Cndd dieuduongcb2 w
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Cndd dieuduongcb2 w

on

  • 893 views

 

Statistics

Views

Total Views
893
Views on SlideShare
875
Embed Views
18

Actions

Likes
0
Downloads
14
Comments
0

1 Embed 18

http://ysiauviet.blogspot.com 18

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Cndd dieuduongcb2 w Cndd dieuduongcb2 w Document Transcript

  • Bé Y TÕĐIỀU DƯỠNG CƠ BẢN IIS¸CH §µO T¹O CỬ NHÂN ĐIỀU DƯỠNG M· sè: §.34.Z.02Chñ biªn: ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Nhµ xuÊt b¶n y häc Hµ Néi - 2007
  • chØ ®¹o biªn so¹n: Vô Khoa häc & §µo t¹o, Bé Y tÕ ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Chñ biªn: Tham gia biªn so¹n: ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn ThS. §oµn ThÞ Anh Lª CN§D. Ph¹m ThÞ YÕn ThS. §D. NguyÔn ThÞ S−¬ng ThS. §D. L−¬ng V¨n Hoan CN§D. TrÇn ThÞ Sanh CN§D. Huúnh Tr−¬ng LÖ Hång tHAM GIA Tæ CHøC B¶N TH¶O: ThS. PhÝ V¨n Th©m TS. NguyÔn M¹nh Pha© B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô Khoa häc vµ §µo t¹o)2
  • LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn mét sè ®iÒu cña LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc & §µo t¹o vµ Bé YtÕ ®· ban hµnh ch−¬ng tr×nh khung ®µo t¹o cö nh©n ®iÒu d−ìng. Bé Y tÕ tæ chøcbiªn so¹n tµi liÖu d¹y – häc c¸c m«n häc chuyªn m«n, c¬ b¶n chuyªn ngµnh theoch−¬ng tr×nh trªn nh»m tõng b−íc x©y dùng bé tµi liÖu d¹y – häc chuÈn vÒchuyªn m«n ®Ó ®¶m b¶o chÊt l−îng ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®−îc biªn so¹n dùa trªn ch−¬ng tr×nh gi¸odôc ®¹i häc cña §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh trªn c¬ së ch−¬ng tr×nhkhung ®· ®−îc phª duyÖt víi ph−¬ng ch©m: kiÕn thøc c¬ b¶n, hÖ thèng; néidung chÝnh x¸c, khoa häc, cËp nhËt c¸c tiÕn bé khoa häc, kü thuËt hiÖn ®¹i vµthùc tiÔn ViÖt Nam. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®· ®−îc biªn so¹n bëi c¸c nhµ gi¸o giµu kinhnghiÖm vµ t©m huyÕt cña bé m«n §iÒu d−ìng §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝMinh. S¸ch “§iÒu d−ìng c¬ b¶n II” ®· ®−îc héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnhs¸ch vµ tµi liÖu d¹y – häc chuyªn ngµnh cö nh©n ®iÒu d−ìng cña Bé Y tÕ thÈm®Þnh vµo n¨m 2007. Bé Y tÕ ban hµnh lµ tµi liÖu d¹y – häc ®¹t chuÈn chuyªnm«n cña ngµnh y tÕ trong giai ®o¹n hiÖn nay. Trong qu¸ tr×nh sö dông, s¸chph¶i ®−îc chØnh lý, bæ sung vµ cËp nhËt. Bé Y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c Nhµ gi¸o, c¸c chuyªn gia cña §¹i häc YD−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· dµnh nhiÒu c«ng søc hoµn thµnh cuèn s¸ch,c¶m ¬n ThS. Lª ThÞ B×nh, ThS. Ph¹m §øc Môc ®· ®äc vµ ph¶n biÖn ®Ó cuèns¸ch sím hoµn thµnh, kÞp thêi phôc vô cho c«ng t¸c ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. V× lµlÇn ®Çu xuÊt b¶n, chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña ®ång nghiÖp,c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®éc gi¶ ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau ®−îc hoµn thiÖn h¬n. vô khoa häc vµ ®µo t¹o bé y tÕ 3
  • LỜI NãI §ÇU §iÒu d−ìng c¬ b¶n gåm nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng c¬ b¶n lµ nÒn t¶ng liªnquan ®Õn c¸c qu¸ tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh còng nh− ng−êi khoÎ m¹nh vµ øngdông, ph¸t triÓn trong viÖc ch¨m sãc ®iÒu d−ìng chuyªn biÖt nh− ch¨m sãc néikhoa, ch¨m sãc ngo¹i khoa, ch¨m sãc nhi khoa. Tµi liÖu nµy ®−îc biªn so¹n gåm c¸c chñ ®Ò néi dung b¸m s¸t môc tiªum«n §iÒu d−ìng c¬ b¶n cña ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o Cö nh©n ®iÒu d−ìng do Bé YtÕ vµ Bé Gi¸o dôc ®µo t¹o ban hµnh, s¸ch ®−îc ph©n lµm 2 quyÓn ®iÒu d−ìng c¬b¶n I gåm 4 ch−¬ng vµ ®iÒu d−ìng c¬ b¶n II gåm 3 ch−¬ng. Ch−¬ng I nªu c¸cvÊn ®Ò c¬ së chung vÒ nghÒ nghiÖp cña ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng II gåm nh÷ng néidung ®Ó ph¸t triÓn thùc hµnh ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng III nªu c¸c vÊn ®Ò khoa häcc¬ b¶n liªn quan trong thùc hµnh ®iÒu d−ìng. Ch−¬ng IV gåm nh÷ng vÊn ®Ò cÇn®¸p øng nhu cÇu c¬ b¶n trong sinh ho¹t h»ng ngµy cña con ng−êi, ®Æc biÖt lµviÖc ch¨m sãc vÖ sinh t¹i gi−êng cho ng−êi bÖnh. Ch−¬ng V, VI, VII bao gåmnh÷ng kiÕn thøc vµ kü n¨ng c¬ b¶n nh»m phôc vô cho viÖc ch¨m sãc ®iÒu trÞ,®iÒu d−ìng nh− ch¨m sãc tiªu ho¸ vµ bµi tiÕt ch¨m sãc vÕt th−¬ng, b¨ng bã vµviÖc dïng thuèc cho ng−êi bÖnh. Víi c¸ch tr×nh bµy tu©n thñ theo yªu cÇu chung cña Bé Y tÕ vÒ s¸ch gi¸okhoa, viÖc ph©n nhãm néi dung dùa theo c¸c tµi liÖu ®iÒu d−ìng c¬ b¶n hiÖnhµnh cña c¸c n−íc ph¸t triÓn. Tµi liÖu ®−îc biªn so¹n do nhãm Gi¶ng viªn Bém«n ®iÒu d−ìng, khoa ®iÒu d−ìng – Kü thuËt, §¹i häc Y D−îc thµnh phè HåChÝ Minh. S¸ch dïng lµm tµi liÖu cho sinh viªn cö nh©n ®iÒu d−ìng vµ c¸c sinhviªn Y häc cÇn tham kh¶o m«n ®iÒu d−ìng c¬ së. Trong qu¸ tr×nh biªn so¹n, mÆc dï víi nhiÒu cè g¾ng nh−ng ch¾c ch¾n sÏkh«ng tr¸nh khái c¸c thiÕu sãt, chóng t«i mong muèn nhËn ®−îc sù ®ãng gãpcña quý ®ång nghiÖp vµ quý b¹n ®äc. ThS. §D. TrÇn ThÞ ThuËn Tr−ëng Bé m«n ®iÒu d−ìng §¹i häc Y D−îc thµnh phè Hå ChÝ Minh4
  • Môc lôc TrangCh−¬ng V: Ch¨m sãc tiªu ho¸ – bµi tiÕt 9 Bµi 35. Nhu cÇu vÒ dinh d−ìng – khÈu phÇn ¨n – ®iÒu d−ìng 9 c¸c rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa Bµi 36. Kü thuËt gióp ng−êi bÖnh ¨n 31 Bµi 37. C¸c ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh 34 Bµi 38. Kü thuËt cho ¨n b»ng èng 39 Bµi 39. Dinh d−ìng trong ®iÒu trÞ 48 Bµi 40. Hót dÞch vÞ – t¸ trµng 55 Bµi 41. Kü thuËt röa d¹ dµy 72 Bµi 42. Qu¶n lý ng−êi bÖnh thôt th¸o 82 Bµi 43. Kü thuËt thôt th¸o 90 Bµi 44. Ch¨m sãc ng−êi bÖnh th«ng tiÓu – dÉn l−u n−íc tiÓu 98 Bµi 45. Kü thuËt th«ng tiÓu th−êng 110 Bµi 46. Kü thuËt th«ng tiÓu liªn tôc 116 Bµi 47. Kü thuËt röa bµng quang 127 Bµi 48. Theo dâi vµ ®o l−îng dÞch vµo ra 141Ch−¬ng VI: Ch¨m sãc vÕt th−¬ng b¨ng cuén 144 Bµi 49. Ch¨m sãc vÕt th−¬ng 144 Bµi 50. Kü thuËt thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng 178 Bµi 51. C¾t chØ vÕt kh©u 183 Bµi 52. B¨ng cuén 188 5
  • Ch−¬ng VII: §iÒu trÞ – ®iÒu d−ìng 198 Bµi 53. ChuÈn bÞ bÖnh nh©n lµm xÐt nghiÖm cËn l©m sµng 198 Bµi 54. Kü thuËt lÊy m¸u ®Ó thö xÐt nghiÖm 210 Bµi 55. Kü thuËt kÐo m¸u trªn phiÕn kÝnh 214 Bµi 56. Kü thuËt lÊy ®êm, ph©n, mñ ®Ó thö nghiÖm 217 Bµi 57. Kü thuËt lÊy n−íc tiÓu ®Ó thö xÐt nghiÖm 222 Bµi 58. Ch−êm nãng – ch−êm l¹nh 226 Bµi 59. Kü thuËt ch−êm nãng – ch−êm l¹nh 229 Bµi 60. Oxy trÞ liÖu 239 Bµi 61. Kü thuËt cho thë d−ìng khÝ 250 Bµi 62. Kü thuËt sö dông lÒu d−ìng khÝ 260 Bµi 63. Hót ®êm nhít 263 Bµi 64. Nh÷ng nguyªn t¾c dïng thuèc 274 Bµi 65. Cho ng−êi bÖnh uèng thuèc 293 Bµi 66. Kü thuËt tiªm thuèc 298 Bµi 67. Qu¶n lý liÖu ph¸p dïng thuèc qua lßng m¹ch 316 Bµi 68. Kü thuËt tiªm truyÒn dung dÞch 335 Bµi 69. Qu¶n lý ng−êi bÖnh truyÒn m¸u 342 Bµi 70. Kü thuËt truyÒn m¸u 357Tµi liÖu tham kh¶o 3666
