Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË

on

  • 18,244 views

Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË (Postuar nga:m.d)

Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË (Postuar nga:m.d)

Statistics

Views

Total Views
18,244
Views on SlideShare
18,244
Embed Views
0

Actions

Likes
3
Downloads
198
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË Alpet Shqiptare - STUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË Document Transcript

  • Mount Everest, Sagarmatha National Park, NepalSTUDIMI I BURIMEVE NATYRORE TË RAJONIT VERIOR TË SHQIPËRISË Raporti Përfundimtar MEHMET META HAKI KOLA Me mbeshtetjen financiare te GTZ Tirane, Mars, 2005
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTABELA E PËRMBAJTJES1. SHKURTIME ................................................................................................................................................................ 42. SHPJEGIMI I TERMAVE TE PERDORUR ................................................................................................................ 43. ABSTRAKTI I TERMAVE TE REFERENCES........................................................................................................... 54. PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE ................................................................................................................................. 65. KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME .................................................................................................................. 76. METODOLOGJIA E STUDIMIT ................................................................................................................................. 8 6.1. GRUMBULLIMI DHE PËRPUNIMI I TË DHËNAVE ................................................................................. 8 6.2. SHTRIRJA GJEOGRAFIKE E ZONËS VERIORE......................................................................... 8 6.3. ELEMENTET KRYESOR GJEOGRAFIK DHE NATYROR ......................................................... 97. PËRSHKRIMI I BURIMEVE NATYRORE-TURISTIKE................................................................................... 14 7.1. BURIMET NATYRORE TË RAJONIT VERIOR ...................................................................................... 14 7.2. Alpet Shqiptare Veriore ................................................................................................................ 15 7.2.1 Alpet perbehen nga blloqe, malesi, kurrizet malore dhe luginat si me poshte .................. 16 7.2.2 “Thethi“ – Park Kombëtar dhe Zonë Turistike Malore ..................................................... 16 7.2.2.1.Ekosistemet pyjore dhe biodiversiteti në Theth. 17 7.2.3 “Lumi i Gashit” dhe “Livadhi i Harushës”(Tropojë): ...................................................... 18 7.2.4 Valbona dhe Lugina e Valbonës (Tropojë)........................................................................ 18 7.2.5 Liqeni i Shkodrës.............................................................................................................. 19 7.2.6 Zona turistike “Velipojë – Vilun” (Shkodër)..................................................................... 20 7.2.7 Kompleksi ligatinor/lagunor i “Kune-Vain-it” (Lezhë”). .................................................. 22 7.2.8 “Lura”- PK-dhe “Pylli i Allamanit”. .............................................................................. 24 Mjedisi bujqësor ................................................................................................... 26 Të ardhurat mujore.............................................................................................. 268. ANEKSE :................................................................................................................................................................... 27 8.1. PYJET DHE KULLOTAT - HISTORIKU I ZHVILLIMEVE TË TYRE........................................ 27 8.2. PYJET NË ZONËN VERIORE – HIERARKIA E SIPËRFAQES.................................................. 29 8.3. ZONAT E MBROJTURA DHE TURISTIKE TE SHPALLURA ................................................... 31 8.4. ZONAT E MBROJTURA DHE TURISTIKE NE ZONEN VERIORE SIPAS STRATEGJISE SE BIODIVERSITETIT- 2000 ............................................................................................................... 32 8.5. BIMËT MJEKESORE NATYRORE KRYESORE NE ZONEN VERIORE (FSN) ........................ 33 8.6. FAUNA DHE GJUETIA-KALENDARI I TYRE I LEJUAR ......................................................... 38Tirane, Mars 2005 2
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTirane, Mars 2005 3
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut1. SHKURTIMEMMM - Ministria e MjedisitMBU - Ministria e Bujqësisë dhe UshqimitMRRTT - Ministria e Rregullimit të Teritorit dhe TurizmitMPLD - Ministria e Pushtetit Lokal dhe DecentralizimitBB - Banka BotëroreDPPK - Drejtoria e Përgjithëshme e Pyjeve dhe KullotaveDZM - Drejtoria e Zonave të MbrojturaINSTAT - Instituti i StatistikësNJMP - Njësia e Menaxhimit te ProjektitOJF - Organizate jo-fitimprurësePPB - Prodhimi i Pergjithshem BrutoIKPK - Inventaritimi Kombëtar i Pyjeve dhe Kullotave2. SHPJEGIMI I TERMAVE TE PERDORURZonë e Mbrojtur : zonë me vlera të veçanta natyrore dhe biodiversiteti dhe e shpallura si e tillë(sipas kritereve të IUCN-së).Zonë turistike : Zonë me vlera të spikatura turistike dhe e shpallur si e tillë.Pyje të virgjër : Pyje që janë të paprekur nga dora e njeriut dhe ku ruhen ende vlerat e tyrenatyrore shekullore.Bimë mjekësore natyrore : Janë gjithë speciet e florës spontane natyrore me vlera mjekësoredhe farmaceutike.Komune: njësi administrative ne zonat rurale e përbërë nga disa fshatra, e cilaqeveriset nga nje kryetar i zgjedhur për një periudhë kohore 3-vjeçare nga banorët ekomunitetit.Mundësia vjetore e shfrytëzimit: Sasia vjetore e materialit drunor që lejohet te viletnga një grumbull pyjore, gjatë një viti në perputhje me objektivat e planit tëmbarështëimit e shprehur në metër kub për hektar.Njësia e Menaxhimit te Projektit: Njësia e menaxhimit të projektit të pyjve meBankën Botërore.Prodhimet e dyta pyjore: prodhime që sigurohen nga pylli me përjashtim ato menaturë drusore.Pyllëzim: Krijimi i një pylli në një sipërfaqe toke që s’ka patur kurrë të tillëekosistem.Rreth: njësi administrative e përbërë nga një apo më shumë bashki, komuna dhezakonisht nga një numer i madh fshatrash.Tirane, Mars 2005 4
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut3. ABSTRAKTI I TERMAVE TE REFERENCESNdalimi i praktikave të përdorimit të paqëndruëshëm të tokës është çelësi për rritjen eprodhimtarisë në zonat rurale shto dhe mos aplikimi i masave per mbrojtjen e tokes, kane çuarne degradim serioz te tokes dhe burimeve natyrore të përsëritëshme të saj. Erozioni që vjen sipasojë e praktikave të gabuara në përdorimin e tokës i kombinuar me intensitetin e madh tëshirave dhe me ndjeshmërine e madhe të tokave malore karshi erozionit, ka ndikuar në mbathjetë tokave bujqësore, dëmtim të veprave ujitëse e mbushje të rezervuareve që përdoren përhidrocentralet apo për vaditje të tokave bujqësore. Në këtë proçes është evidentuar që reduktimi ivarfërisë dhe menaxhimi i qëndrueshë i burimeve natyrore janë të ndërvarur.Objektivi i këtij studimi është të jape orientimet strategjike të nevojshme, përmes një vlerësimitë burimeve natyrore dhe potencialet e tyre për zhvillimin e konomiko-social të kësaj zone, përplotësimin e programeve dhe aktiviteteve që marrin parasysh përdorimin e qëndrueshëm tëburimeve natyrore ekzistuese, të pyjeve, kullotave, zonave të mbrojtura dhe atyre tiuristike,bimëve mjekësore dhe vlera të tjera natyrore, në të cilin duhet të marin pjesë të gjitha palët einteresuara.Mbas grumbullimit dhe përpunimit të të dhënave u përgatit n sipas dhe T0R´s : • Programi i punës, ku paraqiten gjithë aktivitete që do të realizohen nga konsulentët, me shtrirjen gjeografike dhe shpjegime per metodologjine, si dhe kalendari i realizimit, • Draft raporti, per studimin e bërë, p r vlerësimin e burimeve natyrore të zonës veriore me rekomandimet përkatëse, • Raporti-final i hartuar pas komenteve të bëra dhe që përmban kryesisht:1. Gjendja aktuale e burimeve natyrore, dhe në veçanti e atyre pyjore, kullosore, zonave tëmbrojtura dhe turistike, bimëve mjekësore, për rajonin verior të vendit.2. Degradimi i burimeve natyrore dhe ndikimeve negative në mjedis dhe në ato pyjore, erozionidhe varfëria.3. Rekomandime për konservimin dhe mbarështrimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore tëkësaj zone dhe atyre pyjeve dhe kullotave.Tirane, Mars 2005 5
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut4. PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVETranzicioni që po kalon shoqëria shqiptare shfaqi simptomat e tij pothuajse në të gjitha sferat, sinë atë politike, ekonomike, sociale, demografike, ashtu dhe kulturore, pa kursyer dhe sistemin emanaxhimit te burimeve natyrore dhe në veçanti të atyre pyjore.Objektivi i këtij studimi është të evidentoj gjendjen aktuale të burimeve natyrore: pyjeve,kullotave, zonave të mbrojtura dhe atyre turistike, bimëve mjekësore, florës dhe faunës dhe tëjapë rekomandimeper zhvillimin e tyre në Shqipërinë veriore, duke i lidhur objektivat ezhvillimit të tyre me objektivat e mijëvjecarit për Qarqet e Lezhës, Shkodrës, Kukësit dheDibrës.Realizimi i studimit u zhvillua disa faza:(i) Mbledhja dhe studimi i një numri materialesh të shumëllojshme si: materiale hartografike, të dhëna statistikore dhe social-ekonomike, artikuj, libra e publikime të ndryshme shkencore. Gjithashtu, janë konsultuar dokumenta administrative që lidhen me sistemin e mbarështimit të pasurise pyjore e kullosore, të publikuara nga institucione shtetërore (Ministria e Bujqësise dhe Ushqimit, Drejtoria e Përgjithshme e Pyjeve dhe Kullotave, Ministria e Mjedisit, etj.), si dhe nga institucione të tjera studimore e kërkimore (Instituti i Kërkimeve Pyjore e Kullotave, Fakulteti i Shkencave Pyjore, FAO, UNDP, etj.); si dhe rezultatet e Hartës dhe Analiza e Ndryshimeve te Mbulesës së Tokes, të kryera nga IKP, për vlerësimin dhe indentifikimin e tendencave kryesore te zhvillimit.(ii) Përpunimi i të dhënave të grumbulluara dhe vrojtimeve të bera, identifikimi i çështjeve dhe problemeve kryesore, si dhe ndikimi i tyre mbi sektorin pyjor dhe burimet natyrore.(iii) Shfrytëzimi i të dheëave të rezultuara nga IKP të nxjera me ndihmen e Sistemit të Informacionit Gjeografik (GIS) dhe nga studimet e posaçme të kryera ne kuadrin e IKP, si të dhënat dendrometrike për tipe të ndryshme pyjesh, biodiversiteti, sekuestrimi i karbonit, prodhimtaria e kullotave dhe të dhena të tjera te mbledhura direkt në terren.(iv) Analiza dhe vleresimi në kompleks i të dhenave të mbledhura; percaktimi i drejtimeve kryesore të zhvillimit të qëndrueshëm të pyjeve e kullotave në pjesën veriore të vendit.Disa parime që janë mbajtur parasysh :- mbështetja në konceptin e ekosistemit dhe peisazhit, që kombinon konservimin e biodiversitetit me përdorimin e qëndrueshem të burimeve natyrore ;- mbështetja në vlerësimin real ekonomik të burimeve natyrore, pasurise pyjore e kullosore, përfshire dhe zonat e mbrojtura dhe turistike, prodhimet jo-drusore, bimët mjekësore dhe shërbimet mjedisore;- krijimi i nje kuadri ku planifikimi strategjik dhe operacional gjejnë lidhje efektive për përdorimin e potencialeve natyrore nga komunitetet lokale rreth tyre;- njohja dhe inkurajimi i mjedisit ekonomik dhe tregëtar mbështetës në këto teritore;- forcimi i kapacitetit institucional në të gjitha nivelet dhe sektorët që lidhen me burimet natyrore dhe në veçanti për pyjet e kullotat, për zonat e mbrojtura dhe ato turistike;Tirane, Mars 2005 6
