Your SlideShare is downloading. ×
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Enderrethyer
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Enderrethyer

692

Published on

ENDERR E THYER, roman nga LUFTAR VESHI

ENDERR E THYER, roman nga LUFTAR VESHI

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
692
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 1 LUFTAR VESHI ЁNDЁRR E THYER ROMAN
  • 2. 2 Redaktor: Dr. Prof. Bardhosh Gaçe Korrektoi: Ledia Veshi Shtypur në“Triptik”. L.“28 Nëntori”, rr.“Dëshmorët”,Vlorë. Tel. 00355 33 409200 e-mail: triptikbotime@yahoo.com © Të gjitha të drejtat janë të autorit ISBN 978-9928-153-20-3 Botim i parë, 2012 LUFTAR VESHI ЁNDЁRR E THYER Roman
  • 3. 3 Në vend të prologut Fati e deshte që të lindja në kohë të trazuara. Pashë se bota nuk ishte ashtu siç e dëshirojmë;... e mirë, e keqe,... e pasur, e varfër, plot urrejtje e dhimbje. E ndoshta gjejmë aty këtu dhe pak dashuri. Po përpiqem të rrëfej atë që më ka ndodhur me të vërtetë në jetë. Autori
  • 4. 4
  • 5. 5 KAPITULLI I KOHA E NJERIUT Kënga ka pushuar, S’dëgjohet dallëndyshja, Heshtja po bie ngadalë, Si perëndim që feks në horizont. Fëmijëria ime, sa e afërt dhe e largët në kohën që ecën, ecën,...Pambarimisht ecën. Përpara syve shfaqen drita vezulluese shumëngjyrëshe që duken së largu të përziera me aroma lulesh që çelin në pranverën që nuk ka ardhur akoma. Vjollca manushaqe, luleshqerra, jargavanë,... bari që mbin pas dimrit të acartë dhe zogj që nisin cicërimën në tufa duke lajmëruar pranverën. Era që fryn me syferinë, e trazuar me shiun e rrëmbyer dhe unë me llabane në kokë i ardhur nga një kohë tjetër, qëndroj pa fjalë dhe sodis mrekullinë që natyra përgatit për mua, të sapoardhurin në jetën e mbushur me çudira të magjishme, përzier me dhimbje e trishtim... Më jehojnë akoma krismat e asaj çka pati ndodhur që unë akoma nuk ia dija kuptimin... Njerëz që vrapojnë lart - poshtë, krisma, të plagosur, gjak. Asgjë s’kuptoja. Ishte lufta që zhvillohej rrugëve të qytetit të madh. Nga fëmijëria lufta më ka mbetur e mjegullt, e trishtë, e largët.
  • 6. 6 Pastajpërzihetpërsërimefushat,barinenjomë,livadhet. Përzihen kohët me njëra tjetrën, ndërsa eci në baltë e llucë, vocërrak i zbathur mbi dëborën që bie me flokë të bardhë si diçka jo reale. Simfoni e trishtë në kujtesën e brishtë, të patrajtë. Koha ishte përmbysur e tok me të edhe fëmijëria që humbi në harresën e kohës, ndërsa krismat gjëmonin ende fuqishëm... Kohët më trazohen e me vështirësi përpiqem të kthjelloj diçka që më ka mbetur si imazh dhe nuk e harroj dot pse isha i vogël, apo pse ngjarja ishte krejt e veçantë. Kur përreth derdhej gjak, luftë, urrejtje, kisha dalë me motrën në rrugë dhe po qaja para një dyqani frutash. Varur mbi kokën time gjendeshin rrathë me palafike. Papritur, përballë na erdhën gjermanët, dy-tre... Ndoshta duhej të ishin oficer. Njëri prej tyre u shkëput nga të tjerët, erdhi pranë meje, u përkul, më mori në krahë dhe duke më treguar me gisht nga frutat, më pyeti çfarë doja, që të zgjidhja prej tyre. Lotët në sytë e mi vazhdonin të rridhnin, dhe po qaja me dënesë, ndërkohë dorën e drejtova nga fiqtë e rreshkur. Mori disa rrathë dhe m’i vuri përpara duarve. Më lëshoi në tokë dhe unë ika me vrap te motra. Ndërsa lufta vazhdonte në rrugët e Tiranës, ajo erdhi dhe në lagjen ku banonte familja. Diku në një rrugicë, aty pranë kishës katolike që është dhe sot, dëgjoheshin të shtëna nga çdo anë. Në shtëpi ishte dhe babai im, oficer i lartë i xhandërmarisë. Të shtënat u dendësuan dhe erdhën afër. Nëna na rrëmbeu ne fëmijët, na shtriu për tokë dhe me trupin e saj na mbuloi. Babai mori motrën e madhe dhe u fut në një cep të dhomës për t’u mbrojtur, por lëvizi shpejt dhe u shtri për tokë. Kur mbaruan të shtënat pamë se te vendi ku kishte qëndruar babai me motrën ishte hapur një e çarë predhe. Kështu ikën vitet, iku fëmijëria...mes krismave, thirrjeve,
  • 7. 7 britmave, ikjeve lart e poshtë për t’i shpëtuar vdekjes. Familja banonte në Tiranë, ku ishte vendqëndrimi i përhershëm i saj. Babai si oficer i karrieres, nuk u përzie në luftën që bëhej, sidomos në atë vëllavërasëse. Ajo qëndroi përtej vizionit të tij për botën. Si oficer i shtetit, ishte betuar përpara flamurit dhe rendit kushtetues. Si do të na tregonte më vonë, kohën e kalonte duke marrë raporte mjekësore, gjatë te cilave shkonte në fshat. Në shtëpi gjendej i rrethuar nga librat. Ai do të tregonte më vonë se një ditë i ndodhur në zyrë, i vjen pusullë prej një miku që ndodhej në burgun e Tiranës. Pusulla lajmëronte se ku ndodhej miku i tij R.B. Vetëm kaq. Babai, tregon se pasi vajti në burgun e Tiranës, urdhëroi që mikun e tij ta lejonin të shërbente jashtë qelisë. Mbas disa ditëve u hap burgu i Tiranës dhe protagonist i këtij aksioni do të ishte miku i tim eti. Shumë vite më vonë, këtë të vërtetë e mësova nga vetë autori i ngjarjes, kur shova për t’i marrë dokumentin që vërtetonte qëndrimin antifashist të babait në kohën e luftës. Në përpjekjet për të mbajtur familjen dhe për të kryer detyrat ndaj shtetit si oficer i karrierës, fundi i luftës e gjeti në detyrë. Lufta mbaroi dhe akoma nuk ishte e qartë ç’drejtim do të merrte vendi. Si do të zhvilloheshin ngjarjet; ndoshta shumë pak vetë e dinin. Një gjë ishte bërë tashmë e qartë. Im Atë duke qenë oficer karriere i regjimit të përmbysur, i njoftuan pezullimin nga detyra që kishte mbajtur, por përsëri me kërkesë të forcave çlirimtare, qëndroi në punë përkohësisht si specialist për të rimëkëmbur policinë e re që kishte nisur të organizohej. Ku do të qëndronte familja akoma nuk ishte vendosur. U mblodhën të gjithë atë natë, miq dhe të afërm të familjes. Im Atë nuk kishte ndërtuar shtëpi në kryeqytet. Me të ardhurat
  • 8. 8 e tij rikonstruktoi shtëpinë e gjyshit në Lepenicë, bleu tokë dhe kishte në ndërtim një shtëpi pranë kësaj ferme të vogël. Do të vendosej se ku do të banonte familja në rrethanat e reja. Dikush këmbënguli të qëndronim në Tiranë se situata sado e turbullt me kohë do të përmirësohej. Mungonin gjërat elementare, buka, ushqimet, varfëria po pllakoste në çdo anë. Kështu u vendos për të shkuar në fshat. Sa herë do ta mallkonim atë çast për t’u nisur drejt një jete të re, krejt të ndryshme dhe të panjohur. Transferimi u bë sipas shortit që vëllai i vogël zgjodhi, duke tërhequr letrën që lexonte “fshati”. Për çudi të gjithë ne fëmijët e tjerë u larguam nga fshati, me studime, punë, ndërsa Titi mbeti atje gjithë kohën. Atje gjendet dhe sot. Si është fati? Mos vallë ajo copë letre qe edhe zgjedhja e “jetës së tij”? Ne fëmijët së bashku me nënën u kthyem në atë që sot mund të quhet fermë. U vendosëm në fushë Gumenicë. Nga fshati na ndante lumi Shushicë. Fusha ndodhej në anë të rrugës automobilistike. Fëmijëria ime, ajo që mbeti prej saj kaloi aty, në anë të lumit dhe pranë xhades ku lëviznin makinat e rralla që kishin mbetur nga lufta. I vogël, nuk e kuptoja se çfarë bëhej përreth. Sidoqoftë mësova të bëj disa gjëra që më dukeshin edhe të çuditshme. Një herë ne buzëmbrëmje, kur isha me bagëtitë për t’i ruajtur në një livadh me bar, gomarica u shtri për tokë dhe po nxirrte nga barku një gjë që se kuptoja çfarë ishte. Vëndi përreth u mbush me gjak. I alarmuar vrapova në shtëpi dhe klitha i dëshpëruar se gomari ishte duke ngordhur. Qaja, lotët më rridhnin rrëke, isha i tronditur nga ajo që kisha parë. Erdhën të gjithë për të parë se ç’po ndodhte. Me të vërtetë po lindte një kërriç i ri, i vogël që po e lëpinte e ëma kur vajtëm për ta parë. Ishte padija dhe naiviteti fëminor i pa ambietuar me botën që më rrethonte. Shpejt mësova dhe gjëra të tjera të çuditshme, në vend të lodrave fëminore në
  • 9. 9 dorë mbaja shatin me të cilin punoja tokën. Nisa të punoj me plug që tërhiqej nga kali si dhe të gjitha llojet e punëve të tjera që s’kishin të mbaruar. Mësova të korr grurin me drapër, ta lidhja denek me zhuk, ta çoja në lëm, ta shija me kalë në kulmin e vapës përvëluese. U bëra një bujk i vocërr si e gjithë familja që sapo ishte kthyer nga Tirana. Por më parë ndodhi diçka që pati një ndikim të madh në jetën tonë. Im Atë, vazhdonte të punonte akoma në Tiranë, ndërsa ne ishim vetëm përballë një realiteti aspak mikpritës. Ishte muaji tetor i vitit 1945. Bujqit kishin filluar të mblidhnin grurin. Te ne erdhi reforma agrare. Ata iu drejtuan nënës dhe e njoftuan se do të na merrnin tokën. Sipas ligjit, kush nuk e punon tokën nuk përfiton nga reforma. Mbetëm të shtangur, u mblodhëm rreth nënës. - Kërkoni të më merrni tokën!... Po fëmijët, që kam këtu, me çfarë do t’i ushqej. - Ti burrin e ke në Tiranë. Tokën nuk do ta lemë djerrë ,... kështu thotë ligji dhe ne do ta zbatojmë! - Tokën do ta punoj. Foli nëna prerë, nuk do ta lemë djerrë. -Ligji nuk e lejon ta punojë tjetri, të shfrytëzosh punën e tij. -Vetë do ta punoj, unë do ta punoj.- Të gjithë shtangën. - Ti je grua moj shoqe dhe nuk mund të punosh. - Do ta bëj për fëmijët e mi. Më jepni një muaj kohë dhe në qoftë se nuk e gjeni grurin të mbjellë kur të vini, merreni. U tërhoqën mënjanë, biseduan dhe na njoftuan se vendimi i tyre ishte se, pas një muaji do të vinin përsëri për të gjykuar se çfarë do të bënin. Nëna, qysh atë ditë, shkoi te njerëzit e saj, mori veglat e punës, parmëndë, telvik, zgjedhë, një çift qesh, farë dhe nisi të lërojë tokën. Ishte e pabesueshme, një grua, e vetme punon arën, lëron dhe mbjell. Kjo nuk ishte parë dhe dëgjuar nga ato
  • 10. 10 anë. Shikonin njerëz që kalonin në xhade dhe qëndronin për të bërë sehir. Ajo grua që kishte marrë pjesë në banketet mbretërore?! Ishte vetëm viti i parë pas çlirimit dhe mentalitetet e njerëzve nuk mund ta imagjinonin një dukuri të tillë, si diçka jashtë kohe. Erdhi komisioni, gruri kishte mbirë. Një grurë i bukur, me majë të hollë që sapo kishte dalë nga toka dhe gjelbëronte lehtë ugarin. Jehona e kësaj ngjarje u përhap në të gjithë krahinën dhe pati efekt të veçantë në zhvillimet e mëvonshme të jetës tonë të re. Ardhja e tim eti nga Tirana, mbasi e kishin liruar nga puna që bënte, nuk ndryshoi shumë gjërat. Frenat e punëve vazhdoi t’i mbante nëna. Ajo pati ndarë në mes dy kohë. Tani, gradën më të lartë në administrimin e fermës së vogël, do ta kishte ajo që sfidoi kohën. Ishin kohë të vështira, ato pas vitit 1945. Mungonte buka, shteti kërkonte nga të ardhurat pjesën e vet, atë që quhej “detyrim”. Mbas shlyerjes, nuk mbetej asgjë për t’u ushqyer. Përdornim lakra të egra, të cilat i zienim, ndonjëherë edhe pa vaj. I kam të pashlyera mbresat, të cilat më kanë mbetur të skalitura në kujtesën prej fëmije. Ecja nëpër baltën e asaj fushe pjellore zbathur sepse mungonin këpucët, nuk gjeje në dyqan, por edhe sikur të rastiste të shikoje ndonjë palë, s’kishte lekë...! Një kohë e përmbysur, megjithatë duhej të jetohej.Dukeqenëakomafëmijë,nukndiejamëpërkëdhelje. Gjithçka ishte e përpirë nga puna, ekzistenca, vetëmohimi i gjithçkajederinëekstrem.Vetëmnjësillojluftepërtëjetuar dhe asgjë më shumë. Të gjithë punonin si një mekanizëm perfekt. Im atë do të kryejë plugimin, përkujdesjen që toka të mbillet, që gruri të rritet dhe misri të mbushë fushën me kallinjtë e hazdisur, të cilët nxjerrin kryet lart, si për
  • 11. 11 të treguar se këtu punohet dhe kalimtarët kthejnë kokat për të parë me kërshëri. Për të parë ndoshta, se si një djalë akoma i vogël, me këmbët e zbathura dhe i pa formuar ende, iu nënshtrua punës. Si somnambul do të ngrihesha herët kur tej në horizont ndrit ylli i mëngjesit. Do të nisja jo lodrat, por punën. Këmbënguljen aty e mësova, dëshirën për t’u përballur me të pamundurën gjithashtu. Aty kanë nisur ëndrrat, tek nxirrja bagëtitë në dritën e hënës. Dhe qëndroja i shtangur para botës që kish nisur të shpalosej në heshtje, ndërsa zemra regëtinte si zog i tulatur duke qëndruar strukur e mbyllur në vetminë që e rrethoi në atë fushë në anë të lumit, pa miq e shokë, pa bashkëmoshatarë, pa lodra i rrethuar nga luleshqerra, manushaqe dhe yjet nën mbrëmjet e mjegullta, në pafundësinë e qiellit. Tim Atë e dekoruan për punën e mirë, e thirrën nëpër mbledhje dhe fliste për rendimentet e larta. E shikoja tek qëndronte në mbrëmjet e errëta pranë zjarrit në anë të vatrës dhe më dukej se nuk ishte aty, nuk fliste, nuk merrej me biseda... Heshtte dhe qëndronte kokë ulur. Nuk e kuptoja çfarë mendonte, në atë shtëpi përdhese që ishte nisur si një vilë e vogël e pa mbaruar që e lidhte me xhaden rruga e pa shtruar. Mos kalonte nëpër mendje jetën që kishte lënë pas, karrierën. Apo na shikonte ne fëmijët, që s’dinte çfarë e ardhme na priste. Shikonte shoqen e jetës që lodhej e lodhej...dhe vetëm lodhej. Sa shumë punonte nëna, pas saj ne fëmijët, motrat e brishta siç erdhën nga kryeqyteti punuan pa reshtur në shi e në diell, në erë e furtunë, natë e ditë. Gjithë këto u bënë pjesë e karakterit dhe nuk u ndjemë të përbuzur. Atëherë, natyrisht nuk e dija se im atë i përmbahej filozofisë të “përshtatjes” ndaj kushteve të reja të jetës që sapo kishte lindur dhe po lëshonte rrënjë në shtresat e varfra. Sistemi i ri shoqëror pavarësisht parimeve mbi të
  • 12. 12 cilat u ngrit, pavarësisht shtypjes që ushtroi ndaj shtresave të tjera, padrejtësive të shumta, vuajtjeve, skamjes që solli, ndihej një shpresë e mbjellë nga një propaganda e shfrenuar “se jeta do të bëhej parajsë, bollëku do të begatonte të gjithë vendin dhe pabarazia do të zhdukej”. Por koha tregoi se premtimet do të mbeteshin iluzione. Atëherë, nuk i dija të gjitha këto e shikoja portretin e padepërtueshëm të tim eti. Ai kishte përshtatur dy sisteme dhe jetoi pa u konfliktuar me asnjërin prej tyre. Nga ajo fëmijëri e largët më kanë ngelur të skalitura në kujtesë drita e zbehtë e kandilit, zjarri në vatër, ne fëmijët të gjithë rreth tij dhe unë i shtrirë duke bërë detyrat e abetares. Librat i merrja me vete pasi kthehesha nga shkolla në ditët e dimrit në dëborë e shi. Mësuese në klasën e parë ishte motra ime e madhe Fatmira.   Motra kishte lindur në Tiranë. Kur familja u vendos në fshat im atë me miqtë e tij e vendosi të punonte si mësuese pasi e pati mbaruar shkollën qyteze. Me tipare të theksuara, e pashme, shikimin të thellë ku ndihej gjithmonë një lloj trishtimi. Qeshte pak dhe ishte serioze. Kishte vetinë për t’i bërë për vete ata që gjendeshin pranë, me hijeshinë e saj, me fisnikërinë. Duke qenë e madhja zotëronte një ndjenjë autoriteti të veçantë dhe dukej se na imponohej të gjithëve madje edhe prindërve. Ishte pak e largët dhe e ftohtë. Por përsëri mbetej një motër të cilën ne e adhuronim. Prindërit e respektonin pa masë, ndoshta për natyrën që kishte dhe për karakterin e saj të veçantë. Duke shkruar këto rreshta për motrën që prej vitesh
  • 13. 13 është ndarë prej nesh, nuk mund të lë pa përmendur faktin se ajo mbetet një nga mësueset e para të Vlorës. Punën si mësuese e nisi në vitin 1948. Në atë kohë, kishte filluar hapja e shkollave dhe lufta kundër analfabetizmit në të gjithë vendin. Profesioni i mësuesit nderohej së tepërmi dhe gëzonte respekt të jashtëzakonshëm. Sot mund të duket e çuditshme por fëmijët kur vinin në mëngjes në shkollë sillnin poshtë sqetullës një dru zjarri dhe një vezë të freskët. Në hyrje të shkollës bëhej gjithnjë një grumbull drurësh që përdoreshin për të ngrohur klasën dhe për mësuesin në mbrëmje në dhomën ku banonte. Ky ishte një humanizëm dhe përbënte një solidaritet të madh në kohë të vështira. Motra e nisi punën në shkollën e Buallarit ( fshati Vajzë). Kishte talent të lindur për mësimdhënie dhe pasion në punën e saj. Shkolla sapo ishte hapur dhe ajo i drejton e vetme të katër klasat në një dhomë. Më vonë erdhi dhe kolegu tjetër dhe i ndanë orët e mësimit nga dy klasë secilit. Isha në klasën e parë. Në kohën që i shpjegonte klasës së parë, e katërta bënte ushtrime. Një ditë teksa po pyeste një nxënës të vitit të katërt dhe ai nuk po e zgjidhte dot problemin, papritur ndërhyra unë pa e ditur se çfarë po bëja. -Ta them unë mësuese?, - ajo ktheu kokën dhe më shikoi e çuditur. -Ti? -Ta them unë. -Dil, - më tha. Dola në dërrasë dhe duke bërë arsyetimin e zgjidha problemin. Orën tjetër më çoi tek mësuesi i klasës së dytë. I tregoi se kisha zgjidhur ushtrimin pak më parë dhe i kërkoi të më provonte me problemet e klasës së dytë, që unë i zgjidha me lehtësi. Kalova kështu në klasën e dytë. Vitin
  • 14. 14 tjetër ajo u transferua në Lepenicë, një vit më vonë në Velçë. Kudo unë isha bashkë me të. Në vitin 1951 u transferua në Sevaster dhe një vit më vonë në Vlorë. Është vlerësuar gjithnjë nga specialistët për nivelin e lartë të mësimdhënies në kontrollet e vazhdueshme që bënte seksioni i arsimit, prandaj u caktua në shkollën nr. 2 në Vlorë ku punoi disa vjet. Banuam në shtëpinë e ish tregtarit F.B në lagjen Muradie. Na lëruan një dhomë në atë kat që banonin vetë duke na konsideruar me dashuri sikur të ishim fëmijët e tyre. Në Vlorë Fatmira u sëmur. Një sëmundje e dhimbshme që dalëngadalë e vrau jetën e saj. Kur ishte e vogël pati kaluar tifon në gjendje të rëndë duke i prekur cipën e trurit. Pasojat qenë fatale. Në fillim sëmundja iu shfaq si tronditje, lodhje nga puna. Natyra e saj e ndjeshme mbante të kyçur brenda emocione, dëshira të ndrydhura. Isha i vogël në atë kohë dhe nuk i kuptoja shumë gjëra, përse lotët i rridhnin motrës pa pushim. Çfarë e mundonte motrën time që nuk e ndihmoja dot... Përse lotët i rridhnin ndërsa ajo heshtte. Kthehesha nga shkolla dhe e gjeja të trishtuar. O Zot?, çfarë të bëja. Zemra më shtrëngohej, ndieja dëshirën për të qarë dhe unë. Nuk dija si ta ndihmoja, vetëm e shikoja. I qëndroja pranë. Nëna kur ishte aty, ia merrte kokën në kraharor dhe e pyeste, “Çfarë ke, moj Fatmira e nënës, tregomë çfarë të mundon”. Nuk fliste, vetëm lotët i rridhnin, i rridhnin!... Një vajzë e pashme si ajo, e respektuar nga kolegët, shembull në punë e plot virtyte të larta. Prindërit që e adhuronin dhe ne vëllezërit dhe motrat që e shikonim si model përsosmërie. Më kujtohet që çdo mbrëmje bënte konspektet me rigorozitet të madh. Kalonte orë të tëra duke u përgatitur për ditën që do vinte, sipas lëndëve, sipas orëve me kujdes dhe rregull. Çdo gjë të sistemuar, temat të argumentuara sipas metodologjisë që aplikohej. Kjo e bënte orën e mësimit
  • 15. 15 art të mirëfilltë. Mbrëmjeve gjatë verës dilnim shëtitje ose shkonim në kinema për të parë filmat e rinj. Për të prerë biletat qëndroja në radhë për orë të tëra në sportelet me hekura të kinemasë” Ali Demi”. Kinemaja mbushej plot. Para nesh shpalosej një botë tjetër. Por ku në film kishte skena lirike, pas çdo puthjeje salla thërriste në një kor fërshëllimash “aty mbaje Qani, mos e luaj”. Përsëri jehonte kori i fërshëllimave deri sa kalonin kuadrot dhe jehona do të shuhej ngadalë. Tëveçanta dotëmbeteshinshëtitjetqënisninnëorapesë dhe përfundonin aty nga ora nëntë kur ndihesha i lodhur e i rraskapitur. Një ritual i përditshëm që arrinte kulmin të Shtunën dhe të Dielën, ku bulevardi mbushej plot si marsh që të çonte drejt një spektakli vizual ku prezantohej moda, veshjet, shikimet, buzëqeshje, përshëndetje. Për orë të tëra lart e poshtë dhe anasjelltas. Ishte energji e pa konsumuar, dëshirë për të jetuar larg ambienteve të shtëpisë, larg monotomisë. Kjo mënyrë “argëtimi”, do të mbetej më e lira e pa shpenzime. Ne dilnim të tre vëllezër së bashku me motrën tjetër Lastaren. Kur motra u sëmur, këto shëtitje u rralluan. Dhomën tonë e mbuloi trishtimi. Vuaja shumë në heshtje, sidomos mbrëmjeve. Mbuloja kokën me jorgan dhe më mbysnin ngashërimet. Nuk e kuptoja përse motra që adhuroja aq shumë të mos më fliste si më parë kur më pyeste për mësimet, të kujdesej për ushqimin, por dhe më qortonte kur qëndroja për të luajtur pasditeve më tepër nga ç’duhej dhe lija pas dore mësimet. Pasi u kurua iu rikthye punës por ajo u sëmur prapë. Mbas përmirësimit babai e tërhoqi pranë shtëpisë në Lepenicë për të dhënë mësim në shkollën e fshatit. Kurat që rekomandonin mjekët, në atë kohë ishte vështirë të gjendeshin. Me gjithë përmirësimet shëndeti i saj erdhi
  • 16. 16 duke u përkeqësuar. Në vitin 1981 motra u nda nga jeta. Zoti e mori në parajsë, të pastër si bora, të veshur me fustanin e nusërisë. Ndoshta e dëmtoi puna pasionante? Po, kush e di, një ëndërr e pafajshme që nuk çeli lule kurrë, e mori jetën e saj. Në Lepenicë para shkollës , te ish dyqani i babait që e patën bërë shkollë, pranë rrugës, Fatmira mbolli një akacie që u rrit e lëshoi lule të një bukurie të rrallë si boçe plot ngjyra. Fatmira s’është më... Por nuk e di, më duket se dhe pemën, e kanë shkulur. Megjithatë, jeta e saj shndrit si pishtar i dijes. I shkrova këto rreshta me dashuri të thellë për motrën, për atë çka ajo bëri në fëmijërinë time duke më çelur shtigjet e dijes në jetë.
  • 17. 17 Ata bashkuan kohët Im atë ka hyrë në jetën time si shembull i virtytit. E shikoja në atë fëmijëri të vuajtur dhe ndieja një tërheqje që nuk kishte të bënte me përkëdhelitë, fjalët e ëmbla. Këto për të ishin pak të kursyera për vetë natyrën e tij që ruante brenda vetes atë botë komplekse e cila s’mund t’i përkiste tjetër kujt. Përveç kësaj, ajo kohë nuk të linte hapësirë për përkujdesje. Kur të gjithë duhej të nisnin punën herët në mëngjes, kur shtëpia i ngjante një sheshi beteje e ku secili do të merrte drejtimin e përcaktuar qysh më parë. Gëzimet, gostitë mungonin, festat gjithashtu. Megjithatë para tim eti nuk kisha droje, nuk më foli ashpër asnjë herë, më kanë mbetur në kujtesë këshillat e tij. Me anë të tyre mundohej të ndikonte në formimin tonë. Ajo që mbetet esenciale në këtë marrëdhënie është takti, kujdesi me të cilin më trajtoi. Natyra paqësore që s’kërkonte aspak imponim, reflektohej edhe në marrëdhëniet e tim eti me djalin e madh të cilin megjithatë e adhuronte. Prirja ime për të mësuar, për të lexuar e për të thithur njohuri përbën atë lidhje të veçantë të cilën e vlerësoi së tepërmi dhe do të na lidhte gjithmonë e më shumë. Biblioteka e tim eti, mbetet një thesar i rrallë të cilin unë nuk arrita që ta trashëgoja pasi e dogjën dhe e grabitën si shumë gjëra të tjera gjatë luftës kur familja ndodhej në Tiranë dhe kaosi që përfshiu vendin ishte i madh. Më kanë mbetur vetëm disa libra në italisht; “Sacra lavoro Umana”, një lloj enciklopedie që flet për vlerat e
  • 18. 18 punës dhe profesioneve të ndryshme në transformimin e jetës së shoqërisë njerëzore. Këtë libër do ta bëja pjesë të bibliotekës time vite më vonë. Babai mbetet me të vërtetë interesant në kompleksitetin e karakterit të vet, jeta e tij ishte e mveshur me një hije misteri; nuk fliste për punët që kishte bërë. Kur unë e pyesja me kuriozitet duke mbajtur në dorë një shpatë të mprehtë mjaft të bukur, pjesë e uniformës që mbante në festa e parada, përgjigjej gjithmonë shkurt; “ punë zyre, punoja me kuadrin, emërime, ç’emërime”- dhe pastaj heshtte sikur të mos ishte më aty pranë meje. Më ngjante se jetonte dy jetë paralele, atë që dukej dhe atë që ruante brenda vetes. Atë që shikoje dhe atë që shfaqte për ta përshtatur me realitetin që kish përreth. Unë e shikoja babanë të qetë që kujdesej për të gjithë ne, por më tepër kishte merak “marrëdhëniet” e familjes me” botën e jashtme”; pritjet, përcjelljet, vizitat te të afërmit, në dasma. Ishte si të thuash “ministër” i jashtëm. Në këto vizita shpesh më merrte edhe mua me vete. Aty dëgjoja bisedat e të rriturve, vëreja me çudi si pihej rakia në tryezë, si xhironte pushteti që kishte dollibashi, si ngriheshin mirësitë, të gjithë mekanizmin e ndërlikuar të ahengut lab. Dëgjoja këngët që këndoheshin përreth vatrës, të cilat ndonëse nuk i kuptoja nuk e di se si më çonin në një botë tjetër. Melodia me kombinimet e zërit më depërtonte në brendësi, ngjante sikur më merrte lart, fluturoja diku, më hidhte me vërtik dhe përsëri qëndroja në tokë. Kur isoja e mbushte dhomën me atmosferën rrëzëllitëse për vashën çapkëne apo bareshën që i shpinte ushqim çobanit... Ndërsa muamëkishtezënëgjuminëntingujtevallesapokëngëveqë vijonin të këndoheshin gjatë. Një vend i preferuar ku shkoja së bashku me tim atë, ishte lumi me rrepet, me rërën dhe plazhet e vogla, me peshqit që rrëshqisnin duke u shfaqur
  • 19. 19 çuditshëm tek vezullonin me barkun që iu shndriste e duke luajtur në tufë. Ky perceptim i botës u bë ngadalë, çdo ditë si ushqimi që ma kërkonte shpirti duke mbushur atë boshllëk që mbetej përtej atij realiteti të vrazhdë. Kaloja anës lumit, qëndroja aty pranë dhe sodisja vërtikun e rrymës që sillnin ujërat e rrëmbyera të vjeshtës, dallgët që buçisnin kur lumi dilte nga shtrati. Sodisja trungjet që sillte lart nga malet të cilat ngjanin si varka të përmbysura që përplaseshin, zhdukeshin e dilnin përsëri mbi sipërfaqe sikur kërkonin të përlesheshin prapë. Jehona e lumit më depërton në shpirt me një timbër të veçantë... Aty pari vjen im atë, më shikon me ëmbëlsi, ulet pranë meje dhe më shpjegon: “se lumi është i egër, dhe përbën rrezik kur del nga shtrati. Prandaj duhet t’i shmangemi- vijoi im atë. Shiu lart në male do të pushojë, ujërat do të qetësohen, dhe çdo gjë do t’i kthehet normalitetit. Atëherë mund ta kalojmë pasi të jemi siguruar që uji është i qetë dhe rreziku ka kaluar. Sepse jeta është e çmuar dhe njeriu duhet ta ruajë si gjënë më të shtrenjtë që na ka dhënë natyra”- përfundonte babai ligjëratën për lumin që të “mbyt”. Babai e kishte zakon gjithmonë që fliste me metafora, në mënyrë të figurshme. Asnjëherë problemit që trajtonte nuk i shkonte drejtpërdrejt por e vërtiste, e rrotullonte, i vinte përqark me kujdes dhe kuptimin e saj duhet ta merrje me mend vetë. Mesa duket ka qenë ndryshe nga unë, që nuk di sa herë i kam rënë murit me kokë në emër të drejtësisë, të së vërtetës dhe koncepteve të tjera idealiste që kam në kokë. Duke folur për rrezikun që ka uji në vetvete për shkak të energjive të pa kontrolluara që mban brenda, këshilla e tij është një paralelizëm me çdo lloj rreziku që vjen jo vetëm nga lumi. Kjo ishte filozofia e tim eti për jetën, për
  • 20. 20 kapërcimin e kërcënimeve eventuale gjë që ai e realizoi gjatë jetës së vet, duke qasur së bashku dy kohë prej të cilave mori me takt, diplomaci dhe shumë finesë, atë që i nevojitej pa lënduar askënd, sepse siç më thoshte mua gjithnjë “se murit me kokë nuk i bihet ose një dorë që s’kafshohet dot puthet”. E pra unë në jetën time për fat të keq nuk putha asnjë dorë edhe kur më kërkuan të më kafshonin. Babai ishte larguar dhe unë vazhdoja të shikoja lumin e rrëmbyer dhe mendoja se do të vinte behari për të hequr lodhjen, vapën dhe nuk shikoja asnjë rrezik nga ato që mundohej im atë të më nguliste në kokë. “Vërtet ndonjëherë, ka ca gropa thithëse të cilave jua kisha vërtet frikën, por ato kisha mësuar t’i shmangia për të mos përfunduar i ngecur në ndonjë rrënjë peme. Ndihesha i mahnitur nga natyra që më rrethonte dhe harmonia në gjirin e saj. Ndiqja me orë të tëra rrathët që uji krijonte kur rrëshqiste mbi një pllakë guri ndërsa bagëtitë kullosnin pak më tej. Ndihesha i mrekulluar nga bardhësia e borës kur binte flokë, flokë e mbulonte çdo gjë, nga stinët e ngjyrat që zëvendësojnë njëra tjetrën pa u ndjerë, ngadalë, sikur toka të ishte qilim i kadifejtë. Që dora e padukshme e ndryshon me kujdes për të mos prishur harmoninë që ekziston. Këto meditime të ëmbla më mbushnin atë boshllëk që ndieja kur rrija i vetëm me orë të tëra pa miq, pa shokë e bashkëmoshatarë, larg lojërave e argëtimit fëminor. Mbrëmjeve në behar së bashku me tim atë qëndroja për të fjetur në arën plot misër për ta ruajtur, ndërsa babai thithte duhanin dhe qëndronte i menduar. “ Përse mendon”, - pyesja veten. Por heshtja e tij s’fliste. I prirur si gjithnjë për të qenë bashkëpunëtor i denjë në misionin tonë, sodisja yjet... Asgjë nuk mendoja, veç rrija i mahnitur nga pafundësia. Kjo botë e mbushur plot çudira mi ngatërronte
  • 21. 21 mendimet. Nisja të numëroja miliardat e yjeve... Dhe mbas pak çastesh më kishte kapur gjumi... Përfytyrimet si ortekë gjigantë lëviznin në fantazinë e dehur, e të mbushur me zëra të huaj, të panjohur. Përgjumësh ktheja dhe një herë kokën për të parë tim atë; si gjithmonë qëndronte i palëvizur me shikim të fiksuar diku në pafundësi. Nganjëherë im atë, më dukej se vinte nga një botë e largët, e padukshme, nëpërmjet së cilës gjykon; njerëzit, ngjarjet, përmbysjet, të nesërmen, të egër e të panjohur dhe hesht i menduar. Çfarë mundohet të gjejë mendja e tij? Kjo pyetje më mundoi çdo natë, gjithmonë, tërë jetën,... Ndërsa gjumi më ka mbyllur sytë. Yjet na sodisin nga lart me indiferentizmin e tyre floreshent. Mëngjesin tjetër do të më priste përsëri një tjetër ditë e lodhshme.
  • 22. 22 Nëna Dashuria e nënës mbetet më hyjnorja. Ajo është e drejtpërdrejtë dhe e madhërishme që depërton thellë në shpirt. Më mbush me forcë e energji dhe na jep jetë. Pranë saj çdo gjë më duket më e thjeshtë, më njerëzore dhe e kapshme. Isha gati që me fjalën e saj të bëja çdo sakrificë. E harroja lodhjen, vuajtjen, dhe mbetet e gjallë në kujtesën e fëmijës, ashtu dhe timen. Për fjalët e ëmbla që thotë, se ato dalin thellë nga qenia e saj dhe ndoshta vijnë nga hyjnitë, mbetet sublimi i çdo gjëje që del nga zemra e saj. Sapo të niste dita e punës, përpara ishte zgjimi i mëngjesit. Mëngjes herët, kur nata ende s’është larguar dhe këndon gjeli i mallkuar që donte të thoshte se zgjimi është pranë. Do të dilnim në punë herët se pastaj vapa vinte dhe ulej rendimenti. Këtë e dija, dhe prisja gjysmë i zgjuar që të vinte nëna, e cila si zakonisht gjente të vetmin moment për të më ledhatuar në ditën e ngarkuar me punë. -Luto, zgjohu biri nënës; - unë bëja një lëvizje të vogël dhe prisja që ajo të vazhdonte. -Ngrehu Luto!, se të ka nëna djalë, ngrehu biri nënës. - Oh, ç’kënaqësi që ndieja, ishin ndoshta momentet më të bukura të jetës time. E dija që tani do të largohej, do të zgjonte motrat nga gjumi, do të merrej me punë të tjera dhe do të vinte përsëri aty. Unë prisja si shqerkë e vogël. -Luto mor bir, o shpirti i nënës! Ja, të fërkojë nëna një çikë se mbase të del gjumi, - dhe vinte, më hiqte mbulesën e unë shtriqesha i tëri. Këtë moment e prisja me padurim.
  • 23. 23 E dija që do të vinte, e dëshiroja shumë. E ajo më fërkonte sikur të isha i vogël. Ndërsa unë ndieja ledhatimet e nënës që i përpija si ushqim i pazëvendësueshëm. E, natyrisht pas kësaj do të vinte zgjimi. E dija që tani do të ikte për në punë dhe nuk do të kthehej më. Ngrihesha ngadalë, përpara gjeja tasin me qumësht të bërë përshesh. Kishte nisur dita. Do të takoheshim përsëri bashkë mbasi të kryeja punët e mia me bagëtitë dhe pastaj do t’ju bashkohesha motrave, Afërditës dhe Lastares për të vazhduar prashitjen e misrit. Babai, pa punën që bënte nëna do të ishte i pafuqishëm të përballte i vetëm atë realitet punësh pafund. Ishte nëna që i dha jo vetëm forcë por dhe jetë filozofisë së tij për të bashkëjetuar dy kohët dhe për të jetuar me nder e dinjitet. Forca e saj e karakterit, këmbëngulja, kurajoja, aftësia e saj për të transformuar jetën nëpërmjet punës, la gjurmë të thella në ndërgjegjen tonë. Prej saj edhe pse i vogël arrita të ndjej kënaqësinë e punës, të krijimit, të përballjes me të pamundurën. Shpirtin rebel prej saj e kam, dashurinë për të bukurën. I donte lulet, harmoninë të cilat i derdhi në qilimat që punoi, të përkryer nga fantazia dhe të rralla nga bukuria. Si mund të jetohej pa punën e saj. Oh, sa shumë ka punuar nëna ime, model i të përkryerës në mikpritje e bujari. E ç’mund të them për nënën time; e rrallë nga fisnikëria dhe e pamposhtur nga tërmeti. Nëna kishte të zhvilluar humorin. Pavarësisht lodhjes në punë gjente kohë për argëtim. Na mblidhte si zogjtë në momente pushimi dhe e qeshura e saj e çiltër, e hapur, na hiqte lodhjen. Mua, që isha më i vogli në skuadër dhe Afërditën që vinte pak e dobët nga shëndeti, për të na nxitur në punë na motivonte duke na premtuar se do të na dërgonte te tezet. Ky ishte si tip weekendi të themi, kjo na i shtonte forcat dhe energjitë duke menduar se ja, erdhi fundi i javës dhe ne punonim, pa pushim punonim pa
  • 24. 24 ndier lodhje... Veç punonim..., në fushën e blertë çdo ditë...?   Jeta e shkollës së mesme është e bukur; Aty zihen miqësitë e para, të forta e të qëndrueshme që ndonjëherë zgjasin gjithë jetën. Aty vihesh përballë rregullave strikte, orare preçize studimi,orëmësimiplottensiondheemocion,mëbrumosën ndjenjën e rregullit, të disiplinës. Mësuesit që i shihnim si të qenë perëndi. Mbrëmjet, trokitjet e para në zemër dhe barku që s’na u mbush asnjëherë. Papritur u gjenda larg prindërve, motrave, vëllait të vogël që kishte nisur të merrte përsipër barrën e punëve të mia. Një tjetër jetë që do të niste, do të ndryshonte rrënjësisht nga ajo që lashë në fermën e familjes. Shkolla e mesme për teknik nafte dukej se do t’i jepte një tjetër rrjedhë jetës time... Megjithëse i larguar nga... Mora në dorë valixhen e drurit me vete, e çelësi i saj që mund të hapej fare lehtë edhe me tel. Nëna, sidoqoftë hapësin për siguri ma lidhi me gjalmë dhe ma vari në qafë. Brenda ndodhej, veç të tjerave dhe kostumi që nëna ma bleu me këtë rast. Copa ishte e Kombinatit të Tiranës, e fortë, prej leshi, ngjyra kafe me rigeta të holla. E çoi te rrobaqepësi, bleu astarin, kanavacën, pullat dhe kostumi doli vërtet i bukur. Më rrinte mirë për trupi. Erdhi dita e largimit, u ndava me të gjithë dhe në fund po më përcillte nëna. O, çfarë ndarje ka qenë ajo, me lotët që më rridhnin pa e ndjerë deri sa kapërceva kodrat përtej. Për një moment m’u duk se po më thërrisnin, po më kërkonin. Dola
  • 25. 25 lart te bregu dhe hodha shikimin përtej. Ndoshta duhej të kthehesha?! Fshiva lotët me shami dhe pashë përsëri mos dikush po vinte drejt meje. Asgjë. Aty afër blegërinin delet që kullosnin me indiferentizëm pa e ditur hallin që unë kisha. Po nisja udhëtimin e jetës. Qëndrova në anë të xhades për të pritur makinë. Nga dreka duhet të kem shkuar në qytet dhe më tej në qytetin tjetër,... E pastaj do të gjeja qytetin tjetër ku do të stjudoja. Sa shumë qytete dhe sa larg po shkoja. Por ai, qyteti ku do të studioja, gjendej larg rrugës dhe nuk di si vajta, dhe e gjeta shkollën që ishte vendosur në një faqe kodre, përkrah qytetit. Godinat e gjata ngjanin si gazerma, me mensën e madhe, kuzhinën, klasat, fushën e volejbollit e të basketbollit. Në klasë me profesorët, ndieja një frymë tjetër, një atmosferë të paprovuar, në mes shokësh të ardhur nga të gjitha anët. Zakone të tjera, rregulla të reja. Nga babai kisha marrë me vete plot këshilla; që të isha i sjellshëm, i dashur me shokët, i respektuar, të studioja e të mos i ndaja librat nga vetja që të merrja dituri e të bëhesha i aftë për ta marrë profesionin me zell e përkushtim. Këshillat e tij më dilnin çdo ditë para syve kur ulesha në mësime, kur më pyesnin profesorët, kur ngrihesha në dërrasë për t’u përgjigjur. Ato këshilla ishin futur thellë brenda meje, dhe me to jetoja. Nuk do t’i harroja për asnjë çast sepse gjithmonë më dilnin para sysh, nëna duke punuar atje në arë e lodhur nga mundimet, im atë me trupin e drejtë si statujë që s’e përkuli asgjë. I largoja këto mendime përsëri dhe i kthehesha studimeve. Jeta në konvikt i ngjan pak asaj të ushtrisë, me orare të varura në mur që duhej t’i zbatoje me çdo kusht; oraret e mësimit,ngrënia,studimi,gjumi,zgjimi,çlodhja.Çdoshkelje përbënte padyshim thyerje disipline dhe ndëshkohej. Ditët e shtuna praktikonim bashkërisht mësimin e
  • 26. 26 vallëzimit sepse po afroheshin mbrëmjet e festive dhe vajzat që ishin më të pakta se ne, si në çdo shkollë teknike, po të mos vallëzoje mirë nuk t’i hidhnin sytë fare. Sepse kishte kavalierë të tjerë, më të aftë që dinin të valëviteshin me damën sikur të fluturonin në ajër. Ishte mbrëmja e parë ku do të merrte pjesë dhe klasa jonë. U lamë, u pastruam, u rregulluam, hekurosa këmishët, kostumin dhe ja ku ndodhesha në sallë përballë damave, që prisnin me indiferentizëm të shtirur. Nisi muzika, doja të ngrihesha por befas mbeta i mbërthyer për stoli sikur të gjendesha i gozhduar. Muzika mbaroi, vallëzuesit u ulën. Epo, thashë me vete, vallëzimin tjetër do të sulem si predhë. Dhe ai erdhi, ishte një vals që më gjallëroi të gjithin, por këmbët përsëri më lanë në mes të rrugës, në hapësirën që na ndante nga vajzat. E dija, e kuptova që e keqja ishte te këmbët. Në çastin që duhej të ecja përpara, nuk më bindeshin. Ç’djallin ishte kjo ndjesi? U ula, ndihesha i tensionuar që me kalimin e kohës arrita ta mposht dhe të ndieja magjinë e kontaktit me femrën...! Shkolla po bënte përgatitjet për të festuar Vitin e Ri dhe klasaimemoripërsipërqënëmbrëmjenqëdotëorganizohej me këtë rast të përgatiste një shfaqje. Ndodhemi në fundin e viteve 50-të kur mungonte eksperienca për ngjarje të tilla. Nuk kishim njohuri për teatrin, për koncertet me këngë e valle. Nuk i kishim parë dhe nuk e dinte askush çfarë do te bënim. Dikujt i shkoi në mendje për të përgatitur shfaqe argëtuese me humor. Në grupin që do të merrej me këtë punë u caktova edhe unë. Unë? Më dukej e habitshme. Ndoshta kisha shkruar ndonjë vjershë satirike, kështu duhet të ketë qenë. Përndryshe si do të vihesha në listën e organizatorëve, kur aty kërkohet shkathtësi, zotësi, aftësi
  • 27. 27 dhe talentin që nevojitet për të aktruar. Përkundër, unë isha i mbyllur e më dridheshin këmbët kur shkoja për të vallëzuar me vajzat. E, si mund të bëja gallatë kur nuk isha as shakaxhi, dhe kur vetë thuajse nuk qeshja fare kur në përgjithësi iu shmangesha shoqërive të zhurmshme. Bëra, ç’bëra dhe shkruajta disa poezi ku qesëndisja profesorët, dembelët, ata që nuk kishin vullnet për mësimet ose bënin zhurmë. Mbasi i shkruajta, më e keqja erdhi më pas kur u caktova për t’i interpretuar. Më ngjan se bëmë edhe dy, tre dialogje të shkurtra me humor. Mbrëmja e Vitit të Ri nisi hareshëm. Merrnin pjesë përveç nxënësve dhe mësuesve edhe drejtori i shkollës. Skenën e ngritëm me tavolinat e mensës nga fundi i sallës. Disa çarçafë i bashkuam dhe u krijua perdja, e cila qëndronte e lidhur në të dy cepat që të mund të hapej. Nisi shfaqja, për çudinë time këmbët nuk u drodhën, zëri nuk mu mbyt nga emocionet. Deklamova me sukses vargjet që i pata përgatitur vetë. Goditën në shenjë dhe e gjithë salla buçiti nga të qeshurat. As vetë s’po e besoja atë që po ndodhte. Në fund duartrokitën gjatë. Shfaqja u pëlqye dhe në ditët në vazhdim nxënësit e tjerë na shikonin ndryshe, me kërshëri të veçantë. Ndoshta mbetet shkëndija e parë e asaj që mund të quhet “talenti që flë”, atje ku askush nuk mund ta dallojë. Megjithë ndryshimet e ndodhura në jetën time, përsëri mbetej një boshllëk që më trazonte vazhdimisht, ajo çka ndjeja larg familjes. Ndonjëherë më dukej se bota nuk ekzistonte. Ndonëse kisha jetuar për tre vjet në qytetin ku mbarova shtatë-vjeçaren, por atje fshati ishte afër dhe vajtjetishintëshpeshta.Atyjetojamemotratdheaiboshllëk që kapte nuk më mundonte si këtu në shkollën e largët, në vetminë që jetoja në mes të njerëzve që jo plotësisht i ndjeja të afërt, miqësorë.
  • 28. 28 Atëherë, në këto çaste më dilte para syve nëna kur më përcillte deri te ledhi, afër xhadesë. Më mbesnin në mendje sytë e saj, ajo energji e pashtershme, buzëqeshja që shoqëronte ndarjet tona, lekët që më fuste në xhep, përqafimi i ngrohtë, fjalët e ëmbla të ndarjes. Të gjitha i merrja me vete dhe nuk i ndaja nga kujtesa për ditë me radhë. Pastaj vinin letrat. Iu dërgoja letra e ata mi kthenin. Kjo ishte çmallja që më jepte forcë për të studiuar me zell. Letrat e babait plot këshilla që unë i ruaja atje në valixhen e drunjtë dhe nuk i grisa asnjëherë. Kjo ishte valixhja ime prej druri plot me ëndrra, plot me libra , plot me letra e ndonjë lekë ndonjëherë. Këto vegime malli erdhën duke u shuar dalëngadalë..., nga pak! Ato vinin nga ajo botë e vogël ku isha mësuar të jetoj, përmasat e tjera të botës më krijonin atë lloj ç’ekuilibri shpirtëror ku ndjehej pasiguria, malli, trishtimi,... Shpirti i pastër dhe i ndjeshëm që përballet me realitetin që nuk e njeh. Që nuk ishte si në librat që kisha lexuar atje në fushë ku mungonte ajo harmoni e përsosur ku isha mësuar të jetoja në paqe dhe ekuilibër të plotë. Ditën që mora diplomën, të cilën e ruaj me kujdes edhe sot; shkova së bashku me shokët në lokalin veror që mbante emrin “Një Maji”. Pimë birë. U deha së bashku me shokët. Në thellësi të vetes e ndjeja veten të çliruar nga barrierat e shkollës, të burrëruar. Të gjithë u dehëm... Gallatë, britma, thirrje gëzimi. Provova duhanin e parë. I rritur siç ndihesha bleva paketën e cigareve dhe e ndeza. Askush nuk më shtyti ta bëja, ishte veç një kapriço e moshës. Cigarin e sistemova mirë në dorë, i bëra karshillëk vetes dhe e thitha me gjithë forcën e mushkërive. Mu zu fryma dhe gati më ra të fikët. Ëndrra për t’u rebeluar kishte marrë jetë. Ka pasur në sfond moshën në kufijtë e adoleshencës që kërkonte të ngrinte kryedheqëflistepërekzistencëneforcavetëtjera,energjive
  • 29. 29 të panjohura që qëndronin në pritje. U emërova teknik i mesëm në shpimin e puseve të naftës. Puna këtu edhe pse kishte një lloj poezie, kur qëndroje në mes të makinerive gjigante që punonin ditë e natë pa pushim, duke kryer në thellësi të tokës operacione të cilat kërkonin guxim, kurajë dhe aftësi profesionale, përsëri kishte vështirësitë e veta. Dalta që punon qindra metra poshtë dhe ndjek lëvizjet e saj. Toka që uturin dhe dridhet nën këmbët e tua sikur nuk i duron dot dhimbjet. Avaritë, ditët e lodhshme të punës ku s’dihej ku fillonte dita e ku mbaronte nata. Aparatçikët kur qëndronin si hije për të vëzhguar çdo lëvizje se mos “armiku” vepron. Thirrje për vigjilencë, alarme për planin. Kisha hyrë thellësisht në jetë. Sadisfaksionin më të madh në këtë përballje ma dha puna mespecialistëtrusë.Ishtekënaqësievërtetëtëpunojemeta, të bisedoje, të merrje kulturë, të çelje horizontin. Njerëzorë, modestë, të sjellshëm, seç ndjenin një lloj tërheqje ndaj nesh, se ndoshta shpirti i pastër dhe bujarinë i kishim të përbashkëta. Porositë në fushën profesionale, do të mbesin një vlerë që na e dhuruan pa mëdyshje, për t’i drejtuar më vonë vetë ato makineri gjigante. Megjithë konditat e jetës e të punës në atë sektor, monotonia na shtypi. Kërkoja diçka tjetër. Po çfarë? Këtë nuk e dija ende. Edhe dëshira për t’u bërë inxhinier nafte erdhi duke u zbehur derisa u shua krejt. Kisha vetëm një dëshirë; të dilja nga ajo jetë e izoluar larg botës, larg qytetit; pa gëzim e çlodhje sikur të jetoje në një repart ushtarak, ku një herë në muaj automjeti që kishim do të na çonte në qytetin pranë për të parë film. Bursa më doli për inxhinier. U nisa në qytetin e madh, në qytetin e kulturës, dijes, hapësirave e mundësive të tjera.
