Your SlideShare is downloading. ×
deKlank nr.4+5 2009/2010
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

deKlank nr.4+5 2009/2010

2,861
views

Published on

deKlank, tijdschrift van Het Brabants Orkest, Eindhoven

deKlank, tijdschrift van Het Brabants Orkest, Eindhoven


0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,861
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Tijdschrift van Het Braba ts Orkest • jaargang 32 • nr. 4 januari / nr. 5 februari 2010 • € 5 ijdschrift van He bant Orkest ar ang nr. janua a r. feb ua 2010 Portret Nathalie Stutzmann Jan Marijnissen feliciteert Giel Vleggaar en discomuziek Ronald Brautigam op fortepiano Het dagboek van de Mendelssohns Ralph van Raat over moderne muziek Fodor, Nederlands tijdgenoot van Beethoven Van Carnaval tot Herman Brood
  • 2. Adams and You, You and Adams Adams has a World reputation for their percussion and wind instruments. This is due to our commitment to our customers, our decisiveness in business, and innovation in our products. You, the customer who buy our products and services, always play an important role in Adams’ success. We are inspired by the individual wishes of our customers to constantly adjust and improve our range of products, and to keep searching for new opportunities. The New Adams Custom Series - Born from market demand and the passion of craftsmen and musicians. Passion in Sound… Philharmonic Timpani Custom Trumpet Artist Classic Marimba Adams Musical Instruments | Passion in Sound Adams Musical Instruments | Aziëstraat 17-19 | NL-6014 DA Ittervoort | The Netherlands | Phone +31 (0) 475 560700 | info@adams.nl | www.adams.nl
  • 3. Colofon Uitgever deKlank, tijdschrift van Het Brabants Orkest, is een gezamenlijke uitgave van Het Brabants Orkest en de Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest en uitgeverij BCM Redactie Ineke Kootstra, Philip Leussink (eindredactie), Adeline van Campen, Martijn Versteeg Tekst Henri Aarts, Thijs Bonger, Wolf Feest! Eekhof, Erik Fokke, Maartje van Houtert, Paul Janssen, Michel Khalifa, Ineke Kootstra, Maarten Kroese, Emanuel Overbeeke, Katja Reichenfeld, Rob Smetsers, Désirée Staverman, Stephen Westra, Jos van der Wanneer deze Klank op uw deurmat valt, is het jubileumjaar van Het Zanden en Jan Zekveld Fotografie Marc Bolsius, Marco Borggreve, Brabants Orkest begonnen. Zestig jaar geleden besloot een aantal Simon van Boxtel, Maurice Boyer | NRC Handelsblad, Nicolas Buisson, Fernando Colaco, Bertrand Desprez, Loes van Dijck, liefhebbers dat ook de provincie Noord-Brabant recht had op een Divulgação, Sacha Gusov, J. Henry-Fair, Maarten Kroese, Nicolas Lieber, Ramon symfonieorkest. Het unieke verschijnsel deed zich voor dat er een Mangold, Jan Swinkels, Bas Stoffelsen, Ari Versluis - SP Afbeelding voorzijde Ronald Brautigam orkest werd opgericht door zijn Vrienden, in plaats van andersom. (foto Marco Borggreve) Van alle beeldmateriaal in dit tijdschrift is Het orkest en de provincie Noord-Brabant met de grootst mogelijke zorgvuldigheid getracht de bron te achterhalen. zijn sinds 1950 onherkenbaar veranderd. Vormgeving Ineke Kootstra en Philip Leussink Economisch gezien is Brabant de tweede Druk Koninklijke drukkerij Broese & Peereboom BV Breda regio van het land en Het Brabants Orkest Advertentieacquisitie Brabant Sport en Media, Nuenen Marcel de Leeuw draagt op het hoogste niveau mede zorg telefoon 040 290 79 79 info@brabantsportenmedia.nl voor de culturele voedingsbodem die daarbij Oplage 3.000 exemplaren Uitgave 32ste jaargang nr. 4 januari / nr.5 februari 2010 hoort. Arthur van Dijk © Simon van Boxtel Frequentie Van deKlank verschijnen acht edities per concertseizoen Maar een ding is in die zestig jaar niet veranderd: Het Brabants Orkest ISSN 1569-9420 Prijs losse verkoop € 4 | dubbelnummer wordt nog steeds gedragen door de Brabantse bevolking. Concert- € 5 abonnement € 28,50 (incl. verzend- kosten) | abonnement Vrienden/ donateurs € 8 (alleen verzendkosten). bezoekers, Vrienden, Partners en Sponsoren zorgen ervoor dat het orkest Bij een abonnement krijgt u alle edities voorafgaand aan het eerste concert thuisgestuurd. Voor aanmelding zie de zich verder kan ontwikkelen, ook in moeilijke tijden. We weten dat we bonnen op pagina 15. Wijzigingen voorbehouden Niets in deze ook in de toekomst een beroep op u kunnen doen als dat nodig is. uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan We vieren het zestigjarig jubileum onder leiding van onze chef-dirigent ook, zonder schriftelijke toestemming van de redactie. Alan Buribayev in april, met een serie concerten in alle vier de grote Het Brabants Orkest Jan van Lieshoutstraat 5 postbus 230, 5600 AE Eindhoven speelsteden. Bewust kiezen we voor openbare concerten, waarvoor u telefoon 040 265 56 99 telefax 040 246 34 59 info@brabantsorkest.nl allen van harte bent uitgenodigd. De consequentie is dat de concerten www.brabantsorkest.nl St. Vrienden van Het Brabants Orkest snel uitverkocht zullen zijn, dus als u het jubileum met ons wilt vieren, telefoon 040 265 56 98 info@brabantsorkest.nl BCM moet u snel zijn. Esp 101 Postbus 1392, 5602 BJ Eindhoven bcm@bcm.nl • www.bcm.nl Mede namens bestuur en medewerkers van het orkest wens ik u een Hoe kunt u kaarten bestellen? Losse kaarten voor de concerten van Het feestelijk en muzikaal lustrumjaar toe. Brabants Orkest kunt u bestellen bij het bespreekbureau van de zaal van uw keuze. Zie voor uitgebreide informatie en ARTHUR VAN DIJK, ALGEMEEN DIRECTEUR openingstijden pagina 66. januari / februari 2010 • deKlank 3
  • 4. Antoine Fodor en het Nederlandse muziekleven l Jan n Marijnissen a s feliciteert l e Het Brabants e a Orkest k Nathalie ai Stutzmann 58 ARTIKELEN 6 Portret: Nathalie Stutzmann heeft veel te geven • Ineke Kootstra 6 TEKST zingt Brahms en Mendelssohn Beethoven, Mendelssohn, Brahms, Verdi s 9 Fodor, Nederlands tijdgenoot van Beethoven • Jos van der Zanden 12 REDACTIONELEN deDagboeken (III/III): Huwelijksreis in A-majeur • Stephen Westra 18 Mijmeringen achter de lessenaar | column • Wolf Eekhof 21 Interview met Ralph van Raat • Erik Fokke 22 Het kleine oude huis | deColumn • Stephen Westra 37 Portret: Giel Vleggaars bekoring van discomuziek • Michel Khalifa 28 Jans Journaal | column • Jan Zekveld 57 Romantiek en religie • Emanuel Overbeeke 46 deVernieuwers IV/VI: Theo Verbey • Paul Janssen 48 RUBRIEKEN Amateurs in de ware zin van het woord • Désirée Staverman 52 deVrienden • Nieuwe bestuurleden II/II | De ontwikkeling v.h. Nederlandse muziekleven • Maartje van Houtert 62 Vriendenaanbieding: met korting naar het jubileumconcerten 14 Fortepiano • Ineke Kootstra 65 deOntmoeting • Pijnenburg muzikale kunst | Agenda educatie 26 hetOrkest • Evelien de Vries | Jubilea | Samenstelling orkest & staf 54 JUBILEUM Traditie & Vernieuwing (IV/VI) SERVICE Colofon 3 Van Oetelkonzert tot Brood op de planken • Paul Janssen 33 deBon • Aanmelden als Vriend of als abonnee op deKlank 15 Jan Marijnissen feliciteert Stichters, Beschermers, Partners, nieuwe Vrienden 16 Het Brabants Orkest (IV/VI) • Rob Smetsers 58 Subsidiënten en Sponsors | Kaartverkoop | Vooruitblik 66 4
  • 5. Gelukkig nieuwjaar! Nieuw jaar, nieuwe voornemens, nieuwe kansen, nieuwe manieren. Ook bij Het Brabants Orkest. Nieuwe muziek van composer in residence Theo Verbey, van Amerikaan John Adams en van jong Nederlands compositietalent Giel Vleggaar. Voor sommigen van u klinkt Britten, Stravinsky of zelfs Debussy nog als nieuwe muziek in de oren. Ook nieuw repertoire van een oude meester staat op het programma: een symfonie van Limburger Antoine Fodor, tijdgenoot van Beethoven en Von Weber. Fodor was een van de grootste componisten van ons lage land. Wij ontvangen deze maanden nieuwe artiesten, voor het eerst bij ons te gast zijn dirigent Christoph Poppen en de zeer vermaarde Franse alt Nathalie Dagboek van a Stutzmann. In deKlank debuteren nieuwe auteurs. de huwelijksreis u i Maar naast het leven met nieuwe voornemens – van Felix en Cécile l gestopt met roken, gezonder etend, vaker sportend Mendelssohn – is er voor velen ook de vertrouwde en mooie levensstijl die wordt hooggehouden en gretig wordt omarmd. Zo ook bij Het Brabants Orkest. We waar- 18 deren goede bestaande relaties. Bijvoorbeeld met Jan Willem de Vriend, Jan Stulen, Roger Muraro en met Ronald Brautigam met zijn wel héél oude in- strument. En wát graag willen we steeds opnieuw CONCERTEN Beethoven interpreteren, Mozart, Brahms, Verdi en 14, 15, 16 en 17 januari 2010 • Beethoven, Mendelssohn, Brahms, Verdi Mendelssohn koesteren en zelfs de vijfenveertig Christoph Poppen · dirigent, Nathalie Stutzmann · alt, Brabant Koor 38 jaar oude traditie van het Carnavalsconcert in ere houden. En ik mag u wijzen op prachtige teksten 22 januari 2010 • Verbey, Adams, Vleggaar Hans Leenders · dirigent, Ralph van Raat · piano, Anton Sie · harp, van ‘cracks’ als Stephen Westra, Michel Khalifa of Huib Ramaer · presentatie 40 bijvoorbeeld Paul Janssen. 28, 29, 30 en 31 januari 2010 • Fodor, Weber, Beethoven Jan Willem de Vriend · dirigent, Ronald Brautigam · fortepiano 42 Zoals altijd in het leven draait het, in januari, februari en de tien maanden die volgen, om balans. Om 9 en 12 februari 2010 • Carnavalsconcerten 2010 harmonie. En laat dat nou, als orkest, onze core Jan Stulen · dirigent, Karin Bloemen · zang 33 business zijn, harmonie… 25, 26, 27 en 28 februari 2010 • Mozart, Stravinsky, Britten Alan Buribayev · dirigent, Roger Muraro · piano 44 INEKE KOOTSTRA januari / februari 2010 • deKlank 5
  • 6. Inek Kootst neke Kootstra ‘Met volle inzet van al mijn middelen’ Nathalie Stutzmann heeft veel te geven Z e is een zeldzame ‘echte’ alt met een grote carrière. Talentvol musicus – opgeleid als pianist en fagottist alvorens ze zich ging concentreren op zang – met een uitgebreid repertoire van Barok tot hedendaagse muziek. Bovendien staat ze bekend als een buitengewoon vriendelijke vrouw met hart voor hobby’s als golfen en koken en met een missie om zich tegen vivisectie in te zetten. In thuisland Frankrijk heeft Nathalie Stutzmann (1965) de reputatie van een kunstenaar die niet algemeen gekend is en bescheiden opereert. ‘Er is een waanzinnige trend gaande de laatste jaren: de kunst- en muziek- wereld zijn weerspiegelingen van de samenleving. Alles wat virtuoos is, briljant, explosief of effusief heeft een groot publiek. Een carrière op basis van het lied, of intiemer, minder spectaculair repertoire, en dan ook nog voor een altstem, raakt een ander publiek dan de grote massa. Maar ook speelt mee dat ik veel in het buitenland verkeer.’ Wordt een profeet in eigen land dan nooit geëerd? Want dáár, in dat buitenland, soleert ze in presti- gieuze concerten en projecten zoals bijvoorbeeld de uitvoering van alle symfonieën van Mahler met de Berliner Philharmoniker onder leiding van Sir Simon Rattle, producties met Seiji Ozawa, Christoph von Dohnanyi of Riccardo Chailly en opera’s van Parijs tot Tokio. ’Tegenwoordig wordt de fysiek van de zanger ingezet’ Het lied – zowel met piano als het orkestlied – wordt door Stutzmann tot haar favoriete repertoire gerekend. ‘Mahler is de man van het lied aan de piano, maar met kleuren van orkest. Zijn werk verraadt dat hij, als dirigent aan de opera, van de stem houdt. Ik houd ervan dat in het lied teksten en melodie er werkelijk toe doen. Maar mijn eerste liefde in dit repertoire gold de muzikale vorm. Voor mij komt de tekst daarna. Ik verkies mooie muziek met een slechte tekst boven een mooie tekst op slechte muziek. Dat geldt niet voor alle vocalisten. Velen vonden de weg naar het lied door liefde voor de dichtkunst. Ik niet, ik vond de tekst pas in tweede instantie. Toen ik de rijkdom van de combinatie van tekst en muziek eenmaal ontdekte, werd het lied nog intrigerender. De emoties van het lied staan zo veel dichter bij de werkelijkheid en zijn daarom veel interessanter dan die Nathalie Stutzmann van een stereotype hoofdrolspeelster in de opera.’ t © Nicolas Lieber 6
  • 7. ‘De emoties van het lied staan zo veel dichter bij de werkelijkheid.’ januari / februari 2010 • deKlank 7
  • 8. Toch brak Stutzmann in de jaren tachtig door vanwege haar vertolkingen van rollen Nathalie Stutzmann vindt goed eten in opera’s van Händel en Vivaldi. Daar ligt de basis van haar internationale carrière. ‘een van de betere zonden’ ‘Het barokke repertoire is essentieel voor een alt. Het heeft me op de kaart gezet, ‘Ik moet toegeven dat ik natuurlijk argwaan koester tegen maar kort daarna ontwikkelde zich in de opera-scene de voorkeur om counterte- mensen die geen fijnproevers zijn of niet weten hoe ze een nors in te zetten. Ik wilde daartegen niet vechten, want een man in een mannenrol goed maal, de vriendelijkheid van een mooie tafel of de smaak casten doet, in tegenstelling tot vroeger tijden, nu veel meer recht aan de moderne van een grote wijn moeten waarderen. Zodra ik een paar regieën en interpretaties. De ensceneringen zijn tegenwoordig veel realistischer, dagen thuis kan doorbrengen, geniet ik ervan in stapels kernachtiger, ook – letterlijk – in aankleding. In opera wordt tegenwoordig veel kookboeken en op internet naar goede recepten te zoeken meer getypecast en wordt de fysiek van de zanger ingezet.’ en daarmee te experimenteren in gezelschap van een aantal van mijn beste vrienden. Een lekker diner bereiden en een Teamwork paar uur besteden om te koken, is echt een daad van ware Stutzmann is ook te horen in zelden uitgevoerde werken zoals op de Erato-cd liefde en vrijgevigheid, omdat we het meest kostbare wat Béatitudes van César Franck. ‘Inderdaad doe ik veel verschillende dingen. Als het een mens bezit spenderen: tijd!’ Stutzmann amuseert zich erover dat haar bijzondere timbre maar mooi is en het me raakt, sta ik er altijd voor open. Ik wil me niet specialise- steeds opnieuw met culinaire kwalificaties wordt beschreven: ren. Evenzeer in het belang van mijn stem als in het belang van mijn ‘geestelijke ‘Een stem in donkere zacht-bittere koffiemelange, onmisken- gezondheid’. Het houdt haar levendig en alert om verschillende stijlen te interpre- baar te herkennen aan het bladgouden strooisel op de zwarte teren of onbekende paden te bewandelen. ‘Maar vooral houd ik gewoon van álles, chocolade, een volle mokka-room, donker als de nacht en ik ben heel erg gretig! Niet alleen als ‘alleseter’, maar ik ben ook gretig in zo véél bitterzoet...’ mogelijk willen zingen. Bijvoorbeeld in de rol van Geneviève in Pelléas et Mélisande, Stutzmanns favoriete recepten vind u op haar website lees ik een brief voor aan het begin van de opera, moet dan twee uur wachten en www.nathaliestutzmann.com maak ten slotte de opera af. Of er zijn grote oratoria waarin je als solist maar af en toe zingt, hier een aria, daar drie zinnen, misschien nog een duet of gezamenlijke finale. Ik vind dat verschrikkelijk. De andere kant van het verhaal is dat ik het erg leuk vind om in een team van zangers te werken, in plaats van steeds alleen op de bühne te staan. Maar uiteindelijk bestaat mijn agenda toch wel voor ongeveer 95% uit recitals of solowerken met orkest. De Rückertlieder, Kindertotenlieder, de Altrapsodie, allemaal werken die mij niet aflatend boeien en die het mogelijk maken met bijzondere orkesten en dirigenten te werken.’ ‘Ik heb veel te geven, ik hoop dat het, als in het verleden, ook in de toekomst steeds met vreugde zal worden aangenomen.’ Weinig beroemde alten Stutzmann is internationaal gezien een van de weinige ‘echte’ alten, een contra-alt. Over het feit dat ze ‘als kind al bariton was’ kan ze nu hartelijk lachen. Om als dochter van de beroemde sopraan Christiane Stutzmann, die haar bovendien haar eerste zangonderricht gaf, te moeten vaststellen dat ze niet eens mezzopartijen als Tosca of Carmen zou kunnen zingen, vond Stutzmmann jr. aanvankelijk niet makkelijk. Intussen heeft ze haar eigen weg gevonden: ‘Nathalie Stutzmann, meer dan ooit zichzelf’, kopte Luister dan ook een paar jaar geleden al. Ze heeft de speciale mogelijkheden van haar zeer diepe, typische stemgeluid leren kennen. Zo zingt ze, naast het reguliere altrepertoire, composities die voor de beroemde Italiaanse castraten werden geschreven, waaronder Händels Alcina en Rodelinda en ook werken in tenorligging. Toch heeft haar stem niets mannelijks. Het is de combinatie van haar androgyne stem en Franse elegantie die haar tot een fenomeen maakt. ‘Mijn laryx is heel groot, heeft een abnormale omvang terwijl mijn stembanden normaal zijn. Zulke stemmen ontwikkelen zich heel langzaam. Ik zing al vijfentwintig jaar en kon aanvankelijk de mogelijk- heden van mijn stem maar moeilijk inschatten. Het was Hans Hotter die me, toen ik twintig was en met hem werkte zei: “Winterreise zul je zingen én jij zult Wagner zingen. Maar in beide gevallen neemt het twintig jaar in beslag”. ’ Stemomvang alleen maakt iemand niet alleen tot een contra-alt, het gaat ook om kleur. Kleur van het middenregister. Veel mezzo’s beheersen hun lage tonen fenomenaal maar mogen geen alt genoemd worden. Het heeft te maken met waar de stem zijn registerwisse- lingen maakt. ‘Echte alten moet je met een kaarsje zoeken, ook het verleden levert veel bekende sopranen, maar weinig beroemde alten op. Kathleen Ferrier en Helen Watts zijn Nathalie Stutzmann © Nicolas Buisson grote, uitzonderlijke voorbeelden.’ 8
  • 9. Kleine dromen die uitkomen Maar Stutzmann staat niet alleen stil bij het verleden. Gretig als zij is, blikt zij verlangend naar de toekomst en al wat daar in het verschiet ligt. ‘Doordat mijn stem zich zo bleef ontwikkelen waren er in de afgelopen decennia steeds weer nieuwe dingen die binnen mijn mogelijkheden kwamen te liggen of op mijn pad kwamen. Ik zing vaak Sofia Goebaidoelina’s Stunde der Seele. Zij belde me vorig jaar met het aanbod voor me te willen componeren en is bezig een werk voor koor, cello-octet en alt samen te stellen. Je moet niets willen plannen, maar afwachten welke gelegenheid er op je pad komt. Het zijn steeds net kleine dromen die uitkomen. Vorig jaar zong ik voor het eerst Das Lied von der Erde en ik zong dit seizoen Erda, de Godin van de aarde in Wagners Ring, die partijen mag ik blijvend toevoegen aan mijn repertoirelijst.’ Stutzmann schrijft ook stukken om en zingt bijvoorbeeld Die Winterreise die Hans Hotter voorspelde. En Die schöne Müllerin. Teleurstellingen in de liefde overstijgen tenslotte de sexen. Lovende recensies waren het gevolg: ‘Stutzmann raakt een dieper laag dan menig mannelijk collega’, juichte bijvoorbeeld Klassieke Zaken. Zijn er nog wensen? ‘Ja, ik zou graag meer barokmuziek willen maken. Ik werk regelmatig met Minkowski en met Gardiner, maar niet genoeg naar mijn zin. In juni 2008 zong ik Vivaldi en Pergolesi, Händel en opnieuw Vivaldi staan pas weer gepland voor 2010.’ In november 2009 vond daarom de eerste tournee van Stutzmanns eigen barokensemble plaats. In 2008 richtte ze het ensemble Orfeo 55 op, dat ze bovendien zelf muzikaal leidt. ‘Ik heb altijd uiting willen geven aan mijn eigen muzikale gedachte. Niemand zou het hebben geaccepteerd als ik een Mahler had opgevat om te dirigeren. Ik vond het buitengewoon spannend, maar in dit repertoire is die stap goed ontvangen. Ik zie het nadrukkelijk als een verbreding van mijn muzikale mogelijkheden. Helaas wordt er vaak gedacht dat zangers die gaan dirigeren in hun nadagen zijn of van carrière switchen. Dat vind ik jammer. Toen Christian Zacharias of Daniel Barenboim gingen dirigeren dacht niemand dat zij de piano vaarwel zouden zeggen. Ik doe het juist uit een soort groeigedachte. Met volle inzet van al mijn middelen.’ Nathalie Stutzmann zin Mendelssohn en Brahms · 14, 15, 16 en 17 januari 2010 · zie pagina 38 zingt m 16 TEKSTEN LUDWIG VAN BEETHOVEN II. Choral JOHANNES BRAHMS Elegischer Gesang Deines Kind’s Gebet erhöre, Vater, Altrapsodie schau auf mich herab; Sanft, wie du lebtest, meinen Augen Licht gewähre, Aber abseits, wer ist’s? hast du vollendet, rette mich aus dunkelm Grab. In’s Gebüsch verliert sich sein Pfad, zu heilig für den Schmerz! hinter ihm schlagen die Sträuche zusammen, Kein Auge wein’ ob Sonst verlacht der Feind mich Armen, das Gras steht wieder auf, des himmlischen Geistes Heimkehr. triumphiert in stolzer Pracht, die Öde verschlingt ihn. tekst · Ignaz Franz Castelli (1781-1862) sonst verfolgt er ohn’ Erbarmen und verspottet deine Macht. Ach wer heilet die Schmerzen dess, FELIX MENDELSSOHN dem Balsam zu Gift ward? Hymne / Drei geistliche Lieder und Fuge III. der sich Menschenhass Herr, wir trau’n auf deine Güte, aus der Fülle der Liebe trank! I. Hymne die uns rettet wunderbar, Erst verachtet, nun ein Verächter Laß, o Herr mich Hilfe finden, singen dir mit frommem Liede, zehrt er heimlich auf seinen eignen Werth neig’ dich gnädig meinem Fleh’n, danken freudig immer dar. in ung’nügender Selbstsucht, will’s gedenken du der Sünden, nimmermehr kann ich besteh’n. IV. Fuge Ist auf deinem Psalter, Vater der Liebe, Soll mein Sorgen ewig dauern? Laßt sein heilig Lob uns singen, ein Ton seinem Ohre vernehmlich, Sollen Feinde spotten mein? laßt uns seiner Liebe freu’n. so erquicke sein Herz! Schwach und hilflos soll ich trauern Öffne den umwölkten Blick und von dir vergessen sein? über die tausend Quellen Neben dem Durstenden in der Wüste. tekst · Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) t januari / februari 2010 • deKlank 9
  • 10. GIUSEPPE VERDI · Quattro pezzi sacri Tui nati vulnerati, I Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum. Wees gegroet Maria, vol van genade. De Heer is met u. tam dignati pro me pati, poenas mecum divide. Benedicta tu in mulieribus, Gij zijt de gezegende onder de vrouwen. Fac me vere tecum flere, et benedictus fructus En gezegend is Jezus, crucifixo condolere, ventris tui, Iesus. de vrucht van uw schoot. donec ego vixero. Sancta Maria, Mater Dei, Heilige Maria, Moeder van God, ora pro nobis peccatoribus, bid voor ons, zondaars, Iuxta crucem tecum stare, nunc et in hora mortis nostrae. Amen. nu en in het uur van onze dood. Amen. et me tibi sociare in planctu desidero. II Stabat Mater dolorosa iuxta crucem lacrimosa, Naast het kruis, met wenende ogen, stond de Moeder droefgebogen, Virgo virginum praeclara, mihi iam non sis amara, fac me tecum plangere. dum pendebat filius. waar haar zoon te lijden hing. Fac ut portem Christi mortem, Cuius animam gementem Ach, hoe haar door ’t zuchtend harte, passionis, fac consortem, contristatam et dolentem, medelijdend met zijn smarte, et plagas recolere. pertransivit gladius. ’t zwaard van droefheid henenging. Fac me plagis vulnerari, O quam tristis et afflicta O, hoe weende in pijn en rouwe, cruce hac inebriari, fuit illa benedicta die gebenedijde vrouwe, ob amorem filii. mater unigeniti Moeder van Gods enige Zoon Inflammatus et accensus Quae moerebat, et dolebat, Ach hoe treurde en hoe streed zij, Per Te, Virgo, sim defensus et tremebat, dum videbat Ach wat moederangsten leed zij, In die iudicii. nati poenas inclyti. ziende hem ten spot en hoon Fac me cruce custodiri Quis est homo qui non fleret, Wie, die zonder mederouwen Morte Christi praemuniri Christi matrem si videret Christus’ moeder kan aanschouwen Confoveri gratia in tanto supplicio? in zo wrede foltering? Quando corpus morietur, Quis non posset contristari Wie wil niet in droevig wenen Fac, ut animae donetur Christi Matrem contemplari met Maria zich verenen, Paradisi gloria. Amen. dolentem cum filio? lijdend met haar lieveling? Pro peccatis suae gentis, Voor de zonden van de zijnen III Laudi alla Vergine Maria Vergine madre, figlia del tuo Figlio, vidit Iesum in tormentis zag zij Jesus zo in pijnen Umile ed alta più che creatura, et flagellis subditum. en door gesels wreed gewond Termine fisso d’eterno consiglio. Vidit suum dulcem natum Gans alleen zag zij hem lijden, Tu se’ colei che l’umana natura moriendo desolatum, troosteloos de doodsstrijd strijden Nobilitasti sì, che‘l suo Fattore dum emisit spiritum. in zijn laatste stervensstond. Non disdegnò di farsi sua fattura. Eia mater, fons amoris, Geef, o Moeder, bron van liefde, Nel ventre tuo si raccese l’amore, me sentire vim doloris dat ik voele wat U griefde, Per lo cui caldo nell’eterna pace fac, ut tecum lugeam. dat ik met U medeklaag. Così è germinato questo fiore. Fac ut ardeat cor meum Dat mijn hart ontgloei van binnen, Qui se’ a noi meridiana face in amando Christum Deum, in mijn Heer en God te minnen, Di caritate, e giuso, in tra i mortali, ut sibi complaceam. dat ik Hem alleen behaag. Se’ di speranza fontana vivace. Sancta mater, istud agas Heilige Moeder, ach verhoor mij, Donna, se’ tanto grande, e tanto vali, Crucifixi fige plagas des gekruistes wonden boor mij Che qual vuol grazia ed a te non ricorre, cordi meo valide. diep en krachtig in het hart. Sua disianza vuol volar senz’ali. 10
