtë tokë Me njeriun si shok i tyre; dhe nga kjo ditë Zeusi i cili i sjell çdo gjë që është madhështore Dhe Afërdita e cila sjell çdo gjë që është e drejtë.” (Bulfinch, fq.4, duke cituar “Piccolomini” nga Coleridge) Njohuritë më të vjetra nga literature greke për Afërditën (Aphrodite) “perëndeshën e lindur nga shkuma”, na vjen nga “Theogonia” e Hesiodit (vargu 187). Interpretimi shqiptar i të lindurit nga “shkuma”, na vjen nga aftësia jonë e paramendimit të bashkimit të Tokës dhe Qiellit, dhe këtij bashki- mi t’ia vëmë emrat e lashtë. Interpretimi shqiptar: Martesa e parë pas krijimit paraprak të zotit të parë Uranit, ishte martesa ndërmjet Tokës dhe Qiellit, Uranit dhe Ge3. Dhe me gjasë, kjo ndodh diku pranë lumit Shkumbin (Genusus) ku Qielli (Ou-ra; Unë- rashë) preku (bekuar, uratë) Tokën. Ky “bekim” krijon lindjen e Agimit, Afërditën, “fillimin e ditës së parë”. Në shqip: Aferditë = Agim Afer = Afër, afrohem, nga afër Afro = gati, pothuajse, përafërsisht Dite = Ditë, dita Emri i lashtë i lumit Shkumbin në Shqipërinë qqndrore ka qenë “Genusus” ose “Genusi” (Shepherd, fq.10. Univ. Tiranë, “Historia e popullit shqiptar”, vol. I, fq.47). Në shqip: Ge (dhe) = Dheu, toka Nuse = nuse, nusja Gjithashtu: (Ge) dhender = dhëndër “Dhëndër” shqiptohet si “dhen-derr”, megjithatë Dhe (Ge) = dheu, toka nder (me ‘e’ si kohore) = sgjas, zgjeroj nder (me ‘e’ si përcaktore) = ndershmëri, respekt 55
  56. 56. (Athua “Dhe” paraqet një formë të “Ge”-së në gjuhën e lashtë shqipe apo ishte një lloj mospërputhje dialekti?). “Dhe Toka (Ge2) në fillim krijoi Qiellin e ndritshëm, Të barabartë me veten, të mbulojë (zgjerojë) veten Në të gjitha anët…” (Hesiodi, vargu 127) Me emrin “Genusus” do të kishim mundur të bënim krahasime me forma të ndryshme të emrit “Venus”, emër romak për Afërditën, (Aphrodite) në greqishte. “Venus është një perëndeshë italiane me prejardhje dhe veti të paqar- ta. Forma latine e emrit të saj është “Venus”, rasa gjinore “Veneris”, shumës- “Veneres”.” (Enc.Britannica,1963,”Venus”, Vol.23, fq72) Në gjuhën shqipe: ve = ve, vezë nuse = nuse A mos është “Genusus” ose “Genusi” një tjetër formë e “Genesis”, “Zanafilla”? A mos është shprehja “Genus” ngusht e lidhur me konceptin e “dheu” ose “Toka” si “nuse” e “Qiellit”, Uranit? Emri i lashtë i qytetit të Elbasanit, një qytet në afërsi të lumit Shkumbin, ishte “Skampa”. Në gjuhën shqipe: Skam = s’kam, nuk kam Pa = shoh, parë “Unë nuk mund të shihja se bota ende ishte në errësirë”? Agimi, dita e parë, ende nuk kishte ardhur. Emri “Urake” është emri i vendit të lashtë në afërsi të lumit Shkumbin. (“Studimet Ilirike”, Tiranë) U = Unë ra = ra, rrëzuar ke = këtu Athua vallë emri “Shkumbi” ishte një tjetër emër i lashtë për emrin e lumit “Genusus”, ndoshta diku më tej në brendësi të bregut të Adriatikut, larg nga çfarëdo kontakti me kolonitë greke që u vendosën përgjatë bregdetit? 56

×