  • 30. 30 KAPITULLI II NË PORTAT E ARTIT Ëndrra për të ndryshuar jetën Ndodhem në qytetin e zhurmshëm që merr frymë sikur të ishte një qenie e gjallë. Si mund të niste aventura e jetës për një djalë të ri, pa përvojë në mes të qytetit të madh. Më dukej se do të më gëlltiste me përmasat e tij gjigante. Ndjeja të më dallgëdiste gjallëria. Ritmi i qytetit i ngjasonte një turbine që rënkon ditë e natë, ngulçon, lëshon piskama tronditëse që më bëjnë të ndihesha i vogël, i pa fuqishëm për fund këmbëve të tij. Qëndroja i hutuar nga forca gjeneruese që vinte në lëvizje atë gjë të padukshme që dukej sikur klithte dhe më tërhiqte si magnet për të provuar ekzistencën time. Doja të ndieja brenda vetes sime, se dhe unë i vogli jam këtu në mes tuaj; të kësaj mase amorfe dhe ndodhem për të jetuar. Këto lloj ndjesish nuk i pata provuar në të kaluarën. Ishin diçka e re për mua. Leksioneteinxhinierisësënaftësthuajseikishabraktisur dhe endesha lart e poshtë pa një kuptim të qartë në rrugët e zhurmshme të qytetit të madh. Qëndroja ulur te stolat e lulishtes dhe mendja më shpinte nëfshat;tenëna,babai,vëllaiqëishinatje.Mëdukejsendjeja
  • 31. 31 përsëri frymëmarrjen e natyrës brenda qenies time atë lloj dehje që të sjell ajo bukuri e dlirtë. Kridhesha i tëri në këtë bukuri që zoti ia ka dhuruar njeriut për ta pasur si pasuri brenda vetes, të gjejë në të harmoninë dhe ta krahasojë me përsosmërinë absolute që na rrethon. Aty pranë meje në pishat që të magjepsin me indiferentizmin e tyre të përjetshëm dëgjoj këngën e zogjve, të harlisur nga pranvera që kërcejnë nëpër degë dhe ngjajnë sikur vallëzojnë, dialogojnë me njëri tjetrin në distancë. Zogjtë kanë një “gjuhë” të artikuluar në mënyrë të çuditshme në tinguj e melodi. Ndoshta grinden, ndoshta ledhatohen apo zgjidhin “mosmarrëveshjet” për hapësirën qiellore, ndërsa ne na ngjason sikur vetëm këndojnë. Një makinë e vetmuar kalon aty pranë dhe me borinë e çjerrë që ushton thershëm më zgjon nga topitja ku gjendesha. Bota ku u rrita dhe kalova vitet e rinisë po merrte dimensione të reja. Vizioni për jetën notonte ngadalë përmes tymnajave e mjegullës, përrallave me kuçedra, e dashurisë ndaj familjes. Timatë,qëmëshoqërontengadomeveladoninemirësisë atërore më ngjante se e kisha gjithmonë pranë, me këshillat për edukatën, për mësimet, për jetën. Kur më thoshte “ruaju nga plumbi”! ç’kuptim kishte vallë, nga cili plumb duhej të ruhesha. Këtë plotësisht nuk e kuptoja. Në një rast tjetër do më porosiste; “ruaju nga femrat se ato mund t’i përdorin në çdo lloj forme, edhe si agjente”. Të ruhesha nga femrat?! Që janë aq të ëmbla dhe të dlira. Përsëri nuk arrija të depërtoja plotësisht në brendësinë e këtyre fjalëve. “Ruaju nga uji” vijonte im atë... ah, ati im i mençur, në këto thënie në dukje të thjeshta, vetëm më vonë do të kuptoja thesarin që ato ruanin brenda. Mos vallë “lumi” do të ishte vetë jeta? Këshilla si këto që nuk do t’jua kuptoja plotësisht thelbin
  • 32. 32 filozofik, megjithatë më bënë të vëmendshëm ndaj realitetit që më rrethonte. Në raste të tjera më fliste për librin “libri është miku më i mirë, se çdo mik e shok tjetër sepse të jep shumë e nuk të kërkon asgjë si shpërblim”. Nisa të lexoj, të lexoj shumë; çdo libër që më binte në dorë e lexoja thuajse me një frymë derisa mpihesha i tëri, dhe nuk e lëshoja nga dora. Kisha braktisur inxhinierinë... Ç’të bëjë njeriu në vetminë e turmës, të njerëzve që kalojnë indiferentë përbri teje..., xhiro..., xhiro..., monotoni, zbrazëti. Nisa të mendoj për argëtimet e këtij qyteti. Në bare u hoqën këngëtarët. Ndikimi i huaj... zbrazëti. Kishte filluar eksperimenti humanoid çen çi ço,... për të provuar kufijtë e durimit të krijesës drejt kapërcimit. Pjesa tjetër e qenies ruan, vigjilon se është vetja jote që të ruan, hija jote që të ndjek nga pas. E tillë na qenka jeta, lojë hijesh,... nuk gjykon dot përtej vetes...! Eci..., eci..., eci..., kuturu duke bluar mendime të trazuara në kokë që ndonjëherë nuk kishin as lidhje me njëri tjetrin, kur u ndodha përpara një të papriture të çuditshme. Po ecja i vetëm te rruga e hotel “Drinit”. Kur u bllokua kalimi. Nuk mund të lëvizte më askush. Një turmë njerëzish ishin mbledhur grumbull para meje. U ngrita në majë të këmbëve që të shihja më mirë ç’po ndodhte. Dalloj policë që vrapojnë, ushtarë me helmeta, njerëz me mjekër që qëllojnë në ecje. Dikush u vra dhe e ngritën mbuluar me mushama. Ç’po ndodhte?... U krye një vrasje... Ç’ishte ai gjak? -Çfarë po ndodh, çfarë po ndodh?! -pyeta i hutuar -Po xhirohet film, - u përgjigj dikush aty pranë -Si, film! Më tej një njeri i hipur mbi karelë po lëvizte mbi shina me kokën të fiksuar në aparat. -Kamera?, - po thërriste dikush sa kishte në kokë me një megafon në gojë. -Gati kamera!, - u përgjigj tjetri më tutje !
  • 33. 33 -Aksion...! Projektorë që lëshojnë dritë të fuqishme u vunë në lëvizje. Po xhirohej film! U ndjeva i hutuar. Nuk e dija që filmi përgatitej në rrugë. Kur ndodhesh në kinema dhe ndjek një film, përfiton ndjenja dhe emocione që në jetën e përditshme kalojnë pa u gërshetuar me vetëdijen tonë. Vendosa; do të bëhesha aktor?? Po, po aktor që të luaj në filma... Pse jo?! Ç’ka këtu për t’u çuditur. Pse më shikon ashtu ti atje tej, mendon se s’mund të bëhem unë aktor, se s’ta mbush syrin. E ke gabim or mik. Unë do të bëhem aktor. Në mbrëmje pashë në ëndërr, në gjumë se dikush po më ndiqte me pushkë, një i panjohur dhe unë vrapoja, vrapoja,... ndërsa ai që thoshte “xhirim,... ka xhirim”, po më filmonte nga mbrapa me kamer. Të nesërmen shkova te Ministria e Minierave dhe paraqita kërkesën për punë. Ika në Martanesh. U gjenda në një ekspeditë gjeologjike për zbulimin e kromit. Larg bulevardeve, teatrove, filmave, vajzave që shigjetonin pa mëshirë me shikimet lozonjare, gjatë shëtitjeve në diellin e pranverës. I rrethuar nga malet e thepisura në kufijtë e modestisë dhe kënaqësive tepër modeste. Nevojitej vetëm pak gjumë, një kupë me fasule të pa ziera mirë, dhe kënaqësia më e madhe mbetej loja e shahut që e gdhinim natën. Është një atmosferë tjetër disi e çuditshme që e gjen gjithandej, kudo që shkon ndesh në ndjenjë respekti të theksuar. Fshatari që të ndesh në rrugë të pyet; - a ke mujt o burrë, si ke ndje, a je mërzit. Befas ndihesh butë, qetë, në kontrast me malet dhe ashpërsinë e natyrës që të rrethon. Kjo përqasje e kontrasteve të rrëmben. Ndihesh i maturuar, dita kalon qetë, butë e mirë. Me vete kisha marrë një vëllim të Migjenit ku gjendeshin
  • 34. 34 poezitë e tij dhe proza. Shikoja librin që kisha në dorë dhe mendoja; Migjeni kur ka shkruar vargjet e lira, me siguri ka qenë i rrethuar nga një atmosferë si kjo e imja, me nxënësit që i çukisnin si zogjtë në dritaret e mbushura nga dëbora. Zgjodha fragmentin nga poema e “ Mjerimit”. Mbasi i lexova të gjitha prozat e tij, më shumë për sarkazmën që ka, më tërhoqi tregimi “ Urime për 37-ën”. Ah... ! Se për pak harrova. Përpara se të blija librin, kisha pyetur dikë çfarë duhej të përgatisja për të konkuruar që të bëhesha aktor. Më thanë që nevojitej një monolog, poemë dhe fabul. Nisa nga provat pikërisht aty në malet e Martaneshit. Nuk kisha njeri që të më tregonte si t’i përgatisja pjesët. Nisa të deklamoj... Zëri po më dilte si ortek që ecën me vërtik, rrokulliset nga mali, që ulet e ngrihet vazhdimisht. Te xhami i dritares kontrolloja ekspesionin e fytyrës, pasi pasqyrë nuk kishte. Mora pamje të egër, u egërsova dhe ca, vazhdova të shtrembërohesha deri në kufijtë e budallallëkut. Provova të kisha pamje të trishtuar, pastaj melankolike, të ëmbël sikur të isha duke shprehur dashurinë. Pamjet mu dukën interesante, shprehëse, ekspresive. Nisa të mësoj vjershën, ndoshta diçka do të dali nga gjithë kjo punë, mendova me vete. Kaloi dimri, erdhi pranvera. Dalja para komisionit do të bëhej në muajin qershor. U ktheva në Tiranë dhe mora kontakt me profesorin K.S. , i cili do të ishte pedagogu i kursit. Takimi me profesorin ndodhi shpejt. Më çoi në një klasë të zbrazët, vetë u ul në një bangë dhe më pyeti: “Çfarë nakepërgatitur?”.Sytëetijzhbiruesmëdepërtuantejpërtej. Për një moment u hutova por kur ndesha në buzëqeshjen e tij të çiltër, mora menjëherë kurajo. Profesori më bëri shenjë me kokë. Duhej të filloja... Po si?... Në ç’mënyrë, si do të luaja me zërin, me gjestet, mimikën. Nuk kisha recituar asnjëherë, dhe ja tani përpara profesorit të panjohur. U
  • 35. 35 shtrëngova fort, i mblodha të gjitha energjitë, shikimin e përqëndrova në një pikë, mora frymë thellë. Shikimet tona për një moment u kryqëzuan dhe unë nisa të deklamoj atë që kisha mësuar atje në malet e Martaneshit, rrethuar nga bora në një fjetore prej dërrasash. Papritmas zëri buçiti si ndonjë sirenë. Fytyra e profesorit u ëmbëlsua lehtë. E harrova dridhjen, emocionin. Zëri u bë kumbues. Vargjet e Migjenit me bukurinë që kanë më bënë të harroj ku ndodhesha. Shqetësimi i vetëm ishte të recitoja. Dhe unë po recitoja. Dikush po më ndiqte me interes dhe vëmendje, recitova fjalë pas fjale, varg pas vargu, bëra dhe disa ulje ngritje të zërit, pati më duket dhe një shpërthim. Për një çast ndalova. Pata përshtypjen se kisha prishur gjithçka. -Ja kështu,-tha profesori,-ka lezet. U ngrit dhe më rrahu miqësisht nga krahët. Mora frymë i lehtësuar. Mbas pak nisi konkurimi. Studentët hynin dhe dilnin njëri pas tjetrit. Dikush më thirri emrin. Për një moment shtanga, ula kokën, mblodha të gjitha fuqitë dhe u futa brenda. U gjenda në një sallë të madhe, përballë gjendej komisioni. Ishin shumë. Hodha sytë përtej nga dritarja sipër, prej nga hynte një rreze e artë diellore që i jepte një shkëlqim të veçantë gjithë sallës dhe nisa të deklamoj. Pamjen e kisha të turbullt. Si në mjegull shikoja silueta dhe diku ndesha sytë vezullues të profesorit që më ndiqnin me vëmendje. Kjo më dha zemër, zëri buçiti fort sa u tund gjithë salla. Mbarova vjershën e parë dhe prita. Nga tavolina më zgjatën një gotë ujë. Shkova e mora ngadalë, e piva ujin dhe gotën e lashë përsëri. U lehtësova, u çlirova, shikimi mu kthjellua, frymëmarrja u vendos në ritmin e duhur dhe nisa monologun, pastaj fabulën. Heshtje... Qetësi... Dikush foli, përsëri heshtje. U largova dhe dola jashtë. Po ecja, ndërsa isha akoma i tronditur.
  • 36. 36 Të nesërmen mora vesh që kisha fituar. As vetë nuk e di se çfarë ndjeva në të vërtetë. Dalëngadalë ndjeva se në jetën time një gjë e bukur sapo kishte ndodhur. Koha sikur ndali për një çast.   Ka një kohë që rrjedh ngadalë, ecën zvarrë, ngec, lëviz përsëri me vërtik. Ka një kohë që ecën vrulltas, shpaloset përballë,kërkontëpërmbysëçdosendagjë,tëtransformojë. Ka dhe një kohë të zgjimit; shëtit, kundron, ëndërron, por s’e ke gjetur limanin ku do t’ankorosh spirancën. Dëshirat vlojnë, ndjenjat formëzohen, marrin trajtë, trazojnë njëra tjetrën por mbesin përsëri fluide, të pakapshme. Ndërsa eci i menduar në rrugët që buçasin nga zërat që ngjajnë të largët, të huaj. Ndihem i vetmuar, i braktisur. Hedh shikimin po s’shoh asgjë përveç atij lëmshi njerëzor që ngjan se të zë frymën. Jam në këtë përshtjellim ndjesish ndërsa mendoj për të drejtën e studimit të inxhinierisë, që nuk vlen për në shkollën e artit. Takoj profesorin i cili qëndroi përballë meje. Më dha dorën, u mendua një çast, picërroi sytë; -Pse nuk ke ardhur në leksione, shokët kanë nisur mësimet. -Më kanë thënë që nuk mund të vazhdoj për art. -Pse nuk mundesh? -Poja,-profesor,-bursaeinxhinierisëqenkaepavlefshme për t’u bërë artist. -Dhe ç’do të bësh, - tha profesori i preokupuar. -Më duhet të nxjerr nga rrethi të drejtë studimi të re. Profesori pa e zgjatur, shkroi një copë pusullë dhe ma
  • 37. 37 zgjati. -Është për kryetarin e komitetit të qytetit tënd, jepja në dorë shokut N. Shpresoj të ndihmojë, - më dha letrën dhe u largua. -Takoje dhe përshëndete nga ana ime. Me letrën në dorë po mendoja ç’do të bëja. Para disa ditëve duke u endur zyrave për të gjetur zgjidhjen, këmbët më çuan para godinës së udhëheqjes së lartë. Më pritën me mirësjellje. Ju shpjegova si e kisha hallin dhe më thanë se nuk është e njëjta gjë si të studiosh për inxhinieri dhe për art. Në rastin e studimeve për art nevojiten garanci më të mëdha... I falënderova dhe dola. Duke u larguar nga ato portale hijerëndë të zyrave po mendoja me vete; nuk po kërkoj ca si shumë? Im atë oficer i mbretit, xhaxhai ballist, djali i xhaxhait kulak...!!! Kohët përzihen me njëra tjetrën, ngatërrohen dhe përplasen me fatet tona. Udhëkryqe të pafund... Sa shumë udhëkryqe. Asnjanësia në luftë e tim eti a mund të më ndihmonte? Ndershmëria e tij, patriotizmi, dekorimet, përpjekjet atje në fshat, kontributet shoqërore. A mund të më çelnin portat e fatit? Me pusullën që më dha profesori të cilën po e shtrëngoja në dorë si vlerë të paçmuar, e hapa dhe lexova rreshtat. Aty gjendej e ardhmja. Jeta përmblidhej në ato pak fjalë; ...”Letërprurësi është njeriu im, ndihmoje për problemin që ka. K.S.”. Profesori e njihte kryetarin sepse atë verë kishte punuar për ngritjen e teatrit në qytetin bregdetar. Duke qenë regjisor i njohur, profesori ishte në të njëjtën kohë dhe njeri me vlerë, me shpirt të madh prej artisti; modest, i kujdesshëm ndaj të tjerëve, dinte të komunikonte me
  • 38. 38 njerëzit. Ishte i këndshëm e me humor, energjik. Ngjasonte si rusët ku kishte kryer studimet. Mund të depërtonte me lehtësi në botën e bashkëbiseduesit me mençurinë që rrezatonte intuitë dhe dashuri njëherësh. Kryetarin e takova një mëngjes të ftohtë tetori. Ora 730 , mëngjes herët. I dola para. S’isha veç se një djalë i ri. Qëndroi menjëherë dhe më shikoi në mënyrë pyetëse. -Vij nga profesori K.S.- i thashë, - më ka dhënë për ju një pusullë, - dhe i zgjata letrën. Kryetari pasi i hodhi një sy të shpejtë, më ftoi të shkoja me të. -Hajde me mua, - tha ai. Dhe u nisëm së bashku. Eca përkrah tij. Njerëzit te dera e komitetit kur ju kaluam pranë së bashku me kryetarin, në shenjë respekti por edhe nga stepja para hijes së pushtetit; morën qëndrim gatitu. Kryetari ishte energjik, shtatlartë, ecte me hap të vendosur, flokët i kishte të thinjura anash ndërsa tiparet të theksuara. Sapo mbërritëm lart, në zyrë, thirri shefin e kuadrit. E urdhëroi t’i kalonte dokumentet që i dorëzova me proces të përshpejtuar, në mbledhjen e radhës. Kishte nisur ëndrra ime!, dikush përmend fatin. Po isha fatlum atë mbrëmje që takova profesorin. Ndoshta aty, në atë takim nisi kthesa e jetës për mua. Pas ngjarjesh të tilla shikon përqark gjëra që nuk i ke vënë re më parë, një vazo, një pemë, një gushëkuq përmbi të që ia ka marrë këngës dhe ngjan sikur i mban iso gëzimit tënd. Bota zgjohet ndryshe. Fillon të ndihesh se jeton dhe dëshiron ta ndash gëzimin me të tjerët, me ata që ke pranë, me ata atje tutje. Mendon për një çast se si do të ishte sikur t’ju thërrasësh fort, hareshëm: Ej...! Njerëz! Nuk e shikoni, nuk e ndieni sa i gëzuar dhe zemra më gufon në kraharor. Më ngjante se po trokiste koha ime. Ajo ndodhet te dera dhe pret t’i afrohem, ta rrok dhe të nisim rrugëtimin së bashku... Rastësi apo fat...Mos vallë është lojë e koeçidencës? Pak rëndësi ka. Gjithçka mund të
  • 39. 39 ndodhë në këtë qytet të huaj e të mistershëm, mospërfillës dhe të ftohtë. ...... Shoh tim atë, që vjen i ngrysur me shikim të tretur në zbrazësi. Ç’kërkon të thotë im atë, do të flasë? Pse hesht! Më qorton... Artist. Pse çfarë ka, çfarë është, çfarë... Profesioni? Jo, jo! Pse ç’ka ngjarë, gjendem pranë humnerës. Thërras fort: Ku është humnera? Më largohet i heshtur, i trishtuar pa thënë asgjë. Ndodhesha në ëndërr.   Shkolla e aktorëve gjendej në anekset pranë teatrit popullor. Merrnim pjesë si figurantë në premierat e reja. Jetuam për disa vite me atmosferën e punës krijuese, me rolet, aktorët, krijimet e arritura që na lanë mbresa të pashlyeshme. Gjendeshim pranë artistëve të shquar, që çdo ditë na përshëndesin. Mësuam thashethemet, mëritë, zënkat. Pranë Teatrit Popullor hodhën hapat e para shumë artistë që më vonë u bënë të shquar. K.S. mbeti udhëheqësi artistik i kursit tonë së bashku me artistët e tjerë të skenës N.F. dhe P.GJ. ... Orë pune të gjithanshme për të përvetësuar elementët e mjeshtërisë; vëmendjen, përqëndrimin, shikimin, dëgjimin, kujtesën, fantazinë, abstagimin. Ditë, javë, muaj që kalojnë pa u vënë re. Pedagogëtnamësojnëpërtëmosudehurngakënaqësitë, nga sukseset e çastit për të punuar gjithë jetës, për t’u aftësuar vazhdimisht dhe për të përsosur mjeshtërinë artistike. Ditë pas dite, vit pas viti, rol pas roli, “në art, aktori që nuk ecën përpara, ecën mbrapa. Qëndrim në vend s’ka”. Këto ishin fjalët e tyre. Në këtë ambient u ndjeva i përshtatur falë ngrohtësisë
  • 40. 40 së pedagogëve dhe atmosferës që na krijonim për të qenë të çliruar nga ndroja, nga vetëkontrolli dhe emocionet e shpërdala. Natyra ime nisi të ecte dhe papritur u gjenda në vorbullën e një jete krejtësisht të ndryshme ku spikatën fillesat e prirjes time drejt humorit edhe pse nuk e kisha ndjerë veten ndonjëherë të aftë për të bërë humor. Mesa duket pedagogët përkundër mbylljes time, vunë re se falë përmasave jo të zakonta trupore, heshtjes së jashtme dhe shpërthimeve të papritura e spontane shpërfaqesha këndshëm kur më vendosnin në rethana komike. Kjo përbën në thelb talentin ose prirjen natyrale që qëndron e fshehur dhe ka nevojë të zbulohet. Të qeshurat erdhën atëhere kur duke luajtur “Etydin” e vitit të parë ku nga improvizimet dhe kënga e modës “ Djaloshi dhe shiu” i cili me çadër në dorë ndalon një vajzë që kalon aty pranë. Mundohet të flasë por fjalët s’i dalin, atëhere i shpreh ndjenjat me këngë. Befas auditori shpërthen në gaz. Spotaniteti dhe sinqeriteti në lojë u vlerësuan së tepërmi. Në mbarim të vitit të parë luajta “Don Kishotin” e Servantesit. Në prova u duk se do të ishte sukses i mirëfilltë, por diçka nuk shkoi dhe në paraqitjen përfundimtare emocionet e pakontrolluara penguan procesin krijues. Në vitin e dytë, përsëri komedi, por tani në kryeveprën e Shekspirit, “Zbutja e kryeneçes”. Vepra e mbushur plot situata e keqkuptime dhe humori vërshonte dhe nga gjuha e magjishme shekspiriane plot alegori e figura që i bëjnë personazhet të jenë plot jetë e dinamizëm me zhvillime dialektike,plotngjyraemençuriqëvështirëseigjentetjetër autor. Në vitin e tretë interpretova në një pjesë dramatike të Bernard Shout, ku nuk e gjeta veten plotësisht. Mungonte përqendrimi i nevojshëm, gjë që e fragmentizoi lojën. Në vitin e katërt luajta përsëri komedi te “ Doktor Adhamudhi”, ku arrita ta kapërceja atë lloj ngërçi apo kontraksioni që më
  • 41. 41 pengonte për të shfaqur vlerat artistike. Duke realizuar një “Adhamudh” agresiv, fodull, arrogant e paranojak që për të realizuar ambiciet e tij shkel mbi gjithçka duke anatemuar këdo deri në vetëdemaskim të plotë. Rrugëtimiartistikështëigjatë,plotzig-zageetëpapritura të shumta që shfaqën beftë në procesin krijues. Aftësia për të qenë i “çluar” nga pengesat është e gërshetuar nga aftësia për të qenë vetvetja në universin e artit. Ky mbetet çelësi i suksesit. Përfundova student i spikatur me disa krijime të veçanta që më renditën te të mirët e kursit. Të luash në skenë nuk është punë e lehtë, ndonëse për spektatorin që shikon në sallë duket diçka argëtuese. Ndihesh ngaherë i “trazuar”, duket sikur brenda teje diçka po ndodh; do të flasësh por nuk mundesh. Fjalët që në jetën e përditshme rrjedhin vetiu, në skenë ngecin, mezi dalin. Gjuha nuk të bindet që të artikulojë siç duhet fjalët, zëri meket, fyti thahet. Humbin ngjyrimet, nuancat e duhet ta nisësh gjithçka nga e para. Madje dhe këmbët s’të binden... Kjo për aktorin ndodh pothuaj çdo herë që merr të luajë në skenë. Në mbarim të vitit të katërt profesori K.S. për të cilin kisha një konsideratë të veçantë deri në adhurim dhe stafi pedagogjik na bën një kërkesë të papritur. Donin të dinin vërejtjet që ne studentët kishim për punën e tyre pedagogjike gjatë katër viteve... Heshtje! Askush nuk po fliste. Ç’ishte kjo, lojë? Profesori gjatë leksioneve të tij na këshillonte gjithmonë për të qenë koherent me veten, ndërgjegjen, me karakterin tonë, për vlerat morale për t’i ruajtur në çdo rrethanë. Sipas filozofisë së tij, njeriu, karakterin e vet e zbulon në varësi të rrethanave, kur është larg syrit të opinionit. Këtu shpërfaqen vetitë e karakterit, ndërgjegjaekujtdo.Mosështëkyprovokim,mendova.Pashë
  • 42. 42 rrotull shokët e mi, heshtje. Ç’është kjo pyetje e çuditshme? -, thashë me vete. U ngrita dhe desha të flas. Në sallën e bibliotekës së institutit ku ishim mbledhur për të shpallur rezultatet përfundimtare për provimin e mjeshtërisë artistike, heshtja u bë më e thellë. Bëra një pushim të vogël. U mata të thosha diçka. Sytë e të gjithëve ishin drejtuar nga mua, pedagogët gjithashtu. Po prisnin, çfarë do të thosha; unë një student i mirë, i sjellshëm, i urtë, i vëmendshëm, i pa trazuar me zhurmat që shoqërojnë zakonisht auditorët që përgatisin artistë. Pa shenja të shfaqura të egoizmit, me shokë, me shoqet e kursit me miqtë e mi. Po ja që unë do të flisja, do të shprehja mendimin tim për pedagogët, ndërsa të tjerët heshtin. Pse? A mund ta bëj një gjë të tillë. A duhet ta bëja. Çfarë do të thosha. Do të thurja lëvdata apo kisha me të vërtetë ndonjë vërejtje?! Unë guxova dhe kritikova, kur vlerësimet akoma nuk ishin shpallur... Paska një vërejtje... Të gjithë u bënë të vëmendshëm; “studentët duhej të trajtoheshin të gjithë njëlloj”. Pedagogët nuk folën fare, vetëm ulën pakëz kokat. Studentët që e dëgjuan s’thanë asgjë. Ndoshta kjo s’ishte asgjë, ndoshta s’duhej ta thosha fare e të heshtja siç bënë të tjerët. Por pedagogët na kishin mësuar të ishim të sinqertë dhe unë ashtu mendoja. E pra, nuk e mirëpritën këtë kritikëz të vogël. Këtë e mora vesh më vonë në rrethana të tjera, kur e kisha nisur punën. Pra ndërmjet asaj që themi, që predikojmë dhe asaj që bëjmë paska një hendek të madh. Dhe këtu nis përballja me jetën, me të vërtetën. Kjo e ndan natyrën njerëzore në dy pjesë. Tek ky hendek do të rrëzohesha më vonë duke luftuar pikërisht për të vërtetën si e vetmja vlerë universale që duhet t’i bashkojë njerëzit në vend që t’i ndajë e t’i dëmtojë.
  • 43. 43 KAPITULLI III KOHA TJETËR Im atë më mësoi t’i mbaja sytë hapur..., vetëm një çast u përgjuma dhe e pagova shtrenjtë gjithë jetën! Qyteti ku do të nisja jetën artistike nuk ishte i huaj për mua. Kisha kaluar një pjesë të fëmijërisë me motrat kur përfundova shtatë-vjeçaren. Ka diçka të veçantë ky qytet; vital, plot energji e dashuri për jetën, i gjallë. Këtë e lexon në sytë e banorëve të tij, e ndjen në frymëmarrje. Është hareja që buron nga zemra. Është qyteti ku humori buron si ujët e kroit nga të gjitha qelizat në çdo cep. Shakaja me kripë, qesëndija, romuzi të shoqëron ngado si fllad që të zbukuron jetën. Qytet hokatar! Por ka edhe të tjerë që e quajnë nopran, disa e cilësojnë të sertë se nuk e njohin. “Ashpërsia” është pjesë e burrërisë dhe kryelartësinë e ka në karakter. Vërtet të dashurës ndonjëherë i themi “ të dua moj qëne”, por ky mbetet thjesht paradoks, se në folklore për vashën mund të ndeshësh lëvdatat më të ëmbla të shprehura me finesënmëtëhollë.Atyndjenflladinemëngjesevekusublimi dhe e madhërishmja na lënë pa mend. Ky është në thelb qyteti im. Ky është qyteti që në vogëli kam dëgjuar këngët
  • 44. 44 e trios, shakatë e Gaqit e të Lekës, buçimën e parodistëve që erdhi më vonë. Kush na thënka se ky qytet është i sertë e nopran me këto thesare që ruan në gji. Edhe trëndafili, thonë, se kur e këput ndodh që të shpon ndonjëherë. Punën në teatër nuk e nisa menjëherë. U desh një kohë për të “zbardhur” biografinë. Sa herë e kujtoj këtë llapaçitje pa kuptim të gjërave dhe problemit, provoj dhimbje dhe keqardhje për ata që e shkaktonin atë mllef të zi, që përhapej mbi jetët tona pa shkak e pa motiv. Thjesht për të mos e lënë njeriun të jetojë, të punojë dhe të vendosë energjitë e veta në dobi të jetës. Letrat anonime ishin në modë aq shumë sa nuk interesohej më askush që t’i verifikonte, nga vinin, si vinin, pse vinin, kush i bënte dhe pse. Merrej vetëm përmbajtja e tyre ashtu siç ishte... Letra të gatuara në kuzhina idhnakësh injorantë, të paformuar, me botëkuptim të cunguar. Jetë që u shkatëruan falë këtyre letrave, që venin, vinin, lart, poshtë dhe ngjanin se ishin anonime por në shumicën e tyre bëheshin me porosi, për të plotësuar dosjet, për të begatuar luftën ndaj armikut. Në raste të tjera i bënte dikush anonim thjesht për ambicie, egoizëm ndaj shokut, gjitonit, mikut, vëllait? Dhe mbeti instrument vrastar që i mbante të gjithë të tulatur nga kjo hije e padukshme që na mbushte dosjet në zyrat e shtetit të popullit. Ndodhte që një pjesë të letërshkruesve, njiheshin se cilët ishin dhe nën zë i quanin “biografët”. Ky u kthye në një lloj profesioni prej të cilit, ata që e ushtronin përfituan bursa, ofiqe, grada për një kasë të degraduar të elitës në pushtet. Kush nuk vuajti nga anonimati, kush nuk e provoi shijen e hidhët të kësaj vepre ogurzezë, e cila qëndronte në dosje si shenjë e damkosjes prej nga nuk shpëtonte dot askush. Nuk mund të thuash se këta anonimë çdo gjë e trillonin nga hiçi por “cenet” arrinin t’i zbukuronin dhe i transformonin
  • 45. 45 duke i dhënë jetës së njeriut, biografisë së tij ngjyrime të tjera për t’i dhënë thelbit të ekzistencës një kuptim tjetër. Në jetën dhe biografinë e tim eti, në shumë raste përmendej vetëm një e vërtetë që tashmë dihej se kishte qenë “Oficer i Zogut” dhe lihej në harresë patriotizmi i treguar gjatë luftës, sado modest që të ishte. Nuk përmendej fakti se nuk mori pjesë në luftën vëllavrasëse, ashtu si nuk flitej për korrektësinë në zbatimin e ligjit si nënpunës i shtetit për të cilin ishte betuar. Këto vlera nuk i nevojiteshin kujt se në këtë mënyrë njollosja nuk do të ishte e plotë. Nuk përmendeshin në këto letra biografi as dekorimet gjatë punës, as aktivitetin si veprimtar shoqëror në fshat, as puna si kryetar i këshillit për vite me radhë, si dhe pjesëmarrja në organizata të tjera shoqërore. Kujt i interesonin këto gjëra të vogla. Kur kjo letër vinte, futej në dosjedhebëhejpikëreferimipërjetëntënde...Pafundësisht, përjetësisht. Kur në dosje “fle” kjo letër biografi e mbushur me shpifje e deformime të qëllimshme, askush nuk do të të besojë. Mbetesh një njeri enigmë, biografiçalë; në qoftë se do të punoje shumë, do të ishe i papërtuar, të tjerët do të thoshin nën zë, “punon nga frika e biografisë”. Po të heshtje, zërat përsëri do të thoshin, “ hesht se diçka fsheh”. Në qoftë se do ishe kurajoz në debate e kritika, dyshimi shtohej. Niste fushata për vigjilencë ndaj “armikut” për të zbuluar ç’qëllime ka, çfarë kërkon të përmbysë shtetin, sistemin?! E tillë ishte koha. Kjo atmosferë zotëronte në të gjitha ambientet, sidomos në shtresat e intelektualëve. Ekziston një lloj absurdi midis gjalljes dhe vdekjes për të jetuar si fantazëm që bën gjithçka: punon, vepron, ecën, lëviz... Dhe prapë nuk ekziston realisht. Përmbajtjen e anonimatit në adresën time e mësova pasi shkova një prej ditëve në degën e kuadrit K.E. dhe pyeta,
  • 46. 46 “pse po vonohej emërimi im në teatër”?! Nga sporteli, u zgjat një kokë dhe më pyeti për emrin. I thashë cili isha. Dhe ajo më tha nën zë: -Për ty, nga fshati ka ardhur një letër. -Letër! Kush e ka dërguar? -Është anonime. -Si anonime, - thashë unë i çuditur, - çfarë thotë ajo letër? -Që e ke xhaxhanë të pushkatuar nga P... dhe babai yt ka qenë oficer i Zogut. -E, ç’duhet të bëj unë, - pyeta i tronditur. -Të shkosh atje, në fshat,-vazhdoi “koka”,-dhe t’i sqarosh gjërat. Duhet ta bësh këtë, përndryshe emërimi yt është në pikëpyetje. Mbeta pa gojë për disa çaste. Pastaj e mblodha veten dhe fola “kokës” së zgjatur në sportel që vazhdonte të fliste me zë të ulët sikur po më tregonte ndonjë sekret që s’duhej ta merrte vesh askush. -Do t’i sqaroj, të gjitha do t’i sqaroj. Unë asgjë nuk kam fshehur në biografinë time. Por ajo puna e xhaxhait nuk është ashtu. Xhaxhain nuk e kanë pushkatuar, ne kështu e dimë, që ka ndërruar jetë i pagjykuar, i padënuar, kur ka qenë në hetuesi nga sëmundja që vuante T.B.C. -Këtu e kanë vënë se është pushkatuar. Në qoftë se vërteton të kundërtën ne të presim. -Mund të ma thoni se kush e ka dërguar atë letër,-i fola me indinjatë. -Këto nuk thuhen, janë sekrete. Dhe “koka” papritur u zhduk nga sporteli. Shkova në fshat, takova kryetarin e... të cilit i mora vërtetimin që i sqaronte gjërat siç ishte e vërteta. Ditën tjetër ndodhesha në zyrat e kuadrit. Dorëzova “kundra letrën” dhe mbas disa ditëve më thirrën në drejtorinë e Arsim-Kulturës. Shefi i seksionit ishte një burrë i shkurtër, me tipare të
  • 47. 47 errëta, shikim të zymtë. Gjatë gjithë kohës që qëndrova brenda nuk ma hodhi për asnjë çast shikimin. U ndjeva i vogël..., i vogël... Si ashkël e flakur tej, si diçka pa vlerë. Zëri përtej tavolinës kumboi i çjerrë, i egër..., shpotitës. -Po të marrim në teatër, por duhet t’i vësh mirë gishtin kokës, t’ia shpërblesh P... me punë. E kuptove, - Po qëndroja pa folur, s’dija ç’të thoja, s’dija ku t’i shpija duart që po i lëvizja pa kuptim.-E kuptove apo jo,-thërriti më fort shefi. Isha gati të bija përtokë, pamja m’u errësua, m’u duk sikur tavani më ra përsipër. Këmbët po më dridheshin. Tunda kokën pa nxjerrë dot zë; - Dhe dëgjo këtu, - vazhdoi njeriu përtej tavolinës me ton therës e kërcënues.- Në rast se do të lëvizësh bishtin, do ta presim.-Thirri sa kishte në kokë shefi dhe me grusht i ra fort tavolinës sa o drodhën xhamat nga tronditja. Si bëri një pushim të shkurtër, u mbush me frymë dhe vazhdoi përsëri,-e di se kush je apo jo ?!- Përsëriti dhe goditi tavolinën me tërcëllim. Mbeta pa frymë, dhoma po më vinte rrotull. Ndihesha në faj sikur kisha bërë krimin më makabër. Biseda kishte mbaruar. U ktheva por këmbët s’po më bindeshin. Me vështirësi kapërceva hapësirën që më ndante nga dera dhe dola. Koha tjetër, u ul mbi shpatullat e mia me gjithë peshën e rëndesës. Ishte takimi i parë me qytetin të cilit do t’i kushtoja jetën... Dhe jeta tjetër do të më ndiqte nga pas në çdo gjë që do të bëja ose s’do të bëja; në çdo hap, letra, dosje, përgjime, survejime, vetëkontroll i çdo xhesti. Autoçensurë, mosbesim që të fyen, poshtërues. Trishtim, vuajtje dhe miq të rremë që të lajkosin. Do të ishte si një teatër absurd. Si mund të prodhohet kaq shumëligësiqëgjithëjetëntëndjekngapas.Letërbërësitnga strofkat e tyre vazhduan që të shkruanin tinëzisht në pritje për të parë si përpëlitet viktima, ndërsa vetë ngazëllehet e
  • 48. 48 qesh me ofshama. Askush nuk të flet, të gjithë të shmangin. Nuk e njihja këtë kolerë kobëndjellës që na qarkonte ngado. Dola në rrugë, era e vjeshtës si një stuhi gjigante ngrinte lart grumbuj gjethesh anës trotuarit. I vërtiste me vrull lart në ajër duke i përhapur pastaj në hapësirën gri të qiellit të zymtë. Nisi të bjerë shi. Ndala pranë hotelit ku kisha prenotuar për të fjetur dhe qëndrova nën strehë për t’u mbrojtur nga shiu.
  • 49. 49 KAPITULLI IV KUFIJTË E LIRISË Eh, skena; vendi ku arti i aktorit kryen mrekullinë me magjinë e vet, vendi ku derdhen ndjenja, emocione, vendi ku jeta rikrijohet përsëri. Ku ka përplasje idesh të filozofive, shpalosen kohët me gjithë diapazonin historik që kanë, ku qan mbreti e këndon i varfri. Ku e madhërishmja bëhet e thjeshtë si një pikë loti, ndërsa salla e mbushur plot, e spektatori ndjek e lartësohet shpirtërisht, pasurohet, emocionohet, drithërohet nëpër labirintet në të cilat e çon aktori. Skena, ajo sipërfaqe e vogël e ngritur pakëz lart ka ndryshuar kohët, I ka dhënë formë të ardhmes së njeriut. Unë do të filloja në skenë aktor. Hyj në sallën e provave, në studion e teatrit, si gjithnjë pak i ndrojtur, i gjatë, i hollë, sykaltër që ecën paksa duke u lëkundur si ndonjë lavjerrës i çuditshëm, serioz me shikim të thellë, të mprehtë. I veshur me sqimë... Ç’do të bëjë ky aktor, ç’mund të luajë. U ula në vendin tim dhe ndjeva veshët të më gumëzhinin nga pëshpëritjet... Çfarë aftësish ka..., është i talentuar, jo pse... Do zërë stolin atje te cepi ku është ulur. Ç’po ndodhte, nuk po e kuptoja. Më ngjante sikur të gjithë pëshpërisnin për mua. Hodha sytë rrotull, aktorët të gjithë kishin ulur kokat para tekstit që kishin përpara. Zhurma në
  • 50. 50 veshët e mi u bë akoma më e padurueshme,... do të pres, do të pres, do të pres deri sa të bjerë pensioni... Nuk ma mbush synë!... Dale pa ta shohim, si do t’i vërtisë punët. Duhet të respektojë ne të vjetrit... Si, nuk paskemi shkollë?... bëjmë ligjin, kemi themeluar teatrin... Ç’thonë të pamartuarat,... S’ta mbush synë megjithëse duket simpatik. Uturima erdhi duke u shtuar, më dukej se do të më pëlcisnin veshët. Ula kokën dhe u mundova ta shmangia këtë zhurmë që më ngjante se vinte rrotull nëpër studio. Aktorët kishin nisur leximin e tekstit. Ndërsa unë dëgjoja i mbërthyer në karrige... Ku e ka mbështetjen ky njeri, ku... Ka zëra se ka kleçka nga biografia... S’do ta ketë të gjatë këtu... Pa mbështetje gjendesh si peshku pa ujë. Më ngjan i urtë, i mirë, duket i sjellshëm sado që thonë që vjen nga fshati. Nuk ngjan si fshatar dhe të folurën e ka ndryshe. Zëri buçiti në veshin tjetër; i ati i tij paska qenë oficer i Zogut. Aha, s’e ka të gjatë i gjori. Do ta hanë shpejt... Thuhet se në darkën e madhe të lindjes së trashëgimtarit të mbretit kanë qenë të ftuar!!!... I ke parë fotografitë, e ëma ka dalë si princeshë. Po tani?... Punojnë në kooperativë. I gjori djalë s’do t’ia dalë dot. I thonë Vlorë këtu,... Vlorë e kuqe. S’ka vend për këta mercenarë. ... Të shohim si do luajë. Kush pyet për talentin e tij, as që na duhet fare. Ndërsa unë nga ana tjetër, qëndroja përballë këtyre artistëve që një pjesë e të cilëve edhe i njihja së largu. Pyesja veten, ç’mendojnë vallë, përse qëndrojnë kaq të ngurtë, përse nuk më thanë as fjalët e thjeshta të mirëseardhjes. Vështroj me vëmendje se ndoshta ndesh ndonjë shikim dashamirë. Por ata ishin të preokupuar me njëri tjetrin dhe po bënin ushtrimet e të folurit skenik,... ba, be, bi, bo, by, bu, bë,... ca, ce, ci, co, cy, cu, cë,...”E shes thesin s’e shes thesin”,...”
  • 51. 51 Plepi pak i plakur, plot palcë paska patur”... Po të vinte dikush nga jashtë të shikonte auditorin, do t’i ngjante si një sallon të çmendurish që presin radhën të shtrohen. Duke bërë këto ushtrime ndieja brinjas, të më hidheshin shikime shkaras. Atmosfera ndihej individuale, me shakara të hedhura ndaj njëri tjetrit, si për të treguar afërsinë që kishin dhe aty mund të dalloje kush ishte “primi”. Ai ruante shikim të rëndë, fliste ngadalë që të gjithë ta dëgjonin. Priste të respektohej. Dalloheshin qartë pozicionimi i dy grupimeve; të atyre që ishin të shkolluar dhe pjesa tjetër që kishte ardhur nga lëvizja amatore. Shakatë vijuan, paraqitja dukej harmonike, e sjellshme, e respektuar, të përkushtuar ndaj punës. Nisën provat. Po i ndiqja me vëmendje. Në elementët e punës ndihej arkaizëm, loja me zërin, enfazë, britma. Mungonte komportimi ndaj partnerit, secili mundohej të luante për vete. Këto i mendoja, nuk ja thashë askujt. Ndiqja provat dhe përpiqesha të ingranohesha në atë ambient jo tepër miqësor, pak të ftohtë. Me qëndrimin e tyre dukej sikur thoshin, “pa të shikojmë ty more i ri, ç’do të na bësh, po presim”. Dhe unë po prisja të merrja rolin e parë. Por ai s’po vinte dhe unë qëndroja i heshtur duke vëzhguar provat çdo ditë me radhë, në pritje. Çasti i rolit erdhi krejt papritur. Do të vihej në skenë një dramë me temë nga lufta kundër turqve gjatë periudhës së Skënderbeut. “Kapedani”, u vu në skenë nga Andon Qesari. Ishte dramë pa pretendime, me personazhe skematikë. Mu besua të luaja rolin kryesor, Kapedanin himariot, që u ngrit për të luftuar për vatanin së bashku me bashkëfshatarët e tij. Shfaqja ishte jubilare, me rastin e 500-vjetorit të lindjes së Skënderbeut. Në të gjithë vendin u bënë festime të
  • 52. 52 mëdha. Nuk e di si luajta. Por kam përshtypjen se do të kem bërë lojë të jashtme, duke luajtur figurën autoritare të Kapedanit, që i kishte “peshë” fjala dhe ishte trim. Të gjithë këto elementë të shkëputur nga konteksti i veprimit të ngjarjeve më krijuan një lloj kontraksioni, në zë, në xheste. Ndonëse luajta e fola, diçka thashë e bëra plane për të rrethuar armikun, dhashë urdhëra dhe vetëm kaq. Munguan emocionet në lojë, marrëdhëniet me partnerin, me ngjarjen,... u luajt si në përgjithësi. Megjithatë shfaqja u prit ngohtë, u thanë dhe ca fjalë për mua. Pa kaluar shumë kohë, ishte përsëri Andoni që më besoi rolin e Gencit te drama “Shtëpia në bulevard” të Fadil Paçramit. Këtu gjithçka ishte ndryshe. Ishte rol karakteri, shumë afër perceptimit tim artistik dhe atyre çfarë kisha luajtur kur isha student. “Gencin” e tipizova duke marrë nga jeta elementë që e bënin të besueshëm dhe interesant në veçanti. U mundova që nga veprimet e jashtme, lëvizjet, xhestet, veshjet, psikologjia, të depërtojë në brendësi të personazhit duke krijuar atë figurë të këndshme që u mirëprit dhe u vlerësua nga spektatori. Po figura e “paharruar” që erdhi krejt papritur dhe e bëri emrin tim të njohur si aktor do të ishte Shero Nereci, nga komedia e Naum Priftit, “Dasmë pa nuse”, e vënë në skenë nga Artisti i Popullit Albert Verria. E zakonshme si komedi, e thjeshtë në kompozicion, e ngritur mbi situata të këndshme dhe të papritura që ndjekin njëra tjetrën. Puna me Albert Verrinë regjisor, më tërhoqi pa masë, më inspiroi me fantazinë e vet fluide duke na larguar barrierat dhe kornizat që aplikoheshin atëherë në procesin krijues. U ndjeva i lirë, mund të bëja ç’të doja, s’do të kisha sy që të më shikonin shtrembër. Atmosfera e mirëfilltë artistike i dha krahë krijimtarisë së të gjithëve.
  • 53. 53 Në qendër të komedisë janë dy të rinj të dashuruar por martesën e tyre në një moment e pengojnë zakonet e prapambetura. Shero Nereci dilte në skenë vetëm në tre episode të veçanta, jo shumë të spikatura. Në tekst është një personazh episodik i dorës së tretë. Atëhere si u ngrit ky rol në lartësi që e bën thuajse të pavdekshëm?! U brohorit në skenë. Spektatori e mori me vete si një krijim me vlerë që s’mundi ta harrojë nga mënyra se si u interpretua, si fliste, çfarë bënte për të bërë realitet ëndrrën e vonuar e të parealizuar për të siguruar “një çikë nuse”! E pra, s’kishe si të mos qeshje deri në shpërthime gati Homerike, kur ky personazh dilte në skenë. Spektatori mezi e priste. Dalja e tij shoqërohej me britma hareje që shkulmonin sallën. Dhe ishte vetëm një personazh episodik por që mori aq shumë jetë në shkulmet artistike që shfaqi. Historiaekëtijpersonazhi“legjendë”tëkarrierëstimenisi thjesht dhe pa bujë. Isha i etur për një realizim të mirëfilltë dhesëbashkumeshokunekursitdhekolegun,aktorinArqile Nasho do të bënim një punë që mund të thuash se ishte një shkollë e vërtetë dhe ka mbetur në kujtesën e spektatorit nga dy krijime të rralla: Haxhi Hasa Dhe Shero Nereci. Njëri i luajtur nga Arqileja dhe tjetri prej meje. Ne i morëm këta dy personazhe për dore, shëtitëm me ta përgjatë bulevardit, zbërthyem psikologjinë e tyre, botën e brendshme, karakteret, mënyrën se si e perceptonin jetën, filozofinë e tyre, duke krijuar djalogje përtej atyre që kishte teksti. I vendosëm personazhet tona në rrethana të tjera, të ndryshme nga ato të tekstit. I veshëm, i zhveshëm, i lamë në det, iu dhamë për të ngrënë, i çuam në darka luksoze nëpër hotelet e turizmit, i çuam në dasma e gosti. Në rrethana e situata nga më të pabesueshme që mund të pillte imagjinata jonë. Dhe ata u bënë pjesë e jona. Ne jetuam me ta, gjetëm gjuhën e tyre me atë timbër të veçantë të krahinës së
  • 54. 54 Myzeqesë. Kjo na ndihmoi për ta jetësuar secili personazhin e tij që rritej ngadalë si një fëmijë i vogël. Sajuam “lojra” ndërmjet tyre, argëtoheshim dhe dalëngadalë aktori dhe figura do të bëheshin si dy krijesa siameze. Lindi nevoja për një çadër shiu,... e gjetëm dhe atë. Ku do të vendosej kjo çadër. U mendua që Shero Nereci ta varte te qafa, pas shpine. Në fantazinë time u shfaq një torbë, ku personazhi do të mbante reliket e tij. Ishte një vetmitar i mjerë, pa grua e familje dhe Haxhi Hasën e kishte strehë, e kishte kumbar. Në fund, në rrethanat e krijuara deshi t’i merrte vajzën pikërisht kumbarit të vet, Haxhi Hasës. Absurdi arrin kulmin, sharmi i rolit shpërthen në mijëra fishekzjarre që mbushin sallën plot brohorima e ovacione pambarim. Dhe sot pas dekadash të tëra, shumë qytetarë në memorien e tyre më kujtojnë me këtë rol. Edhe pse pas gati 25 vjet punë si regjisor shumë spektatorë të brezit të vjetër më dinë se jam aktor në teatër. Duke folur për këtë periudhë të punës si aktor, nuk mund të mos përmend Vollodjan, personazhin e dramës “Sinjali i kuq” të shkruar nga Bashkim Kozeli dhe vënë në skenë prej Piro Savës. Në themel të dramës qëndron konflikti ndërmjet marinarëve rusë dhe atyre shqiptarë, për bazën e Pashalimanit në betejën për nëndetëset. Aty luajta ushtarin Vollodja, i cili në truprojë gati sa nuk u përfshi në konflikt të armatosur me ushtarin shqiptar, Agimin. Gjithë tensioni ishte aty, ku mund të shpërthente konflikti i armatosur. Spektatori ndjek me ankth dhe tension dialogun tonë, shikon çdo xhest tonin, çdo lëvizje apo shikim. Ç’do të ndodhte, kush do të qëllojë i pari,... tani, në çast. Rreziku qëndron aq pranë. Armët janë gati, të mbushura dhe...! Në këtë skenë me mjete të goditura artistike i dhamë spektatorit, gjithë dramën që qëndronte pezull në këtë
  • 55. 55 prishje të madhe, të asaj miqësie që dukej e përjetshme. Duartrokitjet që shoqëruan këtë skenë tregoi se aktorët arritën të japin me vërtetësi ekstratin artistik të personazheveqëluajtën.Ishtepërvojaeparëqëinterpretoja njëroldramatik,dhekjomëkrijoiatësadisfaksiontëvërtetë që të jep magjia e skenës. Kur po krijoja portretin si aktor më kërkojnë për të shkuar në Tiranë për t’u specializuar në regji për estradë. Çfarë do të bëja? Ndodhesha në mëdyshje. Jeta papritur do të merrte tjetër drejtim të panjohur për mua. Nuk pranova të merrja një përgjegjësi të tillë telashesh e preukopacioni. Por pas kërkesës insistuese të përfaqësuesit të ministrisë dhe të organeve eprore në qytet vendosa të pranoj... Nuk e di pse pranova! Këtë e them jo se puna në estradë nuk më ka dhënë kënaqësi, por duhet të pohoj se atë çfarë provon aktori në skenë, atë që ndjen e shijon, atë kontakt të padukshëm kur ndjen regëtimin e shpirtit të sallës, kur provon sintonin e rrahjes së zemrës ndërmjet skenës, aktorit që luan dhe spetaktorit në sallë; këtë nuk e ndjen më duke qenë regjisor. Ky kontakt gati magjik aq sa dhe jetësor është i pa zëvendësueshëm. Përveç të tjerave, duke qenë aktor jeton me rolin dhe për rolin, kurse regjisori mban mbi shpinë një barrë të rëndë; puna me aktorët, preferencat e tyre, grindjet, mëritë, thashethemet, intrigat pas shpine, të gjitha këto janë të pashmangshme. Puna shkencore që duhet bërë me aktorë, të cilët pavarësisht talentit, nuk e kanë nivelin e duhur arsimor. Nuk është punë e lehtë dhe këtë unë e dija. Shumë vite më vonë kur nuk isha më aktor por drejtoja punën në estradë me detyrën e regjisorit, do të shikoja gjithnjë një ëndërr të çuditshme. “Më dukej se isha aktor dhe gjendesha në prapaskenë, në dhomën e grimit. Mundohesha të vishja rrobat e rolit të Shero Nerecit, se dikush më thërriste për
  • 56. 56 në skenë. Sado që nxitoja dhe përpiqesha nuk arrija dot t’i vishja rrobat e personazhit, gjithmonë diçka më mungonte. Duke u përpjekur për të dalë në skenë me ankth e tension, mbetesha përsëri në dhomën e grimit”. Këto ishin lojëra të subkoshiencës që shfaqeshin në gjumë në formë ankthesh për gjëra të paplotësuara, të vonuara, të mbetura pezull që shqetësonin vetëdijen time. Ishte ëndrra e aktorit që më mungonte shumë. Pedagogu i kursit të regjizurës do të ishte profesori Kujtim Spahivogli, që për fat të keq nuk ishte më i dikurshmi. E gjeta të transformuar, më qëndroi ftohtë, i huaj, i largët, sikur të mos i kisha njohur... Pse?! Nuk më mbetej vetëm të shprehja respektin për pedagogun tim që më mori nga malet dhe më bëri të thith ajrin e një jete tjetër, plot ngjyra e bukuri magjike, që t’i sjell vetëm arti, me duartrokitje, suksese, personazhe të realizuar por dhe ndonjë dështim; siç është e natyrshme. E adhuroja në kuptimin e vërtetë të fjalës, për shpirtin e madh, për kulturën profesionale që zotëronte. Ftohtësia e tij në takimin tonë, më la të kuptoj se ndoshta kritika që i bëra, vite më parë kur isha akoma student, nuk e kishte harruar. Kjo gjë indirekt më mësoi, se të thuash të vërtetën, jo gjithmonë bën miq. E vërteta sido që të jetë është e hidhur dhe asimilohet me vështirësi. Atëhere ç’mbetet?! t’i nënshtrohesh hipokrizisë, servilizmit, të keqes. Vështirë ta kuptosh sepse nga një anë qëndron virtyti, e vërteta, e drejta që e predikojmë me aq zell, nga ana tjetër gjendet e liga...! Këto mendoja ndërsa lashë lokalin ku u takova me profesorin dhe u nisa për në institut ku ndiqja leksionet e regjizurës. Mendja më mundonte përsëri, ethshëm: se ja, përpara meje shfaqet shoqëria e veshur dhe e stolisur me petkun e gënjeshtërt të demagogjisë që troshit mendjet tona për t’i nënshtruar dhe për t’i përshtatur në formate
  • 57. 57 djallëzore. Atëhere ç’vend zë e vërteta në jetë? Po sinqeriteti dhe shpirti i dlirtë ku shkojnë. Përfundojnë të prangosur nga vargojtë e moralit të rremë. Kontakti me pedagogun që e adhurova gjithmonë mbeti i tillë, i pashpresë, i përhumbur. Ky do të mbeste një zhgënjim për njeriun që beson shumë dhe e urren falsitetin, shtirjen në jetë, ashtu si në skenë. Në qytetin e madh që gjithnjë më gllabëronte me tonin e vetë të jetës, në fillim të viteve 70- të, ne që vinim nga province ndjenim erën e ndryshimeve që kërkonte koha... Gjithmonë koha! Është ajo që na thërret për të gjetur lirinë e humbur në tymnajat e demagogjive tjetërsuese. Po ecja në rrugët e qytetit që kërkonte ndryshimin, dhe ndesha me një turmë që qëndronte e heshtur pranë ndërtesës së gjykatës: ç’po bëhej, ç’kishte ngjarë? Po bëhej gjyqi i profesorit dhe regjizorit M.L.... Ky ishte pedagogu im që më pati mësuar të folurit në skenë. Si ishte e mundur, ç’ishte ky gjyq. Këmbët pa dashur më çuan lart ku ndodhej salla që zhvillohej gjyqi. Te dera qëndrova një hop dhe u futa brenda. Salla ishte plot. Zemra nisi të më rrahë fort. U mundova të gjeja profesorin. E pashë, ndodhej në radhën e parë së bashku me dramaturgun M.J., autorin e “Njollave të murrme”. Po bëhej gjyq. Profesorin e njoha me vështirësi... Ishte i tjetrësuar. Dolën njëri pas tjetrit dëshmitarë fiktivë që unë i njihja, me dëshmi fallco. Sajesa të tmerrshme të një kohe mizore... Në institutin e arteve kishte nisur “kryqëzimi” i profesor Kujtim Spahivoglit; e akuzonin për ndikime futuriste gjatë vënies në skenë të komedisë së Majakovskit “Banjat”. Kryqtarët akuzonin, profesori mundohej të mbrohej, ata e sulmonin dhe e akuzonin për herezi që nuk besonte te ai. Profesori përpiqej të mos e pranojë akuzën që i bëhej. Zëri i dilte i zbehtë, pa forcë tek luftoi për atë që e quante
  • 58. 58 “art të vërtetë”. E shikoja tek përpëlitej ndërsa e godisnin pa mëshirë duke e flakur drejt asaj vdekjeje të ngadaltë, i syrgjynosur, i mohuar!... Më parë vdes shpirti e pastaj vjen pashmangshmërisht edhe tjetërsimi fizik drejt asgjësë,... dhe profesorin e gjetën vite më vonë në shtëpinë e tij në qytetin e madh pa jetë, me dorën e zgjatur drejt barnave që nuk i mori dot më... I papunë kishte bredhur si lyps nëpër zyra. Ndërsa ndërroi jetë i vetmuar me dorën e shtrirë drejt mërisë së njerëzve që e braktisën. Duke i kundruar ato ngjarje nga larg dhe duke parë atë paburrëri që na karakterizion për të gjymtuar njëri tjetrin. Duke parë gjakftohtësinë si u realizuan ato goditje fatale lind padashur pyetja; pse kërkojmë me aq zell të shfarosim mikun, shokun, bashkëshortin, deri në poshtërim. Ç’na shtyn të jemi kaq të verbër për të parë?! Dhe çuditë nuk mbarojnë me kaq. Ndërsa mbarova kursin e regjizurës, ministria kërkoi të qëndroja pranë digasterit, me punë në drejtorinë e kulturës. Por çudia është se qyteti im nuk donte të më lejonte. Pas shumë këmbënguljesh u pa qartë se biografia ime nuk ishte e përshtatshme për të punuar në atë instance të lartë. Në gazetën “Drita”, ku kisha botuar në atë vit që ndiqja kursin disa shkrime për skenën të vlerësuara nga ata që i lexuan, erdhi një telefonatë alarmante. “Si?! Djali i ish oficerit të Zogut? Ai të guxojë të shkruajë në Drita. Si e keni lejuar. Do të përgjigjeni për këtë. Morët vesh. Dhe telefoni ishte mbyllur në zyrën e kryeredaktorit. Më vonë telefoni ra përsëri; Të ndalohet menjëherë, të mos botohet asnjë shkrim i tij. U kuptuam”! Ngrinë marrëdhëniet me gazetën Drita. Lajmi qarkulloi dhe në qytetin tim ku erërat e lirisë nuk kishin fryrë ende. Uktheva,përtënisurpunënnëestradëneqytetin,regjisor. Kishte nisur murosja ime për së gjalli.