  • 11. ’k Zie Uw Zoon bedekt met wonden La tua benignità non pur soccorre U laat geen smekeling Uw hulp ontberen talloos om mijn vele zonden, A chi dimanda, ma molte fiate En zult daarnaast ook menigmaal gewis laat mij delen in Zijn smart. Liberamente al dimandar precorre. Weldadig op de vraag anticiperen. Doe mij in liefde met U wenen In te misericordia, in te pietate, In U mocht meegevoel, bekommernis en met Jezus mij verenen In te magnificenza, in te s’aduna En mildheid, al het goede samenstromen tot mijn stervensuur zal slaan. Quantunque in creatura è di bontate. Ave, Ave. Dat in Gods schepselen te vinden is. Ave, Ave. tekst · Dante Allighieri (1265-1321) vertaling · Ike Cialona en Peter Verstegen Diep bedroefd kom ik U vragen Amsterdam 2000 met U Jezus leed te dragen en met U bij ’t kruis te staan. IV Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur, Wij prijzen U, o God, wij loven U, Maagd der Maagden, uitverkoren, Te aeternum Patrem U bent onze eeuwige Vader, wil mij in uw goedheid horen, omnis terra veneratur. die door de gehele aarde aanbeden wordt. laat mij wenend bij U zijn. Tibi omnes Angeli, Alle engelen juichen U toe, Tibi coeli et universae Potestates, U de hemel en alle Machten: Laat mij al de wrede plagen Tibi cherubim et seraphim cherubijnen en serafijnen en de dood van Christus dragen, incessabili voce proclamant: juichen onophoudelijk: laat mij sterven zoals Hij. Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Heilig, Heilig, Heilig, de Heer, Met Hem aan het kruis geklonken, Deus Sabaoth. de God der hemelse machten. maak mij van de smarte dronken Pleni sunt coeli et terra De hemel en de aarde, vervuld om de liefde voor Uw Zoon. majestatis gloriae tuae. van de majesteit van Uw heerlijkheid. Te gloriosus Apostolorum chorus, De apostelen loven U in koor; Moge ik in ’t vuur niet branden, Te Prophetarum laudabilis numerus, U, de gezegende gemeenschap der profeten; neem o Maagd mijn zaak in handen Te Martyrum candidatus laudat exercitus. het stralende leger der martelaren bezingen U. in het oordeel voor Gods troon. Te per orbem terrarum sancta confitetur Ecclesia: Overal ter wereld, aanbidt de Heilige Kerk U, Patrem immensae majestatis, U de Vader, van onmetelijke majesteit; Met Hem aan het kruis geklonken, Venerandum tuum verum et unicum Filium, Uw ware en enige Zoon, verering waardig; maak mij van de smarte dronken Sanctum quoque Paraclitum Spiritum. De Heilige Geest ook, onze trooster. om de liefde voor Uw Zoon. Tu Rex gloriae, Christe. U bent de Koning der glorie, Christus. Tu Patris sempiternus es Filius. U bent de eeuwige Zoon van de Vader. Als mijn lichaam weg zal sterven, Tu ad liberandum suscepturus hominem U schuwt de schoot niet van de Maagd, doe mijn ziele dan verwerven non horruisti Virginis uterum. om de mensheid te redden. ’t glorievolle Paradijs. Amen. Tu, devicto mortis aculeo, U hebt de angel van de dood overwonnen vertaling · Hélène Nolthenius aperuisti credentibus regna coelorum. en voor allen die geloven, het hemelse rijk geopend. Tu ad dexteram Dei sedes Gij die zit aan de rechterhand van God, O maagdelijke Moeder, dochter van in gloria Patris. in de glorie van de Vader. Uw Zoon, zo nederig en zo verheven, Judex crederis esse venturus. Wij geloven dat U zult komen als onze rechter. Vanouds het einddoel van Gods eeuwig plan, Te ergo quaesumus tuis famulis subveni, Wij bidden U, help Uw dienaren, quos pretioso Sanguine redemisti. die door U zijn gered met Uw kostbaar bloed. U hebt de mensheid adeldom gegeven: Aeterna fac cum Sanctis tuis Neem ons op onder de talrijke heiligen, De Schepper koos U uit, toen Hij besloot in gloria numerari. in het rijk van de Eeuwige Heerlijkheid. Te midden van Zijn schepselen te leven. Salvum fac populum tuum, Domine, Red, o Heer, Uw volk, De Liefde ging weer bloeien in Uw schoot et benedic haereditate tuae. en zegen Uw eigendommen; En deed de bloem haar bladeren ontvouwen Et rege eos, et extolle illos in aeternum. Leid Uw kinderen en laat hen toe tot de eeuwigheid. Die door Zijn licht en warmte hier ontsproot. Per singulos dies benedicimus te, Dag in dag uit prijzen wij U; Et laudamus nomen tuum in saeculum seculi. en loven Uw naam tot in de eeuwen der eeuwen. U bent voor ons een toorts van liefde, Vrouwe, Dignare, Domine, die isto, Bescherm ons Heer, Terwijl de stervelingen U althoos sine peccatos nos custodire. nu genadig tegen iedere zonde. Als sprankelende bron van hoop beschouwen. Miserere nostri, Domine. Heb meelij met ons, o Heer. Fiat misericordia tua, Domine, super nos, Laat Uw mededogen, Heer, over ons gaan, U bent zo machtig en zo grandioos: quemadmodum speravimus in te; zoals wij onze hoop op U gevestigd hebben. Wie zich niet om genade tot U keren, In te speravi, In U heb ik vertrouwen; laat me niet Willen wel vliegen, maar zijn vleugelloos. non confundar in aeternum. in verwarring geraken, tot in eeuwigheid. januari / februari 2010 • deKlank 11
  • 12. Jos van der Zanden o van der Zande Fodor, Nederlands tijdgenoot van Beethoven ‘W ij Hollanders hebben geene eigene muzijk. Zoo hard mij deze be- kentenis valt, zoo zeer is zij echter op de waarheid gegrond.’ Het minderwaardigheidscomplex zat diep. Aan het begin van de negen- tiende eeuw had Nederland op muziekgebied maar weinig te bieden. Componisten van eigen bodem waren op één hand te tellen en de concertprogramma’s moesten steevast met composities van Duitse, Franse of Italiaanse origine worden samen- gesteld. Beethoven en Spohr werden veel gespeeld, ook Mozart en Haydn; uit Frankrijk waren Méhul, Gossec en Cherubini populair. Met name in Amsterdam was het niveau van de muziekbeoefening lager dan wat van een grote stad verwacht mocht worden. ‘Voor de meeste toonkunstenaars geen paradijs’, zo meldde de Nederlandse correspondent van de Duitse Allgemeine Musikalische Zeitung. ‘Wie in concerten en schouwburgen geëngageerd is en van Carolus Antonius Fodor ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat lesgeeft, kan wel een behoorlijk inkomen hebben, maar het komt mij voor Carolus Antonius (Antoine) Fodor dat een kunstenaar hier lang niet zo gezien is als op andere plaatsen.’ werd op 12 april 1768 geboren te Venlo, huwde in 1798 Geertruida Tegenwoordig worden verwoede pogingen ondernomen om aannemelijk te maken dat het wel meeviel met die Tersteeg en overleed op 22 februari muzikale armoede in ons land, in weerwil van het citaat. Bibliotheken en archieven worden doorgespit en inder- 1846 in Amsterdam. Fodor was de daad worden daarbij soms verrassende ontdekkingen gedaan, in de vorm van degelijke, kwalitatief hoogstaande jongste broer van de vioolvirtuoos muziekwerken die een tweede leven verdienen. Ook schijnt het muziekleven destijds aanzienlijk intensiever en en componist Josephus Andreas rijker te zijn geweest dan altijd is aangenomen. Met name amateurgezelschappen waren bijzonder actief. Fodor. Hij studeerde in Mannheim, We moeten het citaat dan ook voorzichtig interpreteren. Met ‘geene eigene muzijk’ werd kennelijk bedoeld Parijs en vermoedelijk in Rusland. dat het aan een eigen, ‘vaderlandse’ stijl ontbrak, niet zozeer aan een levendig muziekleven. Italië had een Hij ontwikkelde zich als pianovir- Rossini voortgebracht, wiens opzwepende opera’s ons land veroverden. Franse revolutionaire componisten tuoos, organiseerde en dirigeerde hadden de hymne en de lofzang ontwikkeld, en de gepassioneerde reddingsopera. In Oostenrijk was de Weense talrijke concerten en componeerde klassieke stijl normerend geworden, als tegenwicht tegen al die mediterrane lichtvoetigheid. Wat had Nederland symfonieën, pianoconcerten en -sonates, kamermuziek, liederen te bieden? Tja, niet veel authentieks. We moesten steeds leentjebuur spelen over de grens, nu eens hier dan en een aantal cantates. Een opera weer daar. Zelfs de leidende dirigenten en componisten kwamen van buiten. Johann Wilhelm Wilms was zo’n ging verloren. voorbeeld: van origine Duitser. 12
  • 13. Kolenhandelaar cd-tips Daarom mag het niet verbazen dat een talentvol componist van eigen bodem door het publiek in de armen werd Dutch Symphonies, incl. Fodors Symfonieën nrs.2 en 3 (in c op.19) gesloten. Carel Anton Fodor, telg van een rijk muzikantengeslacht, viel met zijn neus in de boter. Hij had de Radio Kamerorkest tijdgeest mee, daarnaast ook afkomst, vrienden, maar natuurlijk bovenal zijn talent. Nauwelijks dertien werd hij o.l.v. Anthony Halstead vanuit zijn geboorteplaats Venlo door zijn eveneens muzikale broers meegenomen naar Parijs, in die dagen NM CLASSICS NM92085 een muzikale duiventil. Over zijn contacten en activiteiten daar weten we niets, maar dat hij al in 1790 als vroege twintiger een aanstelling vond in Amsterdam was ongetwijfeld het resultaat van goed lobbywerk. Fortepiano music Het werd een glansrijke carrière en Fodor werd een van de meest toonaangevende figuren van het Neder- from the Netherlands landse muziekleven. Hij gaf concerten in gebouw Felix Meritis aan de Keizersgracht, waar dirigent Bartholo- Arthur Schoonderwoerd, fortepiano meus Ruloffs de scepter zwaaide. Een vetpot zal het allemaal niet zijn geweest voor de jonge musicus en NM CLASSICS NM92103 componist, en het schijnt dat hij een bijverdienste had als kolenhandelaar, je moet toch wat als eenvoudige dagloner. Maar het tij keerde. Na het overlijden van Ruloffs in 1801 mocht Fodor het stokje overnemen. Een Concertos néerlandais pour piano Arthur Schoonderwoerd en jaar later werd hij ook dirigent van Eruditio Musica, een ander Amsterdams orkest. Dat hij zijn taken met Ensemble Cristofori verve vervulde, blijkt uit diverse eerbewijzen. Zo kreeg hij een diploma van het Instituut voor Wetenschappen, 2004 ALPHA 052 Literatuur en Schoone Kunsten en werd hij meerdere keren uitgenodigd naar Den Haag te komen om op te treden aan het hof. o.a. Symfonie in c opus 19 Fodor componeerde een aanzienlijke hoeveelheid muziek, zoals pianoconcerten, kamermuziek en een reeks (ingekorte versie) Residentie nationalistisch getinte gelegenheidswerken. Tot de echte parels van zijn oeuvre behoren drie symfonieën, Orkest o.l.v. Antal Dorati waarvan de Tweede en Derde tegenwoordig geregeld op het concertprogramma staan. Een handvol werken van 1978 OLYMPIA OCD 501 Fodor is inmiddels ook op cd verkrijgbaar. Wie ze hoort, zal de uitspraak over de ‘eigene muzijk’ wel beamen: (alleen antiquarisch verkrijgbaar) Fodor componeerde namelijk in de volgroeide stijl van de Weense Klassieken. Het is dan ook veelzeggend dat Heruitgegeven op 400 Years of hij een cantate schreef met de titel Hulde aan Joseph Haydn. Fodor moet de partituren van deze grootheid Dutch music. Vol. 2. intensief bestudeerd en als voorbeeld genomen hebben. www.residentieorkest.nl > webwinkel Symfonie nr.3 of 4 ? bladmuziek Hoewel gecomponeerd in 1801 werd Fodors Derde Symfonie in c opus 19 omstreeks 1805 in druk uitgebracht, downloadable muziek voor piano zonder nummering. Het titelblad luidde Simphonie à grand orchestre oeuvre XIX. In de jaren zeventig van de op www.henseltlibrary.org/ vorige eeuw werd het werk herontdekt en in 1987 werd er bij Donemus in Amsterdam een moderne uitgave scores2.html van verzorgd. Daarbij werd deze symfonie de ‘Vierde’ genoemd. Dit leidde tot protest onder kenners, zoals de Nederlandse musicoloog Dick van Heuvel: deze symfonie moest in zijn optiek de ‘Derde’ heten, want het internet-tip werk sluit aan op Fodors Tweede Symfonie opus 13. Van Heuvel besloot in 1998 tot een nieuwe uitgave, gepu- www.youtube.com/ bliceerd door de organisatie Musica Neerlandica in Den Haag. Hij persisteerde erin dat het om de Derde watch?v=eDmzm3XDmEs Symfonie van Fodor ging, maar zoals zo vaak moest musicologische correctheid het afleggen tegen wat inge- burgerd was geraakt bij bibliotheken en cd-labels. Iets dergelijks deed zich ook voor bij Schuberts Achtste Symfonie, die in de muziekwetenschap hardnekkig voor de Zevende doorgaat. De Symfonie in c van Fodor zal wel voor altijd behept blijven met een nummer dat feitelijk onjuist is. Achttiende eeuw voorbij Deze Derde – we brengen de inmiddels overleden Dick van Heuvel graag een postuum eerbetoon – is een opmerkelijk stuk. Toen Fodor deze symfonie schreef, kan hij namelijk nog geen invloed hebben ondergaan van Ludwig van Beethoven in Wenen, van wie immers nog geen symfonie in druk was uitgekomen. Toch zal menig muziekliefhebber bij het horen van Fodors werk aan deze muziekreus worden herinnerd. De langzame inleiding bijvoorbeeld opent met een pathetisch c-klein dat het idioom van Mozart en Haydn al ontgroeid is – al kon Haydn zijn late symfonieën ook heel duister laten beginnen. Ongewoon felle accenten en spannende unisoni bij Fodor maken duidelijk dat de achttiende eeuw voorbij is. Met de inzet van het eerste en vooral het lieflijke tweede thema worden echter gebaander wegen betreden. Vol verbeeldingskracht is de doorwerking van dit openingsdeel, met akkoordverbindingen à la Schubert. In het tweede deel kijkt Haydn om de hoek. Ook Mozart overigens, in de wijze waarop de houtblazers elkaar afwisselen (deze symfonie kent twee hobo’s, fagotten en klarinetten en slechts één fluit). In dit deel heeft Fodor wat moeite om lange spanningsbogen te maken, soms klinkt het wat blokkendoosachtig. Dat geldt niet voor het speelse Menuet, dat in een pittig tempo uitgevoerd de allure heeft van een echt Beethoveniaans scherzo. In de sprankelende finale trakteert Fodor zijn publiek opnieuw op verrassingen in de stijl van Haydn, Symfonie Symfoni in c van Fodo v odor zoals pizzicati en de imitatie van een koekkoek. 28, 29, 30 en 31 januari 2010 0 anuari 2010 Al was er dan geen ‘vaderlandse’ stijl, dit was een symfonie waarop het vroeg-negentiende-eeuwse Nederland zie pagina 42 trots kon zijn, hoewel het werk buiten onze landgrenzen niet veel interesse schijnt te hebben afgedwongen. januari / februari 2010 • deKlank 13
  • 14. Wim Kuypers’ maatschappelijke interesses zijn breed en af te lezen aan deVrienden de diversiteit van de nevenfuncties die hij als bestuurder bekleedde. nieuws voor en over de Vrienden van Het Brabants Orkest Sportverenigingen, werkgeversverenigingen en harmonieën profiteerden van zijn betrokkenheid en stuurmanschap, maar vooral valt zijn enga- gement voor technologie op, gezien het feit dat hij betrokken was of is bij Oude Vrienden, vele aan Brainport gerelateerde instanties. Kuypers is lid van de Raad van Advies van Brainport, lid van de klankbordgroepen van de denktanken nieuwe bestuurders… II/II Energie in Brainport en Werken in Brainport en voorzitter van de klank- bordgroep Energie Neutraal Wonen (Brainportproject). Maar ook voelt hij Op 8 september 2009 nam het orkest afscheid van drie gewaardeerde zich verantwoordelijk voor de kwaliteit van de samenleving, getuige zijn bestuursleden van Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest. De heren voorzitterschap van het Opleidingsbedrijf Installatiewerk Brabant Zeeland, Esper van Heesewijk, Henk van Noije en Herman Verhoeven konden al het feit dat hij zetelt in het comité van aanbeveling van de Stichting sinds mei jongstleden hun kennis van zaken overdragen, omdat toen maar Leergeld Helmond en ook bestuurslid is van het Regionaal Platform liefst vier nieuwe bestuursleden aantraden. Alhoewel: nieuw... ze heb- Criminaliteitsbeheersing Oost-Brabant (RPC). ben allen al hun eigen historie met het orkest als Vriend of Partner. Maar ‘Persoonlijk hecht ik veel waarde aan een coherente en zorgzame samen- met hun nieuwe functie begint voor hen en ons nog een gezamenlijke leving. Bijdragen aan ontwikkelingsinitiatieven van mens en bedrijf of nieuwe weg. In de deKlank nr.1 werden de heren Joep Chappin en Henk maatschappelijke voorzieningen passen daar prima in. Desgevraagd zeg Dekkers geïntroduceerd. Onderstaand stel ik Wim Kuypers en Joost de ik nogal eens mijn bijdrage daarin toe, als ik me de tijd kan veroorloven Roij graag aan u voor. en het thema of doel me aanspreekt. Het Brabants Orkest spreekt me aan ‘Het orkest is belangrijk als een belangrijk onderdeel van de Brabantse samenleving, vandaar het in de Brabantse samenleving’ jarenlange lidmaatschap als Stichter van het orkest en nu het aanvaarden Wim Kuypers (1944) uit Bakel was van een functie in het Vriendenbestuur. tot zo’n twee jaar geleden directeur van het Helmondse familiebedrijf ‘Persoonlijk hecht ik veel waarde Kuijpers Installaties. In januari 2008 trad hij terug en werd hij benoemd aan een coherente en zorgzame tot Commissaris van het bedrijf. De onderneming met vestigingen samenleving.’ Wim Kuypers in Helmond, Utrecht, Roosendaal, Arnhem, Tilburg, ’s-Hertogenbosch ‘Ik draag het orkest al jaren een warm hart toe’ Wim Kuypers en Den Haag, is gespecialiseerd in Tilburger Joost de Roij (1959) kreeg zijn eerste klarinetlessen van zijn klimaatinstallaties en elektrotechniek voor gebouwen. Verder staan be- opa toen hij zes jaar oud was. Na zijn middelbare schoolopleiding MTS veiliging en de aanleg van sprinklerinstallaties op het programma. elektrotechniek werd hij toegelaten aan het Brabants Conservatorium en Vriendenaanbieding MET KORTING NAAR JUBILEUMCONCERTEN N Het Brabants Orkest bestaat in 2010 zestig jaar en dat wordt gevierd met een viertal feestelijke jubileumconcerten onder leiding van chef-dirigent Alan Buribayev. De concerten worden gegeven van 22 t/m 25 april 2010 in Tilburg, Breda, ’s-Hertogenbosch en Eindhoven. Het concertprogramma vormt een mooie versmelting van traditie en vernieuwing, de twee pijlers waarop het orkest in zijn lange geschiedenis steunt. Van Ravel staan La Valse en het Pianoconcert voor de linkerhand op het programma, met solist Jean-Efflam Bavouzet. Van Richard Strauss speelt het orkest de Suite uit Der Rosenkavalier. Bovendien componeert onze composer in residence Theo Verbey op dit moment een nieuw orkestwerk waarvan u bij deze concerten de wereldpremière kunt beleven. De Vrienden hebben aan de wieg gestaan van Het Brabants Orkest. Daarom bieden wij de Vrienden 20% korting op de entreeprijs van de bijzondere jubileumconcerten van het jarige orkest. Medio januari ontvangen alle Vrienden een apart schrijven waarmee plaatskaarten kunnen worden gereserveerd. Jean-Efflam Bavouzet © J. Henry-Fair Alan Buribayev © Simon van Boxtel 14
  • 15. studeerde bij Piet Jeegers hoofdvak deBon klarinet, Uitvoerend Musicus. Na naam voorletters m/v drie jaar wint toch de passie voor techniek en stapte hij over naar de bedrijfsnaam (indien relevant) HTS informatietechniek. Beroeps- adres matig bereikte Joost de Roij daarna, postcode woonplaats via werkzaamheden als entrepeneur, plant manager en directeur voor telefoon e-mail Philips, Tulip Computers, Maas relatienummer (indien u al Vriend bent) Automaten en NAM, zijn huidige Joost de Roij functie sinds elf jaar: die van direc- Ik meld mij aan als Vriend van Het Brabants Orkest De muziek blijft altijd een rode Noteert u mij als ∏ Stichter (vanaf E 285) ∏ Beschermer (van E 130 tot E 285) draad in Joost de Roij’s leven. ∏ Donateur (van E 45 tot E 130) Door opgave als Stichter, Beschermer of Donateur krijg ik recht op de bijbehorende voordelen via de PrivilegePas. teur en mede-eigenaar van installatiebedrijf Elektrotechniek Van Hees in ∏ Stuur mij informatie over de mogelijkheid van schenking Tilburg, actief in woningbouw, utiliteitsbouw, datanetwerken, inbraak- en van lijfrente via notariële akte. brandmeldsystemen. Daarnaast is Joost de Roij onder meer voorzitter van ∏ Stuur mij informatie over het Partnerprogramma. de Vereniging van Elektrotechnische Ondernemingen Regio Tilburg, Als Beschermer of Stichter krijgt u het tijdschrift deKlank maandelijks gratis thuisgestuurd. oprichter/voorzitter van de stichting Skilz@Work, een organisatie voor Ook als donateur ontvangt u gratis deKlank. Deze wordt u overhandigd bij de Informatie- balie van Het Brabants Orkest op vertoon van uw PrivilegePas. Indien u deKlank liever het collegiaal in- en uitlenen van personeel, en secretaris van de Kiwanis krijgt thuisgestuurd, kunt u zich aanmelden voor een postabonnement voor i 8 per Club Tilburg, een service club met als thema ‘Serving the Children of the seizoen (zie onder). World’. Maar muziek blijft altijd een rode draad in Joost de Roij’s leven. ‘Op het moment speel ik nog in een kleine jazzformatie met onder an- Ik meld mij aan als abonnee op deKlank deren mijn zoon aan de piano en mijn broer op drums.’ Maar van de PTT-Harmonie in Tilburg, waarvan de klarinettist in de dop op zijn tiende Ik neem ∏ een abonnement à E 8 (alleen voor vrienden-donateurs) lid werd, jazzcombo’s, bigbands, klassieke kamermuziek en (amateur) ∏ een abonnement à E 28,50 Een abonnement loopt een seizoen, van september tot juli. Bij abonnering in symfonieorkesten leidde zijn pad ook naar Het Brabants Orkest: ‘Ik draag de loop van een seizoen vindt afschrijving naar rato plaats. het orkest al jaren een warm hart toe en heb daaraan uiting gegeven Ik verleen Het Brabants Orkest een doorlopende machtiging om, tot weder- door het veelvuldig te bezoeken en door het als Partner financieel te ondersteunen. Door mijn zakelijk netwerk aan te wenden denk ik dat ik opzegging, het bedrag van E per seizoen af te schrijven van nog meer kan betekenen voor het orkest.’ (post)bankrekening . INEKE KOOTSTRA plaats en datum handtekening Stuur of fax naar Het Brabants Orkest, Postbus 230, 5600 AE Eindhoven · F 040 246 34 59 zie vervolg deVrienden op pagina 17 ✁ Wie wil cello spelen? Anne Mieke Hardenbol • cellodocente MAZAS vioolschool Individuele lessen voor alle leeftijden en elk niveau voor beginners en gevorderden, kinderen en volwassenen Leslocaties ’s-Hertogenbosch Boxmeer Leslocaties Eindhoven Eindhoven en ’s-Hertogenbosch Contact Informatie/aanmelden 06 10111445 Anne Mieke Hardenbol Hoogstraat 300 • 06 13255656 5654 NH Eindhoven • annemiekehardenbol@gmail.com mazas.vioolschool@gmail.com www.mazas.nl januari / februari 2010 • deKlank 15
  • 16. Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest Door de financiële bijdrage van de Stichting Vrienden wordt Het Brabants Orkest in staat gesteld extra activiteiten in Noord-Brabant te ontplooien. De Vriendenstichting kent Stichters, Beschermers en Donateurs. Hieronder volgt een overzicht van particulieren, bedrijven en instellingen die zich als Vriend aan Het Brabants Orkest hebben willen verbinden. NIEUWE VRIENDEN DONATEURS Breda Dhr. of mevr. B. van Spaandonk Teteringen Dhr. J. Boot november 2009 STICHTERS Breda Dhr.J.W. Rotte Oosterhout Dhr. en mevr. Stalper-Pluums DONATEURS · jaarlijkse bijdrage van E 45 tot E 130 Het Brabants Orkest weet zich gesteund door bijdragen van een groot aantal donateurs. BESCHERMERS · jaarlijkse bijdrage van E 130 tot E 285 Asten Dhr. G.H. Sanders Bavel Dhr. ir. J. Blok Berghem Dhr. G.M. Stapper v.d. Velden Berkel-Enschot W.J. Kuipers beheer B.V. | Dhr., mevr. P.F.J.C. Liebregts Berlicum (NB) Dhr. R.J.M. Haffmans | Dhr., mevr. I.C. van de Maesen en F.L. Slinkers Bladel De heer C.C.L Lathouwers Breda Dhr I. Baljeu | Dhr. H.J. van der Beek | Mevr. N. van der Meulen | Mevr. A.A.T. Naaijkens | Nauta Engineering Breda | Dhr. W.J. Poessé | Mevr. Vergeer-van der Hout | Dhr. Rouppe van der Voort Deurne Dhr. en mevr. Ph. de Groot Drunen Dhr. H.J.L. Mimpen Eersel Dhr. en mevr. H.W. Honold Eindhoven Mevr. T.W.W. Attema-van Baarn | Dhr. dr. G.W.B. Borrie | Mevr. Calon | Mevr. A. Crijnen-Wijn | Dellebeke Interieurarchitecten | Accountantskantoor Foederer B.V. | Mevr. A.E.M.Th. van der Harten-Scheuler | Dhr. J.J.P. van Keulen | Mevr. Th.M. Lambregts-Brautigam | Mevr. J.R.H. Maij-Weggen | Mevr. A.G. Otten-Nypels | Philips’ Philharmonisch Koor | Dhr. drs. J. Post | Dhr. en mevr. Ruigrok-van Veghel | Dhr. H. Rotman | Dhr. P.P.M. Slaats | Dhr. J.M.M. Widlak | Mevr. M.Th.C.J.J. Verhagen-Teulings Eksel (B) Mevr. M.J.C.J. Staatsen-Hettema Ell Dhr., mevr. J.M.R. Snel-Ebberink Elsendorp Dhr., mevr. J.A.M. Hoevenaars Esch Henket Beheer Geldrop Bureau ERASMUS cultuur & communicatie | Ir. H. Mooijweer | P.M. van de Poel Gemonde Dhr. en mevr. Meijer Grubbenvorst Mevr. R. Weersink Heeswijk-Dinther Abdij van Berne Heeze H.J.F. van Ettro Helmond Mevr. M.W. Zick-Pruim Helvoirt Mr. A.J.Th.M. Gudde, oud-notaris | Ir. L.A.S. Hageman | Holding C.G. Peters B.V. | Notariskantoor Witlox | Dhr. C.J. van Haaren ’s-Hertogenbosch Belind Den Bosch B.V. | Prof. mr. J.P.A. Coopmans | Drs. M.M.J.H.L. Gudde | Dhr. F.M.J.A. Jacobs | Mevr. P.M. Langenberg-Eerebout | Stichting Activiteiten Lions Club | Dhr. J. Onvlee | Pijnburg Vastgoedadviezen | Dhr. A.J.M.M. Stalpers | Dhr. F. Stumpf | Beheer en Beleggingsmaatschappij Vepu B.V. | Mevr. Sweens-Schute | Mevr. J.H.C. Zwitser-Schouten Leende Dhr. A.J.M. van Lieshout | Dr. F.C. Romeijn Maarheeze J.G.M. Verrest, r.a. | Mevr. M. Goeverne-Roeffen Mierlo Dhr. H.J.G.M. van Daelen | Dhr. H.P.M. Nooijen Nuenen Brabant Sport en Media BV Oirschot De Meeuw Holding B.V. Oisterwijk Mevr. J.M.Th. Sindorff-van Loon Oosterhout (NB) Dhr J.A. van Lint | Dhr. G.F. de Vries Oss Dhr. C.J.M. Hazenberg | Dhr. en mevr. Y.M.Th.L. Verheggen-de Loo en P.M.A.J. Verheggen Prinsenbeek Dhr. G.M.P Brogtrop Rosmalen Mevr. E.P. Clerkx Schijndel Mevr. P.M.H. Romkens-van Hamond Sint-Michielsgestel Mr. J. Ten Berge | Dhr. en mevr. de Wilde-Beekhuizen Son Dhr. en mevr. A. Hensen-van Kroonenburg | Dhr. C.A.L. van Rhienen | Dhr. en mevr. Ruigrok-Lettinga Steensel Dhr. M. van Weerelt Strijbeek J.J.M. van Eck Teteringen Dhr. J.W.C. Jansen | Mevr. C.A.M. van Lieshout | Dhr. H.P. Lelieveld Tilburg Mevr. Y.F. Logghe-Lijster | Mevr. I. van Logtestijn-Driessen | Mannaerts & Appels, Advocaten en Notarissen | Dhr. P. van der Pasch | Dhr. G. Verhaak | Termeer Schoenen B.V. Uden Van Aspert Beheer B.V. Raadgevend Ingenieursbureau | F. Brouwers | M.J.J.M. van Grootel B.V. Udenhout Klapburg B.V. Ulvenhout Dhr. en mevr. Kammeraat-Bakema | Mevr. Melchers-Leygraaf | Dhr. M.J.D. Tigchelaar Utrecht Dhr. drs. R.C.G. Bouman Valkenswaard Daan’s flexibele dienstverlening | Dhr. F.F. Otten Veldhoven Dhr. W.C.M. Aarts Vught Dhr. J.A.A.M. Langenhoff | Th. F.J.C. van Lotringen | Mevr. Sengers-van Gijn | v. Weel BV | Mr. H.J.M. Stieger Waalre Dhr. Broese van Groenou | Dhr. en mevr. J. Otten | Dhr. J.D. Otten Weert Dhr. J.M.M. Houben Zevenbergen Accountantskantoor de Jager | Dhr. en mevr. B.H. van den Bout STICHTERS · jaarlijkse bijdrage van E 285 of meer Amsterdam Dhr. mr. S.P.F.M. Paardekooper Bakel Mevr. H.J.M. van de Wijgert Berghem Dhr. en mevr. van Herpen Bergeijk Dhr. W.J.A. Raaphorst Berkel- Enschot VRE Tilburg B.V. Bladel Kempencare Boxtel Dhr. A.C. van Rooij, arts Breda Dhondt: architecten en stedebouwkundigen | Mr. J.J.M. Hertoghs | Dhr. en mevr. Kramers-Gijsbrechts | Dhr. en mevr. Schipper-van Otterlo | Dhr J.W. Rotte Breugel Bartelds Technical Software Dussen Dhr. en mevr. Biezen-Hunfeld Eindhoven Drs. J.F.M. de Bont | Dhr. en mevr van Rooij | Dhr. en mevr. De Goede-van der Sande Geldrop Drs. H.H.A. Appelo Heesbeen Gem. Heusden Stichting N. van Ballegooijen Fonds Heeze Mevr. Casimir | Dhr. dr.ir. Hazewindus Helmond Gamma Holding N.V. | Mevr. mr. C.B. Mol-Bronkhorst | Dhr. en mevr. Zijlstra-van Mierlo Helvoirt Ir. K. Hubée ’s-Hertogenbosch Uitgeversmaatschappij De Bossche Omroep De Waalwijker BV | Huijbregts Notarissen | 16
