Cndd dieuduongcb2 w

652
-1

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
652
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Cndd dieuduongcb2 w

  1. 1. Bé Y TÕĐIỀU DƯỠNG CƠ BẢN IIS¸CH §µO T¹O CỬ NHÂN ĐIỀU DƯỠNG M· sè: §.34.Z.02Chñ biªn: ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Nhµ xuÊt b¶n y häc Hµ Néi - 2007
  2. 2. chØ ®¹o biªn so¹n: Vô Khoa häc & §µo t¹o, Bé Y tÕ ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Chñ biªn: Tham gia biªn so¹n: ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn ThS. §oµn ThÞ Anh Lª CN§D. Ph¹m ThÞ YÕn ThS. §D. NguyÔn ThÞ S−¬ng ThS. §D. L−¬ng V¨n Hoan CN§D. TrÇn ThÞ Sanh CN§D. Huúnh Tr−¬ng LÖ Hång tHAM GIA Tæ CHøC B¶N TH¶O: ThS. PhÝ V¨n Th©m TS. NguyÔn M¹nh Pha© B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô Khoa häc vµ §µo t¹o)2
  3. 3. LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn mét sè ®iÒu cña LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc & §µo t¹o vµ Bé YtÕ ®· ban hµnh ch−¬ng tr×nh khung ®µo t¹o cö nh©n ®iÒu d−ìng. Bé Y tÕ tæ chøcbiªn so¹n tµi liÖu d¹y – häc c¸c m«n häc chuyªn m«n, c¬ b¶n chuyªn ngµnh theoch−¬ng tr×nh trªn nh»m tõng b−íc x©y dùng bé tµi liÖu d¹y – häc chuÈn vÒchuyªn m«n ®Ó ®¶m b¶o chÊt l−îng ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®−îc biªn so¹n dùa trªn ch−¬ng tr×nh gi¸odôc ®¹i häc cña §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh trªn c¬ së ch−¬ng tr×nhkhung ®· ®−îc phª duyÖt víi ph−¬ng ch©m: kiÕn thøc c¬ b¶n, hÖ thèng; néidung chÝnh x¸c, khoa häc, cËp nhËt c¸c tiÕn bé khoa häc, kü thuËt hiÖn ®¹i vµthùc tiÔn ViÖt Nam. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®· ®−îc biªn so¹n bëi c¸c nhµ gi¸o giµu kinhnghiÖm vµ t©m huyÕt cña bé m«n §iÒu d−ìng §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝMinh. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®· ®−îc héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnhs¸ch vµ tµi liÖu d¹y – häc chuyªn ngµnh cö nh©n ®iÒu d−ìng cña Bé Y tÕ thÈm®Þnh vµo n¨m 2007. Bé Y tÕ ban hµnh lµ tµi liÖu d¹y – häc ®¹t chuÈn chuyªnm«n cña ngµnh y tÕ trong giai ®o¹n hiÖn nay. Trong qu¸ tr×nh sö dông, s¸chph¶i ®−îc chØnh lý, bæ sung vµ cËp nhËt. Bé Y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c Nhµ gi¸o, c¸c chuyªn gia cña §¹i häc YD−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· dµnh nhiÒu c«ng søc hoµn thµnh cuèn s¸ch,c¶m ¬n ThS. Lª ThÞ B×nh, ThS. Ph¹m §øc Môc ®· ®äc vµ ph¶n biÖn ®Ó cuèns¸ch sím hoµn thµnh, kÞp thêi phôc vô cho c«ng t¸c ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. V× lµlÇn ®Çu xuÊt b¶n, chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña ®ång nghiÖp,c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®éc gi¶ ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau ®−îc hoµn thiÖn h¬n. vô khoa häc vµ ®µo t¹o bé y tÕ 3
  4. 4. LỜI NãI §ÇU §iÒu d−ìng c¬ b¶n gåm nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng c¬ b¶n lµ nÒn t¶ng liªnquan ®Õn c¸c qu¸ tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh còng nh− ng−êi khoÎ m¹nh vµ øngdông, ph¸t triÓn trong viÖc ch¨m sãc ®iÒu d−ìng chuyªn biÖt nh− ch¨m sãc néikhoa, ch¨m sãc ngo¹i khoa, ch¨m sãc nhi khoa. Tµi liÖu nµy ®−îc biªn so¹n gåm c¸c chñ ®Ò néi dung b¸m s¸t môc tiªum«n §iÒu d−ìng c¬ b¶n cña ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o Cö nh©n ®iÒu d−ìng do Bé YtÕ vµ Bé Gi¸o dôc ®µo t¹o ban hµnh, s¸ch ®−îc ph©n lµm 2 quyÓn ®iÒu d−ìng c¬b¶n I gåm 4 ch−¬ng vµ ®iÒu d−ìng c¬ b¶n II gåm 3 ch−¬ng. Ch−¬ng I nªu c¸cvÊn ®Ò c¬ së chung vÒ nghÒ nghiÖp cña ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng II gåm nh÷ng néidung ®Ó ph¸t triÓn thùc hµnh ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng III nªu c¸c vÊn ®Ò khoa häcc¬ b¶n liªn quan trong thùc hµnh ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng IV gåm nh÷ng vÊn ®Ò cÇn®¸p øng nhu cÇu c¬ b¶n trong sinh ho¹t h»ng ngµy cña con ng−êi, ®Æc biÖt lµviÖc ch¨m sãc vÖ sinh t¹i gi−êng cho ng−êi bÖnh. Ch−¬ng V, VI, VII bao gåmnh÷ng kiÕn thøc vµ kü n¨ng c¬ b¶n nh»m phôc vô cho viÖc ch¨m sãc ®iÒu trÞ,®iÒu d−ìng nh− ch¨m sãc tiªu ho¸ vµ bµi tiÕt ch¨m sãc vÕt th−¬ng, b¨ng bã vµviÖc dïng thuèc cho ng−êi bÖnh. Víi c¸ch tr×nh bµy tu©n thñ theo yªu cÇu chung cña Bé Y tÕ vÒ s¸ch gi¸okhoa, viÖc ph©n nhãm néi dung dùa theo c¸c tµi liÖu ®iÒu d−ìng c¬ b¶n hiÖnhµnh cña c¸c n−íc ph¸t triÓn. Tµi liÖu ®−îc biªn so¹n do nhãm Gi¶ng viªn Bém«n ®iÒu d−ìng, khoa ®iÒu d−ìng – Kü thuËt, §¹i häc Y D−îc thµnh phè HåChÝ Minh. S¸ch dïng lµm tµi liÖu cho sinh viªn cö nh©n ®iÒu d−ìng vµ c¸c sinhviªn Y häc cÇn tham kh¶o m«n ®iÒu d−ìng c¬ së. Trong qu¸ tr×nh biªn so¹n, mÆc dï víi nhiÒu cè g¾ng nh−ng ch¾c ch¾n sÏkh«ng tr¸nh khái c¸c thiÕu sãt, chóng t«i mong muèn nhËn ®−îc sù ®ãng gãpcña quý ®ång nghiÖp vµ quý b¹n ®äc. ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Tr−ëng Bé m«n ®iÒu d−ìng §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh4
  5. 5. Môc lôc TrangCh−¬ng V: Ch¨m sãc tiªu ho¸ – bµi tiÕt 9 Bµi 35. Nhu cÇu vÒ dinh d−ìng – khÈu phÇn ¨n – ®iÒu d−ìng 9 c¸c rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa Bµi 36. Kü thuËt gióp ng−êi bÖnh ¨n 31 Bµi 37. C¸c ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh 34 Bµi 38. Kü thuËt cho ¨n b»ng èng 39 Bµi 39. Dinh d−ìng trong ®iÒu trÞ 48 Bµi 40. Hót dÞch vÞ – t¸ trµng 55 Bµi 41. Kü thuËt röa d¹ dµy 72 Bµi 42. Qu¶n lý ng−êi bÖnh thôt th¸o 82 Bµi 43. Kü thuËt thôt th¸o 90 Bµi 44. Ch¨m sãc ng−êi bÖnh th«ng tiÓu – dÉn l−u n−íc tiÓu 98 Bµi 45. Kü thuËt th«ng tiÓu th−êng 110 Bµi 46. Kü thuËt th«ng tiÓu liªn tôc 116 Bµi 47. Kü thuËt röa bµng quang 127 Bµi 48. Theo dâi vµ ®o l−îng dÞch vµo ra 141Ch−¬ng VI: Ch¨m sãc vÕt th−¬ng b¨ng cuén 144 Bµi 49. Ch¨m sãc vÕt th−¬ng 144 Bµi 50. Kü thuËt thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng 178 Bµi 51. C¾t chØ vÕt kh©u 183 Bµi 52. B¨ng cuén 188 5
  6. 6. Ch−¬ng VII: §iÒu trÞ – ®iÒu d−ìng 198 Bµi 53. ChuÈn bÞ bÖnh nh©n lµm xÐt nghiÖm cËn l©m sµng 198 Bµi 54. Kü thuËt lÊy m¸u ®Ó thö xÐt nghiÖm 210 Bµi 55. Kü thuËt kÐo m¸u trªn phiÕn kÝnh 214 Bµi 56. Kü thuËt lÊy ®êm, ph©n, mñ ®Ó thö nghiÖm 217 Bµi 57. Kü thuËt lÊy n−íc tiÓu ®Ó thö xÐt nghiÖm 222 Bµi 58. Ch−êm nãng – ch−êm l¹nh 226 Bµi 59. Kü thuËt ch−êm nãng – ch−êm l¹nh 229 Bµi 60. Oxy trÞ liÖu 239 Bµi 61. Kü thuËt cho thë d−ìng khÝ 250 Bµi 62. Kü thuËt sö dông lÒu d−ìng khÝ 260 Bµi 63. Hót ®êm nhít 263 Bµi 64. Nh÷ng nguyªn t¾c dïng thuèc 274 Bµi 65. Cho ng−êi bÖnh uèng thuèc 293 Bµi 66. Kü thuËt tiªm thuèc 298 Bµi 67. Qu¶n lý liÖu ph¸p dïng thuèc qua lßng m¹ch 316 Bµi 68. Kü thuËt tiªm truyÒn dung dÞch 335 Bµi 69. Qu¶n lý ng−êi bÖnh truyÒn m¸u 342 Bµi 70. Kü thuËt truyÒn m¸u 357Tµi liÖu tham kh¶o 3666
  7. 7. Ch−¬ng V CH¡M SãC TI£U HO¸ Vµ BµI TIÕT Bµi 35 NHU CÇU VÒ DINH D¦ìNG – KHÈU PHÇN ¡N – §IÒU D¦ìNG C¸C RèI LO¹N VÒ CHøC N¡NG TI£U HO¸ Môc Tiªu 1. Tr×nh bµy ®−îc nhu cÇu dinh d−ìng cña con ng−êi vÒ chÊt l−îng vµ vai trß, t¸c dông cña c¸c chÊt sö dông lµm thøc ¨n. 2. TÝnh ®−îc khÈu phÇn ¨n h»ng ngµy cho mét ng−êi. 3. KÓ ®−îc nh÷ng yªu cÇu gióp ¨n ngon miÖng. 4. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng tiªu ho¸. 5. KÓ ®−îc c¸c rèi lo¹n vÒ tiªu ho¸ th−êng gÆp. 6. Tr×nh bµy kÕ ho¹ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh cã rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa.1. §¹i c−¬ng Trong c¬ thÓ con ng−êi cã 2 qu¸ tr×nh tr¸i ng−îc nhau, lu«n lu«n g¾n bã vµkÕt hîp chÆt chÏ víi nhau: ®ã lµ qu¸ tr×nh ®ång hãa vµ dÞ hãa.1.1. Qu¸ tr×nh ®ång hãa Bao gåm c¸c ph¶n øng chuyÓn c¸c ph©n tö h÷u c¬ cã trong thøc ¨n (glucid,protid, lipid) thuéc c¸c nguån gèc kh¸c nhau (®éng vËt vµ thùc vËt) thµnh chÊth÷u c¬ ®Æc hiÖu cña c¬ thÓ ®Ó tham gia vµo sù t¹o h×nh, t¨ng tr−ëng vµ dù tr÷cho c¬ thÓ. Muèn thùc hiÖn ph¶n øng nµy cÇn n¨ng l−îng.1.2. Qu¸ tr×nh dÞ hãa Bao gåm c¸c ph¶n øng tho¸i hãa cña c¸c chÊt h÷u c¬ thµnh nh÷ng s¶nphÈm trung gian, th¶i nh÷ng chÊt cÆn b· (CO2, H2O, ure...) mµ c¬ thÓ kh«ngcÇn n÷a th¶i ra ngoµi, ph¶n øng nµy t¹o ra n¨ng l−îng d−íi d¹ng nhiÖt. N¨ngl−îng dïng cho ph¶n øng tæng hîp vµ c¸c ph¶n øng kh¸c cña c¬ thÓ (co c¬, hÊpthu, bµi tiÕt...). 7