  • 59. 59 KAPITULLI V ËNDËRR E VRARË Dhe rininë mizorisht na e vranë, Na u mpak, u mpi, u tret në errësirë! Pse kujtimet nuk më lenë,... ndiej tim atë. Ç’dëshirë të ka mbetur pa plotësuar vallë. Do të nisja punën si regjisor. Nuk e dija ç’do të bëja, një mori gjëra më mplekseshin, më ngatërronin, nuk dija nga t’ia nisja. Ngjarjet e qytetit të madh, arrestimet, gjyqet, internimet më mbetën në kujtesë si bëma trishtimi. Telefonatat në redaksinë e “Dritës”, frika e redaktores që më tregoi të fshehtën duke u dridhur prej frikës, diku, larg në anë të Lanës për atë që i kishte thënë kryeredaktori. Pyesja veten; për çfarë arsye gjithë ky alarm, për ca shkrime krejt të pafajshme që nuk cënonin askënd. Veç shprehnin pikëpamjet e mia për probleme të thjeshta, shkencore, që kishin të bënin me skenën, me lojën e aktorit, mbi regjinë. Çfarë fshihej pas këtij alarmi... Mos do të isha viktima e rradhës pas goditjeve që u bënë në kryeqytet? U përpoqa të qetësoja veten se frika që ndjeja ishte e kotë dhe se duhej të punoja me devocion.
  • 60. 60 Ecja rrugës dhe paranoja më ndiqte nga pas. Kaloja nëpër mend të gjitha takimet që bëja gjatë ditës, bisedat i kaloja në analizë të veçantë për të parë se mos ndonjë fjalë e imja mund të interpretohej ndryshe. Dhe dosjet ishin gati, biografia gjithashtu me letrat anonime... Dhe informacionet e tjera që vinin nga “gjurmuesit” e zellshëm. Sidoqoftë duhej të punoja. Estrada priste vajtjen time. Ëndrra për një punë në Tiranë u mbyll një herë e përgjithmonë. Duhej të kthehesha në qytetin tim. Aty më prisnin... Po si? Gjithandej më rrethonte një heshtje e çuditshme. Pikëpyetjet qëndronin pezull, të pamëshirshme. Trupa nuk e priti me ndonjë entuziazëm të veçantë emërimin tim në krye të punës. Drejtori njoftoi detyrën që do të kryeja dhe u largua. Mbeta vetëm. Unë dhe aktorët. Çfarë do të bëja, si do ta nisja punën në trupën, që kishte në gjirin e vet aktorë të kalibrit kombëtar, Gaqi Vishi, Leka Kruta, Evgjeni Shtrepi e të tjerë. Në trupë mungonin aktorët e rinj, Afrimi dhe Agroni. Për arsye që unë s’i dija, nuk ishte pjesë e trupës këngëtarja e njohur Kleopatra Skarço, ndërsa Leka kishte pësuar një defekt në artikulimin e fjalëve për pasojë, i merrej goja dhe ngjante gati i pashpresë aktivizimi i tij me ngarkesë artistike. Në çdo material që merrte disa fjalë të tekstit nuk mund t’i shqiptonte, për pasojë ia zëvendësoja. Ardhja e Manes nga lëvizja amatore ishte shpresëdhënëse, por me të nevojitej një punë jo e vogël për ta sjellë në parametrat e duhur, për nivelin e trupës profesioniste. Po t’iu shtosh gjithë këtyre mangësive në të cilën ndodhej trupa në atë kohë kur unë do të nisja punën edhe mungesën e përvojës nga ana ime, atëhere kuadri bëhet i plotë. Në rast se i shton akoma edhe luftën e “bërryleve” që vepronte në prapaskenë, puna do të dukej e pashpresë. Në këtë situatë komplekse, më thirrën në udhëheqjen
  • 61. 61 e K.P, sekretari i parë, i cili duke e ditur që isha disi në mëdyshje u mundua të më nxiste për të punuar me kurajë. -Ne e dimë gjendjen, - më tha me ton dashamirës, - dhe ne do të të ndihmojmë. Por ti puno . Mund të bësh dhe disa zëvendësime po të jetë nevoja, Leka Kruta tani atje duket i tepërt. -Si?! Por ai është më i miri shoku sekretar. -E di, por nuk shprehet dot. Në atë gjendje që është nuk e lëmë dot në skenë. U ngrit, më dha dorën dhe unë u largova. Këtë bisedë nuk e komentova me askënd, as me Lekën. E ruajta për vete, që ta kisha si pikënisje për një fillim të ri në estradë. Ndava rolet e shfaqjes së parëm... Materialet letrare nuk kishin premisa për humor. Megjithatë u dha premiera e parë, e cila qëndronte në kufijtë e dështimit. Aty u pasqyrua më së miri mungesa e përvojës, sidomos për sa i përket, përzjedhjes së libretit. Skeçi, është një “dobiçllëk” më vete. Të ngjan se është i bukur dhe mund të bësh bllof, të mos ketë humor, të mos iu pëlqejë aktorëve, apo thjesht është i dobët. Sepse skeçi në vetvete është një truk ku duhet të përfshijë spetaktorin që ai ta besojë atë që po ndodh në skenë. Dhe mbasi realizohet kjo, atëherë gjithçka shkon mirë, humori bëhet i pranueshëm dhe çdo gjë funksionon. Mbetej loja e aktorit. Në këtë fushë isha shumë më i përgatitur, sepse duke qenë vetë aktor, i njihja bazat shkencore të krijimtarisë skenike. Pikërisht, këtej nisi puna, së pari me Lekën por edhe me aktorët e tjerë, të shquar dhe me përvojë. Sepse loja e aktorëve në estradë, pavarësisht nga arritjet, përgjithësisht vuante nga skematizmi, nga loja shabllone, gjestikulimet e tepërta, nga deformimet e mimikës me qëllimin e vetëm, për ta bërë me çdo mjet e mënyrë spektatorin të qeshë. U vendos bërja e analizës specifike të përmbajtjes së
  • 62. 62 skeçeve, të personazheve, figurave artistike, të mjeteve artistike që do të përdoreshin. Fjala mori vlerën dhe peshën e nevojshme që aktori do ta përdorte me efikasitet, pa rënë në vulgarizma, duke gjetur kontekstin, përmbajtjen. U përcaktuan marrëdhëniet me partnerin, rrethanat, atmosfera. Ato gjëra që deri dje ishin bërë me intuitë, tani u vendosën mbi baza shkencore. Në këtë mënyrë; skeçet, loja e aktorit, figurat e krijuara u bënë më jetësore e të pëlqyeshme për spektatorin. E qeshura buroi natyrshëm; një e qeshur që dilte nga thelbi i përmbajtjes dhe jo nga deformimi i formës. Kjo është e senca e gjithë asaj pune që u bë me aktorët. Lekën, një ditë e mbajta mbas provave dhe e pyeta: -Ti Leka, përse të merret goja -Më shikoi me ata sy të pafajshëm si prej fëmije dhe ngeli.-Hë, ma thuaj pse? -Nuk e di unë,... Ç’të them, kam shumë emocione. -Edhe këtu në prova ke emocione, që më kërkon të të zëvendësoj fjalët! Me çfarë t’i zëvendësoj unë ato, skena punon me fjalë. Ajo është arma jonë. Kurse ti më thua të t’i heq. Domethënë do të ç’armatosesh. Me çfarë do të luftosh atëherë. -Nuk e di, ja ma thuaj ti ç’të bëj. -Do më thuash, ku e mëson tekstin e rolit? -Në shtëpi,-u përgjigj Leka i habitur. -Në shtëpi, mirë, po si. -E përsëris me qindra, me mijëra herë sa më futet në kokë. -Nuk do ta bësh këtë që sot. -Po si do e mësoj atëhere. -Do ta mësosh në prova, do ta mësojmë bashkë. -Ua,...pos’mëhynnëkokëoregjisor,sit’iabëjunëishkreti. -Do ta mësojmë këtu të thashë në prova, do të qëndrojmë bashkë në studio. Ose do bëjmë këtë gjë që të shmangim marrjen e gojës, ose e kemi punën keq që të dy.
  • 63. 63 -Dakord,-tha Leka,-si të thuash ti, - por megjithatë nuk ishte shumë i bindur për këtë që po i kërkoja të bënte. -Fillo i thashë, nxirre tekstin. -Ja e nxora., - dhe Leka filloi të lexonte duke folur shpejt, pa pikë e pa presje. -Prit, - i thashë unë, - pikë së pari do të respektojmë shenjat e pikësimit, e dyta do marrësh frymë sa herë ndodhesh te presja. E treta do të punojmë për artikulimin e gërmave një nga një. Në fillim do shqiptojmë çdo gërmë më vete nga dhjetë herë, pastaj do i bëjmë dy bashkë, do të krijojmë rrokjet, fjalën e kështu me radhë deri sa ta përpunojmë gjithë tekstin e rolit. Dhe kështu punuam me durim e këmbëngulje me orë të tëra, ditë me radhë. Nisi kështu procesi i punës së diferencuar me këtë aktor të talentuar, të cilit po të mos ia korrigjoja këtë difekt e ardhmja e tij artistike vihej në pikëpyetje, sepse ishte në një moment krize, që vinte nga mungesa e punës së kualifikuar të regjisorëve që kishin punuar me të. Sekreti i kësaj pune qëndronte në faktin që zanoret, bashkëtingëlloret duhet të “ngjiteshin” për goje duke i artikuluar saktë e bukur që të mos bëheshin lëmsh njëra pas tjetrës në aparatin folës dhe të bllokonin aktorin në të folur. Kjo punë, që zor se mund ta ketë bërë ndonjëherë regjisor tjetër, shpejt dha rezultatet e duhura. Që nga ky moment, Lekës jo vetëm që nuk ju mor më goja, por e fluturonte tekstin pa ndonjë vështirësi sado i gjatë që të ishte. Artisti i shquar, u vendos në vendin që i takonte në premierat e mëvonshme, ku falë talentit të tij të rrallë; plastikës, elegancës në lojë, elokuencës, sinqeritetit me të cilin e rrokte figurën, aftësive krijuese e improvizuese, lojës shumëplanëshe në skeç, këngë, parodi e pantomime, mbeti idhull i spektatorit, deri sa mosha e nxori në pension. Lekës, unë nuk i dhashë talentin, e kishte atë vetë, vetëm e
  • 64. 64 organizova këtë talent dhe e vendosa në binarët e shkencës. Të njëjtën punë kam bërë edhe me Manen i cili vinte nga lëvizja amatore. Ai kishte një talent të lindur, unë vetëm e përpunova në kuzhinën artistike dhe Mania arriti majat e artit të vërtetë. Fola vetëm për miqtë e mi që janë koshientë për atë që iu kam dhënë dhe e di që e vlerësojnë. S’po përmend të tjerët se nuk e di në do të më kuptojnë. Por në një formë apo në tjetrën kjo punë ka vazhduar edhe me aktorët e tjerë. Ky mbeti brumi që ngriti estradën lart në ato pak vite që unë punova përpara dënimit tim dhe që vazhdoi më vonë kur u riktheva gjatë periudhës njëzet vjeçare, në vitet e tranzicionit. Të gjithë e pamë çfarë ngjau me “Portokallinë”. Në momentin që ajo humbi kontaktin me realitetin, humbi dhe freskinë dhe ra në kthetrat e monotonisë dhe vulgaritetit. E vërteta e shfaqjeve që kam vënë në skenë, me varietenë por edhe me teatrin, qëndron në faktin se brenda tyre kam derdhur shpirtin, zjarrin e zemrës, fantazinë, intuitën, kulturën, njohjen e jetës, gjithçka. Viti 1974. Bëhej prova e përgjithshme e shfaqjes “ Koha ecën, koha s’ndalet”. Të gjithë kontrollonin: inspektorë, instruktorë, qytetarë, specialistë, njerëz që dukeshin në prova. Të ardhurit nga ministria verifikonin nivelin artistik pasiishte30-vjetoriiçlirimit,dheestradajonëdotëshkonte për festimet jubilare në kryeqytet, e ftuar për të dhënë shfaqje. Në “shfaqjen provë”, morën pjesë edhe udhëheqësit e lartë T.P... në rreth. Përfaqësuesit e ministrisë pasi e panë spektaklin erdhën dhe na uruan, folën me kënaqësi dhe entuziazëm për nivelin artistik dhe veçanërisht për një frymëtërenëpunënregjisorialedheatëmbrëmjeularguan. Por puna nuk kishte mbaruar me kaq. Përfaqësuesit e lartë T.P... nuk u prononcuan në përfundim të provës së
  • 65. 65 përgjithshme. U larguan pa takuar askënd, pa thënë asnjë fjalë, pa bërë vërejtjet që ishte zakon,... Të gjithë ishin larguar. Pa folur! Të nesërmen fytyrat e tyre dukeshin të zymta. Na mblodhën në studion e provave të teatrit. Në sallë zotëronteheshtja.Mëftuandhemuaqëtëishanëpresidium. Edhe Gaq Vishi nuk i bëri shakatë e tij të zakonshme, që të thyente akullin. Pritje. U ngrit sekretari i parë dhe në mes të qetësisë mori fjalën; -Shfaqja që pamë mbrëmë, - e nisi fjalën e tij sekretari i parë me ton të qetë, - ishte armiqësore. Ajo i kundërvihet vijës së partisë në rreth. Problemet janë trajtuar në fryma armiqësore,qënukkanëasgjëtëpërbashkët,meideologjinë i diktaturës së proletariatit. Ne kemi mendimin, që të mos e miratojmë dhënien e saj në publik. Do të marrim dhe masat e nevojshme, në përmirësimin e punës në institucion, për forcimin e partishmërisë dhe rolit drejtues të organizatës bazë. Gijotina ishte ngritur mbi kokën time. -Me leje, shoku sekretar!, - i zënë në befasi nga ndërhyrja ime sekretari heshti, u ul dhe tha i qetë. -Flisni, po ju dëgjoj. -Më falni që ju ndërpres, por e bëra këtë sepse nuk jam plotësisht dakord me ato që ju sapo thatë. Dhe këtë mund ta argumentoj. -Po, po për shembull, - tha sekretari. -Ju thatë që shfaqja është armiqësore. -Tamam, ashtu mendoj. -Se problemet që trajton shkelin vijën e P... – Sekretari aprovon me kokë. -Mendoj se nuk është tamam kështu. Njeriu ynë nuk është i imunizuar nga ndikimet e huaja edhe pse pleniumi i katërt i luftoi ato. Kjo është betejë e gjatë, që s’mbaron sot, tani, këtu. Ne në shfaqje godasim pikërisht konceptet
  • 66. 66 e huaja, dhe i fshikullojmë ato. Në të gjitha rastet triumfon pozitivja. Te skeçi i antenave, ku luan Leka e shohim atë të kacavjerur mbi pemë për të parë stacionet e huaja, në mes të llamarinave dhe teneqeve të bëra si antenë. Personazhi e Lekës kështu bëhet qesharak dhe ne e demaskojmë atë. Ku është armiqësorja këtu. Spektatori qesh me fenomenin sepse shikon si fshikullohet mbartësi i tyre. -Po,po!Kjonukështëarmiqësore,-uhodhethasekretari. -Atëherë ku është armiqësorja, se estrada është e përbërë prej skeçeve. Të marrim skeçin tjetër...! -Kështu veç e veç skeçet janë në rregull, - tha sekretari. -Atëherë ku është armiqësorja shoku sekretar. -Ne, duam të dali pozitivja. Se ja për shembull, ai djali në parodi që s’do të vejë në fshat, kjo nuk përbën të përgjithshmen të rinisë tonë. Prandaj duhet thënë në fillim me fjalë; “se në rreth ka me mijëra të rinj, që e kanë përqafuar këtë iniciativë të P..., por ka edhe ndonjë që... e të tilla, në hyrje të jepen arritjet që ka rrethi në shumë fusha”. Vërejtjet për “shfaqjen armiqësore”, ditën tjetër u riparuan dhe shpata e Demokliut, këtë herë nuk do të binte mbi kokën time. “Akuza”, e armiqësores ra...! Mbrëmje vonë. Ndihesha i lodhur, i trazuar, i shqetësuar. Pyesja veten; pse nuk më besuan? Çfarë kërkonin prej meje, përveç shfaqjes që u dha në publik me sukses të plotë për tridhjetë e dy netë me sallën e mbushur me spektator. Megjithatë, ndihesha i kënaqur sepse triumfoi guximi i artistit. Kurajua që e mbrojta punën time dhe të gjithë trupën. Më vinte çudi me atë që kisha bërë. Nuk ishte e lehtë t’i kundërviheshe sekretarit të parë,... Ku e gjeta forcën, argumentet për të thënë të vërtetën. Deri kur do të isha i tillë nën kërcënim, nën presion e pse jo, i survejuar?! Një përplasje me drejtorin dhe dosja fluturon nëpër mbledhjet e..., një debat për punën dhe dyshimet thellohen, një prapaskenë dhe intriga është
  • 67. 67 gati për kërcënim... Është koha kur dallgët shfarosëse kalonin nga një digaster në tjetrin. Dhe unë duhet të punoja, të frymëzohesha, të krijoja për t’i sjellë qytetit gazin e munguar, harenë. Armiqve atje tutje u pritej koka, vendi u mbush me të syrgjynosur. Gjëma mund të vinte pranë. Të vinte pa u ndier. Duke ikur në rrugën që të çon buzë detit, i vetëm,... pa njeri, isha afruar kabinës të plazhit ku banoja... Do të zhvillohej festivali zonal i estradave në qytetin L. doja të sillja diçka të prekshme në punën time krijuese, që ta flladiste njeriun e harruar në detin e skamjes. Estrada do të thoshte të vërtetën, dhe ne guxuam për ta bërë këtë me kurajo. Ndërkohë që nisa përgatitjet për premierën e re, në prapaskenë ngadalë, pa u ndier po përgatitej zhdukja ime. Po,...Po, çdo gjë ishte gati,... Kurthi gati. Mjafton vetëm një shtysë që të bije brenda. Mbresat e shfaqjes për turneun e L, mbetën të forta. Atje trupa jonë mori çmimin e parë ndërmjet Durrësit, Sarandës, Beratit dhe Lushnjës. Në diskutimet për spektaklin, pati përpjekje nga kolegë të tjerë për ta nënvlerësuar shfaqjen e trupës tonë, për ta goditur, gjë që është e natyrshme në një konkurim. Por nga presidiumi ku bëheshin diskutimet, u ngrit poeti Fatos Arapi dhe diskutoi plot emocion: “Nuk po flas si vlonjat, por si intelektual. T’ju them të vërtetën nuk e kam pëlqyer estradën prandaj rrallë e frekuentoj, por estrada e Vlorës që pamë mbrëmë, më bëri ta dua më shumë jetën, më shtoi optimizmin. Kjo tregon se qyteti i Vlorës kohët e fundit ka ecur përpara dhe estrada që pamë e pasqyron këtë zhvillim me artin e saj. Kjo shfaqje më bëri të ndihem krenar që jam vlonjat, të ndihem krenar për qytetin tim”. Duartrokitje të gjata dhe çmimi i parë si vlerësim i punës tonë. Më pas do të vijë e tatëpjeta dhe rrëzimi në humnerat e së panjohurës.
  • 68. 68   Fshati im Gjendet pranë malit, sikur i bën karshillëk me madhështinë e tij, hijerëndë me pllajat, me borën në majë që duket sikur e mban mbi shpinë. Është mali i Çikës i ndarë në dy pjesë nga ai hon i thellë që është më tepër se një përrua. Mali qëndron si kreshniku i lashtë i legjendës dhe ruan fshatin, i cili ngadalë ka zbritur poshtë si për t’u takuar me lumin. I lashtë është fshati im, i bukur, vendosur si të ishte tablo e një piktori që pëlqen kontrastet, thyerjet, ngjyrat. Thonë se të parët tanë të lashtë kanë zbritur nga shpati i Çikës, ku gjendet “Shpella e shkruar”, e zbuluar dikur nga im atë që njoftoi arkeologët. Nuk di erdhi ndokush për ta parë këtë relike të lashtësisë me ato shkrime të padeshifrueshme që askush se di përse flasin, kush i ka lënë ato gjurmë. Kur zbret poshtë në “këmbat e malit”, pikërisht aty ku nis të lartësohet, janë shtëpitë e para, të vjetra, të braktisura. Gjurmë të hershme të banimit. Në buzë të lumit janë “varret Ilire”; të gjatë, të pajisur me objekte vetjake, të mëdhenj. Edhe këtu askush nuk ka hulumtuar. Duke zbritur nga mali gjen strallë, një gur i vogël, i veçantë, i lëmuar me ngjyrë të ëmbël. Ndodhen kudo. Po t’i shkrepësh me një copë çeliku që i thonë hurorë, lëshon shkëndija që andej i thonë çika. Ndoshta edhe mali prej këtyre e ka marrë emrin, apo ndoshta prej rrufeve që shkrepëtijnë në dimër. Ky është fshati im, me shtëpi të vendosura në shpinë të njëra tjetrës, çatitë e të cilave dikur ishin të mbuluara me pllaka guri, me
  • 69. 69 portat me qemer. Shtëpitë formojnë një amfiteatër natyror. Ky është fshati me burra hokatar, gazmor e krenar. Me djem të pashëm e vasha si vesa e mëngjesit. Ky është fshati që po braktiset nga banorët e saj. Këtu u vendos familja, mbasi ikën nga ferma e vogël në anë të lumit, kur nisi jeta e përbashkët. Ç’kënaqësi kam ndjerë sa herë që kam shkuar te shtëpia prindërore, për të takuar familjen. Aty kam pasur gjithmonë vendin e prehjes, aty kam lexuar librat e parë kur mbyllesha me ditë të tëra në dhomën e gjumit dhe nëna me ëmbëlsi vinte dhe më thoshte, “ngrehu bir, dil jashtë, çlodhu, merr ajër të pastër”. Ndërsa unë vazhdoja të lexoja deri sa terri i natës futej në dhomë. Këtu më prisnin njerëzit e mi ndaj kur vija nga qyteti, rrugën deri në shtëpi e bëja sikur një forcë magjike më tërhiqte, pa e ndjerë tokën ku shkelja. Aty gjeja nënën që krahëhapur më thoshte duke më përqafuar: “erdhe biri i nënës”! pak më tutje qëndron im atë me mallin që nuk e shfaq gjithmonë hapur, më takon duke buzëqeshur lehtë. Familja prindërore mbeti për mua oazi i mirësisë që nuk ma zëvendësoi asgjë tjetër; as qyteti i madh atje larg plot zhurmë, as jeta në teatër, as shëtitjet mbrëmësore. Kërkesa e vetme ishte, martesa! Nëna gjithnjë më thoshte; “zgjidh një lule, bir i nënës, dhe këpute, se të gjitha lulet njësoj janë”. Po “lulen” që nëna ime e priste aq shumë unë nuk e këputa. As vetë nuk e di pse! Gjithmonë i premtova; “nënë, do të martohem, këtë behar e kam vendosur, po kam nevojë të çlodhem pak, të shëndoshem”. Dhe nëna niste trajtimin. Gatuante ca gjellë, që vetëm ajo dinte t’i bënte. Hapeshin sepetet sekrete dhe prej andej dilte mjalti gjithë aromë, që e ruante për mua dhe që e shijoja aq shumë. Por nga “menuja” nuk mungonin as zogjtë e skuqur, që të gatuar me gjalpë merrnin atë shije të rrallë që nuk e kam provuar më, për vite me radhë. Pastaj vinte
  • 70. 70 veza e freskët që sapo e lëshonte pula, e cila akoma nuk e kishte përfunduar kakarisjen, qumështi, kosi gjithë aromë dhe dhalla për tretje. Ishin këto që më mungonin, dhe që s’kishin asgjë të përbashkët me gjellët e restoranteve që frekuentoja në qytet. Veçanërisht skuqja e zogut ishte sekreti i ynë i vogël. Kur kthehesha nga pikniku te burimi i ftohtë, ku uji dilte nga thellësia e një shkëmbi dhe të merrte frymën me flladitjen që lëshonte, takoja babanë. Skuqesha i tëri, nuk e shikoja dot në sy, i shmangesha dhe shkoja më tej. Në përfundim të pushimeve, i çlodhur, i lezetisur dhe i shëndoshur do të kthehesha në punë. Nëna kur më përcillte, pa më thënë asgjë më shikonte me ata sy që flisnin aq shumë. Por martesa do të vononte. Oh, sa keq më vjen kur iu kthehem këtyre kujtimeve, të asaj kohe që nuk kthehet më. “Lulen e bukur” që nëna e donte ta këpusja, nuk e këputa. Megjithatë, festat, pushimet edhe gjatë dimrit, Vitin e Ri, gjithmonë i kalova pranë familjes. Ishte një kënaqësi e rrallë tek ulesha pranë zjarrit. Dhoma e ndriçuar zbehtë nga drita e kandilit dhe zjarri që kërciste në vatër. Prushi skuqte si meteor, poçja me fasule ziente dhe gurgullonte gjithë ditën. Gjelin e detit që nëna e piqte me saç dhe era mbushte dhomën gjithë aromë. Errësira bie ngadalë, ndonjë shaka... që mundohesha unë të bëja. Në të vërtetë Viti i Ri mbaronte herët. Rreth orës tetë të gjithë na kishte zënë gjumi. Në oxhak ndriçon vetëm prushi që shuhet ngadalë. Vitet kaluan dhe lulen e bukur që nëna kërkonte, unë nuk e këputa dot. Por atë verë nuk shkova si zakonisht. Ndihesha i humbur, me zemër të vrarë. Ndonëse ndodhesha aty, mendja më qëndronte gjetiu. Ishte dhënë goditja. Atë që nuk e realizuan dot, të “padukshmit”, hienat, shkrimet e pafajshme në gazetë, shfaqja armiqësore që megjithatë nuk rezultoi e tillë; e bënë kurthet e ngritura tinëzisht,... Ishte një kurth si
  • 71. 71 të gjithë kurthet e tjerë që në histori kanë rrëzuar mbretër e perandorë, kanë përmbysur njerëz të fuqishëm e dinasti, në shekuj gjatë epokave. E, kush isha unë? Asgjë, veçse një krijesë i rrethuar nga vargonjtë e padukshëm. Atë verë, ndonëse ishte verë, nuk e ndjeva se streha ime e çlodhjes, për herë të parë nuk po më jepte qetësinë e munguar, sepse shpirti ndihej thellësisht i trazuar. Nëna që më shikonte... Im atë më kishte thënë në një nga profecitë e tija: “Ruhu nga femrat,seatomundtëpërdorenpërçdogjë”!Ekuta dija unë, se fati im, i tillë paskësh qenë?!... Mali i lartë qëndron aty i paluajtur, hijerëndë,... Kokëlartë,... Prindërit heshtin e shpresojnë që të mos jetë e vërtetë. Unë me shikimin e fiksuar në zbrastësirë, shpresoj:... A mund të ndodhë, ekziston drejtësia, e vërteta. Por këto dokrra i kishte marrë lumi, ndërsa mali, Çika hesht, me dëborën në majë që nuk ka shkrirë akoma.
  • 72. 72 KAPITULLI VI KOHA ZERO FAJESIA E FAJTORIT PA FAJ Dhimbja na u shaq pa mëshirë, Si kuçedër, që sulet mbi viktima, dhe përpin me etje, çdo gjë! Dikush thirri nga tribuna e lartë: - Të ndalet koha! -Është ora e gjykimit... -Zotat kërkojnë gjak. - Koha tjetër u paraqit në gjyq. Turma mërmëriti: - Na duhen gjyqe, gjyqe... Shumë gjyqe. Dënime,... Dënime, dënime. - Çfarë ka bërë, - Pyetën nga turma. - Është përpjekur të vrasë gënjeshtrën. - Të vrasë gënjeshtrën, e ç’faj na qenka ky? - Të duket pak, - Unëgriti njeriu i turmës. - Të ndëshkohet, - Thirrën të tjerët. - Ky s’është faj, - Foli burri me qime të kuqe në turmë. - S’është faj? Dhe guxon të thuash që s’qenka fajtor. E
  • 73. 73 kupton ç’do me thënë ka “guxuar”. - Ka guxuar!, - Thirrën njëzëri të gjithë. - Ka guxuar, ka guxuar, ka guxuar, - Turma mërmëriti nën zë. - Pretendon se ka punuar me ndershmëri dhe ka patur suksese në punën e tij. Është e vërtetë, - Pyeti gjykatësi vetull kalesh. - E vërtetë, e vërtetë, e vërtetë, - Mërmëriti turma pa kuptim. - Ta damkosim! - Klithi prokurori duke u dridhur sikur të kishte rënë tërmet. - Ta njollosim, ta njollosim, - Vijoi turma e eksituar. - Ta mposhtim, - Prokurori u hodh përpjetë. - Ta mposhtim, - Thirrën të gjithë njëzëri. - Gjyqi vijon nesër - Gongu. - Seanca e dhjetë... Faktet mungojnë. ............ Gjithçka që ngjau në atë sallë, është rrjedhojë e një të vërtete të çuditshme. Isha mësuar që ta shihja jetën si një fushë të blertë ku mund të luhen lodrat me bredhore e lule shumë ngjyrëshe, ku do të bëja punëra të mira i pa trazuar prej askujt. Atje në buzë të lumit, në vetminë ku isha rritur, nuk më patën mësuar për ekzistencën e demonëve. Ata sikur mbijnë nga dheu dhe më vonë na rrethojnë gjithkund. I edukuar për të qenë i dlirë dhe plot çiltërsi në shpirt, guxova më tepër sa duhej në jetë, dhe kisha gabuar. Sepse virtyti ka një kufi ashtu si dlirësia, e pastra, njerëzorja. Përndryshe këmbëngulja për të bërë realitet një ëndërr, vizionet e së cilës shfaqen përtej kufijve që duken, atëherë dhe mënyra e gjykimit do të ndryshojë në kahje tjetër. Isha i mësuar me punë, veç punë, përditë punë. Punë pa kufij, me këmbëngulje, vullnet e pasion. I pambrojtur, pa mbështetjen e nevojshme në përpjekjet për të thyer
  • 74. 74 kornizat, për ta nxjerrë artin nga shabllonet e për të sjellë në skenë jetën mbështetur në të vërtetën absolute dhe harmoninë që ekziston në natyrë. Thyerja e tabuve, mënjanimi i vulgaritetit në lojë, në gjuhën skenike, nuk ishin një punë e lehtë. Sjellja e një kulture të re në mënyrën e interpretimit, do t’ia ndryshonin fytyrën estradës. Të gjitha këto, që në zhargonin e përditshëm quhen përmbysje, s’ka si të mos hasin në rezistencën e mediokritetit. Përplasje, kundërvënie, pengesa, intriga do të ishte sfondi ku unë do të punoja. Ndodh pastaj që çdo fjalë e thënë merr kuptim tjetër, interpretohet, “zbulohen” të fshehtat e saj. Çdo xhest, çdo mendim qëmtohet për të nxjerrë fshehtësinë e misterit që fsheh. Ndoshta kisha guxuar tepër, guximi në një shoqëri që noton në detin e hipokrizisë dhe të servilizmit i ngjan më tepër revoltës për ndryshim të raporteve me realitetin dhe krijon më tej, pa dashje, mizëri armiqsh që as nuk të kanë shkuar ndonjëherë nëpër mend, që do të ndjekin pas çdo hapi, ditë pas dite. Të futen në skutat e jetës dhe të ndjekin si fantazma duke analizuar gjithçka që bën. Ndërsa ti punon çdo ditë dhe s’di asgjë, punon pa fund për të krijuar të bukurën që depërton dhe përsos botën e njeriut. Punon dhe harron që ekziston edhe një botë tjetër, e errët që të ndjek, të vëzhgon pambarimisht, pafundësisht. Sistemi shoqëror ku patëm fatin të formoheshim, në dukje predikonte të mirën dhe të krijohej përshtypja se do të gjeje mbështetje e përkrahje. Por kjo nuk ndodhte. Në “realitetin” e padukshëm ekzistonin struktura, kishte norma të ngurtësuara që nuk duheshin cënuar. Kushdo që bënte përpjekje për të prekur gjërat e pandryshueshme që sistemi i ruante me fanatizëm, padyshim që kjo gjë do të përbënte sakrilegj. Si u dënua Kujtim Spahivogli, ky korife i skenës dhe artit,
  • 75. 75 ky personalitet erudit i pajisur me kulturën e nevojshme, ishte i prirur drejt eksperimentimit në shumë fusha të ndryshme. Si regjisor, pedagog, aktor, dramaturg, poet, thjesht guxoi dhe hodhi idetë e një arti novator për të krijuar një teatër të ri që do të quhej “Teatri i të rinjve”. Këto ide të përparuara, aq të domosdoshme për një jetë artistike më intensive, në qytetin e madh ku jetonin “Zeusat”, u interpretuan si përpjekje armiqësore për të nxitur “luftën e brezave”. Kjo ndërmjet aktorëve të rinj dhe brezit të vjetër të aktorëve të Teatrit Popullor. Ja pra, u “gatua” një armik dhe ideja novatore u kualifikua në synimet e errëta të një intelektuali të çoroditur për të nxitur luftë, përplasje, polemika, gjëra që binin ndesh me parimet e padukshme të sistemit për të ruajtur statusquo-në. Idetë e reja mund t’i përgatisnin vetëm “Zotat”, e të tjerët duhej vetëm të bindeshin. Ndaj jeta do të qëndronte e ngrirë, e ngurtësuar në kufijtë e mendimit të lirë, të “lejuar”. Kjo gjë nuk i shqetësonte “Zotat” që qëndronin madhërishëm mbi kokat tona. Ndërsa flitej për novatorizëm, për të bërë një bulonë të re duhej marrë mendimi i “Zeusit”. Ndërkohë bulona do të vazhdonte të punohej me të njëjtat mjete e metoda primitive emakineritëvjetëruara.Përtëbërënovacioninnevojiteshin makineri të reja, të cilat nuk mund t’i prodhonim, por dhe s’mund që t’i importonim sepse “Zotat” nuk donin që ato të vinin prej andej. E njëjta gjë ndodh edhe në fushën e artit; Ndërsa flitej për një art novator, për të flakur tej skematizmin në skenë, në dramaturgji e në lojën e aktorit, nga ana tjetër çdo gjë do të mbeste e ngurtësuar, pa jetë brenda, pa kolor, pa fantazinë e nevojshme. Profesori, Kujtim Spahivogli, për të mishëruar idenë e teatrit të të rinjve, vuri në skenë veprën e Majakovskit
  • 76. 76 “Banjot”. Një vepër futuriste e shkruar shumë vite më parë. Dhe vënia në skenë e regjisorit dhe profesorit tonë ishte në stilin e autorit. Ne që e patëm fatin ta shikojmë këtë vepër në skenë në kursin e regjizurës që vazhdoja, vumë re se personazhet e saj zbrisnin në skenë që nga lart, dialogonin në ajër...! Gjithë kjo u quajt armiqësore. Profesori pas një mbledhje urgjente, ku disa liliputë e kritikuan për tendenca të huaja në konceptin dhe vënien në skenë të kësaj vepre interesante, përfundoi punëtor në një kantier ku bënte llaç e beton te ura e një lumi pranë një qyteti. Atje jetoi i internuar në barangën ku ruhej makina e betonit. Nuk kishte të drejtë të shkonte pranë qytetit. S’mund të shkonte as në qytetin ku jetonin “Zeusat”. E ndanë nga gruaja, nga fëmija që e donte aq shumë. Në mjerim u mundua të jetojë përsëri. Profesori, ky njeri krenar me një botë të pasur njerëzore, me dinjitetin që e karakterizonte, mbeti viktimë sepse guxoi dhe besoi në të vërtetën e atyre që thuhej se ishin të vërteta. Kur e lejuan të kthehej në qytetin e “Zotave” nga dhoma e makinës së llaçit ku jetonte, e lanë pa punë. Trokiti në zyra, atje ku e prisnin dikur me nderime e salltanete. Por askush nuk e dëgjoi. U lut, u përgjërua por asgjë. Kërkonte si në poemën e Migjenit vetëm pak bukë, asgjë më shumë. Donte me këmbëngulje të pastronte qoftë edhe rrugët e qytetit, të cilit i kishte falur shpirtin me artin e tij, por askush nuk e dëgjoi... Dhe një ditë e gjetën në shtëpinë e tij ku ishte vendosur një tabelë te dera “Kjo shtëpi ka qenë bazë e luftës Nacional Çlirimtare” . E gjetën të shtrirë me dorën e zgjatur drejt ilaçit që nuk e mori dot kurrë. Ç’mund të isha unë para një figure kaq komplekse për artin tonë. Si mund të guxoja unë, të kërkoja për të bërë art të vërtetë kur e vërteta nuk ekzistonte dhe kufijtë e saj mbetën gjithmonë të panjohur. Profesori im që me urtësi më mësoi si të jetoj, si të punoj, që të jem modest e ta dua njerinë në thjeshtësinë e tij. Më
  • 77. 77 mësoi të luftoj dhe të mos tërhiqem nga vështirësitë. Si mund të guxoja, të thyeja kornizat e një bote që ishte e destinuar të kalbej e të shembej nën peshën e vet. Këtë e vërtetoi më vonë koha. Natyrisht që do të vinte ky ndëshkim i fajtorëve pa faj, siç do të vinte për profesorin tjetër Mihal Luarasin, i cili gjithashtu guxoi dhe vuri në skenë dramën “Njollat e murrme” të M. J. “Zotat”, sapo morën vesh se rrotull tyre paska “njolla të murme”, menjëherë u inatosën. U përhap një mërmëritje e madhe se “Zoti i madh” ishte inatosur. Kush do ta pësojë, dëgjohej pëshpëritja anë e mbanë. Kush i zbuloi këto njolla? Thirrën një zëri “Zotat” e tjerë. Ku janë njollat. “Zotat” lëshuan rrufe mbi kokat e atyre që e shpallën këtë gjëmë. “Njolltari” i parë u shpall fajtor për herezi ndaj “Zotave”. U ndëshkua dhe njolltari tjetër me vite jetë reperkursion, sepse guxuan për të thënë gjëra të pathëna. U ndëshkuan për ato që nuk i kishin bërë. Ç’isha unë, veç se një lundërtar i vogël që vinte nga anët e atij lumi që shpesh turbullohej lart nga malet dhe zbriste tatëpjetë me gulçime. Edhe mua gati më shpallën armik, pse guxova që të në skenë një shfaqje që guxonte të thoshte të vërtetën. Por alibia ra, sepse kurajua ime e rrëzoi. Ato që u gatuan në kuzhinat ku “përgatiteshin” armiqtë, për momentin u futën në sirtar. Shfaqja “Koha ecën, koha s’ndalet” u prit nga spektatori me mjaft interes për lojën e bukur të aktorëve, për frymën e re që solli, për qasjen me jetën dhe realitetin ku jetonim. Jehonë pati edhe në kryeqytet ku u shfaq për festat jubilare. Në qoftë se do të kisha heshtur para sulmeve që u bënë ndaj saj, padyshim që do të isha shpallur armik. Më vonë, u ngritën kurthe të reja. Gjurmues që na ndoqën hap pas hapi, verifikatorë që shfaqeshin si fantazma dhe zhdukeshin përsëri. Vërtet, çfarë kisha bërë. U përgatitën çorba me akuza të reja, me
  • 78. 78 inskenime fallse që s’kishin asgjë të vërtetë, për të njollosur moralin tim si qytetar dhe artist. Mendjet e liga menduan jo pa mëri se ky njeri që vazhdon beqarinë dhe po bën emër, po arrin suksese, shfaqje e premiera të mbushura me spektator. Shkrime analitike në gazeta për artin. Ata menduan se mund të futet lehtë në kurth dhe intriga të besohet. Kështu ngjau: U fajësova pa qenë fajtor, u sajua dhe inskenua një e “vërtetë” e pavërtetë që nuk u vërtetua kurrë. Vite më vonë, kur kishte kaluar kohë, u gjenda papritur përballë njërit prej drejtuesve të aparatit represiv të partisë shtet. Shtangu! Emrin s’do t’ia përmend. Ajo që ngjau më pas më bën ta ruaj respektin për të. Pas momentit të parë të shtangies, deshi të largohej. Pak më vonë, ndodheshim të ulur bashkë të vendosur që të dy në pozitë disi të vështirë. Asnjë nuk po fliste. Mbas heshtjes që zgjati disa minuta, ish funksionar i lartë mori fjalën i pari. U skuq lehtë dhe u mundua të më shpjegojë: -Të kërkoj ndjesë, - Foli pak i emocionuar - Për...! Domethënë... Nuk di si të them- Ishte i tronditur - Në atë kohë- Vijoi ai mendimin e nisur - Të kemi rënë në qafë padrejtësisht Në tavolinë ra heshtja, - Por ashtu vijoi ai- Si na i servirnin gjërat nuk mund të bëje dot gjë tjetër. Papritur u ndjeva i emocionuar. E shikoja atë njeri të fisëm që çiltër thoshte atë që ndiente dhe më lindi dëshira ta përqafoja për kurajon dhe qytetarinë e tij. E shikova me admirimdhemendova:“Jogjithçkanëkëtëjetëqenkaezezë. Paska dhe njerëz që e kanë kurajon të kërkojnë ndjesë për një jetë të shkatërruar, për ëndrra të thyera përgjithmonë. Dhe kjo nuk është pak”. I shpjegova se nuk mund të ndihej fajtor mbasi nuk ka qenë veçse një instrument i vogël në
  • 79. 79 makinerinë gjigande të shtypjes. Më pa me buzëqeshje si i zënë në faj dhe uli kokën pa thënë asgjë. E kuptoi që e kisha falur. Ndjeva një dëshirë të madhe, njerëzore t’i vija dorën në sup dhe ta shikoja thellë në sytë e tij të pastër që shprehnin të vërtetën. Gjithçka që po ndodhte qëndronte përtej kohëve që sjellin ujëra të turbullta dhe kërcunj që pas shpine godasin...!
  • 80. 80 Dënimi ose “Kokëngrënësi” Papritur, në jetën time ishte shfaqur një kokëngrënës. Po, po. Kështu e thërrisnin sepse i pëlqente të hante koka qengjitëcilatimerrtengapunakushërbentesitransportues kokash. Më vonë i piqte për shtatë palë qejfe për t’i ngrënë në rrethin e tij familjar. Për koeçidencë, kjo lloj menuje më pëlqente edhe mua. Herë pas here “kokëngrënësi” dilte andej nga teatri dhe më thërriste që larg “ej, regjisor, duku andej nga darka se sonte kemi koka”. Dhe unë në mbrëmje shkoja nga shtëpia e tij, ku më priste një darkë e shtruar me koka e verë. Por “kokëngrënësi” kishte edhe një hobi tjetër ose të paktën kështu më dukej mua, sikur i pëlqente të luante në teatër. Natyrisht që s’kishte asnjë talent dhe për t’i bërë qejfin i thosha gjithnjë, “do të marr, mos bëj merak, ti vetëm pa koka mos na ler”. U tregova naiv e nuk e mora vesh asnjëherë, se ato koka që buronin lum gati çdo natë, një ditë do të më hanin kokën time. “Kokëngrënësi”, dinte për mua gjithçka: Njihte lëvizjet e mia, kishte mësuar si e kaloja kohën e lirë, njihte guston time, shijet e mia. E kisha njohur këtë personazh sporadik në lëvizjen amatore të ndërmarrjes ku ai punonte dhe merrte pjesë si amator me gjithë paaftësinë që kishte. Por, për të kompromentuar mua rolin e luajti mjaft mirë. Këtu ai triumfoi dhe u tregua mjeshtër i vërtetë. Dëshirën për të luajturnëskenëepërdorimesuksessimjetpërtëjustifikuar gjithë interesin që shfaqte për miqësinë tonë...
  • 81. 81 Dhe unë përsëri nuk kuptova asgjë. E dëgjoja kur fliste i përgjëruar për skenën, për rolet, për ëndrrën për t’u bërë aktor i madh si Leka dhe më vinte për të qeshur me pamjen e tij profane. “Kokëngrënësi” luante role dhe qeshte i ngazëllyer me prenë e vet, që tërhiqej nga kokat e qengjit që një ditë do t’i shkatërronin të ardhmen. Dhe koha kishte ardhur.
  • 82. 82 Çfarë ndodhi atë natë “Kokëngrënësi” në bisedat që bënim gjatë darkave në shtëpinë e tij, më pati premtuar për të sistemuar në punë një të afërmin tim. Ma mori përsipër, më premtoi se menjëherë do ta bënte. Ishte fjala për motrën që e kisha në vështirësi ekonomike, por mbi të gjitha vuante nga astma dhe punën e kishte të rëndë, tek futej në furrat e allçisë plot pluhur e nxehtësi të lartë. Gjendja shëndetësore e saj sa vinte e rëndohej. Nuk mendoja se ishte ai personi i duhur për ta zgjidhur këtë çështje, por më mori përsipër. Emri i tij ishte bërë i njohur në qytet për kokat e qengjit që shpërndante nëpër njerëzit e rëndësishëm. Por, le të kthehemi te ajo natë; Kishim lënë takim, se në mbrëmje do të më kthente përgjigje për këtë problem. Atë natë, me vete kisha edhe nipin mysafir që kishte ardhur që të flinte në kabinën e plazhit, që ishte rezidenca ime. Darkuam me nipçen dhe i thashë se do të kthehesha për pak çaste tek një shoku im i cili më priste në shtëpi. Shkuam te shtëpia. Nipi qëndroi disa hapa më larg. I thashë se nuk do të qëndroja, vetëm do të pyesja. Trokita, doli e shoqja. Kërkoj kokëngrënësin i thashë. Qeshi dhe m’u përgjigj se nuk ndodhej në shtëpi, kishte shkuar në Tiranë për t’u kthyer me trenin e fundit. “Çudi, e kishim lënë të takoheshim bashkë” dhe bëra të largohesha. Ti eja brenda tha ajo, prite këtu se sikur ka ardhur. Treni është kthyer në këtë orë. Nuk pranova, do të iki, i thashë kam nipin që më pret. Dera ishte e hapur. Ndodhesha vetëm
  • 83. 83 një hap brenda. Para se të largohesha i dhashë dorën dhe i thashë natën e mirë. Te korridori prapa krahëve, dëgjova derën që u hap. Ishte gjitoni, i vetmi dëshmitar okular i kësaj historie, i cili më vonë do të deklaronte në gjyq: E pashë nga krahët dhe nuk mund ta përcaktoj cili ishte. Nuk ia pashë fytyrën. Errësira më pengonte. U largova së bashku me nipçen në drejtim të banesës time që ndodhej në plazh. Kjo është ngjarja ku faktikisht nuk ngjau asgjë. E pra, sepse kisha vajtur atje për një punë dhe takimin ma kishte lënë vetë i shoqi, pra ishte bërë me kërkesën e tij. E dyta nuk mund të shkelja mbi bukën që më kishte ofruar ajo vatër familjare. Nuk ka qenë në moralin tim kjo gjë, në asnjë rast... Kurrë! Dhe e treta, në këtë takim isha i shoqëruar me nipin. Kishte kuptim që...! Megjithatë kur po largohesha prej andej pata një ndjesi të pa shpjegueshme. Më ngjajti që iu largova një kurthi që donte të më tërhiqte nga pas, sikur pas krahëve ndodhej një gropë thithëse. Diçka e padukshme ndihej në ajër. Ajo grua ku kisha darkuar kaq herë dhe më kishte shërbyer si motër e mirë, në atë mbrëmje në sytë e saj dalloje lehtë një ndriçim tjetër.Joprovokues,aspakjo...Portëlintepërshtypjensepas të qeshurës të mirësjellshme diçka tjetër fshihej. U ndjeva i lehtësuar që po largoheshim që andej. Ideja e kurthit më ndoqi gjatë rrugës për në kabinë. Ishte me të vërtetë kurth?! Ajo e folur, buzëqeshja, sytë që mundoheshin të fshiheshin më mbetën në mendje atë natë. Atmosfera e pabesisë që endej në ajrin e asaj mbrëmje, në atë dhomë ku e ndieja veten mik, në dhomën me derën e hapur dhe unë një hap brenda saj, me djalin që flinte në shtrat dhe njeriu “mik” që s’ndodhej, të gjitha këto i kalova e i kalova nëpër mendje atë natë. Asnjë gjykatë në të gjithë rruzullin e dheut, qoftë edhe
  • 84. 84 në vendet më mizore, s’mund të dënonte në këtë mungesë faktesh. Por, një faj ndaj vetes e bëra. Kur më pyeti hetuesi, si rastësisht, nëse kisha qenë atë natë në shtëpinë e atij kokëngrënësi faqezi, për fat të keq pranova. Po, i thashë “kam qenë”! Pse e bëra këtë. Pse nuk gënjeva dhe çdo gjë do të kishte marrë fund pa u futur në asnjë telash? Këtë nuk e bëra sepse me të vërtetë kisha qenë dhe mendoja se e vërteta nuk duhet të fshihet dhe aq më keq të errësohet, në çfarëdolloj rrethane. Kjo e vërtetë e pranuar që më kushtoi gjithë të ardhmen nuk ishte një gjë e rastësishme. Edukata ime, formimi im, ajo ç’ka më kishte mësuar familja në brumosjen që kisha marrë dhe gjëja më thelbësore që më ishte ngulitur thellë në vetëdije ishte që nuk duhej të gënjeja. Prandaj e bëra. E bëra se kisha besim te e vërteta dhe të kesh besim te e vërteta është virtyt të cilin nuk mund që ta shkelja. Prandaj i thashë po dhe e pranova. Pyes veten sot pas kaq shumë vitesh nëse duhet të ekzistojë me të vërtetë sinqeriteti? A duhet të besojë njeriu tek e vërteta. Në qoftë se do të shkelim mbi këto vlera, do të ketë pak hapësira për të jetuar dhe të gjithë do të ngatërrohemi në vorbullat e së keqes.