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut- përmiresimi i kooperimit rajonal e ndërkombetar për shkëmbimin e informacionit, teknologjive dhe njohurive teknike në mbeshtetje të zhvillimit të qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe potencialeve turistike.Në përfundim sipas ToR´s janë përgatitur : • Raporti për metodologjine, plani i punës si dhe kalendari i realizimit, • Draft-raporti, për studimin e bërë, për vlerësimin e burimeve natyrore të zonës veriore me rekomandimet perkatese, • Raporti final me përfshirjen e komenetve të bëra i cili përmban :1. Gjendja aktuale të burimeve natyrore, dhe në veçanti e atyre pyjore, kullosore, turistike,bimëve mjekësore, në Shqipërinë e Veriut.2. Degradimi i burimeve natyrore dhe ndikimeve negative në mjedis dhe në ato pyjore, erozionidhe varfëria.3. Rekomandime për konservimin dhe mbarështimin e qëndrueshem të burimeve natyrore tëkëaj zone dhe atyre pyjeve dhe kullotave.5. KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME1. Qeverisja e pyjeve, per vete kushtet ne te cilat ndodhen pyjet ne Shqiperi, duhet te bazohet neparimet e zhvillimit te qendrueshem te zonave malore, objektivat kryesore te te cilit jane: (i)permiresimi i pasurive natyrore dhe kushteve te jeteses se popullsise ne keto zona, dhe (ii)mbrojtja e interesave jetesore te pjeses poshte rrjedhjes ujore.Mosvleresimi dhe mosperfshirja e funksioneve mjaft te vlefshme te pyllit, por ende pa tregues tevleres se tregut, nuk pasqyrojne kontributin real te sektorit te pyjeve ne kuadrin e ekonomisekombetare dhe asajë rajonale për veriun e vendit.2.Deri me sot popullata e varfer e zonave rurale te veriut dhe verilindjes nuk eshte njohur dheshperblyer per sherbime te rendesishme mjedisore qe i japin shoqerise shqiptare dhe komunitetitboteror si p.sh: (a) sherbimet me rendesi kombetare dhe lokale (pellgjet ujembledhese, toka, etj)(b) ruajtja e tokave pyjore ne perdorim te perbashket (perfshi biodiversitetin) dhe (c) sekuestrimii karbonit. Sherbimi i fundit eshte nje burim potencial financimi. Ne kuadrin e protokollit Kyoto(qe eshte nenshkruar dhe ratifikuar nga Shqiperia), pyllezimi dhe aktivitetet ripyllezuese si p.shtokat shume te degraduara, tokat e “refuzuara”, dhe zonat kritike pergjate lumenjve e bazenevekryesore dhe vendeve me potencial te larte per zhvillimin e turizmit - mund te garantojne burimete reja te adhurash per komunitetet lokale.3. Metoda e integruar qe kerkohet per adresimin e nevojave te popullsise lokale. Pervoja eperftuar gjate tranferimit te pyjeve ne perdorim te komunave, eshte se komunitetet lokale do tembeshtesin aktivitetet e manaxhimit te qendrueshem te burimeve natyrore - per te ulur erozionin,ndaluar degradimin e tokes, mbrojtur vlerat globale te biodiversitetit dhe te karbonit- vetematehere kur te plotesohen mireqenia dhe nevojat e tyre minimale te perditshme.Tirane, Mars 2005 7
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut4. Planifikimi mjedisor dhe i pasurive natyrore, perfshire pyjet dhe kullotat, duhet te bazohetgjithenje e me teper ne konceptin e pellgjeve ujembledhes, se sa ne njesi te vogla mbareshtrimi,sikurse veprohet sot ne sektorin pyjor. Duhen kombinuar e balancuar te dy objektivat, pasi eshtee kuptueshme se çdo zgjidhje afatgjate ne mbareshtimin e pellgjeve duhet te mbaje parasyshnevojat e zhvillimit dhe rolin e popullsise vendore ne mbareshtrimin e pellgjeve. Persa i perketmbareshtrimit dhe mbrojtjes se pellgjeve malore, kerkohet perfshirja me e madhe e popullsise neplanifikimin dhe plotesimin e strategjive dhe programeve, shpesh me perfitime direkte perpopullsine e zonave malore.5. Po keshtu zhvillimi i turizmit, i cili perdor territore mjaft te gjera te fondit pyjor, dhemegjithëse ky rajon është shumë i pasur me burime të tilla dhe rizorte turistike me vlera tëveçantam malore dhe eko-turistike ende kontributi i tij ne krijimin etë ardhurave për popullsinëe këtyre zonave është pothuajse zero, etj.6. METODOLOGJIA E STUDIMIT6.1. GRUMBULLIMI DHE PËRPUNIMI I TË DHËNAVEGrumbullimi i të dhenave për shtrirjen gjeografike, të burimeve natyrore dhe turistike ekzistuese,social-ekonomike është bërë dukë shfrytëzuar gjithë studimet dhe të dhënat që ekzistojnë përkëtë qëllim, nga strategjitë e ndryshmë kombëtare, nga inventarizimi i fundit (2003) kombëtar ipyjeve dhe kullotave, nga strategjia e biodiversitetit dhe turizmit për zonat e mbrojtura dhe atoturistike, nga statistikat ekzistuese te NJMP të Pyjeve dhe DPPK etj.6.2. SHTRIRJA GJEOGRAFIKE E ZONËS VERIOREKarakterizimi gjeografik dhe ekonomiko-social.Rajoni verior dhe verilindor shtrihet në veri të luginës së lumit të Shkumbinit të mesëm dheduke përfshire relievin malor, vazhdon deri në kufirin shtetëror verior dhe verilindor tëShqipërise me Malin e zi, Kosovën dhe Maqedoninë. Ka shtrirjen më të madhe në Shqipëri merreth 10 mije km2. Kjo krijon mundësinë e të qenurit urëlidhëse midis rajoneve shqiptare nëeuropen juglindore dhe pjesës tjetër të vendit. Ky avantazh I pozitës gjeografike dhe natyrashumë e larmishme dhe e pasur (pasuri të shumta minerare, klimatike, ujore e pyjore) janëpotenciale për zhvillimin e këtij rajoni. Dy janë nenrajonet që dallohen si në diferencat ezhvillimit ekonomik, ashtu edhe për nga popullimi: Alpet shqiptare dhe Nenrajoni verilindor.Ky rajon është i pozicionuar në skajin më verior të Shqipërisë, me një sipërfaqe të përgjithshmeprej 3,954 km2 dhe ndan vendin nga ish-republikat e Federates Jugosllave.Popullsia e përgjithshme e rajonit është 183,274 banorë (nga të cilët 91,309 meshkuj dhe dhe92,965 femra). Rreth 79,5% e popullsisë totale jetojnë në zonat rurale, shifër kjo më e larta se nëtë gjitha rajonet e tjera. Më 1999 rajoni kishte nje forcë punë prej 105,389 njerëz dhe nga të cilëtrreth 19% e tyre janë të papunë.Tirane, Mars 2005 8
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut Në strukturen e përdorimit të tokës, nga 293,615 ha që ështs sipërfaqja e punueshme e rajonit, rreth 50 % e zënë pyjet. Rajoni është ndër zonat më të pasura me pyje, me një sipërfaqe të pergjithshme te tyre prej 482,000 ha (ose 50 % e fondit pyjor), nga te cilët pyje të lartë (ah, pishe, bredh, dushk) prej 86 mije ha. Rajoni ka mundësi vjetore mesatare të shfrytëzimit të pyjeve për dru zjarri 59.3 mije m3 dhe për lëndë punimi 104.6 mije m3, më të lartën nga të gjitha rajonet. Të shtyrë nga një mori faktoresh social, ekonomike (ndër të tjera një pagë mesatare në sektorin shtetëror prej 11,693 leke), gjeografike dhe kulturore, rrethet e këtij rajoni kanë qënë dhe një nga burimet kryesore të migracionit të brendshëm. 6.3. ELEMENTET KRYESOR GJEOGRAFIK DHE NATYRORElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike Alpet Alpet shtrihen ne veri te lumit Drin. Megjithe demtimet ne disa pjese, si ne shqiptare Gropa e Tropojës dhe rrjedha e Parkun e Valbones, Bogë, Razëm, ne poshtme e lumit te Valbonës, i pergjithesi zona e Alpeve mund te ndajne nga rajoni verilindor.Alpet konsiderohet me pak e demtuara gjate kane gjatesi 64 km dhe gjeresi 60 periudhes se tranzicionit km me siperfaqe 2200 km2, zene Gjenden një larmi speciesh të florës dhe rreth 8% te siperfaqes se vendit. faunës dhe nje kompleks ekosistemesh Per momentin Alpet paraqiten te natyrore dhe peisazhistike. Si bimësi pyjore izoluar, rruget qe i lidhin ata me gjenden ahu (Fagus silvatica-), pisha e zezë pjeset e tjera brenda dhe jashte(Pinus nigra-), bredhi i bardhë (Abies alba- vendit jane te pakta dhe ne gjendje ), arrneni(Pinus heldrechi), rrobulli(pinus jo te mire.Edhe brenda alpeve peuche-), dhe këto të kombinuara me lidhjet jane te veshtira, rrugetlivadhe alpine. Këtu gjenden dhe specie kalojne ne qafa te larta qe ne dimer endemike dhe subendemike shumë të rralla jane te pakalueshme të florës dhe faunës kontinentale 2. Malësia e Perbehet nga shkembinj Mbisundojne pyjet e dushkut, ne gjendje Hasit dhe magmatike,gelqerore e terrigjene. cungishte. Kane shenja permiresimi te Gjakovës Relievi eshte kryesisht kodrinordukshem ne 5 vjeçarin e fundit. (pllaja e sidomos ne gropat e Tropojes 350Demtimet kryesore aktuale shkaktohen n ga Hasit, Mali i mbi det dhe te krumes 500 m mbi krasitja e rende per gjeth, ne shume raste Pashtrikut, det, duke bere perjashtim mali ime prerje rrah, dhe kullotja me pas, duke e gropa e Pashtrikut qe shkon 1000 m trnasformuar shpesh ne shkurre te Tropojes Dendesia mesatare e popullsise degraduara.Paraqet potencial te larte te eshte 33 banor per km2 klimes dhe tokes per tu kthyer ne pyje dushku me prodhimtari te larte, si dhe te pasura ne gjah. 3. Lugina e Perbehet nga fushat pjellore te Masivet pyjore jane teper te rralla ne Drinit të Zi Gjorice-Shupenzes,Maqellares, lugine. Ka zhvillim te bimesise se Tirane, Mars 2005 9
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike Lugina e Peshkopise e Kukesit. Lugina breglumit ne zonen Gjorice Shupenze, ne Dibrës, ngushtohet se tepermi ne Topojan e pjeset e tjera bimeisa tipike e breglumit Peshkopisë, Skavice, qe sherbejne si pragje qe e eshte demtuar. pragu i ndajne luginen ne tre pjese Topojanit kryesore. Skavica, Pergjithesisht zona te mbi lugina e populluara me bujqesi të zhvilluar. Kukësit Nga gropa e madhe e Kukësit deri ne Vaun e Dejes , lugina kthyer ne rezervuar dhe eshte e mbuluar nga uji . Relievi i ashper me grykat e ngushta krijon pejsazhe te bukura 4. Vargmali Shtrihet ne lindje te lugines se Pyjet e ketyre vargmaleve jane te rralla e te i Korabit Drinit te Zi dhe te Bardhë, ne kufi degraduara nga mbiperdorimi. Ahu është - Kolesjan me Maqedonine. Ka formen e nje ne pjesen me te madhe i shndrruar ne -Gjalicë- harku te madh me lugëzim nga cungishte, masivet me halore jane te rralla. -Bjeshkët e lindja dhe vazhdon jashte kufirit Me prodhimtari te ulet dhe riperteritje te Shishtavecit shteteror me malet e Sharrit, qe rralle. ndajne Kosoven me Maqedonine, Ka nje sensibilizim te popullise lokale per dhe te Stegoves ne juglindje. ruajtjen e pyjeve, duke i blere drute e zjarrit Perbehet nga formime shume te ne pjesen me te madhe te fshatrave. Eshte vjetra gjeologjike (rreshpe dhe nder zonat me klimen me te ftohet ne gelqerore te mermerizuar) nga Shqiperi qe ka nevoje per konsum te larte gipse dhe gelqerore mesozoike. te druve te zjarrit Ka potencial te larte per zhvillimin e Qendrat e banimit ne shpatet e turizmit malor, dhe veçanerisht te turizmit vargmaleve te Korabit jane te te bardhe. Ka rendesi te jashtezakoneshme pakta. Ata ngjiten deri ne 1400 m e nga pikpamja e biodversitetit per levizjen e ne malin e Radomit, Ploshtan, Çaj, kafsheve te egra nga Maqedonia e Shishtavec. pjeserisht Kosova ne Shqiperi 5. Malesia Shtrihet midis Drinit ne veri dhe Qe nga viti 1960 ka filluar shfrytezimi Pukë-Mirditë Fanit te Vogle, lugines se Matit e intensiv i pyjeve te ketyre malesive dhe vargmali gjadrit ne perendim dhe drinit te zi Pyjet jane prere pothuajse teresisht. Ne i Lurës ne lindje. Perbehet nga shkembenj shume raste pas vitit 1990 prerejt jane (Bjeshket e magmatike (e pasur ne minerale shoqeruar edhe me zjarre masive, qe kane Kushnenit vecanerisht baker). Relievi eshte i demtuar filizerine dhe kane stimuluar dhe Tërbunit; copëtuar i larte e i larmishem. procesin e erozionite Vetem ne parcela te Korabi, Maja Popullsia eshte e rralle me 38 banor paariteshme kane mbetur sasira te pakta e Malit; per km2, vendosur kryesisht ne materiali drusor si ne Zall Gjocaj, Gryke Munella ; gropat dhe luginat, (Qerretit, Sete, Armolle, etj. Mali i Dejes, Pukës,Iballes, Lurës e Lugines së Per te realizuar rimekembjen e ketyre i Balgjajt, Fanit, ku prodhimet bujqesore dhe pyjeve, qe kane potencial shume te madh si Zepës, Shejtit blegtoria jane te prapambetura. per prodhim lende ashtu edhe rehabilitim te Tirane, Mars 2005 10