  • 17. Mevr. C.J.G.W. Looijen | Mevr. Th. Ubink-Ebeling Hoeven Dhr.,mevr. J.T. Verschuren Kaatsheuvel Dekkers-v.d. Vliet beheersmij b.v. Klundert J. den Hollander Verhuur B.V. Knegsel Mevr. T.H.J.M. Orgelconcerten op instrument Bruning Maaseik Dhr. A.P.M. Kasbergen Nuenen Dhr. ir. Troost Oosterhout (NB) B.V. Bouwtechnisch van Stichting Vrienden Adviesburo ir. W.A. van Boxsel c.i. Dhr G.F. de Vries | Dhr. en mevr. Stalpers Oss Drs. C.P.H.Th. Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest is Gudde Rosmalen Dhr. en mevr van den Akker Sint-Michielsgestel W. Bergsma B.V. Tilburg J. Gimbrère eigenaar van een fraai kabinetorgel. Tot 2005 was Service B.V. | Holla Poelman Advocaten Uden Scena akoestisch adviseurs B.V. | Dhr. P.T.A. van der het instrumentenfonds Stichting Karel Bouman Voort Ulvenhout Dhr. Kenter Veldhoven Monica van den Broek, de uitvaartzorg | De heren A. van aan Het Brabants Orkest verbonden. Dit fonds Soest en S.A.G. Duffhues Vught Antiquariaat Dhr. F.D. Sonnenberg | G.A.J.M. van Spaandonk, arts | hielp getalenteerde (Brabantse) musici aan een Dr. G.A. Vermeer, arts Waalwijk Maiburg Schuurtechniek B.V. Weert Mevr. E. van Rijn-Schmitz instrument waarop zij zich verder konden ont- Zaltbommel Mevr. J. Hoorn-Dits | J. H. van Overdam plooien. Zij kocht onder meer een zeldzaam Vool PARTNERS · Sinds 2006 ondersteunen diverse Brabantse bedrijven en particulieren Het kabinetorgel, van buitengewoon historische waar- Brabants Orkest als Partner. Bedrijven verbinden zich voor een periode van minimaal 3 jaar de aan. Toen het fonds ophield te bestaan ver- aan het orkest met een jaarlijkse bijdrage van E 2.500. Particulieren voldoen hun jaarlijkse vielen haar bezittingen, waaronder dit orgel, aan bijdrage van E 1.500 in de vorm van een lijfrenteregeling en verbinden zich voor een periode de Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest. van minimaal vijf jaar. Het instrument staat, sinds de in bruikleenstelling aan de provincie in 1978, in de Bois le Duc-zaal Beek en Donk Grapharma B.V. Boxtel Bosch Rexroth B.V. Breda ABN Amro Private Banking | Bakker van het Provinciehuis in ’s-Hertogenbosch. & Verkuijl B.V. | Deloitte Accountants B.V. | Ernst & Young | Kamer van Koophandel Zuidwest- De Provincie Noord-Brabant en de Stichting Nederland | PUUR Advocaten | Rabobank Breda | Rouws & Ceulen | Rüttchen Holding B.V. Vrienden van Het Brabants Orkest nodigen ieder ’s-Hertogenbosch Banning Advocaten | DONG Energy | Enexis B.V. | Dhr. en mevr. drs. A.L.M. van harte uit voor de jaarlijkse concertreeks: Nelissen | Quaestus Senior Management Search | Rabobank ’s-Hertogenbosch e.o. | Dhr. en mevr. drs. J.G.I.M. Reijrink | Dhr. en mevr. J.H. Scheepers-Nagelkerke | WesterToren Innovation Center BV maandag 11 januari 2010 | Dhr. en mevr. W.K. Wiechers-de Vries Eindhoven ABN-AMRO Private Banking | Tangena & Van kan Jan van de Laar orgel | Brainport Development | Complan B.V. | Huddles Hoogsteder bv | ING Bank | Insinger de Beaufort | Elin Eriksson barokviool PricewaterhouseCoopers | Van Straten Bouw en Vastgoed Etten-Leur Van Tilburg-Bastianen Groep Goirle C+M de Kort van Strijp Halsteren GGZ Westelijk Noord-Brabant Helmond Handelsonder- maandag 22 februari 2010 neming van Felix Clercx, hardhoutspecialist | P.G. Kuijpers & Zn. | Dhr. mr. E.C.J.M. Hettema | Dhr. Tineke Steenbrink orgel drs. P.B. Rooijackers | Restaurant De Steenoven | Stichting HTF | Rabobank Helmond Helvoirt Merel Kriegsman sopraan Dhr. en mevr. drs. W.N. van den Dries Nuenen Jacques van Leuken, Gardens, Parks & Estates Rijen Kin Machinebouw Rijen b.v. Roosendaal BVR-Groep N.V. | Interflon Beheer B.V. | Rabobank maandag 15 maart 2010 Roosendaal - Woensdrecht Rosmalen Dhr. en mevr. J. Chappin | Dhr. en mevr. dr. W.M. van den Istvan Eperjazy orgel Goorbergh-Tonnaer | Heijmans N.V. | Dhr. J. Stienstra Rotterdam TBI Holdings B.V. Sint-Michiels- gestel Dhr. en mevr. G.J. Moonen Tilburg NV Brabantse Ontwikkelings Maatschappij | Interpolis | Marjon Randeraat cello Dhr. J. Melis | Roschpro B.V. | ZLTO Uden Heven Group b.v Utrecht mw. drs. A.C. van Huffelen en Aanvang 20.00 uur, zaal open om 19.30 uur. dhr. H.L.A.M. Lohman Veghel Jumbo Supermarkten | Sligro Food Group Nederland B.V. Veldhoven SIMAC Techniek N.V. Vught Gijsbert & Bernadette van den Brink | Dhr. en mevr. Cooymans-Merkus De concerten zijn gratis toegankelijk. | Drs. O.P.M.Haffmans BV | J.M.A. Koster | Stichting VanderLinden Fonds | Dhr. en mevr. M. Weck- van den Assem Waalwijk Daelmans Bakkerijen B.V. Vriendenbestuur voorzitter W.N. van den Dries secretaris mevr. I.E. Koster-Burbidge penningmeester P. van der Werf Kabinetorgel leden J. Blok | J. Chappin | H.Th.G. Dekkers | (Jan Jakob Vool, 1804) W.A.M. Kuypers | mevr. E.P.J. Lemkes-Straver | J. de Roij Provinciehuis Over het orgel Het kabinetorgel werd gebouwd door Jan Jacob Vool (1748/49-1819, vanaf 1775 orgelbouwer in Amsterdam). In het boek Het Nederlandse huis- orgel in de 17de en 18de eeuw wordt het orgel beschreven: ‘Een van de mooiste kabinetorgels is het instrument dat Vool in 1804 gebouwd heeft. Alleen al door dit instrument moet Jan Jacob Vool gerekend worden tot de beste huisorgel- bouwers van ons land; […] een instrument van uitzonderlijke schoonheid.’ januari / februari 2010 • deKlank 17
  • 18. Stephen West Stephen Westra Huwelijksreis in A-majeur Uit het dagboek van Felix en Cécile Mendelssohn M endelssohn is een lievelingscomponist van mij. Ik hoef de muziek niet eens te horen, de gedachte alleen al aan de finale van de Sommer- nachttraum ontroert me. De stad Freiburg, in het Zwarte Woud in Zuid- Duitsland, is een van mijn lievelingsplekken: de herinnering aan café Auditorium in de Universitätsstraße of aan het uitzicht vanaf de spoorbrug over de Bertold- straße – het hart wordt me week. Toen ik ontdekte dat ‘mijn’ Mendelssohn in 1837 juist in ‘mijn’ Freiburg zijn huwelijksreis heeft doorgebracht en er een dagboek bijhield, was ik natuurlijk benieuwd. Ik moest dit lezen. ‘Wij zijn nog steeds in deze plaats, kunnen maar niet besluiten hem te verlaten…’ las ik prompt. Ach, het leven is mooi, of in ieder geval sommige coïncidenties. Gasthaus am Höllsteig nabij Freiburg aquarel door Mendelssohn uit 1837 De zevenentwintigjarige Mendelssohn en zijn zeven jaar jongere bruid Cécile waren er van 13 april tot 6 mei 1837. Ze schreven het dagboek samen; Cécile schreef het meeste, Felix vulde aan en maakte er tekeningen en zelfs enkele aquarellen bij. In de fraai verzorgde uitgave staan ook de brieven die ze naar het thuisfront in Berlijn stuurden. De reis ging niet alleen naar Freiburg, maar ik heb me wel tot deze passages beperkt: het biedt je genoeg. ‘Wij zijn nog steeds in deze plaats, kunnen maar niet besluiten hem te verlaten…’ Felix Mendelssohn Wat ken ik, wat de Mendelssohns daar toen ook hebben gezien? Vlak om de hoek van m’n cafeetje, in de Löwenstraße, in huis nr.392 (de huizen in de oude stad zijn doorgenummerd), blijkt ooit een niet zo fortuinlijke instrumentenmaker te hebben gewoond, zo weet ik sinds het dagboek. Tegenwoordig zitten er een paar eet- tenten, zo’n succes, zo hip. Paarse en groene spots lichten er de hoofden van talloze studenten zo griezelig uit, dat ik er nog nooit naar binnen heb gedurfd. Maar Mendelssohn bezocht er op 21 april 1837 ‘een terneer- geslagen, stille man, die het niet goed lijkt te gaan. Hij heeft drie klavieren en een vleugel te koop, en biedt ze aan voor een spotprijs.’ De componist kan hem niet helpen; een piano heeft hij al, zelfs hier in Freiburg – die heeft het hotelpersoneel braaf voor hem de trap opgedragen. 18
  • 19. Dat hotel, met zulk prachtig personeel, daar ben ik nu wel benieuwd naar geworden. Ik blader door het dagboek en ja, het wordt genoemd. Zähringer Hof. Gelegen aan wat toen Kaiserstraße, maar tegenwoordig meer expliciet Kaiser-Joseph-Straße heet. Dat is de drukste winkelstraat van de stad, waar trams en met inkopen overbelaste mensen elkaar flink in de weg zitten. Toen was het er ook druk, hoewel natuurlijk minder dan nu. Mendelssohn sloeg een fraaie balkonkamer aan de straatkant af en nam een stillere, met geel behang en een tapijt aan de muur dat het verhaal van Cupido en Psyche afbeeldde. Dat vertrek zul je niet gemakkelijk terugvinden; het pand is grondig omgebouwd tot Kaufhaus en maakt een vervelende betonnen indruk. Felix Mendelssohn Bartholdy portret uit 1839 door James Warren Child rechts Cécile Mendelssohn-Jeanrenaud ‘Gestopte kousen hebben meer blijvende waarde dan contrapuntische kunstgrepen.’ Felix Mendelssohn Faust en kousen Maar, mooi gelegen op een steenworp afstand van Freiburgs bekendste toeristische attractie, de Münster, kan ik me er het jonge echtpaar toch heel goed voorstellen. Hij en Cécile hebben het er goed gehad; het dagboek geeft levendige tafereeltjes van hoe ze brieven zitten te schrijven, tekenen, over Faust discussiëren en Felix Cécile Engelse les geeft (‘dat doet hij zo geweldig serieus dat hij verstoord raakt wanneer ik een kus van hem wil stelen’). Fraai beeld van hun verhouding: ‘In de namiddag componeerde Felix. Hij is daarmee zo druk bezig, dat ik ook maar wat moet doen, maar dat is […] de moeite van het vertellen niet waard.’ Waaronder Felix noteert: ‘In zoverre wel, dat kousen werden gestopt en […] op deze wijze de uiterlijke existentie van de man flink wordt verbeterd. Heeft meer blijvende waarde dan al die contrapuntische kunstgrepen.’ Die mooie stijle Münster, ook daarover schrijven ze. Felix kon zich de spitse, zestiende-eeuwse Domkerk ‘met zijn prachtige donkere [glas in lood]ramen’ nog herinneren uit zijn jeugd, op reis naar Zwitserland. ‘Eigenlijk is hij evenwichtiger dan de Dom van Straatsburg’, noteren ze nu. ‘De vensters zijn over het algemeen nieuw, maar erg mooi beschilderd, vooral die in de twee kleine kapellen.’ Helaas is de lucht er ‘te bedompt en te koud om lang te blijven.’ Op de Münsterplatz – de twee moeten er vaak gelopen hebben – is het tegenwoordig op woensdag en zaterdag markt. Tussen de bloempotkleurige arcaden staat dan altijd trouw een man met drie grote tafels vol tweedehands boeken, waar ik meestal wel wat vind – misschien duikel ik er de volgende keer een exemplaar van het dagboek op? Himmelreich en Hölletal Het echtpaar moet in die drie weken veel van Freiburg zijn gaan houden. Terugkerend van vermoeiende dagtochten bijvoorbeeld, lieten ze zich soms nog in hun rijtuig ‘de hele stad doorrijden’ om die nog beter te leren kennen. Maar ook de omgeving bekoorde hen. Een dag na aankomst beklommen ze de Schloßberg, direct buiten de stad (Freiburg is gebouwd aan de voet van een gebergte): ‘Schitterend uitzicht op alle bergketens’ – wat hen inspireerde tot een vierdaagse tocht de bergen in, richting het Bodenmeer. Een wild en romantisch gebied, de naam Zwarte Woud waardig. Grillig, gevaarlijk, het ideale Freischütz-decor. Op 30 april reizen ze eerst naar Himmelreich, zo’n twintig kilometer ten oosten van Freiburg, het beginpunt van het beruchte Hölletal. ‘Heel groot, […] erg Zwitsers, met galerijen en een vooruitspringend dak’, meldt het dagboek over herberg Himmelreich. Hij ligt er nog precies zo, laatste behaaglijke plek voor je de nauwe kloof in moet. Je wordt er nu bediend door licht verstandelijk gehandicapten (onder begeleiding natuurlijk). Ze hebben zo hun eigen charmes en sommigen werken ook achter het loket in het kleine stationnetje vijftig meter verderop. Dan: het Hölletal… ‘De dennen worden nu steeds talrijker en zwarter. Al snel dringen de rotsen zich op elkaar, er is nauwelijks nog een weg tussendoor. Hier begint de hel pas echt. En hij is prachtig...’ Over hobbelige wegen, Cécile vreest voor de kwaliteit van de remmen van hun ‘Schwarzwald’-koets, reizen ze naar Titisee, Lenzkirch, St. Blasien, Todtnau, Schönau, Lörrach. Bij de Schluchsee wordt Cécile bevangen door angst voor t januari / februari 2010 • deKlank 19
  • 20. 48ste INTERNATIONAAL VOCALISTEN CONCOURS ’s-Hertogenbosch Herdenkingsconcert 4 mei 2010 • Provinciehuis (toegang gratis) Internationale Voorronden 12 t/m 15 september 2010 • Muziekcentrum De Toonzaal Internationaal Vocalisten Concours 2010 17 t/m 26 september 2010 • Theater aan de Parade Elly Ameling Liedcursus 28 29 september 2010 • Muziekcentrum De Toonzaal Alle activiteiten toegankelijk voor publiek Raadpleeg de website van het IVC voor de meest actuele informatie Kom kijken naar de sterren van de toekomst! IVC ’s-Hertogenbosch www.internationalvocalcompetition.com 073 6900999 Stichting Het Leye Fonds Stichting Bosch Vocaal 20
  • 21. een ‘eenzame herberg, die naar moordgeschiedenissen riekt’. Ik ken die als een tamelijk mondain hotel, waar een moord erg in het oog zou lopen, want meestal is het druk. Vooral in de zomer als het rode treintje er wagons vol (bad)gasten aflevert. De beroemde Todtnauer watervallen – één stort zich indrukwekkend roekeloos 97 meter de diepte in – komen in het dagboek nauwelijks voor, helaas, maar elders uit Felix wel zijn bewondering voor het landschap: ‘Iets mooiers heb ik nooit gezien; zo vredig en rijk […], aan alle kanten bergen, dichtbij en ver; ruisende berg- wateren […], in de dalen het eerste groen, op de bergen de laatste sneeuw…’ Viooltjes Eén lieve kleine geschiedenis heeft ‘Hier begint me in dit dagboek het meest ge- troffen. Zondag 22 april 1837 maken de hel pas Felix en Cécile bij Freiburg een wan- Papiermolen aan de Dreisam nabij Freiburg, tekening door Mendelssohn uit 1837 deling langs de Dreisam. Een idyl- echt. En hij lisch tochtje naar de beroemde papiermolens (nu verdwenen) dat ze nog vaker zullen maken. Even buiten de stad bloeien in een wei een heleboel paarse viooltjes. Cécile ziet ze het eerst, steekt haar hand onder het hek door is prachtig…’ en plukt er een paar, die ze in Felix’ knoopsgat steekt. Waarop Felix over het hek springt en haar hele bosjes aanreikt. Twee jonge minnaars, ten voeten uit. Maar het gaat nog verder, want zo noteert Cécile, ‘dit was nog lang Felix Mendelssohn niet zo aardig als het kleine lied dat hij er ’s avonds over schreef.’ Het is een postuum uitgegeven Allegretto in A over het Zwarte Woud voor piano. Een juweel van een werkje, lieflijk én onstuimig, in Mendelssohns ‘voorjaarstoonsoort’. Ik heb het een paar keer doorgespeeld. En meer nog dan ik had verwacht, werden lievelingscomponist en favoriete stad één. Mendelssohns Hymne voor alt, koor en orkest · 14, 15, 16 en 17 januari 2010 · zie pagina 38 mn 14, 15, en Ik genoot vooral van zijn Franse impressionisten. Wat uit Berlijn kwam was mij te zwaar en de Amsterdamse versie net te geparfumeerd. Naar mijn smaak overtrof niets de spirituele transparantie van bij- voorbeeld Ravels Daphnis et Chloé onder leiding van Van Otterloo. Maar vooral herinner ik me zijn ingespannen wijze van werken, dat een zeer grote concentratie bij de orkestleden opriep. Dat wisselde hij Mijmeringen af met een uniek soort humor. Tijdens de eerste repetitie die ik mee- maakte, tikte hij na enige minuten af en zei tot de vermaarde solo- hoornist: ‘Tja, veel hoornisten spelen deze passage te zacht, u dacht achter de lessenaar zeker: dat zal mij niet overkomen’. Dat was zijn manier om de musicus erop te wijzen dat hij te luid speelde. Vorige maand verscheen de biografie van Willem van Otterloo, precies Het moge duidelijk zijn dat hij bijzonder adrem kon reageren. Van zestig jaar na zijn benoeming tot chef-dirigent van het Residentie Otterloo was een fervent en sportief automobilist. Toen hij dan ook in Orkest. Nog net voor zijn vertrek in 1972 heb ik het genoegen mogen zijn favoriete automerk weer eens werd aangehouden en de agent smaken te musiceren onder leiding van de dirigent die zijn orkest tegen hem zie: ‘Mijnheer, weet u dat u 220 km reed’, was zijn non- heeft gemaakt tot het onmiskenbaar tweede Nederlandse orkest chalante antwoord: ‘Ach ja, wij Porcherijders!’ van die dagen. Een van de zeldzame keren dat hij niet zelf reed is hem noodlottig ge- Met zijn zeer speciale dirigeerslag – waar de meeste dirigenten diri- worden. In 1978 verongelukte hij bij een tragisch ongeval in Melbourne. geren als slaan zij een druppel van hun stokje, wiekte Van Otterloo WOLF EEKHOF behoedzaam tegen een denkbeeldig koord even boven zijn hoofd – kregen zijn uitvoeringen welhaast letterlijk vleugels. Daarmee werden Wilt u reageren op de mijmeringen van Wolf Eekhof ? vooral zijn interpretaties van de Bruckner-symfonieën geroemd. De Dat kan op mijmeringen@brabantsorkest.nl Mahlertraditie liet men graag aan Amsterdam, maar voor een innige Bruckner moest men volgens de overtuiging van de Haagse muziek- dr. Niek Nelissen, Willem van Otterloo (1907-1978), Een dirigenten- liefhebber naar het Kurhaus in Scheveningen. loopbaan. Uitgeverij Van Gruting ISBN 978 90 75879 407 E 39,90 januari / februari 2010 • deKlank 21
  • 22. INTERVIEW Erik Fokke Ralph van Raat ‘Muziek die me goed ligt is ook een deel van mijn eigen M uziekpublicist Erik Fokke bevraagt pianist en musicoloog Ralph van Raat over zijn passie voor moderne muziek en het pianorepertoire van onder anderen John Adams. Ralph, je speelt zowel Beethoven als Boulez. Waar komen die brede interesse én jouw weigering vandaan om je aan één stijl te onderwerpen? ‘Er was bij ons thuis altijd muziek. Mijn moeder speelde klassiek piano en mijn vader speelde in een jazzband. Hij was een tijdje zanger en gitarist. Als kind hoorde ik dus veel verschillende muziek. Op mijn zesde begon ik op de piano zelf een beetje te spelen en te improviseren. Op een dag zei mijn moeder: “Waarom zou je niet op les gaan?”. Vanaf les één greep het me. Voor mijn lerares was soms wel vervelend, dat ik naast de opgegeven muziek zelf van alles uitzocht. Ik snapte nooit precies waarom mensen zo hoog opgaven van de genialiteit van de opeenvolging van harmonische functies bij Mozart, althans zo kwam die muziek lange tijd bij mij over. Ik ben toen allerlei boeken gaan lezen over harmonieleer. Bij toeval kwam ik achter het twaalftoonsysteem van Schönberg. Zijn ideeën fascineerden me direct enorm. Ik was begeistert. Uit de bibliotheek haalde ik bladmuziek van Schönberg en van Webern. Maar toen ik thuis kwam en Webern ging spelen, klopte er iets helemaal niet. ‘Webern’ stelde me tegen alle verwachtingen in erg teleur. Hoe was dat nou mogelijk? Ik bleek een foutje gemaakt te hebben en had per ongeluk bladmuziek van Carl Maria von Weber meegenomen... (lacht). Maar die dag heeft mijn leven beslist een andere richting gegeven. Voortaan wilde ik me aan Schönberg en andere nieuwe muziek wijden, pianist wilde ik toen absoluut nog niet worden. Ik was eigenlijk van plan medische biologie te gaan studeren. Maar toen ik een keer samen met mijn vader bij Ypma [toenmalige Amsterdamse firma voor piano’s en vleugels, red.] was en daar op een mooie Steinway Sechs Kleine Klavierstücke speelde, hoorde een kennis van Ton Hartsuiker mij toevallig. Die dag heeft mijn leven echt bepaald. Ik was toen vijftien en Hartsuiker werd mijn pianoleraar. Via hem heb ik niet alleen echt piano leren spelen, maar ben ook heel veel verschillende compo- nisten gaan waarderen. Ik kwam er achter dat er ook mildere nieuwe muziek bestond dan die van Schönberg, zoals die van Milhaud en Poulenc. Het gevolg was dat ik alsnog besloot naar het conservatorium te gaan om Ralph van Raat me echt als pianist verder te bekwamen. Daarnaast ben ik ook muziekwetenschappen gaan studeren.’ t © Marco Borggreve 22
  • 23. boodschap’ januari / februari 2010 • deKlank 23
  • 24. Tijdens de concerten met Het Brabants Orkest in januari speel je werk van John Adams. In 2006 wijdde je een integrale de auteur cd aan de pianomuziek van deze componist, een cd die is opgenomen in de mei jongstleden uitgekomen cd-box met Erik Fokke (1950) werkt sinds 1987 moderne pianomuziek. Wat heb jij met de muziek van Adams? als arts in Amsterdam en volgde ‘Je hoort in zijn muziek een enorme openheid van geest. Daar kan ik mij goed mee identificeren. Hij heeft als daarnaast een muziekopleiding aan mens geen enkele pretentie, terwijl zijn muziek ontzettend goed is. De muziek van Adams legt je niks op. Je de Schumann Akademie. Voor houdt alle ruimte voor je eigen beleving en je eigen onderzoek. Het element om zelf op zoek te kunnen gaan VPRO Radio schreef hij tussen om zelf van alles te kunnen ontdekken, vind ik belangrijk en erg interessant. Kijken we bijvoorbeeld naar het 1996 en 2006 tientallen muziek- stuk Phrygian Gates dat op die betreffende cd staat. Ik vind het een van de allerbeste stukken die er in de documentaires en componisten- twintigste eeuw voor piano is geschreven. Het is muziek die niet uitgaat van melodie en ook niet van ritme; portretten. Van Fokke verscheen, naast medische publicaties, De al heeft het stuk een sterke puls. Deze gaat non-stop door, zonder dat er een ritmische onderverdeling is. Het broze muze (Uitgeverij Boom, 1996) is ongelooflijk objectieve muziek en toch kan die mij enorm emotioneren. Adams maakt hierin gebruik van een bundel essay’s over creativiteit phrygische en lydische ladders, die elkaar constant afwisselen. De phrygische ladder heeft sinds de oudheid en ziekte. Op muziekgebied ver- de connotatie van bloeddorstig, oorlogszuchtig en alles wat met onheil te maken heeft. Anderzijds is de lydische scheen in 2006 bij uitgeverij Rubin- ladder een consonante ladder, een ladder die juist vredelievend is en die volgens Plato een goede invloed had stein het 2-cd luisterboek Mozart op mensen. Jonge mannen konden beter niet naar phrygische muziek luisteren, omdat die tot oorlogszucht zou en de Lage Landen, gebaseerd op oproepen en opvoedkundig een verkeerde invloed had. Jongens konden beter naar lydische muziek luisteren. een serie radioprogramma’s over Die werkte eraan mee dat ze zich tot gehoorzame staatsburgers zouden ontwikkelen. de band tussen het wonderkind De muziek van Adams sprak mij direct heel sterk aan. Adams is iemand die ik al jaren in mijn top vijf lijstje Mozart en Nederland. In 2007 heb staan van favoriete componisten. Ik heb overigens sowieso veel met Amerikaanse componisten. Veel werd bij uitgeverij Boom Francis Poulenc, Monnik en kwajongen Amerikaanse componisten, net zoals Poulenc trouwens, hebben een grote openheid van geest. Hun muziek uitgebracht. sluit niets uit. Zij maken gebruik van allerlei invloeden. Die worden tot een eigen stijl gesmeed. Die openheid Voor het Hexagon Ensemble (waar- van geest hoor je ook in de muziek van Charles Ives, die honderd jaar geleden werd geschreven. Het is vaak in klarinettist Arno van Houtert sterk eclectische muziek. Wat ik ook in die muziek hoor is het alledaagse, het voortgaan van de tijd, de snelheid optreedt) en acteur Carol Linssen, van het leven, het bezetene, het obsessieve. Daarnaast zijn er dikwijls ook niet-westerse invloeden aanwezig schreef Fokke, samen met Linssen, en een enorme behoefte aan spiritualiteit en toewijding. Ook in de muziek van Adams komen al die dingen het scenario en de teksten van het samen. Daar kan ik mij heel goed mee identificeren.’ theaterstuk Entretiens avec Francis Poulenc, waarin de wereld van deze Je recente cd-box bevat pianomuziek van Magnus Lindberg. In het vorige concert van het orkest in de serie deVernieuwing componist tot leven wordt gewekt. klonk muziek van hem. Wat betekent voor jou de muziek van Magnus Lindberg? Het stuk werd tussen 2007 en 2009 ‘Ik vind de muziek van Lindberg interessant en een uitdaging om te spelen. Voor de cd-opname van zijn in een groot aantal zalen meer dan vijfentwintig keer uitgevoerd. Voor complete pianomuziek was een interessante uitdaging het enorme verschil dat er bestaat tussen zijn vroege Pianowereld schrijft Erik Fokke werk en zijn huidige composities. Jubilees uit 2000 en de twee Etudes uit 2001 en 2004 zijn sterk beïnvloed regelmatig recensies, interviews door het werk van Debussy, Skrjabin en Rachmaninov. Zijn werk uit de jaren zeventig en tachtig zijn strikt en artikelen. modernistisch en staan dicht bij de composities van Pierre Boulez en Brian Ferneyhough. ‘De muziek van Adams legt je niks op. Het element om zelf op zoek te kunnen gaan om zelf van alles te kunnen ontdekken, vind ik belangrijk en erg interessant.’ Ralph van Raat In Tanglewood heb ik met Lindberg gewerkt. Ik wilde graag zijn muziek op cd opnemen. Door onze samen- werking kon ik mijn vragen over zijn muziek goed kwijt. Dat helpt als je die goed wilt uitvoeren. Ik had echt tientallen vragen. Zijn partituren zijn niet zo eenvoudig te lezen en te begrijpen. Daarnaast ben je heel vrij in wat je ermee kunt doen.’ Hoe benader je dit soort ingewikkelde en ongewone partituren, zoals die van Lindberg? Emotioneel of met je verstand? ‘Visueel zou ik bijna zeggen. Ik vergelijk het altijd met sterrenhemels. Het is een soort universum met stiltes en al die noten die zie ik als sterren met een verschillende lichtsterkte. De ene staat dichtbij, de andere staat ver weg. De een is intenser dan de andere. Soms vergelijk ik een partituur met moderne kunst, bijvoorbeeld 24