  • 85. 85 Gjyqi Gjykimi i morisë së çështjeve që nxjerr jeta është e mbështetur në fakte. Kur faktet nuk ekzistojnë, rrëzohen, nuk kanë forcën e duhur që të bindin opinionin, ato vetiu nuk qëndrojnë. Vetëm nocioni i fjalës gjyq nënkupton një ngrehinë që s’mund të qëndrojë në këmbë pa u mbështetur në kolona të forta që ta mbajë. Cilat janë faktet e këtij gjyqi mbi të cilat kishin ngritur akuzën. Do të mundohem t’i parashtroj më poshtë: *A qëndron pretendimi i personit akuzues për dhunë të ushtruar ndaj saj atë natë? Jo, nuk qëndron. Tregimin që bëri për të parashtruar ngjarjen e kishte kontraditor. Atë ç’ka shprehte më lart e rrëzonte më poshtë me thëniet kondraverse. E nisi, u ngatërrua, e ndërpreu. E nisi prapë dhe nuk e përfundoi. E pyeta zonjën akuzuese nëse mund t’ia niste edhe një herë nga fillimi tregimin e saj. Gjykatësi e pranoi këtë kërkesë dhe tundi kokën në shenjë miratimi. Në përshkrimin që nisi nga fillimi për të treguar atë që pretendonte se kishte ndodhur, ndryshonte tërësisht nga i pari. Tregoi gjëra që s’i kishte thënë dhe la në harresë shumë prej atyre që sapo i tha. Duke parë këtë gjendje kaotike të thënieve të saj, iu drejtova trupit gjykues: Zoti kryetar i jurisë, më lejoni t’ju them se tregimi që ajo bëri është tërësisht i pasaktë. Me këtë ajo rrëzon vetë akuzën e cila s’mund të qëndrojë në këto rrethana. Në qoftë se do të kishte ndodhur ajo që pretendohet, çdo femër, edhe ju zonja prokurore dhe çdo femër tjetër e ndodhur në ato rrethana, në qoftë se e ka jetuar ngjarjen do ta përshkruante
  • 86. 86 skenën me hollësi, me çdo detaj, pa shtuar ose harruar asgjë. Ajo që ka ndodhur, e theksoj edhe në gjumë të pyetet nuk tjetërsohet sepse është e ngulitur thellë në ndërgjegje dhe vetëdijen e njeriut. Prej saj nuk mund të harrosh asgjë. Prandaj kam të drejtë të them që kjo akuzë është e rreme dhe si e tillë ajo sapo ra, nuk qëndron. Gjyqi u ndërpre. Në sallë ra qetësi, askush nuk foli. Gjykatësi nuk më ndërpreu gjatë fjalës time për t’u mbrojtur. Gruaja nuk foli. Prokurorja gjithashtu. *Element tjetër që tregon fallcitetin e atij gjyqi ishte dëshmia e gjitonit i cili duke qenë dhe komunist kishte një peshë të madhe. Po e përshkruaj këtë skenë siç u interpretua në ato ditë të largëta, të drejtësisë së munguar. -Enjihnitëpandehurin,-iudrejtuagjykatësidëshmitarit. - Po, e njoh. - Ku e njeh? - E njoh si qytetar, si artist. - Na trego, çfarë ke parë atë natë. - Pashë këtë zotninë e pandehur, që doli nga dera e dhomës. - Si e pe? - E pashë nga krahët. - Nga krahët? - Po, nga krahët. - E njohe kush ishte? - Jo, nuk e njoha, nuk ia pashë fytyrën. - Ju banoni te dhoma ngjitur. Ke një dhomë, apo jo, si gjitonia që ke përballë. - Po. - Ju ndan një mur i brendshëm. - Po.
  • 87. 87 - E keni dëgjuar bisedën ndërmjet tyre? - Jo, nuk e kam dëgjuar. - Po zërat e tyre? - Zërat i kam dëgjuar. - Si ngjante ajo që dëgjove? - Si bisedë. - Toni i zërit, si t’u duk? - Normal. - Normal?! Kishte thirrje, zhurma, britma. - Jo, nuk dëgjova asgjë të tillë. - Po të kishe dëgjuar do të shkoje për ndihmë. - Patjetër do të shkoja, ajo është gjitonia ime. Dëshmia kishte mbaruar. Dëshmitari u la i lirë. Më vonë, disa ditë pasi kishte dëshmuar, ky njeri i ndershëm gjeti rastin dhe më takoi. Më tregoi se për këtë dëshmi e kishin thirrur në hetuesi dhe i kishin kërkuar që ta ndryshonte dëshminë, ashtu siç donin ata. Madje dhe e kishin kërcënuar por ai nuk kishte pranuar duke treguar vetëm atë që dinte dhe kishte parë. Gjykatësi në përfundim të seancës mbante kokën ulur duke e shtrënguar me të dy duart, si njeriu që është në hall e s’di ç’të bëjë, që ndodhet në dilemë dhe është nën presion. Me këtë dëshmi, me të vërtetë gjykimi duhej të konsiderohej i mbyllur. Por nuk u mbyll. Kërkoheshin me ngulm fakte të reja të mbledhura lart e poshtë edhe nga fëmijët e çerdhes si rasti i djalit të saj. Çfarë argumentesh mbeteshin për ta vijuar më tej. Prokurorja bëri shenjë për të vijuar. U shpall shtyrja për një afat disa javor. Në këtë periudhë të ndërmjetme, një nëpunës i gjykatës, mik i vjetër i tim ati na takoi dhe na tha që vinte me porosi nga gjykata. Sipas tyre, në qoftë se do të pranoja fajësinë, nuk do të më dënonin me heqje lirie, por me punë korrektorëse në prodhim. Im atë nuk ndërhyri fare. Ishte një çështje që duhej ta vendosja
  • 88. 88 unë. Nuk e pranova një kompromis të tillë sepse do të ishte poshtërim për mua, e padenjë të pranoja diçka që nuk e kisha bërë. Atëherë ata iu drejtuan një rruge tjetër.
  • 89. 89 “Dëshmia” e shkruar e Miho Gjinit Në një nga seancat të atij gjyqi marathon, një prej ditëve, në orën tetë, trupi gjykues qëndronte në heshtje. Gjykatësi nervoz, lëvizte letrat që kishte përpara dhe syzet i mbante në dorë duke i tundur lehtë. Shikoj orën. Prokurorja hyri me shpejtësi me një dosje në dorë. Gjykatësi vuri syzet për të parë ardhjen e prokurores. Çdo gjë është gati për fillim. Prokurorja u vendos në tavolinën e saj, hapi dosjen, nxori një letër. Ç’ishte ajo letër. Nisi ta lexonte ngadalë. Po e dëgjoja i befasuar. Të gjitha gjërat mund t’i imagjinoja, por të më vinte në gjyq një letër e dërguar nga Miho Gjini, këtë s’mund ta besoja. Ai kishte qenë një prej nëpunësve të lartë në Ministrinë e Artit dhe Kulturës dhe tani ndodhej i internuar në qytetin e qymyrit ndanë Vjosës në një barangë druri. Në letër thuheshin pak a shumë këto fjalë të shkruara me një sens humori që po i lexonte prokurorja: “Ku je o gjatovino, ku ke humbur... Vjosa ecën poshtë e ti shkon lart” dhe disa gjëra të tjera që nuk i mbaj mend nga koha e gjatë që ka kaluar, që ishin me kuptim të dyfishtë, të cilat shumë lehtë mund t’i kanalizoje në drejtime të tjera. Kuptova se kishte ardhur një moment kritik. Gjyqit kërkonin t’i jepnin drejtim politik. Ky ishte qëllimi. Këtë mund ta kuptoje qysh në fillimet e gjykimit në seancat e para, kur shkarazi u përmendbiografiaetimeti,pushkatimiiVeledinit,xhaxhait, kulakllëku i Kujtimit, djalit të xhaxhait që i sfidonte në çdo rastkrenariaetijmospërfillësendajautoriteteveqëlëviznin poshtë e lart. Pra isha një prej atyre që mendonin që iu kisha
  • 90. 90 shpallur luftë. Mesa duket, puna këmbëngulëse, përplasjet për punën dhe debatet krijuese, pasioni me të cilin punoja, qëndrimi i pavarur i mendimeve dhe ideve që paraqisja në punë e kanë quajtur sfidë, dorashkë e hedhur përtokë për duel. Ndoshta nuk është kjo, thjesht iu nevojiteshin “kokëngrënie”, për efekte propagandistike që të merrnin dekorata e lëvdata duke shtuar vazhdimisht armiqtë. Prokurorja e mbaroi leximin, i thashë; - Zonja prokurore, mund ta shoh atë letër që mbani në dorë. - Jo, - ishte përgjigja e saj e prerë. - Ajo letër më përket mua dhe ju s’keni të drejtë të mos ma jepni. Mund të shikoj të paktën shkrimin. - Jo, nuk mundesh! - Shoh që është e daktilografuar. - Po! - Miho Gjini e paska shkruar me makinë atë letër. - Miho Gjini e ka shkruar letrën me dorë. Është e drejta jonë ta paraqesim të shtypur. - Unë do të doja të shikoja letrën e tij origjinale. Mund të ma jepni? - Jo, nuk mund t’ua jap. - Kjo është e drejta ime zoti gjykatës, - iu drejtova gjykatësit. - Nuk ka rëndësi letra, - tha prokurorja.- E rëndësishme është që ti ke miqësi me një person i cili akuzohet dhe ai si ty. - Miho Gjinin, nuk e di përse akuzohet. Di vetëm që me atë person më ka lidhur vetëm puna, detyra e tij në Ministri kur ishte kryeinspektor i artit të skenës. Ka ardhur disa herë për kontroll në teatrin tonë dhe aty e kam njohur. Unë deklaroj këtu me përgjegjësi ligjore se, sado gjyqe t’i bëhen Miho Gjinit, sado hetuesi të kalojë, do të vërtetohet se me
  • 91. 91 të nuk më ka lidhur veçse puna dhe respekti që ka pasur për mua si artist. Asgjë tjetër. Asnjë bisedë jashtë normave nuk është zhvilluar ndërmjet nesh përveç se për artin dhe ndonjë shaka shoqërore që kemi këmbyer me njëri tjetrin. Gjykatësi e deklaroi seancën të mbyllur. Seanca tjetër do të niste të nesërmen në orën tetë paradite. Kisha në dispozicion vetëm dymbëdhjetë orë për të hedhur dritë mbi këtë drejtim të ri që mori gjykimi i çështjes. Dola nga ndërtesa e gjykatës me një rrëmujë mendimesh që si vorbull përplaseshin me njëri tjetrin në hapësirat e gjykimit. Ishte mbrëmje vjeshte. Qyteti mërmëriste copa fjalësh dhe qëndronte si një sfinks i heshtur, përtej së keqes. U ndjeva si në shkretëtirë, i vetëm, i braktisur, i harruar si një dru i dalë në anë të lumit ndërsa uji rrjedh vrullshëm poshtë. Kërkojnë të më dënojnë për politikë. I gjithë gjyqi ka qenë vetëm një farsë për të mbërritur në këtë pikë. Në qoftë se do të vërtetohej me fakte akuza e parë, do të dënohesha plotësisht aq sa e kishin menduar vetë ata dhe përsëri çështja do të vinte te politika me këtë mekanizëm që u përdor dhe do të dënohesha dhe për politikë. Në qoftë se do të binte akuza e parë siç ndodhi në të vërtetë, atëherë do kalohej në akuzën tjetër, ky është qëllimi. Nuk kishin rëndësi faktet që nuk ekzistonin, nuk kishte dhe aq rëndësi si do të zhvilloheshin seancat. Vendimi ishte i marrë për të më dënuar. Ndodhesha në bangën e të akuzuarit dhe intriga mund të vazhdojë lehtësisht në drejtime të tjera. Çdo gjë ishte e qartë. Rreziku gjendej pranë, aq pranë sa të tmerronte. Kërkojnë të më dënojnë për politikë. Ky ka qenë qëllimi, kjo ka qenë arsyeja e kësaj loje djallëzore. Do të shkoja në qytetin e qymyrit për t’u takuar me Miho Gjinin. Nuk lajmërova asnjë, as familjen dhe u nisa në rrugët
  • 92. 92 nga vinte qymyri. Atë ditë pas gjyqit, u nisa në pasdite me makinat që sillnin qymyr. Në letrën e gjatë të shtypur me makinë ata kanë formuluar plotë fraza me nënkuptime që po të mos i rrëzoj do të mbeten objekt kërcënimi dhe dënimi suplementar. Koha nuk priste. Duhej sqaruar çdo gjë. Mendja vazhdonte të më punonte në ethe me gjithë forcën dhe energjinë potenciale që kisha. Nesër niste seanca tjetër dhe çdo vonesë do të ishte e pariparueshme. Të eci, të iki, të shkoj sa më parë në atë qytet drejt të panjohurës. Vetëm të shkojë, të vijë makina. Po, ajo do të vijë dhe unë do të shkoj. Do të kthehesha përsëri dhe në orën tetë duhet të isha në gjyq. Ankthi sa vinte dhe shtohej. Llogarisja orët, minutat, takimin. Natën vonë, kur ishte errur mbërrita në qytetin e minatorëve, i cili përkohësisht strehonte në gjirin e tij një “armik të rrezikshëm”, të cilin duhej ta zbuloja ku ndodhej dhe ta takoja... ta takoja, me çdo kusht ta takoja. Mihon e gjeta në dhomën barangë ku po flinte. Sapo e pashë u lëshova mbi të si i shastisur: - Ç’më bëre, - i thashë ashtu siç ishte i përgjumur. S’kisha kohë, s’mund të prisja. Orët iknin dhe bashkë me to dhe fati im. Mihua hapi sytë i tronditur. - Luftar, po ti? - Në qoftë se të tjerët më bënë gati arkivolin, - i thashë pa marrë frymë, - ti me atë që bëre, më ke ngulur gozhdët mbi arkivol. - Një copë letër ishte... Nuk e di, si ishte puna. Erdha të t’akoja. Më lajmëroi F.L, më tha që kishe një hall. - Dhe përse nuk më takove mua kur erdhe? - S’të gjetëm, të betohem s’të gjetëm. Kërkuam në gjithë qytetin dhe s’të gjetëm. F.L. atëhere më kërkoi të të lë një copë pusullë dhe unë pa të keq ta shkruajta. Pse çfarë ka ndodhur, - pyeti Mihua i ç’akërdisur. - Ti, ç’bën këtu njëherë, - e pyeta unë.
  • 93. 93 - Jam ashtu... Nga ata... Domethënë, si të them i internuar, - i doli më në fund Mihos nga goja. - Mos i thashë unë!- Punon? - Punoj atje... Ashtu... Në atë - Ku të shkretën, thuaje. - E, de atje jam në, në galeri. Nxjerr qymyr. Me Mihon dolëm në anë të Vjosës. Lumi gurgullonte pak më tej, monoton dhe indiferent për hallet që ne kishim. Për një çast heshtëm. Më shikoi me keqardhje. Ndihej në pozitë të vështirë. I tregova ç’kishte ngjarë me jetën time. I fola për gjyqin, për shokët që më braktisën, për miqtë që më lanë dhe ishin larguar të gjithë. I përshkrova përpjekjet e mia sesi po mundohesha të dilja në breg të lumit i rrethuar nga një det ligësie që po më mbyste e po më merrte frymën. Dhe ja, tani më vjen pusulla jote që rrezikon ta kthejë procesin në një gjyq politik. Kjo do të jetë me pasoja besoj dhe për ty. Nuk m’u durua dhe e pyeta: - Ty Miho, jam kurioz të di, përse të kanë sjellë këtu të internuar. - Me grupin e M.B., zëvendës ministrit të kulturës dhe artit. - Aha, e kuptova. Kanë nevojë që grupi të bëhet sa më i madh që të bëjë më shumë jehonë në opinion. Jam kurioz të di, i thashë unë , - si e shkrove atë letër të flamosur. - Më thirri në telefon F.L., - nisi të tregonte Mihua, - që të vija të të takoja se ishe në telashe, por s’të gjetëm. Atëherë shkrova pusullën, madje fjalët m’i ka diktuar ai, duke bërë shaka e duke qeshur. - Letra jote që t’i ia dhe mikut tonë F.L., të cilin e ka porositur drejtori për të grumbulluar fakte mbasi iu mungojnë, përfundoi në duart e gjykatësit. Mihua e pashë që u trondit nga gjithë kjo maskaradë e
  • 94. 94 sajuar kundër meje. Është e tepërt të tregoj se dy “xhipsa” që na ndiqnin erdhën dhe na gjetën në anë të lumit kur Mihua po më shkruante deklaratën e gjithë kësaj ngjarje dhe të letrës pusullë që kishte përfunduar në gjyq. Ata që na vëzhgonin me dritat e ndezura në një distancë të afërt nuk na shqetësuan aspak. Askush nuk doli nga makina. Asnjë lëvizje tjetër nuk u bë ndërsa dritat na ndriçonin ne Mihua po shkruante deklaratën e vet. Mbasi mbaruam shkuam në mensën e punëtorëve, hëngrëm një darkë që ma ofroi Mihua me bujarinë e punëtorit të galerisë dhe më pas përmes qytetit minatori dolëm në xhade që unë të kthehesha në qytetin e diellit. Të dy “xhipsat” që kontrollonin lëvizjet tona u gjendën përsëri aty pranë, përsëri pa na shqetësuar duke qëndruar pak më larg me dritat të drejtuara nga ne, sikur donin të na thoshin: “ Këtu jemi, po ju shikojmë, i dimë të gjitha asgjë nuk na shpëton. Shumë shpejt do të jeni në duart tona dhe do të kemi kohë të luajmë bashkë”. Ditën tjetër në orën tetë ndodhesha përsëri në gjykatë. Takova gjyqtarin. Sapo më pa në korridoret e zyrave hoqi syzet dhe më pyeti pak i çuditur. - Ç’kërkon ? - Kam sjellë nga Miho Gjini dokumentin origjinal të letrës që vërteton se ajo që u lexua para trupit gjykues nuk është e saktë. - I mori dokumentet, i hodhi një sy dhe përsëri pyeti. - Ku i gjete këto dokumente? - Kam qenë në minierë te Miho Gjini dhe u ktheva përsëri. - Ke ikur atje pa leje?! - Po. Këtu luhet me jetën time. Duhet të nxirrja të vërtetën, nuk mund të mos shkoja edhe pse e di rrezikun e kësaj ikje. Unë kam marrë parasysh çdo gjë.
  • 95. 95 - E di që mund të dënohesh për këtë. - E di, i thashë prerë. Më shikoi me buzëqeshje që sipër syzeve, por e kuptova që nuk do të bënte asgjë. Seanca filloi mbas disa orësh. Kur nisi u krye akti i arshivimit të deklaratës së Miho Gjinit që ma kishte dhënë dhe pusullës origjinale me fjalët e riprodhuara prej tij. Mbas kësaj procedure, i kërkova trupit gjykues të më kthente letrën origjinale të Mihos për ta ballafaquar me atë që solla. Kuptohet që rreziku i një kthese të befasishme të procesit gjyqësor tanimë kishte përfunduar. Deformimet që iu kishin bërë frazave në letrën e mëparshme si dhe shtesat e qëllimshme që kishin futur brenda saj për t’i bërë armiqësore, tani nuk kishin më asnjë vlerë. Këtu përfundoi dhe kjo seancë. U rrëzua dhe kjo tentativë. Mbas disa ditësh do të jepej vendimi: Më shpallën të fajshëm. U hoq akuza fillestare për “tentativë” dhe u vendos një tjetër. U dënove për “përgatitje”. Mesa duket me këtë nen, i cili, siç mora vesh më vonë nuk ekzistonte në kodin penal, duhet të kenë patur parasysh “përgatitje” për t’u hedhur me parashutë, ose për t’u hedhur në det. Apo më mirë akoma, “përgatitje” për të fluturuar diku në hapësirën e pafund. Sidoqoftë, duhej të ishte një “përgatitje” për t‘u dënuar, se ç’mund të bënte gjyqtari në mungesëtëfakteve?Gjyqiifaktit,dotëtrillontenjëfantaziqë qëndron diku e fshehur në një cep të trurit dhe që s’mund të vërtetohet në asnjë mënyrë. Në këtë mënyrë edhe gjykatësit do të mbeteshin të kënaqur, edhe “kokëngrënësit” do ishin pjesërisht të kënaqur, edhe viktima, në këtë rast unë, duhej të “kënaqesha” me pak, se kishte edhe më keq !!! Ishte një ndarje e çuditshme e tortës së hidhur të fajit, të fajtorit pa faj. Ata që më ishin vënë kundër, në rrugën e ëndrrës time më mundën por nuk më mposhtën. Kjo ishte e përkohshme.
  • 96. 96 Do të ngrihesha përsëri pa dufin e urrejtjes, pa mllefin e hakmarrjes, por me ëndrrën e rinisë të shtyrë në kohë. Gjyqi mbaroi. Turma e heshtur mërmërit... - Si ngjau, çfarë ngjau... Mungojnë njerëzit, ku janë. -Ka ndodhur një mënxyrë, o njerëz! Pse... Pse, përseeee. Thirri turma e ç’armatosur. Dikush po ngjit me nxitim shkallët e gjykatës me një zarf në dorë duke thirrur,...Prisni, prisni. Të mos shpallet vendimi. Zotat kërkojnë kokën, kokën! “Të dënohet, të dënohet”, dëgjohej një jehonë zërash që vinin nga larg, nga skutat e errëta të ngrehinës së madhe. “Çfarë ka bërë”, pyesnin nga turma. “Është munduar të vrasë gënjeshtrën”. “Mos”! Jehoi zëri i turmës “Të rikthehet, të rikthehet”, thërriste korifeu i turmës. Jashtë derës, nënën time që më kishte ndjekur në dyert e golgothës për të më qëndruar pranë në çastet e vështira, e gjeta të shtrirë përtokë. E mora, e vendosa në stolin aty pranë. E shtrëngova fort në gjoks dhe i pëshpërita: - “Nëna ime e shtrenjtë që të dua, oh sa të dua. Ti je gjëja më e rrallë që kam në jetë. Mblidhe veten, bëhu e fortë”. Nëna, ngadalë hapi sytë. E pa që gjendej në krahët e mi. U ngrit menjëherë në këmbë si një trimneshë. Zbritëm ngadalë shkallët dhe dolëm në bulevard. Mbrëmja kishte rënë. Nuk folëm. Ç’mund të thoshim! Ecëm ngadalë përgjatë bulevardit. Kishim nevojë për ajër të pastër.
  • 97. 97 NË BOTËN TJETËR Burgu ishte larg , koha e vrenjtur… Bie përherë dëborë. Bardhësia do mbulonte çdo gjë. Galeria e mbushur me ujin e ftohtë, zbathur… Kromi nxirret pa pushim; natë e ditë, ditë e natë… Djersë që rrjedhin pa pushim. Çizmet e çara. Brenda uji i akullt. Polici ledhaton me kamzhik te koka! Shokun e vrarë prej shkëmbit me kokë, në krahë e ngritëm…! Gjaku rrjedh me vërtik. Polici me kamzhik na qëndron pranë. Më tej tek i plagosuri gjaku rrjedh pa pushim. Burgu ishte larg… bie gjithmonë dëborë. Petalet e saj si lule na qëndrojnë mbi qerpikë… Burgu ishte larg dhe afër njëkohësisht… Në shtëpi mbas dhënies së dënimit, u përpoqa të kapja fillin e mendimeve, por ishte e pamundur. E kisha të vështirë tëbëjalidhjenengjarjeve.Asgjës’ishteeqartë.Qytetiumorr gjatë me këtë ngjarje që i befasoi të gjithë. Mbas pak ditësh u bë arrestimi. Në qelinë e errët ku më futën ndjeva erën e rëndë. Ngjarja si çdo ngjarje tjetër u harrua. Nuk u fol më për artistin e larguar nga jeta. Nuk e kujtoi më askush. Orët e punës plot frymëzim, pasioni, vetëmohimin, dashurinë për punën. Emri do notonte në baltën e përgatitur për ta njollosur. Dhe kështu u bë… Nuk u fol më për artistin që duke ndjerë absurdin e botës, u ndje i sigurt brenda telave me gjemba. Mbas disa ditësh na plasën në autoburg së bashku me të
  • 98. 98 dënuar të tjerë dhe makina “GAZ 21” e modifikuar për të kryer apostafat këto lloj shërbimesh, me dritare me hekura të mbuluara me perde të padepërtueshme u nis për rrugë. Në duar na kishin vendosur prangat. Për habinë time, ato qenie të prangosura që e rrethonin, mu dukën një gjë krejt normale. Pamja e tyre të kujtonte piknikët e rrallë që bënim me familjet tona ose me shokët e miqtë. Të shkujdesur, të qetë, aspak të tronditur i shikoja tek bënin biseda lirshëm me njëri tjetrin. Vetëm prangat spikatnin në duart e lidhura me kujdes. Përse do t’i kenë dënuar, çfarë vepre kanë kryer që duken kaq të pafajshëm. Qetësia e tyre më çudiste. Hodha sytë përreth mos gjeja ndonjë fytyrë të njohur. Çdo gjë aty brenda dukej mëse normale. Nuk shihja ndonjë rrezik. U mblodha brenda vetes dhe ndjeva se gjendja shpirtërore pas kaq muaj tendosje, pritje, seanca pambarim, përpëlitje për misterin e të panjohurës që më priste. Tani çdo gjë kishte marr fund. Për çudinë time ndihesha më i qetë. E dija se do të vuaja dy vjet, ndaj ndihesha i qetë. Madje nisa të ndjej kënaqësinë e izolimit, ndieja prangat në duar dhe praninë e policit që na ruante me automatik. Gjithçka i ngjante një rituali të zakonshëm që duhet të kryet dhe për këtë nuk ndjeja aspak keqardhje. Përkundrazi vetja më dukej i rëndësishëm që po më ruanin. Tani i përkisja një bote tjetër që do të duhej ta jetoja. Automjeti mori disa kthesa zig-zake dhe u gjend në një oborrtëmadh.Mbërritëmnë“kaush”,nëqytetinT.Mbasdisa minutash u gjenda sipër një shtrati, dysheku i të cilit ishte me kashtë, po ashtu dhe jastëku. Por batanijet dhe çarçafët që na dhanë ishin të pastër, të denjë për një hotel luksoz. Sapo u vendosa mbi shtrat më zuri një gjumë i thellë, gjumë i mirë, çplodhës. Mbas disa minutave në gjumë të thellë u dëgjuan zhurmat, zërat e lartë, lëvizjet, përplasja e gavetave dhe njerëzit e mbledhur me ngut rreth kazanit të madh dhe
  • 99. 99 kuzhinieri që me një lugë të gjatë trazon vazhdimisht supën që vinte erë të rëndë, të veçantë, të papërshkruar. Kjo lloj arome më ngriti nga shtrati. Mora gavetën prej alumini së bashku me lugën dhe ju drejtova kazanit. Duart e zgjatura formojnë një rreth të çuditshëm, ndërsa sytë e uritur janë ngulur te supa. Prej brendësisë së kazanit aroma e keqe që përhapej më shkaktoi një ndjenjë shpotie. Një vale ajri i ndotur u shpërnda së bashku me erën e supës që mbaja në duar. Në një çast, mendova ta derdhja atë që kishte brenda atij tasi. Por u ndala… “Çfarë do të hash?” e pyeta veten. Kisha edhe shtatëqind e njëzetë ditë përpara. Ndalova frymëmarrjen dhe gëlltita lugën e parë nga ushqimi që na ofruan. U ndjeva i qetë. Sidoqoftë stomaku do punonte. Shkova te shtrati dhe u shtriva përsëri. Menjëherë më kapi gjumi, sikur një forcë e padukshme donte të më tërhiqte në botën e harresës. Mendova se mos ky gjumë kaq i beftë dhe i parezistueshëm vinte nga ndonjë ilaç që hedhin në ushqim! Papritur më doli përpara gjithë procesi gjyqësor që më solli në këtë burg dhe më përplasi në këtë botë të mistershme, që dukej se do të bënte çmos të më thithë në llumin e saj. Mbasdisaditëshqëndriminëkaush,mëthirrënemrinpër të shkuar në repartin e riedukimit, që ndodhej në minierën e kromit B.M. Atë mëngjes që do të largoheshim nga kaushi, të përzgjedhurit u hipën në kamionin Skoda, të mbuluar me mushama dhe të lidhur dy e nga dy gjashtëdhjetë të dënuar. Rrugës makina nga pesha e madhe dhe ne që qëndronim në këmbë, lëkundej si ndonjë kaike që e përplasin dallgët në det të hapur. Në drekë mbërritëm në repartin X në malet M dhe na shpërndanë nëpër dhoma. U ngjita në shtratin e gjatë ku gjendeshin njëri pas tjetrit si trungje të dënuar të tjerë, që dukeshin të sistemuar në atë jetë të ndrydhur në brendësinë e mureve të heshtjes.
  • 100. 100 Në ditarin tim, mbajtur larg syve të botës, i izoluar, i braktisur.… I flakur tej, do të shkruaja: Hedh shikimin përreth, dy radhë shtretër dyshe, një hapësirë e ngushtë në mes, dyshekët e ngjitur me njëri tjetrin, kashta që të shpon në brinjë. Jastëku që kërcet dhe të ngjan se është një trung i presuar. Rrotull sheh fytyrat e ngrysura që nuk shprehin asgjë nga prania jote. Askush s’lëviz nga pozicioni i vet. Si statuja të ngrira prej allçie asnjë nuk të shikon. Të pyes, të thotë diçka, çfarëdo qoftë. Por ata heshtin sikur s’janë aty. Disa flenë. Ajri është i rëndë. Kryetari i dhomës shikon tinëz dhe pyet ftohtë: - Pse je brenda? - Ku brenda! - Këtu me ne. - Aa… Asgjë skam bërë, nuk e di pse ndodhem. - Mos u mërzit or burrë, kështu na e kanë fut të gjithëve. Mbas pak pyet përsëri - Sa ta kanë rras? - S’kuptoj. - Sa do jesh këtu brenda me mua? - Ah, po dy vjet. Po ti sa ke, - vazhdova unë - Njëzetë e pesë….! Hiç asgjë, - tha dhe qeshi hidhur. Papritur vazhdoi të sqaronte.- Më dënuan kur isha ushtar. Dola nga muri dhe vodha dy paqeta cigare. Më rrasën brenda dy vjet. - Nuk dole më qysh atëherë?- e pyeta unë. - Dola po më futën prapë. Jam mirë këtu…. Do ta shikosh është mirë fare. Po e shikoja si i shastisur këtë njeri që ka qëndruar brenda telave me gjemba njëzetë e pesë vjet, dhe për habinë time kërkon të qëndrojë përsëri aty. -“Ku do të shkoj, - shton Vangjeli, sikur të mi kishte
  • 101. 101 pikasur mendimet. - Andej nga bota tjetër më kanë harruar. Sytë e tij janë futur thellë, thatim. Lëkura duket si cipë e hollë që rastësisht i mbulon fytyrën. Në buzëqeshjen e tij maskë dallohet hidhërimi i viteve. Nuk do të dalë! Është banor i përjetshëm i këtij vendi plot mister. Nuk do të mendoj më. Vendosa të shkruaj ditarin në rast se do të më lejojnë. E hënë….. Kanë kaluar disa ditë. Data është dhjetë nëntor. Dhoma është bosh. Të gjithë kanë dalë jashtë. Koha është me diell që shndrit ëmbël dhe reflektohet në borën e bardhë që ka rënë natën. Kam rastin të shkruaj. Nuk dua që të më shohin duke shkruar. Kushedi çfarë do të mendojnë. Njerëzit me shkollë janë gjithmonë të dyshuar. Në çantë, te koka kam një fletore dhe një laps kopjativ të cilat i kam futur nën jastëk që të mos mi gjejnë. Çfarë budallai që jam. Këtu nuk ka asgjë të fshehtë. Edhe mendimi s’mund të jetë i fshehtë. Por shpresoj të mos më trazojnë. Dëbora vazhdon të bjerë. Papritur dielli u mbulua dhe dëbora vazhdoi ritualin e saj. E shoh nga dritarja. Më duket e çuditshme që bie aq butë dhe nuk do të di asgjë për brengën që kam. Ka mbuluar çdo send dhe gjithçka zbardhon. Për çudi ftohët nuk bën. Xhaketa e vjetër që na kanë dhënë, e shqyer nga anët të cilën e vesh mbi kostumin e dokut, më mbron disi. Poshtë vesh trikon prej leshi që ma dha nëna në momentin e fundit kur do të nisesha. Nuk kam ftohtë si andej nga anët tona, ku sado pak që ulet temperatura dhe ngrin nga të ftohtit. Këtu ajri i pastër i malit i mbushur me aromën e pishave, të depërton tej e përtej mushkërive. Nuk ndihem i mërzitur. Eshtunë……Nahoqënngadhomatdhenaprunënësallën
  • 102. 102 e kinemasë. Më parë ky vend ka qenë qytezë minatorësh, pormeqenësepërshkaktëashpërsisësëdimrit,punëtorëte lirë nuk qëndronin dhe kromi mbetej pa u nxjerrë, u vendos që qyteza të kthehej në burg. Kinemaja është e sapongritur. Ka sallë, bibliotekë, skenën me perde për të bërë shfaqje dhe për dhënë filma. Bën ftohtë. Natën kokën e mbuloj me batanije. Fle në cep të skenës, prapa perdes. Të asaj skene që i kisha kushtuar jetën, pasionin… ëndrrat. Çdo gjë të vyer, të mirë, të shenjtë… Ç’ironi e fatit. Dergjem pas kësaj skene të ngritur në këto male i rrethuar nga bora dhe nuk ëndërroj veçse pak ngrohtësi. Era fryn nga të gjitha anët. Veç dridhem, poshtë mbulesës prej batanije që vetëm emrin ka të tillë. I ngjan një zheli të bërë copë e çikë dhe që s’të sjell aspak ngrohtësi në shpirtin gjithashtu të bërë akull. Në errësirën që mbulon çdo gjë, as perdja e skenës s’duket, është bërë e huaj, e largët… Mbuloj kokën dhe lotët rrjedhin ngadalë nga ky shpirt i drobitur dhe i braktisur në vetminë e natës. Përsëri bën ftohtë! Ditën salla e kinemasë gumëzhin nga zërat e mbytur të njerëzve që bëjnë xhiro lart e poshtë, poshtë e lart, për orë të tëra. Është një lëvizje e pakuptimtë që i ndihmon të harrojnë diçka, në atë ecejake me një vërtik të çuditshëm, sikur nxitojnë që diku të venë. E diel…… Mbi bardhësinë e borës vezullojnë majat e maleve, pishat, luginat poshtë qytezëz burg! Gjithçka është e bardhë, edhe telat me gjemba që na rrethojnë janë për çudi të bardhë. Një bardhësi e veçantë që të zymtëson. Hedh sytë përreth, vërej tytat e larta të mitralozave që janë gati për të vrarë bardhësinë. Telat me gjemba që i ruan ushtari i veshur me kapotë të gjatë. Automatikët janë gati. Diçka më sëmbon në zemër. Liria… Telat… Dëbora… Ushtarët,
  • 103. 103 përzihen bashkë dhe nis dhimbja e mosfrymëmarrjes. Dëshiron të flasësh për t’u ndjerë në jetë dhe s’mundesh, kërkon të marrësh frymë dhe ajri të mbyt. Hedh sytë përtej telave por dëbora të mpin. Kjo gjendje bëhet e paduruar në orët e mesditës, kur dielli ngroh dhe nuk ndjen aspak ngrohje. Qëndron i shtangur në pritje të çangës që lajmëron se është ora e supës. E mërkurë… Qëndroj i shtrirë në prapaskenë. Pres lajmërimin e çangës për t’u ngritur. Bëhet apeli i mëngjesit. Të gjithë ndodhen të rreshtuar dhe oficeri numëron njëri pas tjetrit, si të ishin sende, a diçka tjetër. Si trungu pa jetë, si copa gjërash që qëndrojnë mbi dy këmbë në pritje. Me shpejtësi futemi në mensë. Supa ka nis të më pëlqejë, ndonëse ka po atë shije si ajo tek kaushi. Ka po atë erë, e bërë me copëra barishtesh të pa lara, të paprera, veçse të ziera. I them vetes “haje, haje, ndryshe do të mbarosh në këtë vend të egër, primitiv, që kërkon të të mposhtë e poshtërojë. Shtrëngo dhëmbët dhe haje o njeri i mjerë”. Në momentin e parë jam gati ta nxjerr... E lëshoj mbi lugë. Mbas pak çastesh e gëlltit dhe nuk e di më se ç’bëhet. Marr frymë thellë dhe përgatis lugën tjetër, që me shpejtësi e çoj drejt e në gurmaz, për të shmangur shqisat e shijimit. Rreth e qark dëgjon lugët që kërcasin ritmikisht, duke u përplasur te kupat e aluminit. Nis të bëj të njëjtin ritual të gëlltitjes pa shijuar e me një frymë, duke menduar gjithnjë se kjo supë është e mirë….! Çudi pse qenka kaq e shijshme. Imagjinoj sikur kam përpara një tenxhere plot me mish. Shija për habi nis të përmirësohet akoma. Ndonëse me ndrojë shkoj përsëri te kazani. Kërkoj akoma supë tjetër. Marr dhe ca supë që tani pothuajse më shijon. Kjo tregon se e kam mposhtur! Supë, supë, supë, supë për mbijetesë… Frymë… Jetoj sërish nga pak. Largohem i qetë, i vetëm, në vetminë e pamëshirshme,
  • 104. 104 i pashoqëruar, me pamje të errët, pa asnjë nuancë tjetër në fytyrë, i ngrysur. Kjo përbën thelbin e ekzistencës. Asnjë buzëqeshje. Kjo do të sillte fatkeqësi. Ç’punë ka buzëqeshja në këtë vend të vrazhdë, ku çdo çast ndihesh i kërcënuar. Vetmi dhe heshtje. Heshtje dhe vetmi. Në çdo qoshe ka zënë pusi pabesia e është gati për t’u sulur…. Për të vrarë atë ç’ka mbetur nga njeriu dhe për ta asgjësuar pa mëdyshje. E qeshura do të ishte poshtëruese. Ashpërsia e largon të ligën, e mban tutje dhe është roje e vetmisë që kam zgjedhur. E premte… Përsëri nëntor! Pas qëndrimit një javor në sallën e kinemasë, na çuan përsëri në dhoma. Më shpunë te dhoma ku kryekapo i të cilës ishte Vangjua, i burgosuri njëzetë e pesë vjeçar. Duket filozof, por jo llafazan. Nuk të bezdis, por syve të tij të futura thellë me xigomatikët e shpërfytyruar nuk ju shpëton asnjë lëvizje, asnjë gjest. Të lexon mendimet dhe me një shikim të hedhur shkarazi. E hënë… Vangjeli është i rrezikshëm. Dy prej të dënuarve i mori policia në mëngjes herët. Thonë se i kanë izoluar. Në mbrëmje Vangjua u pa të shkruante mbi krevatin e tij për orë të tëra. Në mëngjes ata ishin zhdukur. Thanë se gjenden në anën tjetër të rrethimit, ku ndodhet komanda, për t’i ridënuar. Në dhomën tonë ka rënë heshtja dhe asnjë nuk flet. E premte-dhjetor…. Nuk ndiej asgjë. Qëndroj i shtrirë në shtrat. Ndihem bosh i zbrazët. Nuk mundem të provoj as urrejtje. Edhe malli për njerëzit më është fashitur. Ç’po ndodh? Mos po ndryshoj dhe akulli depërton thellë në skutat e zemrës ku dhimbja ka zënë vend?! Ndihem hiç, si asgjëja e pavlerë. Më lajmëruan se do të nis punën në galeri. Ndiej dëshirë për gjumë, të harroj, të harroj e të mos
  • 105. 105 mendoj asgjë. Kjo është shpresa, ky është shpëtimi i vetëm që më ka mbetur. Nuk e kuptoj se ç’po ngjet. Sikur kam pushuar së ekzistuari. Është një vetgjumje e trurit dhe unë do t’i bindem, sepse tek e fundit ç’të keqe ka të flesh…. Të harrosh, të mos ekzistosh. Të mos jesh. Se dhe hiçi s’ka më vlerë… Vangjeli afrohet ngadalë te mangalli, që është privilegj i tij. Thotë ca gjëra që...! Tkurrem brenda vetes, mpreh shqisat dhe vetëdijen e shkund nga përgjumi. Kujdes, rrezik! I them vetes, veçse në këtë rast nuk hesht, se dhe heshtja, tha një ditë Vangjeli në terma filozofik, quhet faj i pa shprehur. Ku e ka dëgjuar këtë shprehje që na bën të flasim edhe kur s’duam? Kjo është një taktikë djallëzore e një mendje tinzare. Mundohem që blasfemitë që nxjerr ai nga goja t’ja dënoj. Përpiqem që ta sqaroj, sikur të isha një lloj komisari. Ai qesh hidhur, tund kokën me mosbesim dhe hesht. Nuk flet më. Nuk kundërshton. Qëndron në pritë për të sulmuar përsëri një herë tjetër. E di se kjo do të ndodh dhe pres me durim. E diel… Më futën në galeri. U ngrita herët në pesë të mëngjesit. Dëbora kërcet nën çizmet tona. Ecim ngadalë krap, krup, krap, krup. Dëbora bie butë, butë. Nis numërimi te porta. Dalim nga porta e madhe e kampit. Rruga përpara nesh është përsëri e rrethuar nga të dy anët me tela me gjemba. Te hyrja e galerisë na pajisin me kandil, që punojnë me karbit. Përgatitemi dhe na fusin në galeri. Kurrë nuk kam qenë më parë në galeri. Sapo hedh hapat e para, jehona e tyre ushton deri tej në pafundësinë e errësirës. Natë, një natë e pakuptimtë që na rrethon nga të gjitha anët, natë e çuditshme që duket se të rrëmben tej drejt së panjohurës në barkun e saj. E gjithë pamja është mister. Ecim, përsëri ecim. Kalojmë nëpër pjesë ku uji ka mbuluar shinat. Hedh
  • 106. 106 hapat e para, uji më futet në çizme. Eci. Tani çizmet bëjnë pllaz-plluq, pllaz-plluq, pllaz-plluq. Zbresim në botën tjetër nëpër shkallë druri, që të çojnë në nivelin zero. Zbresim të tjera shkallë. Jemi në zemër të malit. Frymëmarrja bëhet e rëndë. Ajri është i lagësht. Ecim. Terri të kall datën. Dëgjoj lëvizjen ritmike të këmbëve pllaz-plluq. Bën ngrohtë. Mora një lopatë të madhe. Përsëri udhë. Errësira të merr firomën. Të duket sikur kam gjithë jetën që eci në këtë errësirë. Nuk ndjej frikë! Aspak. Eci qetë nëpër galeri të lëngështa dhe gurët mbi kokë që ngjajnë si kukulla gjigande që skërmiten sipër teje. Dikush thotë, se në hapësirat e galerive mund të fluturojë dhe avioni. Më zihet fryma. Qëndroj. Ai që vjen nga prapa më rrëmben prej dore. Polici me kamzhik është prapa nesh. Mbërritëm te balli i galerisë, aty ku nxirret kromi. Njerëz që sulen si tigra për të mbushur vagonat, shpejt, shpejt…. Thirrje, britma, gulçima, rënkime. Vagoni… Vagoni. Krijesat pa emër, pa trajtë e formë, sulen përpara me ulërima! Ç’po bëhet? Çfarë bëjnë këtu krijesat e çuditshme që lëvizin në gjysmë errësirë, të ndriçuar pjesërisht nga drita e kandilit?! Ngjajnë si fantazma nate. Polici më shtyn me forcë në drejtim të vendit ku mbushet vagoni kuçedër, që kërkon veç të hajë. Fus lopatën por ajo ngec. E shtyj, e shtyj, por diç e pengon të eci më tutje, të futet në pirgun e gurëve të ndritshëm, që dukej se po e kafshonin pa mëshirë. Vendos gjurin poshtë lopatës, për ta lehtësuar mbushjen e saj. Polici te koka ndjek me kujdes lëvizjet. Lopata më në fund mbushet. E ngre, e flak në vagon. Pesha që ngrita është e rëndë. Lopata përsëri e ngjesh në krom. Nuk futet. Krijesa pa formë më tregon se duhet të marr nga poshtë. Vërejta se një llamarinë e trashë ishte poshtë kromit dhe lopata mbushej me lehtësi. Mora frymë i lehtësuar. E lopatë, lopatë. Polici qëndron
  • 107. 107 atje më tej dhe vrojton çdo lëvizje që bëj, çdo gjest. “Gjuha” kamzhik është gati të “flasë”. Ai që kisha pranë mbeti prapa me mbushjen. Llamarina s’po dukej. Lopatën e mbush duke u përkulur sipër saj. Kamzhiku godet në zverk dhe ai bie përtokë mbi gurët e kromit. Befasia e goditjes dhe forca e përplasën. Lopata iku më tej. Nga hunda i rrjedh gjak që nuk pushon. Asnjë nuk pyet, asnjë nuk flet, vetëm gjaku rrjedh. Njeriu ngrihet, bëhet njësh me lopatën për ta mbushur me çdo kusht, gjaku vazhdon të shkasë mbi bishtin e saj dhe pikon mbi krom. Turni mbaroi, këmbët nuk më mbajnë. Trupi lëkundet si lavjerrës sa andej, këndej. Mundohem të ngjis shkallët. Ngjitem, qëndroj, ngjitem përsëri, marr frymë. Këmbët me vështirësi lëvizin, bëhen të rënda. Shkallët duken pa mbarim. Kam mbetur mbrapa. Të tjerët kaluan. Po sikur të ngatërroj drejtimin nëpër labirinthet e errëta. S’ka më shkallë. Dola në krye. Eci i vetëm në një drejtim që më duket se do më çojë te dalja dhe do të shpëtoj nga ky makth i errësirës. Më duket vetja i humbur. Nuk e gjej dot orientimin. Nuk dëgjoj më zhurma hapash që vijnë apo shkojnë. Ndodhem në një shkretëtirë të pa matë errësire. Duke ecur më tej, shoh tre veta që kanë qëndruar dhe po bëjnë diçka. Ju afrohem me kujdes. Një njeri ndodhet i shtrirë me njërën këmbë të vendosur mbi shina, kokën e ka të kthyer anash. Tjetri ka ngritur lart një gur të madh dhe po bëhet gati ta lëshojë përmbi këmbën e shtrirë në shina. I treti, me kokën e ulur, bën dritë me kandil. Njeriu i shtrirë thërret duke gulçuar ngadalë: - Lëshoje ç’pret! - Nuk mundem, kam frikë.- Guri për një moment qëndron në ajër. - Bjeri ore po të them, lëshoje.- Njeriu i shtrirë shtrëngon fort dhëmbët.
  • 108. 108 - Po sikur të mbetesh sakat, ku të vete unë pastaj. - Ooo… Ç’më polli belaja. Zemërpulë. Hidhe gurin po të them. - Ja , ja.… Gati? - Mbylli sytë e lëshoje. - E kam drejt? - Bjeri o të rëntë në kokë. - Oooo… E lëshova.- U dëgjua jehona si kujë e shokut të tij. Guri ra mbi këmbën e të shtririt i cili lëshoi një ofshamë dhe e lëshoi trupin që dukej si pa jetë. Ai që hodhi gurin u sul drejt tij. - Bo, bo ç’bëra, e vrava, - ktheu kokën dhe ju drejtua tjetrit.- Mbaje, hajde më ndihmo ta ngremë. Tjetri lëshoi kandilin në tokë dhe kapi të plagosurin për sqetullash për ta ngritur. Njeriu që i hodhi gurin përsipër vazhdonte të thërriste pa pushim; - Stefan, je mirë? Të vrava, vrava vëllanë tim, bo bo i ziu. - Mirë jam, - u dëgjua zëri i mekur i viktimës, - ja, sa të marr veten. - Po ti ç’pret, - mu drejtua mua ai që i theu këmbën, - eja na ndihmo. Të tre e ngritëm të plagosurin. Këmba i varej poshtë krejt pa jetë. - Ikim, ikim shpejtë të dalim jashtë. - Do na vdesë nga hemorragjia, - tha ai i kandilit. - Pse ja thyet, - i pyeta me kujdes, për të marr vesh ç’ishte kjo vetëvrasje që ata bënë me këtë njeri që tani dukej i verdhë, me gjakun që i rridhte nga këmba e thyer. - Nuk e duronte dot galerinë, - foli gurlëshuesi, - kështu që tani nuk do ta fusin më për të punuar. O vëllai im, ç’të bëra, pse të dëgjova. Në dalje të galerisë, të “aksidentuarin”, e transportuan
  • 109. 109 me barelë për në kamp. Neve na bënë kontrollin. Hoqa çizmen siç e kërkonte rregulli. Uji i futur nga e çara e çizmes ishte kthyer në akull që mbante këmbën të mbërthyer si ganxhë, ndaj s’mund ta lëvizja. Këmba gjendej në darën prej akulli. Me njërën këmbë të ngrirë, të nxjerrë përjashta e të vendosur përmbi dëborë presim të bëhet kontrolli. E gjithë pamja duket groteske, në pritje, përmbi borë, zbathur, në heshtje, me shikim të përhumbur, në hapësirën e pakuptimtë të kohës që duket sikur qëndron kokëfortë e palëvizur, kryeneçe dhe e heshtur. Data e humbur…. Përsëri dhjetor i po atij viti të ftohtë! Dëbora derdhet ëmbëlsisht nga qielli gri. Ngjan si vello që natyra e ka hedhur krahëve për të qenë e stolisur për ditën që do të zbardhë. Dëborë! Kurrë në jetën time nuk kam parë kaq shumë bardhësi. Bie natën, ditën, e të duket si një vallëzim ceremonial. Papritur, ashtu siç ka nisur, pushon. Dielli që shndrit pas saj, është i butë e ledhatues dhe të ngroh ngadalë. Qënia e drobitur nis të çelë, gjymtyrët lëvizin për të marrë jetë. I magjepsur, për një çast harroj ku gjendem. Hedh shikimin lart në bjeshkë. Më tej, ushtari si statujë dëbore, qëndron i palëvizur, sikur të jetë i ngrirë si e gjithë natyra përreth. Dikush më afrohet dhe pa folur më zgjat një zarf. Një letër për mua?! Këtu në këto bjeshkë të larta, ku ndodhem i izoluar nga bota përtej telave me gjemba, përveç mendjes ndoshta që ka aftësinë të shpaloset larg horizonteve. Letra vjen nga fshati. E hap me duart që dridhen nga emocionet. Dalloj shkrimin e rregullt të babait. Mbas letrës gjendeshin dy fraza të shkruara nga dora e nënës. Ajo më thotë: - “Bir, ne të kemi falur dhe dëshirojmë të bëhesh i fortë. Sidoqoftë, mësimet janë gjithnjë të vyera për jetën. Të puth nëna” dhe firma e saj.
  • 110. 110 I lejoj lotët që të më rrjedhin lirshëm pa bërë përpjekjen më të vogël për t’i ndalur. Kjo nuk është dobësi, por dhimbje e shpirtit të plagosur. Rrezet e diellit reflektohen nga dëbora dhe ngjasojnë si një pasqyrë e madhe pambarim, deri përtej në horizont. Qëndroj për një hop i palëvizur me shikimin të ngulur tej në horizont. Nuk më shqitet për asnjë çast mendimi torturues. Përse i zhgënjeva, përse?! Ata prindër të bardhë si kjo dëborë që kam përreth. Nuk e meritonin që t’i zhgënjeja. Oh, si nuk ju kam pranë, t’ju tregoj sa shumë ju dua. Dhe lotët rrjedhin si një pjesë e shpirtit që kërkon të dalë jashtë, sepse aty brenda ndihet ngushtë…. Rrjedhin, edhe pas përfundimit të letrës nuk shterin. Nuk e mendoja sekjoletërdotëmëtrondistekaqshumë.Babaimëshkruan, se “Astriti tani po punon për të rregulluar udhët e fshatit, kalldrëmet e prishura”. Këto mesazhe nuk mund të mos më tronditin. Këtu ku gjendem nën trysninë e kësaj jete të skëterrshme, ku t’i gjej ekuilibrat e shpirtit, ku ta gjej forcën për ta përballuar këtë lumë ndjenjash që rrjedh pa shpresë, pa pushim dhe nuk mbaron. Po e lë lumen e tyre të dalë, le të rrjedhë. Me letrën që shtrëngoj fort qëndroj i shtrirë. Dita e parë e Vitit të Ri. (Malësori dhe Darvini) Është mëngjes herët. Dita akoma nuk ka gdhirë. Si zakonisht kam dalë për të shkuar në punë, në galeri dhe bashkë me të tjerët ecim ngadalë mbi dëborën që na arrin deri në mes. Dalim nga porta. Krijesat zbresin tatëpjetë në rrugën me baltë që na shpie te gryka e djallit. Dëgjoj një zë bri meje që i thotë shokut të vet: -Ardhjes këtu i dihet or mik, kurse kthimit jo. Qëndroj i veçuar duke përshkuar hapësirën që e ndan kampin nga gryka e galerisë. Pranë më afrohet një krijesë që në dorë mban një libër. E folura tregon qartë prejardhjen e tij, është nga malësia. Më afron librin që mban në dorë
  • 111. 111 dhe më thotë: “Ky është Darvini. Këtu thuhet se specja që nuk i përshtatet ambientit që e rrethon është e destinuar të zhduket”. Buzëqeshi dhe vazhdoi rrugën para meje duke shpejtuar hapat. Mbeta i shtangur me librin në duar. Fjalët e thëna në atë moment mu ngulitën në mendje sikur dikush i goditi me çekan. Papritur, gjithçka m’u duk më e thjeshtë, fare e thjeshtë dhe e qartë se kurrë më parë. Si nuk e kam menduar këtë gjë më parë, e qortova veten. Është vetëm çështje ambientimi, asgjë tjetër. Kaq më nevojitet, ambientim që të përshtatem. U ndjeva i lehtësuar. Brengat u larguan si me magji. Zëri i brendshëm po më fliste dhe më pushtoi një ndjenjë e papritur gëzimi. Ku paskam qenë! U ndjeva më i fortë. Detyra ime tani, është që të forcohem fizikisht, që të mund të përballem me marrëzinë kolektive që kam përreth. Atëherë bëhem i pamposhtur. Dat. 31 Dhjetor 1977! Viti i ri kaloi pa asnjë gjurmë…......... Dat. 20 janar 1978. Ndodhem me krijesat e tjera pranë grykës së galerisë. Një grup ushtarësh dhe gardianësh tërheqin dikë zvarrë, një trup. Disa gardianë e godasin me këpucë, ku të mundin, me tërë forcën që kanë. Të tjerë tërheqin trupin e viktimës. Është njeri, krijesë e mjerë fatkeqe. Tani e dallova. E kanë marrë zvarrë që nga kampi. Trupi i shtrirë qëndron tani pranë meje. Vazhdojnë ta godasin me një furi të shfrenuar nga të gjitha anët, gjithë mllef e urrejtje satanike. Ku e gjejnë vallë këtë urrejtje. Godasin me radhë, një nga një, pastaj në grup. Trupi duket si pa jetë. Nuk bën as përpjekjen më të vogël për t’u mbrojtur. E ka lënë veten në dorën e furisë së tërbimit. Çfarë ka bërë ky trup i mjerë?! Paska refuzuar për të dalë në punë.