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike ,Kurora&Run Aktiviteti kryesor i popullsise kanë mjedisit te biodiversitetit, vecanerisht ne a& Nezhda e qënë minierat e shfrytezimi i Balgjaj- Liqenet e Lures, duhet te gjenden Lurës etj pyjeve. Me mbylljen e minierave mundesi per punesim te popullates lokale si Luginat e prerja e pyjeve ka mbetur aktiviteti dhe duhen mbeshtetur sherbime te Gjadrit si dhe kryesor per mbijetesen e popullsise ndryshme mjedisore psh shitja e krediteve e Fanit te prej 96 mije banore prej te ciles te karbonit Madh e te 70% jeton ne fshat. Vogel, Seta e Bazeni i Lumit Gjadër paraqitet Armolla plotesisht i zhveshur. 7.Malësia e Kete zone e ndan dhe e lidhe me Malesia e Martaneshit dhe Zerqanit e Martanesh, Puke Mirditen nga lugina e quajtur si malesia e pyjeve deri ne vitin Çermenikes, Bulqizes, vargjet malore te 1990 eshte prere pothujase plotesisht, Gollobordes, Skenderbeut e te Lures duke shkuar veçanerisht pyjet me arnen, pishe te zeze e vargmalet e drejt jugut e jug-lindjes formojne ah. Ne teresi zona mund te konsiderohet si Skënderbeut keto malesi qe sherbejne si hambari I furnizimit me uje te Shqiperise. dhe Lugina e ujendarese te Drinit të Zi, Matit e Krahas furnizimit me uje te Tiranes me Matit Shkumbinit, Erzenit e Ishmit. rreth 1 milion banore nga Burimet e Malit Mali i Lopës, Pejsazhet e mrekullueshme dhe me Gropa dhe te Bovilles ne kete zone Kaptinës, nderthurja e bimesise pyjore me kane burime te rendesishme shumcia e Muzhaqit lendinat dhe liqenet teper te lumenvje te Shqiperise si Drin (zalli Vargu Krujë shpeshta malore, si dhe pozicioni i Bulqize e Okshtunit, Shkumbini(Rrapuni) Dajt, Mali i veçante gjeografik, e mundesia e Lumi i Matit (nga Martaneshi)Erzeni Skënderbeut, lidhjes me rruge, e ben zonen eTerkuza. Mali me shume atraktive per zhvillimin ne Eshte zona qe i hap rrugen e zhvillimit te Gropa, perspektive te turizmit malor turizmit malor per gjithe Shqiperine e Gropa e Malesia e Çermenikes me reliev te mesme, Tiranen, Elbasanin, Durresin, Matit e copetuar, ka teper te zhvilluar Krujen, Burrelin etj. Rrëshenit erozioni dhe bimesia e mbulesa Duke qene bashkeshoqeruese e koridorit te tokesore mbi perdoren per te jetuar transportit te Shkumbinit, si dhe ne potence banoret e labinot mait, shmilit e mbartese e rruges se Arberit, ka mundesi te orenjes, malesia e gollobordes medha zhvillimi ne perspektive. dallohet per relievin Karstik e te Pyjet e prera kane shenja riperteritje te zhveshur, ka rendesi si ure lidhese mire. Paraqitet shume e rendeishme e kafsheve nga maqedonia ne mbrojtja nga zjarret. cermenike e martanesh. Lugu i Per rendesine qe paraqet si per ruajtjen e Matit, krahas zhvillimit te burimeve ujore te Shqiperise e Tiranes, bujqesise, ka pyje lisi ne biodiversitetin e pasur dhe pejsazhet e rehabilitim e siper. mrekullueshme, mundesine e Turizimit E gjithe kjo zone duke perfshire malor, shoqeruar me pelegrinazhet ne edhe vargun kruje dajt, malin e vendet e shenjta, si dhe per vlerat historike skenderbeut e ate me gropa si dhe e traditave te zonave te banuara si lugun e vilzes, Bizen e Shengjergji, Guri I Bardhe, Zerqani, Shëngjergjin mids tyre me pyjet Martaneshi, Ballenja, Labinoti, eshte me Tirane, Mars 2005 11
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike dhe pejsazhet piktoreske, si dhe me rendesi qe te fillojne procedurat per ta afersine me qytetin e Tiranes propozuar ne UNESCO si zone te vecante ofrojne mundesi te medha per te biosferes zhvillimin e turizmit Velipoja gjendet në zonen veri- Velipoja ndodhet në pjesë jug-perëndimore 7. Zona perëndimore të vendit, dhe të qytetit të Shkodrës. Zona e Velipojës, bregdetare e kufizohet : nga veriu me tokat përfshi dhe lagunën e Vilunit, është e Shkodrës dhe bujqesore të komunës së Velipojës shpallur si zonë e mbrojtur, rezervë Lezhës dhe lagjen Boraj-Velipojë, në veri- natyrore e menaxhuar respektivisht në (Velipoja- lindje me rrugën auto Shkodër- kat.IV-t të sistemit të zonave të mbrojtura ( Kune Vaini ) Velipojë dhe Shkollën, nga lindja sipas IUCN-së), në vitin 1958, duke u vënë dhe Liqeni i me rrugën auto dhe toka bujqësore, nën mbrojtje të posaçme në një sipërfaqe Shkodrës nga jug-lindje me plazhin e prej 700 ha, me përbërje komplekse si: Velipojës, nga jugu me detin sipërfaqe pyjore 353 ha, sipërfaqe ujore e Adriatik, në jug-perëndim, këneta 286 ha, dhe sipërfaqe jo-prodhuese perëndim, Veri-perëndim me lumin rreth sajë 61 ha. Buna, që është dhe kufiri shtetëror Ndërsa laguna e Vilunit që është pjesë e me Malin e Zi. kësaje zone ka një sipërfaqe prej 950 ha, e Sistemi lagunor “Kune-Vain” cila është e perbërë nga 37 ha pyje, dhe 743 vendoset në të dy anët e ha sipërfaqe jo-pyjore. grykëderdhjes së lumit Drin, në Zona e mbrojtur si rezerva natyrore e zonën bregdetare veriore të rrethin menaxhuar e “Kune-Vain”-it në Lezhë e Lezhës. Nga Shëngjini deri tek përfaqëson një zonë me vlera të larta grykëderdhja e lumit të Matit, zona ekologjike dhe biodiversiteti, si një bregdetare është e ulët dhe kombinim i rrallë i elementëve natyrorë sit moçalore. Kjo përfshin lagunën ë tokës dhe ujrave të ëmbëla dhe të kripura bregdetare të Vainit dhe Cekës në si dhe prania e bimësisë pyjore dhe tokës pjesën perëndimore të lumit dhe bujqësore, duke e bërë këtë kompleks me Kune-n, Merxhani-n, dhe Kënallë- vlera të rëndësisë ndërkombëtare. n, në atë veriore të tij. Sistemi lagunor është 10-15 km i Strategjia e Biodiversitetit, e hartuar dhe gjatë dhe 3 km i gjerë, me një miratuar në Qeveri në vitin 2000, ka sipërfaqe rreth 2,188 ha, nga të propozuar një ristrukturim të nënkategorive cilat 1,165 ha sipërfaqe ujore, 215 mbrojtëse të RNM “Kune-Vain”, duke ha pyje dhe 700 ha ligatina. propozuar që zona e Kune-s (pjesa Kompleksi i deltës lagunore të perëndimore e lagunës së merxhanit) me Lezhës ka pesë pesë sisteme të sipërfaqe prej 300 ha të shpallet dhe ruhet ndarë të ligatinave bregdetare, si si Rezervë Shkencore e Kat. I-rt, ndërsa dhe ka dhe pyje, shkurre, kullota pjesa tjetër prej rreth 1700 ha ( plus dhe dhe tokë bujqësore, gjë që e bën atë 2100 ha grykëderdhjet e lumenjeve Drin zone e rëdësisë kombëtare dhe dhe Mat) te mbeten si rezerva natyrore te ndërkombëtare. menaxhuuara të kat. IV-t te IUCN-së. Tirane, Mars 2005 12
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike Liqeni i Shkodrës ndodhet në Liqeni i Shkodrës është më i madhi në pjesën veri-perëndimore të Ballkan, me një sipërfaqe totale prej 368 Shqipërisë dhe në pjesën km2, prej së cilës 149 km2 janë në anën perëndimore të qytetit të Shkodrës Shqiptare. Liqeni rrethohet nga livadhe dhe dhe përbri kalasë së lashtë të qëndron në këmbët e malit të Traboshit. Rozafës. Zona e mbrojtur përfshin Thellësia e liqenit është mes. 7-10 m. 17.000 ha sipërfaqe, prej së cilës 15.000 ha është sipërfaqe ujore. Liqeni i Shkodrës karakterizohet nga një Është propozuar si zonë e mbrojtur vegjetacion i pasur me më shumë se 80 ndërkufitare, (nga Strategjia e specie ujore dhe bregdetare, si dhe bimësh Biodiversitetit (2000), që i përket macrophite si Potamogetoniacea, kategorisë së katërt të IUCN-së. Cyperaceae dhe Ranunculaceae, dhe flora e Kjo sipërfaqe ujore konsiderohet si tij e lidhur filogjenetikisht me atë të detit një nga zonat më të rëndësishme dhe ku gjejme Najas marina etj. Gjenden për shpendët në Evropë. Aty dhe specie endemike si Marsilea gjenden afro 40 lloje shpendësh quadrifolia, Nuphar luteum, Nymphea ujorë, ku gjejmë dhe llojin marina ssp., speciet të nënujit të familjes globalisht të kërcënuar Potamogeton spp., si Miriophyllum Phalacrocoracs pygmeus. spicatum dhe Ceratophyllum demrsum, Gjithashtu aty jetojnë rreth 45 lloje apo dhe të gjinisë Chara. peshqish, midis të cilëve janë blini (Acipenser sturio). Liqeni ka dhe Nga speciet kërcelloredhe notuese më bimësi ujore, si zambaku i ujit dominuese janë Phragmites australis, Nymphaea alba, Nuphar luteum, Schoenoplectus lacustris, etj. Rreth liqenit dhe Nymphoides peltata, dhe Trapa gjejme dhe siperfaqe të mbuluara me shelg natans. (Salix fragilis) dhe Fraxinus ornus. Në Delta e Drinit është një zonë shumë liqenin e Shkodrës gjenden 49 lloje e rëndësishme që mban në sezonin peshqish, prej të cilëve 40 % janë specie të dimëror shpendë të rralë dhe të familjes Cyprinidae, me dy nga speciet më rrezikuar si kormorantët të rëndësishme sit ë Cyprinus caprio dhe (Phalacrocorax pygmeus) dhe Alburnus alborella, gjë që tregojnë lundrën (Lutra lutra). Në zonë e karakterin subtropical të liqenit. Ujrat Kune-vainit gjenden specie që periferike, të freskëta dhe të pastëra, mbrohen nga konventa dominohen nga familja Salmonidae. Në ndërkombëtare, si p.sh. liqen gjenden dhe speciet të rralla të Rhinolophus euryale, lakuriqi (R. peshkut që migrojnë në det si Acipenser Ferruequinum& Myotis myotis), sturio, Anguila anguila, Mugillidae dhe Apodemus mystacinus, shqipja Alosa falax nilotica. laramane (Aquila clanga), rosa (Aythya Në liqen janë vrojtuar rreth 280 specie nyroca),qifti/skifterët( Milvus zogjsh, dhe përveç pelikanit kaçurrel milvus & M. Migrans). (Pelecanus crispus), gjenden dhe shume Delta e Drinit strehon gjithashtu specie të ndryshme si të gjinisë kormorant Tirane, Mars 2005 13
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutElementët Përshkrim i shkurtër i tyre Gjendja dhe përdorimi i burimeve natyrorekryesorgjeografike dhe lejlekun ( Ciconiformes-), si (Phalacrocorax spp)., Podiceps spp., dhe egreta e vogël (Egretta Aythya spp., çafka (Fulica atra), Larus garzetta), Botaurus stellaris, rosat ridibundus dhe Egretta garzeta, Egretta ( Anas penelope, Anas crecca, Anas alba, Platalea leucorodia, ibishi (Plegadis clypeata), syargjendi (Bucephala falcinellus), zhgaba (Gyps fulvus) dhe clangula), bajza (Fulica atra), Hydroprogne tschegrava Vanellus vanellus, Tringa totanus.Gjithashtu gjenden dhe 12 specie molusqesh, 24 specie reptilësh, 196 specie zogjsh, dhe 23 lloje gjitarësh. 7. PËRSHKRIMI I BURIMEVE NATYRORE-TURISTIKE 7.1. BURIMET NATYRORE TË RAJONIT VERIOR Pjesa veriore e Shqipërisë eshte kryesisht nje zonë malore, dhe kjo sipërfaqe është e përbërë nga male të lartë dhe lugina të thella. Për shkak të pjerrësive të thepisura në këtë rajon malor aktivitetet kryesore të bujqësisë zhvillohen vetëm në lugina. Për këtë shkak popullsia e këtij rajoni ka mbetur relativisht e varfër. Rajoni verior karakterizohet nga prania e bollshme e burimeve natyrore dhe e sistemeve ujore dhe lumoresi liqeni i Shkodrës, sistemi lagunor Kune- Vain, liqenet akullnajorë të Lurës dhe Liqeni i Zi, zona të mbrojtura dhe parqe kombëtare si Thethi, Lura, Valbona, dhe pyje të virgjer si ato të Malësisë së Gashit, Livadhit ta Harushes, duke kulmuar me bjeshkët e namuna të Alpeve të Shqipërisë. Ky peisazh piktoresk, pothujase i paprekur dhe i virgjër, është një burim natyror bazë për zhvillim përmes tërheqjes së turizmit malor dhe ekoturizmit. Niveli i ulet i te ardhurave ne trevat malore rezulton nga nje sere faktoresh te ndryshem perfshi ketu papunesine e larte, prodhimet bujqesore te uleta dhe pamjaftueshmeria e tokes per banoret vendas. Ne kete rajon, varferia dhe degradimi i burimeve natyrore jane te lidhura ngushte. Burimet natyrore luajne nje rol te rendesishem per permbushjen e nevojave te perditshme te popullates dhe qendrueshmerine e ekonomise lokale Vleresimi i Varfërisë në 2003 tregon se banoret e fermave malore kane zene siperfaqe me te vogla toke dhe varen tek bujqesia si i vetmi burim te ardhurash me shume se banoret e rajoneve e tjera. Praktikat bujqesore jo te qendrueshme kane kontribuar ne degradime serioze te tokes. Qe prej vitit 1991, tokat kane marre lende ushqyese te pamjaftueshme, duke ndikuar ne uljen e perberesve organike, azotit dhe natriumit, krahasuar me 20 vjet me pare. Dritherat e pamjaftueshme, praktikat kultivuese dhe metodat e papershtatshme te ruajtjes se tokes kane Tirane, Mars 2005 14