  • Ch−¬ng V CH¡M SãC TI£U HO¸ Vµ BµI TIÕT Bµi 35 NHU CÇU VÒ DINH D¦ìNG – KHÈU PHÇN ¡N – §IÒU D¦ìNG C¸C RèI LO¹N VÒ CHøC N¡NG TI£U HO¸ Môc Tiªu 1. Tr×nh bµy ®−îc nhu cÇu dinh d−ìng cña con ng−êi vÒ chÊt l−îng vµ vai trß, t¸c dông cña c¸c chÊt sö dông lµm thøc ¨n. 2. TÝnh ®−îc khÈu phÇn ¨n h»ng ngµy cho mét ng−êi. 3. KÓ ®−îc nh÷ng yªu cÇu gióp ¨n ngon miÖng. 4. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng tiªu ho¸. 5. KÓ ®−îc c¸c rèi lo¹n vÒ tiªu ho¸ th−êng gÆp. 6. Tr×nh bµy kÕ ho¹ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh cã rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa.1. §¹i c−¬ng Trong c¬ thÓ con ng−êi cã 2 qu¸ tr×nh tr¸i ng−îc nhau, lu«n lu«n g¾n bã vµkÕt hîp chÆt chÏ víi nhau: ®ã lµ qu¸ tr×nh ®ång hãa vµ dÞ hãa.1.1. Qu¸ tr×nh ®ång hãa Bao gåm c¸c ph¶n øng chuyÓn c¸c ph©n tö h÷u c¬ cã trong thøc ¨n (glucid,protid, lipid) thuéc c¸c nguån gèc kh¸c nhau (®éng vËt vµ thùc vËt) thµnh chÊth÷u c¬ ®Æc hiÖu cña c¬ thÓ ®Ó tham gia vµo sù t¹o h×nh, t¨ng tr−ëng vµ dù tr÷cho c¬ thÓ. Muèn thùc hiÖn ph¶n øng nµy cÇn n¨ng l−îng.1.2. Qu¸ tr×nh dÞ hãa Bao gåm c¸c ph¶n øng tho¸i hãa cña c¸c chÊt h÷u c¬ thµnh nh÷ng s¶nphÈm trung gian, th¶i nh÷ng chÊt cÆn b· (CO2, H2O, ure...) mµ c¬ thÓ kh«ngcÇn n÷a th¶i ra ngoµi, ph¶n øng nµy t¹o ra n¨ng l−îng d−íi d¹ng nhiÖt. N¨ngl−îng dïng cho ph¶n øng tæng hîp vµ c¸c ph¶n øng kh¸c cña c¬ thÓ (co c¬, hÊpthu, bµi tiÕt...). 7
  • − ë trÎ nhá qu¸ tr×nh ®ång hãa m¹nh h¬n qu¸ tr×nh dÞ hãa: nÕu dinh d−ìng ®Çy ®ñ c¬ thÓ lín vµ träng l−îng t¨ng. − ë tuæi tr−ëng thµnh: nÕu ¨n uèng qu¸ møc träng l−îng t¨ng, chÊt d− thõa ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ d−íi d¹ng mì, ®−êng. − ë ng−êi bÖnh qu¸ tr×nh dÞ hãa t¨ng (do tiªu hao n¨ng l−îng, do sèt, hñy ho¹i mì), nÕu dinh d−ìng kh«ng ®ñ c¬ thÓ sÏ sö dông protid, glucid ®Ó t¹o ra n¨ng l−îng, ng−êi bÖnh sôt c©n vµ kh¶ n¨ng chèng l¹i bÖnh tËt kÐm. − Do ®ã dinh d−ìng rÊt cÇn thiÕt cho c¬ thÓ. VËy dinh d−ìng lµ cung cÊp cho c¬ thÓ nh÷ng thùc phÈm cÇn thiÕt cho sù sèng. Thùc phÈm ph¶i ®¸p øng 3 chøc n¨ng lµ cung cÊp: + Nguyªn liÖu t¹o n¨ng l−îng trong qu¸ tr×nh dÞ hãa. + Nguyªn liÖu ®Ó x©y dùng vµ b¶o tån m«. + Nh÷ng chÊt cÇn thiÕt ®Ó ®iÒu hßa qu¸ tr×nh sinh hãa trong c¬ thÓ. Thùc phÈm chóng ta ¨n h»ng ngµy gåm cã 5 lo¹i d−ìng chÊt: ®−êng, ®¹m,mì, vitamin vµ kho¸ng chÊt. §−êng, ®¹m, mì lµ 3 chÊt sinh n¨ng l−îng hay cßngäi lµ chÊt h÷u c¬. Sinh tè, chÊt kho¸ng vµ n−íc lµ nh÷ng chÊt kh«ng sinh n¨ngl−îng (chÊt v« c¬). Nhu cÇu dinh d−ìng bao gåm nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng vµ nhu cÇu vÒ chÊt: − Nhu cÇu n¨ng l−îng h»ng ngµy bao gåm nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬ b¶n vµ nhu cÇu n¨ng l−îng cÇn thiÕt cho nh÷ng ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. Nhu cÇu n¨ng l−îng h»ng ngµy tïy thuéc vµo tõng ng−êi, tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn vµ tïy theo møc ®é lao ®éng cña mçi ng−êi. − Nhu cÇu vÒ chÊt bao gåm: + Protein, lipid, glucid. + Vitamin: tan trong n−íc vµ tan trong dÇu. + Kho¸ng chÊt: Fe, Ca, Mg, K, P... + N−íc, chÊt x¬. − KhÈu phÇn lµ l−îng thùc phÈm cÇn dïng cho mét ng−êi trong 24 giê ®Ó ®¶m b¶o nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng vµ vËt chÊt cho c¬ thÓ. Nhu cÇu d− trong khÈu phÇn kh«ng thÓ x¸c ®Þnh mét c¸ch tuyÖt ®èi mµ nã tïy thuéc vµo ®èi t−îng, søc lao ®éng, t×nh tr¹ng vµ søc kháe. CÇn cã tû lÖ c©n ®èi gi÷a chÊt ®¹m, ®−êng, mì, vitamin vµ kho¸ng chÊttrong khÈu phÇn ¨n.2. Nhu cÇu dinh d−ìng2.1. Nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng Nhu cÇu n¨ng l−îng gåm cã ®¸p øng nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬b¶n vµ cung cÊp n¨ng l−îng cho nh÷ng ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. N¨ng l−îng cho8
  • chuyÓn hãa c¬ b¶n lµ n¨ng l−îng cÇn thiÕt ®Ó duy tr× sù sèng. N¨ng l−îng choho¹t ®éng cña c¬ thÓ tuú theo lo¹i ho¹t ®éng cña mçi ng−êi. §Ó duy tr× ho¹t ®éng sèng b×nh th−êng vµ lao ®éng, c¬ thÓ cÇn ®−îc cungcÊp th−êng xuyªn n¨ng l−îng, n¨ng l−îng ®−îc cung cÊp do qu¸ tr×nh dÞ hãatrong c¬ thÓ vµ chñ yÕu thøc ¨n lµ nguån bæ sung n¨ng l−îng tiªu hao chÝnh.N¨ng l−îng tiªu hao h»ng ngµy bao gåm:2.1.1. N¨ng l−îng cÇn cho sù chuyÓn hãa c¬ b¶na. §Þnh nghÜa N¨ng l−îng cÇn cho sù chuyÓn hãa c¬ b¶n lµ n¨ng l−îng cÇn thiÕt ®Ó duytr× sù sèng (trong ®iÒu kiÖn nghØ ng¬i, nhÞn ®ãi, nhiÖt ®é 18–200C) cho c¸c ho¹t®éng sinh lý c¬ b¶n nh−: tuÇn hoµn, h« hÊp, tiªu hãa, ho¹t ®éng c¸c tuyÕn, duytr× th©n nhiÖt kho¶ng 1400-1600Kcalor/ngµy/ng−êi tr−ëng thµnh.b. YÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chuyÓn hãa c¬ b¶n − Tuæi: ë ng−êi trÎ nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n nhiÒu h¬n lµ ng−êi lín tuæi. − Giíi tÝnh: nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n cña ph¸i nam nhiÒu h¬n ph¸i n÷. − NhiÖt ®é m«i tr−êng: trêi l¹nh nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n cao h¬n lóc trêi nãng. − Th©n nhiÖt: th©n nhiÖt cao trªn 10C so víi th©n nhiÖt b×nh th−êng th× chuyÓn ho¸ c¬ b¶n t¨ng 13% so víi nhu cÇu cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n lóc b×nh th−êng.2.1.2. §Ó tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng, ng−êi ta dïng ®¬n vÞ lµ Kcalor (1Kcalor =1.000 calor) − Nhu cÇu n¨ng l−îng ë ng−êi tr−ëng thµnh trung b×nh + Nam: 2.600 - 3.000 Kcalor/ngµy. + N÷: 2.000 - 2.500 Kcalor/ngµy. − Nhu cÇu n¨ng l−îng hµng ngµy thay ®æi tïy theo c−êng ®é lao ®éng + Lao ®éng nhÑ: 2.200 - 2.400 Kcalor: lao ®éng trÝ ãc. + Lao ®éng võa: 2.600 - 2.800 Kcalor: c«ng nh©n c«ng nghiÖp, häc sinh. + Lao ®éng nÆng: 3.000 - 3.600 Kcalor: bé ®éi luyÖn tËp thÓ dôc, thÓ thao. + Lao ®éng rÊt nÆng: >3.600 Kcalor: thî rõng, x©y dùng c«ng tr×nh, khu©n v¸c. − C¸ch tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng 9
  • B¶ng 35.1. C«ng thøc tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn hãa c¬ b¶n dùa theo c©n nÆng (W/Kg) Nhãm tuæi Nam N÷ 0-3 60,9 xW + 54 61,0 xW + 51 3 - 10 22,7 xW + 495 22,5 xW + 499 10 - 18 17,5 xW + 651 12,2 xW + 746 18 - 30 15,3 xW + 679 14,7 xW + 496 30 - 60 11,6 xW + 487 8,7 xW + 829 > 60 13,5 xW + 487 10,5 xW + 506 B¶ng 35.2. HÖ sè nhu cÇu n¨ng l−îng trong ngµy cña ng−êi tr−ëng thµnh so víi chuyÓn hãa c¬ b¶n Lo¹i lao ®éng Nam N÷ Lao ®éng nhÑ 1,55 1,56 Lao ®éng võa 1,78 1,61 Lao ®éng nÆng 2,10 1,82 TÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho mét ng−êi trong mét ngµy lµ: nhu cÇu n¨ngl−îng / ngµy b»ng nhu cÇu n¨ng l−îng chuyÓn hãa c¬ b¶n nh©n víi hÖ sè lo¹i lao®éng. (Dùa theo b¶ng tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cña trung t©m dinh d−ìngThµnh phè Hå ChÝ Minh).2.2. Nhu cÇu vÒ chÊt2.2.1. ChÊt h÷u c¬a. Protein Vai trß Lµ thµnh phÇn quan träng cña mäi tÕ bµo sèng. Trong c¬ thÓ con ng−êi cãh¬n 1000 lo¹i protein kh¸c nhau ®−îc t¹o ra b»ng c¸ch kÕt hîp nhiÒu lo¹i vµ®−îc chia ra thµnh 22 khèi x©y dùng c¬ b¶n, ®−îc biÕt lµ c¸c acid amin. MÆc dïgièng nh− c¸c ph©n tö carbohydrat, acid amin cã chøa carbon, hydro, oxy nh−ngnã cã kh¸c ë chç nã cßn chøa nit¬. Cã 9 lo¹i acid amin ®−îc xem lµ cÇn thiÕt v×nã kh«ng ®−îc tæng hîp bªn trong c¬ thÓ; nh÷ng acid amin cßn l¹i còng kh«ngkÐm phÇn quan träng, nh−ng v× c¬ thÓ cã thÓ t¹o ra chóng nÕu nh− sù cung cÊpnit¬ cã s½n vµ v× lý do ®ã mµ nã ®−îc gäi víi thuËt ng÷ lµ kh«ng cÇn thiÕt. − Lµ chÊt t¨ng tr−ëng vµ söa ch÷a m«. − Lµ thµnh phÇn cña cÊu t¹o c¬ thÓ: x−¬ng, c¬, g©n, m¹ch m¸u, da tãc, mãng.10