  • 112. 112 Trupi gjendet para meje, shumë pranë, një hap më ndan prej tij, i shtrirë në një pellgaçe gjaku. Duart i ka të lidhura me hekura që fiksohen me bulona. Gardiani e ngre në këmbë. Trupi për çudi u ngrit. Gardiani i shtrëngon vidat e prangave derisa prej duarve rrjedh gjak që pikon mbi dëborën e bardhë. Për një moment e lënë përsëri të shtrirë, me gjakun që i rrjedh. Trupi lëviz, tenton të ngrejë kokën por gardiani e godet dhe ai bie përsëri. Çizmen e rëndë ja vendos te qafa, dhe ja ul poshtë me forcë derisa fytyra e tij ngjishet dhe humbet në baltën e përzierë me gjak baltë dhe dëborë. Ja ngjesh fort! E kam kaq pranë. Për një çast toka më rrotullohet; pemët, dëbora, gardiani, djali… Gjithçka. Jam gati të ulëras fort, që ta dëgjojnë malet dhe të dridhen…. Eeej! Çfarë i bëni. O njerëz. Malet e kthyen jehonën e zërit dhe gardiani u ndal. U tërhoq një hap më tej. Zogjtë në pemët e larta fluturuan në qiell, si për të na treguar se ja, ç’mund të bëhet po të kesh krahë për të fluturuar. Mendja e ndali rrotullimin dhe u kthye në realitet. Gjendesha ballë për ballë, me grushte të shtrënguara pranë gardianit. Në pemë gushëkuqi lëshoi një piskamë të gjatë. Gardiani ktheu krahët dhe e la trupin të dergjet në baltë. Shpirtrat e tjerë e morën dhe i fshinë baltën me kujdes….! Ditë tjetër… Ndodhem në kamp. Dita është e ftohtë, zemra e ftohtë… Brenda saj nuk gjendet asgjë, as dhimbje, as dashuri, as urrejtje. Pra asgjë për kërkënd. Ftohja më ka depërtuar thellë dhe nuk e di në do ta gjej më vetveten. Do të më kthehet prapë e qeshura, apo ditët e hirta do të ulen galiç në jetën time, pa ëndrra… Pa kuptim. Do të kem forcë që të ringrihem. Tela… Ngado tela, krijesat e drobitura nderin rrobat e lara në telat e brendshëm që na qëndrojnë përballë, duke
  • 113. 113 na bërë karshillëk. Rrobat e lara edhe unë i kam hap në tela dhe qëndroj pranë tyre. Papritur, më vjen pranë një krijesë me pamje djallëzore. Sytë i lëvizin sa andej këtej në kërkim të diçkaje. Më ulet pranë. I lëshoj pak vend te guri ku qëndroj dhe pres çfarë do të më thotë. - Ç’kemi, - pyet krijesa e panjohur duke buzëqeshur hidhur. - Asgjë.- I përgjigjem ftohtë. - Ngrimë, - vijoi krijesa. - Pse ngrimë? - Këta të poshtër na trajtojnë si qen!- Ndërkohë krijesa ndjek me cep të syrit reagimin tim. - Ja kemi bërë vetes, - i them i vendosur. - Të erdhën ushqimet? - Cilat ushqime. - Do t’i hamë bashkë, - qeshi me djallëzi duke fërkuar duart. - Unë të mbroj, ti më ushqen dhe ta dish që me mua je i sigurt. Nuk të lëviz dot njeri as qimen e flokut. As komanda s’të prek, askush. Më kupton, - insistoi tjetri me këmbëngulje.- Do t’i ndajmë bashkë hallet. - Nuk e kuptoj pse duhet të hash ushqimet e mia. Ai është gjaku i familjes time. - S’e kupton? Të jap mbrojtje, siguri, s’të prek asnjë…. Çdo tjetër. Këtu ha njeriu njerinë. Këta kështu e kanë bërë këtë punë, të hahemi e të vritemi me njëri tjetrin, për ta patur më të lehtë punën e tyre. - Mua nuk më duket ashtu, - i përgjigjem prerë pa e parë në sy. - Si nuk të duket! Ke sy të shohësh. Hapi. Në e je qorr ti, ke sytë e mi. Shikoj unë për ty. Çfarë ke, ç’të shqetëson? - Unë nuk kam asgjë, ti çfarë ke? - Pse?!- Pyeti i çuditur nga përgjigja e papritur.
  • 114. 114 - Nuk dua t’i ndaj ushqimet me ty, as hallet. Nuk kam asgjë për të ndarë. - Ashtu! Do të më shohësh. Mos kujto se s’ta di biografinë. Krimi moral nuk është larg krimit politik. - Ti e di këtë, - foli me cinizëm.- E ke provuar, e ke bërë në shkollë, je njeri i ditur. Mendohu dhe më kthe përgjigje… Përndryshe… Dhe u largua Ndodhem në dhomën time i shtrirë në krevat me sytë drejtuar në një pikë lart në tavan. Papritur më kaloi përpara syve e gjithë jeta ime. Pyes veten, përse ky njeri u shfaq kaq papritur. Çfarë kërkon, ç’qëllim synon të arrijë? Mora një letër dhe ju drejtova komandantit të burgut. Ndër të tjera i thosha: ….Ky njeri që mu paraqit si afije i organeve të sigurimit, më kërcënoi hapur. Ka synim të bëhet pjesë e jetës time këtu, të ndaj me të ushqimet, në të kundërt…… Jam i bindur se ky, nuk mund të jetë punonjës i sigurimit të shtetit, se po të ishte i tillë nuk mund të vepronte në këtë mënyrë. Ai ka synim të përfitojë nga gjaku dhe djersa e njerëzve të mi, pre ushqimeve që ata më dërgojnë si birin e tyre. Kjo është ç’njerëzore, nuk është veçse një mashtrues i paskrupullt që për të përfituar kërkon të veshë një petkë tjetër. Ditën tjetër dola nëpër kamp se mos e ndeshja gjëkund. Por krijesa e quajtur Lefter, ashtu siç u shfaq papritur, u zhduk. E kërkova gjithandej por nuk e pashë gjëkundi. Nuk ishte më në atë kamp dhe s’do ta kisha më bezdi. Ditë e vranët, me re e dëborë…. Ditët janë të gjitha të njëllojta, ndryshon vetëm ngjyra e qiellit, sepse dhe bardhësia është e njëjtë, e pandryshuar. Dita është herë e vranët si kjo e sotmja, herë e çelët me diell që shkëlqen mbi bardhësinë tejpërtej të kodrave me
  • 115. 115 dëborë. Ka ditë gri, ka ditë të zymta, të errëta, ku dëbora që bie luan e vallëzon në hapësirën e pafund. Është një mëngjes i tillë, i pangjyrë. Ndodhem në rresht. Është e diel dhe si zakonisht e kam pushim. Qëndroj si zakonisht i mëvetësuar, ndonëse jam në rresht. Krijesa që kam përpara meje tund një zinxhir me një ndjenjë nervozizmi të dukshëm, para syve të gardianit, si për ta sfiduar. Ky i fundit, këtë dyndje zinxhiri e merr për fyerje. Shkon në krye të rreshtit dhe i bën shenjë krijesës kryeneçe t’i afrohet. Ai i shkon pranë, por ndërkohë zinxhirin e ka hedhur në mënyrë të rrufeshme diku ku nuk e pa askush. Gardiani ia kërkon, por ai i thotë që s’ka gjë. Na thërrasin në zyrë pranë truprojës ku gjenden dhe tre guardianë të tjerë, mua, krijesën kapriçoze dhe atë që ishte përpara tij. Para këtij gjyqi të vogël, i burgosuri ju përgjigj oficerit se nuk kishte patur asnjë zinxhir në dorë. Më pyetën mua. Ju thashë se nuk e pashë çfarë bëri, pasi e kisha mendjen gjetiu. I dënuari tjetër tha gjithashtu se nuk kishte parë gjë. Në përfundim, pavarësisht përgjigjeve tona, përpiluan procesverbalin. Të dënuarin e ndëshkuan me izolim të gjatë. Dita tjetër pas natës….. Ndodhem në galeri. Jam graduar si pastrues galerie. Jemi nisur për të dalë. Ndiej se jam forcuar. Qëndroj gjithnjë vetëm. Me kazmë e lopatë të hedhura në krahë eci, eci në galerinë e errët për të pastruar mbetjet e kromit dhe kanalin e ujit që të mos mbulojnë shinat. Shoh një vagon të mbushur me krom që ka dalë nga shinat. Krijesat përreth si liliputër mundohen ta ngrenë, për ta vendosur përsëri në shina, por e kanë të pamundur. Afrohem pranë tyre i heshtur, pa parë askënd. Me hapin e ngadaltë i afrohem vagonit të pabindur. Të tjerët hapen dhe më lirojnë rrugën, duke më parë si një krijesë që vinte nga një dimension tjetër për t’i shpëtuar.
  • 116. 116 Qëndronin të tulatur në pritje të asaj që unë do të bëja sepse në çdo çast mund të vinte gardiani dhe pa ta gjente vagonin të rrëzuar ai… Megjithëse nuk e kam aspak pë detyrë, vendosa t’i ndihmoj. Afrohem pranë vagonit, e kap me të dy duart për dorezash, vendos mirë këmbët në dy pika të sigurta, tendos trupin dhe me një lëvizje të beftë, vagoni gjendet në shina. Marr lopatat dhe nis të largohem pa thënë asgjë. Krijesat lilipute kanë shtangur, nuk e besojnë, veç shohin njeriun tjetër që me hap të ngadaltë duke u lëkundur pakëz, të largohet për të ikur më tej, i vetëm me lopatën e kazmën hedhur në sup. Ditën tjetër në kamp të gjithë e morën vesh aktin heroik, qënjënjeriqëecëndhenukfletmeaskënd,zotëronnjëforcë të paimagjinueshme, prandaj prej tij duhet patur kujdes. Isha bërë supermen….! ...Dita x… Shfaqje në skëterrë! Kam merak për fatin e ditarit tim. Në çdo kontroll që bëhet, më ngjan se do të ma marrin, ta copëtojnë e ta flakin tej pa asnjë keqardhje, siç ndodh rëndom këtu ku jam. Por jo, asgjë nuk ngjau, mbeti aty poshtë jastëkut prej kashte ku e lë zakonisht. Nuk e kuptoj një zemërgjerësi të tillë. Më thirri komisari te zyra e pritjes pranë bibliotekës dhe kërkoi që të formoj grupin e të dënuarve për të përgatitur një shfaqje humori. Një shfaqje këtu, në këtë skëterrë? A është e mundur të bëhet, me këta njerëz me personalitet të deformuar! Komisari po më shikon me vëmendje përtej tavolinës me sytë e mprehtë, me fytyrën e hequr ku dallohet zemërgjerësia e një njeriu të mirë, komunikues. Kjo e bën të dallohet nga e oficerët e tjerë dhe gardianët, që janë gjithë duf e mllef gati për ta zbrazur mbi krijesat e dobëta me furi e zell të papërtuar në rastin më të parë. I premtova komisarit
  • 117. 117 se do të bëj çdo përpjekje për ta realizuar këtë shfaqje, sado e vështirë që të jetë. Lajmi në kamp u përhap shpejt. Pas pak u rrethova nga njerëz të cilët i kisha parë nga larg, si hije, si ca fantazma që duhenshmangurpërtëmosrënëpreelakmisëdheeligësisë së tyre. E di se përreth ka mashtrues, grabitës, vrasës, vjedhës ordinerë, kriminelë të llojeve nga më të ndryshmet. Gënjeshtarë, hipokritë, dallaverexhinj, dallkaukë, të zhveshur nga morali. Këta do të jenë aktorët pjesëmarrës të shfaqjes time, këtu në vendin e ferrit. Dante Aligeri kur shkruajti “Komedinë hyjnore”, një vend si ky do të ketë patur në fantazinë e tij, kur përshkroi ferrin. Purgatori ekziston dhe unë ndodhem në zemër të tij. Marr frymë i kërcënuar në çdo çast në galerinë plot rreziqe ku mund të të zhdukin shumë kollaj, ku punohet tej çnjerëzores, të përbuzur e të flakur në terrin e kësaj nate të gjatë ku s’po shoh fundin. Përgatitjet për shfaqjen e humorit nisën menjëherë. Mbas përzgjedhjes të dy tre elementëve pjesëmarrës, të cilët kishin prirje dhe dëshirë për të luajtur, nisa të shkruaj pjesët e skeçeve. Synimi im është të vë në shënjestër disa vese, por dhe të mos lëndoj askënd sepse kjo do të përbënte rrezik. Shfaqja do të jepet në sallën e kinemasë, e cila është edhe skenë. Për çudi u duartrokit, pati dhe të qeshura. Komisari më përgëzoi dhe foli për realizimin në skenë dhe karakterin e saj edukativ. Luaj edhe unë, madje jam protagonist. Një shfaqje në skëterrë, asnjëherë nuk e kam menduar se do të ndodhte ndonjë ditë. Por ja që u realizua dhe la përshtypje të këndshme. Puna me këto krijesa të çuditshme, banorë të përjetshëm të skutave të errëta, që hynin dhe dilnin dhe hynin përsëri në burg pa ju bërë asnjë përshtypje, është përvojë e rrallë, gati e paimagjinueshme e për t’u kujtuar gjatë.
  • 118. 118 Ditën tjetër jeta rinisi ciklin monoton të zvarritjes, dhimbjes, përçmimit që të rrethon gjithandej. Si mundet që njeriu ta humbë kaq shumë vlerën për veten, dinjitetin brenda këtyre telave të neveritshëm. U lodha së jetuari, e ç’kuptim ka e gjithë kjo... Pa qenë me faj. Zemra ka momente qëmëlëshonendihemibraktisurnëkëtëvetmitëskajshme, krejt i vogël. Mendime të zymta që më mundojnë. Pa dashur mendoj, si do të jetë jeta ime pas kësaj, rikthimi mes njerëzve, miqve, shokëve, qytetarëve që më duartrokitën për disa vite me radhë dhe më respektonin tej mase. Çfarë do të punoj, çfarë do të bëj... Ku? I largoj këto mendime që më torturojnë. I shtrirë në dyshekun me kashtë, që për çudi më ngjan i rehatshëm dhe i butë, i mirë, nuk mendoj më për asgjë nga e kaluara. Nuk e di as se kush jam. Ngadalë mbyll sytë dhe gjumi bie në mendjen e lodhur. Fle duke harruar gjithçka. Natë e gjatë, ditë s’ka! Më duket se nuk ka ditë. Nata është zgjatur tej mase. Duhet të jetë viti tjetër. Është e pamundur të ndjekësh rrjedhën në këtë monotoni ku asgjë s’lëviz dhe koha duket se qëndron në vend. Zbresim në galeri natën, dalim prej saj natën, kalojmë në kamp natën dhe përsëri natën tjetër. Natë në shpirt, natë në zemër. Nata na rrethon. Nuk shoh aspak dritë. Në këto kohë errësire skenat e përgjakura ndjekin njëra tjetrën. Ndihem i mpirë. Gjendem në sallën e kinemasë. Në mur na kanë varur televizorin. Salla plot. Jam përsëri vetëm. Përpara meje qëndrojnë krijesa fantazmë të cilat nuk i njoh. Dikush nxjerr një thikë dhe godet tjetrin në brinjë, anash, një fatkeq. Viktima pa zhurmë bie përtokë. Largohem me shpejtësi nga vendi ku qëndroja. Nuk e di çfarë ka ngjarë. Iki prej këtij argëtimi ogurzi dhe shkoj në dhomë, e vetmja strehë ku më
  • 119. 119 duket vetja rehat. Shtrihem, s’kuptoj… Hesht… Më zë gjumi i lodhur. Ditë pasdite. Nuk i numëroj ditët…. Poshtë dyshekut kam dy sekrete. I pari është një libër, metodë e gjuhës italiane botim i viteve tridhjetë. E studioj. Kam frikë mos e keqkuptojnë po të ma gjejnë. Thua se kanë gjetur? Sekreti tjetër është ky ditar, që dhe atë e ruaj si diçka me vlerë. Janë gjithë këta sy që shohin çdo lëvizje, është Vangjua, krijesa x, të padukshëm ka edhe të tjerë mes nesh, të infiltruar që paraqiten si viktima. Ndoshta e kam kaluar provën e zjarrit dhe mund të shpresoj të hyj përsëri në kategorinë e njerëzve normalë, që edhe pse mund të mos jenë të tillë përjashta këtyre telave e ruajnë maskën e një trajte të sjelluri, që nuk do t’ju bëj keq të tjerëve. Sado që edhe kjo mund të jetë hipokrizi, përsëri ndihemi të pranueshëm në rendin e pranuar të krijesave njerëzore. Pra shpejt mund të ndodhë që nga njeri hiç, pa formë, pa trajtë, të kaloj në rendin e njeriut të pranuar si specie shoqërore. Nuk do të jem më një numër !!! Shenjat janë se kjo do të ndodhë. Ditët po mbarojnë. Tetor 1979. …Ditët po mbarojnë kujen e tyre monotone. Ec.. Ndal! Ec përsëri, kthehu… Stop. Ndodhem në kufijtë e botës së përtejme. Monotoni… Monotoni, zbrazëti, skëterrë e ngritur në aq paktokë.Uri…Lodhje,mall,dhimbje,vdekje.Tëgjithaebënë punën e tyre. Riedukimi ishte kryer. Më nxorën nga galeria. Nuk ma qethën kokën si zakonisht. Nuk do të futesha në galerinë e mbushur me rënkime, klithma. Do të shikoj atë copë qiell që na qëndron përmbi kokë, e vetmja gjë që na lidh me jetën, ku mendimi mund të udhëtojë i pa penguar,
  • 120. 120 përtej gardheve drejt pafundësisë. Ah, po… Mendimi nuk mund të qëndrojë i prangosur në këtë copë tokë, brenda kësaj hapësire të ngushtë ku të merret fryma. Mund të qëndrojë i lirë përtej caqeve që vendosin prangat, qelia, telat me gjemba. Në qoftë se njerëzimi do të arrinte të prangoste mendimin? A mundet të ngjasë një gjë e tillë. Atëherë po, të ndodhte kjo… Jo, nuk mundet, është e pamundur të ngjasë një gjë e tillë. Pyes veten me çudi, përse koha qëndron në vend në këtë copë tokë të rrethuar nga telat dhe nuk ecën… Rri pezull, pa lëvizur aspak si një rojtar i lodhur. Më duket e pabesueshme se do ta braktis këtë copë tokë, të rrethuar nga telat me gjemba. Dielli qëndron pezull përtej pishave të malit dhe është gati të na lërë për t’u kthyer përsëri nesër, i zbehtë, i flashkët pa forcën e duhur për të ngrohur këtë copë vend. Sikur kjo t’i përkiste ndonjë planeti tjetër. Telat me gjemba qëndrojnë përballë. Pemët e larta me indiferencë kundrojnë që tej. Ju afrohem telave me gjemba, gjë që se kisha bërë më parë. Kërkoj të di, të sfidoj veten… Stop! Qëndrova. Ndjej nga lugina me pisha flladin që fryn, puhinë e lehtë, gjethet që çuçurisin, degët që lëkunden. Mbushem thellë me frymë dhe ndjej ajrin të depërtojë në gjoks. Çudi, më parë nuk e kisha vënë re bukurinë që na rrethonte. As malin nuk e kisha parë me kujdes. Diçka po zgjohet brenda qenies së syrgjynosur, diçka prej madhështisë që kam ruajtur të paprekur, strukur brenda vetes. Dita përsëri ecën ngadalë… Çdo gjë ende e ngurtësuar, ngrirë… Në ditën e caktuar më thirrën në komandë. Oficeri pa hedhur sytë, më zgjati çertifikatën e lirimit. Mora rrobat, u vesha e u nisa ngadalë nga porta e daljes. Dera e rëndë prej hekuri u hap duke kërcitur. Rrezet e diellit prarojnë gjithë luginë. Zogjtë cicërojnë duke kërcyer si lodërtarë të
  • 121. 121 palodhur për natyrën që po zgjohej nga letargjia e gjatë e bardhësisë. Asnjë nuk më përcolli. Krejt i vetëm u ndjeva jashtë !! Nis të lëviz ngadalë, me hap të kujdesshëm. Askush nuk më ndal. Çudi, i lirë, i lire, jashtë atyre telave, i lire ! Një hap, dy, marr frymë thellë. Koka më ngjan se më vjen vërdallë. Shikoj lule që kanë çelur hareshëm. Desha të ulem dhe t’i këpus, por shpejt ndërrova mendje. Hodha përsëri disa hapa. Kësaj here më i sigurt. Qëndroj, shikoj rrotull. Ndiej pafundësinë e maleve deri përtej, larg në horizont. Perënditë këtu do ta kenë pasur strehën, mendova vetëtimthi, në këta male të lartë. Se ndryshe përse janë dashur?! Male pafund, mbi shpinë të peizazhit deri në horizontin e largët. Ndodhem i lirë, në tokën time të lashtë. Askush nuk më ndalon. Jam me tëvërtetëilirë??Çdogjëqëkamparëbrendatelavemëngjan se ka përmasa të tjera. Edhe malet që rrethojnë kampin, s’ngjajnë me ata që kam parë prej andej, gurët, pemët, ajri. Mbushem thellë me frymë, nuk ndjej të ngopur. Ndoshta kjo është liria, ndjenja e pafundësisë. Ndihem i gjallëruar, një valë energjie jetëdhënëse më vërshon në rremba. Por “hiçi” edhe këtu nuk më ndahet, më ndjek si fantazmë. Nis të eci pa e kthyer kokën. Brenda, nga kullat e truprojës më duket sikur ndodhem në shënjestër. Kërkoj për një moment të vrapoj, të iki, të largohem, sa më shumë të largohem, veç të largohem. S’ka pse të mos largohem. “Hiçi”, më del atje tutje dhe qesh me ligësi. Dëshira e të vrapuarit më duket e pakuptimtë. Tyta e mitralozit ka qëndruar atje, duke më ruajtur të mbyllur për dy vite të gjatë. Tani askush nuk ka punë që të më ndalë. Futa instiktivisht dorën në xhep, preka lejen e lirimit dhe e shtrëngova fort. Nga kjo mora forcë. U largova më tutje me hap të vendosur. Asnjeri nuk më pret përjashta. Punë e madhe, mendova, fundja nga “hiçi” po kthehem. Jo mik, lule s’të hedh askush. Ju afrova një kamioni
  • 122. 122 të ngarkuar me krom. Hypi në kabinën e shoferit, që u nis menjëherë për rrugë. Shoferi hesht, ndërsa makina ecën me zhurmën e veçantë të motorit, që duket sikur këndon. - Ku shkon, - pyeti shoferi. - Te treni. Përsëri heshtje. Nga dritarja shpaloset peizazhi i gjelbër, që lëviz me shpejtësi. Malet, pemët, gurët, drurët, shtyllat e tensionit, brinjat, livadhet, të gjitha duket sikur shkëputen nga vendi dhe na përcjellin me një vallëzim marramendës…. Po “hiçi”? U mundova ta largoj këtë fanepsje, por është e vështirë. Ndoshta mburoja që kisha ngritur përreth vetes brenda, për të qenë i mbrojtur, është ajo që më ndjek. Apo është pavlera e personalitetit të humbur. Hodha shikimin larg në xhaden që gjarpëron, mes kthesave dhe maleve, dhe padashur pyeta veten: Cila do të jetë e ardhmja që më pret? I largova këto vegime. Ndjej dehjen nga aromat e jetës, ndjesi të harruara prej kohe. Përtej u shfaq një qytet. Kamioni zbriti në qytetin e punëtorëve, që ishte ngritur kohët e fundit. Mora rrugën me tren. Në mbrëmje mbërrita në qytetin ku banon tezja ime. U gjenda përballë shtëpisë, që prej vitesh më kishte strehuar me ngrohtësi, bujari e mikpritje në vitet e studentllëkut. Trokita lehtë. Dera u hap menjëherë. Të gjithë qëndrojnë në këmbë duke më pritur. Mbeta i befasuar. Desha të thosha diçka, por fjala më mbeti në fyt. Pyeta me zërin që doli i largët sikur të mos ishte imi. - Si keni qenë? - Mirë, - një buzëqeshje e përgjithshme ngeli e shpërndarë në fytyrat e të pranishmëve. Tezja më mori për krahësh dhe më përqafoi lehtë, si të kishte frikë se mos i ngjisja diçka. - Bir i tezes… Kur?, - i shoqi e tërhoqi për krahu.
  • 123. 123 Heshtje. - Sot në mëngjes, - e përfundova unë mendimin e lënë për gjysmë të tezes. - Aaa, po, sot.- thirrën të gjithë një zëri. - Sa mirë, si s’na vajti mendja, - tha burri i tezes. - Hajde të ulemi.- Theu akullin përsëri tezja, - se mbetëm në këmbë.- Por askush nuk lëvizi. - Mirë e ka, ulemi, - u hodh përsëri burri i tezes, pa lëviz nga vendi. - Këtej ç’kemi, si keni qenë?, - pyes sa për të thënë diçka. - Ja, ashtu… Mirë, mirë. Plot kemi, plot. - Ëhë…! Nxora nga çanta fletoren e zhubravitur të shënimeve të mia dhe u përpoqa të lexoj diçka. Por fjalët më ngecën. Ashtu siç isha, nisa ngadalë të lexoj. Zëri për çudi më doli i plotë, si atëherë kur isha aktor dhe deklamoja në skenë; Dita ka nisur të çelë, Një këngë e trishtuar përhapet ngadalë, Copa dhimbje, Shprese, Ëndrrash të thyera u shpërndanë, Gjer larg. Kemi ardh e do të ikim përsëri, Nga kjo botë, Për të marrë me vete, Vetëm pak jetë! Asnjë nuk foli. Sytë i kisha të mbushur me lotë, që po mundohesha më kot t’i fshihja. Heshtja kishte mbushur gjithë dhomën. U përkula, mora çantën dhe dola ngadalë. Asnjë nuk më tha të qëndroj. Jashtë është errur. E kuptova për herë të parë, se jeta për mua kurrë s’do të ishte më ajo që kisha lënë. Diçka ishte thyer, ashtu siç
  • 124. 124 ishte thyer diçka brenda vetes time. Hijet e fantazmave do të më ndiqnin nga pas kudo. Një qenie tjetër brenda meje fle, jeton dhe nuk do të më ndahet për tërë jetën. Ndodhem në udhëkryqin e qytetit të heshtur, ku më kishin shpurë këmbët pa e kuptuar.
  • 125. 125 KAPITULLI VII DHE JETA RINIS PËRSËRI Dita ka nisur të çelë, Një këngë e trishtueshme dëgjohet çdo natë, Copa gëzimi, dhimbjeje, Hareje, Kemi ardhur e do ikim, Duke marrë me vete pak jetë. Mbërritëm në qytetin bregdetar të zverdhur nga vjeshta me automjetin “postë” që na lëshoi në qendër, të mbuluar me pluhur. Më shoqëroi në këtë udhëtim nëna, që nuk donte të më ndahej. I dukej se do të më merrnin papritur e do të më largonin prej saj, apo do të më ndodhte ndonjë e keqe tjetër, pa u çmallur akoma. Qyteti mu duk pa jetë, diçka i mungon nga gjallëria e zakonshme. Hije trishtimi shpërndahej si mjegull ngado që të shihje. Ndihesha i tronditur, i pakët, pa peshën që na jep mendimi. Rrugët janë po ato, stacioni i autobusit ku prisja në radhë për të shkuar pranë detit ishte aty, ku e pata lënë, hoteli ku banova disa vjet, pemët, palmat, gjelbërimi. Diçka mungonte në këtë peizazh që më dukej pa jetë. Prita ndokush të më uronte mirëseardhjen; një mik, një i njohur, ish kolegët apo qoftë edhe një qytetar. Askush nuk e
  • 126. 126 vuri re ardhjen time nga shëtitja e harresës. Bota, “mendova i hidhëruar”, e ka kujtesën të cunguar duke parë këtë lloj heshtje. Befas çdo gjë mu duk e huaj, sikur nuk kisha jetuar kurrë në këtë qytet që dikur më kishte duartrokitur, ndihesha i huaj në jetën e tij. Pse ky ndëshkim i pamerituar, pse askush s’po më takon, ku janë ata që më deshën? Heshtje,... asgjë. Ndoshta s’më ka parë askush! Ja, aty është dhe monumenti me luftëtarin që ngre dorën përpjetë dhe ne me shaka e quanim “gishti” i flamurit. Te stacioni i autobusit gjetëm grumbullin e zakonshëm të udhëtarëve. Hipëm urbanit dhe u nisëm. Kaluam pranë teatrit dhe hodha shikimin mos ndeshja ndonjë të njohur. Një lëmsh m’u mblodh në grykë! Të njohur nuk kishte. Më ngjante vetja, se kisha shkuar në një qytet të huaj, të panjohur, ku askush nuk të njeh. Ose e kanë bërë me fjalë, “mendova i trishtuar”. Gjithandej heshtje. Papritur zemra nisi të më rrahë fort, por kisha gabuar. Ishte përsëri fytyrë tjetër,... fytyrë tjetër,... prapë fytyrë tjetër në këtë qytet të harresës. Nëna po më shikonte, i buzëqesha lehtë dhe i thashë. - Skam gjë, mos u bëj merak. - Je lodhur? - Jam pak melankolik, asgjë tjetër. - Edhe pak vajtëm, - më tha nëna duke më buzëqeshur me ëmbëlsi. Ndërhyrja e nënës më shkëputi nga ajo gjendje e trazuar. Zbritëm te stacioni pranë plazhit të vjetër, ku ndodhej kabina, banesa ime. Edhe plazhi s’paska ndryshuar, “thashë me vete”. Vetëm rëra ka nisur të bënte duna prej erës që frynte pa pushim dhe na e hidhte rërën, drejt syve që me zor i mbanim të hapur. Ja, kabina e plazhit. Çudi; befas mu duk se kabinën e kisha harruar. Çdo gjë aty, ishte e thjeshtë, krevati i vjetër i babait që ma kishte dhuruar kur vendosa
  • 127. 127 të banjo aty, dëngu me libra sipër tavolinës, divani prej dërrase në aneks, rrobat e fjetjes dhe asgjë tjetër. Ndjeva nevojën të pushoj. Nëna nisi të rregullojë dhomën, ndërsa po dremisja i mbështetur. Ditën tjetër dola për të gjetur punë. Çfarë pune?, thjesht mora ushqimet në lagje, dhe u ktheva përsëri. Ku do të shkoja për punë; kujt do t’i drejtohesha! Si, do ta nisja jetën. Do të krijoja familjen, do të lindja fëmijë, do t’i rrisja. Po si, në ç’mënyrë? Pikëpyetjet qëndronin pezull. Mendova për tim atë, si e përballoi ai mënjanimin, braktisjen, largimin nga qyteti i madh ku jetonte, transformimin e jetës. U mendova të gjeja fillin e humbur, si u përshtat në atë përmbysje të fatit. Do të isha një “ish”, po, po ish; ish njeri, ish aktor, ish regjisor, ish intelektual, ish qytetar. Një ish i përhumbur në detin e harresës. Dola për të blerë pak mish, sipas buxhetit që kisha. -Më pesho një copë të vogël usta, - i thashë kasapit dhe i zgjata pesëdhjetë lekëshin që mbaja në dorë. Ai peshoi një copë gati gjysmë kile dhe ma zgjati. - Urdhëro, shok, - më tha buzagaz. - Është shumë, të thashë që kam vetëm pesëdhjetë lekë. - Merre, - më tha Perlati me zërin e trashë prej basi, - ndonjë ditë, kur të kesh para do të mi kthesh. Mora mishin dhe u largova pa folur. Po ikja rrugës si i dehur. Ç’ishte kjo?, patjetër që më njohu, ndryshe si do të ma jepte mishin. Ky qe kontakti i parë me qytetin, me njerëzit e tij, me jetën. Kjo më tregoi se njerëzit nuk do të më kthenin krahët. Ky xhest i thjeshtë, njerëzor, bujar, sikur mi përtëriu forcat e ma rriti besimin se humnera kishte mbetur pas, larg dhe shpresa mu rikthye përsëri. Në mbrëmje shkova në këshillin e lagjes, i pyeta për
  • 128. 128 punë. Ka vetëm në Komunale, më thanë, por dhe aty është vështirë. Ditët kaluan dhe shpresat për punë qenë të pakta. Me atë lloj organizimi ishte e vështirë. Kujt ti drejtohesha. Në cilën zyrë të trokisja. Kur dilja në mëngjes nga shtëpia, nëna më përcillte deri tej, pastaj kthehej dhe më ndiqte me shikim e shqetësuar. Kur u ktheva në drekë dhoma vinte era gjellë. Nëna më pyeti buzagaz. - E biro, ç’bëre? - Asgjë,... skam asnjë mik. - E mirë, - më tha nëna duke më marrë kokën në gjoks, - mos u mërzit, biri i nënës se do të rregullohesh. - Ti nënë, kur më përcjell në mëngjes, pse vjen deri afër rrugës. - Kam frikë nëna. Më duket sikur do të marrin prapë. E unë mezi t’i pashë ata sytë e tu. - Si të më marrin, çfarë thua kështu moj nënë. - Po ja, kam frikë nëna, se jam nënë. Ç’të bëj unë,... deri kur kthehesh aty e kam mendjen. - Ti nënë, erdhe me mua që të më ndihmosh, apo jo? Nuk ke pse të kesh frikë. S’ka arsye. Kam vendosur që nesër të vete në degën e brendshme. - Pse?!, - pyeti nëna e tronditur. - Do kërkoj punë. Ata që më dënuan, ata janë të detyruar të më gjejnë dhe punën, - i thashë nënës i qetë. - Jo, mos shko, atje s’ke pse shkon. - Në qoftë se nuk shkoj atje, dhe po nuk më dhanë ata udhë, pak shpresa kam për punë. Ndoshta do të më duhet që pastaj të vij në fshat. Të gjithë kanë frikë, asnjë s’më afrohet, sikur të jem me lebroz. Prandaj do të vete nënë, skam ç’të bëj. Të nesërmen u nisa për në degën e brendshme. - Çfarë dëshiron ti shok, - pyeti oficeri pasi hapi sportelin.
  • 129. 129 - Punë!, - ju përgjigja. - Këtu nuk japim punë mor shok. Ti e di këtë besoj! - E di, e di, - i thashë, - dhe shpresoj të më ndihmoni. Kam qenë regjisor i estradës së qytetit. - E dimë, e dimë, - tha oficeri pa u çuditur aspak. Dikushbisedoinëtelefonmelagjen.Nëmbrëmjeerdhinë shtëpi korrieri dhe më lajmëroi se më kërkonin në këshill. Shkova me një frymë. Atje këshilltarët më dhanë fletën për të punuar në sektorin e pastrimit të ndërmarrjes Komunale. E mora fletën e punës, e shtrëngova fort në dorë dhe me një frymë shkova te nëna, në kabinën e plazhit. E përqafova dhe i tregova fletën e punës. Për mua s’kish rëndësi se ku do të punoja, mjafton të ishte punë. Do të rinisja jetën. Punën e fillova në sektorin e pastrimit të qytetit. Mu duk gjëja më e natyrshme që mund të bëja. Duhej të filloja nga hiçi. Im atë, gjithnjë më thoshte: “filozofia më e mirë është ta marrësh jetën ashtu siç vjen”. Pra, këtë po bëja. Jeta erdhi si erdhi dhe unë po e merrja siç erdhi, përndryshe, thoshte përsëri im atë se, “murit me kokë nuk i bihet”. Një herë, i rashë murit me kokë dhe e provova shijen e hidhur të asaj përplasje; sepse, mund të isha martuar me kohë dhe të mos e lija pas dore këtë gjë, mund të isha më i përmbajtur në jetën e mbushur me intriga e biografira, me miq që s’i ke miq dhe me armiq që të shtiren si miq. Mund të mos isha aq shumë i përpjekur për punën edhe sikur dikush ta sabotonte atë nga brenda. Duhej t’i kisha kuptuar pozitat ku ndodhesha, dhe t’iu shmangesha rreziqeve. Sepse, siç më thoshte përsëri im atë, “një dorë që s’kafshohet, puthet”. Ky duhej të ishte çelësi që kisha flakur tutje dhe vështirë se do ta përdorja ndonjëherë. Megjithatë, im atë kishte të drejtë, thellësisht të drejtë sepse e tillë ishte koha. Në disekuilibrin e balancave që të vendosin të tjerët nuk na mbetet veçse puna. Punë dhe këmbëngulje për të mos u thyer, e mposhtur nga e liga.
  • 130. 130 Si e gjeti dashurinë njeriu, që u kthye nga bota tjetër! Që nga fëmijëria, nuk kisha jetuar me nënën kaq gjatë sa në ato ditë vjeshte, në anë të detit, në kabinën e plazhit. Rri dhe kundroj detin,... i qetë, i patrazuar. Një puhizë e lehtë ledhaton sipërfaqen e tij të lëmuar. Duket sikur më thotë: “e shikon, jam në pritje që diçka të ndodhë sepse zakonisht nuk jam kështu, kaq i qetë dhe i shtruar. Di të hazdisem, të rebelohem, plot dallgë e stuhi. Por sidoqoftë, ma shijo këtë bukuri lozonjare të ujërave të mia”! Detin gjithmonë e kam parë me një admirim të veçantë, më duket sikur është i gjallë dhe ka shpirt, për shkak të pafundësisë së formave që merr në përputhje me gjendjen shpirtërore që ka. Kur ka stuhi, ndihet i shqetësuar, revoltohet pa masë. Ngjan se i shpall luftë gjithçkaje, sikur ka mëri me veten, me gjithë botën. Kërkon dikë të mposht. Para këtij zemërimi ndihemi të pafuqishëm. Ai ka nevojë për nënshtrim. Bukuria e detit, po ta shikosh me kujdes, buron jo aq nga pafundësia e tij. Madhështinë ia jep misteri, e panjohura që ruan brenda. Diçka e frikshme e rrethon aureolën që shfaqet gënjeshtërt në sipërfaqe. A thua se kërkon të mbrojë gjallesat që ka në thellësi, dhe t’i ruajë ato nga pabesitë. Është një botë më vete që ruan gjallë jetën në planetin tonë. Në punë do të shkoj turni i natës për të pastruar qytetin tim. Ndihesha i qetë, ndjesi që nuk e di se nga më vinte, nga nëna që kisha pranë e me lëvizjet e saj më jepte ngrohtësinë e familjes, apo nga fakti që tani isha në punë. Kisha hedhur hapin e parë në jetën e dytë.
  • 131. 131 Kur e shihja nënën në fshat, e gjeja kurdoherë në punë, në shtëpi, në oborr, në bahçe. Duke u marrë me lopën, që ja merrte qumështin me aq ledhatime e me fjalë të ëmbla ndërsa lopa e shikonte me sytë e saj të xhamtë dhe në heshtje i kthen ledhatimin. Sepse lopa për qumështin ka një sekret të vogël, e fsheh që ta ruajë për pjellën e saj, viçin. Po nuk i përdore takt për t’ia marrë, ajo i tkurr thithat dhe ato s’kanë qumësht për të mjelë, për ne njerëzorët. Çdo gjë është art dhe çdo profesion ka sekretin e vet. Por nëna këto telashe, për pak kohë i kishte lënë në fshat dhe këtu në kabinën time nanurisej në gjumë, sikur të ishte “bebush”. Kur e gjeta të shtrirë në divanin e aneksit, befas mu duk pa ndjenja, mos i kishte rënë të fikët? Vuante nga zemra ndaj u trondita pa masë. I fola, i fola,... dhe s’mora asnjë përgjigje.” O zot, - thashë me vete, - më iku...”. Pak nga pak ajo nisi të hap sytë, vuri buzën në gaz dhe më tha ëmbëlsisht, “ Luto u ktheve”. Më erdhi zemra në vend. E përqafova fort... Nëna ime ishte e lodhur dhe unë që nga fëmijëria nuk kisha bërë asgjë për t’ia zbutur sadopak atë barrë të rëndë, që mbante në trupin e saj të drobitur e të lodhur. Befas, u ndjeva i lumtur që e kisha pranë nënën time dhe që mund t’i jepja atë kënaqësi që i kishte munguar në vite, të pushojë. Dola anës detit për t’i dhënë mundësi nënës që të bëjë drekën. Në shoqërinë e valëve që shushurisnin atje matanë, shikoja pulëbardhat që fluturonin në qiell dhe sulmonin dallgët për të gjetur ushqim. Atje tej në horizont, pashë të vinte vëllai i vogël, Bilbili së bashku me të shoqen, Mondën. U gëzova pa masë. Prania e vëllait do t’i jepte dimension të ri ditës. Duhej të ishte një vizitë kortezie apo mirëseardhje, pas kthimit nga humbëtira ku kisha qenë. Më dha ca lekë, për të përballuar fillimin e “jetës së re”. Kaluam bukur në shoqërinë e vëllait që nuk më ishte ndarë në të mirë, e në të keq! Në fund, kur do të iknin, si rastësisht
  • 132. 132 hapën bisedën e martesës time. Na kishin gjetur një vajzë që punonte atje, në uzinën me naftë, të qytetit të naftës, me banim në qytetin tjetër të naftës. E, mendova, “s’m’u nda kjo nafta. Edhe nusen, u dashka ta marr prapë andej nga nafta”?! Më tregoi se punonte te laboratori i naftës në uzinë; i thashë vëllait, “mos më thuaj që dhe emrin e ka naftalinë, se do të luaj mendsh fare”. Vëllai qeshi hareshëm, ashtu siç di të qeshi vetëm ai, më përqafoi dhe më tregoi për familjen e kësaj vajze që rrënjët i kishte në naftë. Vendosa se duhej bërë “parja”, që do të thotë se do ta shikoja, në qoftë se zemra do më lëshonte ndonjë sinjal, edhe mund ta merrja në konsideratë këtë ofertë bujare të vëllait tim të vogël të cilin gjithnjë e adhurova. Ditën tjetër, ndodhem në qytetin e naftës, pranë uzinës së naftës dhe prisja me kuriozitet të dali vajza e “naftës”. Dhe ajo erdhi, me një trup të brishtë, paksa delikate, kishte marrë udhën në drejtimin tonë. Ajo ishte, se vëllai e përshëndeti që së largu. Tani u gjenda protagonist. Nuk isha asgjë më shumë se personazhi i atyre skeçeve që kisha luajtur në estradë për martesat me shkesi. I dhamë dorën njëri tjetrit dhe nisëm shëtitjen. Papritur u gjenda pranë një vajze që ishte ndryshe nga ajo që kisha menduar. Vëllai dhe kunata qëndruan disa hapa prapa nesh. Kuptohet që duhej të nisja bisedën. Më takonte mua të flisja i pari, po nuk po gjeja fjalët e duhura siç ndodh rëndom në këto raste. Bëmë disa hapa pa folur. - Kohë e bukur sot, - ja nisa unë si mjeshtër i këtyre punëve. Të paktën kështu më kishte dalë nami gjerësisht. - E bukur! - Paska dhe re, - shtova unë. - Ashtu është, - vazhdoi vajza të mbante ison. Mendova njëherë ta mbyllja bisedën dhe të kthehesha te im vëlla. Por prita dhe ca, ndoshta atmosfera do bëhej
  • 133. 133 më interesante. I hodha një shikim shkaras, vajzës që kisha pranë dhe vërejta se po dridhej. Mu duk se dhe pamjen e kishte të ngurosur, e gjitha e tendosur si tel që pritet të këputet në çdo çast. E pashë përsëri. Tiparet e saj mu dukën të rregullta, sytë pak jeshil. Aha,... Filluan të shtohen pikët në favor të saj. Trupin të drejtë, dukej si e zënë në faj. Nuk e di se ç’ndjeva nga ajo pamje,... dukej,... dukej se ishte vajzë e mirë,... Ndoshta kishte ardhur çasti dhe fati nuk paska qenë shumë larg. Ktheva kokën pas, Bilua dhe Monda gjendeshin më mbrapa. Më panë dhe më bënë me shenja që të vazhdoja bisedën. Takimi më la mbresa. U gjenda pranë kësaj krijese të brishtë dhe papritur u ndjeva mirë. Ishte e thjeshtë në qëndrim, në të folur. Nuk kishte asgjë false, të shtirë, që të dukej se donte të më tërhiqte, të bëhej interesante. Jo, nuk kishte asgjë të tillë. Kjo veproi më shumë se lumenjtë e fjalëve që mund të derdhte pa vlerë. Fjalë të bukura, të goditura, të mira, siç ndodh zakonisht. Të gjitha do t’i merrte era. Biseduam lirshëm dhe pa e kuptuar u vendos një kontakt i lehtë që vijoi në mbrëmje kur u takuam përsëri, te shtëpia e xhaxhait të saj. Ndonjëherë thuhet se martesa është fat. Unë iu kisha rënë qyteteve kryq e tërthor, kisha njohur e takuar vajza me bollëk, kisha pasur plot rekomandime nga miq, të njohur, për vajza, brenda normave që në atë kohë, plotësonin racionalisht të gjitha kriteret. Kur bashkë me vajzën mund të merrja edhe shtëpinë, shpejt të forcoja dhe pozitat. Por paskesh qenë e thënë të vuaj, të kaloj peripeci të panumërta dhe ajo të gjendej aty pranë, te qyteti fqinj që sterroste prej naftës. Aty flinte dhe priste fati im; dashuria e jetës time! Në jetën time hyri një njeri që me ëmbëlsinë e natyrës së vet, me butësinë nga mënyra si më dëgjon, si më shikon, arriti të vendosë balancat e nevojshme në një shpirt tej mase të ç’ekuilibruar, të plagosur e diziluzionuar nga jeta, nga
  • 134. 134 njerëzit, nga gjithçka që ishte e mbështjellë nga ajo shtirje e skajshme që e ndesh kudo. Vetë jeta më ngjante e mbuluar prej fallcitetit dhe e kisha të vështirë të dalloj të vërtetën nga e rremja. Këtë dilemë të madhe e plotësonte akoma më tepër shoqëria që shtirej se ishte e lumtur, e ngopur, e begatë. Që hiqej se i donte ata që e drejtonin. Unë gjeta të vërtetën e pashtirur te vajza e mirë e naftës. Çdo gjë më pas vijoi me proces të “përshpejtuar”. Ndonjëherë, është vetë ambienti që e bën martesën skëterrë; dikush e quan si “fundin e lirisë”, “humbjen e personalitetit”, deri edhe skllavëri e mirëfilltë. Sepse sipas antimartesorëve, nuk do të ketë më jetë të shkujdesur, e pa halle dhe njeriu dyzohet në qëndrimet e veta dhe vendimet që merr. Me kalimin e viteve kalon rinia e vrulleve, e pasioneve, dhe dalldisjeve të marra. Pas kësaj duket sikur veprojnë forca të errëta që na stepin, e na largojnë gjithnjë e më shumë nga martesa. Por vjen çasti i së vërtetës dhe të gjitha dilemat bien si me magji. Nevojitesh të kesh shokun e jetës, njeriun që të pret, që shqetësohet, që do luftojë së bashku me ty. Jeta do të marri kuptim të ri. Do të vijnë fëmijët. Shtatëzania e parë, gjithçka është ndryshe, gati hyjnore që do të zbresi, në shtëpinë tonë të vogël, atje te kabina e plazhit, në anë të detit të sertë. Zoti,ështëipranishëmnëngjizjenefëmijës,osetëpaktën ëngjëjt ndodhen aty kur ndodh ky fenomen i mistershëm që e përtërin jetën. Çdo gjë na duket ndryshe, e tjetërsuar. Ditët kalojnë me ritëm tjetër. Jeta çel sërish petalet e saj, ndërsa në shpirtrat tanë, ndiejmë një reze drite që na depërton tejpërtej dhe na ngroh, na lartëson përtej të zakonshmes. Duke jetuar këtë gjendje deliri, ndërmjet të magjishmes dhe hyjnores, e harrova krejt se ku punoja. Më ngjante vetja mbret. Bota jonë është njehsuar tanimë me preukopimin që
  • 135. 135 do të sjelli në jetë, një tjetër jetë. A ka gjë më të madhërishme se kjo mbi këtë tokë?! Gruannëspitaleçovamebiçikletënevjetërkineze,prapa në zgarë. I thërrisja herë pas here, “mbahu, mbahu fort, se mos rrëshqet”. Ajo më shtrëngon me duart e saj për beli dhe nuk flet. Të përpjetën e spitalit e ngjita sikur të fluturoja. Në mbrëmje mora lajmin se kishte lindur vajzë. E pashë nga dritarja. Një gjë e vogël që lëvizte në ajër doçkat si për të më përshëndetur, me flokë të lagur që vetëtinin nga larg. Më thanë se më ngjante. Mbeta pa folur. Nuk dija kujt t’i flisja e çfarë t’i thosha. U mrekullova i tëri duke parë atë krijesë rrëzëllitëse. -Po iki, - tha Rita, - se mos më ftohet vajza. Dhe u zhduk papritur. Mbeta ashtu, aty ku isha, pa lëvizur, pa thënë asnjë fjalë me kokën lart. Më dukej sikur Rita do të dilte përsëri dhe do ta nxirrte vajzën prapë te dritarja. Qëndrova dhe pak dhe u largova duke tërhequr për dore, biçikletën e vjetër kineze. Duke ikur ashtu, i përhumbur nga kënaqësia, befas dikush përballë meje më pyeti; - E, çfarë të lindi gruaja? - Vajzë, - iu përgjigja unë gati i mallëngjyer. - S’ke çi bën, vetëm mos u mërzit! - Nuk jam mërzitur, kush të tha ty që jam i mërzitur?! - E, mua mos mu hiq si trim. Po nejse s’ka gjë, - tha i panjohuri dhe u largua duke i hequr këmbët zvarrë, i mërzitur nga ato që i thashë. Kurrë nuk më pati shkuar në mendje se do të isha i mërzitur nga lindja e vajzës. Vazhdova të zbres rrugën e spitalit me biçikletën prej dore, me kraharorin që më gufon dhe eci ngadalë e dëshiroj të më urojnë sa më shumë njerëz. Të gjithë ta marrin vesh se jam bërë baba, e vajza më ngjan mua. Njeriu tjetër që më pyeti ç’arë më kishte lindur gruaja
  • 136. 136 ju përgjigja: - Po, më ka lindur vajzë, por nuk jam i mërzitur. Ai shtangu i habitur nga përgjigja që i dhashë. Qëndroi disa çaste dhe u largua duke tundur kokën dhe buzëqeshi me vete! Emrin do t’ia vinim Ledja.   Sektori i pastrimit, ishte në atë kohë vendi më pak i preferuar. Punëtorë që pastrojnë rrugët, tranportojnë mbetjet urbane, riparojnë pusetat e qytetit. E, ç’mund të kishte tjetër për të bërë. Dhe punova natën e ditën, në rrugë e sokak me “zonjushat” e pastrimit, përkrah tyre duke e ndjerë veten thellësisht të respektuar. Ajo që provova ishte mungesa e stresit, me ata njerëz të lënë pas dore. Gjeta në mes tyre, aq shumë fisnikëri sa që nuk e pata gjetur kurrë në sferat e “larta”, të ligësisë e ambicies, të hipokrizisë e servilizmit, këto antivlera që na qarkojnë kudo që të jemi. Këta njerëz arritën të depërtonin përtej “murit” të zakonshëm, që zakonisht e mbaja si mburojë, dhe zbuluan njeriun e mirë, të ndershëm e të drejtë, të përkushtuar ndaj punës, si dhe atëherë, në kohët e lavdishme të artit. Gjetën njeriun modest, të thjeshtë dhe komunikues. Më vjen keq të them se ishin këta njerëz të mirë që këtu, në pastrimin e qytetit tim, të cilët nuk më lejuan të punoja natën sepse sapo isha martuar dhe s’mund ta lija nusen vetëm në kabinat e plazhit. Nuk ndieva më urrejtje, mllefe. Nuk e kisha provuar më parë këtë jetë të thjeshtë, pranë njeriut të thjeshtë. Isha i mësuar me punën. S’e njihja lodhjen, rrezikun që të qëndron mbi kokë atje në galerinë e thellë nën tokë. Ndaj për mua këtu, në qiell të hapur, me diellin lart që të ngroh,
  • 137. 137 ndodhesha si në parajsë. Mëvonëuvendosanëskuadrëneluftëskundërbrejtësve, mëtroçminjvedheinsekteveqëpërhapeshinnëpërkopshte e shkolla. Kjo ishte një ngritje në detyrë. U zgjodha anëtar i B.P të sektorit. Kjo ishte me të vërtetë pozitë që për mua, në rrugën e rilindjes nga jeta tjetër, vlen si thesar i paçmuar. Më ngjante se sapo kisha mësuar të eci përsëri, ngadalë si foshnje që me vështirësi hedh hapat e para dhe mbahet diku për të mos u rrëzuar përsëri. Në ditët me diell, mbasi bëja borderotë e sektorit, në zyrën e vogël prej dërrase, mendimet më vinin vetiu,... Aty i ulur te pragu i derës, duke parë këta njerëz me kaq pak pretendime që donin vetëm pak zhuk dhe një fshesë të mirë, për t’u ndjerë komod në punën që kryenin. Dhe pyesja veten; përse luftojmë kaq shumë, dhunshëm dhe egërsisht, me njëri tjetrin, me mikun e shokun, me eprorin për kaq pak jetë! Kur pranojmë që arti ka krijuar botën nëpërmjet fantazisë dhe vetëdijes së transformuar, atëhere në kohët moderne, njeriu po krijon njëbotëqëpërtejfantazisëkaaftësinëevetëshkatërrimit.Ky na qenka revolucion apo fatalitet i fundit të pashmangshëm. Duke parë harmoninë që ekziston në natyrë ku gjithçka është e përsosur, kurse njeriu, ndonëse zotëron aftësi të jashtëzakonshme, nuk është në gjendje të përballet me të zakonshmen, me atë më të thjeshtën që e kemi pranë. Mos natyra është treguar tepër bujare që na ka dhënë me tepri fantazinë dhe s’ka menduar aspak për të ligën që na sundon shpirtin.Njeriu,kjospecieeevoluarmesaduketnukeduron dot gjithë këtë përsosmëri, harmoni që ka vetë natyra dhe kërkon ta shkatërrojë, ashtu siç ka bërë me veten e... Në rast se ligjet e balancave të universit që ruajnë ekuilibrat, do të thyhen nga forca më brutale, çfarë do të ndodhte? Shkatërrim total me përmasa apokaliptike. Hiri e
  • 138. 138 pluhuri do të mbulonin gjithësinë për t’ia nisur përsëri nga hiçi. Kështu siç ngjau dhe me mua. Më priste një ngjarje e dhimbshme. Atë vjeshtë, shkuam me gjithë gruan dhe vajzën në fshat. Nënën e gjeta të sëmurë. Në vizionin tim për jetën, prindërit i kam parë kurdoherë jo thjesht, si ata që më dhuruan jetën, ngrohtësinë, dashurinë e pa kufi, kurajën dhe nuk e di pse parapëlqeja se do të më qëndronin ngaherë pranë. Aty te qoshja e oxhakut dhe prej tyre, do të merrja përsëri forcë për të jetuar, në këtë botë të trazuar plot dhimbje e mëri. Dhe mbasi lindëm fëminë e parë që e shikoja sikur të ishte engjëll i vërtetë, në botën e mbushur me mjegull, përsëri prindërit, mendoja, dhe më dukej se do të ishin të përjetshëm. Nuk mund ta imagjinoja dot se një ditë nëna ime s’do të ishte. Ndoshta këto vizione të asaj kohe ishin pse unë vuajta shumë, pa e merituar dhe ndoshta ndikuan për të më bërë supersticioz. Ndaj dëshiroja të pamundurën për prindërit që më dhanë aq shumë. Kur nëna sëmurej dhe unë ndodhesha në qytet për të bërë art, mjaftonte të shfaqesha te dera e dhomës së saj dhe më ngjante se vinte përjetësia. Nëna ngrihej nga shtrati dhe menjëherë niste përsëri nga punët sikur të mos kishte qenë kurrë e sëmurë. Ndriste nga gëzimi aq shumë! Mos vallë ndihem i turbulluar nga malli edhe pas kaq vitesh dhe çdo gjë atëherë ka qenë ireale?! Por kësaj here, nëna ime nuk do të ngrihej më kurrë. Na lajmëruan dhe u gjendëm te koka e shtratit, por ajo nuk foli si zakonisht, nuk u ngrit për ta pritur Luton e saj, që i kishte ardhur bashkë me shoqen e jetës, dhe vajzën të cilën e mëkoi, me qumështin që e mori në fshat. Rashë mbi të dhe lotët mu derdhën lumë,... Qava, qava, qava pa pushim për nënën time që nuk do e shikoja më. Kishte ndërruar jetë, nuk do t’ia dëgjoja më zërin në shtëpinë e madhe kur jepte
  • 139. 139 komandat e gjeneralit të punës, që nuk pushoi tërë jetën. Edhe atë ditë pati punuar në bahçe, tërë ditën dhe kur u kthye për drekë, babai i kërkoi pak ëmbëlsirë. Çudi, pse pikërisht atëherë kur duhej të hante drekën kërkoi prej nënës të gatuaj hallvë. Dhe ajo mori tiganin por nuk gatoi dot. Zemra nuk e la, pushoi, aty te vatra, e ulur sikur do të flinte, ose donte pak të pushojë se ishte e lodhur. Nëna ime e vuajtur që pa hequr këpucët me taka të Tiranës mori qetë që ia dha motra dhe pak grurë për të mbjellë. Koha e saj kish mbaruar por ajo jetoi se donte martesën time dhe të lindja fëmijën e parë që e donte djalë. Sa shumë e mundoi kjo dëshirë. Nëna ime që nuk do të më priste më krahë hapur e s’do të më shtrëngojë më fort, nuk do të ishte më. Nuk do të më përcillte te porta e madhe plot mall e dhembshuri. Që nuk do ta dinte se djali u lind, Arioni i bukur, që ajo nuk e pa. Dhe një tjetër djalë, Elidonin e ëmbël, që erdhi si për ta kënaqur atë dëshirë të saj të paplotësuar më shumë. Babai nuk do ta kishte më pranë shoqen e jetës, mikeshën e mirë, trimëreshën e halleve; njeriun e dashur! Do t’i mungojë përkujdesja e saj, në pleqërinë që po e mundonte ngadalë. Do t’i mungonte meraku...!   Mora me vete, dhimbjen e madhe dhe u ktheva në kabinën time, atje te buza e detit për të jetuar përsëri...! Jeta është e pamëshirshme edhe në dhimbjen e njeriut; na tërheq tinëzisht, na largon e na lidh me vargonjtë e saj, drejt kotësisë të çastit. Dhe njeriu nis të kërkojë hapësirë tjetër, dalëngadalë, ditë për ditë. Pluhuri i kohës nis të mbulojë plagët. S’do të kesh më kohë të mendosh, të ndiesh
  • 140. 140 mungesën..., në rrugën e gjatë të pafundësisë. E kështu jeta përsëri vijon si zinxhir i këputur përkohësisht. Nisa punën atje ku e lashë, në sektorin e pastrimit të qytetit tim. Nuk kisha turp të punoja, nuk ndieja zor të më shikonin. Punova në rrugë parësore për pusetat, në rrugët e “Ujit të Ftohtë”, për të hequr baltën e mbetur nga shirat. Punova në heqjet e mbetjeve urbane natën, bëra borderotë e punëtorëve, në dezinfektimin e minjve dhe insekteve të tjera. Zëvendësova brigadierët kur ata pushonin, madje edhe shefat kur merrnin lejet e zakonshme. Punova murator për ndërtimin e murit rrethues dhe ndihmova ustain në riparime të ndryshme që bëheshin rrugëve të qytetit. Sidomos kutitë e grumbullimit të mbetjeve të vogla anës rrugëve. Diapazoni i punës time ishte i gjerë, dhe unë punova kudo, e punova mirë. Ashtu siç kisha punuar edhe aktorkurkrijovaroleepaharruara,regjisorkurmëemëruan dhe krijova spektakle me nivel artistik. Shfaqje që dallonin nga kultura e kompozimit dhe e lojës së aktorit e ngritur në një shkallë të re dhe vendosur mbi baza shkencore. Punova në shfaqjet që lanë mbresa të thella si “Koha ecën, koha s’ndalet”, që për pak u shpall armiqësore, ku kishte një larmi të madhe figurash të krijuara nga aktorët, në drejtimin e regjisorit të ri. Që megjithatë nuk mbetën pa e përfolur me qëndrime meskine, të mbushura me ligësi nga egoistë të pandreqshëm dhe nga drejtuesit mediokër e injorantë të indoktrinuar në lojën e intrigave për pushtet, ndërsa ideologjitë i ruanin si slogane për t’i përdorur si fasadë për të mbuluar punët e pista mbi të cilat fjetën; imoralitetin e tyre, e ca më tej... E pra, isha mësuar me punën që fëmijë. Ashtu si punova fushën e bukur pranë lumit së bashku me familjen, ashtu si punova galerive të skëterrshme të minierave të kromit. Ku nuk dihej gjithnjë se do të dilje përsëri, kur të fusnin për të
  • 141. 141 punuar me kamzhik te koka xhelatët e pashpirt. Dhe punova për gati dy vjet, pa u trembur, pa u lëkundur nga të vrarët që miniera iu merrte jetën dhe na kalonin duke i transportuar me barela, për t’i varrosur pastaj në varret enigma që nuk jua di asnjë vendndodhjen. Ashtu punova edhe në sektorin e pastrimit të qytetit tim, duke qenë i vetëdijshëm se të punosh në këtë jetë janë gjurmët e tua që lë pas. Kështu ka qenë, qysh në kohët e lashta, në të gjitha sistemet që kanë kaluar, gjatë gjithë historisë së njerëzimit. Kështu e pashë edhe në shtetin fqinj, kur emigrova më vonë. Por le të kthehemi te komunalja, ku përveç punës, krijova edhe grupin amator të ndërmarrjes, ku do të merrnin pjesë, vajza e djem të rinj që me pasion të zjarrtë për artin, të drejtuarnënregjinëtime,ndonëseamatorkrijuanshfaqjetë tilla, që i kishte zili edhe estrada profesioniste. Në to kishte nivel, humor, natyrshmëri dhe freski interpretimi. Dalja në skenë e artistëve të talentuar, amatorë të komunales ishte festë për ndërmarrjen. Ata morën disa çmime të para në festivalet e lëvizjes amatore të klasës punëtore. Prej kësaj trupe ka dalë Manja, artisti i shquar i skenës së humorit, por dhe aktorë të tjerë të talentuar; Pilua, xhongler Ylli që luante bukur edhe në skenë, madje shkruante dhe libretin e trupës. Por një ditë, aty në komunale duke punuar për mirëmbajtjen e koshave të mbeturinave anës rrugës, pranë hotel Sazanit, së bashku me ustain, papritur u gjenda në një situatë të sikletshme. Atje ku punoja unë, përballë, më ndalon një autobus që lexonte lart “Kinostudio”. Prej andej dolën grupe gazmore të rinjsh që patjetër, duhet të ishin pjesëmarrës të ndonjë filmi. Hera e parë që nuk doja të më shikonin se punoja aty. Ngela i shtangur. Befas më lindi dëshira të ikja prej andej, të mos më shikonte njëri prej atyre artistëve të filmit, duke punuar aty në anë të rrugës. Nuk e di pse më ngjau ky incident me veten time. Ustai më thërriste
  • 142. 142 t’i çoja llaçin, kurse unë, ika tutje, u largova, për të mos më parë. Më vonë mora vesh se ata të rinj ishin ekskursionistë, dhe s’kishin të bënin aspak me filmat. U qetësova, turbullira më kaloi dhe vazhdova punën me ustain, për të rregulluar atë koshin në anë të rrugës pranë hotel Sazanit që e kishte shkul dora vandale. Ç’të bëj... Kështu e paska jeta.