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutshkaktuar gjithashtu degradimin e tokes. Perveç kesaj, fermereve u mungojne mundesite perpermiresimin e teknologjise dhe njohurite perkateseErozioni i tokes eshte bere nje problem serioz. Mikrobazenet e Gjadrit dhe te Kirit jane njekercenim i vazhdueshem permbytjesh per qytetin e Shkodres e Fushen e Zadrimes. Per shkak tetyre lumi i Bunes eshte bere i palundrueshme duke i shkaktuar ndryshime te ndjeshme biznesitShkodran, qe historikisht ka qene i lidhur me pranine e anijeve ne ane te Bunes qe ndikonte perimport eksporte intensive. Ujembledhesit qe kane zanafillen apo jane pjese kryesore perberese everiut te Shqwiperise shfaqin probleme te perbashketa, si: (i) rritje e shpeshtesise dhe permasavete permbytjeve, (ii) rritje e sedimenteve te depozituara dhe ndeshja e tokave te kripura ne zona teuleta te bazeneve te lumenjve, (iii) ulja e cilesise se ujrave. Megjithese klima dhe gjeologjia ekesaj zone te vendit favorizojne erosionin e larte natyror, shtrirja e ketij fenomeni ka tashmeapermasa social-ekonomike dhe eshte shkaktuar nga: (a) kultivimi i tokave bujqesore mepotencial te larte erodimi; (b) kthimi ne toka te reja i pyjeve dhe kullotave dhe perdorimi i tyreme kultura te papershtatsheme bujqesore, (c) shpyllezimi i tokave te pjerrta pyjoree abandonimi ityre pas vitit 1991; dhe (d) mbikullotja e tokave pyjore dhe kullosore nga gjedhet, dhente e dhite.Si rezultat, kjo zone ne dekaden e fundit ka pesuar degradime serioze te burimeve natyrore dheulje te prodhimit ruralNje nder sfidat e ardheshme eshte edhe nevoja per te adaptuar kuadrin e menaxhimit te pellgjeveujembledhes, psh duke kombinuar masat per restaurimin e prodhimtarise se tokes me ato qegjenerojne te ardhura, duke forcuar edhe me tej kapacitetin e shoqatave te perdoruesve, dukerritur me shume rolin e komuniteteve duke kalimit te pyjeve e kullotave ne pronesi tekomunave si dhe vazhdimit te decentralizimit dhe ristrukturimit te administrates pyjore.7.2. ALPET SHQIPTARE VERIOREAlpet perfshijne pjesen veriore te vendit, relievi ityre ka pamje te rralle me kreshta e shpate tethepisura, maja te mprehta te dhëmbëzuara dhe te zhveshura, me hone, kanione e gryka tengushta pergjate luginave te thella te mbushura me pragje, duke perbere grumbullin malor më tëashper dhe me te copetuar ne te gjithe vendin, dukuri kjo e lidhur me mbizoterimin e formimevegjeologjike te forta,veprimin intensiv te geryerjes, karstit, akujve e debores, te cilat ndikojne neformimin e liqeneve akullnajore me vlera te medha ekologjike e shkencoreAlpet shtrihen ne veri te lumit Drin. Gropa e Tropojes dhe rrjedha e poshtme e lumit teValbones, i ndajne nga rajoni verilindor.Alpet kane gjatesi 64 km dhe gjeresi 60 km me siperfaqe2200 km2, zene rreth 8% te siperfaqes se vendit. Per momentin Alpet paraqiten te izoluar, rrugetqe i lidhin ata me pjeset e tjera brenda dhe jashte vendit jane te pakta dhe ne gjendje jo temire.Edhe brenda alpeve lidhjet jane te veshtira, rruget kalojne ne qafa te larta qe ne dimer janete pakalueshme.Ndertim gjeologjik i tyre eshte i larmishëm, me formimet me te vjetra ata te paleozitit,me te cilatlidhen pasurite minerale te kuarciteve ne luginat lumore. Gelqeroret qe vijne nga mesezoiti kaneperhapjen me te gjere, qe sherbejne si baze e boksitetve.Formojne kurrizet kryesore te alpeve, teperziera me dolomitet dhe te modeluar nga karsti formojne ne alpe nje reliev teper te ashper. Nealpe hasen edhe depozitime flishore, qe nene ndikim e erozionit kane formuar relieve me tebutas mjaft te coptuara nga rrjedhjet ujore si dhe shkembenjte magmatike jane si ultrabazikeTirane, Mars 2005 15
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutashtu edhe bazike, dhe sherbejne si baze e polimetaleve. Duke qene te patrtetshem kane formauarreiev mjaft te ashper.Lartësia mesatare e alpeve arrin ne 1500 m mbi det, maksimalja eshte ne Jezerce me 2694 m.Lartesite me te medha takohen ne pjesen qëndrore ku zenë fill kurrizet malore dhe shumica eluginave.Hidrografia ka karakter alpin dhe ka pasuri te medha ujore, qe vijne edhe nga sasia e madhe ereshjeve te shiut e te bores qe kane mesatare qe leviz nga 1800 mm ne lindje deri ne 3100 mm nevit ne pjesen perendimore.Shtimi i ujit ne pranvere vere lidhet edhe me shkirjen e debores qenganjehere i kalon 4 m ne Alpe. Lumenjte kryesore me prurjet e tyre mesatre ne Alpe jane Shala33m3; Valbona 35 m3; Curraj - Nikaj 15m3; Cemi 26m3; Kiri 17m3; Jane rreth 30 Liqene nder tecilet me te permendurit jane ato te Malësise se Gashit Sylbices dhe Jezerces.7.2.1. Alpet, përbëhen nga blloqe, malësi, kurrize malorë dhe lugina si më poshtëBlloku i Jezerces: shtrihet ne qender te alpeve dhe rrethohet nga gropa, lugje e lugina te thella.Maja e Jezerces shoqerohet edhe me 14 te tjera me lartesi mbi 2200 m. Malesia e madhe:perbehet nga kurrize, blloqe e male te larta si: Bjeshket e Nemuna me maja te thepisura e te lartaderi 2550 m, me pllakat karstike te Veleçik Bridashit, si dhe me forma te shumtakarstike.Nepjesen veriore te kesaj malesia eshte Lugina e Vermoshit me veshje te dendur bimore, ne jugvijojnë :- lugina e Perroit te thate e lugina e Kirit; midis tyre kurrizi malor Maranaj –Biga eGimajve dhe Cukal Biga e GimajveMalesia e Gashit me perberje magmatike, reliev te ashper, me forma te shumta akullnajore meliqene te vogla me bukuri te rralle, pyje e kullota te pasura. Kurrizi Toplane-Maja e Boshit,shtrihet ne lidnje te Shales dhe ne veri bashkohet me kurrizin Mertur - Zhaborre. Kurrizet ndahennga lugina e Currajt dhe kane bimesi te dendur pyjore. Lugina e Valbones me formen e njegovatete madhe te modeluar nga akujt ne pjesen e siperme, duke krijuar forma te vecanta harkoree kanione me ngushtimet e zgjerimet e saj, ne zgjerime jane vendosur Valbona Dragobia eRagamiSipas analizes krahasuese të rajoneve të zgjedhura për karakterizimin gjeografik dhe social-ekonomik, studimi qarteson natyrën rurale të fenomenit të varfërisë në Shqipërinë veriore duketheksuar faktin se ajo mbetet në nivele relativisht të larta keahasuar me shifrat mesatare përvendin. Kjo për shkak të mundësive të kufizuara për punë, veçanerisht në këtë zonë, dhe sirrjedhoje e të ardhurave të ulta, kryesisht në degën e bujqësisë.7.2.2. “THETHI” – PARK KOMBËTAR DHE ZONË TURISTIKE MALORE(SHKODËR-MALËSI E MADHE)Thethi"-i si PK ka një sipërfaqja 2300 ha, dhe fillon në afërsi të Grunas-it në 760 m lartësi mbinivelin e detit, dhe lartësia shkon mbi 1800 m. Zona e Thethit shtrihet ne Krahinën MaloreVeriore të Shqipërisë, në gjerësitë gjeografike 41°49’45” – 41°52’15” dhe gjatësitë gjeografike20°10’52” – 20°13’55”. Ka një sipërfaqe totale pej 3.000 ha, dhe bënë pjesë në juridiksionin errethit të Shkodrës. Rruga automibilistike për në Theth është Shkodër-M.Madhe–Bogë-Theth.Tirane, Mars 2005 16
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutLartësia e përgjithëshme mbi nivelin e detit është 1200 - 1800 m, ndërsa lartësia mesatare është1300 m. Lartësia më e vogël (minimale 800 m në fashatin Bradoshnicë ndërsa lartësia maksimalearrihet në kuotën 2200 m.Në këto limite lartësish nga 800 - 1800 m, vegjetojnë një shumëllojshmeri bimësie drusore siAhu, Bredhi, Pisha e Zezë, Arrmeni, Hormoqi , Mëllëza, Frashëri, etj. Këto lloje vegjitojnëbrenda arealit të tyre, shumica ndodhen të thjeshtë dhe rrallë të përzier me lloje të tjerë.-Prroj i Radogoshit me drejtim P - L, mbledh ujërat e prroskave që rrjedhin nga lumi i Javaritdhe derdhen në Lumin e Gashit, por mbetet i rrezikshëm dhe e ka shumë të zhvilluar fenomenine erozjonit.- Prroj i Poligajës dhe Mullafcit, po me të njëjtin drejtim P- L, mbledh ujrat e prrojt të Mullafcitdhe bashkohen të dy mbi Bregun e Çobanit dhe formojnë një prrua të madh dhe derdhen nelumin e Gashit, përroi i Poligajes peraqet rrezikshmëri të veprimit erozional.- Prroj i Torkuzit, edhe ky ka dejtime P - L, nuk paraqet rrezikshmëri. Prrenjë te tjerë tërëndësishëm që e përshkojnë ekonominë në krahun e djathtë janë Prroi i Basha Hajdarit dhe ai iPrencit, të dy këta prrenj nuk paraqesin rrezikshmëri të madhe. Prrenjtë e tjerë janë të vegjël dhenuk kan ujë gjatë gjithë vitit. Pothuaj se në të gjithë ekonominë është i përhapur një rrjet i dendurburimesh me ujë të pijshëm.7.2.1.1 Ekosistemet pyjore dhe biodiversiteti në “Theth“.Grumbujt pyjorë të këtij masivi kan vlera të larta biodiversiteti që formojnë ekosisteme tërëndësishme të florës të llojeve (ah, panjë, bredh, hormoq, mëllzë, shkozë, frashër, vërri,arrnen,etj.).Proçeset natyrore këtu zhvillohen në mungesë të çdo ndërhyrje humane, dhe si i tillënë Theth gjejmë pyje të virgjër dhe ekosisteme natyrore interestante me specie të rralla të florësdhe faunës. Në këtë zonë takohen rreth 10 lloje bimore të rralla.Thethi karakterizohet nga pyje, kullota dhe livadhe alpine dhe subalpine. Këtu ndeshen prania enjë larmie shoqërimesh bimore si e ahut me bredhin e bardhë, me boronicën, me Asperulaodorata tj. Në lartësitë 750-800 m gjenden llojet shkozë (Carpinus orientalis-), frashër (Fraxinusornus-), dhe lajthi ( Coryllus avellana-), në lartësitë 800-1.800 m bimësia dominohet nga pyje tëllojeve ah (Fagus silvatica-), në të dy anët e luginës, e shoqëruar kjo në disa vende me llojet eplepit të egër (Populus tremula-), panja fletërrap (Acer pseudoplatanus-), bredhi i bardhë (Abiesalba-), dhe tisi (Taxux bacata) dhe me lartë me llojet pishë e zezë ( Pinus nigra-Arnold), rrobulli(Pinus heldrechi-), dhe më në lartësi, në Qafën e Pejës gjenden grumbuj me hormoq (Piceaabies-) që është kufiri më jugor i kësaj specie në Evropë.Në çeltira takohen çaji i bjeshkëve, nënishte shqiptare (Cistus albanikus). Në rrëketë rritet njëbimëi e pasur higro-hidrofile e dominuar nga Caltha palastris, Pinguikula hirtiflora,Polygonatum odoratum, etj.Speciet endemike. Në masivin e Thethit gjenden speciet endemike të rralla si Ëulfenia baldacci,(Shtegu i Dhenve), dhe llojet : Petasites doerfleri, Lilium albanicum, Viola ducagjinica,Teucrium arduini, Micrmeria parviflora, Athamantha turbith, Asperula scutellaris, Campanulaalbanica, Colchicum autumnale, Gentiana lutea, Atropa belladonna. Lumi që përshkon Thethinëshë i pasur me peshk të llojeve troftë (Salmo trutta marmoratus dhe Salmo trutta macrostigma).Thethi është nga vendet e rralla ku gjendet Salamandra atra dhe specie të tjera të rralla amfibëshTirane, Mars 2005 17