  8. 8. − ë trÎ nhá qu¸ tr×nh ®ång hãa m¹nh h¬n qu¸ tr×nh dÞ hãa: nÕu dinh d−ìng ®Çy ®ñ c¬ thÓ lín vµ träng l−îng t¨ng. − ë tuæi tr−ëng thµnh: nÕu ¨n uèng qu¸ møc träng l−îng t¨ng, chÊt d− thõa ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ d−íi d¹ng mì, ®−êng. − ë ng−êi bÖnh qu¸ tr×nh dÞ hãa t¨ng (do tiªu hao n¨ng l−îng, do sèt, hñy ho¹i mì), nÕu dinh d−ìng kh«ng ®ñ c¬ thÓ sÏ sö dông protid, glucid ®Ó t¹o ra n¨ng l−îng, ng−êi bÖnh sôt c©n vµ kh¶ n¨ng chèng l¹i bÖnh tËt kÐm. − Do ®ã dinh d−ìng rÊt cÇn thiÕt cho c¬ thÓ. VËy dinh d−ìng lµ cung cÊp cho c¬ thÓ nh÷ng thùc phÈm cÇn thiÕt cho sù sèng. Thùc phÈm ph¶i ®¸p øng 3 chøc n¨ng lµ cung cÊp: + Nguyªn liÖu t¹o n¨ng l−îng trong qu¸ tr×nh dÞ hãa. + Nguyªn liÖu ®Ó x©y dùng vµ b¶o tån m«. + Nh÷ng chÊt cÇn thiÕt ®Ó ®iÒu hßa qu¸ tr×nh sinh hãa trong c¬ thÓ. Thùc phÈm chóng ta ¨n h»ng ngµy gåm cã 5 lo¹i d−ìng chÊt: ®−êng, ®¹m,mì, vitamin vµ kho¸ng chÊt. §−êng, ®¹m, mì lµ 3 chÊt sinh n¨ng l−îng hay cßngäi lµ chÊt h÷u c¬. Sinh tè, chÊt kho¸ng vµ n−íc lµ nh÷ng chÊt kh«ng sinh n¨ngl−îng (chÊt v« c¬). Nhu cÇu dinh d−ìng bao gåm nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng vµ nhu cÇu vÒ chÊt: − Nhu cÇu n¨ng l−îng h»ng ngµy bao gåm nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬ b¶n vµ nhu cÇu n¨ng l−îng cÇn thiÕt cho nh÷ng ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. Nhu cÇu n¨ng l−îng h»ng ngµy tïy thuéc vµo tõng ng−êi, tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn vµ tïy theo møc ®é lao ®éng cña mçi ng−êi. − Nhu cÇu vÒ chÊt bao gåm: + Protein, lipid, glucid. + Vitamin: tan trong n−íc vµ tan trong dÇu. + Kho¸ng chÊt: Fe, Ca, Mg, K, P... + N−íc, chÊt x¬. − KhÈu phÇn lµ l−îng thùc phÈm cÇn dïng cho mét ng−êi trong 24 giê ®Ó ®¶m b¶o nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng vµ vËt chÊt cho c¬ thÓ. Nhu cÇu d− trong khÈu phÇn kh«ng thÓ x¸c ®Þnh mét c¸ch tuyÖt ®èi mµ nã tïy thuéc vµo ®èi t−îng, søc lao ®éng, t×nh tr¹ng vµ søc kháe. CÇn cã tû lÖ c©n ®èi gi÷a chÊt ®¹m, ®−êng, mì, vitamin vµ kho¸ng chÊttrong khÈu phÇn ¨n.2. Nhu cÇu dinh d−ìng2.1. Nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng Nhu cÇu n¨ng l−îng gåm cã ®¸p øng nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬b¶n vµ cung cÊp n¨ng l−îng cho nh÷ng ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. N¨ng l−îng cho8
  9. 9. chuyÓn hãa c¬ b¶n lµ n¨ng l−îng cÇn thiÕt ®Ó duy tr× sù sèng. N¨ng l−îng choho¹t ®éng cña c¬ thÓ tuú theo lo¹i ho¹t ®éng cña mçi ng−êi. §Ó duy tr× ho¹t ®éng sèng b×nh th−êng vµ lao ®éng, c¬ thÓ cÇn ®−îc cungcÊp th−êng xuyªn n¨ng l−îng, n¨ng l−îng ®−îc cung cÊp do qu¸ tr×nh dÞ hãatrong c¬ thÓ vµ chñ yÕu thøc ¨n lµ nguån bæ sung n¨ng l−îng tiªu hao chÝnh.N¨ng l−îng tiªu hao h»ng ngµy bao gåm:2.1.1. N¨ng l−îng cÇn cho sù chuyÓn hãa c¬ b¶na. §Þnh nghÜa N¨ng l−îng cÇn cho sù chuyÓn hãa c¬ b¶n lµ n¨ng l−îng cÇn thiÕt ®Ó duytr× sù sèng (trong ®iÒu kiÖn nghØ ng¬i, nhÞn ®ãi, nhiÖt ®é 18–200C) cho c¸c ho¹t®éng sinh lý c¬ b¶n nh−: tuÇn hoµn, h« hÊp, tiªu hãa, ho¹t ®éng c¸c tuyÕn, duytr× th©n nhiÖt kho¶ng 1400-1600Kcalor/ngµy/ng−êi tr−ëng thµnh.b. YÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chuyÓn hãa c¬ b¶n − Tuæi: ë ng−êi trÎ nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n nhiÒu h¬n lµ ng−êi lín tuæi. − Giíi tÝnh: nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n cña ph¸i nam nhiÒu h¬n ph¸i n÷. − NhiÖt ®é m«i tr−êng: trêi l¹nh nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n cao h¬n lóc trêi nãng. − Th©n nhiÖt: th©n nhiÖt cao trªn 10C so víi th©n nhiÖt b×nh th−êng th× chuyÓn ho¸ c¬ b¶n t¨ng 13% so víi nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n lóc b×nh th−êng.2.1.2. §Ó tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng, ng−êi ta dïng ®¬n vÞ lµ Kcalor (1Kcalor =1.000 calor) − Nhu cÇu n¨ng l−îng ë ng−êi tr−ëng thµnh trung b×nh + Nam: 2.600 - 3.000 Kcalor/ngµy. + N÷: 2.000 - 2.500 Kcalor/ngµy. − Nhu cÇu n¨ng l−îng hµng ngµy thay ®æi tïy theo c−êng ®é lao ®éng + Lao ®éng nhÑ: 2.200 - 2.400 Kcalor: lao ®éng trÝ ãc. + Lao ®éng võa: 2.600 - 2.800 Kcalor: c«ng nh©n c«ng nghiÖp, häc sinh. + Lao ®éng nÆng: 3.000 - 3.600 Kcalor: bé ®éi luyÖn tËp thÓ dôc, thÓ thao. + Lao ®éng rÊt nÆng: >3.600 Kcalor: thî rõng, x©y dùng c«ng tr×nh, khu©n v¸c. − C¸ch tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng 9
  10. 10. B¶ng 35.1. C«ng thøc tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬ b¶n dùa theo c©n nÆng (W/Kg) Nhãm tuæi Nam N÷ 0-3 60,9 xW + 54 61,0 xW + 51 3 - 10 22,7 xW + 495 22,5 xW + 499 10 - 18 17,5 xW + 651 12,2 xW + 746 18 - 30 15,3 xW + 679 14,7 xW + 496 30 - 60 11,6 xW + 487 8,7 xW + 829 > 60 13,5 xW + 487 10,5 xW + 506 B¶ng 35.2. HÖ sè nhu cÇu n¨ng l−îng trong ngµy cña ng−êi tr−ëng thµnh so víi chuyÓn hãa c¬ b¶n Lo¹i lao ®éng Nam N÷ Lao ®éng nhÑ 1,55 1,56 Lao ®éng võa 1,78 1,61 Lao ®éng nÆng 2,10 1,82 TÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho mét ng−êi trong mét ngµy lµ: nhu cÇu n¨ngl−îng / ngµy b»ng nhu cÇu n¨ng l−îng chuyÓn hãa c¬ b¶n nh©n víi hÖ sè lo¹i lao®éng. (Dùa theo b¶ng tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cña trung t©m dinh d−ìngThµnh phè Hå ChÝ Minh).2.2. Nhu cÇu vÒ chÊt2.2.1. ChÊt h÷u c¬a. Protein Vai trß Lµ thµnh phÇn quan träng cña mäi tÕ bµo sèng. Trong c¬ thÓ con ng−êi cãh¬n 1000 lo¹i protein kh¸c nhau ®−îc t¹o ra b»ng c¸ch kÕt hîp nhiÒu lo¹i vµ®−îc chia ra thµnh 22 khèi x©y dùng c¬ b¶n, ®−îc biÕt lµ c¸c acid amin. MÆc dïgièng nh− c¸c ph©n tö carbohydrat, acid amin cã chøa carbon, hydro, oxy nh−ngnã cã kh¸c ë chç nã cßn chøa nit¬. Cã 9 lo¹i acid amin ®−îc xem lµ cÇn thiÕt v×nã kh«ng ®−îc tæng hîp bªn trong c¬ thÓ; nh÷ng acid amin cßn l¹i còng kh«ngkÐm phÇn quan träng, nh−ng v× c¬ thÓ cã thÓ t¹o ra chóng nÕu nh− sù cung cÊpnit¬ cã s½n vµ v× lý do ®ã mµ nã ®−îc gäi víi thuËt ng÷ lµ kh«ng cÇn thiÕt. − Lµ chÊt t¨ng tr−ëng vµ söa ch÷a m«. − Lµ thµnh phÇn cña cÊu t¹o c¬ thÓ: x−¬ng, c¬, g©n, m¹ch m¸u, da tãc, mãng.10
  11. 11. − Lµ thµnh phÇn cña chÊt dÞch c¬ thÓ: enzym, protein, huyÕt t−¬ng, chÊt dÉn truyÒn xung thÇn kinh, chÊt tiÕt. − Thµnh phÇn cña c¸c hormon. − Gióp c©n b»ng chÊt dÞch c¬ thÓ qua ¸p suÊt thÈm thÊu. − Gióp ®iÒu hßa c©n b»ng acid vµ base. − Lµ thµnh phÇn cña nh©n vµ nguyªn sinh chÊt cña mäi tÕ bµo. − Lµ thµnh phÇn chÝnh cña c¸c kh¸ng thÓ. − VËn chuyÓn chÊt bÐo vµ nh÷ng chÊt kh¸c vµo m¸u. − Lµ thµnh phÇn cña c¸c men xóc t¸c c¸c qu¸ tr×nh chuyÓn hãa. − Gióp gi¶i ®éc nh÷ng chÊt l¹, vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ gióp c¬ thÓ chèng l¹i nhiÔm trïng vµ mét sè bÖnh kh¸c. − Gióp vËn chuyÓn chÊt bÐo, vitamin tan trong mì, chÊt kho¸ng vµ mét sè chÊt kh¸c qua m¸u. Nh÷ng chuyªn gia khuyªn r»ng chóng ta nªn ¨n Ýt protein ®éng vËt vµ ¨nnhiÒu protein thùc vËt; bÖnh thiÕu protein ®−îc miªu t¶ nh− phï, chËm t¨ngtr−ëng vµ hay bÞ môn nhät, c¬ bÞ ph¸ hñy, biÕn ®æi l«ng tãc, tæn th−¬ng vÜnhviÔn sù ph¸t triÓn trÝ n·o vµ thÓ chÊt (nhÊt lµ ë trÎ em), bÞ tiªu ch¶y, hÊp thôkÐm, thiÕu dinh d−ìng, gan nhiÔm mì, t¨ng nguy c¬ nhiÔm trïng vµ tØ lÖ tövong cao. Nhu cÇu: 1-1,5 g/kg/ngµy − ChiÕm 15% so víi tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng/ngµy. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g protein 4 Kcalor. − TØ lÖ protid ®éng vËt/protid thùc vËt 50-60%. − Nguån cung cÊp: + §éng vËt: thÞt, c¸, trøng + Thùc vËt: ®Ëu nµnh, nÊm − Protein tõ ®éng vËt cã ®Çy ®ñ c¸c lo¹i acid amin, ®Æc biÖt lµ c¸c lo¹i acid amin c¬ thÓ kh«ng tù s¶n xuÊt ®−îc vµ còng kh«ng cã trong protein thùc vËt, ngo¹i trõ trong ®Ëu t−¬ng. − Sö dông protein ®Ó cung cÊp n¨ng l−îng th× hao phÝ vÒ mÆt sinh lý vµ tµi chÝnh h¬n sö dông carbohydrat; nit¬ bÞ gi÷ l¹i sau khi protein ®−îc trao ®æi chÊt qua thËn do ®ã ®ßi hái ph¶i cung cÊp n¨ng l−îng ®Ó nã th¶i ra gièng nh− carbohydrat, protein tiªu dïng qu¸ møc cÇn thiÕt cã thÓ biÕn ®æi vµ dù tr÷ nh− chÊt bÐo.b. Lipid ChÊt bÐo trong chÕ ®é ¨n hay cßn gäi lµ lipid lµ nh÷ng chÊt kh«ng tantrong n−íc vµ v× thÕ kh«ng tan trong m¸u còng gièng nh− carbonhydrat, chónggåm hydro, carbon, oxy. Cã 95% lipid trong chÕ ®é ¨n lµ chÊt bÐo hoÆc chÊt dÇu, 11
  12. 12. nãi c¸ch kh¸c, ®©y lµ nh÷ng lipid ®¬n gi¶n. Lipid kÐp lµ phospholipid ®©y lµ métlipid kÕt hîp víi mét chÊt kh¸c vµ tiÒn lipid (nh− cholesterol) cÊu t¹o ®Ó gi÷l−îng lipid lÊy vµo. Triglycerid lµ d¹ng dÔ thÊy nhÊt ë chÊt bÐo trong thùc phÈmvµ lµ d¹ng dù tr÷ chÝnh cña chÊt bÐo trong c¬ thÓ, chóng ®−îc cÊu t¹o bëi métph©n tö glucerol vµ 3 acid bÐo, kh¸c nhau bëi chiÒu dµi vµ møc ®é b·o hßa. HÇuhÕt chÊt bÐo trong thùc phÈm gåm mét chuçi c¸c acid bÐo (chóng chøa nhiÒuh¬n 12 nguyªn tö carbon). Acid bÐo no kh«ng cã kh¶ n¨ng liªn kÕt víi bÊt cø nguyªn tö hydro nµo c¶,tÊt c¶ c¸c nguyªn tö carbon ®Òu b·o hßa. Acid bÐo kh«ng no cã mét hoÆc nhiÒunèi ®«i cã liªn kÕt ®«i gi÷a hai nguyªn tö carbon, v× thÕ chóng cã kh¶ n¨ng liªnkÕt víi c¸c nguyªn tö hydro, nÕu liªn kÕt ®«i bÞ g·y chÊt bÐo trong thùc phÈmchøa acid bÐo no vµ kh«ng no lÉn lén nhau. HÇu hÕt c¸c chÊt bÐo ë ®éng vËt®−îc xem lµ acid bÐo no v× nã chøa nhiÒu acid bÐo no vµ cã h×nh d¹ng r¾n ënhiÖt ®é phßng. Ng−îc l¹i hÇu hÕt c¸c chÊt bÐo thùc vËt ®−îc xem lµ acid bÐokh«ng no v× chøa nhiÒu acid bÐo kh«ng no, ë nhiÖt ®é phßng chÊt bÐo kh«ng nolµ chÊt láng vµ ®−îc xem nh− dÇu. ChÊt bÐo no cã khuynh h−íng lµm n©ng møccholesterol trong c¬ thÓ lªn, ng−îc l¹i chÊt bÐo kh«ng no l¹i lµm gi¶m møccholesterol. Cholesterol lµ mét chÊt gièng chÊt bÐo chØ ®−îc t×m thÊy trong thøc ¨n tõ®éng vËt. Cholesterol kh«ng cÇn thiÕt cung cÊp qua chÕ ®é ¨n v× c¬ thÓ chóng tatæng hîp ®−îc. Cholesterol lµ thµnh phÇn quan träng cña mµng tÕ bµo vµ ®Æc biÖt lµ cãrÊt nhiÒu ë n·o vµ tÕ bµo thÇn kinh. Nã còng ®−îc dïng ®Ó tæng hîp acid mËt vµlµm tiÒn chÊt cña hormon steroid vµ vitamin D. MÆc dï cholesterol ®¸p øngnhiÒu chøc n¨ng trong c¬ thÓ nh−ng khi møc cholesterol t¨ng cao nã l¹i cã liªnquan ®Õn nguy c¬ x¬ v÷a ®éng m¹ch. Nh÷ng chuyªn gia ®Ò nghÞ chóng ta giíih¹n l−îng cholesterol ¨n vµo, ¨n Ýt chÊt bÐo ®Æc biÖt lµ chÊt bÐo no, nªn ¨nnhiÒu chÊt bÐo kh«ng no vµ t¨ng l−îng chÊt x¬, ®©y lµ chÊt lµm t¨ng viÖc bµixuÊt cholesterol theo ph©n. Acid Linoleic lµ mét acid bÐo duy nhÊt mµ c¬ thÓ kh«ng thÓ tæng hîp ®−îc,v× thÕ nã ®−îc gäi la acid bÐo cÇn thiÕt. Acid Linoleic rÊt quan träng cho sù bÒnch¾c cña mao m¹ch. ChÕ ®é ¨n nhiÒu chÊt bÐo sÏ lµm t¨ng nguy c¬ c¸c bÖnh vÒ tim m¹ch, cãliªn quan ®Õn nguy c¬ ung th− ®¹i trµng vµ ung th− vó. Vai trß − Lµ nguån cung cÊp vµ dù tr÷ n¨ng l−îng cho c¬ thÓ. − Lµm líp ®Öm cho c¸c c¬ quan bªn trong. − Lµ dung m«i hßa tan cña c¸c vitamin tan trong dÇu: A, D, E, K. − Cung cÊp m« ®ì, cÊu tróc, ®iÒu hßa th©n nhiÖt. − ChÊt bÐo lµm t¨ng vÞ ngät cña thøc ¨n.12