  • − Lµ thµnh phÇn cña chÊt dÞch c¬ thÓ: enzym, protein, huyÕt t−¬ng, chÊt dÉn truyÒn xung thÇn kinh, chÊt tiÕt. − Thµnh phÇn cña c¸c hormon. − Gióp c©n b»ng chÊt dÞch c¬ thÓ qua ¸p suÊt thÈm thÊu. − Gióp ®iÒu hßa c©n b»ng acid vµ base. − Lµ thµnh phÇn cña nh©n vµ nguyªn sinh chÊt cña mäi tÕ bµo. − Lµ thµnh phÇn chÝnh cña c¸c kh¸ng thÓ. − VËn chuyÓn chÊt bÐo vµ nh÷ng chÊt kh¸c vµo m¸u. − Lµ thµnh phÇn cña c¸c men xóc t¸c c¸c qu¸ tr×nh chuyÓn hãa. − Gióp gi¶i ®éc nh÷ng chÊt l¹, vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ gióp c¬ thÓ chèng l¹i nhiÔm trïng vµ mét sè bÖnh kh¸c. − Gióp vËn chuyÓn chÊt bÐo, vitamin tan trong mì, chÊt kho¸ng vµ mét sè chÊt kh¸c qua m¸u. Nh÷ng chuyªn gia khuyªn r»ng chóng ta nªn ¨n Ýt protein ®éng vËt vµ ¨nnhiÒu protein thùc vËt; bÖnh thiÕu protein ®−îc miªu t¶ nh− phï, chËm t¨ngtr−ëng vµ hay bÞ môn nhät, c¬ bÞ ph¸ hñy, biÕn ®æi l«ng tãc, tæn th−¬ng vÜnhviÔn sù ph¸t triÓn trÝ n·o vµ thÓ chÊt (nhÊt lµ ë trÎ em), bÞ tiªu ch¶y, hÊp thôkÐm, thiÕu dinh d−ìng, gan nhiÔm mì, t¨ng nguy c¬ nhiÔm trïng vµ tØ lÖ tövong cao. Nhu cÇu: 1-1,5 g/kg/ngµy − ChiÕm 15% so víi tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng/ngµy. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g protein 4 Kcalor. − TØ lÖ protid ®éng vËt/protid thùc vËt 50-60%. − Nguån cung cÊp: + §éng vËt: thÞt, c¸, trøng + Thùc vËt: ®Ëu nµnh, nÊm − Protein tõ ®éng vËt cã ®Çy ®ñ c¸c lo¹i acid amin, ®Æc biÖt lµ c¸c lo¹i acid amin c¬ thÓ kh«ng tù s¶n xuÊt ®−îc vµ còng kh«ng cã trong protein thùc vËt, ngo¹i trõ trong ®Ëu t−¬ng. − Sö dông protein ®Ó cung cÊp n¨ng l−îng th× hao phÝ vÒ mÆt sinh lý vµ tµi chÝnh h¬n sö dông carbohydrat; nit¬ bÞ gi÷ l¹i sau khi protein ®−îc trao ®æi chÊt qua thËn do ®ã ®ßi hái ph¶i cung cÊp n¨ng l−îng ®Ó nã th¶i ra gièng nh− carbohydrat, protein tiªu dïng qu¸ møc cÇn thiÕt cã thÓ biÕn ®æi vµ dù tr÷ nh− chÊt bÐo.b. Lipid ChÊt bÐo trong chÕ ®é ¨n hay cßn gäi lµ lipid lµ nh÷ng chÊt kh«ng tantrong n−íc vµ v× thÕ kh«ng tan trong m¸u còng gièng nh− carbonhydrat, chónggåm hydro, carbon, oxy. Cã 95% lipid trong chÕ ®é ¨n lµ chÊt bÐo hoÆc chÊt dÇu, 11
  • nãi c¸ch kh¸c, ®©y lµ nh÷ng lipid ®¬n gi¶n. Lipid kÐp lµ phospholipid ®©y lµ métlipid kÕt hîp víi mét chÊt kh¸c vµ tiÒn lipid (nh− cholesterol) cÊu t¹o ®Ó gi÷l−îng lipid lÊy vµo. Triglycerid lµ d¹ng dÔ thÊy nhÊt ë chÊt bÐo trong thùc phÈmvµ lµ d¹ng dù tr÷ chÝnh cña chÊt bÐo trong c¬ thÓ, chóng ®−îc cÊu t¹o bëi métph©n tö glucerol vµ 3 acid bÐo, kh¸c nhau bëi chiÒu dµi vµ møc ®é b·o hßa. HÇuhÕt chÊt bÐo trong thùc phÈm gåm mét chuçi c¸c acid bÐo (chóng chøa nhiÒuh¬n 12 nguyªn tö carbon). Acid bÐo no kh«ng cã kh¶ n¨ng liªn kÕt víi bÊt cø nguyªn tö hydro nµo c¶,tÊt c¶ c¸c nguyªn tö carbon ®Òu b·o hßa. Acid bÐo kh«ng no cã mét hoÆc nhiÒunèi ®«i cã liªn kÕt ®«i gi÷a hai nguyªn tö carbon, v× thÕ chóng cã kh¶ n¨ng liªnkÕt víi c¸c nguyªn tö hydro, nÕu liªn kÕt ®«i bÞ g·y chÊt bÐo trong thùc phÈmchøa acid bÐo no vµ kh«ng no lÉn lén nhau. HÇu hÕt c¸c chÊt bÐo ë ®éng vËt®−îc xem lµ acid bÐo no v× nã chøa nhiÒu acid bÐo no vµ cã h×nh d¹ng r¾n ënhiÖt ®é phßng. Ng−îc l¹i hÇu hÕt c¸c chÊt bÐo thùc vËt ®−îc xem lµ acid bÐokh«ng no v× chøa nhiÒu acid bÐo kh«ng no, ë nhiÖt ®é phßng chÊt bÐo kh«ng nolµ chÊt láng vµ ®−îc xem nh− dÇu. ChÊt bÐo no cã khuynh h−íng lµm n©ng møccholesterol trong c¬ thÓ lªn, ng−îc l¹i chÊt bÐo kh«ng no l¹i lµm gi¶m møccholesterol. Cholesterol lµ mét chÊt gièng chÊt bÐo chØ ®−îc t×m thÊy trong thøc ¨n tõ®éng vËt. Cholesterol kh«ng cÇn thiÕt cung cÊp qua chÕ ®é ¨n v× c¬ thÓ chóng tatæng hîp ®−îc. Cholesterol lµ thµnh phÇn quan träng cña mµng tÕ bµo vµ ®Æc biÖt lµ cãrÊt nhiÒu ë n·o vµ tÕ bµo thÇn kinh. Nã còng ®−îc dïng ®Ó tæng hîp acid mËt vµlµm tiÒn chÊt cña hormon steroid vµ vitamin D. MÆc dï cholesterol ®¸p øngnhiÒu chøc n¨ng trong c¬ thÓ nh−ng khi møc cholesterol t¨ng cao nã l¹i cã liªnquan ®Õn nguy c¬ x¬ v÷a ®éng m¹ch. Nh÷ng chuyªn gia ®Ò nghÞ chóng ta giíih¹n l−îng cholesterol ¨n vµo, ¨n Ýt chÊt bÐo ®Æc biÖt lµ chÊt bÐo no, nªn ¨nnhiÒu chÊt bÐo kh«ng no vµ t¨ng l−îng chÊt x¬, ®©y lµ chÊt lµm t¨ng viÖc bµixuÊt cholesterol theo ph©n. Acid Linoleic lµ mét acid bÐo duy nhÊt mµ c¬ thÓ kh«ng thÓ tæng hîp ®−îc,v× thÕ nã ®−îc gäi la acid bÐo cÇn thiÕt. Acid Linoleic rÊt quan träng cho sù bÒnch¾c cña mao m¹ch. ChÕ ®é ¨n nhiÒu chÊt bÐo sÏ lµm t¨ng nguy c¬ c¸c bÖnh vÒ tim m¹ch, cãliªn quan ®Õn nguy c¬ ung th− ®¹i trµng vµ ung th− vó. Vai trß − Lµ nguån cung cÊp vµ dù tr÷ n¨ng l−îng cho c¬ thÓ. − Lµm líp ®Öm cho c¸c c¬ quan bªn trong. − Lµ dung m«i hßa tan cña c¸c vitamin tan trong dÇu: A, D, E, K. − Cung cÊp m« ®ì, cÊu tróc, ®iÒu hßa th©n nhiÖt. − ChÊt bÐo lµm t¨ng vÞ ngät cña thøc ¨n.12
  • − Nhu cÇu: 0,7 - 2g/kg/ngµy. − ChiÕm 20% so víi tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g lipid → 9 Kcalor. Nguån cung cÊp − Mì ®éng vËt: heo, gµ, bß cã nhiÒu cholesterol (trõ c¸) th−êng ø ®äng dÔ g©y x¬ mì ®éng m¹ch. − DÇu thùc vËt: dÇu mÌ, dÇu nµnh, dÇu ®Ëu phéng cã nhiÒu acid bÐo kh«ng no, cã kh¶ n¨ng chèng l¹i sù ph¸t triÓn cña bÖnh x¬ v÷a ®éng m¹ch.c. Glucid (carbonhydrat) Ng−êi ta th−êng biÕt carbohydrat d−íi d¹ng chung chung nh− lµ ®−êng vµtinh bét, chóng ë d¹ng phøc gåm Carbon, Hydro, vµ Oxy. Chóng h×nh thµnhnªn cÊu tróc tæ chøc cho thùc vËt, nguån carbohydrat ®éng vËt duy nhÊt lµ®−êng lactose hay ®−êng s÷a. Ng−êi ta kh«ng hÒ phãng ®¹i tÇm quan träng cña carbohydrat bëi v× chóngrÊt dÔ s¶n xuÊt vµ dù tr÷; chóng lµ nguån n¨ng l−îng phong phó nhÊt vµ Ýt xaxØ nhÊt ë mäi n¬i trªn thÕ giíi. ë n−íc ta nguån l−¬ng thùc chÝnh lµ lóa g¹o th×carbonhydat cã thÓ chiÕm 65% tæng nhu cÇu n¨ng l−îng. Tïy thuéc vµo sè ph©n tö cã trong cÊu tróc mµ carbonhydrat ®−îc chia ralµm 2 läai: ®−êng ®¬n (monosaccarid, disaccarid) vµ ®−êng phøc (polysaccarid).Monosaccarid chØ chøa mét ph©n tö ®−êng, ®−îc xem lµ lo¹i ®−êng ®¬n gi¶nnhÊt, chóng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp vµo m¸u mµ kh«ng cÇn men tiªu hãa, nh÷ngmonosaccarid quan träng bao gåm: glucose, dextrose, galactose, fructose.Disaccarid lµ ®−êng ®«i gåm glucose vµ mét monosaccarid kh¸c disaccard(sucrose, lactose, mantose) chóng ®−îc bÎ g·y bëi enzym cña tuyÕn tiªu hãatr−íc khi ®−îc hÊp thô. Polysaccarid nh−: tinh bét, glycogen, cellulose vµ mét sèchÊt x¬ kh¸c lµ mét ph©n tö phøc gåm hµng tr¨m ®Õn hµng ngµn ph©ntö glucose. Carbonhydrat dÔ vµ hÊp thu nhanh h¬n protein vµ chÊt bÐo, 90% l−îngcarbonhydrat lÊy vµo ®Òu ®−îc tiªu hãa, nÕu ¨n nhiÒu chÊt x¬ th× tØ lÖ nµy cµngt¨ng. MÆc dï mét l−îng nhá tinh bét khi nÊu lªn cã thÓ b¾t ®Çu ®−îc tiªu hãa ëmiÖng, thùc ra ruét non míi lµ n¬i ®Çu tiªn chøa chÊt enzym tiªu hãa thøc ¨n:polysaccarid vµ disaccarid bÞ enzym cña tuyÕn tôy c¾t ®øt thµnh monosaccarid,råi ®−îc hÊp thu qua niªm m¹c ®−êng tiªu hãa vµ ®−îc vËn chuyÓn ®Õn gan quatÜnh m¹ch cöa. Cellulose vµ nh÷ng chÊt x¬ kh«ng tiªu hãa ®−îc vµ ®−îc th¶i rangoµi theo ph©n víi d¹ng kh«ng ®æi. ë gan, monosaccarid ®−îc biÕn ®æi thµnh glucose sau ®ã ®−îc ®−a vµom¸u ®Ó duy tr× l−îng ®−êng trong m¸u ë møc b×nh th−êng. B×nh th−êng m« vµtÕ bµo thÇn kinh trung −¬ng xem glucose lµ nguån nhiªn liÖu duy nhÊt cñachóng. V× vËy, glucose ph¶i ®−îc cung cÊp liªn tôc. C¸c hormon ®Æc biÖt lµinsulin vµ glucagon chÞu tr¸ch nhiÖm gi÷ ®−êng huyÕt ë møc tèt nhÊt kÓ c¶ lóc 13