  • 25. een werk van Kandinsky. Ik zie allemaal verhoudingen van ‘dichtheden’, van kleuren. De emotie in die stukken is voor mij de ‘dichtheid’. Het is een flow van energieën die ik voel, van licht. Anderzijds is het een energie- verloop dat je voelt. Het gaat niet om emoties zoals ontroering, maar het gaat om veranderingen in energie- niveau die je voelt in je lichaam. De componist zet je als het ware in verschillende versnellingen. Dat wisselt steeds.’ ‘Die dag heeft mijn leven echt bepaald. Ik was toen vijftien en Ton Hartsuiker werd mijn pianoleraar.’ Ralph van Raat Ben je wel eens écht tevreden na een concert? ‘Ik heb het misschien één keer per jaar. Tevredenheid is voor mij iets vreemds in de muziek, dat komt bij mij niet zo vaak voor. Wel met elementen. Je probeert in de communicatie naar het publiek toe zo goed mogelijk je boodschap van het stuk naar voren te brengen. Die wil ik zo goed mogelijk uitdragen. Als het muziek is die je ligt of die je graag speelt, dan is het ook een deel van je eigen boodschap. Ik probeer de muziek zo objectief en zo goed mogelijk over te dragen. En goed is natuurlijk deels subjectief bepaald. Muziek is niet een voor honderd procent vastgelegde taal met een syntax en vaste regels. Gelukkig niet. Ik snapte nooit en snap nog Ralph van Raat speelt h van at peelt steeds niet hoe mensen wel op die manier met muziek kunnen omgaan.’ John Adams · 22 januari j nuari 2010 · zie pagina 40 Dit interview werd eerder gepubliceerd in Pianowereld jaargang 25 nr.3 (2009), bewerking Ineke Kootstra. Ralph van Raat januari / februari 2010 • deKlank 25
  • 26. deOntmoeting informatie over educatie Kunstverzamelaar Henk Pijnenburg: ‘Hoe kinderen geïnspireerd door klas- sieke muziek tekenen en schrijven is ontroerend en overweldigend!’ Vanaf 2006 zijn de ogen van kunstminnenden ineens gericht op de Helmondse galeriehouder Henk Pijnenburg. Toen bemiddelde hij in de aankoop van werk van de jonge Eindhovense schilder Aaron van Erp door de prestigieuze Londense Saatchi Gallery. Niet alleen de jonge kunstenaar stond daarmee in één klap op de kaart, maar ook zijn ‘ontdekker en coach’, Pijnenburg zelf. Echter, wereldberoemd of niet, de grootste passie van Pijnenburg gold de afgelopen maanden de apotheose van een project met kinderkunst. Een queeste die ruim veertig jaar geleden begon. Op 8 oktober jongstleden nam Wim Kuypers, bestuurslid van de Stichting Vrienden van Het Brabants Orkest, in de grote zaal van het Muziekcentrum Frits Philips, afscheid van zijn werkzame leven voor Kuijpers Installaties Helmond BV. En daar stond, tussen alle sprekers uit kringen van de Op huwelijksreis naar Zwitserland naar aanleiding van de Vijfde Symfonie van Beethoven Silvesterschool, monotype in één kleur (1968/1969) politiek, vakverenigingen en werkgevers én naast ensembles uit Het Brabants Orkest, óók Henk Pijnenburg op het podium. Als persoonlijke potlood, kleurkrijt of penseel aan de slag als ze zich tien minuten hadden relatie van de pensioengerechtigde mocht Pijnenburg een aantal zaken ingeleefd in een bepaald onderwerp. Dat kon via een goed verhaal, klas- die Kuypers belangrijk vindt met elkaar verbinden: vriendschap, muziek, sieke muziek, de natuur of beeldende kunst. ‘Waarnemen, ervaren, voelen beeldende kunst én liefdadigheid. De directe aanleiding daarvoor was en het dan met hartstocht verwerken’ was het credo van Pijnenburg. Als het uitkomen van een boek met daarin een verslag van de ‘methode een explosie: een half uur voor een gedicht of een verhaal, een uur voor Pijnenburg’. een tekening. ‘De meeste kinderen moesten er hard aan werken, maar dat was ook de bedoeling. Het ging mij om de passie en de overgave. Met hartstocht verwerken Dan floepte hun ziel zomaar naar buiten en kreeg je de beste resultaten.’ Henk Pijnenburg studeerde onderwijskunde en kunstgeschiedenis en begon zijn loopbaan als docent. Op het hoogtepunt van de flower power- Werken met ziel en lichaam periode schreef hij een tekenmethode voor basisschoolleerlingen die Dat de methode werkte, blijkt uit de bewaard gebleven resultaten. Ze doen enorm aansloeg. In die periode, van 1964 tot 1973, gaf Henk Pijnenburg denken aan de explosieve uitingen van de Cobra-groep. De Helmondse tekenles aan de St. Jozefschool en de Sylvesterschool in Helmond. On- kinderen sleepten veel prijzen in de wacht met hun tekeningen, schilde- tevreden over de werkwijze en resultaten van de gangbare lesmethodes rijen, verhalen en gedichten, Henk Pijnenburg kreeg alom lof voor zijn binnen zijn vakgebied werd hij een pionier op het gebied van ervarings- methode. Experimenten met klassieke muziek waren de reden dat Willem onderwijs. Hoofdonderwijzer van de St. Jozefschool Theo Driessen vond Duys en Joop Stokkermans op 30 september 1968 naar Helmond kwamen het als cultuurminaar prachtig en liet zijn tekenleraar graag zijn gang voor een grootscheepse sessie met Pijnenburg in de gymzaal van de gaan. Pijnenburg leerde kinderen vanuit hun gevoel waar te nemen, te Sylvesterschool. Een uur lang werden in Duys’ tv-programma Muziek- tekenen, te dichten en verhalen te vertellen. Ze mochten pas met pen, mozaïek van de AVRO gedichten en verhalen uitgebeeld en geïmprovi- seerd in muziek omgezet. ‘En ik werd overal in het land uitgenodigd’, bevestigt Pijnenburg. ‘De methode omvatte spel, muziek en aanschou- welijkheid. Een methode voor mensen die met ziel en lichaam willen werken, om mensen ‘vrij te maken’.’ Pijnenburgs opvattingen staan voor basaliteit en waarachtigheid, waarden die ook van pas kwamen in zijn latere functies, zoals kunstadviseur van de gemeente Helmond, onder meer met betrekking tot de collectie van het Museum voor Moderne Kunst, docent aan kunstacademie in Tilburg, zelfstandig galeriehouder of voorzitter Beeldende Kunst in het Meyhuis in Helmond. ‘We maakten de meest wilde tentoonstellingen. Als je veel geld hebt is het makkelijk Het veroveren van een vlak kleurlijnen en kleurvlakken n.a.v. het luisteren naar Stravinsky’s Petroesjka, om een tentoonstelling te maken, maar als je geen geld hebt wordt het wascokrijt op wit tekenpapier, 23x32cm, stage klas 6 jongens St. Jozefschool (1964) veel interessanter.’ 26
  • 27. Klassieke muziek Aaron van Erp Onder die noemer zijn recent negentig Helmondse kinderwerken van In 2001 ontdekte Henk Pijnenburg de Eindhovense kunstenaar Aaron van pakweg veertig jaar oud, tekeningen, schilderijen en gedichten, gebundeld Erp in ‘De Nederlandsche Cacaofabriek’ in Helmond. In 2006 werd van in een fraai 200 pagina’s tellend boekwerk. Het boek is ter gelegenheid Erps werk door Pijnenburgs bemiddeling aangekocht door The Saatchie van Wim Kuypers’ pensionering gesponsord door Kuijpers Installaties Gallery, Londen en door het Gemeentemuseum Den Haag, dat met een b.v. en de baten komen volledig ten goede aan liefdadige doelen. indrukwekkende catalogus in 2007 de eerste grote solotentoonstelling ‘Mooie kindertekeningen, gedichten of verhalen van jonge kinderen moet organiseerde. Daarna volgde onder andere het MARTa museum, gebouwd je weten te waarderen. Ze zijn de basis van het kunstvak. Herbert Read door Frank Gehry, in Herford, Duitsland. Aaron van Erp wordt momenteel schreef het al in 1958 in zijn boek Education through Art, waarin hij het vertegenwoordigd door verschillende internationale galerieën. belang hiervan benadrukte en Cobra wilde helemaal terug naar de eerlijkheid van de kindertekening. Deze tijd ligt al weer ver achter ons. Tegenwoordig zijn kinderen kleine volwassenen geworden, er worden enorme eisen aan ze gesteld en ze groeien op in veelal verscheurde ge- zinnen. Wie is er tegenwoordig geen ADHD kind?’ Pijnenburg vindt het belang van zijn methode alleen maar toenemen. ‘Om ze vrij en los te maken liet ik de kinderen in mijn tekenlessen naar klassieke muziek luisteren – ongeveer tien minuten met gesloten ogen – stilte creëren – de muziek ondergaan – laten doorsijpelen in lichaam en geest. Daarna liet ik ze in de lucht tekenen wat ze hadden ervaren, waarbij schouders en armen los werden geweekt. Pas daarna kregen ze papier.’ Zo integreerde hij alle zintuigen en leerde kinderen spelenderwijs Bewegend zoeken naar spel van kleurlijnen en vlakken auditieve ervaringen om te zetten in beelden en woorden of om visuele op muziek van Debussy (Vioolsonate in g: Allegro vivo) waarnemingen te verwoorden of te verbeelden. Beethoven, Dvorák, ˇ onbedrukt krantenpapier, 23x32cm, klas 6 meisjes St. Jozefschool (1964) Debussy, Stravinsky, het heeft allemaal voor de Helmondse kinderoortjes geklonken! ‘Ik maakte een feest van tekenonderwijs!’ INEKE KOOTSTRA Agenda educatie Componeren in de klas Henk Pijnenburg 11 januari - 9 maart 2010 De Klimboom Best www.artpijnenburg.com workshops voor de groepen 5, 6, 7 en 8 h.pijnenburg@hetnet.nl 15 januari - 5 februari 2010 Basisschool De Ranonkel Someren • 0493 320497 een workshop in het kader van de ateliermiddagen • 0493 314416 28 januari 2010 Mytylschool Eindhoven, rondleiding, bezoek • 06 21537406 aan het lunchpauzeconcert en een korte workshop 12-24 februari 2010 Heerbeeckcollege Best, workshop voor leerlingen Atheneum-5 met examenvak muziek, presentatie 24 februari voorafgaand aan concert Het Brabants Orkest in Eindhoven Storm, schilderij om vrij te maken, Koperdag n.a.v. Symphonie fantastique van Berlioz; op onbedrukt kranten- 7 februari 2010 Koperdag CKE Eindhoven m.m.v. het Brabants papier met vier kleuren plakaat- verf. 32x24 cm. Koperkwintet bestaande uit leden van Het Brabants Orkest. Silvesterschool klas 3/4 (1968) Een dag met ensemble-lessen, masterclasses en optredens kindertekeningen- en verhalenboek Leven Beleven Ontdekken Cursus hardcover, 200 pagina’s, 130 kleurenafbeeldingen en 90 verhalen/ 4-18 januari 2010 Cursus ‘Een Nederlandse Beethoven’ gedichten • prijs E 40 • opbrengst geheel ten bate van goede doelen Eersel - Volksuniversiteit de Muzenval 4-25 januari 2010 Cursus ‘De Romantiek in zicht’ Te bestellen bij ’s-Hertogenbosch - Volksuniversiteit • De Nederlandsche Cacaofabriek zie ook www.treskebruning.nl en pagina 55 www.cacaofabriek.nl, Engelseweg 1b Helmond 8-15 februari 2010 Cursus ‘Van serenade tot symfonie’ 0492 599 055 of 0636304129 • cacao@cacaofabriek.nl Tilburg - Cursushuis Midden-Brabant • Theo Driessen Instituut, Instituut voor muzische vorming Willem Prinzenstraat 43, Helmond | 06 132 417 76 zie ook • Stichting Vriendenkring Deurne Batouri - project AIDS-preventie www.brabantsorkest.nl > maak kennis met het orkest > educatie 0493 310490 040 265 56 81 · avcampen@brabantsorkest.nl januari / februari 2010 • deKlank 27
  • 28. Mich Khalifa Mic el Khali Giel Vleggaar en de bekoring van discomuziek K an een klassiek orkest uit de voeten met discoklanken? Het Brabants Orkest neemt de proef op de som met Dead as Disco, een vrolijk stuk uit 2006 van de Amsterdamse componist Giel Vleggaar waarin muzikale knipogen naar de goeie ouwe tijden een belangrijke rol spelen. Een gesprek met een jonge, gedreven, en succesvolle componist: ‘Als je je in discoland begeeft, moet je de taal spreken.’ Voor alle duidelijkheid: Giel Vleggaar (1974) schrijft muziek voor de klassieke concertzaal, niet voor de nacht- club. In Dead as Disco hanteert hij een traditionele orkestbezetting, met als enige toevoeging een Fender Rhodes, het elektrische toetsinstrument dat decennia lang de sound van funk, soul en later disco mede be- paalde. Op gezette tijden moeten orkestleden wel ritmisch in hun handen klappen. Bij de eerste uitvoering door de Radio Kamer Filharmonie drie jaar geleden liet Vleggaar aan het plafond van Vredenburg Utrecht een discobal ophangen, die aan het eind naar beneden zou moeten storten. Dat laatste ging de concertorganisatoren een tikkeltje te ver. ‘Dead as Disco is een spel zonder pretenties’, benadrukt Giel Vleggaar. ‘Ik wilde gewoon kijken hoe ver ik met discogebaren kon gaan. Maar als je je in discoland begeeft, moet je wel de taal spreken. Daarom heb ik eerst twee weken lang intensief naar opnames uit de oude doos geluisterd. Ik ontdekte toen dat er veel verschillende stromingen in de discomuziek van de jaren zeventig zijn geweest. De Bee Gees-klank die veel mensen wellicht met disco associëren is slechts een blanke afgeleide van een groot en complex zwart gebeuren.’ ‘De liefhebber zal horen dat ik in Dead as Disco naar verschillende nummers van toen verwijs. Stevie Wonder zit erin, Earth, Wind and Fire ook. Naast deze blijde, optimistische klanken uit de jaren zeventig sta ik ook met Let’s Get Physical van Jane Fonda stil bij het grimmige vervolg begin jaren tachtig, toen het orkest uit de dansmuziek verdween.’ Lofzang en requiem Behalve een lofzang is Dead as Disco – de titel zegt het al – ook een requiem voor een muzieksoort die vrij abrupt verdween. Maatschappelijke kritiek op discosterren, de opkomst van punk en veranderende smaken worden meestal als redenen genoemd. Volgens Giel Vleggaar gaven financiële afwegingen de doorslag: ‘Rond 1980 deed de drumcomputer zijn intrede in de studiowereld. Deze moderne synthesizer werd veel goedkoper dan de hele stoet orkestmusici die tot dan toe voor de opnamesessies nodig was. Producenten trokken al snel hun conclusies.’ t 28
  • 29. ‘Zolang er film is, zal het orkest als instituut overleven.’ januari / februari 2010 • deKlank 29
  • 30. 30
  • 31. Een parallel met de huidige orkestperikelen in Nederland dringt zich op, aldus Vleggaar, die zich druk maakt over de flinke subsidiekortingen waarmee orkesten en ensembles te kampen hebben. Toch blijft hij positief gestemd over de toekomst van het symfonieorkest. Filmmuziek is volgens hem de redding. ‘Zolang film er is, zal het orkest als instituut overleven. Soundtracks worden nog steeds in symfonische bezetting opgenomen. Kaskrakers van Steven Spielberg of George Lucas hebben bij veel mensen een ‘onbewust bewustzijn’ tot stand gebracht over het bestaan van zoiets als een orkestklank. Neem een leek mee naar een orkestconcert en de kans is groot dat hij roept: ‘Dit klinkt als de Raiders of the Lost Ark!’ ’ Giel Vleggaar © NRC Handelsblad | Maurice Boyer Zelf wil Vleggaar in principe geen filmmuziek schrijven, omdat hij niet ondergeschikt wil zijn aan een regisseur. Hoewel, dromen mag altijd. Lachend: ‘Als men mij volledige onafhankelijkheid en een flinke zak met geld garandeert, dan doe ik het wel!’ Belangstellende filmproducenten zullen even geduld moeten hebben, want Vleggaars agenda voor de komende drie jaar zit al vol. De laatste tijd weten prestigieuze opdrachtgevers als de ZaterdagMatinee en het Holland Festival hem te vinden. Sinds het succes van Dead as Disco heeft hij al zes nieuwe werken geschreven waarvan het meest recente, Fünf, in februari 2010 door het Nederlands Studenten Orkest ten doop wordt gehouden. Als uitgangspunt bij elke nieuwe compositie bedenkt Vleggaar een obstakel dat als uitdaging én als beperking ‘Crumb is een moet dienen. Dat deed hij voor het eerst in 2004 met Appalachia, een werk voor akoestische gitaar en ensemble waarin bluegrass, een subgenre binnen de countrymuziek, als inspiratiebron diende. Vorig jaar richtte Vleggaar volkomen vrije zich in Ayre of Solace op de delicate muziek van de zeventiende-eeuwse componist John Dowland. geest, die mij ‘Aha-ervaring’ Nadat hij het referentiekader bepaald heeft, gaat hij op een intuïtieve manier te werk. Dat leerde hij onder meer uitgedaagd tijdens een masterclass met de inmiddels tachtigjarige componist George Crumb. Vleggaar: ‘Crumb is een volkomen vrije geest, die mij uitgedaagd heeft buiten mijn grenzen te treden. “I am a stumbler”, zei hij altijd: heeft buiten “ik bots tegen dingen aan”. Dat spreekt me erg aan. Nog belangrijker voor mij is de invloed van Tom Robbins, schrijver van boeken als Even Cowgirls Get the Blues: hij maakt geen vooropgezet plan, begint gewoon bij mijn grenzen bladzijde één en houdt op bij de laatste pagina.’ ‘Op deze manier komen de leukste invallen. Dat heb ik ervaren in Dead as Disco. Ik wist vaag dat ik met een te treden.’ grote klap wilde eindigen. Pas toen ik met het eind bezig was, viel het kwartje: de drie zware akkoorden waarmee ik op dat moment aan het experimenteren was, leidden mij tot de de ritmische cel waarop We Will Rock You van Queen gebaseerd is. Het was een 'aha-ervaring' waarvan ik zelf in de lach schoot. Voor de zekerheid ben Giel Vleggaar ik hiermee bij twee ervaren collega’s te rade gegaan.’ Een van die collega’s was Theo Verbey, zijn voormalige compositiedocent op het Conservatorium van Am- sterdam, en dit seizoen composer in residence bij Het Brabants Orkest. Vleggaar is blij dat Dead as Disco met twee werken van zijn voormalige leermeester geprogrammeerd staat. ‘Theo heeft mij veel geleerd: techniek uiteraard, maar ook discipline, een goede werkmethode en inzicht in het orkest. Maar componeren is net als autorijden: je leert het pas echt al doende, nadat je examen hebt gedaan.’ Dead as D sco Dead as Disc van Giel Vleggaar r 22 januari 2010 · zie p.40 januari / februari 2010 • deKlank 31
  • 32. In de 225 jaar dat Koninklijke Broese en Peereboom ondertussen bestaat blijven wij zoeken naar verbetering. Die vinden wij op alle gebied, of het nu gaat om ISO-keurmerken of om de optimalisatie van onze bedrijfsprocessen. Maar dat is voor ons niet genoeg. Wij staan al jaren voor kennis, doeltreffendheid en kleurrijk in onze producten en dat doen wij op een dynamische, vooruitstrevende en toonaangevende manier. Dat doen we omdat we Broese zijn! Wij zijn ook u graag van dienst! ontdek het grafisch landschap 32
  • 33. Paul Janssen Pa l Jansse Van Oetelkonzert tot Brood op de planken H et is een belangrijke cesuur in het Brabantse kalenderjaar: carnaval. Sinds 1965 draagt Het Brabants Orkest bij aan deze feestvreugde. Eerst aarzelend, maar inmiddels vol overtuiging. Ook de Proms en de cross-overconcerten golden jarenlang als een ‘ideale afwisseling op de reguliere concertpraktijk’. Het moest er van komen, en het kwam er van. Als ’s-Hertogenbosch Oeteldonk wordt en de macht voor even in handen is van carnavalsvereniging De Oetels en Prins Carnaval kunnen er vreemde dingen gebeuren. Zo was het verzoek dat Het Brabants Orkest in 1964 kreeg goed voor menig gefronste wenkbrauw. De carnavals- vereniging wilde net als in Limburg met het Limburgs Symfonie Orkest een carnavalsconcert organiseren met Het Brabants Orkest. Het was natuurlijk een vorm van vloeken in de kerk, want de artistieke drijfveren van de klassieke musici waren niet werkelijk te rijmen met de jolijt die de carnavalsvierders het liefste wilde horen, maar op dinsdag 23 februari 1965 was het eerste Oetelkonzert in het Bossche Casino een feit. ‘As d’n diregènt d’raon komt (hij is groot zat en nie van de maogerste, dus ge kèkt um nie over ut hoofd), moete heel hard klappe’, zo meldde het eerste programmaboekje, om maar te onderstrepen dat Het Brabants Orkest vooral had toegestemd omdat het bestuur mogelijkheden zag om nieuw publiek aan te boren. Een moeilijk proces De vormgeving van het Oetelkonzert lag op het bord van ‘carnavalsdirigent’ Sef Pijpers, hoornist van het orkest en een ervaren harmonie- en fanfare- dirigent. De man die jarenlang de vaste dirigent voor de carnavals- concerten zou blijven, zette de toon met concerten waar genoeg te beleven was voor de musici, maar waar ook de carnavalsvereniging en de feest- vierende massa uitstekend mee leven kon. ‘Een moeilijk proces’, noemde Pijpers zijn werk in het jubileumboek Een bevlogen orkest uitgelicht. ‘Een hels karwei om het repertoire nieuw en levendig te houden. Zowel het publiek als het orkest zijn veeleisend en kwalitatief goede carnavaleske stukken zijn dun gezaaid.’ Pijpers wist de grootste gemene deler te vinden tussen grap en goede muziek en scoorde met uitstekende bewerkingen en intrigerende op- drachten aan Brabantse componisten. Zo schreef Louis Toebosch het t Het orkest repeteert onder leiding van Sef Pijpers met Jasperina de Jong 1974 januari / februari 2010 • deKlank 33
  • 34. selectie van artiesten bij carnavalsconcerten 1967 Toon Hermans 1969 Marie-Cécile Moerdijk 1977 Ad Brockino, zingende zaag 1979 Toots Tielemans 1981, 1993 Mini & Maxi 1982 Louis van Dijk, Daniël Wayenberg en Tobi Rix 1983 Paul van Vliet 1987, 1992 Marco Bakker 1988 Caroline Kaart en Karin Bloemen 1989 Seth Gaaikema 1996 Henk Poort 1997 Anneke Grönloh 1998, 1999, 2000, 2002, 2004 Erik Brey (Purper) 2005 Joop Braakhekke 2009 Geert Chartrou, kunstfluiter en Ernst Daniël Smid André Rieu sr. en Prins Amadeiro XXI Concert voor tuba en piccolo en ging het carnavalsconcert vaak om 20.11 uur van start met de Openingsfanfare van Johannes Sebestioan Gètjesmoaker, de schuilnaam die Jo van den Booren aannam om zijn bijdrage aan de feestvreugde te leveren. Knoerissenconcert Naast het programma waren het vanaf 1967 ook de gastsolisten die het Oetelkonzert tot een groot succes maakten. Meteen in 1967 zorgde Toon Hermans voor een onvergetelijk concert en ook in latere jaren wisten artiesten als Marie-Cécile Moerdijk, Daniël Wayenberg, Mini & Maxi, Paul van Vliet, Joop Braakhekke en Karin Bloemen, die samen met Caro- Toon Hermans dirigeert Het Brabants Orkest line Kaart de zaal veroverde met een hilarische vertolking van Rossini’s Kattenduet, het carnavalsconcert steviger tijdens het Carnavalsconcert in 1967 op de kaart te zetten. Ook het concert met Toots Tielemans groeide uit tot een memorabele gebeurtenis. ‘Toots zat vrolijk te improviseren tijdens de repetitie en de dirigent wist niet waar we waren’, herinnert eerste klarinettist Arno van Houtert zich. ‘Hij vroeg het aan de mondharmonicaspecialist. Toots antwoordde: “Daar moet je mij niets over vragen; ik kan geen noot lezen”. Het werd uiteindelijk een geweldig concert.’ Al in 1967 kwam er een carnavals- Caroline Kaart en Karin Bloemen 1988 concert bij. Het Knoerissenconcert in de Udense Markthal. Dit concert werd door de musici van het orkest al snel gezien als een opwarmertje voor het Oetelkonzert de dag erna. Al kon het er ook erg gezellig toe- gaan. Zo gaat het gerucht dat ver- schillende musici de nacht door- haalden en nog steeds in hetzelfde rokkostuum op de repetitie kwamen na het concert in Uden. In de jaren tachtig groeide het aantal carnavals- concerten met het Concert carnava- lesk in Eindhoven, het Kruikenconcert in Tilburg en Concordia’s Carnaval Concert in Breda uit tot vijf. Een Marie-Cécile Moerdijk 1969 volle week feestgedruis. 34
  • 35. Carnavalsconcert in Eindhoven, 2003 © Jan Swinkels Verkleedtraditie Sef Pijpers had toen al afscheid genomen van het orkest. In 1976 legde de artistieke grondlegger van de carnavals- concerten het dirigeerstokje neer. In eerste instantie vond men een goede vervanger in de Limburger André Rieu sr. [inderdaad ‘de vader van…’], die veel carnavalservaring had met het Limburgs Symfonie Orkest. Vanaf 1981 trok de ‘Brabantse Amsterdammer’ Jan Stulen de kar. Stulen nam het concert zeer serieus en wist het uit te bouwen tot een thematisch geheel. Het publiek schikte zich met de mooiste uitdossingen naar het heersende thema. Alleen het orkest bleef jaren- lang achter. Het verscheen keurig in rokkostuum om toch maar het onderscheid te maken tussen het feest en de ernst. Tot een paar jaar geleden. Toenmalig orkestdirecteur Stan Paardekooper loofde in een vrolijke bui een prijs uit voor de best verklede orkestgroep. ‘Ik weet niet of de prijs ooit is uitgereikt, maar de verkleedtraditie is gebleven’, zegt Van Houtert. ‘Nu zien we er tenminste niet meer uit als obers.’ De verkleedpartij staat ook voor de acceptatie van het carnavalsconcert onder de musici. ‘Een ideale afwisseling op de reguliere concert- praktijk’, zo noemde fagottist Alessandro Bravin rond de millenniumwisseling de carnavalsconcerten. Wodka proms Die ‘ideale afwisseling’ geldt ook voor de Promsconcerten die tussen 1970 1970 Trio Louis van Dijk 1971 Trio Louis van Dijk en Ekseption en 1986 vooral in samenwerking met het Trio Louis van Dijk in de Brabant- 1972 Trio Louis van Dijk, Focus en Emmy Verhey hallen plaatsvonden en voor de cross-overconcerten die in de jaren 1973 Trio Louis van Dijk, Farce Majeur en The Chris Hinze Band negentig en ook de laatste jaren weer met een zekere onregelmatigheid 1974 Trio Louis van Dijk en Jasperina de Jong in Eindhoven plaatsvonden. In 2008 zongen René Froger, Rob de Nijs 1975 Trio Louis van Dijk en Conny Stuart en Glennis Grace nog de sterren van de hemel, maar het meest spraak- 1976 Trio Louis van Dijk en Gerard Cox & Frans Halsema makende cross-overconcert vond ongetwijfeld in 1998 plaats met de t 1977 Trio Louis van Dijk, Conny Stuart, Jules de Corte en Thijs van Leer 1978 Dutch Swing College Band, Roemeens Orkest Andreï Sarbán 1979 Pieter van Vollenhoven en Frida Boccara 1980 Trio Louis van Dijk en Daniël Wayenberg 1981 Trio Louis van Dijk en Flairck 1982 Lori Spee 1983 Flairck 1984 Trio Louis van Dijk, Berdien Stenberg en Maria Orán 1985 Louis van Dijk & Pim Jacobs en Jos Brink 1985 Louis van Dijk & Pim Jacobs en Albert West 1986 Demis Roussos Rob de Nijs © Marc Bolsius © Freddie2.nl januari / februari 2010 • deKlank 35