  13. 13. − Nhu cÇu: 0,7 - 2g/kg/ngµy. − ChiÕm 20% so víi tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g lipid → 9 Kcalor. Nguån cung cÊp − Mì ®éng vËt: heo, gµ, bß cã nhiÒu cholesterol (trõ c¸) th−êng ø ®äng dÔ g©y x¬ mì ®éng m¹ch. − DÇu thùc vËt: dÇu mÌ, dÇu nµnh, dÇu ®Ëu phéng cã nhiÒu acid bÐo kh«ng no, cã kh¶ n¨ng chèng l¹i sù ph¸t triÓn cña bÖnh x¬ v÷a ®éng m¹ch.c. Glucid (carbonhydrat) Ng−êi ta th−êng biÕt carbohydrat d−íi d¹ng chung chung nh− lµ ®−êng vµtinh bét, chóng ë d¹ng phøc gåm Carbon, Hydro, vµ Oxy. Chóng h×nh thµnhnªn cÊu tróc tæ chøc cho thùc vËt, nguån carbohydrat ®éng vËt duy nhÊt lµ®−êng lactose hay ®−êng s÷a. Ng−êi ta kh«ng hÒ phãng ®¹i tÇm quan träng cña carbohydrat bëi v× chóngrÊt dÔ s¶n xuÊt vµ dù tr÷; chóng lµ nguån n¨ng l−îng phong phó nhÊt vµ Ýt xaxØ nhÊt ë mäi n¬i trªn thÕ giíi. ë n−íc ta nguån l−¬ng thùc chÝnh lµ lóa g¹o th×carbonhydat cã thÓ chiÕm 65% tæng nhu cÇu n¨ng l−îng. Tïy thuéc vµo sè ph©n tö cã trong cÊu tróc mµ carbonhydrat ®−îc chia ralµm 2 läai: ®−êng ®¬n (monosaccarid, disaccarid) vµ ®−êng phøc (polysaccarid).Monosaccarid chØ chøa mét ph©n tö ®−êng, ®−îc xem lµ lo¹i ®−êng ®¬n gi¶nnhÊt, chóng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp vµo m¸u mµ kh«ng cÇn men tiªu hãa, nh÷ngmonosaccarid quan träng bao gåm: glucose, dextrose, galactose, fructose.Disaccarid lµ ®−êng ®«i gåm glucose vµ mét monosaccarid kh¸c disaccard(sucrose, lactose, mantose) chóng ®−îc bÎ g·y bëi enzym cña tuyÕn tiªu hãatr−íc khi ®−îc hÊp thô. Polysaccarid nh−: tinh bét, glycogen, cellulose vµ mét sèchÊt x¬ kh¸c lµ mét ph©n tö phøc gåm hµng tr¨m ®Õn hµng ngµn ph©ntö glucose. Carbonhydrat dÔ vµ hÊp thu nhanh h¬n protein vµ chÊt bÐo, 90% l−îngcarbonhydrat lÊy vµo ®Òu ®−îc tiªu hãa, nÕu ¨n nhiÒu chÊt x¬ th× tØ lÖ nµy cµngt¨ng. MÆc dï mét l−îng nhá tinh bét khi nÊu lªn cã thÓ b¾t ®Çu ®−îc tiªu hãa ëmiÖng, thùc ra ruét non míi lµ n¬i ®Çu tiªn chøa chÊt enzym tiªu hãa thøc ¨n:polysaccarid vµ disaccarid bÞ enzym cña tuyÕn tôy c¾t ®øt thµnh monosaccarid,råi ®−îc hÊp thu qua niªm m¹c ®−êng tiªu hãa vµ ®−îc vËn chuyÓn ®Õn gan quatÜnh m¹ch cöa. Cellulose vµ nh÷ng chÊt x¬ kh«ng tiªu hãa ®−îc vµ ®−îc th¶i rangoµi theo ph©n víi d¹ng kh«ng ®æi. ë gan, monosaccarid ®−îc biÕn ®æi thµnh glucose sau ®ã ®−îc ®−a vµom¸u ®Ó duy tr× l−îng ®−êng trong m¸u ë møc b×nh th−êng. B×nh th−êng m« vµtÕ bµo thÇn kinh trung −¬ng xem glucose lµ nguån nhiªn liÖu duy nhÊt cñachóng. V× vËy, glucose ph¶i ®−îc cung cÊp liªn tôc. C¸c hormon ®Æc biÖt lµinsulin vµ glucagon chÞu tr¸ch nhiÖm gi÷ ®−êng huyÕt ë møc tèt nhÊt kÓ c¶ lóc 13
  14. 14. nhÞn ¨n hay ¨n qu¸ no. TÕ bµo oxy hãa glucose ®Ó cung cÊp n¨ng l−îng, CO2, vµn−íc. Glucose khi bÞ oxy hãa sÏ ®−îc oxy hãa hoµn toµn vµ rÊt cã hiÖu qu¶kh«ng cã chÊt th¶i bá ra ngoµi qua ®−êng thËn. NÕu l−îng glycogen trong c¬hoÆc gan bÞ thiÕu hôt, glucose sÏ ®−îc biÕn ®æi thµnh glycogen vµ dù tr÷ ë gan,khi c¬ thÓ cÇn glucose, glycogen sÏ ®−îc ph©n hñy ®Ó t¹o glucose, khi glycogenqu¸ d− thõa sÏ ®−îc biÕn ®æi thµnh chÊt bÐo ®−îc dù tr÷ d−íi d¹ng triglyceridë m« mì. Vai trß − Chñ yÕu lµ cung cÊp n¨ng l−îng. − BÊt kÓ carbonhydrat cã tõ nguån gèc nµo còng cã chøc n¨ng thay thÕ protein, v× vËy nã ®−îc sö dông ®Ó thùc hiÖn chøc n¨ng chuyªn biÖt cña protein nh− x©y dùng vµ söa ch÷a m«, t¹o h×nh. − Carbohydrat còng cÇn thiÕt ®Ó ®èt ch¸y chÊt bÐo thµnh n¨ng l−îng vµ theo c¸ch Êy b¶o vÖ qu¸ tr×nh t¹o thÓ ceton. − Lµ thµnh phÇn cÊu t¹o mét sè chÊt quan träng nh− acid nucleic, glucoprotein, glucolipid. − Nghiªn cøu gÇn ®©y chØ ra r»ng l−îng carbonhydrat lÊy vµo còng ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh t×nh, kÕt qu¶ lµ lµm t¨ng søc chÞu ®ùng, sù th− gi·n c¬, tÝnh t×nh «n hßa, vµ lµm gi¶m sù suy nh−îc c¬ thÓ tuú thuéc vµo sù nh¹y c¶m cña c¸ nh©n ®èi víi chÊt dinh d−ìng nµy. Nhu cÇu: 5-7g/kg ngµy − ChiÕm kho¶ng 65% tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g glucid → 4 Kcalor. Nguån cung cÊp: ngò cèc, khoai, cñ, ®−êng mÝa...2.2.2. ChÊt v« c¬a. N−íc Lµ thµnh phÇn chÝnh cÊu t¹o nªn mçi tÕ bµo cña c¬ thÓ, n−íc chiÕm65-70% tæng träng l−îng c¬ thÓ nh−ng ph©n bè kh«ng ®Òu, ë c¬ thÓ trÎ s¬ sinhn−íc chiÕm tØ lÖ cao h¬n. Kho¶ng 2/3 l−îng n−íc cña c¬ thÓ chøa trong tÕ bµo(cßn gäi lµ dÞch néi bµo), n−íc cßn l¹i gäi lµ dÞch ngo¹i bµo gåm tÊt c¶ c¸c lo¹idÞch trong c¬ thÓ nh− huyÕt t−¬ng vµ dÞch trong m« kÏ. Tæng l−îng n−íc trongc¬ thÓ vµ dÞch ngo¹i bµo gi¶m theo tuæi, dÞch néi bµo t¨ng tØ lÖ thuËn víi trängl−îng c¬ thÓ. N−íc ®èi víi cuéc sèng quan träng h¬n thùc phÈm, bëi v× nã cung cÊpl−îng dÞch cÇn thiÕt cho tÊt c¶ c¸c ph¶n øng hãa häc, nã gi÷ vai trß quan trängtrong c¸c ph¶n øng, tham gia vµo c¸c ph¶n øng lý hãa cña c¬ thÓ: ph¶n øngthñy ph©n, ph¶n øng hydrat hãa, vµ nã kh«ng ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ. N−ícho¹t ®éng nh− mét dung m«i hßa tan c¸c chÊt v« c¬ vµ h÷u c¬, theo c¸ch ®ã nã14
  15. 15. gióp qu¸ tr×nh tiªu hãa, hÊp thô, tuÇn hoµn, bµi tiÕt, vËn chuyÓn c¸c chÊt dinhd−ìng vµ ®µo th¶i c¸c chÊt cÆn b·. Th«ng qua qu¸ tr×nh bµi tiÕt qua da n−ícgióp ®iÒu chØnh th©n nhiÖt, gièng nh− chÊt dÞch, n−íc cÇn thiÕt ®Ó b¶o vÖ c¸cm« vµ c¬ quan: dÞch æ khíp, dÞch n·o tñy vµ cho sù bµi tiÕt må h«i. Nguån n−íc trong chÕ ®é ¨n kh«ng chØ cã trong n−íc uèng mµ cßn lµnh÷ng thùc phÈm d¹ng láng. N−íc còng ®−îc sinh ra trong qu¸ tr×nh trao ®æicarbonhydrat, protein vµ chÊt bÐo. Nã ®−îc th¶i ra ngoµi c¬ thÓ d−íi d¹ng n−íctiÓu, ph©n, h¬i thë vµ må h«i. Nhu cÇu: 2,5-3 lÝt/ngµy: nhu cÇu n−íc tuú thuéc vµo sù c©n b»ng l−îngn−íc xuÊt nhËp, nhiÖt ®é m«i tr−êng, ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. Nguån cung cÊp: mét phÇn lín trong thøc ¨n, n−íc uèng.b. ChÊt kho¸ng vµ vi kho¸ng ChÊt kho¸ng lµ hîp chÊt v« c¬ cã trong tÊt c¶ chÊt dÞch vµ m« cña c¬ thÓ, ëd¹ng muèi (NaCl) hoÆc kÕt hîp víi hîp chÊt h÷u c¬ (Fe trong Hemoglobin), métvµi lo¹i chÊt kho¸ng h×nh thµnh nh÷ng cÊu tróc bªn trong c¬ thÓ, ng−îc l¹i métsè chÊt kh¸c l¹i gióp thùc hiÖn c¸c qu¸ tr×nh x¶y ra trong c¬ thÓ, bëi v× chóng lµnh÷ng nguyªn tè nªn chóng kh«ng bÞ ph©n hñy. MÆc dï chÊt kho¸ng bÞ mÊt khingÊm n−íc nhiÒu hoÆc trong qu¸ tr×nh chÕ biÕn thøc ¨n, nh−ng nãi chung chÊtkho¸ng kh«ng bÞ ph¸ hñy trong qu¸ tr×nh chÕ biÕn thùc phÈm. Nhu cÇu vÒ calci,phospho, magie >100mg/ngµy, cßn c¸c nguyªn tè vi l−îng nh− s¾t, mangan,kÏm, iod th× nhu cÇu Ýt h¬n 100mg/ngµy. Vai trß − Gi÷ vai trß quan träng trong ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn b×nh th−êng cña c¬ thÓ, tham gia vµo c¸c thµnh phÇn tÕ bµo vµ m« c¬ thÓ. − Muèi kh«ng tan chiÕm l−îng nhiÒu nhÊt, tham gia cÊu t¹o x−¬ng. − Muèi hßa tan trong c¸c dÞch th−êng ph©n ly thµnh c¸c ion cã t¸c dông t¹o lªn ¸p suÊt thÈm thÊu (NaCl). − Tham gia hÖ thèng ®Öm (H2CO3). − Cã t¸c dông øc chÕ vµ ho¹t hãa c¸c men. − Cã t¸c dông ®Æc biÖt víi tr¹ng th¸i lý hãa cña protein trong c¸c tÕ bµo vµ m«. − Kho¸ng chÊt chiÕm 4-5% träng l−îng c¬ thÓ. Mét sè lo¹i chÊt kho¸ng quan träng ∗ Natri − Lµ ion chÝnh cña dÞch ngäai bµo, cã vai trß trong viÖc ph©n bè dÞch ngo¹i bµo vµ dÞch néi bµo. − Nhu cÇu h»ng ngµy: 6g (110mEq). − Nguån cung cÊp: muèi ¨n, c¸ biÓn, t«m, cua. 15
  16. 16. − Víi chÕ ®é ¨n b×nh th−êng l−îng natri ®· ®−îc cung cÊp ®Çy ®ñ. − ThiÕu natri g©y t×nh tr¹ng väp bÎ, da Èm −ít vµ l¹nh. − D− natri g©y phï, t¨ng c©n, cao huyÕt ¸p ë ng−êi bÖnh cã nguy c¬. ∗ Kali − §ãng vai trß quan träng trong ho¹t ®éng cña tÕ bµo ®Æc biÖt lµ tÕ bµo c¬ tim. − Lµ ion chÝnh trong dÞch néi bµo, gi÷ vai trß quan träng trong dÉn truyÒn thÇn kinh c¬ vµ ho¹t ®éng cña hÖ thÇn kinh thùc vËt. − Nhu cÇu: 3g/ngµy. − Kali cã nhiÒu trong thÞt, c¸c khoai t©y, rau dÒn, nÊm, cµ rèt. − ThiÕu kali g©y t×nh tr¹ng väp bÎ, yÕu c¬ vµ tim ®Ëp kh«ng ®Òu. − D− kali g©y t×nh tr¹ng dÔ bÞ kÝch ®éng, giËn d÷, lo¹n nhÞp tim, t¾c nghÏn c¸c m¹ch m¸u ë tim. ∗ Calci − Gióp h×nh thµnh hÖ x−¬ng vµ r¨ng v÷ng ch¾c. − Cã vai trß trong dÉn truyÒn thÇn kinh c¬, trong chu tr×nh ®«ng m¸u, vµ trong c¬ chÕ ®iÒu hßa nhÞp tim. − RÊt cÇn thiÕt cho trÎ em, phô n÷ vµ ng−êi cao tuæi. − Nhu cÇu: 1-1,5g/ngµy. Calci cã nhiÒu trong s÷a, h¶i s¶n, trøng. ∗ S¾t − Tham gia vµo thµnh phÇn cña c¸c men oxy hãa khö trong c¬ thÓ. Tham gia vµo qu¸ tr×nh t¹o m¸u, lµ mét trong nh÷ng thµnh phÇn chÝnh cña hemoglobin. − §−îc dù tr÷ ë gan, l¸ch, tñy x−¬ng d−íi d¹ng feritin. − Nhu cÇu: n÷: 2,5mg/ngµy, nam: 1mg/ngµy. − S¾t th−êng cã trong mét sè lo¹i rau, gan, qu¶. ∗ Iod − Gióp tuyÕn gi¸p ho¹t ®éng b×nh th−êng. − Phßng bÖnh b−íu cæ. − Iod cã nhiÒu trong c¸c thøc ¨n h¶i s¶n, muèi biÓn. ∗ KÏm − Gióp chuyÓn hãa n¨ng l−îng vµ h×nh thµnh tæ chøc. Gióp ¨n ngon miÖng, vµ c¬ thÓ ph¸t triÓn tèt. ∗ Phospho − Gióp h×nh thµnh hÖ x−¬ng vµ r¨ng v÷ng ch¾c.16