  • nhÞn ¨n hay ¨n qu¸ no. TÕ bµo oxy hãa glucose ®Ó cung cÊp n¨ng l−îng, CO2, vµn−íc. Glucose khi bÞ oxy hãa sÏ ®−îc oxy hãa hoµn toµn vµ rÊt cã hiÖu qu¶kh«ng cã chÊt th¶i bá ra ngoµi qua ®−êng thËn. NÕu l−îng glycogen trong c¬hoÆc gan bÞ thiÕu hôt, glucose sÏ ®−îc biÕn ®æi thµnh glycogen vµ dù tr÷ ë gan,khi c¬ thÓ cÇn glucose, glycogen sÏ ®−îc ph©n hñy ®Ó t¹o glucose, khi glycogenqu¸ d− thõa sÏ ®−îc biÕn ®æi thµnh chÊt bÐo ®−îc dù tr÷ d−íi d¹ng triglyceridë m« mì. Vai trß − Chñ yÕu lµ cung cÊp n¨ng l−îng. − BÊt kÓ carbonhydrat cã tõ nguån gèc nµo còng cã chøc n¨ng thay thÕ protein, v× vËy nã ®−îc sö dông ®Ó thùc hiÖn chøc n¨ng chuyªn biÖt cña protein nh− x©y dùng vµ söa ch÷a m«, t¹o h×nh. − Carbohydrat còng cÇn thiÕt ®Ó ®èt ch¸y chÊt bÐo thµnh n¨ng l−îng vµ theo c¸ch Êy b¶o vÖ qu¸ tr×nh t¹o thÓ ceton. − Lµ thµnh phÇn cÊu t¹o mét sè chÊt quan träng nh− acid nucleic, glucoprotein, glucolipid. − Nghiªn cøu gÇn ®©y chØ ra r»ng l−îng carbonhydrat lÊy vµo còng ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh t×nh, kÕt qu¶ lµ lµm t¨ng søc chÞu ®ùng, sù th− gi·n c¬, tÝnh t×nh «n hßa, vµ lµm gi¶m sù suy nh−îc c¬ thÓ tuú thuéc vµo sù nh¹y c¶m cña c¸ nh©n ®èi víi chÊt dinh d−ìng nµy. Nhu cÇu: 5-7g/kg ngµy − ChiÕm kho¶ng 65% tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng. − ChuyÓn hãa hoµn toµn 1g glucid → 4 Kcalor. Nguån cung cÊp: ngò cèc, khoai, cñ, ®−êng mÝa...2.2.2. ChÊt v« c¬a. N−íc Lµ thµnh phÇn chÝnh cÊu t¹o nªn mçi tÕ bµo cña c¬ thÓ, n−íc chiÕm65-70% tæng träng l−îng c¬ thÓ nh−ng ph©n bè kh«ng ®Òu, ë c¬ thÓ trÎ s¬ sinhn−íc chiÕm tØ lÖ cao h¬n. Kho¶ng 2/3 l−îng n−íc cña c¬ thÓ chøa trong tÕ bµo(cßn gäi lµ dÞch néi bµo), n−íc cßn l¹i gäi lµ dÞch ngo¹i bµo gåm tÊt c¶ c¸c lo¹idÞch trong c¬ thÓ nh− huyÕt t−¬ng vµ dÞch trong m« kÏ. Tæng l−îng n−íc trongc¬ thÓ vµ dÞch ngo¹i bµo gi¶m theo tuæi, dÞch néi bµo t¨ng tØ lÖ thuËn víi trängl−îng c¬ thÓ. N−íc ®èi víi cuéc sèng quan träng h¬n thùc phÈm, bëi v× nã cung cÊpl−îng dÞch cÇn thiÕt cho tÊt c¶ c¸c ph¶n øng hãa häc, nã gi÷ vai trß quan trängtrong c¸c ph¶n øng, tham gia vµo c¸c ph¶n øng lý hãa cña c¬ thÓ: ph¶n øngthñy ph©n, ph¶n øng hydrat hãa, vµ nã kh«ng ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ. N−ícho¹t ®éng nh− mét dung m«i hßa tan c¸c chÊt v« c¬ vµ h÷u c¬, theo c¸ch ®ã nã14
  • gióp qu¸ tr×nh tiªu hãa, hÊp thô, tuÇn hoµn, bµi tiÕt, vËn chuyÓn c¸c chÊt dinhd−ìng vµ ®µo th¶i c¸c chÊt cÆn b·. Th«ng qua qu¸ tr×nh bµi tiÕt qua da n−ícgióp ®iÒu chØnh th©n nhiÖt, gièng nh− chÊt dÞch, n−íc cÇn thiÕt ®Ó b¶o vÖ c¸cm« vµ c¬ quan: dÞch æ khíp, dÞch n·o tñy vµ cho sù bµi tiÕt må h«i. Nguån n−íc trong chÕ ®é ¨n kh«ng chØ cã trong n−íc uèng mµ cßn lµnh÷ng thùc phÈm d¹ng láng. N−íc còng ®−îc sinh ra trong qu¸ tr×nh trao ®æicarbonhydrat, protein vµ chÊt bÐo. Nã ®−îc th¶i ra ngoµi c¬ thÓ d−íi d¹ng n−íctiÓu, ph©n, h¬i thë vµ må h«i. Nhu cÇu: 2,5-3 lÝt/ngµy: nhu cÇu n−íc tuú thuéc vµo sù c©n b»ng l−îngn−íc xuÊt nhËp, nhiÖt ®é m«i tr−êng, ho¹t ®éng cña c¬ thÓ. Nguån cung cÊp: mét phÇn lín trong thøc ¨n, n−íc uèng.b. ChÊt kho¸ng vµ vi kho¸ng ChÊt kho¸ng lµ hîp chÊt v« c¬ cã trong tÊt c¶ chÊt dÞch vµ m« cña c¬ thÓ, ëd¹ng muèi (NaCl) hoÆc kÕt hîp víi hîp chÊt h÷u c¬ (Fe trong Hemoglobin), métvµi lo¹i chÊt kho¸ng h×nh thµnh nh÷ng cÊu tróc bªn trong c¬ thÓ, ng−îc l¹i métsè chÊt kh¸c l¹i gióp thùc hiÖn c¸c qu¸ tr×nh x¶y ra trong c¬ thÓ, bëi v× chóng lµnh÷ng nguyªn tè nªn chóng kh«ng bÞ ph©n hñy. MÆc dï chÊt kho¸ng bÞ mÊt khingÊm n−íc nhiÒu hoÆc trong qu¸ tr×nh chÕ biÕn thøc ¨n, nh−ng nãi chung chÊtkho¸ng kh«ng bÞ ph¸ hñy trong qu¸ tr×nh chÕ biÕn thùc phÈm. Nhu cÇu vÒ calci,phospho, magie >100mg/ngµy, cßn c¸c nguyªn tè vi l−îng nh− s¾t, mangan,kÏm, iod th× nhu cÇu Ýt h¬n 100mg/ngµy. Vai trß − Gi÷ vai trß quan träng trong ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn b×nh th−êng cña c¬ thÓ, tham gia vµo c¸c thµnh phÇn tÕ bµo vµ m« c¬ thÓ. − Muèi kh«ng tan chiÕm l−îng nhiÒu nhÊt, tham gia cÊu t¹o x−¬ng. − Muèi hßa tan trong c¸c dÞch th−êng ph©n ly thµnh c¸c ion cã t¸c dông t¹o lªn ¸p suÊt thÈm thÊu (NaCl). − Tham gia hÖ thèng ®Öm (H2CO3). − Cã t¸c dông øc chÕ vµ ho¹t hãa c¸c men. − Cã t¸c dông ®Æc biÖt víi tr¹ng th¸i lý hãa cña protein trong c¸c tÕ bµo vµ m«. − Kho¸ng chÊt chiÕm 4-5% träng l−îng c¬ thÓ. Mét sè lo¹i chÊt kho¸ng quan träng ∗ Natri − Lµ ion chÝnh cña dÞch ngäai bµo, cã vai trß trong viÖc ph©n bè dÞch ngo¹i bµo vµ dÞch néi bµo. − Nhu cÇu h»ng ngµy: 6g (110mEq). − Nguån cung cÊp: muèi ¨n, c¸ biÓn, t«m, cua. 15
  • − Víi chÕ ®é ¨n b×nh th−êng l−îng natri ®· ®−îc cung cÊp ®Çy ®ñ. − ThiÕu natri g©y t×nh tr¹ng väp bÎ, da Èm −ít vµ l¹nh. − D− natri g©y phï, t¨ng c©n, cao huyÕt ¸p ë ng−êi bÖnh cã nguy c¬. ∗ Kali − §ãng vai trß quan träng trong ho¹t ®éng cña tÕ bµo ®Æc biÖt lµ tÕ bµo c¬ tim. − Lµ ion chÝnh trong dÞch néi bµo, gi÷ vai trß quan träng trong dÉn truyÒn thÇn kinh c¬ vµ ho¹t ®éng cña hÖ thÇn kinh thùc vËt. − Nhu cÇu: 3g/ngµy. − Kali cã nhiÒu trong thÞt, c¸c khoai t©y, rau dÒn, nÊm, cµ rèt. − ThiÕu kali g©y t×nh tr¹ng väp bÎ, yÕu c¬ vµ tim ®Ëp kh«ng ®Òu. − D− kali g©y t×nh tr¹ng dÔ bÞ kÝch ®éng, giËn d÷, lo¹n nhÞp tim, t¾c nghÏn c¸c m¹ch m¸u ë tim. ∗ Calci − Gióp h×nh thµnh hÖ x−¬ng vµ r¨ng v÷ng ch¾c. − Cã vai trß trong dÉn truyÒn thÇn kinh c¬, trong chu tr×nh ®«ng m¸u, vµ trong c¬ chÕ ®iÒu hßa nhÞp tim. − RÊt cÇn thiÕt cho trÎ em, phô n÷ vµ ng−êi cao tuæi. − Nhu cÇu: 1-1,5g/ngµy. Calci cã nhiÒu trong s÷a, h¶i s¶n, trøng. ∗ S¾t − Tham gia vµo thµnh phÇn cña c¸c men oxy hãa khö trong c¬ thÓ. Tham gia vµo qu¸ tr×nh t¹o m¸u, lµ mét trong nh÷ng thµnh phÇn chÝnh cña hemoglobin. − §−îc dù tr÷ ë gan, l¸ch, tñy x−¬ng d−íi d¹ng feritin. − Nhu cÇu: n÷: 2,5mg/ngµy, nam: 1mg/ngµy. − S¾t th−êng cã trong mét sè lo¹i rau, gan, qu¶. ∗ Iod − Gióp tuyÕn gi¸p ho¹t ®éng b×nh th−êng. − Phßng bÖnh b−íu cæ. − Iod cã nhiÒu trong c¸c thøc ¨n h¶i s¶n, muèi biÓn. ∗ KÏm − Gióp chuyÓn hãa n¨ng l−îng vµ h×nh thµnh tæ chøc. Gióp ¨n ngon miÖng, vµ c¬ thÓ ph¸t triÓn tèt. ∗ Phospho − Gióp h×nh thµnh hÖ x−¬ng vµ r¨ng v÷ng ch¾c.16