  • 36. hoogtepunten cross-overconcerten 1995 Thijs van Leer 1997 Huub van der Lubbe (Buitenboel openlucht- concert Eindhoven) 1998 Herman Brood (Buitenboel openlucht- concert Eindhoven Vera Mann (’s-Bosch) 1998 Vera Mann 2007 Glennis Grace en Do 2007 Pia Douwes 2008 René Froger, Rob de Nijs en Glennis Grace (Würth openluchtconcert ’s-Hertogenbosch) Jaap van Zweden en Herman Brood in 1998 Nederlandse rocklegende Herman Brood. ‘Herman was heel zenuwachtig’, herinnert Van Houtert zich. ‘Hij kwam te laat op de repetitie en hij vroeg de orkestinspecteur meteen om een fles wodka.’ Jaap van Zweden dirigeerde en langzaam brak de spanning. ‘Geef het orkestje ook maar wat te drinken’, sprak Brood toen de drank arriveerde. ‘Hij zweette als een otter, maar hij kreeg er duidelijk plezier in. Al snel stond hij met ontbloot bovenlijf en vol overgave te zingen.’ ‘Geef het orkestje ook maar Vrolijke cesuur Het zijn de momenten dat het orkest even over het muurtje kijkt, momenten die wat te drinken’, sprak Brood een andere instelling vragen van de klassiek geschoolde musici, en momenten die daarom even leerzaam als kostbaar kunnen zijn. De Proms behoren tot het toen de drank arriveerde. verleden, maar het Carnavalsconcert – vanwege de werkdruk tegenwoordig alleen nog in ’s-Hertogenbosch en Eindhoven en in 2010 weer samen met Karin Bloemen en onder leiding van Jan Stulen – blijft een vrolijke en inmiddels onmisbare cesuur in de jaarkalender van de orkestmusicus. In polonaise met Het Brabants Orkest · 9 februari 2010 ( s-Hertogenbosch en 12 februari 2010 (Eindhoven) (’s-Hertogenbosch) Carnavalsconcert 2005 © Ramon Mangold 36
  • 37. deColumn S t e p h e n We s t r a Het kleine oude huis Ik vind oude auto’s mooier. Ik vind oude huizen mooier. Ik vind een in leer gebonden boek, goud op snee, met dik papier dat niet vergaat maar zachtjes meebruint met de tijd, mooier. Ik heb liever een stevige lp, een bakelieten 78-toeren liefst, dan zo’n iel-glimmende cd, liever een ingelijst schilderij dan een compositie uit plexiglas. En ik weet wel zeker dat ik Europa mooier had gevonden toen het nog helemaal met bos was bedekt, dan nu, opengebroken door steden, snelwegen, vuilstortplaatsen, winter- sportoorden, Maasvlaktes en Ikea’s. En toch denk ik, desondanks: het mag allemaal waar zijn, vroeger was alles minder… Het zit zo. Ik kwam er op toen ik onlangs in de trein van Utrecht naar had ongetwijfeld een hoop plezier toen hij hoorde hoe, in zíjn opdracht, Leiden reisde. Bij station Woerden zag ik iets bijzonders. Vlak naast deze Mozart een perfect werkje had afgeleverd; toch denk ik niet dat het station, een beetje alleen, vergeten, verlegen en misschien toch die muziek, de grandioze dubbele octaafsprongen aan het begin, de stiekem bewonderd stel ik me voor, viel me daar opeens een oud intreurige hobo-bes die in de romance van het tweede deel een klein huis op. Eind negentiende eeuw ongeveer. Het was paar keer tussenbeide komt, het quasi plechtstatige eigenlijk niet zo heel klein, maar de verhoudingen menuet, de feeërieke achtervolging van de finale waren net iets bescheidener dan bij bouwsels hem beter heeft gesmaakt dan een gemiddelde van nu. De deuren donker klimop-groen marsepeinbonbon, een spannende jachtpar- geverfd. Keurige, ja haast gesteven witte tij of een glimp van de spartelende blote kozijnen. Een zadeldak. Bleke kiezelstenen benen van zijn maitresse. Ik echter hoor in het smalle tuintje ervoor. En een bankje. deze symfonie aangeraakt door het patina Ik vond het heel lief en schattig, het was of der nostalgie. Het is een vergezicht in de de wereld van Schoolidyllen en Dik Trom tijd. Het sleept me weg uit de bezorgdhe- herleefde, je had er een strik om willen doen. den van hier en nu. Die muziek maakt je verliefd, o stapel- Ervan vergeven verliefd, al heb ik geen idee op wie of wat Ik vond het zo mooi. Ik, anno 2010. En mis- – hetgeen logisch is, want de Haffner verwijst schien ook wel een paar andere reizigers die op dat naar iets beters, iets ‘anders’, een betere, andere moment uit het coupéraam keken. Wij zijn bevoorrecht! wereld, de Elyzeese velden en maak je daar maar Want, dacht ik, is dat huisje nou altijd zo mooi gevonden? eens een concrete voorstelling van. Heeft men er altijd van opgekeken? Het is toch ook weer niet zo héél bijzonder. In de tijd dat het werd gebouwd, was Nederland vergeven Het oog van nu van dit soort huisjes, tot vervelens toe. Het is dat het nu naast het futu- Ik ben blij dat ik nu leef. En niet in 1782, toen Mozart deze symfonie ristische station van Woerden staat, dat de indruk wekt elk moment schreef. Het was me waarschijnlijk niet als iets bijzonders opgevallen. als ruimteschip naar Mars te kunnen afreizen. Wat heb ik een geluk! Vroeger was alles beter, zegt men, maar daar moet je wel oog voor Dus ziet u, vroeger was alles minder, want toen kon je zulke huisjes hebben. Het oog van nu. Op 22 januari speelt Het Brabants Orkest nog nauwelijks bewonderen en nu is het bevallige ding in staat iemands muziek van Theo Verbey, Giel Vleggaar en John Adams. Wat ik van die dag te verheffen. muziek vind? Geen idee. Het is muziek zoals die nu geschreven wordt. Dus liever kom ik er over een eeuw of twee nog eens naar luisteren. Vergezicht Iets vergelijkbaars geldt denk ik ook wanneer je nu klassieke muziek hoort. Zal de schoonheid van, om iets te noemen, Mozarts Haffner- symfonie indertijd ook zo zijn opgevallen? Stamitz, Cimarosa, Canna- bich, Hummel, Kozeluch, Michael Haydn, en talloze anderen – ze Nieuwe muziek van Verbey, Adams en Vleggaar, maken de encyclopedieën dik – spraken dezelfde muzikale taal als oude muziek van onder anderen Brahms, Mendelssohn, Fodor, Beethoven en Mozart · zie pagina’s 38, 40, 42 en 44 Mozart. Het was heel gewoon om zo te componeren. De heer Haffner januari / februari 2010 • deKlank 37
  • 38. P R O G R A M M A T O E L I C H T I N G 14, 15, 16 en 17 januari 2010 De echtelijke staat Beethoven trouwde nooit. Dat was geen principiële keuze maar een noodlottig Het Brabants Orkest gegeven. Hij had best gewild, graag zelfs – lees er de brieven aan de ‘Unsterbliche Christoph Poppen dirigent Geliebte’ maar op na – maar hij was nu eenmaal niet de gemakkelijkste. Een man Nathalie Stutzmann alt die mogelijk alleen toch beter af was, want cholerisch, opvliegend, chaotisch, Brabant Koor achterdochtig, ongemanierd. Een en ander mag deels worden verklaard uit zijn tragische doofheid, en zijn inborst was doodgoed, maar uiteindelijk was doofheid Ludwig van Beethoven 1770-1827 óók al geen pre als je een geschikte echtgenoot wilde zijn. Zijn idealistische ge- Elegischer Gesang opus 118 1814 dachten over het huwelijk leefde hij uit in zijn opera Fidelio, een lofzang op het huwelijk. In de tijd dat Beethoven die z’n definitieve gedaante gaf, in 1814, com- Felix Mendelssohn Bartholdy 1809-1847 poneerde hij ook het Elegischer Gesang. Alweer een loflied op de echtelijke staat. Hymne / Drei geistliche Lieder und Fuge Het was een geschenk voor zijn vriend baron Johann Baptist Pasqualati. Diens voor alt, koor en orkest opus 96 1840/1843 vrouw Eleonora was op haar 24ste overleden Hymne: ‘Laß, o Herr, mich Hilfe finden (waarschijnlijk in het kraambed). Beethoven Choral: Deines Kind’s Gebet erhöre probeerde hem met dit aangrijpende werk Herr, wir trau’n auf deine Güte troost te bieden. Er zijn nog enkele andere Fuge: Laßt sein heilig Lob uns singen opmerkelijke associaties met Fidelio: de heldin daarin heet Leonora, bijna zoals Johannes Brahms 1833-1897 Pasqualati’s vrouw dus. En het Elegi- Altrapsodie opus 53 1869 scher Gesang staat in E-groot, een ta- pauze Ludwig van melijk ongebruikelijke toonsoort, maar Beethoven litho naar Anton Dietrich, 1821/1822 wel de hoofdtoonsoort van Fidelio. Giuseppe Verdi 1813-1901 Quattro pezzi sacri 1889/1897 Uitersten Ave Maria Het oeuvre van Mendelssohn slingert tussen wereldlijk en geestelijk. De componist Stabat Mater van symfonieën als de joyeuze Italiaanse en de pittoreske Schotse, schreef ook Lauda alla Vergine Maria strenge oratoria als Paulus en Elias – en als het even had meegezeten was er ook Te Deum nog een Christus gekomen (Mendelssohn was er mee bezig toen hij stierf). In de winter van 1840 schommelden zijn plannen ook weer eens tussen de twee uiter- sten. Zou het een opera worden over het Nibelungenlied? Boeiende stof, maar wat Eindhoven te doen met die overdaad aan stervende Teutoonse helden (Wagner zou er later donderdag 14 januari 2010 vier opera’s voor nodig hebben). Dus koos hij maar voor een compact religieus Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur Inleiding: Michel Khalifa, 19.15 uur Christoph Poppen · dirigent • opgeleid als violist en dirigent Breda vrijdag 15 januari 2010 • meervoudig prijswinnaar als vioolsolist Chassé Theater, 20.30 uur • 1978 Cherubini Quartett opgericht, tevens primarius Inleiding: Michel Khalifa, 19.45 uur • 1988-1995 docent viool en kamermuziek aan Hochschule für Musik in Detmold Tilburg • 1995-2000 docent en rector ‘Hanns Eisler’ Hochschule zaterdag 16 januari 2010 für Musik in Berlijn Christoph Poppen Concertzaal, 20.30 uur © Sasha Gusov • 1995-2006 artistiek leider Münchener Kammerorchester Inleiding: Nico Dezaire, 19.45 uur • 2001-2005 artistiek directeur van International Musikwettbewerb ARD • 2003 docent viool en kamermuziek Hochschule für Musik und Theater, München ’s-Hertogenbosch • 2006 chef-dirigent Deutsche Radio Philharmonie Saarbrücken Kaiserslautern zondag 17 januari 2010 • vermaard om innovatieve programmering, voorvechter hedendaagse muziek Theater aan de Parade, 14.15 uur • omvangrijke discografie bij onder meer EMI, ECM, Aktivraum en Berlin Classics Inleiding: Nico Dezaire, 13.30 uur • www.christophpoppen.com 38
  • 39. im Winter) ‘voor wie balsem tot vergif werd? Die mensenhaat dronk uit de volheid van de liefde? Eerst veracht, nu zelf verachtend, verteert hij al wat hem waardevol maakt in vruchteloos zelfonderzoek.’ Het gaat over een eenzame en afgewezen man die door een winterlandschap reist. Zo voelde Brahms zich zonder Julie. Een erg persoonlijk werk; Brahms sliep met de partituur ervan onder zijn kussen, en ver- bood een jaar lang uitvoering. Gewijd gekrabbel Na Falstaff, 1893, wilde Verdi niet meer. Zijn briljante librettist Boito trachtte hem nog met allerlei Shakespeare-verhalen te verleiden – Anthony & Cleopatra bijvoorbeeld, en King Klooster Engelberg in Zwitserland aquarel door Felix Mendelssohn Lear, een levenslange obsessie van Verdi – Johannes Brahms werk, Psalm XIII, ook bekend als de Hymne voor alt, koor en orkest. Het maar nee. Wel krabbelde hij uit gewoonte elke dag nog wat op papier en zo werk werd postuum gepubliceerd, vandaar het idioot hoge opusnum- ontstonden op zijn oude dag de Quattro pezzi sacri (Vier gewijde stukken) mer 96. En onder een wat misleidende titel, Drei geistliche Lieder (het – so nebenbei ontstaan en nooit als eenheid bedoeld, hoewel nog tijdens stuk heeft vier delen). zijn leven in 1898 in Parijs zo uitgevoerd (uitgezonderd het Ave Maria). Het Ave Maria (1889) was een soort technische uitdaging; een muziek- Een bruidslied tijdschrift had een bijzondere toonladder ontworpen en Verdi besloot Zijn muziek klinkt warm. Maar hij kon zich stekelig en sarcastisch uiten. met dit c-des-e-fis-gis-ais-b iets te doen. Omstreeks die tijd ontstond ook Brahms was geen makkelijk mens; en misschien ook werd het hem niet de lieflijke Lauda alla Vergine Maria op een tekst uit Dante’s Paradiso. In gemakkelijk gemaakt. Dan reageer je wel eens vreemd. Bekend is zijn 1895-1897 kwamen nog het Stabat Mater en het Te Deum. Voor laatstge- grote tragische liefde voor Clara Schumann, iets minder bekend is zijn noemd stuk bestudeerde Verdi talloze Te Deums van andere componisten; affectie voor haar dochter Julie. Ook bij haar was hij aan het verkeerde niettemin eindigt het in tastende onzekerheid – natuurlijk ook om andere adres. ‘Johannes is geheel veranderd’, schreef Clara in 1869 op een dag redenen, Verdi was a-religieus. Het waren zijn laatste gepubliceerde noten. in haar dagboek. ‘Hij komt zelden op bezoek en als hij dat doet spreekt hij alleen maar éénlettergrepige woorden. Ook Julie behandelt hij zo, STEPHEN WESTRA hoewel hij vroeger juist erg aardig tegen haar was. Zou hij echt van haar hebben gehouden?’ Wis en drie – Brahms’ éénlettergrepigheid was te Artikelen bij dit programma wijten aan het feit dat Julie juist had besloten te trouwen: met een ander Portret: Nathalie Stutzmann heeft veel te geven · pagina 6 natuurlijk. Op haar huwelijksdag maakte Brahms bij moeder Clara zijn Teksten van Beethoven, Mendelssohn, Brahms en Verdi · pagina 9 opwachting. In optima forma: met een gitzwarte partituur, de Altrapsodie, deDagboeken III/III: Huwelijksreis in A-majeur · pagina 18 onder de arm die hij somber grijnzend zijn ‘bruidslied’ noemde. Pijnlijke deColumn van Stephen Westra · pagina 37 Romantiek en religie · pagina 46 situatie. ‘Wie verzacht de pijn’, zo luidt de tekst (uit Goethes Harzreise Nathalie Stutzmann · alt Brabant Koor • studie bij moeder, sopraan Christiane Stutzmann • opgericht in 1981 • vervolgstudie aan de Ecole d’art lyrique de • samengesteld uit geschoolde amateurs en l’Opéra de Paris bij Hans Hotter professionele zangers uit Noord-Brabant • 1994 duo met Zweedse pianiste Inger Södergren • dirigent is Louis Buskens, hoofdvakdocent • won onder meer Preis der deutschen Schall- koordirectie aan conservatoria van Groningen plattenkritik, Diapason d’Or en Grammy Award en Tilburg • 2008 oprichting en dirigent kamerorkest Orfeo 55 • vaste muzikale partner van Het Brabant Orkest Nathalie Stutzmann © Divulgação • november 2009, eerste tournees met Orfeo 55 Brabant Koor • werkt samen met gerenommeerde orkesten • 2011 t.g.v. 100ste sterfdag Mahler uitnodiging door Sir Simon Rattle uit binnen- en buitenland voor Derde en Achtste Symfonie in Berlijn, Londen en Amsterdam • voert de grote koorwerken uit, ook hedendaagse composities • werkt met onder anderen Sir John Eliot Gardiner, Sir Simon Rattle, Marc • verleent geregeld medewerking aan scenische en concertante Minkowski, Riccardo Chailly, Christoph von Dohnanyi en Seiji Ozawa opera-uitvoeringen • meer dan 75 cd-opnamen bij RCA, Philips, EMI, DG en Sony • wordt gesubsidieerd door de provincie Noord-Brabant • ontving Chevalier des Arts et Lettres | www.nathaliestutzmann.com • www.brabantkoor.nl januari / februari 2010 • deKlank 39
  • 40. P R O G R A M M A T O E L I C H T I N G 22 januari 2010 Het programma van dit concert is een mooie illustratie van een van de ontwik- kelingen in de klassieke muziek van de laatste pakweg twintig jaar: de synthese Het Brabants Orkest van klassieke muziek met andere genres. Met name jonge componisten verrijken de Hans Leenders dirigent klassieke muziek met een zeer dominante ritmische kracht en een sterke behoefte Ralph van Raat piano aan fysieke energie. Dit concert toont diverse vormen van beïnvloeding. Anton Sie harp Huib Ramaer presentatie Bijna vergeten liedje… Theo Verbey’s Pavane oubliée valt enigszins buiten dit beeld. Het is een kort werk Theo Verbey 1959 voor harp en orkest, antivirtuoos en meeslepend door de consequent volgehouden Pavane oubliée voor harp en strijkers 1995 toon van innerlijke rust. De titel verwijst weliswaar naar een zestiende-eeuwse Italiaanse dansvorm, maar het ritme is eerder regelmatig dan dansant. De term John Adams 1947 oubliée verwijst aldus de componist naar ‘het idee van het improviseren op een Century Rolls voor piano en orkest 1996 motief uit een liedje dat bijna uit de herinnering verdwenen is’. I. II. Manny’s Gym Explosie van energie III. Hail Bop De Amerikaan John Adams werd muzikaal gevormd in de sfeer van de minimal music, maar gaf hieraan al pauze snel een eigen draai. Minimaal aan minimal music is het geringe aantal motieven die vele malen worden Theo Verbey herhaald. In de jaren tachtig nam hij de melodiestijl Triade 1991/1994 I. van de motieven over, maar werden zijn vormen ge- II. varieerder en lardeerde hij zijn muziek met elementen III. John Adams uit de Amerikaanse populaire muziek. Die ingrediën- ten vormen de basis voor zijn pianoconcert Century Rolls waarvan het meest klassieke Giel Vleggaar 1974 is de aanwezigheid van een symfonieorkest. De pianopartij, vooral van het eerste Dead as disco 2006 deel, heeft een drive waarbij vergeleken de meest jazzy passages in de concerten van Gershwin en Ravel toonbeelden lijken van zeer ingehouden hartstocht. Na deze explosie van energie, die in zijn soort net zo compromisloos is als de Pavane van Eindhoven Verbey, lijken in de overige delen de klassieke en niet-klassieke ingrediënten meer vrijdag 22 januari 2010 met elkaar in evenwicht en is de instrumentatie meer dan alleen een versterking van Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur de swingende kracht van de pianopartij. Maar de toon is gezet, niet alleen voor de overige delen, maar ook voor de composities die Adams later zou schrijven. Theo Verbey · composer in residence Hans Leenders · dirigent • studie theorie der muziek en compositie aan • studie directie en slagwerk Rotterdams Conservatorium Koninklijk Conservatorium Den Haag • meervoudig prijswinnaar als slagwerker • 1984 docent compositie aan Koninklijk • 1995-2000 slagwerker Rotterdams Philharmonisch Orkest Conservatorium • 1997 docent orkestdirectie en klassiek slagwerk aan • 1993 en 1997 jurylid internationale compositie- Rotterdams Conservatorium wedstrijd Koningin Elisabeth Brussel • 2001 verving Valery Gergiev bij Rotterdams Philharmo- • 1995 docent compositie aan Conservatorium nisch Orkest t.g.v. opening van het Gergiev Festival van Amsterdam Hans Leenders • 2004 debuut bij het Koninklijk Concertgebouworkest • 1999 en 2007 compositieopdrachten • 2009 tournee New York/Washington kopersectie Kon. Concertgebouworkest Koninklijk Concertgebouworkest • regelmatige samenwerking met Asko Ensemble • ca.40 werken op zijn naam en ca.400 uitvoeringen • bijzondere belangstelling projecten met intercultureel of intermuzikaal karakter • www.facebook.com/pages/Theo-Verbey/108418338723 • cd-opname van onder meer Loevendie’s Nachtegaal met Kees van Kooten en • www.donemus.nl/componist.php?id=24 Noord Nederlands Orkest • www.hansleenders.com 40
  • 41. Ook al is het werk verre van tonaal in de klassieke zin van het woord, er is duidelijk sprake van harmonische zwaartepunten waarvan de werking nog wordt versterkt door de frasering. Naast Mozarts Praagse Symfonie mag als voorbeeld worden genoemd Stravinsky’s orkestmuziek uit de jaren veertig, waarin de Rus strijkinstrumenten behandelt als slaginstrumenten en binnen een herkenbaar patroon vele subtiele accenten aanbrengt, waarvan de sporen bij Verbey hoorbaar zijn in met name het derde deel. Vleggaar Wat Adams op ongegeneerd Ameri- kaanse wijze doet en Verbey op ge- geneerd Hollandse wijze, doet de jonge Nederlander Giel Vleggaar op ongegeneerd Hollandse wijze: klas- Verbey sieke muziek vermengen met popu- Triade van Theo Verbey is inmiddels bijna twintig jaar oud en in die periode laire muziek. De titel Dead as disco vele malen uitgevoerd. Hij schreef het voor Nieuw Sinfonietta Amsterdam dekt de lading vrijwel volledig: dit is (tegenwoordig Amsterdam Sinfonietta) en liet zich inspireren door de discomuziek met een bijna volkomen lengteverhoudingen van Mozarts ‘Praagse’ Symfonie KV504. Wie naar Triade voorspelbare voortgang. Net als bij Giel Vleggaar luistert met in het achterhoofd de symfonie van Mozart hoort een duide- Adams versterkt het orkest de doorgaande puls in de motieven en net als lijke structurele verwantschap. Wie deze verwantschap echter niet kent, bij minimal music zit de werking van de muziek vooral in de eindeloze zal die niet horen. Verbey drijft sterk op de variatie in klankkleur; ontwik- herhaling van het materiaal. Onvoorspelbaar is de orkestratie waarvan de keling in de muziek is grotendeels een kwestie van ritme en melodie. afwisseling het werk structuur verleent. Ook in een ander opzicht is de muziek minder doods dan de titel veronderstelt: vlak voor het einde neemt de muziek een adempauze. EMANUEL VAN OVERBEEKE Artikelen bij dit programma Interview met Ralph van Raat · pagina 22 Portret: Giel Vleggaar en de bekoring van discomuziek · pagina 28 deColumn van Stephen Westra · pagina 37 deVernieuwers IV/VI: Theo Verbey · pagina 48 De ontwikkeling van het Nederlandse muziekleven · pagina 62 Theo Verbey © Simon van Boxtel Ralph van Raat · piano Anton Sie · harp • geboren 1978 • geboren 1982 • 2002 cum laude studie piano Conservatorium • 1997-2006 cum laude Koninklijk Conservatorium bij Ernestine Stoop Amsterdam bij Ton Hartsuiker en Willem Brons • 2002 finalist Vera Dulova Harpconcours Moskou • 2003 cum laude studie muziekwetenschappen • 2004 winnaar ARD Musikwettbewerb • 2005 eerste solo-cd • vervolgstudie piano bij Claude Helffer, Parijs, • 2007 aangesteld als solo-harpist bij Het Brabants Orkest Ursula Oppens (Chicago), Liisa Pohjola (F) en • www.antonsie.nl Pierre-Laurent Aimard, Musikhochschule Köln Ralph van Raat © Marco Borggreve • meervoudig prijswinnaar pianoconcoursen Huib Ramaer · presentatie • 2006 zesdelige radioserie voor NPS Radio 4 over moderne muziek • werkzaam als presentator, concertinleider en schrijver over muziek • 2008 eigen concertserie in Concertgebouw Amsterdam • verteller of acteur in muziekproducties met theatrale omlijsting • zeer ruime discografie voor onder meer Attaca, Naxos, NM-classics • 2002-2005 columnist bij KRO Radio4 • cd’s met Adams, Rzewski en Tavener in Top 20 wereldwijd • 2004-2006 muziekrecensent bij de Volkskrant • 2009 wereldwijde release cd-box met integrale Naxos-opnamen • producent van cd’s en concerten (Stichting de Muziekmijn) • www.ralphvanraat.com • parttime docent muziekgeschiedenis Hogeschool voor de Kunsten ArtEZ januari / februari 2010 • deKlank 41
  • 42. P R O G R A M M A T O E L I C H T I N G 28, 29, 30 en 31 januari 2010 ‘Geen paradijs’ Rond het midden van de achttiende eeuw belandde een Hongaarse ritmeester met Het Brabants Orkest de naam Fodor via Hannover in Venlo. Daar trouwde hij met een Hollands meisje Jan Willem de Vriend dirigent en onder de kinderen die zij kregen waren drie zoons die later naam maakten in het Ronald Brautigam fortepiano * muziekbedrijf. De jongste, Carolus Antonius (Antoine), speelde als dirigent een Wolf Eekhof presentatie centrale rol in het muziekleven van Amsterdam en leidde daar bijvoorbeeld al in 1803 de eerste Nederlandse uitvoering van Haydns Jahreszeiten. Antoine Fodor 1768-1846 Zijn composities echter zijn ook nu nog springlevend en verrassen door de Symfonie nr.3 in c opus 19 1804 individualiteit die uit de noten spreekt. Het is de taal van Haydn en Mozart die Largo - Allegro assai Fodor spreekt, maar met zijn frisse onbevangenheid, zijn grote overtuigingskracht Adagio non tanto en inventiviteit zou hij een volwaardige gesprekspartner van de twee grote Weners Menuetto (vivace) - Trio Majore zijn geweest. Al meteen bij de inzet van het eerste deel geeft hij Mozart een dikke Vivace agitato - Maggiore knipoog en samen denken zij aan de Jupiter-Symfonie. Maar dan komen de Schubert- achtige wendingen: geen onderonsjes met de jonge romanticus, maar volstrekt Carl Maria von Weber 1786-1826 eigen ingevingen van Fodor. Schubert was toen immers nog maar zeven jaar oud ‘Konzertstück’ voor piano en orkest en zíjn eerste symfonische pogingen dateren uit 1811. Alles in deze symfonie van in f opus 79 1821 Fodor is sprankelend en origineel, en men moet het betreuren dat deze componist Larghetto affettuoso - Allegro passionato - Adagio - in Amsterdam terechtgekomen is, Tempo di marcia - Più mosso - Presto giojoso ‘juist geen paradijs voor de meeste toonkunstenaars’, aldus zijn colle- pauze ga en vriend Johann Wilhelm Wilms. Ludwig van Beethoven 1770-1827 Onder de zakelijke en nuchtere Am- Pianoconcert nr.3 in c opus 37 1800/1803 sterdammers miste hij de artistieke Allegro con brio bevlogenheid waarvan Schubert in Largo zijn vriendenkring optimaal heeft Rondo: Allegro geprofiteerd. Miniatuuropera Eindhoven Webers Konzertstück is in feite zijn donderdag 28 januari 2010 derde pianoconcert, geschreven Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur voor zichzelf in de rol van pianist. Uit de virtuoze pianopartij blijkt Carl Maria von Weber door Caroline Bardua, ca.1820 Breda vrijdag 29 januari 2010 Jan Willem de Vriend · dirigent Chassé Theater, 20.30 uur • vioolstudie Conservatorium Amsterdam Tilburg en Koninklijk Conservatorium Den Haag zaterdag 30 januari 2010 • 1982 oprichting Combattimento Consort Amsterdam Concertzaal, 20.30 uur waarvan hij dirigent en artistiek leider is • gastconcertmeester bij Camerata Bern en Ensemble ’s-Hertogenbosch Oriol Berlin zondag 31 januari 2010 • sinds 2006 chef-dirigent en artistiek leider van het Jan Willem de Vriend Theater aan de Parade, 14.15 uur © Ramon Mangold Orkest van het Oosten • gastdirecties bij onder meer Radio Kamer Filharmonie, Het Brabants Orkest, * Ronald Brautigam bespeelt een fortepiano uit 1815 de Deutsche Kammerphilharmonie, het Zweedse ensemble Musica Vitae, het van de bouwer Salvatore Lagrassa. NDR Sinfonieorchester en de Wiener Concert-Verein • dirigeert geregeld operaproducties van Monteverdi, Händel en Mozart tot Johann Strauss • www.janwillemdevriend.com 42