  17. 17. c. Vitamin Vitamin lµ hîp chÊt h÷u c¬ cÇn thiÕt cho c¬ thÓ víi mét l−îng rÊt nhá. HÇuhÕt c¸c vitamin ®Òu ho¹t ®éng d−íi d¹ng coenzym, cïng víi enzym thùc hiÖnhµng ngµn ph¶n øng hãa häc bªn trong c¬ thÓ. MÆc dï vitamin kh«ng cung cÊpn¨ng l−îng nh−ng chóng cÇn thiÕt cho qu¸ tr×nh biÕn ®æi c¸c chÊtcarbonhydrat, protein, vµ chÊt bÐo. HÇu hÕt c¸c vitamin ®Òu kh«ng ®−îc tænghîp bªn trong c¬ thÓ hoÆc sè l−îng Ýt nªn chóng rÊt cÇn thiÕt trong chÕ ®é ¨n. Vitamin hiÖn diÖn trong thùc phÈm víi mét l−îng rÊt nhá. Vitamin bÞ ph¸hñy bëi ¸nh s¸ng, nhiÖt ®é vµ trong suèt qu¸ tr×nh nÊu n−íng, thùc phÈm t−¬isèng cã hµm l−îng vitamin cao h¬n thøc ¨n ®· chÕ biÕn. Mét sè c¸c tr−êng hîpdÔ bÞ thiÕu vitamin lµ: − Nh÷ng ng−êi thuéc nhãm sau: trÎ s¬ sinh, phô n÷ mang thai vµ cho con bó. − Nh÷ng ng−êi hót thuèc l¸, nghiÖn r−îu, sö dông thuèc ®iÒu trÞ trong mét thêi gian dµi. − Nh÷ng ng−êi bÖnh m·n tÝnh, thÓ chÊt vµ tinh thÇn suy nh−îc. − Nh÷ng ng−êi ¨n kiªng, ¨n chay l©u ngµy. Vitamin còng cã chøc n¨ng nh− phßng ngõa c¸c bÖnh tim m¹ch, ung th−.NhiÒu nhµ nghiªn cøu ®· khuyªn chóng ta nªn ¨n uèng ®Çy ®ñ c¸c läai thøc ¨n®Ó cã ®ñ l−îng vitamin nh−ng còng ®ång ý r»ng nh÷ng vitamin bæ sung chØ cãgi¸ trÞ trong mét vµi tr−êng hîp nµo ®ã. NhiÒu chuyªn gia dinh d−ìng vÉn tinr»ng hÇu hÕt c¸c vitamin ¨n trong b÷a ¨n còng cã thÓ ®−îc xem lµ ®Çy ®ñ.Trong khi nh÷ng nghiªn cøu ®−îc tiÕn hµnh mét c¸ch cÈn thËn tiÕp tôc nghiªncøu vÒ sù bæ sung vitamin vµ nh÷ng ¶nh h−ëng l©u dµi cña nã, hÇu hÕt c¸cchuyªn gia cho r»ng vitamin sÏ kh«ng bao giê ®−îc thay thÕ trong viÖc ¨n uèngvµ lèi sèng lµnh m¹nh. Vitamin ®−îc ph©n lµm hai lo¹i: vitamin tan trong n−íc vµ vitamin tantrong dÇu. Vitamin tan trong n−íc Gåm vitamin C vµ vitamin nhãm B: chóng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp quathµnh ruét vµ vµo m¸u. Mét vµi m« trong c¬ thÓ cã thÓ gi÷ ®−îc mét l−îng nhávitamin tan trong n−íc nªn nã th−êng kh«ng ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ. TriÖuchøng thiÕu vitamin rÊt dÔ nhËn thÊy khi l−îng vitamin lÊy vµo kh«ng ®ñ, v×thÕ cÇn thiÕt lËp mét chÕ ®é ¨n phï hîp, v× vitamin tan trong n−íc kh«ng ®−îcdù tr÷ nªn khi ®−îc cung cÊp qu¸ møc sÏ ®−îc th¶i qua n−íc tiÓu. MÆc dï liÒumét triÖu ®¬n vÞ vitamin tan trong n−íc cã thÓ cã h¹i cho c¬ thÓ, tuy nhiªn biÓuhiÖn cña vitamin kh«ng gièng nh− nhiÔm ®éc. ∗ Vitamin C N©ng cao søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, bÒn v÷ng thµnh m¹ch. − H×nh thµnh collagen, chèng oxy hãa, t¨ng sù hÊp thu Fe. 17
  18. 18. − Nhu cÇu: 50-75mg/ngµy. Cã nhiÒu trong rau xanh, tr¸i c©y t−¬i cã vÞ chua nh− cam quÝt, b«ng c¶i xanh, tiªu xanh, d©u t©y, rau xanh. − DÊu hiÖu thiÕu: xuÊt huyÕt, lµm chËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. − DÊu hiÖu d−: sái thËn, n«n ãi, tiªu ch¶y. ∗ Vitamin B1 − Gióp chuyÓn hãa glucid thµnh n¨ng l−îng. − Lµm coenzym cho ph¶n øng s¶n xuÊt n¨ng l−îng tõ glucose. − Cã nhiÒu trong c¸c mÇm lóa, vá ngoµi c¸c h¹t ngò cèc, rau xanh, gan, tim ®éng vËt. − Nhu cÇu: 1-1,4mg. − ThiÕu B1 g©y bÖnh Beri-Beri, rèi lo¹n t©m thÇn, suy nh−îc c¬ thÓ. ∗ Vitamin B2: tham gia cÊu t¹o nhiÒu enzym. Cã nhiÒu trong thÞt, c¸, s÷a... ∗ Vitamin B6 − Lµm coenzym cho protein, chÊt bÐo vµ carbohydrat. − Cã nhiÒu trong men bia, chuèi, b«ng c¶i xanh. − Nhu cÇu: 1,2-2mg. − ThiÕu B6 g©y t×nh tr¹ng thiÕu m¸u. − Thõa B6 g©y ®i ®øng khã kh¨n, tay ch©n tª. ∗ Vitamin B12 − Gióp t¹o hång cÇu, gi÷ cho c¸c tæ chøc cña hÖ tiªu hãa vµ hÖ thÇn kinh ®−îc tèt. − Lµm coenzym cho qu¸ tr×nh trao ®æi protein, h×nh thµnh nªn heme lµ thµnh phÇn cña hemoglobin. − Cã nhiÒu trong thËn, gan, s÷a, vi khuÈn ®−êng ruét còng cã thÓ tæng hîp ®−îc vitamin B12. − Nhu cÇu: 2µg − ThiÕu B12: g©y thiÕu m¸u ¸c tÝnh (thiÕu B12 kh«ng ph¶i do thiÕu cung cÊp mµ do sù hÊp thu kÐm). Vitamin tan trong dÇu Gåm vitamin A, D, E, K ®−îc hÊp thu cïng víi chÊt bÐo vµo hÖ b¹ch huyÕt,thiÕu vitamin cã thÓ x¶y ra bÊt cø lóc nµo khi qu¸ tr×nh tiªu hãa vµ hÊp thuchÊt bÐo thay ®æi, nh− trong triÖu chøng kÐm hÊp thu vµ c¸c bÖnh vÒ tôy vµmËt. C¬ thÓ dù tr÷ c¸c vitamin tan trong chÊt bÐo d− thõa hÇu hÕt ë gan vµ m«mì. V× chóng ®−îc dù tr÷ nªn chÕ ®é ¨n h»ng ngµy kh«ng cÇn thiÕt l¾m vµ triÖuchøng thiÕu cã thÓ x¶y ra sau vµi tuÇn, vµi th¸ng vµ cã thÓ vµi n¨m. C¸cvitamin lÊy vµo d− thõa ®Æc biÖt lµ vitamin A vµ D th× ®éc ®èi víi c¬ thÓ.18
  19. 19. ∗ Vitamin A − §¶m b¶o sù ph¸t triÓn b×nh th−êng cña bé x−¬ng, r¨ng, b¶o vÖ niªm m¹c vµ da. Tham gia cÊu t¹o tÕ bµo gi¸c m¹c: b¶o vÖ m¾t tr¸nh c¸c bÖnh qu¸ng gµ, kh« gi¸c m¹c. N©ng søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, lµm vÕt th−¬ng mau lµnh. Nu«i d−ìng ®é mÞn mµng cña da. − Cã trong tr¸i c©y t−¬i cã mµu ®á, rau mµu xanh ®Ëm, lßng ®á trøng. − Nhu cÇu: 5000UI/ngµy. − ThiÕu vitamin A g©y qu¸ng gµ, da th« r¸p. − D− vitamin A g©y biÕng ¨n, rông tãc, kh« da, nhøc trong x−¬ng. ∗ Vitamin D − Gióp c¬ thÓ sö dông tèt calci vµ phospho ®Ó h×nh thµnh vµ duy tr× bé x−¬ng, r¨ng v÷ng ch¾c. − Chñ yÕu lµ ®−îc hÊp thu qua da d−íi ¸nh n¾ng cña mÆt trêi. C, gan, dÇu. − Nhu cÇu: 400UI/ngµy. − ThiÕu vitamin D g©y lµm chËm sù t¨ng tr−ëng cña x−¬ng, thiÕu sù h×nh thµnh x−¬ng. − D− vitamin D g©y t¨ng sù hãa v«i ë x−¬ng, sái thËn, n«n, nhøc ®Çu. ∗ Vitamin K − Tham gia vµo qu¸ tr×nh ®«ng m¸u. §−îc sö dông ë gan ®Ó tæng hîp prothrombin. − Cã nhiÒu trong rau xanh, rau dÒn, b¾p c¶i, vµ ®−îc tæng hîp do c¸c vi khuÈn ë ruét. − Nhu cÇu: 1mg/ngµy. − ThiÕu vitamin K g©y b¨ng huyÕt do kh«ng h×nh thµnh ®−îc côc m¸u ®«ng. − D− vitamin K g©y thiÕu m¸u t¸n s¾t, gan bÞ tæn th−¬ng do tæng hîp vitamin K. ∗ Vitamin E − B¶o vÖ chÊt bÐo trong tæ chøc c¬ thÓ kh«ng bÞ oxy hãa. Lµ chÊt chèng oxy hãa, chñ yÕu chèng l¹i c¸c gèc tù do. Tham gia ®iÒu hßa qu¸ tr×nh sinh s¶n. B¶o vÖ sù hÊp thu vitamin A, tæng hîp Heme. − Cã trong c¸c dÇu th¶o méc, rau xanh, mÇm lóa m×, gi¸. − Nhu cÇu: 10-30mg/ngµy. − ThiÕu vitamin E g©y t¨ng nguy c¬ ®Î non. − D− vitamin E cã thÓ g©y mÖt mái vµ tiªu ch¶y.2.2.3. ChÊt x¬ C¸c lo¹i thøc ¨n d−íi ®©y chøa mét sè l−îng lín chÊt x¬: − Tr¸i c©y t−¬i: t¸o, cam, chuèi, b−ëi, ®u ®ñ, mËn... 19
  20. 20. − Rau xanh: c¶i, rau mµu xanh ®Ëm hay c¸c lo¹i rau ¨n sèng: xµ l¸ch, d−a leo... − Ngò cèc: b¸nh m×, khoai lang, s¾n d©y, g¹o løc...3. KhÈu phÇn ¨n C¸ch tÝnh khÈu phÇn ¨n: − TÝnh tæng sè kcalor cÇn thiÕt trong ngµy cho mét ng−êi tuú theo c©n nÆng, løa tuæi vµ møc ®é lao ®éng. − TÝnh n¨ng l−îng cÇn cho nhu cÇu c¬ b¶n dùa theo c©n nÆng. − TÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng cña c¬ thÓ trong ngµy. − TÝnh tØ lÖ gi÷a c¸c chÊt ®Ó tÝnh ®−îc sè l−îng n¨ng l−îng cÇn cho mçi chÊt: protein: 15%; lipid: 20%; glucid: 65%. − Thµnh phÇn thùc phÈm ta tÝnh nhãm thùc phÈm cung cÊp chÊt glucid, sau ®ã ®Õn protid, lipid. − Lùa chän thøc ¨n thÝch hîp ®Ó ®¸p øng ®ñ sè l−îng cÇn thiÕt cña mçi chÊt vµ tïy theo hoµn c¶nh kinh tÕ gia ®×nh hoÆc thùc phÈm cã s½n ë ®Þa ph−¬ng ®Ó x©y dùng thùc ®¬n. − C¸ch tèt nhÊt ®Ó ch¾c ch¾n b¹n ®· ¨n ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng theo nhu cÇu lµ ph¶i ¨n ®a d¹ng, sö dông nhiÒu lo¹i thøc ¨n trong ngµy.4. Yªu cÇu ¨n ngon miÖng − An toµn, vÖ sinh trong thùc phÈm, ¨n chÝn, uèng s«i. − T¹o kh«ng gian, tinh thÇn tho¶i m¸i, vui vÎ. − VÖ sinh r¨ng miÖng s¹ch sÏ. − ¡n ®ñ l−îng, ®ñ chÊt. − Tr×nh bµy mãn ¨n ®Ñp m¾t. − Thøc ¨n hîp khÈu vÞ. − Thøc ¨n ph¶i nãng, Êm. − Thay ®æi mãn ¨n th−êng xuyªn.5. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu hãa Cã nhiÒu yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh bµi tiÕt tiªu ho¸, sù hiÓu biÕt vÒc¸c yÕu tè nµy gióp ®iÒu d−ìng cã c¸c ph−¬ng ph¸p cÇn thiÕt ®Ó duy tr× tiªu hãab×nh th−êng.5.1. Tuæi Sù thay ®æi vÒ tuæi t¸c ¶nh h−ëng ®Õn qóa tr×nh tiªu hãa, trÎ nhá cã d¹dµy vµ tiÕt ra Ýt men tiªu hãa. Mét sè thøc ¨n nh− tinh bét khã tiªu hãa ®èi víi20
  21. 21. trÎ nhá, thêi kú thanh thiÕu niªn cã sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña ruét giµ,t¨ng tiÕt acid HCl, ®Æc biÖt lµ ë trÎ trai. Ng−êi lín tuæi th−êng cã sù thay ®æi ë hÖ thèng d¹ dµy, ruét, lµm suy yÕuchøc n¨ng tiªu hãa vµ bµi tiÕt, mét sè ng−êi kh«ng cßn ®ñ r¨ng v× vËy còng ¶nhh−ëng ®Õn chøc n¨ng nhai. Thøc ¨n ®i qua ®−êng tiªu hãa chØ ®−îc nhai métphÇn vµ kh«ng ®−îc tiªu hãa v× l−îng men tiªu hãa cña n−íc bät vµ acid d¹ dµygi¶m theo tuæi, h¬n n÷a nhu ®éng thùc qu¶n gi¶m theo tuæi lµm khã chÞu chovïng th−îng vÞ, kh¶ n¨ng hÊp thô cña niªm m¹c ruét thay ®æi ®· lµm thiÕu hôtprotein, vitamin vµ kho¸ng chÊt. Nh÷ng ng−êi lín tuæi còng mÊt tr−¬ng lùc c¬ 뮸y chËu vµ c¬ vßng hËu m«n mÆc ®au c¬ th¾t vßng ngoµi v¾n cßn nguyªn vÑnnªn cã thÓ gÆp khã kh¨n trong viÖc kiÓm so¸t sù bµi tiÕt.5.2. ChÕ ®é ¨n Thøc ¨n ®−îc ®−a vµo h»ng ngµy gióp duy tr× nhu ®éng ruét, trung b×nh12-15 lÇn/phót, chÊt x¬ trong thøc ¨n sÏ lµm t¨ng thªm dung tÝch ph©n vµ kÝchthÝch nhu ®éng ruét gióp tèng xuÊt ph©n ra ngoµi dÔ dµng h¬n. C¸c thøc ¨n sinh h¬i nh− hµnh, b«ng c¶i... còng kÝch thÝch nhu ®éng. H¬ilµm c¨ng thµnh ruét lµm t¨ng sù chuyÓn ®éng cña ruét. Mét sè thøc ¨n cay cã thÓ lµm t¨ng nhu ®éng nh−ng còng cã thÓ lµmkhã tiªu. §èi víi mét sè ng−êi th× mét sè thøc ¨n nh− s÷a hoÆc c¸c s¶n phÈm cñas÷a g©y khã tiªu do kh«ng dung n¹p lactose, mét lo¹i ®−êng ®¬n cã trong s÷a.5.3. L−îng dÞch cung cÊp Sù cung cÊp kh«ng ®ñ dÞch hoÆc mét sè rèi lo¹n nh− n«n möa, sÏ t¹o nªnsù thiÕu hôt dÞch ®−a vµo, tõ ®ã ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh chÊt ph©n. DÞch sÏ lµmláng c¸c chÊt trong lßng ruét, lµm c¸c chÊt ®ã ®i qua ®¹i trµng dÔ dµng. Ng−êilín nªn uèng n−íc kho¶ng 1400-2000ml (tuú theo thêi tiÕt). C¸c thøc uèng nãng vµ n−íc hoa qu¶ sÏ lµm mem ph©n vµ lµm t¨ngnhu ®éng. Mét sè ng−êi uèng mét l−îng s÷a lín cã thÓ lµm chËm nhu ®éng vµ g©yt¸o bãn.5.4. C¸c ho¹t ®éng hµng ngµy C¸c ho¹t ®éng trong ngµy lµm t¨ng nhu ®éng, trong khi sù mÊt vËn ®éngsÏ lµm k×m h·m nhu ®éng ruét. Ho¹t ®éng sím ®−îc khuyÕn khÝch ®Ó duy tr× sù bµi tiÕt b×nh th−êng sau®au èm, sau phÉu thuËt. ViÖc duy tr× tr−¬ng lùc cña hÖ c¬ x−¬ng khi ®i ®¹i tiÖn lµ rÊt quan träng.C¸c c¬ ë bông vµ c¬ vïng chËu yÕu nªn kh¶ n¨ng lµm t¨ng ¸p lùc trong æ bônggi¶m vµ gi¶m kh¶ n¨ng kiÓm so¸t c¬ th¾t vßng ngoµi hËu m«n. 21