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutsi Triturus alpestris, Bombina variegate, Algyroides nigropunctatus, Lacerta agilis, Coronellaaustriaca, Vipera ssp. etj. Nga zogjtë më rezident janë qukapikët ( Piciformes-), skifterët dhekorbët (Falconiformes-).Fauna . Në këtë zonë dallohen gjitarët e mëdhenj si: Ariu (Ursus arctos), Ujku (Canis lupus ),Riqebulli (Lynix lynix ), Kaprolli (Capreolus capreolus ), dhia e egër (Rupicapra rupicapra ),etj.,si dhe prania e shume zogjve dhe shpendëve të tjerë, si shqiponja e malit, zvarranikë tëndryshëm si gjarprinjt dhe lloji karakteristik i peshkut troftë me pika të kuqe që gjendet meshumicë në lumin që e përshkon këtë zonë.7.2.2 “LUMI I GASHIT” DHE “LIVADHI I HARUSHËS”(TROPOJË):Sipërfaqja e përgjithëshme e masivit të “Lumit të Gashit” eshte 10.129,25 ha. Shtrihen nëZonën Malore Veriore të Shqipërisë, në gjerësitë gjeografike 41°49’45” – 41°52’15” dhegjatësitë gjeografike 20°10’52” – 20°13’55”. Ka një sipërfaqe totale pej 3.000 ha, bënë pjesë nëjuridiksionin e rrethit te Tropojës. Lumit te Gashit sipas vendasve thirret dhe Mullareka.Tëgjithë përrenjtë dhe prroskat derdhin ujrat e tyre në Lumin e Gashit. E gjithë sipërfaqja që e kaderdhjen e ujrave në Lumin e Gashit direkt ose në përrenjtë që janë degë të këtij lumi, dukefilluar nga Deberdoli deri në Shoshan, përbënë masivin e Lumit të Gashit.Kufinjtë e masivit pyjor “Lumi” janë nga veriu kufiri shtetëror i Republikës me Malin e Zi(Jugosllavinë), me majën e Kajrafilit me kuotë 2159.0 m deri tek qafa e Ali Celes, nga lindja meQafën e Deberdolit, me Majën e Zeze 2480 m, Qafa e Perbujes, Maja e Tingëllimës 2967 m,Maja e Jabllarit dhe e Radoshës, nga jugu maja e Bradoshnicës, Qypi i Gracit, dhe nga perëndimiduke filluar nga Maja e Bradoshnices, kurrizet nga maja e Pllabes, Maja e Rupes, Kunji iArmeve, Maja e Markofces, Maja e Kajrafilit.Në këtë zonë gjendet vetem fshati Bradoshnicë i cili ndodhet ne pjesen e poshteme te zonës.Brenda kësajë zone nuk ekziston asnjë rrugë automibilistike. Largësia mesatare nga pjesa më eafërt e sajë me qytetin e B.Currit eshte 10 km, kurse pjesët e largëta 25-30 km.7.2.3 VALBONA DHE LUGINA E VALBONËS (TROPOJË)Valbona është nji nga luginat më të pyllëzuara të Alpeve. Parku kombëtar i Valbonës ka njësipërfaqe prej 8000 ha. Valbona është lumi më i madh i Alpeve. Ajo është qendra e Alpevelindore dhe Lugina e Valbonës është vendi më mbresëlënës në këtë zonë. Në fillim të luginësgjejmë liqenin akullnajor të Vali-t që shtrihet midis majave të Ali-s dhe Popluka-s në jug-perëndim të bllokut malor të Jezercës dhe që përfundon në fshatin Rragam. Më tej drejt luginësaty ku bashkohen lumi i Valbonës me prroin e Çeremit lugina bëhet më e cekët me aspekte tëshumta të ngushtimeve dhe zgjerimeve, të ndra nga vendklaime. Kjo zonë është karbonatike dheformohet nga detashmentet akullnajore dhe tektonike. Në këtë pjesë të Valbonës përfundon dhedegëzimi i prrojit të Kukaj-t. Lugina e Kukaj-t është tipike akullnajore e formuar midis malevetë Jezercës dhe Kollata´s. Lumi i Valbonës është mbreslënës dhe nga burimet e sajë në pjerrësinëlindore të Qafës së Valbonës. Në ujëvarën e Valbonës uji zhduket (bëhet i padukshëm) nënTirane, Mars 2005 18
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutzallishtet-gëlqerore të luginës.Klima e Valbonës është malore, me dimër të ahspër dhe me shumëreshje dhe borë (2,082 mm), ngrica, erëra të forta, dhe temperatura mund të zbres në – 20 °C.Flora dhe fauna.Në lartësitë 600-1,200 m, të zones së Valbonës dhe Rragamit, gjenden pyje ahu (Fagus silvatica-), dhe në tokën e shkriftë nga Rragami në Valbonë, (900-1,000m), gjejmë pyje madhështorë mehormoq (Picea abies-), një florë kjo karakteristike e Evropës Qëndrore. Gjithashtu rritet dhehartina (Pinus silvestris-), bredhi i bardhë (Abies alba-), dhe pisha e zezë (Pinus nigra-). NëValbonë gjenden specie të rralla si Aschillea grandifolia, Minuartia baldacci, Plantagoreniformis, Scrophularia bosniaca, Teucrium arduini, Trifolium pilezii, Lunaria telekiana. Ngapeshqit në lumin e Valbonës gjendet trofta(Salmo trutta, marmoratttus). Në Valbonë gjendet gjithashtu dhe Salamandra salamandra,Triturus alpestris, Rana temporaria, Bombina variegata, Vipera spp.. Nga shpendët gjendenspecie të rralla si gjeli i egër (Tetrao urogallus), dhe Bonasa bonasia. Ndërsa nga gjitarët janë,ariu murme (Ursus arctos-), macja e egër, ujku, dhija e egër, dhe dreri, ndërsa gjatë rrjedhës sëValbonë gjendet dhe lundra.7.2.4 LIQENI I SHKODRËSLiqeni i Shkodrës ndodhet në pjesën veri-perëndimore të Shqipërisë dhe në pjesën perëndimoretë qytetit të Shkodrës dhe përbri kalasë së lashtë të Rozafës. Zona e mbrojtur përfshin 17.000 hasipërfaqe, prej së cilës 15.000 ha është sipërfaqe ujore. Është propozuar si zonë e mbrojturndërkufitare, (nga Strategjia e Biodiversitetit (2000), që I përket kategorisë së katërt të IUCN-së.Kjo sipërfaqe ujore konsiderohet si një nga zonat më të rëndësishme për shpendët në Evropë.Aty gjenden afro 40 lloje shpendësh ujorë, ku gjejmë dhe llojin globalisht të kërcënuarPhalacrocoracs pygmeus. Gjithashtu aty jetojnë rreth 45 lloje peshqish, midis të cilëve janë blini(Acipenser sturio). Liqeni ka dhe bimësi ujore, si zambaku i ujit Nymphaea alba, Nuphar luteum,dhe Nymphoides peltata, dhe Trapa natans.Liqeni i Shkodrës është më i madhi në Ballkan, me një sipërfaqe totale prej 368 km2, prej së cilës149 km2 janë në anën Shqiptare. Liqeni rrethohet nga livadhe dhe qëndron në këmbët e malit tëTraboshit. Thellësia e liqenit është mes. 7-10 m.Flora dhe fauna e liqenit të Shkodrës.Liqeni i Shkodrës karakterizohet nga një vegjetacion i pasur me më shumë se 80 specie ujore dhebregdetare, si dhe bimësh macrophite si Potamogetoniacea, Cyperaceae dhe Ranunculaceae, dheflora e tij e lidhur filogjenetikisht me atë të detit dhe ku gjejme Najas marina etj. Gjenden dhespecie endemike si Marsilea quadrifolia, Nuphar luteum, Nymphea marina ssp., speciet tënënujit të familjes Potamogeton spp., si Miriophyllum spicatum dhe Ceratophyllum demrsum,apo dhe të gjinisë Chara. Nga speciet kërcelloredhe notuese më dominuese janë Phragmitesaustralis, Schoenoplectus lacustris, etj. Rreth liqenit gjejme dhe siperfaqe të mbuluara me shelg(Salix fragilis) dhe Fraxinus ornus. Në liqenin e Shkodrës gjenden 49 lloje peshqish, prej tëcilëve 40 % janë specie të familjes Cyprinidae, me dy nga speciet më të rëndësishme sit ëCyprinus caprio dhe Alburnus alborella, gjë që tregojnë karakterin subtropical të liqenit. Ujratperiferike, të freskëta dhe të pastëra, dominohen nga familja Salmonidae. Në liqen gjenden dheTirane, Mars 2005 19
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutspeciet të rralla të peshkut që migrojnë në det si Acipenser sturio, Anguila anguila, Mugillidaedhe Alosa falax nilotica.Në liqen janë vrojtuar rreth 280 specie zogjsh, dhe përveç pelikanit kaçurrel (Pelecanus crispus),gjenden dhe shume specie të ndryshme si të gjinisë kormorant (Phalacrocorax spp)., Podicepsspp., Aythya spp., çafka (Fulica atra), Larus ridibundus dhe Egretta garzeta, Egretta alba,Platalea leucorodia, ibishi (Plegadis falcinellus), zhgaba (Gyps fulvus) dhe Hydroprognetschegrava.7.2.5 ZONA TURISTIKE “VELIPOJË – VILUN” (SHKODËR)Velipoja ndodhet në pjesë jug-perëndimore të qytetit të Shkodrës. Zona e Velipojës, përfshi dhelagunën e Vilunit, është e shpallur si zonë e mbrojtur, rezervë natyrore e menaxhuar respektivishtnë kat.IV-t të sistemit të zonave të mbrojtura ( sipas IUCN-së), në vitin 1958, duke u vënë nënmbrojtje të posaçme në një sipërfaqe prej 700 ha, me përbërje komplekse si: sipërfaqe pyjore353 ha, sipërfaqe ujore e këneta 286 ha, dhe sipërfaqe jo-prodhuese rreth sajë 61 ha.Velipoja gjendet në zonen veri-perëndimore të vendit, dhe kufizohet : nga veriu me tokatbujqesore të komunës së Velipojës dhe lagjen Boraj-Velipojë, në veri-lindje me rrugën autoShkodër-Velipojë dhe Shkollën, nga lindja me rrugën auto dhe toka bujqësore, nga jug-lindje meplazhin e Velipojës, nga jugu me detin Adriatik, në jug-perëndim, perëndim, Veri-perëndim melumin Buna, që është dhe kufiri shtetëror me Malin e Zi.Ndërsa laguna e Vilunit që është pjesë e kësaje zone ka një sipërfaqe prej 950 ha, e cila është eperbërë nga 37 ha pyje, dhe 743 ha sipërfaqe jo-pyjore.Zona turistike, ose plazhi i Velipojës ka një sipërfaqe rrethe 800 ha.Vëzhgim eko-gjegrafik i Velipojës.Kompleksi ekologjik Velipojë-Vilun gjendet në rrethin e Shkodrës, ku vija kufitare kalon përmesrrjedhjes së poshtëme të Bunës, dhe kjo zonë përfshin rreth 8 km gjatësi bregdetare, dhe ishulline Franc Jozef-it. Laguna e Vilunit ndodhet ne afërsi të rezervës natyrore të Velipojës.Zona bregdetare e Velipojës me orientim nga perëndimi në lindje, karakterizohet nga një bregdetranor, i furnizuar nga prurjet e lumit të Bunës, i cili lidh liqenin e Shkodrës me detin Adriatik.Zona ka një largesi 22 km nga qyteti i Shkodrës.Gjeologjia e sajë është e përberë nga depozitime të pakta të shkëmbijve të Eocenit dheOligocenit, dhe zona është e përbërë nga sedimentet e kuaternarit, kryesisht me rerëra të imta nëbregdet., i cili përbehet kryesisht nga luvione të lumenjve te Bunës dhe Drinit. Vija bregdetarenga pozicioni që ka dhe nga dunat detare nënujore e ndryshon formën dhe pozicionin e sajëlehtësisht gjatë stuhive detare dhe përmbytjeve, kryesisht në pranvere dhe vjeshtë.Midis llojeve të algave makrofite takohen Fucus virsoides, specie endemike e detit Adriatik sidhe Polysiphonia elongata, Systoseira ercegovici. Janë gjendur dhe delphinë dhe breshkat,ndërsa foka e Mesdheut, Monachus monachus eshte nje vizitore shume e rrale dhe rastesore.Pellgu ujëmbkedhës i lagunës së Vilunit me një sipërfaqe 950 ha dhe një thellesi 0.5 m përfshin500 ha tokë bujqësore, 389 ha pyje dhe 20 ha kullotë. Laguna e Vilunit, komunikon në mënyrë tëTirane, Mars 2005 20
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutvazhdueshme me detin përmes një kanali 500 m të gjatë dhe 30-40 m të gjerë. Plazhet ranore tëkonturuara nga dunat detare dhe të mbuluara me Ammophila arenaria e ndajnë atë nga deti.Laguan është ndër lagunat me rëndësi të veçantë biodiversiteti sepse ajo mban lloje sensistive nëgradientë të ndryshme të kripshmërisë. Kënetat e sajë me ujë të ëmbël dominohen ngakallamishtet të përbëra nga Phragmites spp., Tupha spp., Scirpus spp., Carex spp., Salicorniaherbacea, Suaeda maritima, Eryngium campestre. etj., ndërsa shoqerimi algal më i gjendur ështëai me Zosteria noltti.Laguna e cekët dhe permbytjet e herëpasëherëshme ofrojnë kushte optimale për shpendët e ujit siArdeide, Laride, Charadride etj. Prej shpendëve rrëmbyenjës përmendim Milvus migrans, Circusaeruginosus, Buteo buteo, dhe Aquila clanga. Shpendë të shumtë harabelorë vizitojnë vizitojnëzonën gjatë shtegëtimit ose gjatë folezimit. Laguna e Vilunit është një zonë potenciale për llojetglobalisht të rrezikuara të Numenius tennuirostris dhe Pelecanus crispus. Amfibë dhe reptilë tëshumtë takohen këtu, ndër të cilët përmendim Coluber jugularis, Emys orbicularis. Prejgjitarëve një rëndësi të veçantë paraqet prania e lundrëzës, Lutra lutra. Mesatarisht çdo vit prejlagunës peshkohen rreth 100 kv qefull, 100 kv ngjalë (Anguilla anguilla) dhe rreth 20 kv levrek(Morone labarax).Vegjketacioni i zonës përbëhet kryesisht prej pyjeve fletorë kserikë submesdhetarë. Vegjetacionibregdetar përbëhet prej shoqërimesh bimore mesdhetare Ageopyretum, por takohen gjithashtudhe shoqërimet e Ammophiletum arundinaceum.Ishulli i Franc Jozef-it bën pjesë në pyjet natyrorë të deltës së Bunës, e përbërë prej kënetash tëvjetra me bimësi hidro-hygrofile, ligatinash dhe kënetash të njelmëta dhe plantacione të plepit(Populuis spp.). Ishulli në vetvete ka qenë një zonë e rëndësishme për folezimin e Ardeideve(çapkave) dhe Phalacrocorideve (karabullakëve), dhe sot si pasojë e shqetësimneve ishulli nukpërdoret si vendfolezimi për këto shpendë.Dunat ranore midis detit dhe ligatinave janë të mbjella me pishë rreth 30 vjet më parë.Vegjetacioni origjinal i dunave përbëhet prej shoqërimesh bimore psamofile të Caxile maritima,Xanthium strumerium.Fusha e Velipojës në brëndësi është përftuar nga tharja dhe bonifikimi i dikurshëm, ku janëpërfituar rreth 2300 ha tokë dhe sot ajo përdoret kryesisht për bujqësi, pemtari, vreshtari, dhe sikulotë për bagëtinë. Kanalet kullus janë shpesh të invaduar prej bimësisë ujore, ata konsiderohenme eutrofizim për shkak të aktiviteteve bujqësore dhe shkarkimeve urbane të zonave të banuara.Rezervati natyror i Velipojës ka një sipërfaqe prej 700 ha dhe është një streh e rëndësishme eshpendëve migratore të ujit. Brenda tij mund te zhvillohet gjuetia e kontrolluar. Rezervatipërbëhet nga një florë e pasur pyjore dhe shkurrore si : frashër(Fraxinus spp. ), vidh (Ulmus spp.), dushqe ( Quercus spp.), Pishë ( Pinus spp. ), Shelg ( Salixspp.), marina (Tamarix spp.), Mespilus germanica, shkoza ( Carpinus spp.), trëndafili i egër(Rosa spp.), dhe lloje hidro-hygrofile te plepit të bardhë (Populus alba) dhe vërri (Alnusglutinosa), të ndarë nga dunat ranore të mbjella me pishë.Ndër shpendët objekt-gjuetie këtu takohen lloje të ndryshme rosash si : Anas acuta, A. Glypeata,A. Platyrhynchos, A. Strepera, A. Crecca, A. Querquedula,, A. Penelope, Aythya ferina, Nettarufina, bajza (Fulica atra), shapka (Scolopax rusticola), gugashi (Culumba palumbus), turtulli (Tirane, Mars 2005 21