  • c. Vitamin Vitamin lµ hîp chÊt h÷u c¬ cÇn thiÕt cho c¬ thÓ víi mét l−îng rÊt nhá. HÇuhÕt c¸c vitamin ®Òu ho¹t ®éng d−íi d¹ng coenzym, cïng víi enzym thùc hiÖnhµng ngµn ph¶n øng hãa häc bªn trong c¬ thÓ. MÆc dï vitamin kh«ng cung cÊpn¨ng l−îng nh−ng chóng cÇn thiÕt cho qu¸ tr×nh biÕn ®æi c¸c chÊtcarbonhydrat, protein, vµ chÊt bÐo. HÇu hÕt c¸c vitamin ®Òu kh«ng ®−îc tænghîp bªn trong c¬ thÓ hoÆc sè l−îng Ýt nªn chóng rÊt cÇn thiÕt trong chÕ ®é ¨n. Vitamin hiÖn diÖn trong thùc phÈm víi mét l−îng rÊt nhá. Vitamin bÞ ph¸hñy bëi ¸nh s¸ng, nhiÖt ®é vµ trong suèt qu¸ tr×nh nÊu n−íng, thùc phÈm t−¬isèng cã hµm l−îng vitamin cao h¬n thøc ¨n ®· chÕ biÕn. Mét sè c¸c tr−êng hîpdÔ bÞ thiÕu vitamin lµ: − Nh÷ng ng−êi thuéc nhãm sau: trÎ s¬ sinh, phô n÷ mang thai vµ cho con bó. − Nh÷ng ng−êi hót thuèc l¸, nghiÖn r−îu, sö dông thuèc ®iÒu trÞ trong mét thêi gian dµi. − Nh÷ng ng−êi bÖnh m·n tÝnh, thÓ chÊt vµ tinh thÇn suy nh−îc. − Nh÷ng ng−êi ¨n kiªng, ¨n chay l©u ngµy. Vitamin còng cã chøc n¨ng nh− phßng ngõa c¸c bÖnh tim m¹ch, ung th−.NhiÒu nhµ nghiªn cøu ®· khuyªn chóng ta nªn ¨n uèng ®Çy ®ñ c¸c läai thøc ¨n®Ó cã ®ñ l−îng vitamin nh−ng còng ®ång ý r»ng nh÷ng vitamin bæ sung chØ cãgi¸ trÞ trong mét vµi tr−êng hîp nµo ®ã. NhiÒu chuyªn gia dinh d−ìng vÉn tinr»ng hÇu hÕt c¸c vitamin ¨n trong b÷a ¨n còng cã thÓ ®−îc xem lµ ®Çy ®ñ.Trong khi nh÷ng nghiªn cøu ®−îc tiÕn hµnh mét c¸ch cÈn thËn tiÕp tôc nghiªncøu vÒ sù bæ sung vitamin vµ nh÷ng ¶nh h−ëng l©u dµi cña nã, hÇu hÕt c¸cchuyªn gia cho r»ng vitamin sÏ kh«ng bao giê ®−îc thay thÕ trong viÖc ¨n uèngvµ lèi sèng lµnh m¹nh. Vitamin ®−îc ph©n lµm hai lo¹i: vitamin tan trong n−íc vµ vitamin tantrong dÇu. Vitamin tan trong n−íc Gåm vitamin C vµ vitamin nhãm B: chóng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp quathµnh ruét vµ vµo m¸u. Mét vµi m« trong c¬ thÓ cã thÓ gi÷ ®−îc mét l−îng nhávitamin tan trong n−íc nªn nã th−êng kh«ng ®−îc dù tr÷ trong c¬ thÓ. TriÖuchøng thiÕu vitamin rÊt dÔ nhËn thÊy khi l−îng vitamin lÊy vµo kh«ng ®ñ, v×thÕ cÇn thiÕt lËp mét chÕ ®é ¨n phï hîp, v× vitamin tan trong n−íc kh«ng ®−îcdù tr÷ nªn khi ®−îc cung cÊp qu¸ møc sÏ ®−îc th¶i qua n−íc tiÓu. MÆc dï liÒumét triÖu ®¬n vÞ vitamin tan trong n−íc cã thÓ cã h¹i cho c¬ thÓ, tuy nhiªn biÓuhiÖn cña vitamin kh«ng gièng nh− nhiÔm ®éc. ∗ Vitamin C N©ng cao søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, bÒn v÷ng thµnh m¹ch. − H×nh thµnh collagen, chèng oxy hãa, t¨ng sù hÊp thu Fe. 17
  • − Nhu cÇu: 50-75mg/ngµy. Cã nhiÒu trong rau xanh, tr¸i c©y t−¬i cã vÞ chua nh− cam quÝt, b«ng c¶i xanh, tiªu xanh, d©u t©y, rau xanh. − DÊu hiÖu thiÕu: xuÊt huyÕt, lµm chËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. − DÊu hiÖu d−: sái thËn, n«n ãi, tiªu ch¶y. ∗ Vitamin B1 − Gióp chuyÓn hãa glucid thµnh n¨ng l−îng. − Lµm coenzym cho ph¶n øng s¶n xuÊt n¨ng l−îng tõ glucose. − Cã nhiÒu trong c¸c mÇm lóa, vá ngoµi c¸c h¹t ngò cèc, rau xanh, gan, tim ®éng vËt. − Nhu cÇu: 1-1,4mg. − ThiÕu B1 g©y bÖnh Beri-Beri, rèi lo¹n t©m thÇn, suy nh−îc c¬ thÓ. ∗ Vitamin B2: tham gia cÊu t¹o nhiÒu enzym. Cã nhiÒu trong thÞt, c¸, s÷a... ∗ Vitamin B6 − Lµm coenzym cho protein, chÊt bÐo vµ carbohydrat. − Cã nhiÒu trong men bia, chuèi, b«ng c¶i xanh. − Nhu cÇu: 1,2-2mg. − ThiÕu B6 g©y t×nh tr¹ng thiÕu m¸u. − Thõa B6 g©y ®i ®øng khã kh¨n, tay ch©n tª. ∗ Vitamin B12 − Gióp t¹o hång cÇu, gi÷ cho c¸c tæ chøc cña hÖ tiªu hãa vµ hÖ thÇn kinh ®−îc tèt. − Lµm coenzym cho qu¸ tr×nh trao ®æi protein, h×nh thµnh nªn heme lµ thµnh phÇn cña hemoglobin. − Cã nhiÒu trong thËn, gan, s÷a, vi khuÈn ®−êng ruét còng cã thÓ tæng hîp ®−îc vitamin B12. − Nhu cÇu: 2µg − ThiÕu B12: g©y thiÕu m¸u ¸c tÝnh (thiÕu B12 kh«ng ph¶i do thiÕu cung cÊp mµ do sù hÊp thu kÐm). Vitamin tan trong dÇu Gåm vitamin A, D, E, K ®−îc hÊp thu cïng víi chÊt bÐo vµo hÖ b¹ch huyÕt,thiÕu vitamin cã thÓ x¶y ra bÊt cø lóc nµo khi qu¸ tr×nh tiªu hãa vµ hÊp thuchÊt bÐo thay ®æi, nh− trong triÖu chøng kÐm hÊp thu vµ c¸c bÖnh vÒ tôy vµmËt. C¬ thÓ dù tr÷ c¸c vitamin tan trong chÊt bÐo d− thõa hÇu hÕt ë gan vµ m«mì. V× chóng ®−îc dù tr÷ nªn chÕ ®é ¨n h»ng ngµy kh«ng cÇn thiÕt l¾m vµ triÖuchøng thiÕu cã thÓ x¶y ra sau vµi tuÇn, vµi th¸ng vµ cã thÓ vµi n¨m. C¸cvitamin lÊy vµo d− thõa ®Æc biÖt lµ vitamin A vµ D th× ®éc ®èi víi c¬ thÓ.18
  • ∗ Vitamin A − §¶m b¶o sù ph¸t triÓn b×nh th−êng cña bé x−¬ng, r¨ng, b¶o vÖ niªm m¹c vµ da. Tham gia cÊu t¹o tÕ bµo gi¸c m¹c: b¶o vÖ m¾t tr¸nh c¸c bÖnh qu¸ng gµ, kh« gi¸c m¹c. N©ng søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, lµm vÕt th−¬ng mau lµnh. Nu«i d−ìng ®é mÞn mµng cña da. − Cã trong tr¸i c©y t−¬i cã mµu ®á, rau mµu xanh ®Ëm, lßng ®á trøng. − Nhu cÇu: 5000UI/ngµy. − ThiÕu vitamin A g©y qu¸ng gµ, da th« r¸p. − D− vitamin A g©y biÕng ¨n, rông tãc, kh« da, nhøc trong x−¬ng. ∗ Vitamin D − Gióp c¬ thÓ sö dông tèt calci vµ phospho ®Ó h×nh thµnh vµ duy tr× bé x−¬ng, r¨ng v÷ng ch¾c. − Chñ yÕu lµ ®−îc hÊp thu qua da d−íi ¸nh n¾ng cña mÆt trêi. C, gan, dÇu. − Nhu cÇu: 400UI/ngµy. − ThiÕu vitamin D g©y lµm chËm sù t¨ng tr−ëng cña x−¬ng, thiÕu sù h×nh thµnh x−¬ng. − D− vitamin D g©y t¨ng sù hãa v«i ë x−¬ng, sái thËn, n«n, nhøc ®Çu. ∗ Vitamin K − Tham gia vµo qu¸ tr×nh ®«ng m¸u. §−îc sö dông ë gan ®Ó tæng hîp prothrombin. − Cã nhiÒu trong rau xanh, rau dÒn, b¾p c¶i, vµ ®−îc tæng hîp do c¸c vi khuÈn ë ruét. − Nhu cÇu: 1mg/ngµy. − ThiÕu vitamin K g©y b¨ng huyÕt do kh«ng h×nh thµnh ®−îc côc m¸u ®«ng. − D− vitamin K g©y thiÕu m¸u t¸n s¾t, gan bÞ tæn th−¬ng do tæng hîp vitamin K. ∗ Vitamin E − B¶o vÖ chÊt bÐo trong tæ chøc c¬ thÓ kh«ng bÞ oxy hãa. Lµ chÊt chèng oxy hãa, chñ yÕu chèng l¹i c¸c gèc tù do. Tham gia ®iÒu hßa qu¸ tr×nh sinh s¶n. B¶o vÖ sù hÊp thu vitamin A, tæng hîp Heme. − Cã trong c¸c dÇu th¶o méc, rau xanh, mÇm lóa m×, gi¸. − Nhu cÇu: 10-30mg/ngµy. − ThiÕu vitamin E g©y t¨ng nguy c¬ ®Î non. − D− vitamin E cã thÓ g©y mÖt mái vµ tiªu ch¶y.2.2.3. ChÊt x¬ C¸c lo¹i thøc ¨n d−íi ®©y chøa mét sè l−îng lín chÊt x¬: − Tr¸i c©y t−¬i: t¸o, cam, chuèi, b−ëi, ®u ®ñ, mËn... 19
  • − Rau xanh: c¶i, rau mµu xanh ®Ëm hay c¸c lo¹i rau ¨n sèng: xµ l¸ch, d−a leo... − Ngò cèc: b¸nh m×, khoai lang, s¾n d©y, g¹o løc...3. KhÈu phÇn ¨n C¸ch tÝnh khÈu phÇn ¨n: − TÝnh tæng sè kcalor cÇn thiÕt trong ngµy cho mét ng−êi tuú theo c©n nÆng, løa tuæi vµ møc ®é lao ®éng. − TÝnh n¨ng l−îng cÇn cho nhu cÇu c¬ b¶n dùa theo c©n nÆng. − TÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng cña c¬ thÓ trong ngµy. − TÝnh tØ lÖ gi÷a c¸c chÊt ®Ó tÝnh ®−îc sè l−îng n¨ng l−îng cÇn cho mçi chÊt: protein: 15%; lipid: 20%; glucid: 65%. − Thµnh phÇn thùc phÈm ta tÝnh nhãm thùc phÈm cung cÊp chÊt glucid, sau ®ã ®Õn protid, lipid. − Lùa chän thøc ¨n thÝch hîp ®Ó ®¸p øng ®ñ sè l−îng cÇn thiÕt cña mçi chÊt vµ tïy theo hoµn c¶nh kinh tÕ gia ®×nh hoÆc thùc phÈm cã s½n ë ®Þa ph−¬ng ®Ó x©y dùng thùc ®¬n. − C¸ch tèt nhÊt ®Ó ch¾c ch¾n b¹n ®· ¨n ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng theo nhu cÇu lµ ph¶i ¨n ®a d¹ng, sö dông nhiÒu lo¹i thøc ¨n trong ngµy.4. Yªu cÇu ¨n ngon miÖng − An toµn, vÖ sinh trong thùc phÈm, ¨n chÝn, uèng s«i. − T¹o kh«ng gian, tinh thÇn tho¶i m¸i, vui vÎ. − VÖ sinh r¨ng miÖng s¹ch sÏ. − ¡n ®ñ l−îng, ®ñ chÊt. − Tr×nh bµy mãn ¨n ®Ñp m¾t. − Thøc ¨n hîp khÈu vÞ. − Thøc ¨n ph¶i nãng, Êm. − Thay ®æi mãn ¨n th−êng xuyªn.5. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu hãa Cã nhiÒu yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh bµi tiÕt tiªu ho¸, sù hiÓu biÕt vÒc¸c yÕu tè nµy gióp ®iÒu d−ìng cã c¸c ph−¬ng ph¸p cÇn thiÕt ®Ó duy tr× tiªu hãab×nh th−êng.5.1. Tuæi Sù thay ®æi vÒ tuæi t¸c ¶nh h−ëng ®Õn qóa tr×nh tiªu hãa, trÎ nhá cã d¹dµy vµ tiÕt ra Ýt men tiªu hãa. Mét sè thøc ¨n nh− tinh bét khã tiªu hãa ®èi víi20