  22. 22. 5.5. C¸c yÕu tè vÒ t©m lý Chøc n¨ng cña hÇu hÕt c¸c hÖ thèng trong c¬ thÓ ®Òu cã thÓ bÞ suy yÕu dostress. NÕu mét ng−êi lo l¾ng, sî h·i hay giËn d÷ sÏ lµm t¨ng nhu ®éng ruét g©ytiªu ch¶y, ®Çy h¬i..., nÕu mét ng−êi trÇm c¶m hÖ thÇn kinh tù ®éng sÏ lµmchËm sù dÉn truyÒn thÇn kinh vµ nhu ®éng ruét cã thÓ gi¶m.5.6. Mét sè bÖnh vÒ ®−êng tiªu hãa cã liªn quan ®Õn viÖc c¨ng th¼ng thÇnkinh nh−: viªm loÐt d¹ dµy, viªm ruét, bÖnh crohn...5.7. Thãi quen Thãi quen bµi tiÕt cña mét ng−êi còng ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng cña hÖtiªu hãa. Mçi ng−êi nªn t×m cho m×nh mét thêi gian ®¹i tiÖn thÝch hîp. C¸cph¶n x¹ d¹ dµy ruét kÝch thÝch ®¹i tiÖn dÔ dµng nhÊt lµ sau b÷a ¨n s¸ng. Nh÷ng ng−êi bÖnh n»m viÖn khã cã thÓ duy tr× thãi quen ®¹i tiÖn b×nhth−êng v× phßng vÖ sinh ph¶i dïng chung víi nhiÒu ng−êi, vµ mçi ng−êi l¹i cãmét thãi quen vÖ sinh kh¸c nhau. TiÕng ®éng, quang c¶nh, sù s¹ch sÏ, mïi cñaphßng vÖ sinh lµm ng−êi bÖnh lóng tóng, sù lóng tóng nµy khiÕn ng−êi bÖnhkh«ng tho¶i m¸i vµ dÉn ®Õn sù mÊt c¶m gi¸c muèn ®i ®¹i tiÖn vµ sÏ g©y t×nhtr¹ng t¸o bãn.5.8. T− thÕ trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn Ngåi xæm lµ t− thÕ thÝch hîp trong ®¹i tiÖn, nh÷ng phßng vÖ sinh trongbÖnh viÖn nªn ®−îc thiÕt kÕ thuËn tiÖn cho t− thÕ nµy.5.9. Cảm gi¸c ®au B×nh thường khi đi đại tiện kh«ng g©y ®au, tuy nhiªn trong mét sè tr−ênghîp cã tæn th−¬ng ë vïng trùc trµng ©m ®¹o nh− trÜ, phÉu thuËt ë trùc trµng, vµsinh ®Î cã thÓ g©y c¶m gi¸c ®au khi ®i ®¹i tiÖn. Trong nh÷ng tr−êng hîp nµy,ng−êi bÖnh th−êng nÝn ®i ®¹i tiÖn ®Ó tr¸nh c¶m gi¸c ®au vµ g©y t×nh tr¹ng t¸obãn. T¸o bãn lµ mét vÊn ®Ò hay gÆp ë nh÷ng ng−êi bÖnh ®au trong lóc ®i®¹i tiÖn.5.10. PhÉu thuËt vµ g©y mª C¸c chÊt g©y mª ®−îc sö dông trong qu¸ tr×nh phÉu thuËt lµm ng−ng t¹mthêi nhu ®éng ruét, lµm øc chÕ ho¹t ®éng phã giao c¶m ®èi víi c¸c c¬ ë ruét, lµmngõng hoÆc chËm l¹i nhu ®éng ruét, trong khi nh÷ng ng−êi bÖnh ®−îc g©y tªvïng hay t¹i chç th× Ýt cã nguy c¬ ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt v× c¸c ho¹t ®éng cñahÖ tiªu hãa Ýt hoÆc kh«ng bÞ ¶nh h−ëng.5.11. Thuèc Mét sè thuèc ®−îc dïng ®Ó hç trî cho viÖc ®¹i tiÖn nh−: − Thuèc nhuËn trµng cã t¸c dông lµm mÒm ph©n vµ kÝch thÝch nhu ®éng. Thuèc nhuËn trµng ®−îc sö dông ®óng th× chøc n¨ng bµi tiÕt, tiªu hãa vÉn22
  23. 23. ®−îc duy tr× an toµn nh−ng nÕu dïng qu¸ liÒu cã thÓ g©y tiªu ch¶y nÆng dÉn ®Õn mÊt n−íc vµ c¸c chÊt ®iÖn gi¶i. − Thuèc gi¶m ®au (Nacotic) lµm gi¶m nhu ®éng nªn g©y t¸o bãn. − Nh÷ng thuèc kh¸ng cholinergic nh− Atropin øc chÕ sù tiÕt acid d¹ dµy vµ øc chÕ sù nhµo trén cña d¹ dµy, mÆc dï cã Ých trong viÖc ®iÒu trÞ c¸c rèi lo¹n t¨ng nhu ®éng ruét g©y gi¶m nhu ®éng ruét vµ cã thÓ g©y t¸o bãn. − NhiÒu lo¹i kh¸ng sinh g©y tiªu ch¶y do lµm rèi lo¹n c¸c chñng vi khuÈn sèng ký sinh b×nh th−êng trong ruét.5.12. C¸c xÐt nghiÖm chÈn ®o¸n Nh÷ng xÐt nghiÖm cÇn nh×n thÊy c¸c cÊu tróc cña ®−êng ruét, néi soi®−êng tiªu hãa d−íi, cÇn ph¶i lµm s¹ch c¸c chÊt trong lßng ruét nh− cho dïngthuèc tÈy nhÑ hay thôt th¸o tr−íc khi thùc hiÖn c¸c lo¹i xÐt nghiÖm nµy, v× vËycòng sÏ ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt cho ®Õn khi viÖc ¨n uèng b×nh th−êng ®−îclËp l¹i.6. C¸c rèi lo¹n tiªu hãa hay gÆp6.1. T¸o bãn T¸o bãn lµ mét triÖu chøng, kh«ng ph¶i lµ mét bÖnh, lµm gi¶m sè lÇn ®i®¹i tiÖn, do ph©n kh« vµ cøng, ng−êi bÖnh ph¶i rÆn trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn. Mçi ng−êi cã mét thãi quen ®i ®¹i tiÖn kh¸c nhau, kh«ng ph¶i mäi ng−êi®Òu cã thãi quen ®i ®¹i tiÖn hµng ngµy. ViÖc ®i ®¹i tiÖn x¶y ra sau 4 hoÆc h¬n 4ngµy míi ®−îc xem lµ bÊt b×nh th−êng. ë nh÷ng ng−êi lín tuæi, sau 2-3 ngµykh«ng ®i ®¹i tiÖn vµ kh«ng gÆp khã kh¨n hay ®au hay ch¶y m¸u nµo th× ®−îcxem lµ b×nh th−êng. T¸o bãn lµ mét triÖu chøng ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ ®èi víi søc khoÎ, viÖc rÆnnhiÒu trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn g©y ®au ®ín ®èi víi c¸c ng−êi bÖnh míi phÉuthuËt ë trùc trµng hoÆc vïng sinh dôc. CÇn l−u ý ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh cã t¨ng ¸p lùc nh·n cÇu vµ t¨ng ¸p lùcnéi sä nªn phßng ngõa tr¸nh t¸o bãn. Nh÷ng ng−êi lín tuæi cã thÓ bÞ t¸o bãn do mét sè thuèc uèng nh−: Aspirin,kh¸ng histamin, lîi tiÓu vµ nh÷ng thuèc kiÓm so¸t bÖnh tiÓu ®−êng. TriÖu chøng chÝnh khi bÞ t¸o bãn lµ kh«ng thÓ ®i ®¹i tiÖn ®−îc mÆc dï vÉncã c¶m gi¸c m¾c rÆn, ¨n kh«ng ngon miÖng, khã tiªu, bông ch−íng vµ ®au vïngtrùc trµng.6.2. Tiªu ch¶y Tiªu ch¶y lµ sù gia t¨ng khèi l−îng ph©n, ph©n lo·ng, nhiÒu n−íc vµkh«ng thµnh khu«n. C¸c chÊt trong lßng ruét ®i qua ruét non vµ ®¹i trµngnhanh h¬n nhiÒu so víi viÖc hÊp thu b×nh th−êng cña ruét. 23
  24. 24. RÊt khã ®¸nh gi¸ ph©n cña trÎ em. Mét trÎ bó s÷a b×nh cã thÓ ®i ®¹i tiÖnph©n cøng 2 lÇn trong ngµy, cßn nh÷ng trÎ bó s÷a mÑ cã thÓ ®i ®¹i tiÖn 5-8 lÇnmçi ngµy víi ph©n mÒm. Ng−êi mÑ hay ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i ghi nhËn bÊt cø sùt¨ng ®ét ngét bÊt th−êng nµo vÒ sè l−îng ph©n, tÝnh chÊt ph©n ®Ó ph¸t hiÖn kÞpthêi c¸c rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa.6.3. Tiªu kh«ng tù chñ Lµ sù mÊt kh¶ n¨ng ®iÒu khiÓn c¬ vßng hËu m«n, mÊt sù kiÓm so¸t cã thÓg©y nªn tiªu kh«ng tù chñ.6.4. §Çy h¬i (ch−íng bông) Khi h¬i di chuyÓn trong lßng ruét, thµnh ruét c¨ng vµ phång lªn. §©y lµnguyªn nh©n hay gÆp nhÊt cña ®Çy h¬i, th−êng h¬i trong ruét tho¸t ra quamiÖng (î h¬i) hay qua hËu m«n (trung tiÖn). Lµ t×nh tr¹ng lµm gi¶m nhu ®éngruét do ¶nh h−ëng cña thuèc tª, thuèc g©y mª dïng trong phÉu thuËt g©y nªnt×nh tr¹ng ch−íng h¬i.6.5. TrÜ TrÜ lµ t×nh tr¹ng cña tÜnh m¹ch bªn trong trùc trµng bÞ gi·n vµ xunghuyÕt, th−êng gäi lµ trÜ néi hay trÜ ngo¹i. ¸p lùc tÜnh m¹ch t¨ng do rÆn m¹nhlóc ®i ®¹i tiÖn th−êng x¶y ra trªn ng−êi mang thai, ng−êi bÖnh gan m¹n tÝnh,t¸o bãn l©u ngµy.7. Qui tr×nh ®iÒu d−ìng ®èi víi c¸c rèi lo¹n vÒ tiªu ho¸7.1. NhËn ®Þnh7.1.1. Hái − Khai th¸c bÖnh sö, c¸c yÕu tè lµm ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu ho¸. − Thãi quen ¨n uèng? §iÒu ®é? − Thøc ¨n ®· dïng: nh÷ng lo¹i thøc ¨n dïng trong ngµy? Uèng? … − ChÊt bµi tiÕt: sè lÇn, thêi ®iÓm ®i ®¹i tiÖn trong ngµy, tÝnh chÊt mÒm hay cøng, cã ®ãng khu«n? Mµu s¾c, sè l−îng? − Cã c¶m gi¸c n«n hay buån n«n kh«ng, nÕu n«n th× tÝnh chÊt sè l−îng mµu s¾c dÞch n«n ra? − §· ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ g×: dïng thuèc hoÆc dÇu nhuËn trµng, uèng n−íc Êm, xoa vïng bông d−íi, dïng thuèc cÇm tiªu ch¶y cÇm n«n ãi? − L−îng n−íc uèng h»ng ngµy? − VËn ®éng: tËp thÓ dôc? Ch¬i thÓ thao? ... − Cã hËu m«n nh©n t¹o? §Æc ®iÓm t×nh tr¹ng hËu m«n nh©n t¹o, vïng da xung quanh? − TiÒn sö bÖnh vÒ ®−êng tiªu ho¸: loÐt d¹ dµy t¸ trµng, bÖnh lý vÒ gan, mËt?24
  25. 25. − TiÒn sö dïng thuèc: thuèc nhuËn trµng, thuèc kh¸ng acid, c¸c lo¹i thuèc cung cÊp ion, gi¶m ®au cã thÓ lµm thay ®æi sù bµi tiÕt vµ ®Æc ®iÓm cña ph©n? − C«ng viÖc sinh ho¹t h»ng ngµy? Phßng vÖ sinh tiÖn nghi? − Ng−êi bÖnh cã kiÓm so¸t ®−îc sù bµi tiÕt kh«ng? Cã kh¶ n¨ng tù ®i vµo nhµ vÖ sinh kh«ng? T©m lý cña ng−êi bÖnh æn ®Þnh hay lo l¾ng?...7.1.2. Th¨m kh¸m − Th¨m kh¸m miÖng, l−ìi cã ®ãng bùa tr¾ng? R¨ng: t×nh tr¹ng r¨ng: mÊt r¨ng, s©u r¨ng, viªm nha chu th−êng ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng nhai. − Th¨m kh¸m bông: t×nh tr¹ng bông, chu vi h×nh d¹ng tÝnh c©n ®èi, mµu s¾c, tuÇn hoµn trªn da bông, c¸c sãng nhu ®éng, c¸c sÑo, vÕt th−¬ng trªn bông. − Nghe c¸c æ ®Ëp bÊt th−êng trªn vïng bông. − §Õm nhu ®éng ruét, b×nh th−êng 12-15 lÇn trong 1 phót nÕu t¨ng cã thÓ do tiªu ch¶y hoÆc gi¶m nh− trong b¸n t¾c ruét. − Gâ vïng bông ®¸nh gi¸ ®é to cña gan, l¸ch, x¸c ®Þnh bãng h¬i d¹ dµy. − Kh¸m bông n«ng vµ s©u ®Ó ph¸t hiÖn c¸c khèi u trong bông. − Theo dâi c¸c xÐt nghiÖm vÒ chøc n¨ng gan, mËt, tôy c¸c c¬ quan ¶nh h−ëng ®Õn ®−êng tiªu ho¸.7.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng7.2.1. Nguyªn nh©n cña t¸o bãn − VËn ®éng kÐm. − Phßng vÖ sinh kh«ng tiÖn nghi. − M«i tr−êng l¹. − ThiÕu n−íc (l−îng n−íc nhËp Ýt h¬n nhu cÇu). − ChÕ ®é ¨n Ýt chÊt x¬. − L¹m dông thuèc nhuËn trµng.7.2.2. Nguyªn nh©n cña tiªu ch¶y − Ngé ®é thøc ¨n, thøc ¨n kh«ng hîp vÖ sinh. − C¨ng th¼ng hay lo l¾ng qu¸ møc. − ChÕ ®é ¨n kh«ng phï hîp víi thãi quen.7.2.3. Nguyªn nh©n cña tiªu kh«ng tù chñ − Tæn th−¬ng thÇn kinh, bÖnh lý vÒ thÇn kinh. − TrÇm c¶m hay lo l¾ng qu¸ møc. 25