  • 143. 143 Fëmijët vetëm, atje në kabinë Në këto kohë lojërash ku jeta është gjëja më e pa vlerë, e dinjitetin ta kthen xhelati në paçavure, për të marrë një gradë, për një post, thjesht për asgjë për t’u argëtuar, ekziston vetëkontrolli, autoçensura. Të dyja këto janë pjesë e njëra tjetrës dhe përbëjnë të tërën; mbylljen hermetike për t’u përballur me realitetin e deformuar, si në një pikturë surrealiste. Por unë e kam një mburojë, është familja, fëmijët, fajza, djali dhe gruaja që mbeten streha ime. Ndërsa jashtë, në ambientet ku ekziston rreziku, që të flija i qetë në mbrëmje më duhet të përdorja mburojat e hermetizmit, e mbylljes së portave të komunikimit duke përdorur sa më pak fjalë. Vetëm ato më të nevojshmet, na, nëm, merre, mirë je, si ke qenë, mirë, shumë më mirë. Fitoi Flamurtari! Këto ishin bisedat, pjesa tjetër është heshtje, vigjilencë, kujdes. Në shtëpi do të gjeja fëmijët, që duke lodruar e vrapuar, me doçkat e vogla të zgjatura përpara më dalin te dera me thirrjet gazmore: “eli babi..., eli babi”, i përqafoja dhe pastaj kërcenin. I marr në krahë, i puth fort, i shtrëngoj, ulem në divan dhe fëmijët përsëri nuk i lëshoja. Ata lodrojnë duke u hedhur e kërcyer. Këto janë çastet sublime të çlirimit të shpirtit nga murosja dhe ngurtësimi i detyruar për të qenë i mbyllur dhe i vetizoluar nga bota. Torturën më të madhe e pëson Arioni, se faqet e tij si dy bucela të vogla ja puth fort deri sa Ledja si grifshë e vogël më kërcen përsipër dhe më kap nga qafa. Kjo ishte lumturia, e madhërishmja, e jashtëzakonshmja. Ndihesha njeri, baba, prind e bashkëshort. Ndërsa Rita, me qetësinë e
  • 144. 144 saj gatuan me kujdes dhe ndjek lodrat tona. Kur Rita është në turn, detyrat prindërore do të binin të gjitha mbi mua. Por këto shërbime i bëj me kënaqësinë më të madhe, pa u lodhur, pa u mërzitur. E vetmja gjë që më bënte të humbisja durimin, është kur nuk donin të hanin ushqimin... Pra do të merrja fëmijët nga çerdhja, i ushqeja, i pastroja, i vija në gjumë dhe pastaj me kujdes, mbasi sigurohesha që kishin fjetur, merrja biçikletën e vjetër kineze dhe nisesha te puna e Ritës, te pika e karburantit afër degës. Sepse nuk mund ta lija atë vetëm. Do ta sillja në shtëpinë që akoma ishte te kabina e plazhit të vjetër. Gjithë ajo distancë, ndërsa fëmijët vetëm. Shqetësimi nuk na ndahej për asnjë çast,... Kanë fjetur, thua të jenë zgjuar, mos tani po qajnë,... Dhe shikonim njëri tjetrin në sy me shqetësim. Sapo vinte punëtori tjetër, i hipim biçikletës dhe sulemi me gjithë shpejtësinë për të gjetur fëmijët që i kishim lënë vetëm. Ata ishin në gjumë, kurdoherë i gjetëm në gjumë, sikur një forcë tjetër të vinte aty në mungesën tonë dhe t’i mbronte. Marrja e shtëpisë ishte gëzim i madh.   Ka një ngjarje që s’mund ta lë pa e përshkruar në ato kohë të ngrira, ku s’mund të mendoje veç me kokën e tjetrit, s’mund të gjykoje veç me gjykimin e të tjerëve. Nuk mund të dilje më i mençur, se mençurinë e kishte tjetri. Vetëm do të ekzistojë në kufijtë e frymëmarrjes, të ngrënies, të punës dhe pastaj heshtje dhe çensurën ndaj vetes. Kujdes se nuk mund ta dish se nga të vjen e liga dhe se çfarë trajte ka. Qëndroj në zyrën ku mbaja ditët e punës së punëtorëve dhe bëj borderotë. Brenda hyn Lilua, punëtori i pastrimit. Dikur shoferë por ia kishin hequr makinën dhe për këtë
  • 145. 145 ishte gjithnjë i shqetësuar. Vinte te zyra ime dhe shante e mallkonte ata që nuk e ndihmonin për ta marrë përsëri atë makinë me të cilën ushqente familjen. Unë e qetësoja, i thosha të ketë besim, të mos flasë me atë gjuhë se e vërteta e tij do të dalë në shesh dhe do t’ia kthenin makinën. Kjo e qetësonte,... Por mua ndonjëherë më ngjante si provokator dhe bëja kujdes në bisedat me Lilon. Po bëja në zyrë borderotë, sapo hodha ditët e punës dhe po dilja nga zyra për të shkuar me skuadrën e minjve, kur te dera shfaqet Lilua. Ishte i revoltuar. -Çfarë ke, - e pyeta. -I kam bërë letër M.Sh-së, - më tha dhe më vuri përpara një tufë telegramesh drejtuar lart nga qeveria. -Ç’do të bësh me to, - e pyeta. -Do bëj fletë rrufe. -Bëje,... Kush të ndalon. -Nuk e bëj dot. -Pse? -Nuk di ta bëj, ndaj ti si mik që të kam dhe me shkollë që je, do më ndihmosh ta shkruaj. -Po mirë, Lilo. Kaq gjë mund ta bëj. Çfarë do që të shkruaj? -Ja këto, që kam bërë kaq telegrame e s’kam marrë asnjë përgjigje. Me Lilon ishte dhe një punëtor tjetër i cili do ta shkruante fletë rrufenë në të pastër në karton. Ia formulova në pak rreshta fletë rrufenë dhe ia dhashë. Lilua e mori, më falënderoi dhe doli. Ditën tjetër më tha i kënaqur. -E vura, mu në mes të qytetit e kam ngulur. I kam bashkangjitur edhe përgjigjet e telegrameve që më kanë ardhur nga qeveria. -Mos hapësh ndonjë punë o Lilo, me gjithë këto gjëra. -Hiç mos ki merak, do i kryqëzoj, atje do e lë fletë rrufenë
  • 146. 146 ta shohin të gjithë. Mbas disa ditëve dëgjova që Lilua ishte demaskuar në lagje për fletë rrufenë. Ditën tjetër më del Lilua përpara, në mëngjes kur po shkoja në punë. Ishte i tensionuar, i tronditur, duart i dridheshin. -Dëgjo, - më tha, - më thirrën në Degën e Brendshme për ty. -Për mua, pse?, - e pyeta unë i çuditur. -Për fletë rrufenë, - më tha Lilua gjithnjë duke u dridhur nga tensioni, - po ti mos e çaj kokën se nuk të kam nxjerrë që ma shkruajte ti dhe nuk të nxjerr sikur të më presin kokën. Ty, po të pyetën do ta mohosh, nuk di asgjë. Fletë rrufenë me shkrimin tënd unë e kapërdiva, e hëngra në bark. Kështu që ata s’kanë asnjë gjurmë për ty. Prandaj mohoje dëgjon, se duan të të marrin në qafë. Më shtrënguan atje në degë që të pranoja se e kishe shkruar ti. Ta dish unë nuk të tradhëtoj, - dhe u largua për të mbledhur kanaçe nëpër kazanet e plehrave me thes në dorë. Lilua kishte të drejtë. Shqetësimi i tij ishte me vend. Ishin vënë në lëvizje strukturat e shfarosjes dhe mesa duket unë ishai dyshuarikryesori puçit armik. Sapo më pa përgjegjësi, hijerëndë më thirri në zyrën e tij. Brenda ishte dhe “piktori” që do i shkruante në karton fletë rrufenë Lilos. -Luftar!, hajde pak brenda... ,mirë u gdhive..., ç’merresh edhe ti me atë Lilon. E di që ai është llafazan. Ç’punë ke ti me të?, - pyeste me kujdes, si pa të keq, pa i dhënë rëndësi problemit, që unë të bjerja në grackë e ta pranoja atë veprim të pafajshëm. -Pse ç’ka bërë Lilua, - pyeta prerë. -Po ja, i ke shkruar Lilos një fletë rrufe, atë që ka vënë në qendër të qytetit. -Unë?! Fletë rrufe Lilos?... S’është e vërtetë. Lilua ka
  • 147. 147 ardhur te unë, vjen çdo ditë dhe unë e qetësoj, e këshilloj... Po për fletë rrufenë nuk di asgjë. -E di ti se në zyrë kur e ke shkruar ka qenë dhe ky punëtori. -Cili, ky?, - Iu ktheva atij punëtorit, - të të vijë turp që gënjen, ti s’ke qenë fare në zyrë dhe s’di asgjë, prandaj të të vijë rëndë që gënjen. Punëtori u gufos dhe nuk foli asnjë fjalë. -Mirë, mirë, - tha shefi me gjysmë zëri, - do llafosemi prapë. -S’kemi për ç’farë të llafosemi. Kjo është e vërteta dhe të lutem më ler të qetë, - shefi s’u ndje më. Dola jashtë, këmbët po më dridheshin. U ula të hidhja ditët e punëtorëve por nuk mund të përqëndroja shikimin. Gërmat më lëviznin nëpër regjistër, isha i tronditur. Gjendesha pranë rrezikut,... një fjalë dhe humnera ishte gati. Mallkova veten për atë budallallëk. Ç’më duhej mua ta shkruaja atë letër të mallkuar. Më tha që e kish gëlltitur?! S’ka gjurmë... Lilua nuk më tradhëton. Jemi dy kundër njërit. Po sikur Lilos t’i bëjnë presion dhe të pranojë kush e shkruajti letrën. Mora fund,... më mori lumi. Po fëmijët... Mendja përsëri mu errësua, nuk dija ç’të bëja. Dola nga zyra dhe mora rrugën e shtëpisë. Rita ishte në punë. Hapa derën. Fëmijët mu hodhën për qafe duke thirrur me brohori; babi, babi...babi,... pastaj Ledja shkoi te pasqyra dhe nisi të thërrasë fortë “ik polic,... ik,... është babi ynë,... ik polic se do të vras,... Arion, Arion kape policin. Ti ba hajde këtej”. Më vendosën prapa vetes së tyre dhe nisën të thërrasin njëkohësisht: “ik polic, ik polic”. Ç’farë dinin fëmijët, ç’farë ndienin. Nga e parandienin rrezikunqëishteparaderës!Ishtendoshtaengjëllimbrojtës që i paralajmëronte për rrezikun që më kanosej. U shtriva në shtrat, i mora fëmijët pranë dhe i qetësova.
  • 148. 148 Mbas pak mbërriti në shtëpi një shofer të cilin unë e njihja shumë pak. Ardhja e tij, pa dyshim që kishte lidhje me ngjarjen. E prita në këmbë dhe prisja ç’do të më thoshte. I vënë në pozitë duke më parë të qetë dhe duke luajtur me fëmijët, shoferi foli diçka nëpër dhëmbë dhe u largua. Mekanizmifatalishtevënënëlëvizje.Aiiuraportoieprorëve të tij çfarë po bëja unë në shtëpi. Misioni i tij ky ishte, të kontrollonte. Nga ky rrezik i beftë, më tepër se zotësia ime, më shpëtoi besnikëria e Lilos, të cilin që nga ajo ditë nuk e takova më asnjëherë.
  • 149. 149 Meditim për dashurinë Vjen një kohë që na sjell mirësinë, na çliron nga vargojtë e së shkuarës. Janë shpërthime të reja, të dlira, ku ndjen emocione të panjohura, energji përtej së tashmes të qenësishme e të prekshme... Ndodhin shpërthime marramendëse si ai që krijoi universin. E tillë do të mbesë ajo ndjenjë që ruan brenda, aftësinë transformuese të qënies tonë. Ruan nektarin e jetës, në morinë e nuancave, në brishtësinë fatlume. E tillë mbetet dashuria, e mbush me misterin e së panjohurës. Jam gjendur gjatë jetës jo rrallë i murosur, i ftohtë ndaj bukurisë, i pandjeshëm. Kryeneçe në ndonjë rast, çelet dhe ndihet me një forcë të re duke ruajtur brenda dhimbjen që dëshiron ta thithësh si nektarin e hidhët, balsam për plagët. Koha ruajti të fshehtat të ngjarjeve që do të vinin më vonë, si shuplakë që të zgjon nga gjumi i frikshëm, si një ëndërr e keqe. Papritur pyes veten, ku jam, pse ndodhem këtu..., çfarë ngjau? Gjen mijëra mënyra për t’u justifikuar. Më vonë kur jetës i dhashë kuptim të ri, ndjeva praninë e asaj krijese që u bë pjesë e jetës time, në çdo hap të hedhur, në çdo përpjekje për të jetuar, në lindjen e fëmijëve, në krijimin e familjes dhe rritjen e tyre. Ndihet pranë në çdo frymëmarrje dhe regëtim të zemrës. Prej botës që na rrethon ndihem i kujdesshmëm, komod. E pra, dashuria nuk qenka vetëm ekstazë e ndjenjave! Jo, është paqja e shpirtrave, limani ku kemi hedhur spirancën. Ndonëse është shkruar shumë për dashurinë, përsëri ekziston një mister që secili e ruan
  • 150. 150 për veten, si diçka të shenjtë, të papërsëritshme, unikale që s’mund të ngjasojë me asgjë. A është ashtu si stinët që kanë brenda dimrin me acar, stuhi e tallaz; beharin e nxehtë, dallditës dhe vjeshtën ku gjethet bien, por veç pranvera është ajo që çel petalet, hap sythet e na sjell aromat. Se natyra ashtu si deti, ajri, pylli dhe ajo e ka një shpirt. A nuk jemi pjesëz e saj?! Kush di të ruajë gjatë meloditë dhe ngjyrimet e kësaj stine,... është më pranë dashurisë së përjetshme. Por, ekziston edhe fati. Këtu hyn edhe dashuria që ndonëse e kërkojmë gjithë jetën papritur shfaqet vetiu, e brishtë, e dlirë, e urtë apo lozonjare. Kishte ardhur pranvera dhe ndihem si i dehur nga përtëritja që më depërton thellë. Po përpiqesha të ribëja jetën por, a ekziston pak shpresë për të bërë kapërcimin e madh. Shpesh kjo mu duk si ëndërr që s’do ta bëja kurrë realitet.   Në rutinën e lëvizjeve për t’u përballur me portat e shtetit, papritur mu shfaq një shpresë, e huaj, e largët, gati e papërfillshme, por megjithatë ishte shpresë. Në mungesë të miqve, shokëve të cilët më ishin larguar dhe nuk i ndeshja kurrë, as së largu, në rrugë... si duket, aq shumë ruheshin! Kjo shpresë sikur doli nga hiçi; mik prej shkodre që më dërgon të shkoja për ta takuar. Mbasi mbërrita me tren për në qytetin e madh, të cilin kisha kohë që s’po e frekuentoja më, hipa në Zukun me targa të qytetit verior dhe u nisa. Pasagjeri i vetëm që ishte, së bashku me nusen më pyeti. -Më falni, që po ju pyes, ku doni me shku? -Në qytetin e veriut, kërkoj mikun tim M.L. -E njof, - nuk folëm më gjatë rrugës. Në Shkodër kur mbërritëm, djali i Zukut shoqëroi gruan
  • 151. 151 pak rrugë dhe erdhi pranë meje. Po qëndroja pa lëvizur në qendër të qytetit. Kishte rënë mbrëmja. -Në qoftë se nuk e gjejmë, atë mikun tat, - më tha, - nuk do të flesh në turizëm, do të vish në shtëpinë teme, - mbeta i çuditur dhe po e shikoja këtë mik të panjohur me vëmendje, - po, - vijoi i panjohuri; - Ne prej shkodre e kena zakon mos me e lanë mikun vetëm. Mbas shumë kërkimesh, në ato orë të vona të natës, e gjetëm shtëpinë e Markut. U ndava me mikun e panjohur të cilit nuk arrita t’i mësoj as emrin. Në atë kohë ka ekzistuar miqësia, e cila falë fatit të përbashkët që përjetonte secili, ishte si një ndjenjë solidariteti në dhimbje, që shtohej sa më shumë rritej shtypja. Marku më takoi të nesërmen me profesorin, vëllanë e sekretarit të parë që sapo ishte emëruar në qytetin tim. Profesori më dëgjoi me vëmendje për atë që i tregova ku i përshkrova ngjarjen; i thashë se “jam krejtësisht i pafajshëm për atë, për të cilën u akuzova dhe goditja ndaj meje kishte motive politike dhe biografisë që kisha”. Kur e përfundova ligjëratën time të gjatë, vëllai i sekretarit, ngriti kokën dhe më tha i menduar, se ai merrte përsipër vetëm të sigurojë takimin me E.H, të vëllanë në një ditë të afërt: -Të tjerat, - më tha ai, - juve i bisedoni vetë me të. Tregoja kështu siç mi the mua, pa hequr asnjë presje. Ai do të të dëgjojë dhe kam shpresë se do të të ndihmojë patjetër. Por kjo nuk varet nga unë. U ndamë me vëllanë e sekretarit të parë përzemërsisht. U ndava dhe me Markun që më përcolli deri tek autobusi dhe u ktheva në qytetin tim. Rrugës nuk më dilte nga mendja takimi në Shkodër. A thua se me të vërtetë diçka do të bëhej, dhe ëndrra ime pë t’u rikthyer në profesionin që e doja shumë, do të bëhej realitet. Po forcat e errëta, ato obskurantiste që sapo ta
  • 152. 152 merrnin vesh, do të nisnin të helmatisnin çdo gjë, dhe unë do të gjendesha i ç’armatosur në zyrat e ftohta, pa shpresë e forcë për të vepruar. Sepse, çfarë mund të bëja kundër malit të dosjeve, të trillimeve, intrigave, shpifjeve ogurzeza. Asgjë. Mbas disa ditëve, Marku më njoftoi në telefon se takimi me sekretarin e parë ishte gati. Tani çdo gjë do të varej nga unë. Si do ta parashtroja çështjen. U nisa për në K.P. Te dera më doli përpara sekretari; -I thoni shokut E.H. se kam ardhur për takim, - më shikoi i çuditur dhe deshi të mbyllë derën. Ja përsërita prapë më me forcë se kush isha. Ky ishte shansi im dhe s’mund ta lija të më shkiste nga duart. Sekretari pa fol hyri brenda, derën e la të hapur dhe mbas pak u kthye. Më ftoi të hyja. -Urdhëroni, sekretari i parë po ju pret, - në zyrën tjetër më priste në këmbë sekretari i parë i rrethit, E.H. -Urdhëroni, uluni, - më tha sekretari i parë duke më treguar karrigen. -Kam ardhur te ju shoku E,... Mbasi i kam konsumuar të gjitha instancat e tjera që janë nën varësinë tuaj. Të gjithë më kanë thënë të pres, dhe të kem besim te partia. Kam punuar aktor në teatër e më vonë regjisor në estradë, pastaj jam dënuar për një vepër që nuk e kam kryer dhe nuk është faktuar në gjyq. Akuza në të vërtetë ra, por ata sajuan një gjë tjetër sepse unë duhej të dënohesha për motive të tjera. Është e vërtetë, shoku sekretar sa babai im ka qenë oficer i xhandërmarisë, por gjatë luftës ka qëndruar në funksionin e vet si përfaqësues i ligjit, madje, sa ka pasur mundësi ka ndihmuar edhe lëvizjen me ndihma e kurime të të plagosurve. Xhaxhai im, Veledini ka qenë i lidhur me ballin por nuk i ka përlyer duart në vëlla vrasje. Është e vërtetë gjithashtu se djali i tij Kujtimi është kulak. Këto janë të vërteta dhe unë nuk jam munduar kurrë t’i mbuloj. Ato gjenden në të gjitha dokumentet e mia të përbërjes
  • 153. 153 familjare. Përsa i përket gjendjes time në të cilën ndodhem, jam i martuar. Kam lindur dy fëmijë dhe punoj në komunale. Gruan e kam shitëse në karburant. Të ardhurat tona nuk na arrijnë as t’i ushqejmë fëmijët me bukë, shoku sekretar. Prandaj të lutem, në qoftë se nuk e kam mbaruar dënimin tim, më çoni ku të doni, për sa kohë ta gjykoni, në minierë apo në vend tjetër, vetëm kur të kthehem ta ndiej veten njeri si gjithë të tjerët dhe t’i fitoj të drejtat e mija për t’u kthyer në punën që kam qënë. Sepse dhe gjyqi nuk ma ka hequr të drejtën e ushtrimit të profesionit. Në përfundim të fjalës time ai ngriti kokën dhe pashë me çudi se sekretarit të parë, E.H. po i rridhnin lotë. Nuk u mundua t’i fshihte. Buzëqeshi dhe mu drejtua me dashamirësi. -E dëgjova hallin tënd me shumë vëmendje, - dhe bëri një pushim për t’u çliruar nga emocionet, - por ti ke të njëjtën kulturë që kam dhe unë, kemi të njëjtën pjekuri politike dhe e kupton se në teatër nuk mund të të kthej menjëherë. E di që kjo është ëndrra jote. Por na duhet të përgatitet opinion. Ne do të bëjmë kështu. Ty do të emërojmë në një shtëpi kulture sa më afër qytetit, që të jesh edhe për punën dhe të vish në darkë te vocërrakët e tu. Njëkohësisht do të përmirësohet dhe ekonomia. Të jap fjalën se pas kësaj shumëshpejtdotëktheheshnëteatër.Dheungritnëkëmbë. Biseda kishte mbaruar. E falënderova dhe dola i kënaqur si asnjëherë tjetër në gjithë këto vite. Mora frymë thellë, u ndjeva ndryshe. Mund t’i shikoja njerëzit në sy, drejt, pa ndrojë se do të ndihesha i përbuzur. Do të ndihesha më në fund njeri. Fëmijët e mi nuk do të vuanin më në kthetrat e skamjes. Lajmërova menjëherë Ritën dhe u gëzuam së bashku duke larguar pak atë atmosferë të zymtë që po na mbyste shpirtin. Gjithnjë në frikë, gjithmonë në presion, tension i pambarim vetëm për të jetuar.
  • 154. 154 Shpejt, mbas përfundimit të procedurave, marrjes të karakteristikës së punës, firmosjes nga organizata bazë, mbledhjet, pastrimit të dosjes time që ishte mbushur nga “biografët” e zellshëm me vrer, gënjeshtra e ligësi pa fund, me të vetmin qëllim për të më fundosur. U emërova në Armen, përgjegjës i kulturës të kooperativës.   Eh! Armenin e kujtoj gjithmonë me nostalgji dhe dashuri të veçantë. Në Armen kam kaluar kohët më të qeta të jetës time të trazuar. Mu rrit menjëherë rroga, dhe nuk isha më varfanjaku që mezi nxjerr muajin, duke marrë borxhe. Duke qëndruar pranë këtyre njerëzve të mirë e bujarë, ndieja nevojën të bëja diçka që t’ua u lehtësoja sado pak jetën. Por ç’mund të bësh në kornizat e atij sistemi që lëngon nga idetë, nga mendimet alternative, i deformuar qysh në shtratin që e lindi. Ç’mund të bësh? Asgjë. Desha të ndryshoja pak fizionominë e shtëpisë së kulturës, dhe e bëra. Fondet, ato që ishin të destinuara për kulturën nuk mi kursyen. Dhe rregullova diçka, ndërrova stolat e vjetër të bërë copë copë dhe i zëvendësova me të tjerë më të mirë që i solla nga qyteti. Rregullova perdet e dritareve, skenën, dhomën e bibliotekës që e pajisa me tavolina të rregullta në vend të atyre që ishin thyer. E pra, diçka u bë. Përjashta, përpara shtëpisë së kulturës, me ndihmën e komunales ku kisha punuar, vendosa disa stola për çlodhje. Organizova disa aktivitete; një festival të estradave të brigadave, festival të këngës, ekspozitë pikture. Këto mund të quheshin veprimtari të mëdha për ato kushte. Vendosa dhe disa parulla, të cilat nuk u mirëpritën nga opinioni sepse, nuk e di pse, në varfërinë që zotëronte në ekonomitë familjare
  • 155. 155 të rrënuara, këto parulla ju dukën luks, diçka e tepërt. Ah, po, sepse për pak harrova. Sigurova një qendër zëri. Pajisjet ishin të vjetra por përsëri punonin dhe aty jepja rezultatet e punës në brigada e ndonjë komunikatë. E, kështu, diçka u bë në Armenin e bukur e mikpritës. Por pasuria më e madhe shpirtërore e Armenit është grupi polifonik me Rahmanin, Fatmirin e të tjerë. Aty rrihte zemra e fshatit, ishte krenaria e tij. U mundova ta mbaj gjallë këtë grup që kishte kënduar aq bukur “xinxërfilen”, këngën labe aq shumë të njohur në mbarë vendin. Rahmani me zërin prej bilbili të vërtetë e përjetësoi këtë perlë të trevës labe. Zëri i tij i ngjan flladit të pranverës, në të ka diçka nga kënga e zogjve. Grupi me harmoninë që e karakterizon, me atë përsosmëri zërash që derdhin në këngë nektarin e luleve dhe harmoninë e natyrës, të atyre brigjeve të bukura që e rrethojnë fshatin si kurorë. Marrësi, hedhësi, kthyesi, isoja; të gjitha shkrihen në atë melodi të vetme e cila të mrekullon me drithërimën e saj. Kënga nis shtruar, qetë, pastaj rritet ngadalë, shpërthen vrullshëm plot temperament e bukuri të rrallë. Mbetet kryevepër e përsosur e thesarit tonë të popullit artist. Në këtë perlë një vend të rëndësishëm zënë sidomos teksti, plot figura e lirizëm që e flladit melodinë si puhizë e lehtë duke e mbështjellë ngadalë në krahët e vet, kur i këndon plot ndjenjë vashëzës, bareshës që shkon në stan, që mbush ujë te burimi e shëtit nëpër lëndina ku valëvitet trëndelina. Kalon në brigje e gërxhe, ndalon pranë bagëtisë, ku jeta, ndonëse e ashpër është plotë poezi ndjenjash që shpalosenhijshëmeplotëfinesëngarapsodipopullorLefteri. Grupi i “xinxërfiles”, e ka kapërcyer kohën dhe qëndron në ballë të Armenit si gonxhe trëndafili që përhap aromë. Duke punuar me këta njerëz të mrekullueshëm ndjeva qetësinë e munguar prej vitesh. Nuk ndihesha aspak
  • 156. 156 i mënjanuar por qytetar me nder e dinjitet si vetë ata. Armenasit janë bujarë, punëtorë, artdashës, të respektuar. Fshat me begati e qytetari. Shpejt u ndjeva si në shtëpinë time. Nuk u prita me lule siç është e kuptueshme, por me përzemërsi e dashuri të vërtetë. Më morën në darka, më pranuan në gjirin e familjes me respekt e bujari. Eh, çfarë kërkoja unë më tepër. Në qëndrimin e tyre ndihej fati i përbashkët që na bashkonte të gjithëve. Në Armen gjeta burra të zgjuar, trima, bujarë e të respektuar. Ishin vlera që unë atje i preka, i ndjeva, jetova me to.
  • 157. 157 IM ATË Ku vajti im atë, Si e treti malli ngadalë, Me sytë e përlotur, Si iku vallë... Asgjë nuk ia zëvendësoi babait , dashurinë për nënën, shoqen e jetës. Mungesën e saj nuk ia zëvendësoi as dashuria jonë e as kujdesi i vëllait në fshat. Ndien vetmi të madhe, të trishtë. Ndien atë boshllëk që lënë pas njerëzit që i duam dhe i nderojmë pa masë. I mungon fjala e saj, kujdesi e ngrohtësia e saj, jeta gjashtëdhjetë vjeçare që kaluan bashkë. Erdhi tek unë në qytet, e prita me dashurinë e djalit, e deshëm si asgjë tjetër në botë..., por përsëri hendeku mbeti. Mungesa ishte e pazëvendësueshme. Sepse Trëndafilja nuk do të jetonte më. Vendi përballë në oxhak, mbeti bosh. Me kë do të shkëmbente mendime, do të qante hallet, me kë?! Ajo grua, e shoqe, e nënë me të cilën përballi stuhitë e dallgët e jetës, nuk do të ishte më. Lidhja e tyre që rrezatonte mirësi, bujari, dashuri njerëzore e prindërore, ishte shkëputur. I vetëm në botën e huaj e të largët që e rrethon ndihet i trishtuar. E vuajti këtë mungesë, e mbajti për vete dhe nuk iu ankua askujt. Nuk u përgjunj për asnjë çast. Ndonjëherë i ngjante vetja si të ishte dy herë bonjak se nëna e tij, e pati lënë kur ai ishte vetëm një vjeç. Dhe kështu mbeti bonjak për herë të parë. Së dyti mbeti përsëri kur e
  • 158. 158 la shoqja e jetës, Trëndafilja. Qëndronte në shtëpi tek unë me sytë të ngulur në hapësirën boshe, sikur kërkonte prej saj, t’ia kthente njeriun e shtrenjtë që i kishte marrë. Dolëm jashtë t’i hiqja trishtimin dhe melankolinë që po e mposhte përditë e më shumë. Papritur mu duk i vogël, sikur të ishte pa njeri, i mbledhur brenda vetes dhe ndjeva dëshirën ta përqafoja e ta mbroja nga hijet e zeza që i qëndronin pranë. Në shtëpinë tonë festoi tetëdhjetë e pesë vjetorin. Ishte dëshirë e tij për të pasur pranë të gjithë fëmijët; vajzat, djemtë, nipërit e mbesat. Ky mbeti kujtimi i fundit me babanë. Shëndeti e la shpejtë. U tret, iu shterën forcat për të jetuar. Por përsëri qëndroi në këmbë deri sa zuri shtratin dhe nuk u ngrit më. Ne, unë dhe Rita, sa herë e vizituam, gjithmonë na përqafoi me mall të madh, dhe na thoshte i mallëngjyer, “bijtë e mi, ju jeni shpëtimtarët e mi”, dhe na puthte duart. Nuk e kuptoja pse ai baba krenar, çfarë kishte, çfarë e mundonte. Ditët ikën dhe erdhi gushti i vitit 1987 që na e mori babanë. Të gjithë ndodheshim përreth tij. I shkova pranë, i mora kokën,... Ia mbështeta në gjoksin tim,... Fliste..., fliste... fjalë pa lidhje...! Diçka kërkonte, diçka dëshironte. Pastaj foli përsëri, ju drejtua Bilos, vëllait të vogël, që qante te këmbët e shtratit; “ma hap rrugën”, i tha vëllait. Mu drejtua mua dhe më pyeti, “pse s’po vjen, pse vonoi”! Çfarë priste im atë që t’i vinte në ato çaste agonie... Kush vonoi? Nuk mund ta kuptoja atë kapërcim që bën njeriu në mosqënie. Lotët më rrodhën pa ndërprerë. Më kërkoi çakmakun, ja sollëm menjëherë. E mori në dorë, e drejtoi për ta shkrepur dhe deshi që ta ndezë. Por çakmaku nuk shkrepi, nuk u ndez. E provoi prapë, përsëri nuk u ndez. E flaku tej çakmakun... u shtri, me dorë rregulloi flokët... ,i drejtoi, i lëmoi... Pastaj me të dyja duart rregulloi fytyrën. Vetullat, faqet që i fërkoi me kujdes. Ngriti lart dy duart e
  • 159. 159 bashkuara, në faqe i rrodhën lotë... Dhe mbylli sytë. Im atë, ndërroi jetë duke na lënë mesazhin e tij të përjetshëm, me flakën e çakmakut si simbol i jetës, i dritës dhe me duart e bashkuara, simbol i harmonisë dhe bashkimit tonë të pandarë, në atë jetë si në këtë jetë. Ishte lamtumira e tij që na la ne, fëmijëve të tij. Para syve më kaloi jeta ime, çastet që kisha kaluar me tim atë, fëmijëria këmbëzbathur atje te fusha në anë të lumit, babanë të përkulur përmbi parmendë, për të lëruar tokën e për të mbjellë grurin dhe unë që i rrija pranë për ta ndihmuar, dhe kënaqesha me plisat e ugarit të sapo lëruara që lëshonin avull dhe unë mahnitesha. Netët e gjata në Lepenicë, kur zjarri ndriçon fytyrat tona dhe im atë që flet aq pak me shikimin e ngulur te drita në vatër që merr lart nga oxhaku, në ato netë të gjata të mbuluara nga errësira dhe qeni që leh monoton. E shoh babanë që ecën nëpër rrugët e fshatit me trupin e drejtë duke përshëndetur këdo, duke ndalur për këdo dhe duke dhënë këshilla të mira e plotë vlerë si personazhet e pa përsëritura të Homerit. Gjithmonë mësues i të mirës, për të përhapur të mirën në mes njerëzve. E vajtuam shumë me lotë që na rrodhën nga zemra se kjo ishte dhe dëshira e tij dhe e përcollëm pranë nënës në varrezat e fshatit, atje te shtegu i Nikës. Babai që fëmijë u mbrujt me patriotizëm, në familjen e patriotit vlonjat Ibrahim Avdullai ku kaloi fëmijërinë sepse prindërit i vdiqën shumë herët. Dy kohët që ai jetoi u ndanë nga njëra tjetra nga një hendek i thellë. Monarkinë e konsideronte si një e keqe e domosdoshme, si etapë ndërmjetëse për konsolidimin e shtetit të sapokrijuar dhe institucioneve të tij. Të ardhmen në të vërtetë, e shikonte më tej, të bazuar në idealet e revolucionit demokratik të Nolit, pjesëmarrës i të cilit ishte dhe ai vetë. Kur në skenën politike u shfaqën forca të tjera të cilat
  • 160. 160 në fillim u paraqitën me një petk demokratik. Duke ndjekur me kujdes transformimet që po kryente vendi, nga një anë gëzohej por tik taku i diktaturës që po instalohej, ja shuajti entuziazmin. Tim atë, në këto fillime të kohëve moderne e gëzonte çdo gjë e re; çelja e shkollave, ngritja e fabrikave të para, uzinave, kombinateve. Transformimet në mënyrën e jetesës sidomos në fshat, i cili ishte mjaft i prapambetur, çelja e hekurudhave të para, lufta kundër analfabetizmit në një vend që e mbyste errësira e injorancës, hapja e universitetit të Tiranës, të gjitha këto e gëzonin së tepërmi. Por me kalimin e viteve diktatura po shfaqte fytyrën e saj të vërtetë; dasi, dhimbje, lufta ndaj njeriut të pafajshëm, e pamëshirshme, gati mizore. U realizua shtetëzimi i privatësisë së jetës, shtypja që vijoi. Në rrethin familjar im atë asnjëherë nuk pati zakon të bënte komente. U mbyll në vetvete dhe nuk i ngeli veç buzëqeshja e trishtuar, që e shpaloste sa herë i nevojitesh për të vendosur urat e bashkjetesës në ambientin që e rrethon. Kishte aftësinë të shihte përtej kohës. Na donte të gjithëve të bashkuar, të virtytshëm dhe të ndershëm deri në amanetin e fundit, kur mbylli sytë përjetë. Ndodhte që unë i shtyrë nga kurioziteti, për të mësuar diçka më tej për periudhën e mbretërisë, e pyesja “baba! Si ka qenë koha e Zogut”. Ai bënte një pushim të shkurtër, merrte mashën dhe me të trazonte zjarrin në vatër. Me sytë të ngulitur te prushi që lëshonte shkëndia, më përgjigjej me një konçizitet që s’linte vend për debat më thoshte, “ishte, koha e errësirës”. Me kaq biseda ishte e mbyllur. Vallë, a ishte kjo përgjigja e vërtetë? Përmblidhej në të qëndrimi i tij për atë periudhë, pavarësisht funksioneve të rëndësishme që kishte në administratën shtetërore dhe favoreve që gëzonte, shprehej me mjaft rezerva si për një realitet të zymtë. Kur dikush e pyeste në fshat gjysmë me shaka dhe
  • 161. 161 pak me djallëzi “ç’thonë lajmet e huaja xha Qazim në radio”? Ai përgjigjej “vrasje, presje, përdhunime”. Çfarë komenti mund t’i bënte pyetësi një përgjigjeje të tillë. Gjithçka ishte thënë në ato tri fjalë dhe biseda quhej e mbyllur. Kur ndonjë prej bashkëfshatarëve, ndoshta dhe pa të keq i bënte ndonjë pyetje me nënkuptime, përgjigja “Ezopiane” ishte me një kundra pyetje dhe i thoshte: “punon mulliri i Çelos”. Çelua ishte mullisti i fshatit dhe mesazhi ishte i qartë... Tani gjendet i shtrirë, i rrethuar nga fëmijët dhe prej heshtjes së paqtë. Të gjithë na kanë mbuluar lotët, që si për të mos prishur heshtjen rrjedhin vetiu prej dhimbjes që del natyrshëm, me atin tonë përpara. Pa jetë. Neve fëmijëve veçanërisht ndonëse të rritur, do të na mungojnë këshillat e tij, fjalët e mençura. Ledhatimet e kursyera por të çmuara, ndarjet ku na përcillte te “bishti” i fshatit. Gjithçka lexohej në sy, tek na përcillte te makina e vetme që kalonte në ato anë dhe quhej “posta”. Këto lotë rrjedhin për betejën e madhërishme që bënë prindërit tanë në atë jetë të vështirë për të na rritur, edukuar dhe arsimuar të gjithëve. Pranë vetes kam Afërditën, motrën e vuajtur që e kishte aq merak sepse kishte shumë fëmijë që të përkujdesej për ta. Shoh motrën, Lastaren që ka qenë për mua shtëpi e dytë, ku gjeta aq shumë dashuri dhe ngohtësi që vetëm motra di ta dhurojë. Titi, që kërkon t’i mbajë lotët por ata i rrjedhin heshtur, siç ka qenë sakrifica e tij për të ndenjur pranë prindërve që i deshi dhe i respektoi në një jetë plot privacione e vuajtje. Bilua, te fundi i shtratit ku ndodhet trupi i pa jetë që e shikon dhe sikur kërkon t’i flasë, të mos hesht ndërsa sytë e tij nuk shterin së derdhuri lot. Edhe Parua, sy larushja që babai e deshi veçan jo vetëm për sytë e saj plot kaltërsi por dhe për natyrën ëngjëllore, por që s’u ndodh pranë se largësia e madhe ku jetonte, në malet e Pukës e pengoi.
  • 162. 162 Edhe pse kanë kaluar kaq vite, im atë më shfaqet përherë si shëmbëlltyrë e virtytit dhe mirësisë njerëzore. Gjithnjë i ndershëm dhe korrekt. Shtatlartë, me trup të drejtë, me sytë e kaltër që i ndrisnin plot gjallëri, ball lartë, hundë zhgabë. Gjithnjë i rregullt i veshur kurdoherë me shije. Babai im i mirë... do të më mbetet gjithnjë portreti i tij i pashlyer nga kujtesa. Babai që u tret pa u ndier, pa u ankuar dhe që shkoi drejt përjetësisë.
  • 163. 163 KAPITULLI VIII PERËNDITË JANË PA KOKË Në ditën me re në qiell, Na trego fytyrën, Më jep një shenjë! Mbrëmje vonë. Ndodhem me fëmijët dhe gruan në shtëpi. Shohim televizor. Dëgjoj të shtëna armësh. Shtangim. Çfarë po ndodh! Tërmet, po lëkundet toka, dikush thirri; -Po bien perënditë. Pamë njëri tjetrin në sy. Ajo foli ngadalë; “ dhe ne i quanim të përjetshëm”... Agoni. Dal në rrugë, dëgjoj copa bisedash, pëshpërima,... Shëëët, pusho... Na dëgjojnë,... Hesht. Fjalë, copëza bisedash,... nuk mund të jetë e vërtetë... Do fillojnë arrestimet. Ik,... Ik... Qëndroj pa lëvizur, i mpirë... Cdo gjë duket ireale. Qenie të çoroditura që përplasen në kahje të kundërta. Të jetë vallë e vërtetë? Fshij sytë nga pluhuri i rrugës, më duket sikur nuk shoh mirë; cilët janë, nga vijnë,... ku shkojnë. Mendja më rreh si çekan bam... bam... bam! Ngjajnë me të dehurit, po,... Po, ashtu duhet të jenë. Marr frymë thellë... thellë,... Mbush plot kraharorin. Nga të shkoj. Gjendem në udhëkryq. Çfarë thuhet,... miting? Kush po flet,... Gjithçka më ngjan si ëndërr. Kjo dalldisje po më merr mendjen, ndihem i turbulluar.
  • 164. 164 Jam larguar si shumë nga shtëpia,... Më ngjan se dëgjoj zërin e tyre. Fëmijët, janë fëmijët që më kërkojnë. Vrapoj,... Eci, mezi marr frymë,... Nuk shikoj asgjë. Në miting ulërasin altoparlantët. Njerëzit me pardesy gri flasin njëri pas tjetrit. “Çfarë thonë”, pyes atë që kam pranë. “Nuk e di”, u përgjigj tjetridheulargua.Sheshiimbushurplot.Hesht,s’pipëtin.Të “revoltuarit” gri qëllojnë rrufe mbi perënditë, që i quajtëm të pavdekshëm,... Ulërima, klithma nga tribuna për bëmat e tyre. Turma hesht, ndërsa altoparlantët buçasin. Policia ruan rendin. Sistemi, paska qenë i padrejtë. Si!, kush e thotë këtë? Ku e morën guximin. Janë ata, “gritë” që flasin. Kam mbërritur pranë shtëpisë, ngjit shkallët pa parë se ku i hedh këmbët. Hap derën. Gjendem brenda, fëmijët luajnë kukamfshehtas duke u gajasur me lojën e tyre të pafajshme. Gruaja gatuan. Kishte nisur revolucioni gri...!   Drejtori i teatrit prezantoi kthimin tim në skenë. Kërkesa u pranua pa hezitime. Diktatura akoma jeton, ndonëse e tronditur nga tërmetet që po binin vazhdimisht. Ndërsa unë do të nisja atje ku e kisha lënë profesionin tim. Kur i kisha thënë tim eti se kam ndërruar degën e do të bëhesha artist, ai më shikoi pa entuziazëm, heshti dhe pastaj më tha: “ artisti nuk është profesion se është i varur nga politika” kaq më tha im atë dhe heshti përsëri...! Tani që politika po ndryshon fytyrë do të kthehesha përsëri. Dhe përsëri do të mbetem nën kapriçot e saj, do t’i shërbej asaj, në të kundërt përsëri të flak. Megjithatë kthimi im po ndodh, pyes veten, “çudi, si nuk ndodhi më parë kur ishte kaq e lehtë. Çdo gjë u bë kaq shpejt”. Nuk pati ceremoni, askush nuk ju ra tam- tameve se po kthehej një viktimë, se po riktheja nga “bota e
  • 165. 165 përtejme”. Nuk pati as fjalime përshëndetëse se po rishfaqej një viktimë e harruar, e lënë në mëshirë të fatit të vet. U ktheva dhe kaq: gjendesha në mes të dy kohëve. Para syve më kalojnë si në ekran lumë ngjarjesh; fëmijëria, lufta me krismat e plumbave, rifuxhiot për t’u fshehur, nëna që na rrëmbeu për të na shpurë në fshatin e qetë ku do të gjenim qetësinë, që s’e gjetëm kurrë. Fëmijëria tjetër që zuri vendin e të parës pa lodra, pa ëndrra, e lagur nga lloha e shiu, e zbathur. Arrestimi i xhaxhait natën e dasmës. E rrëmbyen para krushqve, para meje që akoma fëmijë dola për të parë policët. Kërkoi xhaxhai këpucët se mendoi që do priste miqtë. Nuk e lanë të kthehej, e lidhën, e morën poshtë zvarrë nga buza e lumit. Dhe iku xhaxhai e nuk u kthye më. Ndërsa unë mbeta poshtë te gardhi për xhaxhanë që nuk ishte më. Xhipsi e mori xhaxhanë që po martonte vajzën, e rrëmbyen në sy të miqve dhe nuk u kthye më. I hodhën dhe një bombë natën xhaxhait trim dhe të besës. Tregojnë se një partizan që i trokiti te porta gjatë luftës, xhaxhai e futi brenda në shtëpi, e veshi e ushqeu dhe nuk ia u dorëzoi, atyre që e ndiqnin për ta vrarë. Nuk ia u dorëzoi se ishte në shtëpinë e tij, në besën e tij. Po xhaxhanë e vranë pa gjyq, pa gjë, e vranë! Nuk e di pse u trondit “bota” që erdhi për të gjykuar kohët,... studentët, demonstrata, greva urie,...! Ranë,... Kishte rënë bota e ngritur përmbi gjakun e dhimbjen. Ngjarjet e lindjes mbërritën si buçimë e largët. Njerëzit thërrisnin të gëzuar duke hedhur lart xhaketat e vjetra; perënditë janë pa kokë. Për herë të parë u ndjemë të lirë.