  • 43. rusting glinsterend in de zon. Een opwaarts glissando leidt de vreugde in van het slotdeel in rondovorm: Presto giojoso. Voor de eerste keer in de geschiedenis lijkt hier, bij Weber, sprake van programmamuziek. Echter het is bíjna de eerste keer, want Beethoven was hem vóór. Onleesbare krabbels Beethovens Zesde Symfonie uit 1808, de ‘Pastorale’, geldt als het eerste belangrijke voorbeeld van muziek die verwijst naar buitenmuzikale ge- beurtenissen. Maar al eerder liet de componist zich door een literair onderwerp inspireren: het langzame deel van zijn Strijkkwartet opus 18 nr.1 uit 1800 schreef hij met de sterfscène van Shakespeare’s Romeo and Julia in gedachten, zoals blijkt uit een brief aan zijn vriend Amenda. Het schijnt zelfs dat hij heeft overwogen om programmatische teksten te schrijven bij zijn pianosonates, maar uitgezonderd sporadische notities zag hij hiervan af. Vast staat echter dat hij bij het schrijven van het tweede deel Een middeleeuwse voorstelling van een kruisridder van zijn Vierde Pianoconcert (1806) dacht aan Orpheus-mythe, en wel aan duidelijk wat een briljante pianist hij moet zijn geweest. Het werk is de scène in de onderwereld. vooral uniek in Webers instrumentale oeuvre vanwege het verhaal achter Beethovens Derde Pianoconcert lijkt echter niet te verwijzen naar een de noten. Men zou het een miniatuuropera kunnen noemen met de piano ‘programma’. Het stuk is verwant aan Mozarts Pianoconcert KV491, even- in de hoofdrol. ‘Zonder dat ik dit van plan was ontstond er een verhaal eens in c-klein, en heeft een in verband met dit stuk, en zo kregen de delen van het concert elk een dramatisch karakter dat ver specifiek karakter’, schreef de componist aan een vriend. De delen gaan verwijderd is van het zon- in elkaar over zoals de vertelling ook doorloopt, maar in de verschillende nige eerste concert, zijn hoofdstukken van het verhaal herkent men in grote lijnen de delen van het directe voorganger. Het klassieke pianoconcert. Aan zijn zeventienjarige leerling Julius Benedict soortelijk gewicht van dit vertelde Weber waar de delen over gingen: Larghetto affettuoso (inleiding): concert is hoog: een drama- een adellijke dame zit in de toren van haar middeleeuwse kasteel en tisch eerste en derde deel denkt vol weemoed aan haar geliefde die met de kruistocht meegegaan is dat contrasteert met de naar het Heilige Land. Allegro passionato (de expositie van een sonate- haast religieuze innigheid vorm): zij ziet haar geliefde voor zich, gewond en stervende op het slagveld. van het Largo. In alle delen Adagio (overgangspassage die de plaats inneemt van een doorwerking): etaleert Beethoven de sym- de dame bezwijmt, maar dan hoort zij geruis in de verte (een opgaande lijn fonische kwaliteiten van het van de fagot leidt naar een nieuwe episode). Tempo di marcia (begin van orkest, en na drie jaar scha- de finale): aan de bosrand verschijnen de kruisridders met hun wapen- ven aan de partituur was bij Ludwig van Beethoven door August von Klöber (1818) de première de orkestpartij volledig uitgewerkt. Maar de pianopartij was Ronald Brautigam · fortepiano hier en daar slechts schetsmatig genoteerd en dit bracht Beethovens • studie pianoa Conservatorium van A’dam blaadjesomslaander, Ignaz Seyfried, in grote verlegenheid: tot zijn schrik • vervolgstudie Londen en VS bij Rudolf Serkin waren er op sommige pagina’s slechts een paar onleesbare krabbels te • 1984 Toekenning Nederlandse Muziekprijs zien. • treedt op met o.a. Koninklijk Concertgebouw- orkest, London Philharmonic Orchestra, KATJA REICHENFELD Gewandhausorchester Leipzig en Orchestre Ronald Brautigam National de France © Marco Borggreve • ontwikkelde zich tot toonaagevend fortpianist en was onder meer te horen met Orkest van de Achttiende Eeuw, Artikelen bij dit programma Freiburger Barockorchester en The Orchestra of the Age of Fodor, Nederlands tijdgenoot van Beethoven · pagina 12 Enlightenment Luistercursussen door Treske Bruning · pagina’s 27 en 55 • bijna 20 jaar een duo met violiste Isabelle van Keulen deColumn van Stephen Westra · pagina 37 • Benjamin Meaker Visiting Professor aan de Universiteit van Bristol De ontwikkeling van het Nederlandse muziekleven · pagina 62 • www.ronaldbrautigam.com Fortepiano · pagina 65 januari / februari 2010 • deKlank 43
  • 44. P R O G R A M M A T O E L I C H T I N G 25, 26, 27 en 28 februari 2010 Arme sloebers Het Brabants Orkest In een brief aan zijn vader verontschuldigt Mozart zich dat hij niet eerder heeft Alan Buribayev dirigent geschreven. Hij wilde net aan een brief beginnen, toen hij werd bestormd door een Roger Muraro piano groep vrienden die hem feliciteerden met zijn naamdag – in veel landen is die dag veel belangrijker dan de verjaardag. Hij vierde de dag daarna buitenshuis en toen hij om elf uur thuiskwam en op het punt stond doodmoe zijn bed in te rol- Wolfgang Amadeus Mozart 1756-1791 len, hoorde hij plotseling vanaf de binnenplaats muziek. En ook nog eens van Serenade in Es voor blazers KV375 1781/1782 Allegro maestoso eigen hand. Twee klarinettisten, twee hoornisten en twee fagottisten trakteerden Menuetto hem op zijn Serenade in Es. Mozart was aangenaam verrast, maar beschreef de Adagio musici als arme sloebers. Muzikanten stonden in die tijd sowieso niet hoog op Menuetto de sociale ladder, maar blazers stonden echt op de onderste sport. In de finale Finale: Allegro van de Serenade kunnen we horen dat deze arme sloebers heel wat techniek in huis moesten hebben. Een paar maanden later richtte Vorst Liechtenstein een Igor Stravinsky 1882-1971 blazersensemble op en bestelde daarvoor muziek bij Mozart. Toen voegde hij Concert voor piano en blazers 1924/1950 aan de oorspronkelijke partituur voor zes blazers twee hobo’s toe. En in deze Largo - Allegro - Più mosso - Maestoso versie wordt de Serenade meestal gespeeld. Largo - Più mosso - Tempo Primo Allegro - Agitato - Lento - Stringendo pauze Benjamin Britten 1913-1976 Simple Symphony opus 4 1933/1934 Boisterous Bourée Playful Pizzicato Sentimental Sarabande Frolicsome Finale Wolfgang Amadeus Mozart Symfonie nr.40 in g KV550 1788 Molto allegro Andante Menuetto - Trio Igor Stravinsky Allegro assai Alan Buribayev · dirigent • Kazachstan, 1979 Eindhoven · donderdag 25 februari 2010 Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur • viool en orkestdirectie Staatsconservatorium Kazachstan Inleiding: József Auer, 19.15 uur • orkestdirectie Hochschule für Musik Wenen • prijswinnaar concoursen Kopenhagen, Zagreb en Trento Breda · vrijdag 26 februari 2010 • 2002-2009 chef-dirigent Astana Symfonieorkest, Chassé Theater, 20.30 uur Kazachstan Inleiding: József Auer, 19.45 uur • 2004-2007 GMD Meiningen Musiktheater, Duitsland Alan Buribayev © Simon van Boxtel • 2007 chef-dirigent Norrköping Symfonieorkest, Zweden Tilburg · zaterdag 27 februari 2010 • 2007 debuut Het Brabants Orkest in Vierde van Mahler Concertzaal, 20.30 uur • gastdirecties Dresdner Philharmonie, Oregon Symphony Orchestra, Orchestra Inleiding: József Auer, 19.45 uur Sinfonica di Milano Giuseppe Verdi en City of Birmingham Orchestra • 2008 chef-dirigent Het Brabants Orkest ’s-Hertogenbosch · zondag 28 februari 2010 • 2009 cd-debuut met Het Brabants Orkest in Prokofjevs Romeo & Julia Theater aan de Parade, 14.15 uur • 2010 chef-dirigent RTE National Symphony Orchestra Dublin Inleiding: József Auer, 13.30 uur 44
  • 45. Pianoles Stravinsky’s Concert voor piano en blazers ontstond in 1924. Hij was in die tijd gefascineerd door blaasinstrumenten en hij bevond zich in zijn neoklassieke periode. Dat kunnen we bijvoorbeeld horen in het ope- ningsdeel dat begint als een suite van Bach. Verder is het duidelijk dat de jazz Stravinsky niet onberoerd heeft gelaten. Omdat hij bang was dat andere pianisten het concert te romantisch zouden spelen, liet hij vast- leggen dat hij vijf jaar lang het alleenrecht had op uitvoering. Vanzelf ging dat niet. Hij nam speciaal daarvoor weer pianoles en studeerde als een bezetene etudes van Czerny. Flarden daaruit horen we dan ook in de humoristische finale. Tijdens één uitvoering was Stravinsky zo nerveus dat hij het begin van het middendeel niet meer wist. Hulpeloos keek hij naar de dirigent, die hem uit de nood hielp door de eerste maten voor te neuriën. Wonderkind Britten Britten was een echt wonderkind. Vijf jaar oud begon hij te componeren, op zijn veertiende had hij al zes strijkkwartetten, een symfonie, een orato- rium en veel pianomuziek geschreven. In 1934 haalde hij al die jeugd- werken weer eens boven water en stuitte toen op zo veel waardevol materiaal dat hij besloot een deel daarvan te verwerken in een symfonie voor strijkers. Hij droeg hem op aan zijn vroegere altvioollerares, dankbaar omdat zij hem in contact had gebracht met Frank Bridge, zijn leraar compositie, mentor en vaderfiguur. ‘Zwarte gedachten’ Mozarts Veertigste Symfonie – we zien het al aan de toonsoort g-klein – zit vol tragiek. Lees je iets over de omstandigheden waaronder hij hem schreef, dan is het erg verleidelijk om leven en werk te koppelen. Zijn dochtertje Theresa was net gestorven, zes maanden oud. Zijn financiële positie was hopeloos, getuige alle wanhopige bedelbrieven die hij stuurde Symfonie, zijn laatste, bijgenaamd ‘Jupiter’, waarin geen spoor van tragiek aan een mede-vrijmetselaar. Toch vraag je je af hoe het mogelijk is dat te bekennen valt. Hij componeerde deze drie symfonieën niet op bestel- diezelfde Mozart een maand eerder zijn zonnige 39ste Symfonie kon ling, maar uit innerlijke drang. Tijdens het scheppingsproces lukte het schrijven. En twee weken na het voltooien van zijn Veertigste de 41ste hem waarschijnlijk te ontsnappen aan ‘mijn zwarte gedachten’, zoals hij zelf schreef. We weten niet of hij de 39ste en de 41ste Symfonie ooit heeft horen uitvoeren. De 40ste waarschijnlijk wel, omdat er twee versies van Roger Muraro · piano bestaan, een met, en een zonder klarinetten. • geboren 1959 uit Venetiaanse ouders • studeerde anvankelijk saxofoon aan THIJS BONGER Conservatorium van Lyon • 1977 studie piano aan Conservatoire National Op www.concertzender.nl (klik op ‘zoeken’ en typ naam componist) kunt Supérieur de Musique in Parijs bij Yvonne u radioportretten beluisteren van Thijs Bonger over Russische componisten Loriod als Skrjabin, Borodin, Balakirev, Glinka, Ljadov, Cui en Ljapoenov. Roger Muraro • prijswinnaar van diverse pianoconcoursen © Bertrand Desprez • wordt beschouwd als ene van de grootste uitvoerders van het repertoire van Olivier Messiaen • Messiaen droeg meerdere werken aan hem op • 2001 ontving hij de Victoire de la Musique • werkte met vooraanstaande dirigenten als Zubin Mehta, Valery Artikelen bij dit programma Gergiev, Kent Nagano en Sylvain Cambreling deColumn van Stephen Westra · pagina 37 • http://rogermuraro.artistes.universalmusic.fr Amateurs in de ware zin van het woord · pagina 52 januari / februari 2010 • deKlank 45
  • 46. Emanuel Overbeeke m nuel Overbeek Romantiek en religie R eligie en kunst zijn van alle tijden en in elke periode met hun tijd meege- gaan. De verandering van muzikale taal in Europa aan het begin van de negentiende eeuw en de nieuwe wijze waarop componisten uiting gaven aan religieuze onderwerpen en gevoelens, is niet los te denken van de veranderingen binnen het christendom. Het is onmogelijk te zeggen wat hier kip en wat ei is, maar de relatie tussen de twee is evident. Ook al is romantiek een veelzijdig en innerlijk tegenstrijdig fenomeen, de globale verschillen tussen de Ro- mantiek en de voorafgaande Klassieke periode waren groot. De Romantiek had wezenlijk andere ideeën over expressie en geloof dan de Klassieke periode. Voor de klassieken, en zeker de katholieken onder hen, was geloof bovenal een collectieve ervaring waarin weliswaar ruimte bestond voor individuele emoties, maar waarin het persoonlijke ondergeschikt was aan het algemene. In navolging van zijn katholieke tijdgenoten en directe voorgangers, zag Joseph Haydn zijn muziek als een verklanking van universele waarden. Daarbinnen was gelegenheid voor persoonlijke accenten, maar muziek was een verklanking van algemene waarheden, niet de expressie van hoogst individuele gevoelens. Ook de vroege missen van Mozart zijn geschreven vanuit deze ideeën. Veelzeggend is ook dat componisten zich destijds wendden tot standaardteksten, niet tot unieke, individuele uitingen. De hemelse heerscharen door Fra Angelico, ca.1430 Individuele relatie met God En zoals de kunstenaar zijn plaats kende binnen de heersende stijl, zo kende de mens zijn plaats in de kosmos ten opzichte van God. Geloof betekende onderdanigheid van de mens aan God en bovenal verticale verantwoording jegens een wezen dat niets ontziend was en zich niet liet vermurwen door wie of wat ook. Die verticale band had uiteraard gevol- gen voor de horizontale band met de medemens, maar het horizontale was altijd een afgeleide, nooit een hoofdzaak. Het eerste teken van ver- andering was voor 1800 zichtbaar bij de protestanten, die de individu- ele relatie met God voorop stelden; het tweede teken kwam van de we- tenschappers die bijbelse inzichten als wetenschappelijk onverdedigbaar terzijde schoven. 46
  • 47. Geloofszekerheden Die twee veranderingen versterkten na 1800 de belangrijkste twee vernieuwingen van de Romantiek. De eerste is de behoefte zich te bevrijden van het collectieve ten gunste van primair persoonlijke uiting, zowel in de kunst als in de religie. De grote revolutionair op beide fronten was Beethoven, die in zijn muzikale taal ver- gaand brak met wat destijds gangbaar was en in zijn zetting van de standaardtekst in zijn beide missen een duidelijk onderscheid maakte tussen wel en niet rationaliseerbare geloofszekerheden. God was voor hem nog wel een bepalend element in zijn denken en handelen, maar dit moest vooral blijken uit zijn horizontale gerichtheid, niet zozeer uit de verticale. Het slotkoor van Beethovens Negende is daarom wel opgevat als de seculiere versie van zijn Missa solemnis. Het klassieke drama heeft plaats gemaakt voor een soms kitscherige uitbeelding. Duits boven Latijn De volgende stap werd na 1830 gezet door de Duitse romantici. Het geloof werd bovenal een horizontale manifestatie van een persoonlijk metafysisch besef en daarmee grotendeels ontdaan van de dramatische confrontatie tussen de oppermachtige God en de machteloze mens. In combinatie met de artistieke behoefte aan een individuele expressie resulteerde dit in onder meer de beide oratoria van Mendelssohn en Ein deutsches Requiem van Brahms. Wat diverse conservatieve theologen stoorde in dit laatste werk, was niet zo zeer de keuze voor het Duits boven het Latijn, maar het primaat van het menselijk mededogen boven de rol van de metafysica. Was deze nieuwe theologische opvatting weliswaar nog grotendeels het domein van sommige denkers en artiesten en nog maar in beperkte mate doorgedrongen tot brede lagen van de bevolking, het feit dat onder meer theologen onderling over deze kwestie van mening verschilden, betekende een enorme breuk met de cultuur van voor de Romantiek. Walm en wierook Is deze protestantse religieuze muziek van Mendelssohn en Brahms qua idioom gedeeltelijk een geromantiseerde voortzetting van de muziek van Bach (Mendelssohn was jood en werd protestant, Brahms was protestant en werd agnost), ook de katholieke religieuze muziek gaf een eigentijdse draai aan oude kenmerken. Wat bleef was de affiniteit met het theater en daarmee de behoefte aan uiterlijk drama, maar wat veel sterker werd, was de inbreng van de wereldlijke muziek, met name van de opera en de sentimentelere vormen van seculiere muziek, vooral salonmuziek. Vergelijk de kerkmuziek van Haydn en Mozart met die van Donizetti en Saint-Saëns en het klassieke drama heeft plaats gemaakt voor een soms kitscherige uitbeelding. Het Requiem van Fauré werd door componist en muziekpublicist Elmer Schönberger zelfs ooit aangeduid als een roze prentbrief- kaartjesparadijs. Fauré’s Requiem verdient, vind ik, een beter oordeel, maar veel katholieke kerkmuziek lijdt inderdaad onder een overdosis aan walm en wierook. Geen wonder dat de katholieke kerk de negentiende eeuw een dieptepunt noemde in de katholieke muziekgeschiedenis. Geen wonder ook dat de katholieke kerk, diep ontevreden als ze was over de intellectuele ontwikkelingen sedert de Verlichting en de Franse Revolutie, zich na 1815 sterk begon in te zetten voor het ancien régime, muziek bij uitstek, het gregoriaans. Katholieke componisten verwerkten dit in hun composities, maar verruimden de eenvoudige oude melodieën tot extatische en geëxal- teerde bouwwerken met een uiterlijke grootsheid die voor het begin van de Romantiek nauwelijks bestond. Mondige burger In zekere zin leven wij nog steeds in de Romantiek. De muzikale taal is na 1900 weliswaar enorm veranderd, maar er is sindsdien veel religieuze muziek geschreven door vele componisten die bepaald geen grote ver- nieuwers waren, bijvoorbeeld Francis Poulenc, Hendrik Andriessen, Hugo Distler en Arvo Pärt. Deze componisten hadden of hebben geen boodschap aan het sentimentele, maar hechtten wel zeer aan een individuele expressie als kunstenaar, ook wanneer zij collectieve overtuigingen wilden verklanken. Het godsbeeld is echter minder veranderd. Eerder hebben de verschrikkingen van de voorbije eeuw velen nog sterker doen twijfelen aan de almacht van God en is in het geloof de rol van het horizontale nog belangrijker geworden. De burger, ook die met gevoel voor metafysica, is bovendien mondiger geworden en worstelt met een spanning die voor 1800 niet leek te bestaan: hoe geven we vorm, ook in muziek, aan iets dat ons bevattingsvermogen te boven gaat? Het ancien régime lijkt verder weg dan ooit, maar de macht van het geloof en van de kunst zijn nog onverminderd sterk. Religieuze muziek van Verdi · 14, 15, 16 en 17 januari 2010 · zie pagina 38 ze 6 en januari januari / februari 2010 • deKlank 47
  • 48. d e V E R N I E U W E R S IV/VI Paul Janssen Theo Verbey T heo Verbey is dit seizoen composer in residence bij Het Brabants Orkest. Terechte aandacht voor een van de meest opvallende Nederlandse compo- nisten van de tweede naoorlogse generatie. Verbey wist al vroeg een geheel eigen stijl naar buiten te brengen en hij verfijnt zijn taal nog altijd met elk nieuw werk dat hij schrijft. Op 22 april staat er zo’n, speciaal voor Het Brabants Orkest geschreven, nieuw werk op het programma. ‘Het klopt niet meer met het systeem, maar zo klinkt het veel beter.’ Theo Verbey was heel stellig. Zonder enige schroom vertelde hij dat hij zijn zelfontworpen compositiesysteem niet als zaligmakend beschouwde. Het was maar een hulpmiddel en hij kon er van afwijken wanneer hij wilde. Ik geloof dat het over de Sechs Rilke Lieder uit 1998 ging. Verbey had het werk net voltooid en ik sprak hem daags voor de première. Enthousiast legde hij het idee achter de noten uit en speelde hij stukken voor. Op een gegeven moment, midden in een frase, stopte hij en verklaarde hij zijn afwijking van zijn eigen regels. Toen wist ik dat ik met een echte componist te maken had, met iemand die zijn oren als laatste rechter gebruikt en die er in elke noot op uit is zijn boodschap aan het publiek over te brengen. En eigenlijk wist ik dat al. Mijn eerste kennismaking met het werk van Theo Verbey zal ergens begin jaren negentig geweest zijn. Het werk waar ik als een blok voor viel heette Inversie en was in 1987 geschreven voor het Nieuw Ensemble. Meteen vanaf het begin was het raak. Een overrompelende snarenexplosie als openingsakkoord. Niet alleen stond er direct een klank die weer eens liet horen waarom het Nieuw Ensemble zo’n bijzonder ensemble is, ook leek alles zich organisch vanuit die ene sprankeling te ontvouwen. Het werk was modern, ja, en er zaten niet direct melodietjes in die je vrolijk op straat nafluit, maar de klank, de lijn, het geheel sprak meteen aan en leek ge- Theo Verbey voelsmatig een onmiskenbare logica te bevatten. Dat klopte. t © Simon van Boxtel 48 48
  • 49. ‘Mijn stukken van tien jaar geleden zijn als oude liefdesbrieven: ik meende het oprecht, maar ik denk er nu heel anders over.’ januari februari januari februari 2010 de a k 49 januari / februari 2010 • deKlank 49 deKlank eK
  • 50. WINKEL IN STIJL De Heuvel Galerie is hét overdekte winkelcentrum in de binnenstad van Eindhoven, met bijzondere winkels, een stijlvol aanbod én Muziekcentrum Frits Philips. Elke eerste zondag van de maand is het KOOPZONDAG. www.heuvelgalerie.nl 50
  • 51. Fractaltheorie belangrijke werken Inversie was het eerste deel van een drieluik dat verder bestaat uit Contractie uit 1987, geschreven voor Het Orkestratie van de Sonate op. 1 van Alban Berg (1984) Trio, en Expulsie uit 1988-1990, gecomponeerd voor het twintigjarig bestaan van het Asko Ensemble. In dit Inversie (1987) drieluik onderzocht Verbey uitgebreid zijn eigen en hoogst persoonlijke compositiesysteem, een systeem dat Contractie (1987) er vooral toe dient om de vorm en de innerlijke beweging, de ritmiek van een werk te proportioneren. Hij Expulsie (1988-1990) ontleende dit systeem aan de fractaltheorie van de wiskundige Benoît Mandelbrot. Mandelbrot ontdekte dat De Peryton (1990) zelfs schijnbaar ongeordende patronen zich onderwerpen aan een orde waarin de grote vorm zich ook in de Triade (1991, rev. 1994) kleinste deeltjes weerspiegelt. Het klinkt misschien ingewikkeld, maar dat is precies de reden waarom de Pavane Oublié (1995) werken van Verbey altijd zo logisch, zo vanzelfsprekend klinken, zelfs als hij hier en daar zijn eigen regels aan Conciso (1996) zijn laars lapt en op zijn oren vertrouwd. Sechs Rilke Lieder (1998) Natuurlijk is dit maar een deel van het verhaal. Stukken als De Peryton (1990), Triade (1991, 1994), Conciso (1996), Schaduw (2002) de Sechs Rilke Lieder, de Fractal Symphony (2004), het Klarinetconcert (2005) en het recente Tractus (2009) Fractal Symphony (2004) Klarinetconcert (2005) overtuigen ook door de prachtige klankkleuren, de verrassende melodielijnen en de immer aansprekende en Pianoconcert (2006) diep in de muziekhistorie gewortelde harmonie. Het heeft hem gemaakt tot een veel gespeeld componist in Lied (2007) binnen- en buitenland. Tractus (2009) ‘Ik ben er de laatste jaren achter gekomen dat de moderne klassieke muziek overal ter wereld op dezelfde manier wordt opgevat’, zei hij al eens over zijn houding ten opzichte van de muziekgeschiedenis en de grond- cd-tips slagen van zijn eigen muzikale taal. ‘Het gaat uiteindelijk allemaal terug op Anton Webern, maar de laatste Inversie, Contractie, Expulsie tijd denk ik steeds meer dat het serialisme van de jaren vijftig helemaal geen avant-garde was, maar een COMPOSERS’ VOICE HIGHLIGHTS CV 31 voltooiing van de Tweede Weense School van Schönberg en Webern. En dat bijvoorbeeld de uitvinding van (niet meer leverbaar) de bebop met Miles Davis en Charlie Parker veel avant-gardistischer was, omdat er een nieuw genre werd gecreëerd.’ o.a. Triade DONEMUS COMPOSERS’VOICE HIGHLIGHTS CV 66 Eenmalige gebeurtenis (niet meer leverbaar) Hij haakte in op de naweeën van datzelfde serialisme, maar vergat uiteindelijk de voorafgaande geschiedenis niet. ‘Ik probeer een soort muziek te componeren die bijna tot op het verzadigingspunt beïnvloed is: niet Lied door vijftig jaar traditie, maar door honderden jaren’, zo luidt een veel geciteerde uitspraak van hem. Het Royal Concertgebouw Orchestra heeft bij Verbey geleid tot een taal waarin zowel het modernisme van de twintigste eeuw als de rust van zo’n HORIZON LIVE 1 duizend jaar historie weerklinkt, want Verbey is ondanks zijn vaak strikt geordende werken niet bang om zaken RCO LIVE 08003 als intuïtie en tonaliteit toe te laten. Het afzweren van tonale verbanden was volgens hem een van de grote misvattingen van het seriële denken. ‘Atonale componisten zijn vooral druk met het vermijden van dingen. Klarinetconcert, Pianoconcert, Dat leidt tot een soort negatieve kunst.’ Fractal Symphony Vandaar dat Verbey elke keer opnieuw zoekt naar manieren om tonale verbanden in zijn werk toe te laten, ETCETERA KTC 1344 zoekt naar wegen om het publiek houvast te geven bij het luisteren, zonder de geschiedenis nog eens dun- netjes over te doen. ‘Elke compositie is voor mij een eenmalige gebeurtenis’, zei hij al eens over zijn werk. ‘Ik ben niet iemand van negen symfonieën. Ik neem Beethoven, Mahler en Bruckner niets kwalijk, maar ik zou het erg vervelend vinden als iemand over mijn werk zou zeggen dat ik precies hetzelfde heb gedaan als in eerdere stukken, alleen iets beter. Mijn stukken van tien jaar geleden zijn als oude liefdesbrieven: ik meende het oprecht, maar ik denk er nu heel anders over.’ Mozart en Piazzolla Ondertussen verwijst hij in zijn werk openlijk naar monumenten uit de muziekgeschiedenis en kunnen com- ponisten als Mozart (Triade), Ravel en Perotinus (Fractal Symphony) en zelfs Piazzolla (Schaduw voor strijk- kwartet, strijkorkest en slagwerk uit 2002) een belangrijke inspiratiebron vormen. Het maakt Verbey niet alleen tot ‘een van de eksters’ van de muziekgeschiedenis, zoals Volkskrantrecensent Frits van der Waa al eens treffend omschreef, maar ook tot een componist die de luisteraar weet te bereiken met een actuele taal die alles in zich heeft om de tand des tijds te doorstaan. ‘Ik heb een moeizame verhouding met alle commerciële muziek’, antwoordde Verbey jaren geleden op een vraag wat hij van veel popmuziek vond. ‘Het zijn zulke strijdige uitgangspunten: of je iets maakt omdat je denkt dat je wat te vertellen hebt, of omdat je denkt dat je er geld mee kunt verdienen.’ Theo Verbey componeert omdat hij iets te vertellen heeft. En dat doet hij zo, dat het altijd weer een overrompelende ervaring is om naar zijn werk te luisteren. Muziek van Theo Verbey · 22 ja uari 2010 · zie pagina 40 Mu januari 2010 Theo Verbey © Simon van Boxtel januari / februari 2010 • deKlank 51