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutStreptopelia turtur) dhe shkurta (Coturnis coturnis). Ndër gjitarët takohen derri i egër (Susscrofa), dhelpra (Vulpes vulpes), çakalli (Canis aureus), baldosa (Meles meles), qelbësi (Mustelaputorius) etj.Aktivitetet njerëzore dhe turizmi.Aktivitete gjithëvjetore ne zonë janë bujqësia dhe blegtoria (dhentë, dhitë, lopët dhe kuajt), pyjet,peshkimi dhe turizmi, por shpesh shihen dhe veprimtari tradicionale. Popullsia e fshatrave, Pulajdhe Velipoje është relativisht e vogël. Ka disaa peshkatarë lokal, që kryesisht e ushtrojnëaktivitetin e tyre në lagunën e Vilunit dhe përgjatë bregut të detit, të cilët mbledhin kryesishtdyvalvorë (Lamelibranke) në bregdet dhe eksplorojnë lagunat. Ne këtë lagunë mund të ushtrohetpeshkimi tradicional dhe kultivimi i midhjes.Turizmi vendas është aktiv në stinën e verës në plazhinb e Velipojës. Vitet e fundit në teritorin eVelipojës janë vënë re ndërtime pa leje dhe një pjesë ë tyre është përshtatur per hoteleri përturizëm. Për administrimin e pjesës së rezervatit të Velipojës përgjigjet Drejtoria e Pergjithshmee Pyjeve dhe Kullotave ( DPPK).Rreziqe dhe shqetësime që evidentohen. - Përdorimi i pesticideve dhe plehrave kimike për bujqësinë. - Ujrat e tokave bujqësore pompohen dhe derdhen në lkagunën e Vilunit pa u trajtuar më parë. - Shpërndarja e pakontrollura e ujrave të zeza dhe të bardha. - Mosgrumbullimi dhe mostrajtimi i organizuar i mbeturinave urbane. - Migracioni masiv nga zonat malore-rurale për drjet këtij teritori. - Erozioni bregdetzar, sidomos në grykëderdhjen e Bunës dhe në pjesën jugore të plazhit të Velipojës. - Zjarret, kullotja me bagëti dhe prerjet e pyjeve per dru zjarri për ngrohje. - Peshkimi ilegal, me përdorim të dinamitit dhe gjuetia e pakontrolluar mire. - Mosruajtja ende e plote e vllerave arkeologjike gjate teritorit.7.2.6 KOMPLEKSI LIGATINOR/LAGUNOR I “KUNE-VAIN-IT” (LEZHË”).Sistemi lagunor “Kune-Vain”: Sistemi lagunor “Kune-Vain” vendoset në të dy anët egrykëderdhjes së lumit Drin, në zonën bregdetare veriore të rrethin e Lezhës. Nga Shëngjini deritek grykëderdhja e lumit të Matit, zona bregdetare është e ulët dhe moçalore. Kjo përfshinlagunën bregdetare të Vainit dhe Cekës në pjesën perëndimore të lumit dhe Kune-n, Merxhani-n,dhe Kënallë-n, në atë veriore të tij. Sistemi lagunor është 10-15 km i gjatë dhe 3 km i gjerë, menjë sipërfaqe rreth 2,188 ha, nga të cilat 1,165 ha sipërfaqe ujore, 215 ha pyje dhe 700 haligatina. Kompleksi i deltës lagunore të Lezhës ka pesë pesë sisteme të ndarë të ligatinaveTirane, Mars 2005 22
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutbregdetare, si dhe ka dhe pyje, shkurre, kullota dhe tokë bujqësore, gjë që e bën atë zone erëdësisë kombëtare dhe ndërkombëtare.Zona e mbrojtur si rezerva natyrore e menaxhuar e “Kune-Vain”-it në Lezhë përfaqëson një zonëme vlera të larta ekologjike dhe biodiversiteti, si një kombinim i rrallë i elementëve natyrorë sit ëtokës dhe ujrave të ëmbëla dhe të kripura si dhe prania e bimësisë pyjore dhe tokës bujqësore,duke e bërë këtë kompleks me vlera të rëndësisë ndërkombëtare.Laguna e Vainit ka një sipërfaqe totale prej 8,95 km2 me një gjatësi maksimale prej 4,25 km,dhe një gjerësi prej 2,25 km. Pjesët kryesore të lagunës janë Ceka (4,9 km2), dhe Zaja (2,4 km2).Thellësia mesatare e lagunës është 0,7 m, kurse maksimumi i është 1,7 m, dhe nga ku bashkohetdhe me detin Adriatik, me një kanal 1,5 km të gjatë. Këtu gjejmë një mozaik të pleksur mespërkla uji të shpërndara, moçale ujore, ishuj të vegjël, komunikime të ndryshme ujore. Lagunakufizohet nga njç pritë/digë që e ndan atë nga zona e lagur bregdetare lindore.Laguna e Merxhanit ka një sipërfaqe 3,1 km2 , një gjatësi maksimale 4,8 km dhe gjerësi 2,1 km.Thellësia mesatare është 0,75 m ndërsa maksimumi është 1,3 m.Laguna e Kënallës është e vendosur në skajin veri-lindor të sistemit lagunor të Lezhës dhe ështëshumë më e vogël se të tjerat. Sipërfaqja e saj është 0,2 km2, me një gjatësi prej 750 m dhegjerësi 500 m. Por ajo është më e thellë se lagunat e tjera fqinje, me një thellësi mesatare 4,2 mdhe maksimale 13,5 m. Lumi Drin i përshkon këto laguna para se ai të mbrijë detin, dhe si i tillështrarti i lumit është i gjerë dhe i cekët, dhe si pasoje gjatë sezonit të rënies së reshjevembirrjedhja e lumit krijon ligatina sezonale.7.2.6.1. Përshkrim fizioko-gjeografiki sistemit lagunor-“Kune-Vain”.Zona e mbrojtur e “Kune-Vain”-it ka një sipërfaqe prej 4100 ha, nga e cila 300 ha i përkasinrespektivisht rezervës së Kune-s dhe 3800 ha atij të Vain-it dhe nënzonave të tjera të tij, (lagunae Kënallës, grykëderdhja e Drinit-Ceka, Tale-Grykëderdhja e Matit).Rezerva natyrore e Kune-s është e rrethuar nga këneta e Kënallës, ne veri dhe toka bujqësore nelindje, lumi Drin në jugi dhe deti Adriatik në perëndim. Ndërsa sipërfaqja e Vain-it është errethuar nga lumi Drin në veri, kanali dhe oka bujqësore në lindje, kanali vaditës dhe hidrovorinë jug dhe deti ASdriatik në perëndim.Zona e Kune-vain-it është një zonë me një rëndësi të veçantë për larminë e tipeve të habitateveqë bart dhe për arealin që ajo krijon për mbajtjen e shpendëve mogratore të dhe në mënyrë tëveçantë për kolonitë e çapkave (Ardeidae).Toka është tërësisht një livadh moçalor, e formuar nga materiale ranore, e mbuluar nga njështresë aluvionale me trashësi rreth 30 cm. Lartësia mbi nivelin e detit është nga 0-1 m, dhepellgjet dhe moçalet e sajë komunikojnë lirshëm me detin. Është e pasur me vegjetacion ujor ( tëujrave të njelmëat dhe të ëmbëla) me shtretër të shtrirë mjaftë mirë të kallamishteve të alternuarme pasqyra uji. Kompleksi ligatinor dhe tokat e përkënetuara dhe të kombinuara këto dhe megrykëderdhjen e lumit të Matit, krijojnë kushte për mbajtjen e një numri të konsiderueshëmshpendësh migratore.Rezerva natyrore e mënaxhuar (RNM) e “ Kune-Vaini”-it, është shpallur si rezervat gjuetie qënga viti 1940, ndersa që nga viti 1992 ajo filloi të menaxhohet si RNM e kategorisë së IV ( sipasTirane, Mars 2005 23
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutkritereve te IUCN-Unioni Botëror i Mbrojtjes së natyrës). Plani i fundit i menaxhimit të kësajsipërfaqe është hartuar në vitin 1984.Strategjia e Biodiversitetit, e hartuar dhe miratuar në Qeveri në vitin 2000, ka propozuar njëristrukturim të nënkategorive mbrojtëse të RNM “Kune-Vain”, duke propozuar që zona e Kune-s(pjesa perëndimore e lagunës së merxhanit) me sipërfaqe prej 300 ha të shpallet dhe ruhet siRezervë Shkencore e Kat. I-rt, ndërsa pjesa tjetër prej rreth 1700 ha ( plus dhe 2100 hagrykëderdhjet e lumenjeve Drin dhe Mat) te mbeten si rezerva natyrore te menaxhuuara të kat.IV-t te IUCN-së.7.2.6.2. Tipet kryesore të bimësisë :Bimësia ujore : Zoostera nolti, Ruppia cirrhosa, Lemna minor, Gavia stellata.Bimësia higrofile : Phragmintes australis, Typha angustifolia, Scirpus maritimus, Scirpuslacustris.Bimësia hilofile : Bashkëshoqërimet bimore dominohen nga gjinia Arthrocnemum(Arthrocnemum fruticosum, A. Perenne, A. Glaucum, Salicornia europaea, Limonium vulgare,Inula crithmoides, Halimione portulacoides, Artemisia coerulescens, nga gjinia Juncus (J.Acutus, J. Maritimus), dhe nga gjintë Scirpus, Saccharum, Plantago dhe Schoenus ( Scirpusholoschoenus, Saccharum ravennae, Plantago crassifolia, Schoenus nigricans).Bimësia psamofile : Cakile maritima, Xanthium strumarium, Salsola kali, Cyperus capitatus,Sporobolus pungens, Echinophora spinosa, Eryngium maritimum, Medicago marina, Ammophilaarenaria.Bimësia pyjore dhe shkurrore : Shoqërimet bimore-pyjore dominohen nga vërriri (Alnusglutinosa) dhe frashëri (Fraxinus angustifolia-), por gjenden dhe vidhi (Ulmus minor-), rrënja(Quercus robur), plepi (Populus alba), ferra (Rubus ulmifolius), murrizi (Crataegus monogynna-), por dhe Rosa sempervirens, Tamarix dalmatica, Hedera helix, Smilax aspera, Periplocagraeca, Clematics viticella, Lythrum salicaria, Asparagus acutifplius, Galium aparine, Agrostisstolonifera.Nga shkurret gjenden shpesh llojet e gjinisë Tamarix, Juncus dhe Salix.Fauna : Delta e Drinit është një zonë shumë e rëndësishme që mban në sezonin dimëror shpendëtë rralë dhe të rrezikuar si kormorantët (Phalacrocorax pygmeus) dhe lundrën (Lutra lutra). Nëzonë e Kune-vainit gjenden specie që mbrohen nga konventa ndërkombëtare, si p.sh.Rhinolophus euryale, lakuriqi (R. Ferruequinum& Myotis myotis), Apodemus mystacinus,shqipja laramane (Aquila clanga), rosa (Aythya nyroca),qifti/skifterët( Milvus milvus & M.Migrans).Delta e Drinit strehon gjithashtu dhe lejlekun ( Ciconiformes-), si dhe egreta e vogël (Egrettagarzetta), Botaurus stellaris, rosat ( Anas penelope, Anas crecca, Anas clypeata), syargjendi(Bucephala clangula), bajza (Fulica atra), Vanellus vanellus, Tringa totanus.Gjithashtu gjendendhe 12 specie molusqesh, 24 specie reptilësh, 196 specie zogjsh, dhe 23 lloje gjitarësh.7.2.7 “LURA”- PK-DHE “PYLLI I ALLAMANIT”.Tirane, Mars 2005 24