  26. 26. 7.2.4. §au vïng hËu m«n do trÜ7.2.5. Nguy c¬ tæn th−¬ng da do dÞch tõ hËu m«n nh©n t¹o7.3. KÕ ho¹ch ch¨m sãc7.3.1. Môc tiªu cña viÖc ch¨m sãc lµ − Ng−êi bÖnh cã sù hiÓu biÕt vÒ qu¸ tr×nh bµi tiÕt b×nh th−êng. − Cã thãi quen ®i ®¹i tiÖn ®iÒu ®é. − Cã kiÕn thøc vÒ nhu cÇu dinh d−ìng ®Æc biÖt lµ nhu cÇu vÒ chÊt x¬ vµ n−íc trong chÕ ®é ¨n h»ng ngµy. − X©y ®ùng thãi quen vËn ®éng (tËp thÓ dôc): khuyªn ng−êi bÖnh nªn ®i l¹i vËn ®éng nÕu ®−îc, ®èi víi ng−êi bÖnh bÊt ®éng t¹i gi−êng ta nªn tËp vËn ®éng thô ®éng hoÆc chñ ®éng t¹i gi−êng. − Ng−êi bÖnh c¶m thÊy tho¶i m¸i khi n»m viÖn nhÊt lµ cã sù kÝn ®¸o khi ®i ®¹i tiÖn, nÕu ng−êi bÖnh kh«ng ®i vµo nhµ vÖ sinh ®−îc ng−êi ®iÒu d−ìng nªn gi÷ an toµn vµ tiÖn nghi khi ng−êi bÖnh ®i ®¹i tiÖn, ®Ó ®Çu ng−êi bÖnh cao 30 ®é (nÕu ®−îc) gióp ng−êi bÖnh ®i ®¹i tiÖn dÔ dµng, ®éng t¸c ®Æt b« hoÆc lÊy b« thËt nhÑ nhµng tr¸nh lµm tæn th−¬ng da ng−êi bÖnh. − Duy tr× sù toµn vÑn cña da, qu¶n lý c¸c lç më ra da tr¸nh dß dÞch ra ngoµi g©y lë loÐt da.7.3.2. L−îng gi¸ − Ng−êi bÖnh ®i cÇu víi ph©n thµnh khu«n, mÒm, kh«ng ®au. − Ng−êi bÖnh nhËn biÕt ®−îc c¸c dÊu hiÖu cña viÖc bµi tiÕt bÊt th−êng qua ®−êng tiªu ho¸.C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái1. Nªu ®Þnh nghÜa cña nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n.2. Nªu c¸c nhu cÇu vÒ chÊt.3. Nªu c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n.4. Nªu c¸ch tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho mét ng−êi b×nh th−êng trong mét ngµy.5. Nªu c¸c vai trß vµ chøc n¨ng cña c¸c chÊt h÷u c¬ vµ v« c¬.6. KÓ c¸c b−íc x©y dùng khÈu phÇn ¨n cho mét ng−êi b×nh th−êng.26
  27. 27. 7. Nªu c¸c yªu cÇu ¨n ngon miÖng.8. Nªu c¸c yÕ tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu ho¸.9. KÓ c¸c rèi lo¹n vÒ ®−êng tiªu ho¸ th−êng gÆp.Ph©n biÖt ®óng (§) sai (S)10. N−íc vµ chÊt kho¸ng lµ nh÷ng chÊt kh«ng t¹o ra n¨ng l−îng.11. Vitamin A, D, E, K tan trong dÇu.12. Lipid lµ chÊt cung cÊp n¨ng l−îng chÝnh cho c¬ thÓ.13. Nhu cÇu vÒ lipid chiÕm 20% tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng trong ngµy.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt14. Nhu cÇu vÒ protid trong thµnh phÇn dinh d−ìng: A. 1- 1,5 g/kg/ ngµy B. 1,5- 2 g/kg/ngµy C. 2- 2,5 g/kg/ngµy D. 2,5- 3 g/kg/ngµy E. TÊt c¶ ®Òu sai15. T×nh nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng cho mét ng−êi trong mét ngµy dùa vµo: A. C©n nÆng, tuæi, giíi tÝnh, lo¹i lao ®éng B. ChiÒu cao, tuæi, giíi tÝnh, c©n nÆng C. C−êng ®é lao ®éng, chiÒu cao, c©n nÆng, løa tuæi D. Giíi tÝnh, c©n nÆng, møc ®é lao ®éng, chiÒu cao E. C©n nÆng, chiÒu cao, giíi tÝnh, lo¹i ho¹t ®éng§¸p ¸n: 10. § 11. § 12. S 13. § 14. A 15. A 27
  28. 28. Bµi 36 Kü THUËT GIóP NG¦êI BÖNH ¡NMôc tiªu1. Tr×nh bµy môc ®Ých vµ chØ ®Þnh trong viÖc gióp ng−êi bÖnh ¨n.2. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt gióp ng−êi bÖnh ¨n qua miÖng.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc cung cÊp ®Çy ®ñ dinh d−ìng cho ng−êi bÖnh.1. Môc ®Ých Gióp ng−êi bÖnh ¨n ®−îc dÔ dµng, ngon miÖng, víi tinh thÇn vui vÎtho¶i m¸i.2. ChØ ®Þnh Ng−êi bÖnh tØnh, nuèt ®−îc nh−ng kh«ng tù ¨n ®−îc.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh lý: g·y x−¬ng chi trªn, giµ yÕu, suy tim ®é III, IV. − ChÕ ®é ¨n bÖnh lý cña ng−êi bÖnh (nÕu cã) hoÆc khÈu vÞ. − T×nh tr¹ng vÖ sinh r¨ng miÖng. − Tæng tr¹ng: gÇy, trung b×nh, qu¸ c©n. − Sù ngon miÖng vµ tÝnh chÊt ph©n.4. Dông cô − Khay. − DÜa ®ùng thøc ¨n. − ChÐn, muçng, ®òa. − T« ®ùng thøc ¨n. − Dao (nÕu cÇn). − Ly uèng n−íc.28
  29. 29. − Kh¨n ¨n. − Thøc ¨n (khÈu phÇn ¨n cña ng−êi bÖnh).5. Kü thuËt tiÕn hµnh5.1. Tr×nh bµy mét khay thøc ¨n − §iÒu d−ìng röa tay. − C¬m nãng xíi ra ®Üa. − Cho canh ra t«. − Xóc mãn mÆn ra dÜa. − XÕp rau ra dÜa. − §Æt chÐn n−íc chÊm gi÷a khay. − XÕp chÐn ®òa muçng vµ kh¨n ¨n ra khay. − Mang thªm chanh hay dÊm, ít, tiªu tuú theo ý thÝch cña ng−êi bÖnh.5.2. C¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n ë t− thÕ n»m ®Çu cao 45 ®é − §iÒu d−ìng ®Õn nãi chuyÖn vui vÎ víi ng−êi bÖnh, b¸o cho ng−êi bÖnh biÕt giê ¨n c¬m. − Söa so¹n gi−êng bÖnh vµ tñ ®Çu gi−êng cho gän. − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh cho t−¬m tÊt. − Cho ng−êi bÖnh röa tay. − §Æt ng−êi bÖnh ë thÕ thuËn tiÖn. − Mang khay thøc ¨n ®Õn bªn gi−êng ng−êi bÖnh ®Æt trªn tñ ®Çu gi−êng. − Choµng kh¨n ¨n tr−íc ngùc ng−êi bÖnh. − §Æt khay thøc ¨n tr−íc mÆt ng−êi bÖnh.5.2.1. C¸ch gióp ng−êi bÖnh ¨n − §iÒu d−ìng xíi c¬m ra chÐn, g¾p thøc ¨n vµ ®ót tõng muçng nhá cho ng−êi bÖnh, thªm canh cho dÔ nuèt. − LÇn l−ît xen kÏ c¸c mãn ¨n cho ®Õn khi xong b÷a. − Cho ng−êi bÖnh ¨n tr¸ng miÖng b»ng tr¸i c©y hoÆc b¸nh ngät. − Lau röa miÖng sau khi ¨n, cho uèng n−íc vµ sóc miÖng trë l¹i. − Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i tiÖn nghi. − §iÒu d−ìng thu dän khay ¨n vµ mang vÒ phßng. 29
  30. 30. 5.2.2. Ng−êi bÖnh tù ¨n §Ó ng−êi bÖnh ¨n tù nhiªn vµ chØ gióp khi cÇn.6. Dän dÑp dông cô − Cho tÊt c¶ thøc ¨n thõa vµo thïng chøa nÕu cã. − Khay vµ chÐn b¸t ®ùng thøc ¨n ®−îc röa s¹ch víi n−íc xµ phßng. − Lau kh« vµ ®Ó tho¸ng.7. Ghi hå s¬ − Ngµy giê cho ¨n. − KhÈu phÇn ¨n. − Ng−êi bÖnh ¨n ®−îc nhiÒu hay Ýt, t¹i sao? Thøc ¨n g× ng−êi bÖnh ¨n kh«ng ®−îc, thøc ¨n nµo thÝch hoÆc kh«ng thÝch. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.8. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Tr×nh bµy khay thøc ¨n ®Ñp m¾t, nhiÒu mµu s¾c ®Ó kÝch thÝch sù thÌm ¨n cña ng−êi bÖnh. − C¸c dông cô ®ùng thøc ¨n ph¶i s¹ch sÏ vµ vui m¾t. − Lo¹i bá nh÷ng yÕu tè lµm ng−êi bÖnh ¨n kh«ng ngon miÖng: vÖ sinh r¨ng miÖng s¹ch sÏ, thøc ¨n nãng, hîp khÈu vÞ, thay ®æi mãn ¨n th−êng xuyªn, phï hîp víi kinh tÕ. − §iÒu d−ìng lu«n cã th¸i ®é ©n cÇn, vui vÎ trong lóc gióp ng−êi bÖnh ¨n. − §¶m b¶o ¨n ®óng giê vµ kh«ng nªn kÐo dµi b÷a ¨n. − Lîi dông c¬ héi khi cho ng−êi bÖnh ¨n, h−íng dÉn nh÷ng vÊn ®Ò dinh d−ìng cÇn thiÕt cho hä.30
  31. 31. Bµi 37C¸C PH¦¥NG PH¸P §¦A THøC ¡N VµO C¥ THÓ NG¦êI BÖNH Môc tiªu 1. KÓ 5 ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh. 2. Tr×nh bµy c¸c chØ ®Þnh, tiÖn lîi, bÊt lîi vµ nh÷ng ®iÓm l−u ý cña c¸c ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ.1. §¹i c−¬ng Cã nhiÒu h×nh thøc ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh tuú theo t×nh tr¹ngbÖnh lý: − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua ®−êng miÖng. − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy, hoÆc èng th«ng mòi ruét non. − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua lç më d¹ dµy ra da, hoÆc më ruét non ra da... − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch nhá tõng giät vµo hËu m«n (hiÖn nay Ýt dïng v× chøc n¨ng sinh lý cña ®¹i trµng chØ hÊp thu ®−îc n−íc, do vËy c¸ch nµy th−êng ®−îc dïng ®Ó cho thuèc nhá giät qua ®−êng hËu m«n). − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng qua ®−êng tÜnh m¹ch.2. Nu«i ¨n qua miÖng2.1. ChØ ®Þnh ChØ ¸p dông cho nh÷ng ng−êi bÖnh cã kh¶ n¨ng nhai vµ nuèt b×nh th−êng,kh«ng cã vÕt th−¬ng miÖng, tri gi¸c b×nh th−êng.2.2. Yªu cÇu Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng c¬ b¶n tïy tõng giai ®o¹n cña bÖnhvµ phï hîp víi chÕ ®é ¨n bÖnh lý cña tõng lo¹i bÖnh. Gióp ng−êi bÖnh ¨n ngon miÖng. 31
  32. 32. HiÓu t©m lý cña ng−êi bÖnh khi bÞ bÖnh (ch¸n ¨n, kiªng cö do sî viÖc ¨nuèng ¶nh h−ëng ®Õn t×nh tr¹ng bÖnh lý). CÇn cã th¸i ®é quan t©m, ©n cÇn khitiÕp xóc ng−êi bÖnh, khuyÕn khÝch ng−êi bÖnh ¨n, gi¸o dôc cho ng−êi bÖnh ¨n®óng theo chÕ ®é ¨n ®iÒu trÞ tïy theo lo¹i bÖnh. Cã kiÕn thøc vÒ chÕ ®é ¨n uèng, c¸c lo¹i thøc ¨n, gióp ng−êi bÖnh tho¶im¸i trong viÖc ¨n uèng. Gi¸o dôc ng−êi bÖnh ¨n thøc ¨n t−¬i, hîp vÖ sinh.3. Nu«i ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy3.1. ChØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh mª. − Ng−êi bÖnh bÞ tæn th−¬ng vïng miÖng kh«ng nhai, nuèt ®−îc: g·y x−¬ng hµm, ung th− l−ìi, hÇu. − Ng−êi bÖnh bÞ uèn v¸n nÆng. − Ng−êi bÖnh tõ chèi kh«ng chÞu ¨n. H×nh 37.1. Nu«i ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy3.2. ¦u ®iÓm − Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng cho ng−êi bÖnh. − Cung cÊp ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng. − Ýt g©y tai biÕn. − Phï hîp víi kinh tÕ cña nhiÒu ng−êi bÖnh. − Kh«ng phô thuéc vµo c¶m quan cña ng−êi bÖnh.3.3. KhuyÕt ®iÓm − C¸c enzym ®−êng tiªu hãa bi øc chÕ, bµi tiÕt dÞch tiªu hãa kÐm. − Ng−êi bÖnh kh«ng cã c¶m gi¸c ngon miÖng. − DÔ bÞ rèi lo¹n tiªu hãa. − Viªm phæi hÝt, sÆc do vËt l¹ vµo phæi. − Viªm t¾c tuyÕn n−íc bät. − Lë loÐt vïng niªm m¹c mòi n¬i cè ®Þnh èng.3.4. L−u ý − Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao khi ®Æt èng. − Ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi ®−îc cho thøc ¨n vµo.32
  33. 33. − Thøc ¨n láng, nhÑ, dÔ tiªu, Êm. − Mçi lÇn cho ¨n kh«ng qu¸ 300ml, nhiÒu lÇn trong ngµy 6-8 lÇn/ngµy. − NÕu dïng tói cho ¨n, kh«ng l−u thøc ¨n trong tói qu¸ 3 giê/lÇn. − Tói chøa thøc ¨n ph¶i ®−îc thay h»ng ngµy. − Tr¸ng èng tr−íc vµ sau mçi lÇn cho ¨n. − Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ (c¸ch d¹ dµy 15-20cm). − Cho thøc ¨n vµo liªn tôc tr¸nh bät khÝ. − Che chë ®Çu èng tr¸nh c«n trïng chui vµo. − Duy tr× t− thÕ n»m ®Çu cao 30 phót sau khi cho ¨n. − KiÓm tra dÞch tån l−u trong d¹ dµy tr−íc khi cho ¨n lÇn sau, nÕu trªn 100ml ph¶i b¸o b¸c sÜ. − VÖ sinh r¨ng miÖng vµ 2 bªn mòi ng−êi bÖnh h»ng ngµy. − Thay èng mçi 5-7 ngµy hoÆc thay khi èng bÞ bÈn.4. Më d¹ dµy ra da4.1. ChØ ®Þnh − Kh«ng ¨n qua ®−êng miÖng ®−îc, còng kh«ng thÓ ®Æt èng qua thùc qu¶n ®−îc: pháng thùc qu¶n, ung th− thùc qu¶n. − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh ph¶i cho ¨n b»ng èng kÐo dµi nhiÒu ngµy >1 th¸ng.4.2. BÊt lîi − DÔ bÞ nhiÔm trïng ch©n èng dÉn l−u. − èng dÔ sót ra ngoµi. − DÔ bÞ xuÊt huyÕt n¬i më d¹ dµy ra da. − Vµ cßn mét sè bÊt lîi gièng nh− cho ¨n qua èng th«ng.4.3. L−u ý − Tr¸ng èng tr−íc vµ sau khi cho ¨n. − Ch¨m sãc èng dÉn l−u h»ng ngµy: vïng da xung quanh, vÞ trÝ èng th«ng, ph¸t hiÖn sím c¸c biÕn chøng. − Sau khi cho thøc ¨n ph¶i che chë kÝn ®Çu èng th«ng. 33