  • 52. Désirée taverman Dé irée Staverma Amateurs in de ware zin van het woord W aarom werd en wordt er in het Verenigd Koninkrijk zo veel meer voor amateurs gecomponeerd dan elders? Vrijwel alle Britse componisten van naam, van Purcell tot Britten, hebben één of meerdere werken voor amateurorkest of -koor op hun naam staan. Betekent dit dat de niet-professionele musicus in Engeland serieuzer genomen wordt dan in andere landen? Gustav Holst, zelf een groot docent, zei eens: ‘We all begin our education by being amateurs, and in the real sense of the word, we must remain amateurs’. Een belangrijke rol hierin speelt de fameuze Britse koortraditie: neem de internationaal bekende jongenskoren en het jaarlijkse ‘Three Choir Festival’, dat sinds Händels dagen verantwoordelijk is voor veel grote premières. Maar laten we ook de vele prestigieuze ‘Colleges’ niet vergeten, waar muziek bepaald geen vak achter de streep is. Gustav Holst In 1895 werd de tweehonderdste sterfdag van Henry Purcell herdacht. Niet alleen componeerde Hubert Parry voor die herdenking zijn Invocation to Music, ook vond de eerste revival plaats van Purcells vergeten meesterwerk Dido and Aeneas. Charles Villiers Stanford leidde de uitvoering door leerlingen van het Londense Henry Irving Lyceum. Dat was in zoverre ‘authentiek’ dat Purcell zijn miniatuuropera in 1689 voor een meisjeskostschool, voor dilettanten dus, had ontworpen. Tot de medewerkenden aan die eerste heropvoering behoorde Ralph Vaughan Williams, later een van de vertegenwoordigers van de zogenoemde Tweede Engelse Renaissance. Met de hernieuwde interesse voor de tijd van Elisabeth I groeide ook de bewustwording van de eigen rijke muziektraditie met polyfoniecomponisten als Thomas Tallis en William Byrd. Iemand die zich zijn levenlang wijdde aan de idealen van die Elisabethaanse tijd, toen musiceren wijd verspreid was in vrijwel alle maatschappelijke lagen, was Gustav Holst. Holst, nu vooral nog bekend als componist van The Planets, was een studievriend van Vaughan Williams aan het Royal College of Music waar Parry en Stanford de scepter zwaaiden. Met Vaughan Williams deelde Holst ook de interesse in het Engelse volkslied. 52
  • 53. ‘Working Men and Women’ Hoewel niet als docent opgeleid, zag Holst het, sociaal voelend als hij was, al snel als zijn levenswerk om het amateurmuziekleven op een hoger plan te bren- gen. Zijn, alleen door enkele grote reizen onderbroken, verbondenheid met de St. Paul’s Girls’ school in Londen is daarvan een sprekend voorbeeld. Holst was er in 1905 als jong muziekdocent begonnen, maar nog in 1934 componeerde hij voor deze leerlingen de Brook Green Suite. Hij lag toen al in het ziekenhuis en stierf kort daarna. Zijn andere belangrijke werkterrein was het met een ideële doelstelling opgerichte Morley College, dat avondcursussen organiseerde ‘for Working Men and Women’. Hoewel het met het koor en het orkest bij het aan- treden van Holst slecht gesteld was, bracht hij het koor weer op niveau, zodat hij er werk van Palestrina, Vittoria, oude Engelse meesters en ook Bach mee kon uitvoeren. Veel werken van Holst voor de meisjesschool van St. Paul’s (opgericht als filiaal van de oude kathedrale jongensschool) ontstonden uit praktische behoefte, bij gebrek aan goed oefenmateriaal bij het zangonderwijs. Naast allerlei stukken voor vrouwenkoor, schreef hij voor het schoolorkest in 1913 ook de korte, maar effectieve St. Paul’s Suite. De finale hiervan bevat een knappe verwerking van twee volksliedjes, The Dargason and het bekende Greensleeves. Holst vond overigens dat zijn leerlingen, van wie hij ook composities uitvoerde, hun eigen smaak Benjamin Britten moesten ontwikkelen: ‘I have three feelings about Works of art: interest, romance and love. I’d never say that the Works I love most are necessarily the best.’ En nog een voor die periode opvallend moderne uitspraak van deze pedagoog was ‘The ideal of a teacher should be to make oneself unnecessary’. Noodzaak tot inkomsten boek Toen Holst in 1934 overleed, een maand na Edward Elgar, was een jongere generatie met componisten als Britten’s Children: geschreven naar aanleiding van John Bridcuts Tippett en Britten aan zet. Michel Tippett werd Holsts opvolger aan het Morley College. Benjamin Britten was prijswinnende documentaire met op dat moment ondanks zijn eenentwintig jaar geen onbekende meer. Zijn toen ontstane Simple Symphony dezelfde titel uit 2004. Over Brit- (voor strijkorkest) is ook nu nog een veel gespeeld werk. Het klonk in maart 1934 voor het eerst, waarbij de tens speciale vriendschappen met componist een strijkorkest van plaatselijke amateurs dirigeerde. Nog hetzelfde jaar werd de Simple Symphony kinderen en de voorkeur voor jon- gepubliceerd. De aanleiding voor het stuk was pragmatisch: de noodzaak tot inkomsten. Toen Britten in de gensstemmen in zijn composities. kerstvakantie oude compositieaantekeningen uit zijn jeugd doorkeek, kwam hij op het idee om een leerlin- FABER & FABER ISBN 9780571228409 genstuk te schrijven, wetende dat er een markt was voor schoolmuziek. Hoewel hij zelf klaagde over gebrek aan inspiratie, was het resultaat een speelse symfonie met een kunstige vermenging van sonate en suite. cd-tips Janine Jansen: Vioolconcerten van Beethoven en Britten. Op deze ‘For edification and entertainment’ nieuwe dubbel-cd houdt Janine Benjamin Britten schreef graag en veel voor amateurs en met name voor kinderen. Opvallend is zijn gebruik Jansen een pleidooi voor Brittens van kinder- en/of jongensstemmen, onder meer in de Friday Afternoons (1935), de bekende Ceremony of Carols weinig bekende vioolconcert; (1942, voor altstemmen en harp) en de cantate St. Nicolas (1948, voor het honderdjarig bestaan van een College). inclusief interview. Op Decca Ook al heeft Britten geen carrière gemaakt als muziekdocent, hij voelde wel degelijk behoefte om jonge mensen (september 2009). met klassieke muziek te confronteren. In 1946 ontstond zijn overbekende Young Person’s Guide to the Orchestra, oorspronkelijk bedoeld voor een documentaire over de instrumenten van het orkest, waarin het London Symphony Orchestra onder leiding van Malcolm Sargent optrad. Britten droeg het stuk op aan de kinderen van een bevriend paar ‘For their edification and entertainment’. De ondertitel van de Young Person’s Guide luidt ‘Variations and Fugue on a Theme of Purcell’, met als thema een rondeau uit Purcells Abdelazar. De partituur bevat ook de uitleg, die de dirigent ter introductie van elke nieuwe groep instrumenten, moet spreken. Welkomstode aan ‘The Queen’ Zoals meer Engelse componisten van zijn tijd had Britten een speciale band met de muziek van Purcell. Niet alleen voerde hij die, samen met zijn partner de tenor Peter Pears, geregeld uit, ook diverse composities van Britten zijn door Purcell beïnvloed. In 1951 maakte hij een bewerking van Dido and Aeneas. Ook de Welcome Ode, Brittens laatste officiële werk, kan gezien worden in de traditie van Purcells gelijknamige werken. Bovendien Brittens Simple Symphony s Simple Symphony zijn het teksten uit de Elisabethaanse periode. Hij componeerde de ode in 1976 voor het bezoek van Koningin 25, 26, 27 en 28 februari 20 b ari 2010 Elisabeth II aan Ipswich, in het kader van haar zilveren jubileum. Het vijfdelige stuk is geschreven voor een zie pagina 44 jongerenkoor en -orkest en verwijst, met delen als March, Jig en Round naar eerdere werken van Britten. januari / februari 2010 • deKlank 53
  • 54. Master hetOrkest Tot haar achttiende jaar speelde Evelien alleen viool. Maar vanaf dat de mensen achter het bedrijf moment kwam de altviool in haar leven. ‘Ik heb altijd een beetje moeite gehad die snerpende tonen op de hoge e-snaar. Niet mijn ding. Haal die snaar eraf en een prachtig instrument blijft over. Zo kwam ik bij de ‘Ik hou van die lage weemoedige tonen’ altviool. Ik hou van die lage weemoedige tonen. Dat past beter bij mij. Sinds september heeft ons orkest weer een nieuwe altvioliste. Ons vaste Ik deed de vooropleiding altviool bij Gisella Bergman op het Koninklijk publiek zal haar ongetwijfeld kennen, want Evelien de Vries speelt al een Conservatorium in Den Haag. Maar de sfeer daar beviel me niet. Hard aantal jaren bij onze altvioolgroep als remplaçante. en competitief. Alles draaide om studeren. Hoeveel uur en vooral wat voor stukken. Het bleek dat Gisella ook aan het Brabants Conservatorium Evelien werd geboren als derde in een muzikaal in Tilburg les gaf. Bij haar deed ik mijn ba- gezin met vier meisjes. Evelien: ‘In onze gezin chelor en combineerde die met een bachelor was muziek heel belangrijk. Op mijn vierde zag vioolstudie bij Chris Duindam. Deze twee ik de vioolklas van Koosje Wijzenbeek op televisie. docenten samen vormden een gouden Sinds dat moment wilde ik ook viool spelen. Op combinatie. Ik ben dus vaardig op beide mijn zesde mocht ik dan eindelijk op vioolles. instrumenten, maar de viool gebruik ik In de gemeente Noordoostpolder waar ik ben alleen nog als ik les geef. Tilburg beviel me opgegroeid was een kleine muziekschool, waar prima. Ik heb er ook mijn Master altviool ik zes jaar les heb gehad. Daarna kreeg ik privé- gedaan en heb dit met een goed resultaat les van Sylvia van der Grinten in Hattem. Daar- afgesloten.’ naast deed ik veel orkestervaring op in het Flevo- lands Symfonieorkest. Op mijn twaalfde kwam Onvergetelijk ik op het idee om de muziek in te gaan. Na een Intussen was Evelien actief in diverse en- paar jaar vooropleiding aan het conservatorium sembles, als aanvoerder bij het Jeugd Orkest in Zwolle, was ik toe aan meer uitdaging. Ik wilde Nederland, bij het professionele Camerata naar Den Haag.’ Evelien de Vries © Maarten Kroese Antonio Lucia van Emmy Verhey. Maar het Het Brabants Orkest Hobo Herman Vincken Directiesecretariaat Martje Smulders Harry van Veldhoven Planning & Concertzaken Chef-dirigent Chiara Astore Klarinet Paula van Meyl Alan Buribayev Orsolya Horváth Arno van Houtert Jan De Wit Altviool Céleste Zewald Educatie Eredirigent Marc Tooten Karel Plessers Adeline van Campen Marc Soustrot Tine Janssens Clement van den Bulck Marketing & Communicatie Pieta Maring Fagot Martijn Versteeg Eerste Viool Paula Galavazi József Auer Annemieke Claessens-Vergeer Wouter Vossen Linda Calder-Mueller Lucas Bos Anita Goedhart Adelina Hasani Peter Mascher Danny D’haene Ineke Kootstra (deKlank) Jan Homa Manfred Kloens Hoorn Relatiebeheer Partners & Sponsors Jacek Wasowicz Elena Belozerova Peter Hoeben Jolanda Neggers Joan Haimes Evelien de Vries Jaap van Wershoven Financiële administratie Stephen Calder Cello Steven Minken Maurice van Dijck Annet van Deinse Paul Uyterlinde Cleo Simons Miren Maite Aarts-Jense Vladimir Horvat Caroline Kerpestein Trompet Marga Schepers Monique van der Pijl-Pellens Sanne de Graaf Raymond Vievermanns Vriendenadministratie Machiel Swillens Marc Knippenberg Ruud Visser Inge van Ham Caecilia van Peursem Joep Willems Trombone Femke Heijmans Serge Willem Anton Ivanov Quirijn van den Bijlaard Orkestinspectie & Muziekbibliotheek Daniel Held Anneloes de Hooge Henri Aarts Marieke Bakker David Ernst Saskia Plagge Mark Boonstra Marcel Biemans (Muziekbibliotheek) Tijmen Wehlburg Rares Mihailescu Tuba Ans van de Burgt Tweede Viool Contrabas Piet Joris Rob ter Plegt Mia Knippenberg-Vandewiele Eva Vavrinecz Pauken en slagwerk Patrick Rinzema Marleen de Bruin Wolf Eekhof Han Vogel Lykle Lykles Maarten Kroese Mari van der Putten Ans Pellemans-van der Woude Gildas Delaporte Albert Straten Bestuur Martin Hak Pia Pirtinaho Harp J.F. Sistermans - voorzitter Priscilla Lazar-Post Fluit Anton Sie P.F.A.M. van Boekel - penningmeester Leo Silvius José Antonio Cabedo Cervera J.M.J. Verbeeten - secretaris Elitza Nikolova Angela Schneidt-Stone Directie W.M.M. van Fessem Heidi Poessé Hanneke Zwart Arthur van Dijk Mevr. A.C. van Huffelen Julia van Eck-Jegorova Frans van de Wiel Artistiek management Mevr. I.E. Koster-Burbidge Marleen Matser Jan Zekveld Mevr. M. Nas 54
  • 55. hoogtepunt van haar conservatoriumperiode was haar deelname als Wouter Vossen en zijn Storioni Festival aanvoerder in het festivalorkest van het Pacific Music Festival Sapporo in Japan. ‘Die weken vergeet ik nooit meer. Met vooral Aziatische maar De streken van Tijl Uilenspiegel. Een viool ook Amerikaanse en Europese jonge musici werkten we onder leiding spelende soldaat die zijn ziel verkoopt. De van Bernard Haitink aan de Negende Symfonie van Mahler. Een onver- sprookjes van Robert Schumann… in getelijke ervaring. veel muziek schuilt een verhaal. Het Storioni Trio (Bart van de Roer, Marc Remplaceren en Wouter Vossen) besloot dat Verteld en In de Nederlandse symfonieorkesten is ze al een kleine tien jaar actief. verzwegen in 2010 het thema van hun jaar- Dat begon in 2000. ‘Het Orkest van het Oosten belde of ik wilde komen lijks terugkerende festival moest worden. remplaçeren. Ik viel er met mijn neus in de boter. We gingen op tournee 15 t/m 24 januari 2010 naar New York onder leiding van Jaap van Zweden. Zoiets vergeet je niet Storioni Trio © Marco Borggreve Eindhoven · www.storionifestival.nl snel.’ Ook Het Brabants Orkest vroeg haar geregeld om te komen rem- plaçeren als altiste. ‘Ik had het hier direct naar mijn zin. Een leuke sfeer en veel jonge enthousiaste mensen. Én ik kreeg een relatie met Steven Jubileum voor Controller Maurice van Dijck Minken, hoornist uit Het Brabants Orkest.’ Op 1 januari 2010 is Maurice van Dijck Aanwinst vijfentwintig jaar in dienst van Het Brabants ‘De altvioolgroep is in de loop der jaren steeds beter geworden. Dat is Orkest. In de functie van controller is vooral te danken aan Marc Tooten, onze Belgische soloaltist. Ik heb het Maurice verantwoordelijk voor de financiële orkest van een afstandje zien groeien. En ik vind onze nieuwe chef-dirigent administratie. Wij feliciteren Maurice graag Alan Buribayev ook een absolute aanwinst voor het orkest. Ik ben dan met zijn zilveren jubileum en danken hem ook heel blij dat ik hier ben aangenomen en deel uit mag maken van voor zijn inzet gedurende de afgelopen de altvioolgroep van Het Brabants Orkest.’ vijfentwintig jaar. MAARTEN KROESE Maurice van Dijck © Loes van Dijck hendrik zick vioolbouwer Gedipl. Mittenwald Nieuwbouw Meesterinstrumenten, Restauratie, Reparatie, Taxatie, Accessoires, Verhuur Picushof 272 • 5613 SG Eindhoven Telefoon: (040) 212 34 77 januari / februari 2010 • deKlank 55
  • 56. Henri Aarts jubileert Van stedelijk naar provinciaal orkest en maakt carrièreswitch In 1984 ben ik overgestapt naar Het Brabants Orkest. Ik was inmiddels vanaf 1980 hoofdvakdocent trombone aan het Brabants Conservatorium. Op 1 september 2009 was trombonist Henri Aarts vijfentwintig jaar in Met twee dochters die op het punt stonden naar de basisschool te gaan dienst van het orkest. Die respectabele periode ‘blazen’ vergde veel, een uitstekend moment om naar Brabant te verhuizen. In orkestenland zodat Henri moest besluiten van het werk op het podium afscheid te rommelde er veel. Het was een tijd, net als nu, van economische crisis en nemen. Hij treedt in de voetsporen van Wim Burggraaff, als Projectleider het Utrechts Symfonie Orkest werd samengevoegd met het Amsterdams digitalisering archief. Philharmonisch Orkest, het huidige Nederlands Philharmonisch Orkest, dus de aanstelling in Brabant kwam als geroepen. Opnieuw maakte ik ‘Ik ben afkomstig uit een muzikale arbeidersfamilie: vader, moeder, twee een grote ontwikkeling door. Ik kwam van een stedelijk orkest met een zussen en ik, de oudste. Vader speelde bugel in de fanfare, was tweede relatief kleine achterban en verhuisde naar een provinciaal orkest met dirigent en verdienstelijk drumband-instructeur, moeder speelde mond- een breed speelgebied, groot publiek en een grote bezetting. harmonika en accordeon, hoewel ze geen noot kon lezen. Zelf begon ik met een jaar of negen op bugel, maar door de volgroeing van mijn gebit Memorable dirigenten werd het spelen op een kleinkoperinstrument voor mij steeds moeilijker. Veel dirigenten maakten onvergetelijke indrukken. André Vandernoot Rond mijn vijftiende bezocht ik een concert van Harrie Ries, voormalig verbaasde mij tijdens een uitvoering met het Brabant Koor, door de grote eerste trombonist van het Limburgs Symfonie Orkest. Ik was zo onder fuga voor koor en orkest in de Mis in As van Schubert, helemaal van de indruk van die machtige trombone, dat ik meteen wist dat dát mijn buiten te dirigeren, daarbij alles en iedereen aangevend. Dat terwijl hij instrument moest worden. Eén jaar later al zat ik op het Maastrichts op de repetities nauwelijks aandacht aan dit deel had geschonken. Conservatorium en kreeg les van Hans Maassen, solotrombonist van het Arpad Joó vond ik een geniale man, die bij gebrek aan nuchterheid ten Koninklijk Concertgebouworkest. Daarnaast studeerde ik harmonie- en onder ging aan zijn eigen talent. Hij was, zeker in zijn begintijd bij ons, fanfaredirectie. Ik dirigeerde al op mijn zestiende, leidde vanaf mijn in staat het orkest tot grote prestaties aan te zetten. Michel Tabachnik, negentiende een eigen koor en korte tijd later mijn ook mijn eerste eigen nog steeds geregeld te gast, presteerde het om Also sprach Zarathustra harmonieorkest. al op de eerste repetitie zonder te stoppen door te spelen. Wat een dirigeeroverdracht! Dan ‘onze eigen’ Jan Stulen. Reuze betrouwbaar en Eerste ervaringen adequaat. De juiste man om het orkest door bijzondere concerten te Tijdens mijn laatste jaar conservatorium werd ik in september 1972 leiden. Verschrikkelijk knap ook hoe hij in de chaos van nog niet eerder aangenomen als eerste trombonist van het Utrechts Symfonie Orkest door symfonieorkest uitgevoerd gearrangeerd stuk lichte muziek of onder leiding van vaste dirigent Paul Hup- popmuziek, in een mum van tijd de fouten perts. Twaalf jaar indrukwekkende ervaringen signaleert en alles onder elkaar weet te zouden volgen. Vaste gastdirigent David zetten. En natuurlijk denk ik graag terug aan Zinman, zelf een uitstekend violist, wist een onze huidige ere-dirigent Marc Soustrot, die orkestklank te ontwikkelen waarvoor ik met bijzondere verfijning vooral de Franse helemaal viel. Ik vergeet nooit meer hoe hij orkestliteratuur laat schitteren. Bij hem de Vierde Brahms liet beginnen: ‘Hemels’. hoorde ik, na de vele jaren die ik in orkesten Zo was er ook een vioolsolist die ik nooit ben mocht spelen, ineens dingen bij Debussy vergeten. Ik zeg het wat oneerbiedig, maar hij die ik nooit eerder had gehoord. Als je dat was een klein, wat nietszeggend mannetje, dat kunt bewerkstelligen behoor je bij de groten! Respighi speelde. Het deed mij niet zo veel. Met de zeer getalenteerde Alan Burabayev Maar van zijn toegift, een stuk van Paganini heb ik niet zo lang kunnen spelen, maar zijn met veel pizzicato in de linkerhand, was ik enthousiasme en natuurlijke gevoel voor ineens helemaal ondersteboven. Zó geweldig muziek zullen hem doen groeien tot een vond ik het. groot dirigent. En dirigent Van Otterloo, met een enorm ge- voel voor balans, kon een orkest verschrikkelijk Nu voor mij aan meer dan zevenendertig mooi laten spelen. Ik denk wel eens ‘als hij jaar professioneel trombonespelen een niet was verongelukt was het Utrechtse orkest einde is gekomen, zet ik mij gemotiveerd nooit wegbezuinigd…’ Ook als solist kon ik op de stoel die Wim Burggraaff leeg liet. mij ontplooien. Zo trad ik onder meer op in Ik kijk met veel plezier en dankbaarheid de Promenos, een serie concerten van het terug. Met waardering voor collega’s die Radio Filharmonisch Orkest en het Utrechts achter het orkest en achter mij staan en Symfonie Orkest samen en werd er zelfs voor het publiek voor wie ik mocht speciaal voor mij een Concerto voor trombone musiceren. en orkest gecomponeerd door Benjamin Ashkenasy. HENRI AARTS 56
  • 57. Incidenteel geef ik les aan musicologiestudenten over wat het artistiek leiderschap inhoudt bij een orkest, ensemble of operahuis. Je komt dan vanzelf terecht op vragen over hoe een concertprogramma tot stand komt, waarom je bepaalde dirigenten of solisten uitnodigt, compositieopdrachten verstrekt, en meer in het algemeen hoe het artistieke beleid van een kunstinstelling wordt vormgegeven. Wat die programmering betreft, om het daar bij te houden, is algemene repertoirekennis het begin van alles. Als je na de studie muziekwetenschap weliswaar alles weet van de stemvoering bij Dufay, of van de maatschappelijke relevantie van het werk van Eisler in onze eigen tijd, maar daarnaast onvoldoende in de breedte geëquipeerd bent, kom je niet ver in dit vak. Ik herinner me nog heel goed de dag dat ik zelf, na een pianistenloopbaan en conserva- toriumdocentschap van zo’n tien jaar, in 1979 bij de omroep solliciteerde, als adjunct- hoofd bij de muziekafdeling van de Vara. Ik had daar interesse voor omdat ik me altijd al met programmering had beziggehouden voor de ensembles waarin ik speelde. Maar bovenal was de bijzondere aantrekkingskracht van die functie dat ik betrokken kon raken bij die ook toen al fameuze Matinee op de vrije zaterdag (later Zaterdag- Matinee) in het Amsterdamse Concertgebouw. Op een middag moest ik me in Hil- versum melden en zat ik in een studio met zeker nog vijfentwintig kandidaten en kregen we tal van muziekvoorbeelden en vragen voorgeschoteld. In de luistertest werden kris en kras fragmenten gedraaid uit vier eeuwen muziek- en operaliteratuur, uit gangbaar en minder gangbaar repertoire en je moest dan de componist vermelden. Aan de hand van lijsten met bekende en onbekende uitvoerenden werd je praktische kennis op dat terrein gepeild. Daarnaast waren er vragen die meer op de praktijk ingingen. Stel je hebt een afspraak met de vooraanstaande Franse dirigent Jean Fournet (die toen veel bij het Radio Filharmonisch Orkest en in de Matinee dirigeerde) Jan Zekveld © Simon van Boxtel en je wil een programma met hem brengen waarop in ieder geval een nieuw orkest- werk van Marius Flothuis (Frans geörienteerd Nederlands componist, maar kent Fournet diens muziek?) en het Pianoconcert in G van Ravel. O ja, je wil hem liever geen Brahms of Beethoven laten doen (daar heb je al anderen voor, daarin gespecialiseerd, maar je hebt al wel gehoord dat hij absoluut juist die nu eens aan je wil slijten). Dan nog een praktisch probleempje: de Maestro spreekt alleen Frans en kijkt erg vies als je het in het Neder- lands of andere taal zou proberen, dat zou al helemaal niets opleveren. Hoe ga je met dit alles om, en wie stel je als solist voor? De impresario van Fournet komt met pianocoryfeeën uit eigen stal, maar jij wilt per se die veelbelovende jonge Nederlandse pianist x, die echt fantastisch is, onlangs groot succes had bij Het Brabants Orkest, maar van wie de Maestro natuurlijk nog nooit heeft gehoord. Deze opsomming lijkt misschien enigszins ridicuul, maar het is realiteit. Het programma met Fournet is alleen op een goede manier op poten te zetten met grondige kennis, in de eerste plaats van de man zelf, van repertoire en uitvoerenden, ook van wensen van het orkest, met heel veel alternatieven in je achterzak, én sociale vaardig- heden. Het laatste viel toen niet te testen. In een daaropvolgend gesprek met de Vara-leiding kwamen die zeker aan de orde en werd me na nogal een verhitte discussie – die absoluut niet over muziek ging – voor de voeten geworpen dat mijn lidmaatschap van de (toen nog bestaande) Pacifistische Socialistische Partij toch echt niet strookte met de Vara-bedrijfsopvattingen (immers sterk gedomineerd door de PvdA). Ik hield voet bij stuk en het is toch nog goed gekomen. JAN ZEKVELD januari / februari 2010 • deKlank 57
  • 58. Rob Smetsers Rob Smetse Jan Marijnissen 1968. Om de maan cirkelt de bemande ruimtevlucht Apollo 8. In de Verenigde Staten worden presidents- kandidaat Robert Kennedy en voorvechter voor de rassengelijkheid Martin Luther King het slachtoffer van een moordaanslag. De Hong- konggriep eist wereldwijd 750.000 doden. Frankrijk is het toneel van een escale- rende studentenrevolte en Sovjettanks maken een eind aan de ‘Praagse Lente’. De anticonceptiepil komt beschikbaar als voorbehoedsmiddel en een van de mondiale marktleiders wordt fabrikant Organon uit Oss. Negen kilometer verderop, in een boerderijtje in Megen aan de Maas, ontdekt de zestienjarige Jan Marijnissen klassieke muziek. De partijvoorzitter en het kamerlid van de SP was op bezoek bij zijn vriend Leon van Liebergen, nu directeur van het Museum voor Religieuze Kunst in Uden. ‘We dronken onze eerste fles rode wijn en Leon zette de Zesde Symfonie van Beethoven op, de Pastorale’, schetst Marijnissen het tafereel. ‘Ik vond het betoverend! Het paste ook perfect bij dat pastorale landschap.’ Zijn interesse in klassieke muziek was gewekt. ‘Eerst luisterde ik vooral naar Beethoven: het Vioolconcert, de Negende Symfonie, de Vijfde Symfonie en daarna de Derde Symfonie. Niet veel later deed mijn zwager een stapel bakkelieten platen weg. Daar zaten onder meer Air van Bach en de Mariavespers van Monteverdi bij. Toen dacht ik: “dit ligt mij wel heel erg”. En zo is mijn zoektocht verder gegaan via Vivaldi, Mozart, je kunt het zo gek niet bedenken. Behalve moderne klassieke muziek. Daar kan ik geen chocola van maken. Ik doe er ook geen moeite voor, moet ik eerlijk zeggen.’ Pas nog raakte hij geboeid door de documentaire Ballade voor Edvard Grieg van de Noorse pianist Leif Ove Andsnes, die in de voetsporen van de componist door Europa reisde. Zijn doel: de ultieme vertolking van Griegs complexe Ballade in g: ‘Dat was zo’n mooi verhaal. Dus wat heb ik gedaan? Ik ben naar 't Kruidvat gegaan en heb een box met 21 cd’s van Grieg gekocht. Spotgoedkoop. Mijn vrouw had zijn biografie voor me gekocht en toen ben ik me een week lang in Grieg gaan verdiepen.’ ‘Ik bewonder muzikanten grenzeloos’ ‘Ik heb in mijn leven het meeste geld uitgegeven aan boeken en muziek. Maar de liefde voor muziek heb ik niet van huis uit meegekregen’, vertelt Marijnissen. ‘Mijn vader had maar één plaatje: De Parelvissers van Bizet. Mijn zussen waren in de ban van Françoise Hardy en Gigliola Cinquetti, maar verder… Wij hadden ook maar een lullig pickupje, dus muziek speelde bij ons helemaal geen rol. Popmuziek begon bij mij pas te leven op kostschool. Een jongen had een lp van The Kinks, daar begon het mee. Hierna leerde ik andere Britse bands kennen als The Who en The Rolling Stones en via hen kwam ik op het spoor van de blues.’ Zelf bespeelt hij geen instrument. ‘Dat is een hiaat in mijn opvoeding. Anderzijds maakt het voor mij de magie van muziek Jan Marijnissen alleen maar groter. Ik bewonder muzikanten grenzeloos. Het maakt niet uit of ik een wereldberoemde violist t © Ari Versluis / SP 58