  • trÎ nhá, thêi kú thanh thiÕu niªn cã sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña ruét giµ,t¨ng tiÕt acid HCl, ®Æc biÖt lµ ë trÎ trai. Ng−êi lín tuæi th−êng cã sù thay ®æi ë hÖ thèng d¹ dµy, ruét, lµm suy yÕuchøc n¨ng tiªu hãa vµ bµi tiÕt, mét sè ng−êi kh«ng cßn ®ñ r¨ng v× vËy còng ¶nhh−ëng ®Õn chøc n¨ng nhai. Thøc ¨n ®i qua ®−êng tiªu hãa chØ ®−îc nhai métphÇn vµ kh«ng ®−îc tiªu hãa v× l−îng men tiªu hãa cña n−íc bät vµ acid d¹ dµygi¶m theo tuæi, h¬n n÷a nhu ®éng thùc qu¶n gi¶m theo tuæi lµm khã chÞu chovïng th−îng vÞ, kh¶ n¨ng hÊp thô cña niªm m¹c ruét thay ®æi ®· lµm thiÕu hôtprotein, vitamin vµ kho¸ng chÊt. Nh÷ng ng−êi lín tuæi còng mÊt tr−¬ng lùc c¬ 뮸y chËu vµ c¬ vßng hËu m«n mÆc ®au c¬ th¾t vßng ngoµi v¾n cßn nguyªn vÑnnªn cã thÓ gÆp khã kh¨n trong viÖc kiÓm so¸t sù bµi tiÕt.5.2. ChÕ ®é ¨n Thøc ¨n ®−îc ®−a vµo h»ng ngµy gióp duy tr× nhu ®éng ruét, trung b×nh12-15 lÇn/phót, chÊt x¬ trong thøc ¨n sÏ lµm t¨ng thªm dung tÝch ph©n vµ kÝchthÝch nhu ®éng ruét gióp tèng xuÊt ph©n ra ngoµi dÔ dµng h¬n. C¸c thøc ¨n sinh h¬i nh− hµnh, b«ng c¶i... còng kÝch thÝch nhu ®éng. H¬ilµm c¨ng thµnh ruét lµm t¨ng sù chuyÓn ®éng cña ruét. Mét sè thøc ¨n cay cã thÓ lµm t¨ng nhu ®éng nh−ng còng cã thÓ lµmkhã tiªu. §èi víi mét sè ng−êi th× mét sè thøc ¨n nh− s÷a hoÆc c¸c s¶n phÈm cñas÷a g©y khã tiªu do kh«ng dung n¹p lactose, mét lo¹i ®−êng ®¬n cã trong s÷a.5.3. L−îng dÞch cung cÊp Sù cung cÊp kh«ng ®ñ dÞch hoÆc mét sè rèi lo¹n nh− n«n möa, sÏ t¹o nªnsù thiÕu hôt dÞch ®−a vµo, tõ ®ã ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh chÊt ph©n. DÞch sÏ lµmláng c¸c chÊt trong lßng ruét, lµm c¸c chÊt ®ã ®i qua ®¹i trµng dÔ dµng. Ng−êilín nªn uèng n−íc kho¶ng 1400-2000ml (tuú theo thêi tiÕt). C¸c thøc uèng nãng vµ n−íc hoa qu¶ sÏ lµm mem ph©n vµ lµm t¨ngnhu ®éng. Mét sè ng−êi uèng mét l−îng s÷a lín cã thÓ lµm chËm nhu ®éng vµ g©yt¸o bãn.5.4. C¸c ho¹t ®éng hµng ngµy C¸c ho¹t ®éng trong ngµy lµm t¨ng nhu ®éng, trong khi sù mÊt vËn ®éngsÏ lµm k×m h·m nhu ®éng ruét. Ho¹t ®éng sím ®−îc khuyÕn khÝch ®Ó duy tr× sù bµi tiÕt b×nh th−êng sau®au èm, sau phÉu thuËt. ViÖc duy tr× tr−¬ng lùc cña hÖ c¬ x−¬ng khi ®i ®¹i tiÖn lµ rÊt quan träng.C¸c c¬ ë bông vµ c¬ vïng chËu yÕu nªn kh¶ n¨ng lµm t¨ng ¸p lùc trong æ bônggi¶m vµ gi¶m kh¶ n¨ng kiÓm so¸t c¬ th¾t vßng ngoµi hËu m«n. 21
  • 5.5. C¸c yÕu tè vÒ t©m lý Chøc n¨ng cña hÇu hÕt c¸c hÖ thèng trong c¬ thÓ ®Òu cã thÓ bÞ suy yÕu dostress. NÕu mét ng−êi lo l¾ng, sî h·i hay giËn d÷ sÏ lµm t¨ng nhu ®éng ruét g©ytiªu ch¶y, ®Çy h¬i..., nÕu mét ng−êi trÇm c¶m hÖ thÇn kinh tù ®éng sÏ lµmchËm sù dÉn truyÒn thÇn kinh vµ nhu ®éng ruét cã thÓ gi¶m.5.6. Mét sè bÖnh vÒ ®−êng tiªu hãa cã liªn quan ®Õn viÖc c¨ng th¼ng thÇnkinh nh−: viªm loÐt d¹ dµy, viªm ruét, bÖnh crohn...5.7. Thãi quen Thãi quen bµi tiÕt cña mét ng−êi còng ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng cña hÖtiªu hãa. Mçi ng−êi nªn t×m cho m×nh mét thêi gian ®¹i tiÖn thÝch hîp. C¸cph¶n x¹ d¹ dµy ruét kÝch thÝch ®¹i tiÖn dÔ dµng nhÊt lµ sau b÷a ¨n s¸ng. Nh÷ng ng−êi bÖnh n»m viÖn khã cã thÓ duy tr× thãi quen ®¹i tiÖn b×nhth−êng v× phßng vÖ sinh ph¶i dïng chung víi nhiÒu ng−êi, vµ mçi ng−êi l¹i cãmét thãi quen vÖ sinh kh¸c nhau. TiÕng ®éng, quang c¶nh, sù s¹ch sÏ, mïi cñaphßng vÖ sinh lµm ng−êi bÖnh lóng tóng, sù lóng tóng nµy khiÕn ng−êi bÖnhkh«ng tho¶i m¸i vµ dÉn ®Õn sù mÊt c¶m gi¸c muèn ®i ®¹i tiÖn vµ sÏ g©y t×nhtr¹ng t¸o bãn.5.8. T− thÕ trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn Ngåi xæm lµ t− thÕ thÝch hîp trong ®¹i tiÖn, nh÷ng phßng vÖ sinh trongbÖnh viÖn nªn ®−îc thiÕt kÕ thuËn tiÖn cho t− thÕ nµy.5.9. Cảm gi¸c ®au B×nh thường khi đi đại tiện kh«ng g©y ®au, tuy nhiªn trong mét sè tr−ênghîp cã tæn th−¬ng ë vïng trùc trµng ©m ®¹o nh− trÜ, phÉu thuËt ë trùc trµng, vµsinh ®Î cã thÓ g©y c¶m gi¸c ®au khi ®i ®¹i tiÖn. Trong nh÷ng tr−êng hîp nµy,ng−êi bÖnh th−êng nÝn ®i ®¹i tiÖn ®Ó tr¸nh c¶m gi¸c ®au vµ g©y t×nh tr¹ng t¸obãn. T¸o bãn lµ mét vÊn ®Ò hay gÆp ë nh÷ng ng−êi bÖnh ®au trong lóc ®i®¹i tiÖn.5.10. PhÉu thuËt vµ g©y mª C¸c chÊt g©y mª ®−îc sö dông trong qu¸ tr×nh phÉu thuËt lµm ng−ng t¹mthêi nhu ®éng ruét, lµm øc chÕ ho¹t ®éng phã giao c¶m ®èi víi c¸c c¬ ë ruét, lµmngõng hoÆc chËm l¹i nhu ®éng ruét, trong khi nh÷ng ng−êi bÖnh ®−îc g©y tªvïng hay t¹i chç th× Ýt cã nguy c¬ ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt v× c¸c ho¹t ®éng cñahÖ tiªu hãa Ýt hoÆc kh«ng bÞ ¶nh h−ëng.5.11. Thuèc Mét sè thuèc ®−îc dïng ®Ó hç trî cho viÖc ®¹i tiÖn nh−: − Thuèc nhuËn trµng cã t¸c dông lµm mÒm ph©n vµ kÝch thÝch nhu ®éng. Thuèc nhuËn trµng ®−îc sö dông ®óng th× chøc n¨ng bµi tiÕt, tiªu hãa vÉn22
  • ®−îc duy tr× an toµn nh−ng nÕu dïng qu¸ liÒu cã thÓ g©y tiªu ch¶y nÆng dÉn ®Õn mÊt n−íc vµ c¸c chÊt ®iÖn gi¶i. − Thuèc gi¶m ®au (Nacotic) lµm gi¶m nhu ®éng nªn g©y t¸o bãn. − Nh÷ng thuèc kh¸ng cholinergic nh− Atropin øc chÕ sù tiÕt acid d¹ dµy vµ øc chÕ sù nhµo trén cña d¹ dµy, mÆc dï cã Ých trong viÖc ®iÒu trÞ c¸c rèi lo¹n t¨ng nhu ®éng ruét g©y gi¶m nhu ®éng ruét vµ cã thÓ g©y t¸o bãn. − NhiÒu lo¹i kh¸ng sinh g©y tiªu ch¶y do lµm rèi lo¹n c¸c chñng vi khuÈn sèng ký sinh b×nh th−êng trong ruét.5.12. C¸c xÐt nghiÖm chÈn ®o¸n Nh÷ng xÐt nghiÖm cÇn nh×n thÊy c¸c cÊu tróc cña ®−êng ruét, néi soi®−êng tiªu hãa d−íi, cÇn ph¶i lµm s¹ch c¸c chÊt trong lßng ruét nh− cho dïngthuèc tÈy nhÑ hay thôt th¸o tr−íc khi thùc hiÖn c¸c lo¹i xÐt nghiÖm nµy, v× vËycòng sÏ ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt cho ®Õn khi viÖc ¨n uèng b×nh th−êng ®−îclËp l¹i.6. C¸c rèi lo¹n tiªu hãa hay gÆp6.1. T¸o bãn T¸o bãn lµ mét triÖu chøng, kh«ng ph¶i lµ mét bÖnh, lµm gi¶m sè lÇn ®i®¹i tiÖn, do ph©n kh« vµ cøng, ng−êi bÖnh ph¶i rÆn trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn. Mçi ng−êi cã mét thãi quen ®i ®¹i tiÖn kh¸c nhau, kh«ng ph¶i mäi ng−êi®Òu cã thãi quen ®i ®¹i tiÖn hµng ngµy. ViÖc ®i ®¹i tiÖn x¶y ra sau 4 hoÆc h¬n 4ngµy míi ®−îc xem lµ bÊt b×nh th−êng. ë nh÷ng ng−êi lín tuæi, sau 2-3 ngµykh«ng ®i ®¹i tiÖn vµ kh«ng gÆp khã kh¨n hay ®au hay ch¶y m¸u nµo th× ®−îcxem lµ b×nh th−êng. T¸o bãn lµ mét triÖu chøng ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ ®èi víi søc khoÎ, viÖc rÆnnhiÒu trong qu¸ tr×nh ®i ®¹i tiÖn g©y ®au ®ín ®èi víi c¸c ng−êi bÖnh míi phÉuthuËt ë trùc trµng hoÆc vïng sinh dôc. CÇn l−u ý ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh cã t¨ng ¸p lùc nh·n cÇu vµ t¨ng ¸p lùcnéi sä nªn phßng ngõa tr¸nh t¸o bãn. Nh÷ng ng−êi lín tuæi cã thÓ bÞ t¸o bãn do mét sè thuèc uèng nh−: Aspirin,kh¸ng histamin, lîi tiÓu vµ nh÷ng thuèc kiÓm so¸t bÖnh tiÓu ®−êng. TriÖu chøng chÝnh khi bÞ t¸o bãn lµ kh«ng thÓ ®i ®¹i tiÖn ®−îc mÆc dï vÉncã c¶m gi¸c m¾c rÆn, ¨n kh«ng ngon miÖng, khã tiªu, bông ch−íng vµ ®au vïngtrùc trµng.6.2. Tiªu ch¶y Tiªu ch¶y lµ sù gia t¨ng khèi l−îng ph©n, ph©n lo·ng, nhiÒu n−íc vµkh«ng thµnh khu«n. C¸c chÊt trong lßng ruét ®i qua ruét non vµ ®¹i trµngnhanh h¬n nhiÒu so víi viÖc hÊp thu b×nh th−êng cña ruét. 23