  • 166. 166   Ndodhem në teatër, po hyj,...! Nuk e di pse këmbët më dridhen, ndiej emocion. Shoh skenën ku kam luajtur. Projektorët, perdja, salla, dekoret e lëna pa rregull. Ndiej rolet, spektatorin që brohorit e të rrëmben me ofshamën e tij. Sa shumë e kam ëndërruar këtë ditë, netë pa gjumë. Punë për të shlyer “fajin” pa faj, durim, kurajo,... sakrificë për të jetuar. Dikush andej nga qoshja e skenës ma bën me dorë. Ndihem i lodhur, si ai vrapuesi që ka ecur, ecur,... Me trupin dhe nerva të tendosura për të arritur finishin dhe kur mbërrin, forcat e kanë lënë. Në prapaskenë punëtorët po lëvizin bustin që vendosej nëpër konferenca, para hijes të të cilit faleshim, faleshim. E lënë te dekoret e vjetra. Çdo gjë duket përtej imagjinatës. Në studio dëgjohet një këngë, fjalë..., fjalë... , vetëm fjalë që na topisin trurin. Përpiqem të largoj fantazmat e së kaluarës, por nuk mundem. Sa shumë gjëra s’u thanë, na mbetën në buzë fjalë dashurie, jetët që u ndërprenë në mes. Koha po ndryshon rrjedhën. Premiera e parë ishte triumf. Mbas dekada mërgate prej punës krijuese, ndodhem i gatshëm për të realizuar ëndrrën e prerë në mes. Shfaqja e ngarkuar plot energji krijuese të akumuluar në vite e bëri sallën të shpërthejë në duartrokitje të gjata, të bukura që ma ngrohën shpirtin e ftohtë, atë natë të premierës që e titullova; “Dhëndri me proteza”. Në të vërtetë, nuk kishte dhëndër dhe as proteza nuk kishte, vetëm gaz dhe të qeshura që tronditën sallën. Atë natë, në sallën e mbushur plot, në shfaqjen e tridhjetë e dy, loja e aktorëve në skenë befas u ndal. Mbeta i shtangur. Skena u boshatis nga aktorët. Çfarë po ndodhte?! Lëviza i shqetësuar për të parë. Heshtja zotëroi sallën që dukej se
  • 167. 167 nuk po merrte frymë. Nisi një pëshpëritje që u përhap në sallën e ngrirë, si xukam bletësh, pastaj u shtua si jehonë që vjen nga larg dhe shpërtheu në uragan klithmash, britma e thirrje gëzimi. Spektatorët nisën të këndonin e të kërcenin. Salla u kthye në arenë hareje, ndërsa skena qëndronte bosh. Spektatorët nisën të linin sallën, po largoheshin sikur, t’i tërhiqte një forcë e padukshme që po i shtynte jashtë teatrit. Kishte nisur eksodi i madh!...Ishte rrëzuar bust i diktatorit. Shfaqja vijoi të jepej përsëri. “ Dhëndëri me proteza”, i kishte kapërcyer barrierat e vendosura në kufijtë e artit. Ajo qëndroi si një emblemë, e erës së re që po vinte. E ndërtuar nëpërmjet dinamikës së lojës, humorit që buroi rrjedhshëm, me kulturë e plot finesë nga situatat e krijuara në skenë, nga tipat e karakteret të skalitura nga parodistët aktorë që tani e tutje do të shfaqnin vlerat e tyre të interpretimit në një diapazon më të gjerë. Shfaqja do të sillte nota të reja optimizmi për transformimet e reja që po ndodhnin, për lirinë që e prekëm ëmbël dhe gjithë drithërimë. Salla çdo natë gjendej e mbushur plot me spektatorë dhe të tjerë që qëndronin përjashta dhe kërkonin bileta, dyndje, spektatorë që qëndruan në këmbë, të tjerë mbushin hapësirat te projektorët, të tjerë qëndrojnë në prapaskenë, anash, lart, poshtë, kudo të etur për të parë. Ky sukses nuk mund të kishte tjetër emër veçse triumf, që paraqiste artin e vërtetë. Çmimi i biletave kapi vlera të paimagjinueshme. Kishte ardhur ekonomia e tregut. Kjo shfaqje e vënë në skenë prej atij regjisori që i mungoi skenës për vite me radhë, e ndoshta për dekada, solli në përbërjen e vet mjaft elementë të rinj; në mjetet artistike, në konceptin regjizorial, në lojën e aktorëve, në paraqitjen e shfaqjes. Në tematikë e dekor. Së pari; u rrëzua, jo monumenti i diktatorit! U rrëzua muri i katërt që ndan spektatorin nga skena. Kjo zakonisht sjell në artin skenik
  • 168. 168 atë distancim, apo “hendek” që aktori s’mund ta kapërcejë. Ky “mur”, i padukshëm i ftoh disi marrëdhëniet dhe e largon aktorin nga spektatori dhe është vështirë të kapërxehet. Në këtë shfaqje, në të kundërt aktorët e kaluan murin dhe për herë të parë dolën në sallë, midis radhëve të spektatorit. Ata, dIaloguan me njëri tjetrin, biseduan, iu morën intervista, i ngjitën në skenë. E njëjta gjë ndodhi dhe me këngëtarët. Risi tjetër e kësaj shfaqje mbetet ngjitja e spektatorit në skenë. Edhe kjo ishte e re për skenën tonë të mbushur me shabllone e steriotipe të kanonizuar nëpër doktrina që e kishin ngurtësuar artin. Element tjetër që i dha diapazon këtij spektakli qe konkursi i shpallur prej spikerit, prej nga spektatori do të vlerësonte interpretët më të mirë të çdo mbrëmje duke shpallur dhe fituesit. Kjo u realizua duke marrë opinionet në sallë por dhe duke e ngjitur spektatorin në skenë, apo me votim të hapur. Gjithë ky bashkëveprim ndërmjet skenës dhe sallës e bëri spektatorin të ndihej pjesëmarrës aktiv në shfaqje, e pse jo edhe interpret i saj. Këto gjetje regjisoriale nuk ishin shfaqje me bosht por koncepte të reja më të avancuara në kohë dhe mjete të tjera artistike. Shfaqjet me bosht nuk janë ndonjë shpikje e veçantë. Në rastin më të mirë janë një variant bulevardesk i komedisë del arte dhe i përshtateshin një kohe tjetër. Futja e konferencierit mbas një mungese të gjatë ndihmoi për t’i dhënë spektaklit më shumë atmosferë. Vlerë tjetër që pësoi ndryshime thelbësore në koncept dhe vizion, ishte loja e aktorëve. Tipar dallues në këtë faze të re të ngritjes së nivelit artistik, do të bëhet loja bindëse e aktorëve, pa fallsitete, pa shtirje, e vërtetë dhe e prekshme. Duke synuar në krijimin dhe ruajtjen e marrëdhënieve në mes të personazheve, në vlerësimin e rrethanave, në zbërthimin shkencor të materialit letrar dhe realizimi i
  • 169. 169 tipave dhe karaktereve. U arrit harmonizimi i studiuar dhe i balancuar në lojën e aktorëve për të ruajtur një stil por duke mbajt njëkohësisht tiparet dalluese të secilit aktor. Kjo bëri të mundur krijimin e lojës ansambël që i shumëfishon vlerat e interpretimit. U vendos theksi te figura artistike si mjeti më i fuqishëm për transmetimin e emocioneve të thella, dhe mesazheve me vlerë shoqërore. Vendosja e temporitmit në shfaqje me lëvizje graduale deri në shpërthime të fuqishme, do të jepte pa dyshim, rezultatet e duhura në kompozimin artistik.Rëndësitëveçantënëpunëntimekrijuesesiregjisor, i kam kushtuar kurdoherë gjetjes së vendit për secilin aktor. E thënë ndryshe, kombinimin e aftësive individuale, për t’i vënë në shërbim të së tërës. Kjo solli atë larmi krijimesh në galerinë e figurave për secilin aktor jo vetëm për Manen e Metin por dhe për aktorë si Afrimi dhe Agroni që ishin më tepër të prirur nga parodia. Kush nuk i ka parë këto tërteta në gjithë këto vite, besoj se nuk i ka mbajtur sytë hapur. Cili aktor do të kishte atë jetë të gjatë artistike dhe do të ruante freskinë pa këtë punë shkencore. Cila trupë do të ndiqej nga spektatori për aq vite me radhë, në këto njëzet vjet, ku çdo gjë në artin skenik të trupave të tjera u shpërbë dhe iu nënshtrua mediokritetit, vulgarizmave dhe etheve të ekonomisë së tregut. Kurse trupa jonë i ruajti vlerat, dhe jo vetëm kaq, por i ngriti dhe më lart. Prandaj dhe spektatori na ka ndjekur. Dhe kur kjo punë shkencore u ndërpre, spektatori papritur u largua. Por le t’i lëmë mënjanë këto vogëlsira dhe të kthehemi përsëri tek arti. Kur aktori e ka përvetësuar rolin artistikisht atëhere forca interpretuese e tij, kthehet në uragan artistik siç ka ndodhur me Gaqin, Lekën, Manen, Metin, Evgjeninë. Kjo punë e nisur në këtë shfaqje të parë pas rikthimit tim në profesion, vazhdoi me të njëjtin intensitet për gati dy dekada me radhë.
  • 170. 170 KAPITULLI IX DHE ATA SHKUAN NË DHE TË HUAJ PËR TË KËRKUAR SHPËTIM Nuk e kisha menduar se do të ikja nga shtëpia. Shikoj njerëzit tek largohen me etje të papërmbajtur, për të prekur botën tjetër. Anije që u shfaqën si fantazma në portat e qytetit. Do të mblidhnin ikanakët, shumëkush i quajti emigrantë, po ata nuk ishin veçse ikanakë. Zinxhiri zgjatet pa fund e s’ka të sosur. Në vend nuk kishte mbetur asgjë. Mbrapa lanë dyqane, tabela të varura, hapësirë pa jetë. Dikush thirri; “buka, do mungojë buka”! Turma u sul si e marrë, për të vajtur, pa ditur as vetë se ku. Sa shumë kemi duruar, sa shumë kanë luajtur dhe përsëri ky popull dëgjon, shikon, ecën, brohoret, kërruset. Ngrys ditët e athta në uri, nën vringëllimën e tam-tameve. Nxora vizën dhe u nisa. Do të isha një “Llazare” i modifikuar, pa identitet, me pak dinjitet. E dorëzova vullnetarisht dhe u ndjeva sikur të isha futur nën një lëkurë tjetër. U nisa nga qyteti që vuante nga uria, shumë herë. Qëndruam në qytetin tjetër të ndërtuar me punë vullnetare. Aty do të lija djalin tonë, Elidonin e vogël. E lashë në gjumë. Mu duk për një çast se po e braktisja në vetminë e natës. E lëshova me kujdes në shtratin e ngrohtë dhe ika me shpejtësi. Dëgjoj një thirrje, u përsërit prapë,... është djali që po më kërkon.
  • 171. 171 Kërkon të atin... ku vete??? Sikur thotë zëri i tij. Ku po shkoj, pse iki! Ishte zëri që më bëri të shtangem. “Babiiiii!, ku je..., babi”. Ishte vetëm katër vjeç. Zemra për një moment mendova se do të më ndalej. Ajo s’ishte britmë por klithmë e braktisjes, e dhimbjes, e dashurisë pa kufi. Për një çast qëndrova, mendova të kthehem po Rita më tërhoqi nga dora. Dy thirrjet e para pasuan me qarje. Që nga dilte ajo forcë, ç’arë e shtynte aq dhimbshëm të më ndalonte sikur po shkoja drejt humnerës. E mblodha veten dhe u qetësova. Po largoheshim me shpejtësi, e qara filloi të dëgjohej më larg, më shtruar, si një vaj për zemrën e vogël të krijesës time që iu copëtua nga kjo ndarje. Dukej si thirrje malli që ajo krijesë e pafajshme me një forcë të papërmbajtshme kërkon të më frenojë, të më ndalë, të braktisja çdo gjë. E gjithë qenia ime më thërriste të kthehem, të shkoj ta marr në krahë e ta përqafoj. Ndërsa largohesha jehonën e atij zëri do ta merrja me vete dhe do të më mbështillte të tërin. Ika, ika!... Pse e lashë? Si nuk u ktheva. Më buçasin akoma veshët, sikur koka do të më shpërthejë. Iu afrova kufirit për t’u përfshirë në këtë lloj aventure, në përballje me të panjohura të reja, që na dalin përpara në jetën prej endacaku që përsërit me vete emra fallco. Ku shkoj në moshën pesëdhjetë vjeçare? Përparamëdolikufiri,dogana,muretërrethuara,tëlarta, policë të huaj. Tokë tjetër që e kishim parë me frikë. Radha në doganë, njerëz të lodhur, të trishtuar me shikim të tretur në zbraztësirë, të vuajtur, të tharë sikur kishin dalë nga lëngata. Çfarë më pret këtej në dhé të huaj. Me viza, pa viza të etur për t’u larguar nga vendi i tyre, që dukej se i kishte flakur tej për t’u nisur maleve të thepisura, rrugë pa rrugë nëpërrrëpira dhehone.Ishteikje gjëmedrejt sëpanjohurës. Këtë rrugë po marr dhe unë por me vizë. Nuk e di pse më kapin emocionet. Doganieri më pyet diçka si, “pushishe”.
  • 172. 172 Shikoj rrotull për ndihmë, të më përkthejnë kuptimin e kësaj fjale, por askush nuk lëviz sikur unë të mos jem fare këtu. Pas një çasti oficeri i huaj ngriti kokën dhe pasi vërejti hutimin tim më pyeti, “Athina”? Unë tunda kokën i lehtësuar. E vulosi dhe më ktheu pashaportën duke e shoqëruar me shprehjen; “kallotaxi”. Dal nga dogana i lehtësuar dhe hedh shikimin përreth. Toka tjetër e shtetit fqinj. Konstatoj diçka të çuditshme, megjithëse toka; shkurret, pemët, bari, bimët, ferrat, gjembat, lulet janë të njëjta si në anën tonë të kufirit edhe andej, por ndryshimi qëndron se këtej ferrat janë të fishkura, ndërsa andej lulëzojnë. Bari gjithashtu, në anën tonë është i vogël, i pa jetë kërcelltherë, andej lulëzon dhe buzëqesh sikur të më bënte karshillëk. Po kështu shkurret, gëmushet. Këtej janë të vogla si cungje, andej lulëzojnë të harlisura. Pse te ne, pyes veten, çdo gjë bëhet me vështirësi. Edhe shiu mezi bie. Thatësira na mbulon stinë të tëra. Dy botë të ndryshme. Këtej varfëria, andej begatia. Ai sistem që aq shumë e shamë, ruante forcën që ne e kishim humbur. Shikoj shtëpi të bardha që vezullojnë nën rrezet e diellit e që së largu, sikur duan të na theksojnë më tepër varfërinë tonë. Vila dy kate, tre kate. Si është e mundur? Ku është mjerimi i tyre që na patën treguar si përralla të lashtësisë, për atë që ndodhte aq pranë. Nuk dinim asgjë veç demagogjisë dhe gënjeshtrave pa fund. Nuk kishte pak ditë që emisionet e televizionit tonë, paraqitën vilën e diktatorit, dhomat, korridoret, hollet e deri dhe tualetet në të cilat kishte jetuar. Duke parë këto vila që mbushnin hapësirat përreth, ajo vilë e diktatorit nuk mu duk asgjë para luksit të një populli të tërë. Nga dritarja e autobusit u shfaq Arta që të verbon me bardhësinë e saj. Rrugë e përsëri rrugë të gjera, ndërsa mbrapa lamë gropat, rrugët e ngushta që nuk u zgjeruan se mos armiqtë do t’i përdornin për të ulur avionët kur të na sulmonin!!! Mentalitet lufte, vdekje, vërtitej vrazhdë në
  • 173. 173 kokën time ku shfaqeshin si në film ditët e zboreve, dhe gjithandej armiq imagjinarë. Autobusi lehtas përshkon hapësirat, kodrat, kthesat ndërsa dremitja pa u ndjerë, gjumi më kishte mposhtur në ndenjësen e rehatshme. Edhe ndenjëset i kishim të forta që të mos ta ndienim për asnjë çast rehatinë. Kur u përmenda kishim mbërritur në Athinë. Qyteti i huaj, i largët me drita vezulluese, na priti ftohtë në mbrëmjen e gushtit të atij viti. Ajri i lagësht na mbushi mushkëritë ndërsa automjetet e panumërta lëvizin pa pushim, sikur janë nisur në një dërgatë urgjente që spranon vonesa. Kjo e bën edhe më të pakuptimtë prezencën time aty, këtu në shtetin tjetër. Vitrinat e dyqaneve joshnin klientët me pamjet ekzotike në një realitet tjetër tundues. Dora më shkoi padashje në xhep dhe papritur u përmenda përse gjendesha në atë qytet. Hotelet ndodhen shumë pranë sheshit që ka një emër të çuditshëm, gati të pakuptimtë “Omonia”. Papritur u ndjeva i lodhur. Janë orët e vona të mbrëmjes. Shkova në hotelin që ndodhej më pranë dhe shpejt u gjenda në dhomë. Çantën me ushqime që më kishte përgatitur Rita, e lashë mënjanë... Mbylla sytë dhe fjeta ngadalë me përshtypje të turbullta për gjithë çfarë përjetova atë ditë, e cila ishte ndryshe nga ditët e tjera. Ndodhesha në një shtet të huaj.   Çdo gjë më vonë u shkri me etjen për të punuar, për të punuar me çdo kusht, sepse duhej të punoja. Për të provuar djersën në vapën e gushtit, në punë që nuk i kisha provuar më parë. Në një përçartje të dëshpëruar që të çoj në qytetin tim, te fëmijët që më presin, një thërrime begati nga qyteti i madh i shtetit tjetër.
  • 174. 174 -Eqi dhulja qirje, - kjo ishte fjala që mësova kur u derdha për të gjetur punë,... “Eqi dhulja qirje”, “dheneqi dhulja”, është përgjigja. Refreni, “eqi dhulja” më shoqëroi gjithë ditët që vijuan. Eci rrugëve dhe më ngjan se notoj në detin e begatisë që s’mund ta prek. Vetëm e kundroj. Këmbët më shpien nëpër rrugica ku gjendet ndonjë ofiçinë. Por “dhulja” për mua atë ditë nuk do të ketë. Pa profesion, me pamje të hutuar prej intelektuali që s’di të bëjë asgjë. Kjo më bën të vuaj. Më dukej se e kisha të shkruar në ballë, “ky njeri s’mund të bëjë asnjë punë”. Vendiimjetonngandihmatdhefëmijëtishintëdëshëruar edhe për një çamçakëz, që të tjerëve jua u sjellin ata që vijnë nga mërgatat e tyre. Do të punoj, patjetër që do të punoj, s’mund të më zërë nata pa punuar. Më duket se gjendem në mes të shkretëtirës të mbuluar plot me gurë të çmuar dhe xhevahirë, por që s’më përkasin mua... Ndërsa rropatem ditën me fjalinë monotone “eqi dhulja qirje”! dhe bëj ndonjë punë kur më shfaqet rasti, natën përjetoj pamje të çuditshme virtuale. Shoh në ëndërr sikur jam në mes të fëmijëve që më rrethojnë dhe presin nga unë me duar të zgjatura,... I marr,... I puth me mall duke i shtrënguar fort në gji por ata nuk largohen. Qëndrojnë pranë meje. Është malli që mi krijon këto lojëra të trurit në gjumin e natës, në qytetin e huaj, që zhurmon pa pushim si një krijesë gjigande që merr frymë me zor. Kur ngrihem në mëngjes ndiej shtrëngimin në gjoks dhe jam i lodhur, i gatshëm për të nisur ecejaket e punëkërkuesit të pafat. Ditët kaluan dhe erdhi fundi i gushtit. Do të kthehesha në vendin tim për t’u çmallur. Është e pamundur të përballoj më gjatë atë tundim të pamëshirshëm, të pamjeve që më shfaqen natën. Bleva disa gjëra, ashtu siç bënin të gjithë. Gjëja e parë që mora me vete është magnetofoni të cilin do ta instaloja sapo të mbërrija, duke e hapur deri në fund
  • 175. 175 që ta dëgjonte e gjithë lagjja. Meloditë e këtij aparati aq të dëshiruar, lajmërojnë kthimin e të zotit të shtëpisë. Pas magnetofonit të parë, nis i dyti, i treti, i katërti si përgjigje mesazhi dhe urojnë mirëseardhjen e ikanakut të ardhur rishtas. Në mëngjes do të nisesha herët me ato pak gjëra që kisha blerë. Rita më lajmëron në telefon, se fëmijët do të nisin shkollën dhe nuk kanë asgjë për të veshur. Shkova për të blerë te dyqani aty pranë. Në xhep më kanë mbetur vetëm pesë mijë dhrahmi. Futem në dyqan, shitësja u afrua. -Këpucë, - i thashë, - për pedhja e për kopella. Nisi të kërkonte nëpër rafte dhe më solli disa palë atlete që kushtonin nga njëzetë mijë dhrahmi secila. Unë nxora pesë mijëshen që më kishte mbetur dhe i thashë me një greqishte të çalë. -Nesër nisem sto Allvania, atje më presin pedhiatë dhe gjineka të cilët do të venë stu skola, por oqi atlete. I kam bërë shpenzimet dhe më kanë mbetur vetëm këto lefta., - ndërkohë i tregova fotografinë që mbaja me vete ku kisha dalë te Monumenti i Pavarësisë me fëmijët dhe Ritën, në një ditë të dielë. Gruaja ngeli e befasuar. E pa fotografinë me vëmendje. Shprehja e fytyrës së saj nisi të ndryshojë, u bë më familjare, më miqësore, toni i zërit gjithashtu. - Orea, - tha e qeshur, - pedhja orea, gjineka orea. Një ndjenjë keqardhje dhe adhurimi u shfaq papritmas në shikimin e saj. Shkoi në ndarjen e dyqanit dhe doli prej andej me një thes të mbushur plot me çizme, këpucë, atlete, pulovra për fëmijët e mi e për Ritën dhe gati me lot në sy më tha; “merri, janë për familjen tënde”. Në qytetin tim u ktheva si “afendiko”, i pajisur jo vetëm me magnetofonin “lajmëtar”, por dhe me një pasuri të vogël për vocërrakët e mi dhe kujtimi më çon gjithmonë te bujaria e asaj të panjohure të largët.
  • 176. 176 Ndeza magnetofonin dhe të gjithë e morën lajmin e kthimit. Erdhën të më urojnë gjitonët, miqtë, lagjia. Siç ishte zakon. U ktheva në qytetin tim mbas asaj pune, lodhjeje, ankthi, fjetje diku taracave ose në dhoma të braktisura, në një shtëpi gjithashtu, të pabanuar prej kohësh në Korfuzin e bukur kur shkova te vëllai, Astriti, i cili më priti krahëhapur dhejetuamnënjëdhomëpaxhama,meshkallëtëthyeradhe shiun që kur binte me rrebesh lagte të gjithë dyshemenë, po për çudi vetëm aty ku ndodheshin krevatet tona nuk pikonte asnjë pikë shi. Aty njoha miq të rinj, papa Spiron dhe mama Merin që u kujdesën me aq dashuri për ne, dy mërgimtarët, saqë nuk do t’i harroj kurrë, në këtë jetë të mbushur plot mosmirënjohje. Por kjo është një histori, që do të shkruaj më gjatë një herë tjetër, pasi mbresat për mikpritjen dhe bujarinë që ata treguan ndaj nesh, meritojnë gjithë respektin e duhur. E në qoftë se ndonjë ditë do të hapen rrugët, sepse kështu është thënë, rrugëtimin e parë si qytetar i Europës do ta bëjmë së bashku me Ritën te këta miq të kohëve të vështira.
  • 177. 177 KAPITULLI X PIRAMIDA “KEOPS” Ti vrave perëndinë brenda meje, dhe të gjithëve skamja, uria, na mbuloi Nuk kam shumë që jam kthyer nga shteti fqinj. Dal nga shtëpia herët. Përballë më shfaqet piramida. Dikush e quajti rastësisht piramida e “Keopsit”, sepse është e madhe, me bazament solid, për të treguar pavdekësinë e saj. Nuk u mësuakurrëemrikëtijautorianonim,nëqytetineçoroditur nga paraja. “Keopsi”, sundon hijerëndë, e mbuluar prej aureolës së misterit. Nëpunës që lëvizin lart e poshtë, zyra llogarie të mbuluara nga dengjet e parave të hedhura pa kujdes, sikur asnjë të mos kishte interes të veçantë për to. Fuoristrada të zeza që qarkullojnë hijerënda me pasivitetin e enigmës që qëndron brenda, i ruajtur nga rojet që së fundmi u quajtën bodigard. Emër i frikshëm që ka misterin e së panjohurës dhe të forcës ekstreme për të ruajtur Vipat e rinj, që po dalin nga lëvorja e tyre hermetike. Qytetarët që me pamje të zymtë, të merakosur për fatin e kapitalit të tyre, qarkullojnë në hapësirat e piramidës, ndërsa ajo akoma nuk i ka çel portat. Sportele të gjata të vendosura në radhë, me ndarëset e hekurave për të ruajtur rregullin. Gjithçka e përsosur,
  • 178. 178 për të realizuar grabitjen e heshtur, e nxitur nga dëshira e gjithsecilit për të pasur para, sepse aty brenda ato shtohen në mënyrë të magjishme. Askujt s’i nevojitet mënyra sesi ndodhi ky shtim. Mjafton vetëm të marrim, sa më tepër që të jetë e mundur pa menduar asgjë. Madje, as për disfatën, që pëshpëritej ndoku si një mundësi e frikur e humbjes. Të gjithë janë në gjueti të parave, sa më shumë, sa më shumë! Uria e parasë mori hapësirat dhe përfshiu çdo gjë; mendjen, trurin, ëndrrat, imagjinatën, fantazinë, ndjenjat, dashuritë, urrejtjet, mëritë. Të gjitha u fashitën, për ca kohë. Edhe dashuria më e vyer që ne kemi për nënat tona, për partitë, që na kanë bërë kokën edhe ajo sikur u fashit. Nuk shikoje më njerëz të ndarë majtas e djathtas, por në heshtje i pëshpëritin njëri tjetrit, dhe buzëqeshin po ashtu në heshtje. Shkëmbejnë llafe gjithashtu në heshtje. Çdo gjë është mpirë, edhe dasmat u lanë pas dore, për një tjetër kohë, për një kohë më vonë. Tani është koha e parasë dhe ajo qëndron përmbi gjithçka. Shikoj dyert e “Keopsit” që u hapën. Të gjithë pritësit, u turrën siç e kemi ne zakon, për t’ju qasur vendit që ruan të fshehur paratë. Era e parave duket se i deh të gjithë. Në fillim çdo gjë duket e heshtur, e fshehtë. Koka që zgjaten nga sporteli dhe pliko të sistemuara me kujdes që futen nëpër thasë. Salla është e madhe, shumë e madhe. Me sportele që zgjaten pambarim. Sytë indiferentë deri në atë çast, të njerëzve pritës, nisin të lëvizin. Qetësisht në fillim, pastaj duke ndjerë brenda vetes, erën e parasë, atmosfera papritur gjallërohet. Flakin tutje indiferentizmin e shtirë dhe secili merr pjesë në biseda akademike, për gjëra që preukopojnë në këto kohë kombin. Nis debati “konstruktiv”, për çështje filozofike. Por askush nuk flet për paratë. Sikur ato të mos ekzistonin, sikur të gjithë gjendeshim aty krejt rastësisht, duke sfiduar në këtë mënyrë etjen që të gjithë
  • 179. 179 kemi për para, dhe që vlon përbrenda e veshur me një petk të ri filozofik. Jam afruar te sporteli. Gumëzhima e bisedave të bëra nën zë, në atë sallë të madhe, ma mpiu dëgjimin. Mërmërima e shurdhët e përplasur si dam-dume të largëta dasmorësh që kanë ardhur të marrin nusen. Dëgjoj copa fjalësh, thirrje, gulçima, protesta, ankime, që të orkestruara së bashku formojnë një lumë zërash që sa vijnë e shtohen, dhe papritur gjendesh nën pushtetin e tyre. Kthej kokën nga e majta dhe grupi i ndezur, tashmë i debatuesve, hedh mbi tapet idetë e veta; -Jo, nuk është e mundur, - fliste një kuqo me zë të çjerrë, - luga e florinjtë, i përket sistemit tjetër, atij që u përmbys. Kush e përmbysi?, ra vetë, - vazhdoi kuqua triumfator, që s’po e pengonte askush të paraqiste idetë e veta filozofike, - i deshi qejfi që ra, - vazhdoi kuqua, - të mençur, se ndryshe do ta pësonin si Çaushesku. -Ai është këtu, mes nesh, i gjallë ndër të gjallë, - u hodh tjetri i ofenduar për të mbrojtur udhëheqësin e përmbysur. Kthej kokën nga ana tjetër dhe dëgjoj një kokoroç, syvëngër që jep e merr për të dalë fitues, në debatin e ndezur. -Mos më hidh degë më degë, - po thoshte vëngëroshi, - po flasim për piramidat. Ç’punë ke ti kush i solli. Ha aty, e mos u ndiej. Të erdhi bollëku te dera, pse flet pastaj si e ëma e Zeqos? -Shita lopën, - u dëgjua një zë andej nga fundi. -Kujt i plasi b..., - Ishte përgjigja e vëngëroshit, - çfarë shite. Ha aty e mos u ndiej, atë bëj. Shit edhe shtëpinë po deshe,... Si?, e shite, të lumtë! -Si është kjo piramida, - pyeti me ndrojë ai i shtëpisë. -Piramidën e kanë shpikur egjiptianët. -Ç’thua more, e kanë shpiku jashtëtokësorët. -Alienët? -E, alienët, ke dëgjuar.
  • 180. 180 -Këtë tonën kush e ngriti, me çfarë e kanë ngritur xhanëm... Se duhen gurë e llaç shumë. -Nuk ka si rrëzohet, është Keops kjo, Keops! -Piramidat atje i ngritën skllevërit, këtu nuk ka skllevër. -Të skllavëruar jemi, - thirri një djalë i hipur mbi parmak. -Kemi qenë skllevër, por tani jemi të lirë... Mos ia fut kot. -Në qoftë se do, bëhu skllav, në daç ngri dhe ti një piramidë. Kush të ndalon. Diku atje më tutje plasi një zënkë. Përballë njëri tjetrit janë dy burra që po kacafyten, gati për t’u përleshur. -Mos shty ti stërhell, - e kërcënoi burri i dobët me kapelë. -Stërhelli i s...!, - ju përgjigj stërhelli. Nuk jemi në radhë të djathit, janë para burazer, s’bëhet shaka me to. Të dy u qetësuan sepse sportelistja po thërret emrat. Më vonë biseda vijoi e qetë. -Ka nisur mishngrënia, - foli stërhelli. -Ti ke lokal, - e pyeti burri i dobët me kapelë. -Kam. -Çfarë shet? -Mish në hell,... E marrin të gjithë shelegun, e vënë mbi tavolinë dhe e shqyejnë. -Mos more. -Njëri i vetëm hëngri gjysmë keci. -Të gjithë. -Të gjithë që ç’ke me të. -Ku e futi. -Nuk e di, di që e hëngri. -Nuk plasi. -Jo ore, piu ujë dhe iku në punë të tij. -Vetë iku apo me barelë. -A ç’më çmende mua ti, vetë po të them! Dikush thirri andej nga fundi, hipur mbi një kosh plehrash.
  • 181. 181 -Vëllezër!, - buçiti zëri i tij si bubullimë. Të gjithë shtangën sikur kishin pritur atë çast për të heshtur, dhe shikojnë folësin me pamje të ngrirë. -Vëllezër, - e ngriti akoma më lartë zërin folësi, - paratë tona janë zhdukur. S’ka më para, kanë falimentuar. Të gjithë u turrën tek ai që po fliste. -Ç’thua, kot ia fut. -Ky është kapitalizmi vëllezër, o e hëngre o të ha, - tha folësi dhe u turr i pari te sporteli që tani gjendej i boshatisur. -Na e futi,... Kapeni, - të gjithë u turrën. -Me kë tallesh ti ore. -Ta nxjerrim përjashta. Por ai i kishte marrë paratë dhe po dilte serbes, serbes përjashta pa i folur askujt. Zhurmat tani u bënë më therëse. Koka po më buçiste, sikur të ishte koshere me bletë. Gjithkush flet për vete dhe nuk do t’ia dijë në e dëgjojnë të tjerët. Më vijnë të cunguara copa fjalësh të çuditshme. -Ia futi... erdhi! -Ç’të bëj, do punoj në piramidë. -Nga dalin? -Kush. -Paratë. -Shtohen vetë. -Ti fut kaq,... fut ti e fut unë, përmblidhen të gjitha e ha ti, e ha unë. -... Asllani vdiq... -...S’e hëngri dot piramidën, e hëngri piramida... -Shtyhu, erdhi radha, - mos u fut ti atje, se të ha gapzerin. -Futu, futu... me para e ke gjithë atë thes? -I kam të fshatit. Njëri thërret andej nga fundi! -Paratë, paratë... m’i morën... -Mos more, me gjithë thes.
  • 182. 182 -Kuje ç’më gjeti. Do më vrasë fshati... -Është mashtrues, mos e besoni. ......... -Lajthiti. -Kush? -Lajthiti të thashë, ai i thesit. -Po i bie me grushta. -Kuja. -Kokës. Dikush më drejtohet mua. -Artist je? -Po. -Nga të kemi. -Ja këtej vërdallë. -Të pyeta nga je? -Këtej jam, brenda dhe jashtë... -E, qenke i zgjuar! -Jam ca. -Ç’do këtu? -Ja ashtu, për qejf. -Mos ke ndërmend..., të na nxjerrësh në estradë. -Mania është arratisur, - ndërhyri në bisedë tjetri. -Unë kam dëgjuar se ka vdekur. -Si vdiq! -E vranë? -Jo ore, jo, ka ikur në Greqi. -Ia fut kot, unë e pashë po hante qofte. -Hajde çfarë artisti që është, të shkrin gazit. -Të isha unë,... jepu ore para artistëve, të mos iu mungojë buka. -Teatri do prishet, - foli njëri me kompetencë. -Do bëhet bingo. -A të lumtë ajo gojë.
  • 183. 183 -Ej ti, mos merr fletë jashtë radhe, çfarë mbajmë ne këtu, hurin! -Hurin ta mbash për vete. -Ej, mos u zini se na erdhi radha. -Jo po, ky na tregon hurin neve. -Të të vijë turp, - i tha tjetri duke ju hakërruar. -Hë se, shaka bëri. -Nuk e thashë në atë kuptim. -Do e qepësh halenë ti, apo si e ke hallin, - dhe e kapi për fyti, - kujt ia tregon hurin ti. -Futja,... Bjeri... ,Thyeji brinjët, - bënte tifozllëk turma e eksituar. -Nxori atë,... E nxori! Të gjithë shpërndahen dhe mbeten vetëm ata të dy që po grindeshin. -Çfarë nxori. -Atë nuk e pe? -Çfarë?! -Thikën. Dëgjohet sirena e alarmit të policisë. -Shpërndahuni, shpërndahuni erdhi policia. -Ja nguli,... O, i shkreti. Tjetri vazhdon bisedën pa i kushtuar asnjë vëmendje asaj që po ndodh përreth. -Që thua ti, që s’the asgjë, piramidat i ka ngritur shejtani. Jua them unë... -Andej po vriten. -Kokat të hanë. -Plasi! -Çfarë plasi? -Po vjen ambulanca. -Ikim, është pisk puna...! -Regjisor, do të vrasin, do ikësh për dhjam qeni.
  • 184. 184 -Kam unë makinë, hajde. -Lëre s’prish punë, - iu përgjigja unë. -Hajde të them se plasi. Dikush po fliste në altoparlant. -Ranë,... Ranë...Po bien piramidat. -Të zunë poshtë regjisor, pse ri si tuaf! -Ah Keops, Keops... Mbeta i shtangur. Më ngjan çdo gjë si në ëndërr. Nuk po ju besoj veshëve për atë që dëgjoj. -Ranë të them po hajde!, - më foli ai i makinës, në rrëzë të veshit. -Ooo, të mjerët...ç’na gjeti, - dhe i binte kokës me grusht. -Ranë fare! -Fare. -S’ka mbetur asnjë çikë?! -S...en, e futën brenda. -E ç’do t’i marrin brekët! -...Mjerë ne ç’na gjeti, mjerë ne. Mjerë kalamajtë tanë. Qan me ulërima, dhe i bie kokës me grusht. Dëgjoj të shtëna,... thirrje “duam paratë tona”... salla është boshatisur. Njerëzit janë larguar. Nuk dinë ku të shkojnë, çfarë të bëjnë. Çatia iu kishte rënë mbi kokë,... thanë se Keopsi mbahet akoma. Dal përjashta. Sheshi përpara godinës i ngjan një fushë beteje. -“Duam paratë tona”, “duam paratë tona”. Jehojnë thirrjet e dëshpëruara te sheshi në qendër të qytetit të tronditur
  • 185. 185 KAPITULLI XI KOHA PA KOHË 1997 Bota u çmend, Dhe kaosi zotëroi anë e mbanë! Nuk është e lehtë të flasësh për ngjarjet e atij viti, ato janë mbështjellë me vellon e misterit, a thua se forca të padukshme zbritën nga universi dhe na shkaktuan gjithë atë tmerr. Duke qenë dëshmitar okular i gjithë asaj që ngjau dhe mbuloi vendin, të shkretuar nga mizoritë e së kaluarës, do të përpiqem të shpreh mbresat që më ka lënë ai vit i hidhur. Lind pyetja; çfarë ngjau në të vërtetë, a ka një gjë të saktë përreth atyre ngjarjeve që t’i shpjegojë, apo do të mbetet mister. Kështu ndodhi edhe me të kaluarën tjetër që lamë pas gjatë sundimit të diktaturës. Ndihet bezdi për të folur, për t’iu shpjeguar brezave që do të vijnë sesi jetuan prindërit e tyre, në atë kohë që jeta vlente aq pak! Nuk flet askush sikur e kemi bërë të gjithë me llaf për të heshtur, qoftë dhe për mirë. Veç të flitet se kështu humb kujtesa e kombit, madje ajo nuk do të ekzistojë fare. Prej saj do të ngelin vetëm disa copa thëniesh, dhe të rinjtë kurrë nuk do ta mësojnë atë të vërtetë. Ajo do të humbasë siç do të humbasin dhe këto ngjarje, gati të pakuptimta në
  • 186. 186 dukje, por me pasoja të pariparueshme për vijueshmërinë e rrugës drejt së ardhmes. Ka nevojë që ne të flasim për këto ngjarje që kanë lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen e kombit, t’i analizojmë, t’i debatojmë, të nxjerrim shkaqet, nxitësit e tyre, shkaktarët, mënyra sesi është vepruar dhe të jepen rrugëzgjidhjet e mundshme që të nxjerrim mësimet e nevojshme. Përndryshe ku shkojmë? Ecim në një tynel që herë i duket drita në fund, dhe herë mbetet errësirë që mbulon çdo gjë. Po të ndjekim kronologjinë e ngjarjeve aty pati njerëz që demonstruan, e pastaj rrëmbyen armët, luftuan. Njerëz që u dogjën të gjallë, që iu shqepën plagët dhe ua mbushën me kripë, që u poshtëruan, u grabitën e u torturuan në dhoma të veçanta. Të gjitha këto kanë ndodhur! Si mund të shtiremi se nuk ka ndodhur asgjë. Nuk dua të merrem me ata, gjëmëbërësit. S’më përket mua ta bëj këtë gjë. Sepse ka shtet që në historinë e tij, kjo do t’i mbetet njollë e errët, e pakuptimtë për t’u shpjeguar në qoftë se nuk e bëjmë ne këtë gjë. Ka institucione të specializuara, që mund të investigojnë po të duan. Por nuk duan, dhe heshtin, e duke heshtur qeshim me veten tonë pasi shteti gjendet përsëri i goditur, përsëri befasisht nga forca të “padukshme”, që jetokan në këtë vend së bashku me demokracinë dhe ne të gjithë habitemi, nga ndodhi, si ngjau, kur ato veprojnë përpara syve tanë, të opinionit të brendshëm dhe tanimë edhe para ndërkombëtarëve, që luanin me lojëra fjalësh sikur po zgjidhin ndonjë fjalëkryq. Problemi është që ne, protagonistët e këtyre ngjarjeve që po çudisin botën, të kujtojmë për të mos harruar, sepse mbresat e këtyre bëmave lenë gjurmë të thella duke deformuar edhe atë pak vetëdije të brezave të çoroditur. Duke iu dhuruar këtë ndërgjegje mishmashi ku secili, mund të bëjë ç’të dojë me fatet e vendit të tij, kur të dojë e si të
  • 187. 187 dojë. Kjo është me të vërtetë fatale për ardhmërinë tonë... Jemi duke ndjekur ngjarjet e 97-ës. Protestat janë paqësore që vazhdojnë prej ditësh. Ditë pas dite, njerëzit, ata që kanë humbur paratë por dhe kureshtarë të tjerë, mblidhen në sheshin ku dikur në historinë e lashtë, ca burra erdhën e na ngritën një flamur për të na shpallur komb. Dikush del nga turma dhe thërret, “duam paratë tona”, përsëri turma ecën... bam, bram, bram, bam, bam me hapa të ngadaltë, zvarrë për të përshkuar bulevardin që dikur ka shërbyer si shëtitore,... deri në skelë. Aty ndalin, marrin ca frymë, bëjnë pak muhabet dhe përsëri dikush del nga turma dhe thërret me zërin monoton të çdo dite tjetër, shprehjen tashmë të njohur; “duam paratë tona”. Përsëri turma hesht si për të nderuar këtë shprehje, dhe pret në shenjë respekti që dikush ta dëgjojë. Kthehen përsëri me të njëjtën ecje monotone të këmbëve që hiqen zvarrë... bam, bam..., bam..., bam! Ecën e qetë, pa eksese, fjalë kjo e re, e kohëve moderne. Turma nuk ka asnjë kërkesë politike, kërkon veç paratë. Qëndroj para teatrit dhe dal në trotuar për të parë këtë turmë, që më tepër ngjan me proçesion funebër sesa me protestë. Ndiej keqardhje për ata njerëz, për mënyrën sesi i humbën paratë dhe tani që i kërkojnë. Ndoshta nuk e dinë pse humbën, nuk njohin fajtorin, mekanizmin që i përfshiu dhe pjesën e tyre të fajit në këtë lojë bixhozi. Megjithatë ata ecin të qetë,... Nuk mund ta konceptojnë dot që dikush i mashtroi dhe iu mori paratë, pikat e fundit të gjakut, kursimet e mbledhura nga fëmijët e ikur në mërgim, që iu mori shtëpitë që i shitën, lopën e vetme. Të gjithë u nisëm me dëshirën tonë drejt humnerës. Askush nuk na mbrojti në këtë marrëzi, askush nuk na paralajmëroi për rrezikun. Çdo gjë duket se ecën si në parajsë, të harruar si gjithnjë në mjerimin tonë. Mos është ky një eksperiment makabër, që ka për qëllim
  • 188. 188 të shohë se ç’do të ndodhë, ç’mund të bëjë një popull i gjendur pranë dilemës Shekspirjane të ekzistencës, apo të asgjësimit total nëpërmjet luftës vetëvrasëse. Për të parë deri ku e çon një popull dëshpërimin. Ndoshta ka qenë një eksperiment i tillë. Ne, që më parë iu nënshtruam eksperimenteve ekstreme, kur na përplasën me njëri tjetrin nëpër labirintet e errëta, kur na çuan në varfërinë e skajshme dhe brohoritëm të lumtur për begatinë. Dhe ashtu vetmitarë, përqafuam njëri tjetrin dhe iu bëmë thirrje popujve të tjerë që të vinin e të zbulonin parajsën tonë. Eksperimenti vazhdon me vetizolimin, për të parë çfarë bëhet me njeriun, sa duron i vetëm, i izoluar, i mënjanuar. Sa mund të durojë në skamje, kur i heq kafenë, bukën, vajin, mishin, gjalpin... Dhe pret, sheh! Tani i ka ardhur radha një eksperimenti të ri; sikur një popull që sapo ka dalë nga varfëria, t’i japësh një pasuri në dorë, ç’do të bëjë? Dhe kur i mahnitur ai, kërkon ta shijojë, t’i ia zhduk nga duart si me magji. Çfarë do të ndodhë? Ata përkundrazi, asgjë nuk bënë. Të mpirë nga tronditja, të çoroditur, thërritën me zë të mekur vetëm, “duam paratë tona”. Por ato nuk erdhën, asnjë zë s’u dëgjua, të flasë, të thotë diçka, të qetësojë, t’ju shpjegojë... t’i qasë pranë së vërtetës,... Ç’do të ndodhë,... Heshtje! Çfarë do të bëhej, kush i mori. Asnjë shpjegim. Thjesht u zhdukën si në përrallë. Atëherë dolën hienat, të strukur kush e di se ku dhe i dhanë turmës së pafajshme disa parulla të shkruara pa kujdes. Pati zëra se këto hiena erdhën nga shteti tjetër. Por kjo nuk u vërtetua kurrë. Ashtu siç u fol se bazën ushtarake të qytetit kufitar që ndodhet ndanë detit, e plaçkitën dhe e morën në dorëzim njerëz që nuk flisnin gjuhën tonë. Më vonë u shfaqën komitetet e shpëtimit, si shtet paralel me detyra të orientuara prej kush e di se nga ç’vend tjetër.
  • 189. 189 Ndërsa protestuesit kërkojnë vetëm paratë. Por paratë ishin zhdukur. Ndërkohë që kjo shëtitje elegante së cilës i mungojnë vetëm tufat me lule, vijon serialin e saj të radhës. Hienat dalin nga errësira. Në qytetin e mbërthyer nga ankthi e pasiguria mbërrijnë natën pesëmijë të mbledhur për ta nënshtruar. Ata erdhën sepse iu thanë se qytetin e protestave e kanë pushtuar. Kush? Kanë sulmuar nga jashtë! Jo, kanë sulmuar hienat, që kërkojnë të marrin në dorë qytetin simbol dhe ta shpallin më vete!!! Erdhën herët, në mëngjes që pa gdhirë mirë, por qyteti nuk flinte, qëndronte zgjuar. Qytetarët u sulën nga shtëpitë, i kapën ata dhe i zhveshën. Vetëm kaq. Pastaj i morën në shtëpitë e tyre, iu veshën rroba të tjera, iu dhanë ushqim dhe i nisën deri te portat e qytetit për të vajtur në shtëpitë e tyre. I lejuan të iknin. Mbas disa ditëve që vijuan të qeta, studentët e universitetit, i futën në grevë urie. Kërkojnë rrëzimin e qeverisë. Natën u sulmua ndërtesa e SH.I.K.-ut. Kishte nisur lufta me armë për të marrë pushtetin. Qyteti zgjohet nën breshërinë e armëve që qëllojnë atë “armik” të padukshëm që gjithmonë nuk e dimë se nga na vjen... Dhe qëllojmë, qëllojmë ajrin në shenjë zemërimi e hakmarrje. Fëmijët e mi të shtangur nga çfarë po ndodh, shohin këtë festë karnavalesh ku luhej me vdekjen, që mesa duket po troket në dyert tona. Natë, vonë. Nëpër rrugë shfaqen barrikadat. Hyrjet e pallateve betonohen. Të gjithë futen brenda. Qyteti përgatitet për luftë. Qyteti i këngëve të bukura, i gazit e haresë, i vashave të hijshme dhe djemve azganë, nuk është më. Qytetarët largohen në turma drejt vendeve të huaja, braktisin shtëpitë dhe kërkojnë të largohen,... Vetëm të largohen. Qyteti tani është fantazmë, i braktisur nga jeta, nga banorët e saj. Banda erdhi dhe në lagjen periferike ku banoj unë. Na
  • 190. 190 lajmërojnë se banda nuk ka punë me banorët, ka ardhur për ndihmë. Asnjë nuk fjeti, gjumi u arratis nga shtëpia ime. Nisa t’i ngrys netët të maskuara, prapa trungjeve të pemëve, për të mbrojtur fëmijët nga sulme të papritura. Por banda e qetë jeton te ndërtesat e braktisura të ushtrisë. Papritur anës detit dëgjohen të shtëna armësh. Unë dhe Rita u vumë në kërkim të fëmijëve. Na lajmëruam se gjitonin e kanë goditur. Nisem për ta çuar në spital gjitonin tim me të cilin më ndan veç një mur. Në anë të detit banda na ndalon. Një breshëri automatiku na kaloi përmbi kokat tona. I plagosuri ndodhet në makinë dhe nga plaga po humbet shumë gjak. Ndaloj. Pres...! Dikush del nga makina dhe iu drejtohet atyre, me thirrjen lemeritëse: Doni të na vrisni! Vëllanë ma vratë, tani do të vrisni edhe ne. Ulet në gjunjë dhe godet tokën me grushta. Ata u tërhoqën nga ne dhe u drejtuan nga makina e vogël që gjendej pak më tutje. Godasin me automatik nga të katër anët, deri sa tymi i kaltër i plumbave mbuloi çdo gjë. Në tokë gjendesh një pliko me para që e pati sjellë viktima që nuk jetonte më. Ne na dhanë urdhërin për t’u nisur. Në spital gjetëm njerëz të armatosur që i qëndrojnë mjekut me armë te koka. Kthehemi nga spitali në orët e vona të natës. Banda nuk është më. Makinën me të riun e vrarë e gjetëm në flakë. Në mbrëmje nis përsëri spektakli i fishekzjarreve me fishekë gjurmëlënës, ku merr pjesë i gjithë qyteti. Gjurmët ngrihen lart në qiell drejt një kubeje gjigande. Duan të sfidojnë qiellin. Pyes veten; kush po lufton?! Qyteti është strukur në shtëpitë kala dhe jeton i mbrojtur. Askush nuk del, rrugët janë të zbrazëta. Pyes veten për të njëmijtën herë; kush lufton në të vërtetë. Thuhet se ca banda, ndoshta dy ose tre shkëmbejnë zjarr me të gjitha llojet e armëve për të mbajtur qytetin nën terror. Gjithçka është sporadike. Kjo është luftë përtej dëshirës së qytetit, i cili në pamundësi për t’u mbrojtur nga armiku i padukshëm, u vetizolua. Ajo që
  • 191. 191 po ndodh, ngjan si një lojë e interpretuar me kujdes. Dal në qytet dhe shikoj njerëzit e pakët që guxojnë të lëvizin. I shikoj mirë. Duket se diçka iu mungon, jo liria por diçka tjetër, e rëndë, e pashpjegueshme në këtë qytet që e ka mbuluar trishtimi dhe nuk ka për të qenë më kurrë, ai i pari. Në jetët tona, në copëzat e saj, duket se vërtitemi rreth një hiçi të pakuptimtë që e kemi humbur dhe nuk do ta gjejmë dot, për vite e ndoshta për dekada të tëra që do të vijnë gjatë brezave të ardhshëm.   Ështëkulmiingjarjeveqësollirëniaefirmavepiramidale. I shkruaj letër presidentit të republikës. Motivet që më shtyjnë për ta dërguar këtë letër janë gati të pakapshme. Ndodhem në një gjendje euforie dhe tronditje emocionale për atë çfarë po përjetojmë. Nga njëra anë është gjendja si qytetar i këtij qyteti dhe nga ana tjetër ndjenja e revoltës; “përse kjo heshtje”, pyes veten ditë e natë. Kush e ka përgjigjen për këtë. Kush duhet ta mbrojë popullin, familjen time, fëmijët e mi. Kjo për mua është gati e pashpjegueshme. Njerëzit në protesta kërkojnë vetëm paratë e humbura, dhe kjo është më se e natyrshme. Këtu nuk ka asgjë armiqësore. Përse duhet mbajtur një qëndrim kaq i pakuptimtë. Sa qeveri ndërrohen në botë dhe nuk përmbyset krejt shoqëria kur gjendet një zgjidhje. Por pa zgjidhje? Atëhere përse na kanë zgjedhur, pyes përsëri veten, kur nuk i japim dot rrugë problemeve që lindin, qofshin ato edhe të qëllimshme, dashakeqe. Pa zgjidhje të problemit, konfliktet marin përmasa të pakontrollueshme. Demokracia, si vlerë universale prandaj është, sepse ka në themel të gjithçkaje tolerance, përndryshe në çdo çast rreziku është i madh.
  • 192. 192 Me shkopinj apo me hunj,... Pa zgjidhje, nuk ka zgjidhje por vetëvrasje. Në të tillë gjendje pështjellimi po përpiqem t’i bëj të qartë presidentit se “nuk duhet mbajtur një qëndrim i tillë, gati i pakuptimtë, sepse zgjidhjen e problemit sado i ndërlikuar që të jetë, duhet dhe do ta bëjë ai që është në pushtet duke sakrifikuar edhe diçka nga vetja për hir të interesave më të larta, se kjo tek e fundit është demokracia”. Ajo letër është si një thirrje. Për të dërguar letrën në Tiranë, u nisa së bashku me Ritën dhe Dodonin e vogël. Qëndruam te redaksia e gazetës “Koha Jonë”. Ndaloj dhe shikoj zyrat e redaksisë së gazetës që janë shkrumbuar dhe po nxjerrin akoma tym. Për çudi pak më tej makina ime e fikurshpërthennëtymtëzi.Ushtanga.Hapkofonindhetymi përhapet gjithandej. Për koinçidencë ditën tjetër u hapën depot e armëve dhe vendi u përfshi nga flakët dhe tymi. Ndërsa mua më shpërthen makina e fikur atje te redaksia e djegur, e gazetës që ndihmoi për të vrarë frikën tonë. Prandaj i dërgova letër presidentit të republikës. Kthehem në qytetin tim. Ç’po ndodh? Ku i kam fëmijët! Gëlltisin të habitur këtë marrëzi kolektive dhe qëndrojnë të shushatur. Më ngjajnë të burrëruar, sikur kaluan përtej fëmijërisë brenda një çasti, dhe tani janë gati të gjykojnë botën. Kjo shpërbërje e jetës, nuk duhet të ketë ndodhur asnjëherë, përfshi dhe eksodet biblike, luftërat e pafundme që kanë shoqëruar shoqërinë njerëzore. Madje dhe holokausti, me torturat që i kalojnë kufijtë e arsyes, ngjan si lodër para një situate si kjo e jona. Sepse, në të gjitha rastet ka një armik që kërkon të të asgjësojë, që ka motive për ta urryer e luftuar deri në shfarosje. Por në rastin tonë një armik i tillë mungon sepse nuk ka përplasje klasore. Njerëzit nuk janë kundër shtetit, ai mbetet demokratik. Nuk kërkon askush armë, por ato na mbetën në dorë...!