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut7.2.7.1. Përshkrimi i gjendjes së përgjithëshme.Vargmalet e Lurës shtrihen midis luginës së Drinit të Zi, Matit, Srriqes dhe Zallit të Bulqizës.Nga pjesa qëndrore e masivit, midsi Shtegut/Vendkalimit të Portës, Komit, Murrës, dhe Fushë-Murrës, grykës së Nokës-Arren dhe luginës së Urakës, gjenden pamje madhështore peisazhistike.Lartsitë e këtyre maleve arrinjnë në mbi 2,000 m, dhe këto lartësi janë të shoqëruara merënje/gremina të thepisura me dhjetra metra. Sipërfaqja ka një gjeomorfologji interesante.Vargmali i Lurës është në qendër të shtrirjes dhe kufizohet nga lugina e Lurës nga njëra anë dhenga ajo e Zall-Melthit nga ana tjetër. Gjatë këtij vargu dallon një kreshte me strukturë të veçantëtë formuar nga eriozioni e cila ka pamjen e një harku gjigand, me relief akullnajor, i quajturNezhda e Lurës.Lura si PK është shpallur me vendim të Këshillit të Ministrave Nr. 96, datë 21.11.1966, ku bënpjesë zona malore e Krej Lurës, me sipërfaqe 1280 ha, ndërsa “Pylli i Allamanit” ështëpropozuar, sipas Strategjisë së Biodiversitetit, në vitin 2000, si zonë strikt e mbrojtur.Parku kombëtar “Lure” ndodhet ne kufirin midis rretheve Dibër, Mat e Mirditë. Shtrihet nëfaqen lindore të masivit malor "Kurrora e Lurës", me një gjatësi 9.6 km. Tokat janë të murrmepyjore dhe livadhore malore, të pasura me humus, fragmentare, mbi shkëmbinj magmatikeultrabazikë. Numri i banoreve ne komunen e Lures eshte rreth 5000 vete.Bën pjesë në zonën klimatike mesdhetare, nën zona malore lindore. Takohen dy zona bimësie, eahut, dhe alpine. Në park gjenden shoqerime me llojet halore dhe grumbuj pyjore të përbërë ngady kate drurësh. Veç ahut e arnenit takohet dhe rrobulli, bredhi, hartina, pisha e zezë dhe rralletisi. Shumë rrallë takohen shkurre si Xerxele e Daphne blagayria. Shkurrezat e boronicës dhegrathata gjenden gjithandej. Takohet boshtra si bimë endemike e Shqipërisë dhe Rudithi Shqiptarsi bimë subendemike. Ndër llojet e rralla dhe të kërcënuar përmendim lule togëzi, beladona,gentiana, lule basami, rigoni i kuq, salepet, zambaku i bardhë, lekoni i verdhë etj.Ne PK-Lurë gjendet dhe zona me liqenet akullnajorë të shumtë në pjesën lindore të Nezhdës sëLurës, (12), prej të cilëve 8 janë ujëmbajtës gjithëvjetorë, me bimësi ujore (zambaket e ujit) dhefaun karakteristike mjaft të veçantë për vendit tonë. Liqejt më të mdhenj, janë pesë, Liqeni iMadh, Liqeni i Pishave, Liqeni i Zi, Liqeni Lopëve dhe Liqeni i Luleve. Në zonën e Lurëstakohen gjitarë të mëdhenj e të mbrojtur si ariu (Ursus arctos), ujku (Canis lupus), riqebulli(Felis lynx), dhia e egër (Rupicapra rupicapra), kaprolli (Capreolus capreolus), dhe ndërshpendët vecojmë praninë e gjelit te egër (Tetrao urogallus) dhe shqiponja (Aquila chrysaetos).Pylli i arnenit të Allamanit, me siperfaqe 1000 ha, propozohet për Rezervat Shkencor, pasipërbën të vetmen zonë me pyll të virgjer natyror të arnenit (Pinus peuce), dru relikt që duhetmarrë nën mbrojtje strikte.Përveç vlerave njohëse, shkencore dhe ekonomine e natyrës, zona njeherazi ka vlera të mëdhaestetike, peizazhore, turistike mjaft terhëqëse për vizitorët vendas dhe të huaj. Pasuritë natyroredhe biologjike, bukuritë e peizazhit afrojnë potenciale të mëdha për zhvillimin e turizmit.Flora dhe fauna. Në PK-Lurë gjenden një larmi speciesh të florës dhe faunës dhe nje kompleksekosistemesh natyrore dhe peisazhistike. Si bimësi pyjore gjenden ahu (Fagus silvatica-), pisha ezezë (Pinus nigra-), bredhi i bardhë (Abies alba-), arrneni (Pinus heldrechi), rrobulli (pinusTirane, Mars 2005 25
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutpeuche-), dhe këto të kombinuara me livadhe alpine. Këtu gjenden dhe specie endemike dhesubendemike shumë të rralla të florës dhe faunës kontinentale si Campanula tymphaea, Gentianalutea, Caltha palustris, Achillea fraasii, Arabis bryoides, Crepis baldaccii, Metampyrumheracleoticum, Narthecium scardicum, Paeonia mascula.Nga gjitarët më të rëndësishë gjenden ariu murmë (Ursus arctos-), riqebulli (Felix lynx-), macjae egër, dhija e gër, etj., ndërsa në liqene gjenden peshq të llojit troftë (Salmo trutta fario, Triturusalpestris) etj.TË DHËNA PËR POPULLSIË DHE GJENDJEN EKONOMIKO-SOCIALEPopullsia dhe gjendja e sajë ekonomiko-sociale.Popullsia e përgjithshme e rajonit është 183,274 banore. Rreth 79,5% e popullsisë totale jetojnënë zonat rurale, shifër kjo më e larta se në të gjitha rajonet e tjera. Më 1999 rajoni kishte njëforcë pune prej 105,389 njerëz dhe nga të cilët rreth 19% e tyre janë të papune. Nga 85,907 tëpunësuar gjithsej, rreth 80% e tyre janë të vetëpunësuar.Si zonë kufitare efektet e tregtise së lirë, me vendet fqinje akoma nuk janë ndjerë. Kjo sirrjedhojë e paqëndrueshmërisë politike të fqinjeve dhe të vetë rajonit. Të shtyrë nga një morifaktorësh social, ekonomikë (ndër të tjera një page mesatare në sektorin shteterore prej 11,693leke), gjeografike dhe kulturore, rrethet e ketij rajoni kanë qënë dhe një nga burimet kryesore tëmigracionit te brëndshëm.Mjedisi bujqësorNiveli i ulët i të ardhurave shpjegohet kryesisht me madhësinë e kufizuar të sipërfaqes së tokësnë zotërim; mbi 40 % e familjeve të nj.e.b. zotërojnë nga 0.6-1 ha tokë. Shumica e familjeverurale nuk prodhojnë në mënyrë të mjaftueshme për plotësimin e nevojave të tyre për konsum siçjan produkte të tilla si fruta, perime, fasule, drithëra, etj.Analiza krahasuese e treguesve social-ekonomik dhe demografik sipas rajoneve tregon për njetendencë të të ardhurave të n.e.b. dhe të të ardhurave për fryme në zonat rurale të jenë më të ultanë Veri të vendit. Kjo mund të shpjegohet me kushtet me të favorshme klimaterike dhe të tokës,madhësisë së tokave bujqësore si dhe sistemeve më te integruara të tregjeve dhe të pikave tëshpërndarjes dhe mosvlerësimit të burimeve natyrore dhe shërbimeve ekonomike dhe turistike qëato ofrojnë.Të ardhurat mujoreBazuar në të dhënat e vrojtimit të kryer nga QShKE rezulton që, rreth gjysma e familjeve rurale(50%) jetojne në nje nivel të ardhurash deri në 10,000 lekë në muaj (70 US$ në muaj ose 2.35US$ ne dite), si dhe shumica e tyre (63%) kanë së paku 5 antarë në përbërjen e familjes se tyre(sipas INSTAT-it, familja shqiptare në zonen rurale ka 4,5 antarë).Vendi akoma nuk ka një pëkufizim të pranuar nga të gjithe lidhur me varferinë absolute, porduke iu referuar Strategjise se Rritjes Ekonomike dhe Uljes së Varfërise të Qeverisë shqiptare, tëardhurat për fryme për pjesën dërrmuese të këtyre familjeve rurale (gjysma e tyre jetojnë me njënivel të ardhurash që nuk i kalon 10,000 lekë në muaj) janë më pak se 2 US$ në ditë; në faktshifra është më e ulët se 1 US$ në ditë për shumicën e tyre.Tirane, Mars 2005 26
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut8. ANEKSE :8.1. PYJET DHE KULLOTAT - HISTORIKU I ZHVILLIMEVE TË TYRENe zonat malore te veriut te Shqiperise, pylli sherben si burim ekzistence, te mirash materialedhe te ardhurash per ta. Ne radhe te pare, drute e zjarrit qe prodhohen prej vete fshatareve, papermendur dhe nje pjese te mire te popullsise qytetese qe furnizohen me dru zjarri, jane jetikeper ngrohje e gatim per pothuajse gjithe vitin, sikurse dhe prodhimi i bazes ushqimore e kullotja,por te cilat nuk evidentohen ne statistikat zyrtare. Po ashtu, vlera e tyre nuk pasqyrohet gjekundine PPB. Ne te njejten kohe, mosvleresimi dhe mosperfshirja e funksioneve mjaft te vlefshme tepyllit, por ende pa tregues te vleres se tregut, nuk pasqyrojne kontributin real te sektorit te pyjevene kuadrin e ekonomise kombetare. Ketu permendim sherbimet mjedisore qe ofrojne pyjet, simbrojtja e pasurive te tokes dhe ujrave; mbrojtja e biodiversitetit; mbrojtja e prodhimevebujqesore nga faktoret demtues klimaterike, sekuestrimi i karbonit dhe paksimi i ngrohjesglobale; kushtet per hije, kenaqesi dhe çlodhje; mbrojtja e zonave bregdetare dhe peshkimit. pert’u theksuar jane dhe perfitimet direkte e jodirekte te sektoreve publike e private, gjate ushtrimitte veprimatrive te tyre ne pyje e kullota. P.sh. mbrojtja e baseneve ujembledhes tehidroçentarelve, por KESH nuk kontribuon financiarisht per kete mbrojtje te pyllit. Po keshtuzhvillimi i turizmit, i cili perdor territore mjaft te gjera te fondit pyjor, dhe kontributi i tij nedrejtim te ruajtjes e zhvillimit te pyjeve eshte zero, etj. Pra keto marredhenie te pyllit me te trete,te cilet perfitojne nga funksionet e tij, duhen identifikuar dhe duhen perfshire ne PPB te Sektoritte pyjeve dhe me gjere. Kesisoj edhe Politikat ekonomike te ndjekura deri ne fund te viteve 1990nepermjet shpyllezimeve, prerjeve masive, kullotjes se pakontrolluar dhe zjarreve, duke mos udhene rendesine e duhur aspekteve mjedisore, u pasuan jo thjesht me pakesimin e siperfaqes e tevellimit drusor te fondit pyjor, por edhe me pasoja ekologjike e mjedisore si degradimi i tokes,shtimi i erozionit, humbje e ndjeshme e biodiversitetit, deri ne ate shkalle sa te zhduken, tekercenohen e rrallohen ndjeshem nje numer i konsiderueshem llojesh te flores e faunes se eger.Planifikimi mjedisor dhe i pasurive natyrore, perfshire pyjet dhe kullotat, duhet te bazohetgjithenje e me teper ne konceptin e pellgjeve ujembledhes, se sa ne njesi te vogla mbareshtrimi,sikurse veprohet sot ne sektorin pyjor. Kjo do te lehtesonte identifikimin e kostove dhe fitimevene pjesen e siperme e te poshtme te pellgut; po ashtu do te permiresonte koordinimin eplanifikimit dhe zhvillimit.Qeverisja e pyjeve, per vete kushtet ne te cilat ndodhen pyjet ne Shqiperi, duhet te bazohet neparimet e zhvillimit te qendrueshem te zonave malore, objektivat kryesore te te cilit jane: (i)permiresimi i pasurive natyrore dhe kushteve te jeteses se popullsise ne keto zona, dhe (ii)mbrojtja e interesave jetesore te pjeses poshte rrjedhjes ujore. Programet per mbareshtrimin epellgjeve ujembledhes kane tendence te perqendrohen ne pjeset e poshtme te pellgut dhe neTirane, Mars 2005 27
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriutzgjidhjet teknike, dhe me pak ne nevojat e castit te popullsise vendore ne pjeset e siperme apone rruget per perfshirjen e tyre. Duhen kombinuar e balancuar te dy objektivat, pasi eshte ekuptueshme se cdo zgjidhje afatgjate ne mbareshtrimin e pellgjeve duhet te mbaje parasyshnevojat e zhvillimit dhe rolin e popullsise vendore ne mbareshtrimin e pellgjeve. Persa i perketmbareshtrimit dhe mbrojtjes se pellgjeve malore, kerkohet perfshirja me e madhe e popullsise neplanifikimin dhe plotesimin e strategjive dhe programeve, shpesh me perfitime direkte perpopullsine e zonave malore.Vendi i sektorit te pyjeve e kullotave ne ekonomine kombetareFondi pyjor dhe ai kullosor se bashku mbulojne 50 te territorit te krejt vendit. Bujqesia dhepylltaria jane dy komponente te rendesishem ne zhvillimin e perdorimit te tokes ne zonat ruraledhe te lidhura ngushte pergjate historise se zhvillimit te shoqerise njerezore. Dhe ne realitet,fshataret jane pikerisht ata qe qeverisin njekohesisht bujqesine e pyjet; tipike jane sistemet endryshme te agropylltarise. Ne sistemet e agropylltarise, kulturat bujqesore, druret dhe blegtoriambareshtrohen ne te njejten njesi terreni. Po ashtu, ne nje pellg ujembledhes, zakonisht fshataretmund te perdorin pjesen e siperme per pyll (per material drusor dhe mbrojtje nga erozioni, krahasndikimeve ekologjike e shoqerore) dhe kullote, kurse pjesen e poshtme per kultura bujqesore.Kushtet ekologjike te pyjeve e kullotaveRelievi i vendit eshte kryesisht kodrinor-malor, me shkalle te larte te copetimit horizontal evertikal, kryesisht me formacione magmatike e sedimentare; me pjerresi te madhe te shpateve,pjeserisht i paqendrueshem, tokat e zonave malore, jane ne pergjithesi te cekta dhe shfaqin njelidhje te forte me shkembin amesor nga i cili kane ardhur. Megjithese toka eshte pergjithesisht eceket, hasen dhe toka mesatare ose mesatare ne te thella, ne varesi te terrenit, ku zhvillohen pyjetdhe kullotat me prodhimtari te larte. Ne anen tjeter, pjelloria e tokes nuk mund te percaktohet perthellesine 20-30 cm te tokave siperfaqesore ne karstet gelqerore. E rendesishme eshte se ne tecarat midis blloqeve shkembore gelqerore gjendet toke e mire, duke krijuar toke fiziologjikisht tethelle, ku bimesia pyjore e kullosore e gjen te mundur te vegjetoje. Ne pergjithesi, tokat janeshume te ndjeshme ndaj erozionit siperfaqesor dhe atij ne thellesi, po qe se mbulesa vegjetativenatyrore e tyre prishet dhe shtresa e holle e tokes ekspozohet ndaj thatesires ne muajt e veres dhendaj shirave torrenciale gjate dimrit.Tirane, Mars 2005 28