  • RÊt khã ®¸nh gi¸ ph©n cña trÎ em. Mét trÎ bó s÷a b×nh cã thÓ ®i ®¹i tiÖnph©n cøng 2 lÇn trong ngµy, cßn nh÷ng trÎ bó s÷a mÑ cã thÓ ®i ®¹i tiÖn 5-8 lÇnmçi ngµy víi ph©n mÒm. Ng−êi mÑ hay ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i ghi nhËn bÊt cø sùt¨ng ®ét ngét bÊt th−êng nµo vÒ sè l−îng ph©n, tÝnh chÊt ph©n ®Ó ph¸t hiÖn kÞpthêi c¸c rèi lo¹n vÒ chøc n¨ng tiªu hãa.6.3. Tiªu kh«ng tù chñ Lµ sù mÊt kh¶ n¨ng ®iÒu khiÓn c¬ vßng hËu m«n, mÊt sù kiÓm so¸t cã thÓg©y nªn tiªu kh«ng tù chñ.6.4. §Çy h¬i (ch−íng bông) Khi h¬i di chuyÓn trong lßng ruét, thµnh ruét c¨ng vµ phång lªn. §©y lµnguyªn nh©n hay gÆp nhÊt cña ®Çy h¬i, th−êng h¬i trong ruét tho¸t ra quamiÖng (î h¬i) hay qua hËu m«n (trung tiÖn). Lµ t×nh tr¹ng lµm gi¶m nhu ®éngruét do ¶nh h−ëng cña thuèc tª, thuèc g©y mª dïng trong phÉu thuËt g©y nªnt×nh tr¹ng ch−íng h¬i.6.5. TrÜ TrÜ lµ t×nh tr¹ng cña tÜnh m¹ch bªn trong trùc trµng bÞ gi·n vµ xunghuyÕt, th−êng gäi lµ trÜ néi hay trÜ ngo¹i. ¸p lùc tÜnh m¹ch t¨ng do rÆn m¹nhlóc ®i ®¹i tiÖn th−êng x¶y ra trªn ng−êi mang thai, ng−êi bÖnh gan m¹n tÝnh,t¸o bãn l©u ngµy.7. Qui tr×nh ®iÒu d−ìng ®èi víi c¸c rèi lo¹n vÒ tiªu ho¸7.1. NhËn ®Þnh7.1.1. Hái − Khai th¸c bÖnh sö, c¸c yÕu tè lµm ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu ho¸. − Thãi quen ¨n uèng? §iÒu ®é? − Thøc ¨n ®· dïng: nh÷ng lo¹i thøc ¨n dïng trong ngµy? Uèng? … − ChÊt bµi tiÕt: sè lÇn, thêi ®iÓm ®i ®¹i tiÖn trong ngµy, tÝnh chÊt mÒm hay cøng, cã ®ãng khu«n? Mµu s¾c, sè l−îng? − Cã c¶m gi¸c n«n hay buån n«n kh«ng, nÕu n«n th× tÝnh chÊt sè l−îng mµu s¾c dÞch n«n ra? − §· ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ g×: dïng thuèc hoÆc dÇu nhuËn trµng, uèng n−íc Êm, xoa vïng bông d−íi, dïng thuèc cÇm tiªu ch¶y cÇm n«n ãi? − L−îng n−íc uèng h»ng ngµy? − VËn ®éng: tËp thÓ dôc? Ch¬i thÓ thao? ... − Cã hËu m«n nh©n t¹o? §Æc ®iÓm t×nh tr¹ng hËu m«n nh©n t¹o, vïng da xung quanh? − TiÒn sö bÖnh vÒ ®−êng tiªu ho¸: loÐt d¹ dµy t¸ trµng, bÖnh lý vÒ gan, mËt?24
  • − TiÒn sö dïng thuèc: thuèc nhuËn trµng, thuèc kh¸ng acid, c¸c lo¹i thuèc cung cÊp ion, gi¶m ®au cã thÓ lµm thay ®æi sù bµi tiÕt vµ ®Æc ®iÓm cña ph©n? − C«ng viÖc sinh ho¹t h»ng ngµy? Phßng vÖ sinh tiÖn nghi? − Ng−êi bÖnh cã kiÓm so¸t ®−îc sù bµi tiÕt kh«ng? Cã kh¶ n¨ng tù ®i vµo nhµ vÖ sinh kh«ng? T©m lý cña ng−êi bÖnh æn ®Þnh hay lo l¾ng?...7.1.2. Th¨m kh¸m − Th¨m kh¸m miÖng, l−ìi cã ®ãng bùa tr¾ng? R¨ng: t×nh tr¹ng r¨ng: mÊt r¨ng, s©u r¨ng, viªm nha chu th−êng ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng nhai. − Th¨m kh¸m bông: t×nh tr¹ng bông, chu vi h×nh d¹ng tÝnh c©n ®èi, mµu s¾c, tuÇn hoµn trªn da bông, c¸c sãng nhu ®éng, c¸c sÑo, vÕt th−¬ng trªn bông. − Nghe c¸c æ ®Ëp bÊt th−êng trªn vïng bông. − §Õm nhu ®éng ruét, b×nh th−êng 12-15 lÇn trong 1 phót nÕu t¨ng cã thÓ do tiªu ch¶y hoÆc gi¶m nh− trong b¸n t¾c ruét. − Gâ vïng bông ®¸nh gi¸ ®é to cña gan, l¸ch, x¸c ®Þnh bãng h¬i d¹ dµy. − Kh¸m bông n«ng vµ s©u ®Ó ph¸t hiÖn c¸c khèi u trong bông. − Theo dâi c¸c xÐt nghiÖm vÒ chøc n¨ng gan, mËt, tôy c¸c c¬ quan ¶nh h−ëng ®Õn ®−êng tiªu ho¸.7.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng7.2.1. Nguyªn nh©n cña t¸o bãn − VËn ®éng kÐm. − Phßng vÖ sinh kh«ng tiÖn nghi. − M«i tr−êng l¹. − ThiÕu n−íc (l−îng n−íc nhËp Ýt h¬n nhu cÇu). − ChÕ ®é ¨n Ýt chÊt x¬. − L¹m dông thuèc nhuËn trµng.7.2.2. Nguyªn nh©n cña tiªu ch¶y − Ngé ®é thøc ¨n, thøc ¨n kh«ng hîp vÖ sinh. − C¨ng th¼ng hay lo l¾ng qu¸ møc. − ChÕ ®é ¨n kh«ng phï hîp víi thãi quen.7.2.3. Nguyªn nh©n cña tiªu kh«ng tù chñ − Tæn th−¬ng thÇn kinh, bÖnh lý vÒ thÇn kinh. − TrÇm c¶m hay lo l¾ng qu¸ møc. 25
  • 7.2.4. §au vïng hËu m«n do trÜ7.2.5. Nguy c¬ tæn th−¬ng da do dÞch tõ hËu m«n nh©n t¹o7.3. KÕ ho¹ch ch¨m sãc7.3.1. Môc tiªu cña viÖc ch¨m sãc lµ − Ng−êi bÖnh cã sù hiÓu biÕt vÒ qu¸ tr×nh bµi tiÕt b×nh th−êng. − Cã thãi quen ®i ®¹i tiÖn ®iÒu ®é. − Cã kiÕn thøc vÒ nhu cÇu dinh d−ìng ®Æc biÖt lµ nhu cÇu vÒ chÊt x¬ vµ n−íc trong chÕ ®é ¨n h»ng ngµy. − X©y ®ùng thãi quen vËn ®éng (tËp thÓ dôc): khuyªn ng−êi bÖnh nªn ®i l¹i vËn ®éng nÕu ®−îc, ®èi víi ng−êi bÖnh bÊt ®éng t¹i gi−êng ta nªn tËp vËn ®éng thô ®éng hoÆc chñ ®éng t¹i gi−êng. − Ng−êi bÖnh c¶m thÊy tho¶i m¸i khi n»m viÖn nhÊt lµ cã sù kÝn ®¸o khi ®i ®¹i tiÖn, nÕu ng−êi bÖnh kh«ng ®i vµo nhµ vÖ sinh ®−îc ng−êi ®iÒu d−ìng nªn gi÷ an toµn vµ tiÖn nghi khi ng−êi bÖnh ®i ®¹i tiÖn, ®Ó ®Çu ng−êi bÖnh cao 30 ®é (nÕu ®−îc) gióp ng−êi bÖnh ®i ®¹i tiÖn dÔ dµng, ®éng t¸c ®Æt b« hoÆc lÊy b« thËt nhÑ nhµng tr¸nh lµm tæn th−¬ng da ng−êi bÖnh. − Duy tr× sù toµn vÑn cña da, qu¶n lý c¸c lç më ra da tr¸nh dß dÞch ra ngoµi g©y lë loÐt da.7.3.2. L−îng gi¸ − Ng−êi bÖnh ®i cÇu víi ph©n thµnh khu«n, mÒm, kh«ng ®au. − Ng−êi bÖnh nhËn biÕt ®−îc c¸c dÊu hiÖu cña viÖc bµi tiÕt bÊt th−êng qua ®−êng tiªu ho¸.C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái1. Nªu ®Þnh nghÜa cña nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n.2. Nªu c¸c nhu cÇu vÒ chÊt.3. Nªu c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn nhu cÇu n¨ng l−îng cho chuyÓn ho¸ c¬ b¶n.4. Nªu c¸ch tÝnh nhu cÇu n¨ng l−îng cho mét ng−êi b×nh th−êng trong mét ngµy.5. Nªu c¸c vai trß vµ chøc n¨ng cña c¸c chÊt h÷u c¬ vµ v« c¬.6. KÓ c¸c b−íc x©y dùng khÈu phÇn ¨n cho mét ng−êi b×nh th−êng.26
  • 7. Nªu c¸c yªu cÇu ¨n ngon miÖng.8. Nªu c¸c yÕ tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh tiªu ho¸.9. KÓ c¸c rèi lo¹n vÒ ®−êng tiªu ho¸ th−êng gÆp.Ph©n biÖt ®óng (§) sai (S)10. N−íc vµ chÊt kho¸ng lµ nh÷ng chÊt kh«ng t¹o ra n¨ng l−îng.11. Vitamin A, D, E, K tan trong dÇu.12. Lipid lµ chÊt cung cÊp n¨ng l−îng chÝnh cho c¬ thÓ.13. Nhu cÇu vÒ lipid chiÕm 20% tæng sè nhu cÇu n¨ng l−îng trong ngµy.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt14. Nhu cÇu vÒ protid trong thµnh phÇn dinh d−ìng: A. 1- 1,5 g/kg/ ngµy B. 1,5- 2 g/kg/ngµy C. 2- 2,5 g/kg/ngµy D. 2,5- 3 g/kg/ngµy E. TÊt c¶ ®Òu sai15. T×nh nhu cÇu vÒ n¨ng l−îng cho mét ng−êi trong mét ngµy dùa vµo: A. C©n nÆng, tuæi, giíi tÝnh, lo¹i lao ®éng B. ChiÒu cao, tuæi, giíi tÝnh, c©n nÆng C. C−êng ®é lao ®éng, chiÒu cao, c©n nÆng, løa tuæi D. Giíi tÝnh, c©n nÆng, møc ®é lao ®éng, chiÒu cao E. C©n nÆng, chiÒu cao, giíi tÝnh, lo¹i ho¹t ®éng§¸p ¸n: 10. § 11. § 12. S 13. § 14. A 15. A 27
  • Bµi 36 Kü THUËT GIóP NG¦êI BÖNH ¡NMôc tiªu1. Tr×nh bµy môc ®Ých vµ chØ ®Þnh trong viÖc gióp ng−êi bÖnh ¨n.2. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt gióp ng−êi bÖnh ¨n qua miÖng.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc cung cÊp ®Çy ®ñ dinh d−ìng cho ng−êi bÖnh.1. Môc ®Ých Gióp ng−êi bÖnh ¨n ®−îc dÔ dµng, ngon miÖng, víi tinh thÇn vui vÎtho¶i m¸i.2. ChØ ®Þnh Ng−êi bÖnh tØnh, nuèt ®−îc nh−ng kh«ng tù ¨n ®−îc.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh lý: g·y x−¬ng chi trªn, giµ yÕu, suy tim ®é III, IV. − ChÕ ®é ¨n bÖnh lý cña ng−êi bÖnh (nÕu cã) hoÆc khÈu vÞ. − T×nh tr¹ng vÖ sinh r¨ng miÖng. − Tæng tr¹ng: gÇy, trung b×nh, qu¸ c©n. − Sù ngon miÖng vµ tÝnh chÊt ph©n.4. Dông cô − Khay. − DÜa ®ùng thøc ¨n. − ChÐn, muçng, ®òa. − T« ®ùng thøc ¨n. − Dao (nÕu cÇn). − Ly uèng n−íc.28