  • 59. ‘Ik zou graag eens een dag aan de zijde van een dirigent willen staan.’ januari / februari 2010 • deKlank 59
  • 60. hoor of een jongetje dat een mooie pianosonate speelt. Dat is voor mij recept voor een geweldige avond al snel sacraal.’ Als hij het talent had, zou Marijnissen een begenadigd ‘De samenleving heeft explicateurs nodig, die mensen liefde kunnen pianist of zanger willen zijn, maar ook de rol van dirigenten intrigeert bijbrengen voor kunst, architectuur, literatuur of muziek. Zoals Pierre hem. ‘Zij zijn de intermediair tussen de componist en de uitvoerenden. Janssen vroeger. Die kon aan de gewone mensen uitleggen waarom de Zij bepalen hoe het gaat klinken. Ik vind het fascinerend hoe ze een Guernica van Picasso de moeite waard is. Dat missen we wel, ook op tv. Je kunt dat natuurlijk ook zelf organiseren. Ik zeg wel eens: nodig een partituur bewerken en een muziekstuk interpreteren. En hoe ze van al paar vrienden uit, whisky op tafel en laat iedereen een half uur muziek die musici één orkest weten te smeden en al die instrumenten laten verzorgen. Met beeld en geluid. En dan moet je niet door de muziek samensmelten tot één mooie samenklank. Ik zou niet zelf voor een or- heen gaan zitten kleppen, maar achteraf je commentaar geven. Als je de kest willen staan, want ik zou het alleen maar in verwarring brengen achtergrond van een artiest of een muziekstijl kent, kun je je muzikale horizon verbreden. Dan gaat er een wereld voor je open. En je hebt ook met mijn nietwetendheid. Maar ik zou graag eens een dag aan de zijde nog eens een geweldige avond!’ van een dirigent willen staan.’ Muziek en politiek Marijnissen is al door verschillende radiomakers uitgenodigd om zijn favoriete muziek te delen met de luisteraars. Hoe het met de muzikale interesse van andere parlementariërs is gesteld weet hij niet. ‘Kamerleden hebben allemaal hun eigen besognes en eigen fracties en daar trekken ze zich in terug zodra ze de politieke arena verlaten hebben. Als je elkaar al spreekt gaat het meestal over de actualiteit of een debat. Ik heb nog nooit iemand horen vragen: “Wat vind jij nou van het Miserere van Allegri?” Zo gaat dat niet.’ Wat vindt Marijnissen van politiek engagement in muziek? Een jaar geleden werd de door hem gewaardeerde Barack Obama de eerste zwarte president van de Verenigde Staten. Heeft de muziek uit de jaren zestig en zeventig waarin de Afro-Amerikaanse emancipatiestrijd werd gereflecteerd daaraan bijgedragen? ‘Ik geloof het niet. Die is veel te expliciet. En het is muziek óm iets en dat trekt mij niet. De eenvoud van de blues en de traditionals, waarin de dagelijkse struggle for life bezongen wordt, spreekt mij meer aan dan muziek voor een politiek ideaal. Beethoven heeft ook enkele politieke statements gemaakt. Hij wilde zijn Derde Symfonie, de Eroica, opdragen aan Napoleon, omdat die voor hem de idealen van de Franse Revolutie belichaamde. Totdat hij zich tot keizer kroonde. Toen dacht Beethoven: “hier sta ik niet achter!” En hij streepte Napoleons naam van het titelblad. Politiek engagement is voor mij echter geen voorwaarde om van muziek te kunnen genieten.’ Zijn partij heeft in Bob Fosko wel een huiscomponist in de gelederen: ‘Wij vinden muziek een originele manier om onze boodschap te versterken. Maar die nummers moet je zien als STER-spotjes. Je zet ze niet op voor je plezier.’ ‘Ik weet zeker dat je jongeren voor klassieke muziek kunt interesseren’ In 2004 beklom de SP de barricaden voor het Radio Symfonie Orkest, dat in haar voortbestaan werd bedreigd. Marijnissen betitelde de bezuinigingsmaatregel van de toenmalige staatssecretaris van Cultuur als barbarij: ‘Ik vond het schandálig hoe het RSO met één pennenstreek van tafel geveegd werd. Dat had ook met mijn bewondering voor muzikanten te maken. Hun kunde en toewijding. In Nederland hadden we al driekwart van onze orkesten opgeheven, dus ik vond dat daar een eind aan moest komen.’ In de ogen van Marijnissen verdient de orkestwereld juist meer subsidiegeld, zodat ze haar educatieve functie kan vormgeven. ‘Ik vind muziek het ‘zout der aarde’ en de overheid moet het mogelijk maken dat jonge mensen kennismaken met muziek. Hoe menselijker die kennismaking is, hoe beter. Professionele musici hebben allemaal een persoonlijk verhaal over hun vak en daarmee kun je jongeren al boeien. Als je een violist in de klas uitnodigt, weet ik zeker dat je de klas stil krijgt. En dat vergeten die leerlingen nooit meer. Op dit vlak vind ik dat ook de musici van Het Brabants Orkest een opdracht hebben.’ Marijnissen is er een voorstander van om mu- ziekeducatie thematisch in te rich- ten: ‘Je kunt dat vanuit allerlei in- Jan Marijnissen tijdens ‘De SP in alle Staten’, valshoeken doen. Wat is geluid? feest waarmee de activisten van de partij werden bedankt voor hun inzet en de slotfase werd En wanneer wordt geluid muziek? ingeluid van de campagne voor de provinciale verkiezingen van 7 maart 2007. Dat is voor elke jongere interessant. © Bas Stoffelsen 60
  • 61. En waarom vinden we de ene muziek mooi en de andere niet? Wat is de overeenkomst tussen een gitaar en een viool? Dat zijn allemaal vragen waarmee je bij jongeren de belangstelling voor klassieke muziek kunt stimuleren. Als je daarbij samenwerkt met deskundige pedagogen weet ik zeker dat je ze voor klassieke muziek kunt interesseren.’ Betonfabriek Hoewel Marijnissen een geboren en getogen Brabander is en van klassieke muziek houdt, leeft Het Brabants Orkest niet bij hem: ‘Ik hoor of zie het nooit, maar misschien heb ik er geen antenne voor. Ik vind wel dat het orkest de plicht heeft om haar naamsbekendheid in de provincie te vergroten. Het zou helpen als het vaak te zien was op Omroep Brabant en bij alle grote Brabantse manifestaties acte de presence gaf. Daar krijg ik een goed gevoel bij. Het zou ook elk jaar in de grote steden van Brabant een openluchtconcert moeten geven. En blijven Jan Marijnissen protesteert in het Amsterdams Concertgebouw tegen investeren in haar educatieve missie. Dat is niet alleen onderwijskundig, maar ook marketingtechnisch heel opheffing van het Radio Symfonie Orkest effectief. Dáárin zit de meerwaarde van Het Brabants Orkest. Niet in het repertoire. Hoewel dat wel de sleutel is om het publiek te veroveren. Als je de mensen geeft wat ze willen horen én iets waarvan ze nog niet weten dat ze het willen horen, wordt het leuk. Dan ontstaat er een band, waardoor je ook donateurs krijgt.’ ‘Ik vind muziek het ‘zout der aarde’ en de overheid moet het mogelijk maken dat jonge mensen kennismaken met muziek.’ Het staat voor Marijnissen buiten kijf dat Het Brabants Orkest in de toekomst nog veel mensen voor klassieke muziek kan winnen: ‘Toen ik nog bij een betonfabriek werkte, had ik drie collega’s die álles wisten van opera. Terwijl ik dacht: “Opera? Dat hoort bij de ‘blote ruggencultuur’ in de schouwburg. Niet bij het ‘gewone volk’.” Maar die mensen waren via de VARA-radio in aanraking gekomen met klassieke muziek en die waren daar helemaal weg van. Mensen vinden het ook altijd geweldig om een symfonisch orkest te zien optreden. Zelfs mensen die niet van klassieke muziek houden. Als het live is? Dan is iedereen verkocht!’ Boek een fantastische Muziekreis Boek snel of vraag de brochure aan: www.muziekreizen.org / 013-5363921 Muziek- & Cultuurreis • Bezoek orgelconcert in de Dom van Riga • Stadstour Riga o.l.v. gids • Vier 3-gangenmaaltijden in Riga, Letland • Bezoek concert Mozart Requiem • Ticket Staatsopera van Riga • Authentieke Letse lunch • ****Hotel in Centrum van Riga • Boottocht over de Daugava • Vliegticket Amsterdam-Riga v.v. 5-daagse • Jugendstilwandeling • Transfers Muziekreis • Bezoek musea Van 21 t/m 25 maart 2010 met vier concerten € 895,- een 5-daagse koorreis naar Riga (Letland) p.p. inclusief Muziek- & Cultuurreis • Concert in het Palau de la Musica met het orkest Tafelmusik • Bezoek botanische tuin • Stadswandeling o.l.v. gids in Valencia, Spanje • Bezoek orgelconcert • Concert door pianist Alexei Volodin • Drie 3-gangen maaltijden • Verblijf in **** Hotel in het centrum • Concert door het Orquestra de van Valencia 5-daagse Valencia o.l.v. Walter Weller • Vliegticket Amsterdam – Valencia Muziekreis • Bezoek museum voor schone kunsten € 985,- en museum voor moderne kunst van 18 t/m 23 mei 2010 met vier concerten • Rondleiding in het Palau de les Arts en een prachtig cultureel programma p.p. inclusief IC Productions is aangesloten bij de IC Productions, Postbus 655 Kijk voor de dagprogramma’s en Stichting Garantiefonds Reisgelden 5000 AR Tilburg, tel 013 - 536 39 21 meer info op www.muziekreizen.org waardoor u geen financiële risico’s loopt. januari / februari 2010 • deKlank 61
  • 62. Maartje van Houte Ma tje van Houtert De ontwikkeling van het Nederlandse muziekleven D e Nederlandse componist Antoine Fodor leefde in een tijd waarin de fundamenten zijn gelegd voor de huidige Nederlandse samenleving en het tegenwoordige cultuurbeleid. Hoe zag het Nederlandse muziekleven er omstreeks 1800 eigenlijk uit? In januari 1795 rukte de Franse generaal Pichegru over de bevroren grote rivieren op naar het centrum van de Republiek der Verenigde Nederlanden, om de patriotten in hun strijd tegen ‘tiran’ Willem V te hulp te schieten. Met succes, want met zijn komst verliet de stadhouder het land en overal dansten de Bataven. ‘Vrijheid, gelijk- heid en broederschap’ werd de leus van de nieuwe bestuurders. In de verlichte opvattingen van deze nieuwe bestuurders was een belangrijke plaats weggelegd voor opvoeding en in dit pedagogische streven speelde kunst en cultuur een duidelijke rol. In 1806 ging de Bataafse republiek over in het Koninkrijk Holland en in 1810 werd het gebied ingelijfd bij Frankrijk. Nadat Napoleon in oktober 1813 in de volkerenslag bij Leipzig was verslagen, trokken de Fransen zich terug. In datzelfde jaar werd erfprins Willem Frederik als soeverein vorst geïnstalleerd. Volgens verlichte opvattingen zouden ‘de kunsten’ een belangrijke rol moeten spelen bij het verwezenlijken van de Groot-Nederlandse idealen van Koning Willem I. Vrij van kerk en hof Rond 1750 gaat de ontwikkeling van cultuur in de Nederlandse Republiek gelijk op met West-Europa, behalve het muziekleven. In de Nederlandse Republiek had het openbare muziekleven tot ver in de achttiende eeuw maar een beperkte betekenis. Er is geen bloeiend muzikaal verenigingsleven en voor het eerste muziektijd- schrift moeten we wachten tot het tweede decennium van de negentiende eeuw. Twee belangrijke redenen voor deze matige muziekcultuur waren het ontbreken van vorstenhoven met eigen orkesten en het ontbreken van een kerkmuzikale traditie. Dit had echter ook voordelen. Het achttiende-eeuwse Amsterdam werd over- spoeld door musici en componisten uit alle windstreken. De stad was beroemd om de muziekdrukkunst en vioolbouw én om de mogelijkheid vrij te werken, niet gebonden aan hof of kerk. ‘Nationaal muziekbeleid’ Tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden was het culturele leven dus vrijwel uitsluitend een zaak van particulieren. In de laatste decennia voor 1795 trokken vooral de initiatieven vanuit de verlichte burgerij de aandacht. De in 1784 gestichte Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen was hiervan een sprekend voorbeeld. Dit hervormingsgezinde genootschap richtte zich niet alleen op de ontwikkeling van de eigen leden, maar 62
  • 63. ook op de vorming en beschaving van individu en staatsburger. Het wierp zich op als volksverlichter bij uitstek. Onder het ‘volk’ werden vooral de arme en verpauperde sociaal-economische lagere standen verstaan. Deze moesten worden opgevoed tot nuttige en deugdzame leden van de als nationale eenheid beschouwde samen- ‘De directeuren leving. De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen was de enige instelling die onder andere door de uitgave van bundels met volksliedjes een beleid voerde dat men als een ‘nationaal muziekbeleid’ zou kunnen typeren. laten slechte De helft professioneel dilettanten, ook Felix Meritis was een van de vele genootschappen die in de tweede helft van de achttiende eeuw in de Repu- bliek werden opgericht. De oprichting van Felix Meritis was voor Amsterdam van grote betekenis. Met de veel kinderen opening van het prestigieuze genootschapsgebouw aan de Keizersgracht kreeg de Republiek voor het eerst een groot orkest dat nieuwe symfonische muziek voor publiek uitvoerde. De concertzaal van Felix Meritis, die meespelen… in heel Europa bekend kwam te staan als een architectonisch en akoestisch wonder, was tot zeker 1830 de belangrijkste muziekzaal van Amsterdam. Het Felixorkest telde gemiddeld zeventig musici, van wie ongeveer waaraan alleen de helft professioneel was. In 1801 werd de in Venlo geboren pianist, componist én kolenhandelaar Antoine Fodor benoemd tot dirigent de familieleden van het orkest van Felix Meritis. In 1802 nam hij bovendien de leiding op zich over het andere belangrijke stedelijke orkest, Eruditio Musica. Al snel werd Eruditio Musica beschouwd als het beste ensemble van de enige plezier hoofdstad. Dit had twee redenen. Ten eerste bestond dat orkest vrijwel uitsluitend uit beroepsmusici, hetgeen garant stond voor een hoger niveau van uitvoering. Ten tweede repeteerde dat orkest vaker en kritischer. Bij beleven.’ Felix Meritis hechtte men hier minder waarde aan. Zo staat gedocumenteerd dat men in Felix Meritis ‘menig liefhebber die bijna uitsluitend een viool kan vasthouden laat meespelen’. Uit de partituren en uitgeschreven partijen van Felix Meritis blijkt dat na 1788, ten tijde van Haydn, Mozart en Beethoven, hoofdzakelijk muziek van tijdgenoten op het programma stond. Daarnaast stonden werken op het programma van de eigen dirigent, zo ook van Fodor: deze moest jaarlijks minimaal één compositie schrijven die werd opgevoerd in en intellectueel eigendom bleef van Felix Meritis. Streven naar kwaliteit Antoine Fodor heeft niet alleen als dirigent en componist bijgedragen aan de bloei en ontwikkeling van de Amsterdamse instrumentale muziek in de periode van 1790 tot 1830. Hij zette zich ervoor in om de kwaliteit van de muziekuitvoeringen te verbeteren. En dit was hard nodig. In de Muzikale Berigten van de Vaderlandsche Letteroefeningen besprak een anonieme criticus in 1815/1816 enkele Amsterdamse orkesten: Eruditio had de Tekenzaal van Felix Meritis geschilderd door Adriaan de Lelie (1755-1820) beste ‘goede meester’, Harmonica de beste amateurs. Het peil van Felix Meritis was laag en dat ‘terwijl het op vrijdag speelt, wanneer er geen schouwburg is en er dus genoeg meesters te krijgen zijn. Maar de directeuren laten slechte dilettanten, ook veel kinderen meespelen… waaraan alleen de familieleden enig plezier beleven.’ Er vond landelijk een discussie plaats over hoe het muzikale peil te verhogen en te professionaliseren. De instantie die zich hiervoor in- zette was het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten, waaraan Fodor in 1808 door Louis Napoleon als hoofd was aangesteld. Het instituut fungeerde als adviescollege voor instellingen als de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen en de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst. Het doel was: structu- rele aandacht voor de kunst en verbetering van het zangonderwijs. t januari / februari 2010 • deKlank 63
  • 64. De invloed van het instituut moet groot Ronald Brautigam © Marco Borggreve geweest zijn. De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen zette zich steeds meer in voor het zangonderwijs en in Amsterdam, Utrecht, Den Haag en Rotterdam kwamen koninklijke muziekscholen, zodat Nederlandse musici niet hoefden uit te wijken naar Leipzig of Parijs. Er kwamen meer muziekensembles en gespecialiseerde muziektijdschriften. Een ander uitvloeisel was de oprichting in 1829 van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst, speciaal voor amateurmusici Felix Meritis van goede huize. Na 1830 veranderde het kunstenklimaat ten goede. Toen Johannes Bernardus van Bree in 1830 Fodor als dirigent opvolgde, namen de concerten in Felix een hoge vlucht. Van Bree stelde strenge reglementen op voor musici en publiek. Afgelopen was het met gelach, geklets, het serveren van drank en spijs en andere ordeverstoringen in de zaal. Hij moderniseerde vervolgens het repertoire en haalde meer buitenlandse musici naar Nederland. De fundamenten voor ons cultuurbeleid Aldus werden tweehonderd jaar geleden de fundamenten gelegd voor de huidige concertgewoontes en het tegenwoordige cultuurbeleid. Een beleid waarin ook veel aandacht is voor cultuureducatie om ervoor te zorgen dat iedereen de kans krijgt om te genieten van muziek, ongeacht sociale klasse, en gerenommeerde opleidingen voor beroepsmusici garandeert. We kunnen ons niet meer voorstellen dat u, als amateur, tussen de musici van het Brabants Orkest gaat zitten, om mee te spelen in een symfonie van Fodor, Verbey, Vleggaar óf van Beet- Werken van Ned en van ederlandse se hoven. Of dat er hardop gelachen, gedronken en gelopen wordt tijdens een concert. De muziek die u zult horen componisten Fodo Verbey en F dor, Verbey zal beduidend beter klinken dan tweehonderd jaar geleden, nu deze wordt uitgevoerd door de professionele Vleggaar · 22, 28, 29, 30 en 31 januari 20 · zie p.40 en 42 uari 2010 musici van Het Brabants Orkest. En u kunt er in stilte van genieten. Al jaren dé specialist in: Digitale Piano’s & Keyboards Wij leveren ook • accordeons • mondharmonica’s • gitaren Ook v • geluid oo r al uw bladmuziek! bekroond met • diverse accessoires YAMAHA BEST DEALER AWARD benoemd tot De beste service en voorlichting YAMAHA CLAVINOVA Eigen technische dienst LIFESTYLE CENTER Na aankoop GRATIS hulp bij al uw vragen en Heezerweg 93, Eindhoven - Tel. 040-2112177 7 Technology Center www.keyboard-centrum.nl 64
  • 65. Fortepiano De Engelse pianoschool maakte gebruik van piano’s met het zwaardere Stossmechaniek en werd daarom gekenmerkt door een krachtiger touché, aandacht voor legato-spel en door een gematigde virtuositeit. Na de grondleggers Clementi en Dussek waren pianisten als Cramer (1771-1858), Berger (1777-1839) en Field (1782-1837) belangrijke vertegenwoordigers. Omstreeks 1700 ontwikkelde de Italiaanse hofclavecimbelbouwer Ook Beethoven wordt op basis van zijn speelstijl en instrumentvoorkeur Barteolomeo Cristofori zijn ‘Gravicembalo col piano e forte’ (clavecimbel wel tot de Engelse school gerekend. Bekende bouwer van fortepiano’s met zacht en hard). Cristofori ontwierp een nieuwe soort mechaniek met een Engels mechaniek is John Broadwood. In zijn vleugels werd de waarbij de snaren niet langer door een plectrum geplukt werden, maar door zogenoemde English Grand Action gebruikt. hamertjes werden aangeslagen, waarmee een geheel nieuwe dimensie De Weense pianoschool, die gebruik maakte van de lichte Weense piano’s, werd geschapen: dynamiek. Dát instrument werd de grondlegger van werd in speelstijl gekenmerkt door lichtheid, helderheid en (soms extreme) de fortepiano. virtuositeit. Mozart wordt gezien als de gondlegger van deze school, waar- na Haydn (1732-1809), Steibelt (1765-1823), Hummel (1778-1837) en Czerny In die vroege achttiende eeuw werd vervolgens, vooral in Duitsland, druk (1791-1857) in zijn voetsporen traden. Bekende fortepiano-bouwers volgens geëxperimenteerd met diverse zogenaamde Prell- of Stossmechanieken de Weense school zijn onder anderen Michael Rosenberger, de Italiaan of combinaties daarvan, door bouwers als Silbermann, Schröter en Stein. Salvatore Lagrassa, Johann Fritz, Conrad Graf, Carl Stein, Nannette Streicher In Frankrijk heeft later de bouwer Jean Henri Pape (1789-1875) in de ont- en Anton Walter. wikkeling van de fortepiano een grote rol gespeeld. Uiteindelijk ontstonden Negentiende-eeuwse Parijse firma’s als Érard en Pleyel ontwikkelden de twee grote stromingen, zowel in uitvoeringspraktijk, pianomethodiek als instrumenten verder door tot de Grand Piano’s (vleugels) zoals wij die in instrumentbouw. vandaag kennen. Ronald Brautigam speelt Beethoven op een Salvatore Lagrassa piano uit 1815 · 28, 29, 30 en 31 januari 2010 · zie pagina 42 Voor wie zich nader wil informeren over historie of restauratie: • www.duopasels.be/SCRIPTIE.pdf • www.fortepiano.nl • www.muziekindex.nl/p/frame/klavecimbel_forte.html • http://users.skynet.be/fb357447/Methoden_voor_het_hamerklavier.htm En voor wie de moed heeft onderstaande link over te typen treft een boeiende Masterscriptie uit 2008 (Letterenfaculteit Universiteit Utrecht): http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2008-1114-201220/pianoforte_icoon%20van%20de%2019e%20eeuwse%20burgerij.pdf januari / februari 2010 • deKlank 65
  • 66. VOORUITBLIK Violiste Faust laat Beethoven zweven VOLGENDE MAAND IN DEKLANK Isabelle Faust is een bijzondere violiste met een bijzonder instrument, een Stradivarius uit 1704 met als bijnaam Stefan Solyom dirigent ‘De schone slaapster’. En zoals Doornroosje in haar slaap overbrugt Isabelle Faust de eeuwen. Ze verdiept Jacques Zoon fluit zich in de Barok, maar ook in de moderne muziek. En alles er tussenin. Van het Vioolconcert van Beethoven Haydn Symfonie nr.39 maakte ze al een mooie opname. Mozart Fluitconcert nr.2 ‘Haar noten zweven met een ijle, Saariaho Aile du songe voor fluit en orkest bijna fluitachtige toon’, schreef een Schubert Symfonie nr.5 recensent. Beethovens tijdgenoten Breda · donderdag 4 maart 2010 vonden het Vioolconcert te lang en Chassé Theater, 20.30 uur te moeilijk. Dat gold zelfs voor de Tilburg · vrijdag 5 maart 2010 Concertzaal, 20.30 uur violist op de première, die ter on- ’s-Hertogenbosch · zaterdag 6 maart 2010 derbreking een eigen werk speelde Theater aan de Parade, 20.00 uur op één snaar, met de viool onder- Eindhoven · zondag 7 maart 2010 Muziekcentrum Frits Philips, 14.15 uur steboven. Aan zo’n duivelskunstje zal Isabelle Faust zich waarschijn- lijk niet wagen. Marc Soustrot dirigent Isabelle Faust viool Isabelle Faust © Marco Borggreve Marc Soustrot dirigent Gabrieli Sonata pian’e forte Isabelle Faust viool Dutilleux Symfonie nr.2, ‘Le double’ Beethoven Vioolconcert Gabrieli Sonata pian’e forte Dutilleux Symfonie nr.2 ‘Le double’ Eindhoven · zaterdag 13 maart 2010 Beethoven Vioolconcert Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur ’s-Hertogenbosch · zondag 14 maart 2010 Theater aan de Parade, 14.15 uur Eindhoven Muziekcentrum Frits Philips • zaterdag 13 maart 2010, 20.15 uur ’s-Hertogenbosch Theater aan de Parade • zondag 14 maart 2010, 14.15 uur David Atherton dirigent Joshua Ellicott tenor Paul Uyterlinde cello Brabant Koor Subsidiënten Nystedt Stabat Mater Howells Stabat Mater Oirschot · vrijdag 19 maart 2010 St. Petruskerk, 20.30 uur Oirschot · zaterdag 20 maart 2010 St. Petruskerk, 20.30 uur Sponsors Oirschot · zondag 21 maart 2010 St. Petruskerk, 14.30 uur Yuri Simonov dirigent Yossif Ivanov viool Wilt u ook Sponsor worden en u bij deze muziekminnende bedrijven aansluiten? Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Arthur van Dijk, algemeen directeur van Het Brabants Orkest, Moesorgski Ouverture Chovansjtsjina telefoon 040 265 56 92, of per e-mail via arthur.vandijk@brabantsorkest.nl Sjostakovitsj Vioolconcert nr.1 In een persoonlijk gesprek legt hij graag de verschillende sponsormogelijkheden aan u voor. Moesorgski Schilderijen van een tentoonstelling KAARTEN BESTELLEN Eindhoven · vrijdag 26 maart 2010 • Muziekcentrum Frits Philips Eindhoven 040 244 20 20 • bespreekbureau@philipshall.nl • openingstijden: ma t/m Muziekcentrum Frits Philips, 20.15 uur za 12-17 uur en 5 kwartier voor aanvang tot 1 kwartier na aanvang | telefonisch: ma t/m vr 11-17, za 12-17 uur. Amsterdam · zaterdag 27 maart 2010 Tijdens concertavonden ook van 17-19 uur. Op koopavonden en koopzondagen is het bespreekbureau gesloten. Concertgebouw, 20.15 uur • Theater aan de Parade ’s-Hertogenbosch 0900 33 72 72 33 • info@theateraandeparade.nl • openingstijden: ma t/m Eindhoven · zondag 28 maart 2010 do 13-20.30 uur | vr en za 13-21.30 | zo 13-14.30 en 18-20.30 uur | telefonisch: ma t/m za 13-20 uur | zo 18-20 uur. Muziekcentrum Frits Philips, 14.15 uur • Concertzaal Tilburg 013 543 22 20 • theatershop@theaterstilburg.nl • openingstijden: ma 10-18 uur (alleen telefonisch) | di t/m za 10-21 uur. • Chassé Theater Breda 076 530 31 32 • bespreekbureau@chasse.nl • openingstijden: ma t/m za 11-18 uur en 1 uur deKlank editie nr.6 maart 2010 voor de voorstelling. verschijnt op 25 februari 2010 66
  • 67. januari / februari 2010 • deKlank 67
  • 68. Tuinen waar muziek in zit. Van natuurlijk tot strak gecomponeerd. Elk ontwerp is uniek. Jacques van Leuken uit Nuenen heeft als tuinarchitect ruim 25 jaar ervaring. Hij ontwerpt tuinen in diverse stijlen: modern, parkachtig en landschappelijk. Met het gemeenschappelijke kenmerk dat ze direct na aanleg een volwassen resultaat hebben en dat opdrachtgevers de bereidheid hebben te investeren in mooie materialen. De foto’s zijn genomen binnen één jaar na aanleg. Door het planten van volwassen bomen en grote struiken lijkt het binnen een jaar na aanleg alsof het nooit anders is geweest. Ook sluiten nieuwe delen van een tuin daardoor goed aan bij bestaande delen van een park of bos. 68 www.jacquesvanleuken.nl T 040 – 284 60 64