  34. 34. 5. Nhá tõng giät vµo hËu m«n Ph−¬ng ph¸p nµy Ýt th«ng dông v× ruét th¼ng lµ phÇn cuèi cña ruét giµ, lµn¬i nhËn nh÷ng cÆn b· cña qu¸ tr×nh tiªu hãa, kh«ng cã men tiªu hãa, chØ cãkh¶ n¨ng hÊp thô mét sè chÊt b· ®−îc ph©n hñy ë giai ®o¹n ®¬n gi¶n nh−:glucid, acid amin..., kh¶ n¨ng hÊp thô chËm, niªm m¹c ruét dÔ bÞ kÝch thÝch.5.1. ChØ ®Þnh: c¾t bá d¹ dµy, kh«ng thÓ nu«i ¨n qua c¸c ®−êng kh¸c.5.2. Nh−îc ®iÓm: hiÖu qu¶ dinh d−ìng kÐm, nªn chñ yÕu dïng cho thuèc nhágiät vµo trùc trµng ®Ó ®iÒu trÞ.5.3. L−u ý − Tr−íc khi nhá tõng giät vµo hËu m«n ph¶i thôt röa s¹ch trùc trµng. − Thøc ¨n ph¶i láng, dÔ tiªu. − §©y lµ ph−¬ng ph¸p s¹ch: tr−íc khi cho ¨n ph¶i thôt th¸o s¹ch tr−íc ®ã 1-2giê. − Dung dÞch cho ¨n tõ 100-200cc, nhiÖt ®é 37-400C. − Dïng èng Sonde Rectal s©u 10cm. − Cho ¨n víi ¸p lùc thÊp (c¸ch mÆt gi−êng 30cm). − Sè giät trung b×nh 40 giät/phót. − Theo dâi ng−êi bÖnh: ®au bông, tiªu ch¶y.6. Nu«i ¨n qua ®−êng tÜnh m¹ch Lµ ®−a vµo m¸u dung dÞch mµ c¬ thÓ cã thÓ sö dông ngay ®−îc, ¸p dôngcho nh÷ng ng−êi bÖnh gi¶i phÉu qua ®−êng tiªu hãa, ng−êi bÖnh suy kiÖt, ng−êibÖnh mÊt n−íc vµ ®iÖn gi¶i, mÊt m¸u vµ huyÕt t−¬ng, hoÆc dïng hç trî thªmkhi c¸c ®−êng cho ¨n kh¸c kh«ng hiÖu qu¶.6.1. ChØ ®Þnh − Kh«ng thÓ nu«i ¨n b»ng nh÷ng ®−êng kh¸c. − Hç trî trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh ¨n uèng qu¸ kÐm. − Thay thÕ t¹m thêi khi kh«ng thÓ ®−a thøc ¨n vµo d¹ dµy.6.2. Ých lîi − Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng vµ dinh d−ìng. − ChÊt dinh d−ìng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp vµo m¸u.34
  35. 35. 6.3. BÊt lîi − §¾t tiÒn. − Tai biÕn: dÔ g©y ph¶n øng thuèc, c¸c tai biÕn do truyÒn dÞch. − Lµm cho c¬ quan tiªu hãa kÐm ho¹t ®éng. − NhiÔm trïng (viªm tÜnh m¹ch), t¾c m¹ch do bät khÝ. − Tæn th−¬ng c¬ häc (m¹ch m¸u, thÇn kinh, m«), viªm cuèng tÜnh m¹ch. − Ph¶n øng dÞ øng, rèi lo¹n chøc n¨ng gan, thËn m¸u. − ChÊt ®−a vµo kh«ng ®ñ lo¹i, kh«ng cã sù tham gia cña bé m¸y tiªu hãa. − Khã sö dông t¹i nhµ, nhÊt lµ ng−êi bÖnh bÞ kÝch ®éng.6.4. §iÒu cÇn l−u ý − TuyÖt ®èi v« khuÈn khi tiªm truyÒn. − Cho tèc ®é chËm 30 giät/phót, theo y lÖnh. − Nªn tiªm vµo tÜnh m¹ch lín. − Kh«ng nªn pha lÉn c¸c lo¹i thuèc kh¸c vµo dung dÞch. − Theo dâi c¸c lo¹i biÕn chøng cã thÓ x¶y ra trong vµ sau khi truyÒn.7. KÕt luËn Trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh nu«i d−ìng b»ng èng th«ng, ng−êi bÖnh rÊtbi quan vµ buån ch¸n v× kh«ng thÓ ¨n b×nh th−êng ®−îc, kh«ng cã c¶m gi¸c vÞgi¸c vÒ thøc ¨n qua miÖng, l−ìi vµ mÆc c¶m víi c¸c èng th«ng. Nh©n viªn y tÕ ph¶i ®éng viªn, gi¶i thÝch an ñi, vµ thùc hiÖn ®Çy ®ñ c¸cbiÖn ph¸p an toµn cho ng−êi bÖnh, cung cÊp ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng vµ n−ícuèng trong suèt thêi gian ng−êi bÖnh ®−îc thùc hiÖn cho ¨n b»ng èng th«ng. 35
  36. 36. Bµi 38 Kü THUËT CHO ¡N B»NG èNGMôc tiªu1. KÓ ®−îc môc ®Ých vµ c¸c chØ ®Þnh khi cho ng−êi bÖnh ¨n qua sonde.2. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt cho ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc cho ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy.1. Môc ®Ých Lµ ph−¬ng ph¸p dïng èng th«ng b»ng nhùa dÎo (tube levine) ®−a vµo tËnd¹ dµy qua ®−êng mòi hay miÖng ®Ó ®em thøc ¨n vµo.2. ChØ ®Þnh ¸p dông cho tÊt c¶ c¸c tr−êng hîp ng−êi bÖnh kh«ng tù ¨n uèng ®−îc: − Ng−êi bÖnh mª man. − Nuèt khã do liÖt mÆt. − G·y x−¬ng hµm. − TrÎ bÞ søt m«i, hë hµm Õch. − Ung th− l−ìi, thùc qu¶n. − BÖnh uèn v¸n nÆng. − Ng−êi bÖnh tõ chèi ¨n hoÆc ¨n qu¸ Ýt.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh lý: h«n mª, tai biÕn m¹ch m¸u n·o, uèn v¸n, søt m«i, hë hµm Õch... − T×nh tr¹ng niªm m¹c mòi, miÖng. − T×nh tr¹ng dÞch tån l−u trong d¹ dµy (nÕu cho ¨n lÇn sau). − VÞ trÝ èng th«ng (tube Levine) (nÕu cho ¨n lÇn sau). − KhÈu phÇn vµ chÕ ®é ¨n bÖnh lý. − C©n nÆng vµ tÝnh chÊt ph©n.36
  37. 37. 4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao 30-450. − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh nÕu ng−êi bÖnh h«n mª vÒ ý nghÜa viÖc nu«i ¨n ng−êi bÖnh qua tube Levine.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn - tiÖt khuÈn. − Dïng b«ng cån s¸t khuÈn 2 tai nghe vµ mÆt mµng cña èng nghe tr−íc khi tr¶ vÒ chç cò.6. Ghi vµo hå s¬ − Ngµy giê cho ¨n. − Lo¹i thøc ¨n, sè l−îng thøc ¨n. − Sè l−îng dÞch tån l−u trong d¹ dµy. − Thêi gian cho ¨n nÕu nhá giät liªn tôc. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh khi ®Æt èng vµ khi cho ¨n (nÕu cã). − Tªn ®iÒu d−ìng cho ¨n.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Ph¶i ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi b¬m thøc ¨n vµo. − Rót dÞch vµ thö trªn giÊy qu× lµ c¸ch tèt nhÊt ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ èng vµo ®óng trong d¹ dµy. − NÕu dïng ph−¬ng ph¸p b¬m h¬i ®Ó thö, l−îng khÝ b¬m vµo kh«ng qu¸ 30ml ë ng−êi lín vµ 10ml ë trÎ s¬ sinh. − Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ: tr¸nh b¬m m¹nh thøc ¨n v× cã thÓ lµm ng−êi bÖnh n«n ãi do d¹ dµy bÞ kÝch thÝch. − Khi cho n−íc hoÆc thøc ¨n, ph¶i cho vµo liªn tôc tr¸nh bät khÝ. − S¨n sãc mòi, miÖng hµng ngµy trong thêi gian ®Æt èng. − Thay èng mçi 5-7 ngµy hoÆc thay sím h¬n nÕu èng bÞ bÈn. − Mçi lÇn thay èng nªn thay ®æi lç mòi. − Cã thÓ ®Æt èng qua miÖng nÕu ng−êi bÖnh bÞ viªm mòi (sæ mòi, ch¶y m¸u cam). − Cè ®Þnh èng ph¶i chõa kho¶ng c¸ch ®Ó cö ®éng, tr¸nh chÌn Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö. − Theo dâi cÈn thËn lÇn ¨n ®Çu tiªn. − Theo dâi dÞch tån l−u trong d¹ dµy cho lÇn ¨n sau, nÕu >100ml ph¶i b¸o b¸c sÜ. 37
  38. 38. B¶ng 38.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn kü n¨ng so¹n khay dông cô cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµyStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn ph¶i ®¹t1 Röa tay - §¶m b¶o an - Tãc gän gµng. toµn khi thùc hiÖn - Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt kü thuËt. cña ®«i tay.2 Tr¶i kh¨n s¹ch3 So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - Dông cô dïng - So¹n c¸c dông cô ®Çy ®ñ, ®Ó thùc hiÖn kü ng¨n n¾p vµ an toµn gióp - èng th«ng (tube levine). thuËt cho ¨n. cho viÖc thùc hiÖn kü thuËt - Ly ®ùng thøc ¨n theo y lÖnh, ®−îc hoµn thµnh tèt - Dông cô ®−îc nhiÖt ®é 37- 40, sè l−îng s¾p xÕp gßn 300 - 500ml. gµng ng¨n n¾p - Ly ®ùng n−íc uèng ®−îc. còng gióp cho ng−êi bÖnh yªn - T¨m b«ng ®Ó vÖ sinh mòi. t©m vµ hîp t¸c. - Que ®Ì l−ìi. - G¹c miÕng miÕng. - B¬m tiªm 50ml hoÆc èng b¬m hót.4 So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Kh¨n b«ng - TÊm nylon - Bån h¹t ®Ëu - èng nghe - G¨ng tay s¹ch - GiÊy thö - Tói ®ùng r¸c y tÕ - B¨ng dÝnh - Kim b¨ng - D©y thun38
  39. 39. H×nh 38.1. Khay dông cô cho ¨n b»ng èng B¶ng 38.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n m©m dông cô cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 21 Röa tay2 Tr¶i kh¨n s¹ch3 So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - èng th«ng cho ¨n (Tube Levine). - Ly ®ùng thøc ¨n theo y lÖnh, nhiÖt ®é 370-400, sè l−îng 250-300ml. - Ly ®ùng n−íc uèng ®−îc. - T¨m b«ng ®Ó vÖ sinh mòi. - Que ®Ì l−ìi. - G¹c miÕng. - B¬m tiªm 50ml hoÆc èng b¬m hót.4 So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Kh¨n b«ng. - TÊm nylon. - Bån h¹t ®Ëu. - èng nghe. - G¨ng tay s¹ch. - GiÊy thö. - Tói ®ùng r¸c y tÕ. - B¨ng dÝnh. - Kim t©y. - D©y thun.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 39
  40. 40. 40
  41. 41. B¶ng 38.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµyStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn ph¶i ®¹t1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu bÖnh. hîp t¸c. hiÓu.2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc T− thÕ gióp viÖc ®Æt èng N»m ®Çu cao 300-450 n»m ®Çu cao. th«ng qua mòi hÇu dÔ dµng.3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi TÊm nylon vµ kh¨n cã thÓ qua cæ ng−êi bÖnh. tr¸nh bÞ dÝnh chÊt tiÕt. høng chÊt tiÕt nÕu cã v−¬ng v·i ra ngoµi.4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt ë Gi¶m bít sù nhiÔm bÈn tõ VÖ sinh mòi nhÑ nhµng mòi). mòi cña èng th«ng tr−íc tr¸nh g©y kÝch thÝch lµm khi ®Æt vµo d¹ dµy. ng−êi bÖnh t¨ng tiÕt chÊt nhÇy.5 §Æt bån h¹t ®Ëu. Høng dÞch ch¶y ra. §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸.6 Röa tay, mang g¨ng tay s¹ch. Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm. Röa tay nhanh.7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) X¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®é dµi Kh«ng ®−îc ch¹m èng ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn tõ mòi ®Õn t©m vÞ. th«ng trªn ng−êi bÖnh mòi øc. trong khi ®o èng.8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo Nh¾c nhí vÞ trÝ ®· ®o. Dïng miÕng b¨ng keo nhá. nhá d¸n quanh èng n¬i vÞ trÝ võa ®o.9 Dïng g¹c miÕng cÇm èng §Æt èng th«ng dÔ dµng qua Lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o th«ng nhóng ®Çu èng vµo ly mòi vµo ®Õn hÇu. n−íc ë ®Çu èng, cã thÓ n−íc. dïng chÊt tr¬n tan trong n−íc.10 §−a èng qua mòi (miÖng) H¹n chÕ sù tæn th−¬ng §Æt èng vµo b»ng víi ®Õn hÇu b¶o ng−êi bÖnh niªm m¹c thùc qu¶n trong kho¶ng c¸ch ®o tõ mòi nuèt. khi ®Æt èng. ®Õn tr¸i tai.11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra X¸c ®Þnh vÞ trÝ ®Çu èng Khi ®−a èng ®i qua hÇu èng qua khái hÇu. th«ng kh«ng cuén trong míi dïng que ®Ì l−ìi miÖng. kiÓm tra xem èng th«ng cã ®i b¨ng qua hÇu ch−a.12 §−a èng th«ng vµo tiÕp tôc H¹n chÕ tæn th−¬ng niªm §Æt theo nhÞp nuèt cña theo nhÞp nuèt cña ng−êi m¹c thùc qu¶n. ng−êi bÖnh. bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu. 41