  • 193. 193 Protestuesit, nuk kërkuan shkatërrimin e ushtrisë, por ajo u shkoq sikur të mos kishte ekzistuar kurrë. Njerëzit nuk donin rënien e policisë por ajo u shpërbë, nuk ekziston, dhe turma që kërkojnë të mbrohen, por askush më nuk mund t’i mbrojë. Cili popull ka mbetur kaq i pambrojtur dhe i armatosur me armët e një ushtrie të tërë? Jo, në një gjendje kaq të pa shpresë asnjë komb nuk është ndodhur. Lëreni një qytet pesë orë pa polici, pa ushtri, pa qeverisje, e pa asgjë, dhe do të shihni se çfarë do të ndodhë. Lëreni një popull për disa muaj të tërë në këtë gjendje dhe tmerri do të bëhet dominues. Letra drejtuar presidentit ndonëse nuk krijoi premisat e duhura për të ndikuar në rrjedhën e ngjarjeve, përsëri pati një ndikim të madh. Unë vetë, u ndjeva i lehtësuar se diçka bëra. Vazhdoj përsëri të shkruaj duke e parë këtë më tepër si nevojë shpirtërore. Ajo që më proukopon në këtë përballje me demokracinë, është pyetja që na qëndron mbi kokë, ne shqiptarëve, si shpata e Demokleut; përse jemi gjithmonë të përçarë?! Përse e luftojmë veten tonë. Ç’është kjo përçarje brenda një populli që s’e ndan asgjë. Për të hedhur dritë mbi këtë fenomen duhet të shohim se çfarë e ka dominuar mentalitetin tonë: jeta e mëvetësuar, larg shoqërisë, e mbyllur brenda shtëpive shtet, apo këtë farë na e kanë mbjellë të tjerët. Pse kjo frymë nuk përfshiu popujt e tjerë që jetojnë pranë nesh, kur ne gjendemi ku e ku më lart në shumë drejtime. Mos vallë të huajt kanë synuar për të na mbajtur, të izoluar, të vetmuar, të dobët duke na joshur me poste, prona e ofiqe, me anë të ndryshimit të besimit me forcë apo në mënyra të tjera. Duke shfrytëzuar në këtë mënyrë një dobësi tonën; për t’u shitur e për t’u blerë?? Po të jetë kështu, kjo përbën atë dobësi thelbësore tonën që duhet ta njohim dhe më pas të dimë si të veprojmë.
  • 194. 194 Koha s’ka mbaruar. Ajo sapo ka nisur të çelë në rrugën e gjatë të së ardhmes. Sepse në kushtet e demokracisë dhe të shtetit ligjor, hapësirat për të marrë pushtetin paqësisht janë të lira e të mbrojtura me ligj. E përsëri jemi kaq të përçarë dhe nuk dimë ta marrim pushtetin nëpërmjet rrugëve ligjore dhe ta ruajmë atë nëpërmjet arsyes. Në të kundërt vendin e arsyes shpesh e zë paarsyeja. Vendin e burrërisë, e zë paburrëria, vendin e besës e zë pabesia, vendin e respektit e ka zënë poshtërimi. Ky irracionalitet ekstrem na bën të ndihemi keq ndaj botës me naivitetin tonë si përpiqemi të mbulojmë të pambuluarën, të ndreqim të vërtetat me të pavërtetën. Pra, siç duket rrënjët e 97-ës janë të thella dhe ekziston kurdoherërrezikuipërsëritjesherëpasheresipaskapriçove që na zaptojnë për të marrë pushtetin kur ndjehemi larg tij.
  • 195. 195 Operacioni Zgjedhjet e reja që u zhvilluan në pranverën e atij viti të trazuar, rikthyen besimin te një mundësi e re që po niste përsëri. Po vazhdonte akoma, përballja me grupet e armatosura që u shfaqën si djaj të veshur me kapuç, kur dilja jashtë qytetit me familjen për të udhëtuar. Sëmundja e Ritës e cila ka nevojë për ndërhyrje urgjente kirurgjike, na krijon një situatë të re. Nuk ka kohë për pritje. Spitalet janë akoma të pushtuar nga grupet e bandave dhe nuk mund të operojnë. Nevojitet ndërhyrja në spitalet e shtetit fqinj. Po më parë nevojitet viza. Ku duhet ta gjejmë këtë vizë. Situata është e ndërlikuar. Mjekët si hije lëvizin nëpër repartet e spitalit me pushkë te koka. U lidha në telefonmemiqtëtanënëishullineKorfuzit;PapaSpirondhe Mama Merin, të cilët kur punova atje me vëllanë, na hapën derën dhe zemrën e tyre me bujari. Kjo ndodhi në vitin 1991, por lidhja jonë miqësore ishte e fortë dhe njerëzore. Mama Meri që doli në telefon më tha se mjafton që ta çoja gruan atje dhe ajo do të bënte të pamundurën. Pengesa mbetet viza. Në pushtet gjenden “Komitetet e Shpëtimit”. Kjo mund të realizohej në qytetin e qymyrit, në rrëzë të maleve të larta. Rruga deri atje mbetet e mbushur me grupe të armatosura, të cilët çdo mëngjes hedhin pushkët në krahë, sikur të hedhin shatin, vënë kapuçin dhe dalin në rrugë për të grabitur çdo automjet që kalon. Qarkullojnë histori rrënqethëse që flasin për ndodhi të pabesueshme; autobusë të tërë që i nënshtrohen grabitjes masive, vajza që përdhunohen në sy të prindërve, njerëz të zhdukur, të
  • 196. 196 tjerë që u grabisin automjetet. Prindër të vrarë në sy të fëmijëve. Por megjithatë qemë të detyruar për ta marrë atë rrugëtim të vdekjes. Për çudinë tonë, asgjë nuk ngjau. Mbërritëm në Tepelenë, shkojmë në spitalin e qytetit dhe takojmë mjekët për të marrë pak ndihmë mjekësore. Ata shtangin kur marrin vesh që jemi nga qyteti i trazirave dhe kemi ardhur me një automjet që mban targat e këtij qyteti. Është e pabesueshme që nuk na ndodhi gjë rrugës. Marrim kontakt me kryetarin e Komitetit të Shpëtimit. Na mbajti pashaportat dhe na premton se do t’i nxjerrë vizat në konsullatë pa pranuar asnjë shpërblim. Flemë në spital. Mjekët nuk na lejojnë të largohemi prej andej e na sjellin aty ushqim e çdo gjë tjetër. Të nesërmen herët, do të nisemi të shoqëruar nga ambulanca e spitalit për të qenë të sigurt dhe të mbrojtur gjatë rrugës. Makina jonë qëndron vetëm pak metra larg ambulancës për të mos u diktuar. Pas disa ditësh na erdhën pashaportat. I dërguan, pa qenë nevoja që ne të vemi për së dyti, për t’i marrë. Te Mama Meri dhe Papa Spirua, gruaja iu nënshtrua menjëherë operimit, që doli me sukses. Ata liruan dhomën e tyre të fjetjes për familjen time, ku qëndruan një muaj deri sa ajo u përmirësua nga shëndeti. Unë i ruaj në zemër këto ndjenja miqësie me gjithë familjen time, Ritën, djalin, vajzën dhe Dodonin që ishte miku i vogël nga vendi i mistereve të pashpjegueshme.
  • 197. 197 Kur qesh i gjithё qyteti Qyteti po del nga kolapsi. A mund të ndodhë rilindja nga gërmadhat e shkatërrimet e atyre ditëve euforike të marrëzisë kolektive?! Shteti po ngre partallet... ...Ngado prishje, shkatërrim. Lagje të rrethuara nga postblloqe të pakalueshme, rrugë të bllokuara nga male betoni, makina të djegura, shkolla që u grabitën dhe iu vunë flakët, institucione të dëmtuara. Shkresurina të hedhura sheshit, gropa,... gjithandej gropa. Armë të braktisura, predha të lëna nga “luftimet”..., çdo gjë e lënë! Depo të grabitura, automjete ushtrie që nuk u përdorën në asnjë luftë, të plaçkitura dhe të kthyera përmbys në kryqëzimet e rrugëve. Nëndetëset! Edhe ato iu nënshtruan asaj që u quajt shtetrënie. Prej krenarisë së dikurshme të flotës tonë të lavdishme që mbrojtën brigjet e atdheut për dekada me radhë, kanë mbetur si një lloj lëvozhge gjigande prej metali që pluskojnë mbi ujë, ashtu si nëndetëset, me luhatje monotone të trupit të tyre gjigand. Çdo gjë tjetër është zhdukur. Akoma nuk ndihet ekzistenca e shtetit. Ne jetojmë rastësisht, sepse krejt rastësisht dikush nuk është kujtuar të krijojë një bandë dhe t’i bëjë keq qytetit. Zyrtarët fodull të velurngaryshfetetqënevetëimajmim,sidhepunëdhënësit e tjerë të kamur, hijerëndë, të fshehur nga frika e ndonjë raprezalje gjatë trazirave, tani kanë dalë qetë-qetë dhe kanë zënë postet e braktisura. Zyrat e boshatisura, thërrasin për mëshirë. Qyteti po boshatiset. Akoma nuk është kthyer siguria.
  • 198. 198 Kërcënimi qëndron ende mbi kokat tona. Turma të tëra largohen nga qyteti aq i dashur, aq i lakmuar për pushimet në bregdetin e lakuar si ndonjë kosore plot drita. Qyteti, që me bukuritë, si të ndonjë zonjë hijerëndë dhe i rrethuar nga deti dallgëmadh e kurorat e ullinjve, u la në mëshirë të fatit. Pasi e përdhosën, e sakatuan dhe e vranë, e helmuan me shpifje lloj-lloj,... Tani duket se nuk ekziston. Një braktisje mizore i largoi njerëzit e këtij qyteti drejt brigjeve të detit. Larg, shumë larg zemrës së tyre, bukurisë së jetës dhe dlirësisë së shpirtit. Për t’u larguar diku në arrati të përjetshme. Deti,... Nuk është më ai i pari. Ka ndryshuar edhe ai. Marrëzia e ndoti, ia hoqi bukurinë, madje edhe kaltërsinë e ngjyrës. Tonelata gurë u derdhën brigjeve të tij në plazhet e lëna shkretë ku dikur vashat dhe djemtë e rinj i jepnin lezeti dhe bukuri të rrallë. Tani deti, plazhi do të ndahet. Po,..., po,... , u nda në parcela sipas bandave. Mos mendoni se u nda bregdeti, por deti, uji, u nda! U hodhën shirita gurësh deri në thellësitë e ujit. Qyteti dergjet në dilemën e ekzistencës në mes jetës dhe vdekjes. Shtrihet pa jetë, asgjë nuk lëviz, gjithçka gjendet e fashitur. Askush nuk kujtohet më për “Keopsin” që ra dhe e zuri qytetin poshtë vetes së vet. Shfaqen skafet e para. Ato, erdhën nga shteti i madh, fqinj... kishte nis eksodi i dytë i shqiptarëve. Një ikje e frikshme, tinzare, me mortin që na qëndron te koka. Presim lajme të kobshme, për njerëz të zhdukur, mbytje, të braktisur në mes të detit, në mes të dallgëve, natën, ndërmjet dy brigjeve dhe hapësirës së vdekjes në mes. Anije gjigante që fundosin fëmijët duke marrë me vete mallkimin e nënave. Shteti i madh, mesa duket pati frikë nga braktisja biblike e një populli të gjendur në dhimbje, por nuk ndodhi kështu. Nuk mund të ndodhte,... është thjesht eksod, mërgatë e njerëzve pa të ardhme, që
  • 199. 199 kanë humbur shpresën. Por çuditërisht, ndonëse nuk ka shtet, dhe zyra nuk ka, teatri i qytetit që i pati shpëtuar shkatërrimit e grabitjes, nisi punën. Në këtë atmosferë të zymtë ku sundon ai pezmatim therës i shpirtrave të vrarë, trupa e aktorëve të teatrit nisi punën me premierën e re. Është janari i vitit 1998. Çfarë më shtyn ta nis këtë punë. Diçka e çuditshme; ndoshta ajo ndjenjë dhimbje e përzierë me optimizmin që e ruan brenda vetes çdo artist, për të mbajtur gjallë shpresën, fijen e jetës, për t’i dhënë shkëndijën e parë qytetit të masakruar por dhe të fyer e poshtëruar. Kjo ndjenjë e vuri në lëvizje vetëdijen time. Sepse qytetit i është vrarë krenaria!... Kjo që do të vëmë në skenë është një komedi e shkruar nga G.Sh., e cila titullohet “Dhëndëri me veshë të prerë”. Tek aktorët e trupës së teatrit gjeta dëshirën dhe optimizmin për ta vënë në skenë. Siç kuptohet është një dhëndër që edhe pse s’ka veshë, se ia kanë prerë, përsëri kërkon të martohet, dhe e do urgjent. Qyteti ka nevojë të qeshë, më shumë se ajri, se buka dhe uji. Në trishtimin dhe dhimbjen që e ka përfshirë, ne artistët i dhuruam buzëqeshjen. Ndoshta nuk ia kthyem tërësisht buzagazin dhe harenë, por diçka bëmë sepse mbi këto gërmadha duhet të lindë jeta, të çelin lulet e shpresës. Dhe ashtu ndodhi. E gjitha kjo flet për forcën e artit për të transformuar jetën, për t’i dhënë asaj nga vetja vlera të reja, duke iu dhënë dhe ngjarjeve dimensione përtej kufijve të imagjinueshmes, të asaj që ndeshim përditë. Këtë e tregon edhe jehona që ngjalli kjo shfaqe, kurioziteti që zgjoi te spektatori. Në atë dimër të 1998, ajo shfaqje do të mbahet mend gjatë në kujtesën e spektatorit, sepse pikërisht atëherë kur nuk kishte mbaruar akoma jehona e trazirave
  • 200. 200 dhe e pasigurisë, kur bulevardet zbrazen qysh në ora pesë, pa rënë akoma mbrëmja, u dha premiera e komedisë “Dhëndri me vesh të prerë”, me regjinë time. Salla u mbush plot me spektatorë. Disa netë resht u ndoq me mjaft interes. E qeshura mbushi hapësirën e sallës dhe depërtoinëskenë.Spektatoriilarguarprejviteshngashfaqet në teatër, u rikthye për të gjetur vetveten, për të prekur artin që depërton në brendësi të thelbit dhe të së vërtetës sublime. Përveç që ajo është komedi e cila prek probleme që janë të njohura për spektatorin, por edhe puna që bëra me trupën e aktorëve, frymëzimi dhe përkushtimi tërësor dha frutet e veta. Ashtu si në të gjitha punët e mia të regjizurës me prirje të theksuara për të vendosur lidhje jetësore ose si i thonë, “urat” ndërmjet skenës dhe spektatorit, për ndërtimin e shfaqjeve me atmosferë jetësore me tipa dhe karaktere të qëmtuara nga jeta, edhe në këtë shfaqje pati një galeri krijimesh nga aktorët e talentuar; Vasillaq Godo, Hatixhe Siqeca, Efterpi Laçka, Astrit Mamani, Artan Lamaj e Ilirjan Aliu. Aktorët aritën të depërtojnë në brendësi të fenomenit, të ngjarjes, të filozofisë që mbart karakteri, e të rrethanave në të cilat jeton e vepron personazhi. U zbërthyen plotësisht idetë e veprës, mesazhet e saj dhe ato mundëm t’i përçojmë te spektatori. Aktorët nuk e kërkuan të qeshurën sepse atëhere ajo të ikën, të fshihet dhe nuk e gjen dot. E qeshura erdhi vetiu duke buruar së brendshmi në modelin artistik që operon aktori. Ne nuk qëndruam me kaq. E prezantuam këtë shfaqje edhe tek të rinjtë. Shkuam nëpër shkolla dhe e mbushëm sallën me spektator të rinj nxënës, në orët e drekës. Aty u pa se kishim arritur gati sublimen. E qeshura nuk rreshti për asnjë çast. Ky spektator i ri në moshë e thithi humorin si nektarin dhe na riktheu ne si krijues gazin tonë, frymëzimin që nuk rreshti për gjatë gjithë kohës që vazhdoi veprimi në
  • 201. 201 skenë. E qeshura shpërtheu si uragan. Asnjëherë nuk e kam ndier veten aq të plotësuar nga arti që kam krijuar, sa këto shfaqe me të rinjtë. Është mosha, komunikimi, ndjeshmëria për të reaguar, perceptimi i tyre, asimilimi! Të gjitha këto bashkëveprojnë së bashku. Kjo shfaqe duket se i tha njerëzve: le të qeshim, ta përcjellim dhimbjen me gaz, siç e ka zakon qyteti. Dukej sikur i thoshim vetes tonë, “ej, vëllezër, motra ca kanë ikur, por ne jemi këtu dhe do ta ngremë këtë qytet në këmbë. Kjo është detyra jonë. Ne do ta shkundim atë nga hiri, plogështinë do ta flakim tej, do ta ngremë prej kllapisë ku ka rënë”. Ngadalë... Qyteti nisi të kthej fytyrën nga jeta. U lanë pas shkatërrimet, mënxyrat...! Ndaj thuhet gjithmonë; ky qytet jeton me gazin, me të qeshurën, me harenë prandaj e do shumë jetën.
  • 202. 202 KAPITULLI XII NOSTALGJI... INTIMITET! Ndiej flatrat e tyre, Që një ditë do të ngrihen, Përtej ëndrrës. Ёshtë përvjetori i njëzetë i martesës. Kanë kaluar vite, e vite, ditë të mbushura me përpjekje, dallgë, tallaze për diçka më të mirë, më të bukur në sofrën përreth familjes. Dhe prapë më ngjan se ajo dita e martesës ka ndodhur vetëm dje. I ulur në divanin e rehatshëm të kuzhinës, kthehem vite më parë. Shoh fëmijët që luajnë si çamarrokë në apartamentin atje në pallat, përzënë njëri tjetrin. Kuptoj se po luajnë kukafshehtas. Kështu kemi luajtur edhe ne dikur. Shtëpia mbushet me zërat e hareshëm që përhapen ngado, në çdo cep e skutë të shtëpisë. Ata fshihen, kërkojnë, futen diku, dalin prej andej për një vend më të fshehtë,... Papritmas zbulohen e plasin të qeshurat që ngrihen lartë plot hare prej gëzimit. Shtëpia tronditet nga këto shpërthime të çiltra, të mrekullueshme të fëmijëve tanë që luajnë. Befas zërat pushojnë. Bie qetësia, diçka kërkojnë, apo iu ka humbur. Jo, është thyer vazoja dhe si fajtorë të vegjël presin ndëshkimin. Pafajësia e tyre plot dritë të ç’armatos. Ndihem iqetë,ikënaqur,meshpirtinembushurplot.Botakambetur
  • 203. 203 përjashta, dyshime, intriga, mëri, urrejtje, pabesi. Doçkat e Arionit zgjaten drejt meje, diç do të më thotë... Kërkon ndihmë. I marr doçkat, e puth, e puth fort në faqet që i ka si kurabie, syçkat, gushën dhe ai më thotë, “babi më hëngre faqet”! E shtrëngoj përsëri, përsëri, e marr në gji se qenka vrarë. E mbaj ashtu të përqafuar dhe ai qetësohet ngadalë. Mbështet kokën në gjoks dhe aty e zë gjumi i ëmbël, hyjnor, gjumi engjëllor i fëmijës. Mendimi shëtit në hapësirën e kohës dhe qëndron te dita e martesës tonë. Ka qenë mëngjes kur u ngrita nga gjumi martesor dhe hapa radion “Iliria”. E vetmja relike që ndodhet në shtëpinë e beqarisë së tejzgjatur. I vetmi argëtim i orëve të vetmisë aty, në kabinën e plazhit kur kthehesha nga provat, ose rolet e luajtura në teatër. Zëri i spikerit jep lajmet e mëngjesit. Njofton se marshalli Tito atë mbrëmje vdiq. -Mbylle, - më tha nusja e re që nuk i kishte dalë akoma gjumi. -Mbaje mend, - iu përgjigja, - kemi vënë kurorë në ditë të shënuar, - dhe shtova me shaka, - Titua paska ndërruar jetë. Qeshëm dhe vazhdova të qëndroj poshtë jorganit të ngrohtë, të punuar me akllas ngjyrë rozë dhe i mbushur me lesh. Ndieja kënaqësi të veçantë kur isha i mbuluar me atë jorgan të butë që përbën luks në kabinën time të plazhit së bashku me komfortin e dhomës së gjumit që na bleu nëna ime, me kontributin e motrave dhe vëllezërve. Jeta bashkëshortore, nisi qetë dhe vijoi në pafundësi dëshirash që njeriu këkon të realizoi në jetë, ëndrrash për të pasur diçka tjetër, pastaj përsëri një gjë tjetër dhe kështu jeta vazhdon me copëza pasionesh, çastesh intime, çikërimash që mbushin momentin që rrjedh tinëzisht për të ecur pambarim përmes vogëlsirave të pafundme. Shpresojmë dhe presim ditët, netët, javët, muajt, vitet,
  • 204. 204 koha që shfaqet si një iluzion dhe ikën pa mëshirë. Sikur të mos ketë ekzistuar kurrë. Na mbeten si kujtim copa gjurmësh që ndonjëherë edhe fshihen. Pyes veten, tani që thinjat më kanë mbuluar; çfarë fitova në gjithë këtë rropatje?...Fëmijëtqëurritën,dashurinëqëmëdhanë,netët pa gjumë, përkujdesjet, ledhatimet. Shtëpia e mbushur plot me jetë, plot dritë, zëra e cicërima. Kjo është lumturia jonë. Pa dashje më kap nostalgjia e atyre viteve plot ngjyrime të pafundme,... s’janë më zërat qiellorë të fëmijëve, lodrat e tyre, zhurmat që më ngrinin zemrën peshë, lotët e kristaltë që rrjedhin në faqe. Më mungon shikimi i dlirtë i pafajësisë! Ku vajtën të gjitha këto. U shkrinë si vesa e mëngjesit dhe mua pse më mungojnë kaq shumë. Dhe kemi festën e njëzet vjetorit të martesës. E përse na u dashka kjo festë. Kërkoj të përqas vitet, por nuk e di pse koha shpërndahet, përhapet aty këtu në thërrmija që bien e më rrëshqasin nga duart... ,fjalë..., fjalë, zëra, jehona të largëta që fluturojnë tutje si në eter! Kërkohet të jemi të lumtur,... Mundohemi të jemi të lumtur... Sepse duhet të jemi të lumtur. Kujtimet më vijnë përsëri pranë dhe shfaqen vegimet e ditës që u njohëm së bashku,... te portat e uzinës në qytetin e naftës. Pikërisht atje, gjeta atë që kisha humbur prej vitesh. E kërkova në dacingjet e hareshme të asaj kohe të shkujdesur kur bukuria më kalonte aq pranë dhe nuk e shihja dot. Duhet të ndihem i lumtur,... Kjo fjalë më është qepur pas në këtë njëzet - vjetor të martesës dhe nuk më ndahet. Kërkontëmësfidojë,tëvërënëprovëbilancetemiatëkohës që ka kaluar. Zoti, më dhuroi tre engjëj që më mbushën jetën dhe më bën të lumtur. Prandaj ti, kohë shtrigë nuk më sfidon dot me qarravitje pa vend... dëgjoj belbëzimet e ëmbla të fëmijëve që sërish i kam pranë si dikur. Fjalëzat e para të tyre, regëtimat e zemrës time, kujdesin e Ritës,
  • 205. 205 që i lanë, i qetëson dhe i ushqen ëmbëlsisht. Ndiej aromën hyjnore, ngazëllimin e krijimit të jetës. Ja, nostalgjia përsëri më ngacmon dhe s’më le të qetë. Ndërsa Rita gatuan, unë qëndroj në qoshe dhe e vështroj në heshtje. Zhurma e një makine që kalon mbrapa shtëpisë më sjell përsëri në realitetin e përditshëm. Kemi njëzetë vjetorin dhe fëmijët kanë dalë të shëtisin, ndërsa ne qëndrojmë në shtëpi sepse kemi përvjetorin e njëzetë të martesës. Këtu qëndron dhe bukuria e asaj që krijuam së bashku me Ritën. E pse jo?! Dikush më shikon me dyshim. Pse s’mund ta quajmë se jemi me të vërtetë të lumtur. Zoti nuk na harron, ndaj ndihem kaq mirë.   Qëndroj në verandë së bashku me Ritën. Fëmijët po përfundojnëuniversitetin,janërriturporfjalafëmijëmbetet e përjetshme për prindin. Ata shkojnë, vijnë, takojnë. Ku shkojnë me kaq ngut? Kurrë s’do ta marr vesh,... është bota e tyre, është koha e tyre. Mua më mjafton vetëm qetësia e Ritës që qëndron pranë meje. Pyes veten; për ku janë nisur. Rita ma bën me shenjë të hesht dhe unë nuk e zgjas më tej. Eh, kjo botë e prapë në revan që ka marrë. Qëndroj në verandë duke pirë kafenë, ndërsa bota ecën me vërtik, me ritëm të dalldisur. Energjitë!? Po, e kuptova... Ritmi i jetës. Ky më mungon. Ç’ka ndodhur. Mos ky ritëm, nuk ka kuptuar, ç’po ndodh dhe nis të ngadalësohet! Atëhere i sulem baçës. E lë kafenë në mes. Nis ta punoj energjikisht. Imagjinoj sikur diçka po vë në skenë, një skeç, apo diçka të tillë. E punoj tokën. Punoj portokallet, krasit hardhitë, trëndafilat. Heq barërat e këqija, ç’të më dalë përpara. Zemra e plogështuar në këtë ditë maji të njëzetë vjetorit të martesës nis të kërcejë
  • 206. 206 përpjetë duke pompuar me gjithë kapacitetin e vet nëpër damarë dhe vena lëngun e kuq të jetës, gjithnjë e më shumë. Në fillim pak dhe me vështirësi, pastaj fort e më fort. Rita më thërret nga dritarja, “Luto, dreka është gati”, shoh orën, paskam punuar tre orë pa u ndalur aspak. Dhe në mbrëmje kemi përvjetorin e njëzetë të martesës. Kthehem në shtëpi i djersitur, ulem. Kujtesa më thërret përsëri të shëtis në kohët e shkuara, në mbrëmjet modeste të atyre viteve. Qëndrojmë pranë e pranë me Ritën. Fëmijët flenë. Nuk dimë ç’të themi, miqtë e shokët nuk janë. Ndodhen larg, shumë larg prej nesh. Jemi vetëm, pak na qëndruan pranë. Kjo nuk ndodhi atëherë kur luaja në skenë, kur ndodhesha në qendër të vëmendjes. Bisedat tona mbyllen me shprehjen e zakonshme; “ç’të bësh”, më thotë Rita “kështu e ka jeta”! Frika na ndau nga njerëzit në atë regjim të prapë. “E gjithë kjo”, i them Ritës, “një ditë do të marrë fund. Ne jemi si ajo susta që shtypet e shtypet vazhdimisht dhe kur të lëshohet do të kërcejë përpjetë e kush e di se ku do përfundojë”. Rita hesht, si zakonisht flet pak. Aty për aty u bëra pishman duke e larguar këtë mendim tinëzar. E pashë Ritën përsëri në dritën e zbehtë të aneksit. Qëndron e pafajshme. E përqafova dhe qortoj veten për pakujdesinë që tregova. Kishte nisur nga puna autoçensura që mbyllte çdo shteg përtej së lejuarës. E mendoj këtë kohë sepse kishte diçka të mistershme ne marrëdhëniet midis njerëzve, ku tjetër flasin e tjetër gjë mendojnë.   Pres fëmijët që të kthehen. Rita ka mbaruar përgatitjet e darkës dhe vjen këtu në verandë për të më bërë shoqëri.
  • 207. 207 Është e qetë, e paqme. Më qëndron pranë e heshtur sikur nuk dëshiron që ta vërë re praninë e saj. E shikoj me kujdes,... njëzetë vjet. Një jetë e tërë. Ndërtuam shtëpinë. Nuk e kemi më këndin e vogël në pallatin e komunales. Shtëpia e ka lodhur. Një shtëpi për vete, ëndërr që s’mund ta imagjinoja kur qëndronim të strukur te qoshja e aneksit, në vetminë tonë të ngrohtë. Nis të fryjë një fllad i lehtë i mbrëmjes që po afron. Ajri i pastër lëkund lehtas pemët. Deti i kaltër na bën karshillëk përballë. Mali qëndron mbrapa shpinës tonë, sikur kërkon të na mbrojë. Por,... Gjithmonë ka një “por”! Përtej jetës komode, na ka humbur qetësia dhe ndonjëherë e mendoj me kërshëri këndin e qetë të varfërisë. Koha tjetër na qëndron pezull e na ndjek hap pas hapi, sikur nuk dëshiron të na lëshojë nga kthetrat e saj. Lulet e majit na dehin me aromën e tyre dhe na qarkojnë përreth duke na mbështjellë me bukurinë dhe harmoninë që përhapin. Deti shtrihet si një pasqyrë që vezullon nga rrezet e mbrëmjes. Pamja e tij merr ngjyrë gri, prej diellit që si disk i zjarrtë ulet ngadalë dhe humbet tej në horizontin e pafund, duke zbritur butësisht pranë malit sikur na kujton se përsëri do të kthehet. Qëndroj në verandë, si zakonisht kur përkundem në qetësinë që sjell mbrëmja. Nuk kam më nevojë të kontrolloj heshtjen, të shoh rrotull i frikësuar. Ndiej lirinë që kërkon të shpërthejë, sepse mund të flas, të shprehem, të them gjëra të ndrydhura nga kohët. Jam i lirë dhe ndihem i lumtur. Njeriu modern është larguar nga natyra dhe kjo e ka bërë të ashpër, vulgar, cinik. Të aftë për të kryer vepra makabre sepse shpirti ka humbur butësinë që na fal natyra. Jemi zhytur në botën fallso të luksit të rremë. Çdo gjë që na rrethon është e pa vërtetë. Shatërvanet që ndërtojmë s’mund të kenë madhështinë e ujëvarës, që të mahnit me bukurinë e saj. Njeriu i rrethuar nga gradaçelat gjendet larg natyrës, i izoluar prej saj.
  • 208. 208 Dëgjoj zërat e gëzuar të fëmijëve që zbresin nga makina. A, po... Kemi njëzet vjetorin e martesës. Shkëputem nga ëndërrimet. Pranë kam vajzën, Ledja që më ledhaton butësisht flokët. Janë kthyer nga qyteti, sepse është festë, kemi njëzet vjetorin tonë,... Kur u lindën dhe u rritën para syve tanë. Vajza më përqafon aty në verandë. Mbetet krijesa e brishtë, pakëz e mbyllur, fjalëpak. Melankolike dhe ëndërrimtare por që studion në mënyrë sistematike dhe punën e kryen me një rregull të përsosur. Më ngjan sikur jam në maternitet përsëri ndërsa Rita del nga spitali dhe unë i mahnitur i zbuloj fytyrën dhe shoh sytë e saj të bukur, si të fildishtë, një ngjyrë që rrezaton dritë të magjishme. E vogël në anë të detit në kabinën e plazhit kur ndihesha si i dehur nga lindja e asaj krijese të njomë. Shëtis dhe i them me ledhati, “ja Ledi, ja deti”. Ajo më vështron me ata sy të pafajshëm dhe unë e kërcej lart, e hedh, e hedh... Nuk i gjej më ato ditë të arta. Shtati rritet dhe vitet ikin shpejt, pa u ndier dhe një ditë papritur të shfaqet para syve një zonjushë rrëzëllitëse, që i pëlqen muzika. Kërkon të këndojë në estradë, dhe këndoi me një zë të ëmbël, të ngrohtë, pak të veçantë nga timbri. Dhe atë melodi të vetme që nuk e kam këtu ta dëgjoj... Më ngjan si një përjetësi e pafund,... Nuk është, këngën s’e kam. Ndonjëherë kur i shoh fëmijët e mi ndihem fajtor sepse duke u kujdesur për t’i mbrojtur nga kohët e turbullta nëpër të cilat kaloj jetë e tyre më duket se janë të ndrydhur. Kush e di, por vitet e rritjes së tyre qenë të mbushura me trauma e tronditje dhe meraku ka qenë gjithnjë, çdo natë, çdo ditë. Ndonjëherë kur s’kam ç’të bëj ja ngarkoj fajin Ritës për këtë stepje që ata kanë, sepse ka mbetur nënë e urtë, tepër e urtë, më shumë se e urtë dhe ma ka lënë mua barrën e përkujdesjes për shumë gjëra, madje edhe të vogla. Nisim të grindemi:
  • 209. 209 -Ti e ke fajin, - i them unë, - sepse në qoftë se do të jesh pak më e rreptë, fëmijët do të ndihen më të lirë. Fjala e nënës kurdoherë është më e zbutur sesa ajo e babait. Rita hesht, mua përsëri më vjen inat që hesht; -Pse hesht, e shikon ja prapë po hesht. Këtë ke bërë gjithmonë. Më në fund Rita vendos të thotë që e ka mbajtur mbuluar prej vitesh. -Që kur kam qenë e vogël, - thotë Rita si fajtore, - jam betuar që fëmijët nuk do t’i qortoj kurrë. Më në fund e tha. -E shikon, i flas unë i inatosur, - po si do të rriten, si do të edukohen. -Ja, u rritën, - thotë Rita dhe hesht përsëri. -Hesht, hesht, - i them unë, - se e ke në vijë ti. Ti hesht, dhe ç’bëhet pastaj... Ky është një dialog i gjatë që s’ka mbaruar akoma. Ndërsa presim të shtrohet darka, sepse kemi njëzetë vjetorin e martesës. Përballë kam Arionin që kur ishte i vogël, akoma i paformuar papritur u largua për në Tiranë dhe ne nuk dinim asgjë. Qyteti atëherë jetonte akoma me ankthin e ngjarjeve tronditëse. Arioni nuk erdhi nga shkolla. Pse? Pse s’ka ardhur! Ai është korrekt, kurrë s’vjen vonë. Orët kalojnë ndërsa Arioni po vonohet. Ndiej boshllëk. Sytë më mbushen me lotë. Si e kemi rritur kur u sëmur nga astma në kabinën e plazhit. Vizitat te mjekët, merak i pafund, sëmundje, bllokim i bronkeve, gjilpëra, spazma... natën. E marr në krevat sepse e zë kolla, i fut burulluk për djersët, trupi i bëhet akull, e fërkoj fort në gjumë dhe ai qetësohet. I jap ilaçet, o, çfarë jete, me kaq dhimbje. Netë pa gjumë,... Deri sa... -Do jetë lojë e adoleshencës, - i thashë Ritës kur po më zihej fryma nga makthet. Pastaj shpërtheva në lot. Më ngjan
  • 210. 210 se ja, u hap porta dhe Arioni do të shfaqet i ëmbël, i urtë, i sjellshëm. Ngrihem me vrap shikoj, asgjë. Dhe tani që e kujtoj lotët janë gati të rrjedhin vetiu. Arionin pas disa ditësh e gjetëm në Tiranë i punësuar te shitësi i këpucëve. Po, po, i punësuar te një shitës këpucësh të vjetra që e paguante për këpucët e shitura. Kjo aventurë vjen së bashku me festën tonë, atë të njëzetë vjetorit të martesës. Tani inxhinier i anijeve, Arioni patjetër që do të punojë, do të gjejë punë në profesionin e tij. Ndërsa ne festojmë njëzet vjetorin e martesës me fëmijët që u rritën. Por kur ishin akoma të vegjël, Arioni dhe Elidoni debatonin me njëri tjetrin me pasion të zjarrtë. -Ku është fitimi, numëroi edhe një herë, - thërret Dodoni i alarmuar. Nis përsëri numërimi i topave. Janë akoma të vegjël dhe kanë nisurtë shesintopa në plazh dhe“fitimin” dota mbajnë për vete. Kjo është marrëveshja. Tani i rritur, Dodoni është bërë një djalë i gjatë, me trup sportiv, me tipare të mprehta, fytyrë të gjatë dhe i ëmbël kur kërkon të sigurojë ndonjë privilegj. Është këmbëngulës. Këtu duket se ngjan nga mua. Përsëri debatojmë me Ritën sepse ajo e përkëdhel ca si tepër edhe tani që s’është më i vogël. -Hë, - i them, - kështu po e tërbon djalin. -Po çfarë të bëj, nuk duroj dot, - dhe përsëri e puth si për inatin tim. Darka më në fund ka nisur sepse edhe Dodoni ka mbërritur nga qyteti dhe familja është mbledhur e gjitha me zëra plot jetë. Do të festojmë më në fund njëzetë vjetorin e martesës tonë!
  • 211. 211 KAPITULLI XIII KUR PO VINTE SHEKULLI I RI Ëndërrova, Që shfaqja të kishte; Aromat e malit, Të ndihej brenda saj, Flladi i pranverës, Stuhia e erës, Vrapin i lumit, Që me vërtik rrjedh Shumë gjëra kanë ndryshuar brenda nesh në pragun e këtij fillim shekulli. Ngjarjet kanë lënë gjurmët e tyre. Koha ecën me vrull dhe s’mund të mbesim mbrapa saj. Pjesa tjetër e kombit është zgjuar, kërkon lirinë. Avionët e NATO-S fluturojnë mbi qiejt tanë, për ta bërë këtë ëndërr realitet. Ky vend i mbushur me tragjedira, plot farsa që janë luajtur mbi shpinë të tij, poshtërime që nuk i kemi merituar, me dramat e dhimbshme vetëm për pak miqësi. Të gjitha këto duket se po i lemë pas. Tani, në këtë fund shekulli, pritëm vëllezërit tanë të ndarë, që u vranë dhe u masakruan nën thundrën e t’huajt,... Ndërsa avionët e NATO-s vazhdojnë fluturimet mbi qiejt tanë. Ai eksod biblik, ajo braktisje e vatrave,
  • 212. 212 vrasjet e masakrat ndaj nënave dhe fëmijëve të tyre, djegiet, plaçkitjet e popullit të pambrojtur. Të gjitha do të marrin fund një herë e përgjithmonë. Dheu Amë, çeli zemrën dhe i priti siç pret vëllau-vëllanë. I strehoi, ushqeu, i mbrojti. Kjo ka lënë mbresa të thella në botën mbarë. Sepse ne sapo kemi dalë nga tragjedia jonë dhe jemi të varfër, më të varfërit nga të gjithë, të rraskapitur nga luftërat donkishoteske brenda vetes, të lodhur! I morëm në gjirin tonë një milion të shpërngulur me dhunë nga vatrat e tyre. U mendua se kjo do të ishte përtej të mundurës. Bota u trondit nga përmasat biblike të eksodit. Ekzistonte rreziku të vendosesh një tragjedi e re përmbi një tragjedi tjetër, të cilën ne akoma nuk e kishim kaluar sepse plagët tona ishin ende të pambyllura. Por nuk ngjau kështu. Çdo gjë brenda nesh u fashit, urrejtjet u zbutën, mëritë gjithashtu, luftërat idiote për pushtet u qetësuan. Për një moment, çdo gjë heshti!... Dhe zemra u çel për vëllezërit përtej kufirit. Kjo i dha dimension të ri virtyteve të popullit që di të mbijetojë. Këtë dhunti ky popull e ka mprehur në kohët e mbrapshta, që na kanë mbajtur veçmas nga bota tjetër. Ky fillim shekulli, do të nisë me energji të reja dhe në artin e qytetit tim. U përvijua një stil i ri në krijimtarinë e trupës ku unë punoj. Shoqëria, ka nevojë për ne, për artin tonë, për vlerat e tij, për aftësitë stigmatizuese ndaj të keqes që e kemi brenda vetes. Prej saj kemi nevojë të shërohemi sa më parë, përndryshe koha ikën dhe s’mund të humbasim asnjë çast, sepse kjo do të ishte fatalitet tjetër... më i dhimbshëm, më i frikshëm se të tjerët. Po përpiqemi të kapim ritmin e kohës, të ecim së bashku me të me përmbajtje të re, kurajoze, për të tejkaluar etapat e kohëve të shkuara, për t’u shkëputur prej saj. S’mund të mbesim përjetë të skllavëruar me vargoj shpirtëror. T’i flakim tutje dhe të ecim, të ecim..., të ecim! Ky vizion artistik
  • 213. 213 për të ardhmen solli premierat e reja, të tjera që inicuan edhe shekullin e ri që sapo ka nisur. “Drejt Europës”. Ja pra një shfaqje vizionare që si për herë do ta tërheqë spektatorin për të mbushur sallën, shumë netë me radhë. Sepse e tillë është konceptuar, pasi ka një qëllim të caktuar, një vizion të qartë, për ta drejtuar vëmendjen e opinionit akoma të çoroditur drejt ëndrrës tonë. Ku po shkojmë? Pyesin personazhet. Drej europës. Po, po... Drejt saj, për atje jemi nisur. Mesazhi jepet qysh në çelje të siparit. Spektatori duartroket gjatë jo vetëm lojën e aktorëve por dhe mesazhin që merr nëpërmjet regjisë, muzikës, dekorit. Në qytet organizohen zgjedhjet e reja në pranverën e vitit 2000. Jemi në hapat e para të këtij shekulli që ka nisur për ne si një ogur i mbarë. Për t’i bërë jehonë kësaj ngjarje vendosa të vë në skenë komedinë burleske të G.Sh “Babaqafori deputet”. Do të bëhen zgjedhje dhe kjo përbën ngjarje të rëndësishme për të gjithë. Për politikanët që të sigurojnë poste dhe për popullin që të di të bëj zgjedhjen e duhur. Për të mos fluturuar pas slloganeve patetike, por të shohë kë do të zgjedhë, kush do ta drejtojë. Ky është qëllimi i kësaj komedie të cilën e vura në skenë me trupën e theatrit. Rolin kryesor, atë të kandidatit për deputet do ta luajë Artisti i Popullit, aktori i mrekullueshëm, plot kolorit e nuanca, miku im Albert Veria. Ka qenë ëndërr e imja për të punuar me këtë artist të veçantë në specifikën e tij të interpretimit, me lojën plot ekspresivitet,impulsivedheshumëplanëshenëkrijimtarinë e tij të gjatë ndër vite. Ndihesha i privilegjuar të punoja me Bertin. Dhe moment erdhi. Berti do të luajë kandidatin për deputetqëdotëishtedherolikryesorikomedisënëfjalë.Në rastin e kësaj pune artistike, Berti u mundua ta rrokë rolin
  • 214. 214 shpejt, ta përfshijë duke e asimiluar skenë pas skene, për të nxjerrë prej tij ekstratin e domosdoshëm për ndërtimin e figurës: sharlatan, mashtrues që është gati të shkelë mbi nderin për të arritur qëllimet e tij. Të bëjë premtime pa hesap për ta trullosë elektoratin që ai ta votojë. E për të realizuar këtë objektiv nuk ndalet para asgjëje. Spektatori e ndjek personazhin e krijuar nga Berti nëpër labirinthet e tij dhe e qeshura shpërthen në skenat që vijojnë. Komedia, ndonëse është e ndërtuar me skena që herë, herë nuk kanë rrjedhshmërinë e duhur, kjo nuk e pengoi aktorin të mbajë qëndrimin e vet ndaj kësaj figure të interpretuar plot pathos e vitalitet që e bëjnë spektatorin për vete. Duke zbuluar thelbin e personazhit pavarësisht fjalëve të bukura dhe premtimeve boshe që bën pa hesap. Figura e krijuar dhe e interpretuar nga Berti në këtë komedi zbërthehet ngadalë, pas çdo skene. Fytyra e tij prej sharlatani na bën të qeshim. Kur ai premton është bindës, kur gënjen gjithashtu dhe kjo bën që humori të burojë nga ajo që fshihet pas fjalëve të rreme. Shfaqja u ndoq me interes nga spektatori artëdashës i qytetit, i cili erdhi çdo natë dhe ndoqi krijimtarinë edhe të aktorëve të tjerë, lojën ansambël mbi të cilën unë kam mbështetur kurdoherë punën time regjisoriale. Krijimtaria ime në estradë, në këtë fillim shekulli ka disa spektakle të cilat tingëllojnë si thirrje për ta ruajtur shoqërinë nga vetasfiksimi që sjell korrupsioni si fenomen gjithëpërfshirës. Në qendër do të jenë zyrtarë të molepsur pas parasë, pushtetarë harbutë e torollakë, të paaftë dhe inefiçentë. Mashtrues të vegjël rrugësh, hipokritë e dallkaukë që mundohen të pasurohen, me çdo kusht të pasurohen, duke e zhytur shoqërinë në amulli. Erdhën premierat e reja, në formë e përmbajtje që duke ruajtur të paprekur nivelin i dhanë punës krijuese të trupës një hov të ri. Madje nëpërmjet gërshetimit të gjetjeve
  • 215. 215 artistike pati arritje të konsiderueshme. Por Mania u sëmur. Skenës do t’i mungojë një prej korifejve të humorit i cili i dhuroi spektatorit një galeri të tërë krijimesh të tipave dhe karaktereve të papërsëritshme. Është për t’u theksuar mënyra krejt e veçantë dhe origjinale sesi aktori perception në skenë, vlerëson situatën, nga mënyra sesi qëmton të bukurën, specifiken, të veçantën dhe ia transmeton spektatorit. Por Mania është dhe aktori i batutës, sesi e vlerëson dhe ia përcjell spektatorit. Të gjitha këto mbeten origjinale dhe të veçanta në lojën e Manes, të këtij aktori shumëplanësh, që ashtu siç di të krijojë karakterindhetipin,poaqmjeshtërishtmundtëinterpretojë parodinë, duke krijuar dhe aty figura të spikatura, po kështu luan pantomime, monologun duke mundur me artin e tij ta bëjë spektatorin aq shumë për vete, me të qeshurat nga loja plot virtuozitet skenik dhe intuitë. Marrëdhëniet e mia me Manen dhe miqësia jonë mbeten model i bashkëpunimit aktor-regjisor. Pas zbërthimit që do t’i bëja pjesës, analizës së detajuar dhe fillimit të punës në tavolinë, e di që Mania do të qëndroi në gjendje akumulimi, sikur është në pritë, vëzhgon, dëgjon me kujdes vërejtjet dhe sugjerimet e regjisorit. Në të vërtetë ai akumulon, percepton, gjen elementë të figurës për të shpërthyer në skenë e sidomos në kontaktin me spektatorin. Këtë specifikë të punës së këtij aktori unë e njihja qysh në fillimet si regjisor. Atëherë kur Mania, akoma i ri, amator, u gjend në një ambient jo gjithmonë miqësor dhe për të hedhur hapat e para, ju desh për këtë guxim, punë dhe talent. Premieratqëvijuantëdalinnëskenëmbetentëmbushura me frymëzim. Që në titujt mund të ndiesh forcën e ironisë dhe të sarkazmës që u bënë gjithnjë e më të mprehta, te shfaqjet si; “Horra dhe qorra”, ku nga njëra anë ndodhen horrat që kërkojnë të përvetësojnë duke zhvatur çdo gjë që
  • 216. 216 iu del para dhe nga ana tjetër ndodhemi ne, qorrat që i kemi mbyllur sytë dhe nuk shohim asgjë, se çfarë ndodh përreth. Është konceptimi regjisorial që e krijon fizionominë e shfaqjes pa ndonjë “bosht” të dukshëm brenda saj por nëpërmjet mendimit, filozofisë që përçon. Përcaktimi, vendosja, renditja veshja me elementë strukturorë që përsëriten si motive i një melodie që ka brenda refrenin. Në të tillë spektakle, merr një rëndësi të veçantë temporitmi. Humorikanjëpikënisjeqëduhettapërqëndrojëspektatorin e ta bëjë për vete, vjen duke u rritur, arrin pikën kulmore pastaj ulet dhe rritet përsëri. E rëndësishme mbetet gjithnjë përcaktimi i pikave mbështetëse të shfaqjes dhe gërshetimi rreth tyre i elementëve të tjerë; skeçi, dialogu, monologu, melodia, kënga, vallja, pantomima apo parodia. Çdo gjë ruan vendin e vet si në një ndërtesë që e mbështetur fortë, qëndron në këmbë si diçka e plotë që s’mund t’i heqësh asgjë. E veçantë dhe harmonike njëkohësisht. E gjithë kjo punë ka të bëjë me intuitën e regjisorit, me kulturën që zotëron, fantazinë dhe përvojën artistike. Të tilla kanë qenë shfaqjet që e ruajtën vijueshmërinë e punëve të suksesshme, “Një hajdut në zarf”, “Majmunë dhe firaunë”... Kam ndier gjithmonë kënaqësi nga puna me Metin, nga mënyra sesi ai është gjithmonë kërkues në prova. Është aktor që sjell gjithmonë diçka të re. E ndërton figurën duke u nisur edhe nga detaje të veçanta, për ta veshur pastaj, në mënyrë graduale me elementë jetësorë që qëmton nga jeta. Humori i Metit është shpërthyes në skeçet dhe monologjet që ka realizuar gjatë viteve që bashkëpunuam së bashku. Përherë i freskët dhe krijues. Duke prekur punën krijuese të aktorëve, nuk mund të lë mënjanë parodinë, që si të thuash, mbetet “specialiteti” i aktorëve të kësaj trupe. Këtu spikat eleganca, elokuenca e
  • 217. 217 papërsëritshme e Agronit, zëri i tij melodios, interpretimi i tij plot kolor. Edhe gjetjet artistike të Afrimit të shoqëruara me plastikën dhe ekspresivitetin e do të mbeten origjinale në krijimet e tij. Eh, kështu po ikën koha,... Rrëshqet ngadalë. Vitet e mia pa gjumë për të përpunuar, për të krijuar, për të shkruar dhe rishkruar materialet letrare, këmbënguljet dhe përpjekjet për ta çuar aktorin drejt së vërtetës artistike në interpretim. Mënyrat e praktikuara për të gjetur jetësoren, të qenësishmen, në luftë me fallsitetin dhe shtirjen artistike. Të gjitha do t’i mbulojë harresa, pluhuri i kohës do të bjerë mbi to. Do të mbesin ndoshta vetëm këto “rrëfime të sinqerta” që do të udhëtojnë në kohë!!
  • 218. 218 EPILOG Gostia ka mbaruar. S’ka mbet asgjë…!! Ëndrrat u shpërndanë nëpër kohë. Ofiqet u ndanë sipas gradave. Në sofër ka rënë heshtja. Festimet zgjatën në trille fanfarash, triumfesh grotesk. E vërteta u tradhëtua përsëri…! Një jetë s’mjaftoi për ta gjetur. Mënjanë qëndroj buzë mbrëmjes pranë diellit që largohet tej në horizont,… i lodhur. Sofra është e zbrazët. Lavditë e dikurshme kanë përfunduar tashmë. Fantazmat veç qëndrojnë kërcënueshëm. Koha me ëndrrat e trillet, tallet, luan e qesh pa mëshirë. Përse vallë e gjithë kjo,… përse? Nuk mjaftoi një jetë për ta bërë të vërtetën. E vranë pa ndrojë, turp e mëshirë, aspak! Kjo botë është e sëmurë. Ka nevojë për ajër. Gostia tashmë ka mbaruar…. Fanfarat kanë hesht. Asgjë s’pipëtinë. Në mugëtirën e mbrëmjes me diellin pranë që perëndon, qëndroj me mendimet që era mbrëmësore flladit,… qëndroj deri vonë në vetmi…!
  • 219. 219 Përmbajtja KAPITULLI I KOHA E NJERIUT......................................................................... KAPITULLI II NË PORTAT E ARTIT.................................................................. KAPITULLI III KOHA TJETËR............................................................................... KAPITULLI IV KUFIJTË E LIRISË........................................................................ KAPITULLI V ENDËRR E VRARË...................................................................... KAPITULLI VI KOHA ZERO................................................................................... KAPITULLI VII DHE JETA RINIS PËRSËRI........................................................ KAPITULLI VIII PERËNDITË JANË PA KOKË.................................................... KAPITULLI IX DHE ATA SHKUAN NË DHE TË HUAJ PER TË KËRKUAR SHPËTIM.................................................. KAPITULLI X PIRAMIDA “KEOPS”.................................................................... KAPITULLI XI KOHA PA KOHË............................................................................ KAPITULLI XII NOSTALGJI,...INTIMITET.......................................................... KAPITULLI XIII KUR PO VINTE SHEKULLI I RI..............................................
  • 220. 220
  • 221. 221
  • 222. 222
  • 223. 223
  • 224. 224
  • 225. 225
  • 226. 226
  • 227. 227
  • 228. 228
  • 229. 229
  • 230. 230
  • 231. 231
  • 232. 232
  • 233. 233
  • 234. 234
  • 235. 235
  • 236. 236
  • 237. 237
  • 238. 238
  • 239. 239
  • 240. 240
  • 241. 241
  • 242. 242
  • 243. 243
  • 244. 244
  • 245. 245
  • 246. 246
  • 247. 247
  • 248. 248
  • 249. 249
  • 250. 250
  • 251. 251
  • 252. 252
  • 253. 253
  • 254. 254
  • 255. 255
  • 256. 256
  • 257. 257
  • 258. 258
  • 259. 259
  • 260. 260
  • 261. 261
  • 262. 262
  • 263. 263
  • 264. 264
  • 265. 265
  • 266. 266
  • 267. 267
  • 268. 268
  • 269. 269
  • 270. 270
  • 271. 271
  • 272. 272
  • 273. 273
  • 274. 274
  • 275. 275
  • 276. 276
  • 277. 277
  • 278. 278
  • 279. 279
  • 280. 280
  • 281. 281
  • 282. 282
  • 283. 283
  • 284. 284
  • 285. 285
  • 286. 286
  • 287. 287
  • 288. 288
  • 289. 289
  • 290. 290
  • 291. 291
  • 292. 292
  • 293. 293
  • 294. 294
  • 295. 295
  • 296. 296
  • 297. 297
  • 298. 298
  • 299. 299
  • 300. 300
  • 301. 301
  • 302. 302
  • 303. 303
  • 304. 304
  • 305. 305
  • 306. 306
  • 307. 307
  • 308. 308
  • 309. 309
  • 310. 310
  • 311. 311
  • 312. 312
  • 313. 313
  • 314. 314
  • 315. 315
  • 316. 316
  • 317. 317
  • 318. 318
  • 319. 319
  • 320. 320
  • 321. 321
  • 322. 322
  • 323. 323
  • 324. 324
  • 325. 325
  • 326. 326
  • 327. 327
  • 328. 328
  • 329. 329
  • 330. 330
  • 331. 331
  • 332. 332
  • 333. 333
  • 334. 334
  • 335. 335
  • 336. 336
  • 337. 337
  • 338. 338
  • 339. 339
  • 340. 340
  • 341. 341
  • 342. 342
  • 343. 343
  • 344. 344
  • 345. 345
  • 346. 346
  • 347. 347
  • 348. 348
  • 349. 349
  • 350. 350
  • 351. 351
  • 352. 352
  • 353. 353
  • 354. 354
  • 355. 355
  • 356. 356
  • 357. 357
  • 358. 358
  • 359. 359
  • 360. 360
  • 361. 361
  • 362. 362
  • 363. 363
  • 364. 364
  • 365. 365
  • 366. 366
  • 367. 367
  • 368. 368
  • 369. 369
  • 370. 370
  • 371. 371
  • 372. 372
  • 373. 373
  • 374. 374
  • 375. 375
  • 376. 376
  • 377. 377
  • 378. 378
  • 379. 379
  • 380. 380
  • 381. 381
  • 382. 382
  • 383. 383
  • 384. 384
  • 385. 385
  • 386. 386
  • 387. 387
  • 388. 388
  • 389. 389
  • 390. 390
  • 391. 391
  • 392. 392
  • 393. 393
  • 394. 394
  • 395. 395
  • 396. 396
  • 397. 397
  • 398. 398
  • 399. 399
  • 400. 400

×