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTAB.1. PYJET NË ZONËN VERIORE – HIERARKIA E SIPËRFAQESN/R Rrethi Sipërfaqja, ha1. Puka 82.8902. Mirdita 64.2803. Shkodra 54.3004. Mati 52.9705. Tropoja 43.0006. M. Madhe 40.0007. Kukësi 36.3508. Dibra 33.5909. Bulqiza 29.50010. Hasi 27.20011. Lezha 18.230 TOTALI 482.310 Pyjet ne Zonen Veriore-Hierarkia e Siperfaqes Pu Mird. Shk Mt Trop. M.Madhe Ku Dib. Bulq. Hs LeTirane, Mars 2005 29
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTab. 2. TE DHENA PER EKSPORT-IMPORTIN E LENDES SE DRURIT DHE ARTIKUJVE PREJ DRURI (INSTAT, 2003) Emertimi 1996 2001 Raporti ne % 2001/1996 Eksporti 576 1,251 217 Importi 778 1,762 226 Bilanci tregtar (Eksp-Imp) per prodhime druri e - 2,792 - 3,202 115 letre Te dhena per Eksport-Import e Lendes se drurit dhe Artikujve te drurit 2000 1500 Sasia 1000 Eksporti Importi 500 0 1996 2001 VitiVerehet se si eksporti, ashtu dhe importi, kane rritje gjate ketyre viteve. Evidenca tregon se pervitin 2000, afro 61.3% e eksportit ne vlefte ishte me Greqine (ka mundesi per shkak te eksportitte qymyrdrurit). Ndersa bilanci tregtar eksport/import eshte mjaft negativ, qe tregon se ne vendmund te mos kete lende te pare te mjaftueshme ose ajo nuk vihet dot ne levizje, shfrytezimi dheperpunimi i drurit nuk rezulton me cilesi dhe efektivitet, ose te gjithe keta faktore te kombinuarse bashku, ku edhe kontrabanda e korrupsioni luajne rolin e vet.Tirane, Mars 2005 30
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTAB. 3. ZONAT E MBROJTURA DHE TURISTIKE2.1. Rrjeti ekzistues i zonave të mbrojtura në zonën verioreNr. Emertimi i ZM Viti i Kat. e Sip./ha Rrethi shpalljes IUCN1 Lumi i Gashit 1996 I(PK) 3,0002 Thethi 1966 I(PK) 2,6303 Lura 1966 I(PK) 1,2804 Lugina e Valbonës 1996 I(PK) 8,0005 Mështekna e 1981 III(MN) 300 Novosejit-Shishtavec6 Velipoja 1985 IV(RNM) 7007 Kune 1940 IV(RNM) 8008 Vain 1940 IV(RNM) 1,5009 Bërzanë 1977 IV(RNM) 88010 Tej-Drini-Bardhë 1996 IV(RNM) 3011 Razma 2000 V 1,50012 Luzni-Bulac 1966 VI 5,90013 Bjeshka e Oroshit 1966 VI 4,700 TOTALI 31,220 Siperfaqja ne ha e ZM Lumi i Gashit Thethi Lura Lugina e Vlbones Meshtek. e Novosejit Velipoja Kune Vain Berzane Tej-Drini-Bardhe Razma Luzni-Bulac Bjeshka e OroshitTirane, Mars 2005 31
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut TAB. 4. ZONAT E MBROJTURA DHE TURISTIKE NE ZONEN VERIORE SIPAS STRATEGJISE SE BIODIVERSITETIT- 2000 Kat, Sip./ha Viti iNr PREFEKT Rrethet Emri i ZM/PK sipas shpallje Përshkrimi URA IUCN s1. Lezhë Lezhë Kune-Vain, Gryka e Drinit IV 1940 & Kompleks lagunor - Matit ,Ceka, Bërzana 5,800 2000 Kurbin Fushë-Kuqe, Grykëd. e IV 1962 & Rezervë natyrore Matit- Grykëd. e Ishmit 2,300 2000 Mirditë Bjeshka e Oroshit VI 5,000 2000 Ekosistem pyjor- malor2. Shkodër Shkodër Thethi, Liq. Shkodrës, II- V 1966 & Liqeni, park Grykëd. e Bunes-Velipoje 21,087 2000 kombëtar dhe Puke Tërbuni VI 3,000 2000 Pyll i virgjër M. Madhe Razma, Bogë 2000 Pika turistike dhe 9,000 kurative3. Kukës Kukës Gjalicë Lumës-Shishtavec, V Masiv malorë dhe Mështekna e Shishtavecit, III 10,470 2000 kompleks botanik natyror Has Pylli i Helshanit-Buza e 2000 Pyje dushku rreth Liqenit të Fierzës, Tej 42 liqenit të hidr. të Drini i Bardhë Fierzës Tropoje Livadhi i Harushës, Lumi i I 1996 Masiv pyjor i Gashit-Curraj, Valbona II 21,000 & 2000 virgjër dhe peisazh natyror skenik afër Alpeve4. Dibër Dibër Lurë, Luzni-Bulac, Masivi V 1966 & Parku kombëtar- i Korabit, Vlashaj, 12,000 2000 “Lurë” dhe mali i Korabit 10,000 Bulqizë Pylli i Allamanit-Arrneni, I 2000 Pylli virgjër- Liqeni i Zi, 3,030 rezervë natyrore dhe Liqeni i Zi Mat Kunorë-Valmorë, Zall- II-III 1996 & Pyje të virgjër dhe Gjoçaj, Liqejt e Gërmenjit- 1,690 2000 liqejtë e Balgjajt, Martaneshi Gërmenjit Totali 26,720 TOTALI 104.463 Tirane, Mars 2005 32
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut Tab. 5. BIMËT MJEKESORE NATYRORE KRYESORE NE ZONEN VERIORE ( flora spontane natyrore ) Potenc Llojet, sipërfaqja dhe eksporti– 2004 ( ton )Nr. Rrethi iali i prodh. Emri shqip Emri latinisht Areali i sipërfaqes, ha (ton)2. Bulqizë 868 Dëllinjë e zezë, Saturea montana 23.000 Trëndafil i egër, Rosa canina Boronocë Vaccinium myrtillus5. Dibër 1119 Dëllinjë e zezë, Thymus spp. 12.000 Trëndafil i egër, Rosa canina Boronocë Vaccinium myrtillus11. Has 532 Boronocë Matricaria chamomilla 300 Dëllinja, Juniperus spp. Trumëza Saturea montana17. Kukës 1043 Sherebelë, Salvia officinalis 14.000 Çaji i Malit Sideritis roeseri Boronicë Vaccinium myrtillus18. Kurbin 413 Dëllinjë e kuqe Juniperus oxicedrus 1.400 Zhumbrice Verbascum thapsiforme Trumëza Saturea montana22. M. Madhe 1537 Sherebelë Cynodon dactylon 33.000 Trumëza Saturea montana Dëllinjë e kuqe Juniperus oxicedrus24. Mat 1212 Xherokulli Colchicum autumnale 1.30025. Mirditë 1214 Dëllinja Rubus ulmifolius 11.000 Zhumbricë Thymus spp. Trumëza Saturea montana29. Pukë 1455 Zhumbricë, Thymus spp. 12,000 Trumëz Saturea montana Dëllinjë e kuqe Juniperus oyicedrus31. Shkodër 2081 Sherebelë, Salvia officinalis 7,000 Trumëz Saturea montana Dëllinjë e kuqe Juniperus oxicedrus35. Tropojë 1492 Sherebelë Salvia officinalis 2,050 Trumëza Saturea montana Boronicë Vaccinium myrtillus TOTALI 39372 Tirane, Mars 2005 33
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut Flora Spontane Natyrore Bulqize Diber Has Kukes Kurbin M e Madhe Mat Mirdite Puke Shkoder TropojeTirane, Mars 2005 34
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutN/R BM Kukes Has Tropoje Diber Bulqize Mat Sip./ Pr./t Sip. Pr./to Sip./ha Pr./t Sip./ha Pr./ton Sip./ Pr./to Sip./h Pr./to ha on /ha n on ha n a n1. Sherebela 573 101 200 90 10 0.5 570 30 210 10 254 242. Trumeza 491 66 200 30 490 12 80 17 0 2033 573 Rigoni 0 0 0 0 100 10.2 0 0 0 0 493 104. Dellinje zeze 478 20 300 10 78 2 2025 90 800 30 0 05. Dellinje kuqe 1550 80 500 20 0 0 500 12 171 6 7279 586. Murrizi 0 3 0 2 16 3 12 3 0 0 15 48. Lule bliri 0 0 7 0.5 0 0 34 9 20 4 0 09. Trendafili 14 17 10 5 73 1 1590 48 500 20 2500 0 eger10. Zhumbrice 66 10 30 5 119 10 220 18 0 0 861 2511. Sanza 6 5 40 34 5 3 0 0 390 2112. Kulumbri 0 2 0 0 15 0.1 0 0 0 0 0 013. Salepi 0 0.5 0 0 13 1.7 0 0.2 0 0 0 014. Çaj mali 0 0 0 0 0 0 19 0.5 1 0.1 0 015. Boronica 2020 200 700 100 1370 15 2500 15 500 20 1000 10 Tab. 6. 1. BIMET MJEKESORE NATYRORE NE ZONEN VERIORE TE SHQIPERISE Tirane, Mars 2005 35
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutN/R BM Lezhë Kurbin Mirditë Shkodër M. Madhe Pukë Sip./ Pr./t Sip./ha Pr./t Sip./ha Pr./ton Sip./ha Pr./t Sip./ha Pr./t Sip./ha Pr./t ha on on on on on1. Sherebel 2481 562 150 70 203 108 3384 837 2000 300 12 0.2 a2. Trumeza 2439 233 184 130 1767 178 2375 509 1300 310 2798 603. Dafina 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 04. Rigoni 57 3 54 12 157 10 212 46 100 20 602 215. Dëllinje 0 0 24 20 1370 40 195 27 100 10 0 0 zezë6. Dellinje 1676 9 370 260 4000 400 1200 260 632 108 5150 142 kuqe7. Murrizi 129 4 22 7 26 5 131 12 130 6 16 38. Lule 0 0 7 0.5 0 0 34 9 20 4 0 0 bliri9. Trëndafi 26 0.1 3 35 40 1 50 8 30 3 40 5 li egër10. Zhumbri 889 83 286 182 2136 98 518 78 400 20 3877 39 cë11. Sanza 0 0 0 0 130 6 257 28 120 10 15 1012. Mersina 18 8 372 313 0 0 48 2.5 20 1.0 0 013. Kulumb 21 0.4 2 1 0 0 0 0 0 0 0 0 ria14. Salepi 1 0.06 4 1 0 0.1 18 0.2 5 0.1 0 015. Boronic 0 0 0 0 512 50 90 18 20 4 5000 100 a Tab. 6.2. BIMET MJEKESORE NATYRORE NE ZONEN VERIORE TE SHQIPERISE Tirane, Mars 2005 36
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTAB. 7. SKEMA E GRUMBULLIMIT, PERPUNIMIT DHE EKSPORTIT TE BIMEVEMJEKESORE NATYRORE NE SHQIPERI 1 3 5 7 9 11 13 15 2 4 6 8 10 12 14 MAGAZIN MAGAZINA MAGAZIN MAGAZINA AT T AT T QENDROR QENDROR QENDROR QENDRORE E E E GRUMBULLUES GRUMBULLUES PERPUNUES PERPUNUES EXPORT EXPORT 1.1. IMPORTUES GRUMBULLUES 60-70 MIJE, NGA TE CILET BRUTO 40, PERPUNUES-Tirane, Mars 2005 37
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut TAB. 8. FAUNA DHE GJUETIA-KALENDARI I TYRE I LEJUAR Kalendari i gjuetisëNr. SPECIET E GJAHUT Fillimi Mbarimi I. Gjitarët 1. Lepuri i egër (Lepus europaeus) 01 Nëntor 31 Janar 2. Dhelpëra (Vulpes vulpes) 01 Nëntor 31 Janar II.Zogjtë 1. Turtulli ( Streptopelia turtur) 01 Shtator 30 Shtator 2. Shkurta (Coturnix coturnix) 01 Shtator 31 Tetor 3. Rosa të egra (Anas ssp.) -Kryekuqe e madhe (Anas penelope) - Kuqja (Anas platyrhynchos) - Grilla (Anas crecca) 01 Tetor 28 Shkurt - Rosa e zezë (Anas strepera) - Sqepluga (Anas clypeata) -Marsatorja (Anas querquedula) 4. Shapkë uji Gallinago gallinago 01 Tetor 28 Shkurt 5. Bajzë Fulica atra 01 Tetor 28 Shkurt 6. Thellëzë mali Alectoris graeca 15 Tetor 31 Janar 7. Pëllumb i egër Columba livia 15 Tetor 31 Janar 8. Dervish Galerida cristata 15 Tetor 31 Janar 9. Laureshë Alauda arvensis 15 Tetor 31 Janar 10. Gargulli i zi Sturnus vulgaris 01 Nëntor 28 Shkurt 11. Mëllenjë Turdus merula 01 Nëntor 28 Shkurt 12. Shapkë Scolopax rusticola 01 Nëntor 28 Shkurt 13. Tushat: - Tushë mali Turdus viscivorus 01 Nëntor 28 Shkurt - Tushë fushe Turdus pilaris III. Tjera 1. Kërmilli (Helix pomatia) 01 Maj 31 Tetor 2. Bretkosë Rana ridibunda 15 Maj 31 Tetor Tirane, Mars 2005 38
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTab. 9. INVENTARI I FAUNES SE EGER NE ZONEN VERIORENr. Speciet Emri latin Areali i përhapjes Numri i individëve1 Ariu i murmë Ursus arctos Në zona mbi 800 m 3002 Macja e egër Felix silvestris Në lartësitë e maleve 2503 Riqebulli Felix lynx Në pyje të dendur e të 13 virgjër4 Lundërza L. lutra Në ligatina 2305 Dhja e egër Rupicapra Në maja të thepisura 500 rupicapra6 Kaprolli C. capreolus Në zona të thella pyjore 1507 Baldosa M. meles Në ultësira dhe ligatina 12008 Ujku Canis lupus Nëafërsi të Q.B. 12509 Çakalli Canis ssp. “ 6010 Dhelpra Vulpes vulpes “ 1200011 Kunadhja Martes foina Në zonat e ulëta 150012 Derri i egër Sus scrofa Në shpella e pyje 36013 Lepuri i egër Lepus europaeus Në ultësira 25,00014 Fazani Pheasant I kultivuar 3515 Thëllëzë mali Alectoris graeca Rrëzë maleve 30,00016 Pelikani Pelicanus crispus Në liqenin e Shkodrës 75 kaçurrelTirane, Mars 2005 39
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se Veriut Inventari i faunes se eger ne zonen veriore Ariu i murme Macja e eger Riqebulli Lunderza Dhia e eger Kaprolli Baldosa Ujku Cakalli Dhelpra Kunadhja Derri i eger Lepuri i eger Fazani Thelleze mali Pelikani kacurrelTirane, Mars 2005 40
  • Kola, H., Meta, M., Burimet Natyrore te Shqiperise se VeriutTab.10. Pyjet e virgjër në zonën veriore të Shqipërisë- 2005Nr. MASIVI PYJOR Rrethi Sip.(ha) VËLLIMI (M³) Speciet Altituda Mosha m1 Lumi Gashit Tropojë 3 000 756 000 Ah,Bredh, 400-2300 1502 Valbona Tropojë 8 000 1 000 000 Ah,Pi,Rro 300-2620 1403 Nikaj Mërtur Tropojë 3 100 1 000 000 Ah 170-2250 1404 Drini i bardhë Has 1 580 265 000 Ah,Pa,Fra 300-1400 1305 Luma Kukës 1 400 144 000 Bre,Ah, 1300- 1106 Arrën Kukës 554 208 000 Bre,Ah,Pi 1600- 1207 Luzni Bulac Dibër 5 900 588 000 Ah, Lis 350-950 1008 Gryka Setës Dibër 700 180 000 Ah 850-1850 1309 Vlashaj Dibër 337 35 000 Pi,Lis 600-1660 14010 Zall-Ggjoçaj Mat 1 700 734 000 Ah, Pi 1300- 14011 Fusha e Zezë Shkodër 1 010 235 000 Ah 1000- 11012 Tuç Pukë 300 128 000 Ah,Bre,Pi 1000- 10013 Livadhet e Harushës M.Madhe 954 273 000 Ah 1100- 13014 Vukel Nikc M. Madhe 4 600 330 000 Ah 400-2450 11015 Shllak 1 M Madhe 1 000 70 000 Ah 200-1720 7016 Broj M. Madhe 1 884 370 000 Ah 400-1930 13017 Bjeshka e Oroshit Mirditë 4 745 1 122 000 Ah,Pi 350-1505 14518 Munella Mirditë 3 111 588 000 Ah,Piz,Rr 350-1900 140Totali 43.875 13 484 000Tirane, Mars 2005 41