  42. 42. 13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: X¸c ®Þnh chÝnh x¸c èng KiÓm tra tõng c¸ch mét, th«ng vµo ®óng trong d¹ c¸ch rót dÞch thö trªn giÊy - Rót dÞch trong d¹ dµy thö dµy. thö lµ c¸ch tèt nhÊt ®Ó trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× x¸c ®Þnh èng cã vµo ®óng èng ®· vµo ®óng d¹ dµy trong d¹ dµy ch−a. (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (10- 30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra. 18 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc Tr¸nh sót èng ra ngoµi. Dïng b¨ng keo cè ®Þnh m¸. èng trªn mòi, tr¸nh ®Ì Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö. 19 G¾n phÔu vµo ®Çu èng Gióp viÖc cho thøc ¨n qua PhÔu lªn cao, c¸ch d¹ th«ng. èng th«ng dÔ dµng h¬n. dµy ng−êi bÖnh 15-20cm. 20 Cho Ýt n−íc vµo èng ®Ó Tr¬n lßng èng tr¸nh b¸m Cho l−îng n−íc võa ®ñ tr¸ng èng. dÞnh thøc ¨n trong lßng kho¶ng 20ml, tr¸nh ®Ó bät èng. khi vµo khi ®ang cho n−íc hoÆc thøc ¨n. 21 Cho thøc ¨n vµo tõ tõ víi ¸p H¹n chÕ sù kÝch thÝch d¹ PhÔu c¸ch mÆt ng−êi lùc nhÑ. dµy. bÖnh 15-20cm, vµ cho liªn tôc tr¸nh ®Ó bät khÝ vµo. 22 Tr¸ng èng s¹ch b»ng n−íc Gi¶m bít sù b¸m dÝnh thøc Tr¸ng èng còng víi l−îng chÝn. ¨n trong lßng èng. n−íc võa ®ñ. 23 Lau kh« vµ che chë kÝn ®Çu Tr¸nh c«n trïng chu«i vµo BÊm èng gi÷ dßng n−íc èng th«ng. trong lßng èng th«ng. trong trong lßng èng. 24 Cè ®Þnh èng ë ®Çu gi−êng. Gän gµng, tiÖn nghi cho Cèng ®Þnh èng lªn vai ¸o ng−êi bÖnh. nÕu ng−êi bÖnh ®i l¹i nhiÒu, hoÆc lªn ®Çu gi−êng hµy lªn gèi khi n»m lÇu t¹i chç. 25 Lau s¹ch miÖng mòi ng−êi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Dïng kh¨n choµng qua bÖnh. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn ngùc lau mòi miÖng ng−êi nghi. bÖnh. 26 Ghi hå s¬. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc bÖnh. ®· lµm.42
  43. 43. B¶ng 3.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ¨n qua èng th«ng mòi-d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m ®Çu cao 3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n qua cæ ng−êi bÖnh 4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt ë mòi) 5 §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸ 6 Röa tay, mang g¨ng tay s¹ch 7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn mòi øc 8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo nhá 9 Dïng g¹c cÇm Tube Levine nhóng vµo ly n−íc lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o n−íc ë ®Çu èng 10 §−a èng qua mòi (miÖng) ®Õn hÇu b¶o ng−êi bÖnh nuèt 11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra èng qua khái hÇu 12 §−a tube Levine vµo tiÕp tôc theo nhÞp nuèt cña ng−êi bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu 13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: - Rót dÞch trong d¹ dµy thö trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× èng ®· vµo ®óng d¹ dµy (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (kho¶ng 10- 30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra. NÕu cã dÞch lµ èng ®· vµo ®óng d¹ dµy (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). 14 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc m¸ 15 G¾n phÔu vµo ®Çu tube Levine 16 Cho Ýt n−íc vµo èng - tr¸ng èng 17 Cho thøc ¨n vµo tõ tõ víi ¸p lùc nhÑ (phÔu c¸ch mÆt ng−êi bÖnh 15-20cm) vµ cho liªn tôc tr¸nh ®Ó bät khÝ vµo 18 Tr¸ng èng s¹ch b»ng n−íc chÝn 19 Lau kh« vµ che chë kÝn ®Çu tube Levine 20 Cè ®Þnh èng ë ®Çu gi−êng 21 Lau s¹ch miÖng mòi ng−êi bÖnh, th¸o g¨ng tay. 22 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 23 Dän dÑp dông cô, röa tay, ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 43
  44. 44. H×nh 38.2. C¸ch ®o ®é dµi ®Æt èng H×nh 38.4. Cho ¨n liªn tôc qua tube Levine H×nh 38.3. C¸ch cho ¨n qua sondeC¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi c©u hái ng¾n1. Nªu 3 chØ ®Þnh cho ¨n qua sonde.2. Trong 2 c¸ch kiÓm tra, c¸ch nµo ®Ó x¸c ®Þnh èng th«ng ch¾c ch¾n vµo ®óng trong d¹ dµy.3. Nªu c¸c ph−¬ng ph¸p hæ trî dinh d−ìng cho ng−êi bÖnh.4. Nªu c¸ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh nu«i ¨n qua ®−êng miÖng.5. Nªu c¸ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh nu«i ¨n qua sonde.44
  45. 45. Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)6. NÕu dïng ph−¬ng ph¸p b¬m h¬i ®Ó thö, l−îng khÝ b¬m vµo kh«ng qu¸ 30ml ë ng−êi lín vµ 10ml ë trÎ s¬ sinh.7. Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ: tr¸nh b¬m m¹nh thøc ¨n v× cã thÓ lµm ng−êi bÖnh n«n ãi do d¹ dµy bÞ kÝch thÝch.8. Khi cho n−íc hoÆc thøc ¨n, kh«ng cÇn cho vµo liªn tôc.9. S¨n sãc mòi, miÖng hµng ngµy trong thêi gian ®Æt èng.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt10. C¸ch thö chÝnh x¸c nhÊt ®Ó biÕt tube Levin ®· vµo trong d¹ dµy: A. §Ó ®u«i tube Levin vµo ly n−íc. B. Rót dÞch t− tube Levin, thö trªn giÊy qïi. C. B¬m h¬i vµo d¹ dµy, nghe vïng th−îng vÞ. D. Chôp X-quang. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.11. T− thÕ ng−êi bÖnh khi ®Æt èng th«ng Levine: A. Ng−êi bÖnh n»m ®Çu thÊp. B. Ng−êi bÖnh n»m ngöa th¼ng. C. Ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao. D. Ng−êi bÖnh n»m sÊp. E. Ng−êi bÖnh n»m dÇu nghiªng.12. Lîi Ých cña cho ¨n qua ®−êng truyÒn dÞch: A. Nhanh, cÊp cøu ngay, ®ì tèn tiÒn. B. Trùc tiÕp vµo m¸u, kh«ng bÞ ph©n hãa bëi ®−êng tiªu hãa. C. Cung cÊp c¸c chÊt theo nhu c©u dinh d−ìng. D. Kh«ng ph¶i pha chÕ mÊt thêi gian. E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn ®Òu ®óng.13. BÊt lîi cïa cho ¨n b»ng èng th«ng qua mòi miÖng: A. Kh«ng cung c©p ®ñ c¸c thµnh phÇn theo nhu cÇu dinh d−ìng. B. Ng−êi bÖnh ¨n kh«ng biÕt ngon. C. Kh«ng kÝch thÝch sù ho¹t ®éng cña tuyÕn n−íc bät. D. Th−êng g©y hiÖn t−îng trµo ng−îc. E. C¸c c©u B, C, D ®óng.§¸p ¸n: 6. § 7. § 8. § 9. § 10.D 11. C 12. B 13. E 45
  46. 46. Bµi 39 DINH D¦ìNG TRONG §IÒU TRÞMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña dinh d−ìng trong ®iÒu trÞ.2. Tr×nh bµy ®−îc c¸c nguyªn t¾c x©y dùng chÕ ®é ¨n bÖnh lý.3. KÓ ®−îc 3 giai ®o¹n dinh d−ìng trong tiÕn tr×nh bÖnh.4. Tr×nh bµy ®−îc c¸c chÕ ®é ¨n h¹n chÕ sîi, x¬, chÊt bÐo, ®¹m, ®−êng.5. Tr×nh bµy ®−îc chÕ ®é ¨n t¨ng ®¹m, cho ng−êi bÖnh phÉu thuËt.6. KÓ ®−îc c¸c øng dông cña chÕ ®é ¨n trong mét sè tr−êng hîp bÖnh lý.1. Môc ®Ých − §¸p øng ®−îc nhu cÇu dinh d−ìng b×nh th−êng. − Cã t¸c dông trùc tiÕp ®Õn nguyªn nh©n g©y bÖnh. − T¨ng c−êng søc ®Ò kh¸ng cho c¬ thÓ. − Cã t¸c dông ®iÒu hßa thÇn kinh vµ thÓ dÞch. − Phßng ngõa bÖnh.2. Nguyªn t¾c x©y dùng khÈu phÇn ¨n cho ng−êi bÖnh − ChÕ ®é ¨n ®iÒu trÞ kh«ng kÐo dµi, chØ thùc hiÖn trong giai ®o¹n ®iÒu trÞ. − Trong khÈu phÇn ¨n bÖnh lý, tû lÖ P:L:G thay ®æi tïy theo bÖnh kh«ng nh− b×nh th−êng. − ChÕ biÕn thøc ¨n ®óng theo yªu cÇu cña ®iÒu trÞ. − Thøc ¨n hîp khÈu vÞ cña ng−êi bÖnh, hîp vÖ sinh. − Sö dông c¸c thùc phÈm cã s½n t¹i ®ia ph−¬ng, theo mïa vµ phï hîp víi t×nh h×nh kinh tÕ cña ng−êi bÖnh. − §éng viªn, khuyÕn khÝch ng−êi bÖnh ¨n ®óng chÕ ®é ®iÒu trÞ.3. C¸c giai ®o¹n ¨n trong ®iÒu trÞ Trong mét bÖnh lÝ cã 3 giai ®o¹n: − Giai ®o¹n ñ bÖnh.46
  47. 47. − Giai ®o¹n toµn ph¸t. − Giai ®o¹n håi phôc. Tïy theo mçi giai ®o¹n mµ cã chÕ ®é ¨n kh¸c nhau.3.1. Giai ®o¹n ñ bÖnh N¨ng l−îng cÇn cung cÊp: 1500Kcalor/ngµy. Chñ yÕu lµ n−íc, vitamin,kho¸ng chÊt.3.2. Giai ®o¹n toµn ph¸t Sù hÊp thu thøc ¨n trong giai ®o¹n nµy rÊt kÐm nh−ng c¬ thÓ vÉn ph¶ichèng chäi víi bÖnh tËt vµ rÊt cÇn n¨ng l−îng. V× vËy, n¨ng l−îng ®−îc lÊy tõphÇn dù tr÷ cña c¬ thÓ. Trong giai ®o¹n nµy, n¨ng l−îng cung cÊp chñ yÕu cho ho¹t ®éng chuyÓnho¸ c¬ b¶n, gióp c¬ thÓ tån t¹i kho¶ng1500-2000 Kcalor/ngµy.3.3. Giai ®o¹n håi phôc Ng−êi bÖnh ¨n ngon miÖng h¬n, nhu cÇu n¨ng l−îng cña c¬ thÓ t¨ng lªn®Ó bï ®¾p phÇn bÞ mÊt. − N¨ng l−îng cÇn cung cÊp: 3000Kcalor/ngµy. − CÇn t¨ng cung cÊp protein: 1,5-2g/kg/ngµy. Giai ®o¹n håi phôc kÐo dµi kho¶ng 1 tuÇn hoÆc h¬n tïy theo thÓ tr¹ng cñang−êi bÖnh. §èi víi ng−êi bÖnh lao, giai ®o¹n håi phôc kÐo dµi vµ nhu cÇu dinhd−ìng cao.4. Mét sè chÕ ®é ¨n bÖnh lý4.1. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ sîi vµ x¬ − Sîi, x¬ g©y kÝch thÝch nhu ®éng ruét nªn ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh bÞ tæn th−¬ng niªm m¹c ruét, tiªu ch¶y cÇn h¹n chÕ. − ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ x¬ t−¬ng ®èi hoÆc tuyÖt ®èi tïy theo t×nh tr¹ng cña ng−êi bÖnh. − T−¬ng ®èi: ng−êi bÖnh tiªu ch¶y nhÑ, kh«ng bÞ tæn th−¬ng niªm m¹c ruét. − TuyÖt ®èi: viªm ruét, xuÊt huyÕt tiªu hãa, hËu m«n nh©n t¹o, th−¬ng hµn... − Thøc ¨n nhiÒu x¬: rau, khoai, cñ, th¬m, lª, t¸o, ®u ®ñ, s¾n, ®Ëu, g¹o løc, g©n, sôn. − Thøc ¨n Ýt chÊt x¬: b¬, s÷a, trøng, n−íc tr¸i c©y, rau non, thÞt ®éng vËt... 47

×