  • − Kh¨n ¨n. − Thøc ¨n (khÈu phÇn ¨n cña ng−êi bÖnh).5. Kü thuËt tiÕn hµnh5.1. Tr×nh bµy mét khay thøc ¨n − §iÒu d−ìng röa tay. − C¬m nãng xíi ra ®Üa. − Cho canh ra t«. − Xóc mãn mÆn ra dÜa. − XÕp rau ra dÜa. − §Æt chÐn n−íc chÊm gi÷a khay. − XÕp chÐn ®òa muçng vµ kh¨n ¨n ra khay. − Mang thªm chanh hay dÊm, ít, tiªu tuú theo ý thÝch cña ng−êi bÖnh.5.2. C¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n ë t− thÕ n»m ®Çu cao 45 ®é − §iÒu d−ìng ®Õn nãi chuyÖn vui vÎ víi ng−êi bÖnh, b¸o cho ng−êi bÖnh biÕt giê ¨n c¬m. − Söa so¹n gi−êng bÖnh vµ tñ ®Çu gi−êng cho gän. − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh cho t−¬m tÊt. − Cho ng−êi bÖnh röa tay. − §Æt ng−êi bÖnh ë thÕ thuËn tiÖn. − Mang khay thøc ¨n ®Õn bªn gi−êng ng−êi bÖnh ®Æt trªn tñ ®Çu gi−êng. − Choµng kh¨n ¨n tr−íc ngùc ng−êi bÖnh. − §Æt khay thøc ¨n tr−íc mÆt ng−êi bÖnh.5.2.1. C¸ch gióp ng−êi bÖnh ¨n − §iÒu d−ìng xíi c¬m ra chÐn, g¾p thøc ¨n vµ ®ót tõng muçng nhá cho ng−êi bÖnh, thªm canh cho dÔ nuèt. − LÇn l−ît xen kÏ c¸c mãn ¨n cho ®Õn khi xong b÷a. − Cho ng−êi bÖnh ¨n tr¸ng miÖng b»ng tr¸i c©y hoÆc b¸nh ngät. − Lau röa miÖng sau khi ¨n, cho uèng n−íc vµ sóc miÖng trë l¹i. − Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i tiÖn nghi. − §iÒu d−ìng thu dän khay ¨n vµ mang vÒ phßng. 29
  • 5.2.2. Ng−êi bÖnh tù ¨n §Ó ng−êi bÖnh ¨n tù nhiªn vµ chØ gióp khi cÇn.6. Dän dÑp dông cô − Cho tÊt c¶ thøc ¨n thõa vµo thïng chøa nÕu cã. − Khay vµ chÐn b¸t ®ùng thøc ¨n ®−îc röa s¹ch víi n−íc xµ phßng. − Lau kh« vµ ®Ó tho¸ng.7. Ghi hå s¬ − Ngµy giê cho ¨n. − KhÈu phÇn ¨n. − Ng−êi bÖnh ¨n ®−îc nhiÒu hay Ýt, t¹i sao? Thøc ¨n g× ng−êi bÖnh ¨n kh«ng ®−îc, thøc ¨n nµo thÝch hoÆc kh«ng thÝch. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.8. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Tr×nh bµy khay thøc ¨n ®Ñp m¾t, nhiÒu mµu s¾c ®Ó kÝch thÝch sù thÌm ¨n cña ng−êi bÖnh. − C¸c dông cô ®ùng thøc ¨n ph¶i s¹ch sÏ vµ vui m¾t. − Lo¹i bá nh÷ng yÕu tè lµm ng−êi bÖnh ¨n kh«ng ngon miÖng: vÖ sinh r¨ng miÖng s¹ch sÏ, thøc ¨n nãng, hîp khÈu vÞ, thay ®æi mãn ¨n th−êng xuyªn, phï hîp víi kinh tÕ. − §iÒu d−ìng lu«n cã th¸i ®é ©n cÇn, vui vÎ trong lóc gióp ng−êi bÖnh ¨n. − §¶m b¶o ¨n ®óng giê vµ kh«ng nªn kÐo dµi b÷a ¨n. − Lîi dông c¬ héi khi cho ng−êi bÖnh ¨n, h−íng dÉn nh÷ng vÊn ®Ò dinh d−ìng cÇn thiÕt cho hä.30
  • Bµi 37C¸C PH¦¥NG PH¸P §¦A THøC ¡N VµO C¥ THÓ NG¦êI BÖNH Môc tiªu 1. KÓ 5 ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh. 2. Tr×nh bµy c¸c chØ ®Þnh, tiÖn lîi, bÊt lîi vµ nh÷ng ®iÓm l−u ý cña c¸c ph−¬ng ph¸p ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ.1. §¹i c−¬ng Cã nhiÒu h×nh thøc ®−a thøc ¨n vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh tuú theo t×nh tr¹ngbÖnh lý: − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua ®−êng miÖng. − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy, hoÆc èng th«ng mòi ruét non. − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch cho ng−êi bÖnh ¨n qua lç më d¹ dµy ra da, hoÆc më ruét non ra da... − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng b»ng c¸ch nhá tõng giät vµo hËu m«n (hiÖn nay Ýt dïng v× chøc n¨ng sinh lý cña ®¹i trµng chØ hÊp thu ®−îc n−íc, do vËy c¸ch nµy th−êng ®−îc dïng ®Ó cho thuèc nhá giät qua ®−êng hËu m«n). − Ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng qua ®−êng tÜnh m¹ch.2. Nu«i ¨n qua miÖng2.1. ChØ ®Þnh ChØ ¸p dông cho nh÷ng ng−êi bÖnh cã kh¶ n¨ng nhai vµ nuèt b×nh th−êng,kh«ng cã vÕt th−¬ng miÖng, tri gi¸c b×nh th−êng.2.2. Yªu cÇu Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng c¬ b¶n tïy tõng giai ®o¹n cña bÖnhvµ phï hîp víi chÕ ®é ¨n bÖnh lý cña tõng lo¹i bÖnh. Gióp ng−êi bÖnh ¨n ngon miÖng. 31
  • HiÓu t©m lý cña ng−êi bÖnh khi bÞ bÖnh (ch¸n ¨n, kiªng cö do sî viÖc ¨nuèng ¶nh h−ëng ®Õn t×nh tr¹ng bÖnh lý). CÇn cã th¸i ®é quan t©m, ©n cÇn khitiÕp xóc ng−êi bÖnh, khuyÕn khÝch ng−êi bÖnh ¨n, gi¸o dôc cho ng−êi bÖnh ¨n®óng theo chÕ ®é ¨n ®iÒu trÞ tïy theo lo¹i bÖnh. Cã kiÕn thøc vÒ chÕ ®é ¨n uèng, c¸c lo¹i thøc ¨n, gióp ng−êi bÖnh tho¶im¸i trong viÖc ¨n uèng. Gi¸o dôc ng−êi bÖnh ¨n thøc ¨n t−¬i, hîp vÖ sinh.3. Nu«i ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy3.1. ChØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh mª. − Ng−êi bÖnh bÞ tæn th−¬ng vïng miÖng kh«ng nhai, nuèt ®−îc: g·y x−¬ng hµm, ung th− l−ìi, hÇu. − Ng−êi bÖnh bÞ uèn v¸n nÆng. − Ng−êi bÖnh tõ chèi kh«ng chÞu ¨n. H×nh 37.1. Nu«i ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy3.2. ¦u ®iÓm − Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng cho ng−êi bÖnh. − Cung cÊp ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng. − Ýt g©y tai biÕn. − Phï hîp víi kinh tÕ cña nhiÒu ng−êi bÖnh. − Kh«ng phô thuéc vµo c¶m quan cña ng−êi bÖnh.3.3. KhuyÕt ®iÓm − C¸c enzym ®−êng tiªu hãa bi øc chÕ, bµi tiÕt dÞch tiªu hãa kÐm. − Ng−êi bÖnh kh«ng cã c¶m gi¸c ngon miÖng. − DÔ bÞ rèi lo¹n tiªu hãa. − Viªm phæi hÝt, sÆc do vËt l¹ vµo phæi. − Viªm t¾c tuyÕn n−íc bät. − Lë loÐt vïng niªm m¹c mòi n¬i cè ®Þnh èng.3.4. L−u ý − Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao khi ®Æt èng. − Ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi ®−îc cho thøc ¨n vµo.32
  • − Thøc ¨n láng, nhÑ, dÔ tiªu, Êm. − Mçi lÇn cho ¨n kh«ng qu¸ 300ml, nhiÒu lÇn trong ngµy 6-8 lÇn/ngµy. − NÕu dïng tói cho ¨n, kh«ng l−u thøc ¨n trong tói qu¸ 3 giê/lÇn. − Tói chøa thøc ¨n ph¶i ®−îc thay h»ng ngµy. − Tr¸ng èng tr−íc vµ sau mçi lÇn cho ¨n. − Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ (c¸ch d¹ dµy 15-20cm). − Cho thøc ¨n vµo liªn tôc tr¸nh bät khÝ. − Che chë ®Çu èng tr¸nh c«n trïng chui vµo. − Duy tr× t− thÕ n»m ®Çu cao 30 phót sau khi cho ¨n. − KiÓm tra dÞch tån l−u trong d¹ dµy tr−íc khi cho ¨n lÇn sau, nÕu trªn 100ml ph¶i b¸o b¸c sÜ. − VÖ sinh r¨ng miÖng vµ 2 bªn mòi ng−êi bÖnh h»ng ngµy. − Thay èng mçi 5-7 ngµy hoÆc thay khi èng bÞ bÈn.4. Më d¹ dµy ra da4.1. ChØ ®Þnh − Kh«ng ¨n qua ®−êng miÖng ®−îc, còng kh«ng thÓ ®Æt èng qua thùc qu¶n ®−îc: pháng thùc qu¶n, ung th− thùc qu¶n. − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh ph¶i cho ¨n b»ng èng kÐo dµi nhiÒu ngµy >1 th¸ng.4.2. BÊt lîi − DÔ bÞ nhiÔm trïng ch©n èng dÉn l−u. − èng dÔ sót ra ngoµi. − DÔ bÞ xuÊt huyÕt n¬i më d¹ dµy ra da. − Vµ cßn mét sè bÊt lîi gièng nh− cho ¨n qua èng th«ng.4.3. L−u ý − Tr¸ng èng tr−íc vµ sau khi cho ¨n. − Ch¨m sãc èng dÉn l−u h»ng ngµy: vïng da xung quanh, vÞ trÝ èng th«ng, ph¸t hiÖn sím c¸c biÕn chøng. − Sau khi cho thøc ¨n ph¶i che chë kÝn ®Çu èng th«ng. 33
  • 5. Nhá tõng giät vµo hËu m«n Ph−¬ng ph¸p nµy Ýt th«ng dông v× ruét th¼ng lµ phÇn cuèi cña ruét giµ, lµn¬i nhËn nh÷ng cÆn b· cña qu¸ tr×nh tiªu hãa, kh«ng cã men tiªu hãa, chØ cãkh¶ n¨ng hÊp thô mét sè chÊt b· ®−îc ph©n hñy ë giai ®o¹n ®¬n gi¶n nh−:glucid, acid amin..., kh¶ n¨ng hÊp thô chËm, niªm m¹c ruét dÔ bÞ kÝch thÝch.5.1. ChØ ®Þnh: c¾t bá d¹ dµy, kh«ng thÓ nu«i ¨n qua c¸c ®−êng kh¸c.5.2. Nh−îc ®iÓm: hiÖu qu¶ dinh d−ìng kÐm, nªn chñ yÕu dïng cho thuèc nhágiät vµo trùc trµng ®Ó ®iÒu trÞ.5.3. L−u ý − Tr−íc khi nhá tõng giät vµo hËu m«n ph¶i thôt röa s¹ch trùc trµng. − Thøc ¨n ph¶i láng, dÔ tiªu. − §©y lµ ph−¬ng ph¸p s¹ch: tr−íc khi cho ¨n ph¶i thôt th¸o s¹ch tr−íc ®ã 1-2giê. − Dung dÞch cho ¨n tõ 100-200cc, nhiÖt ®é 37-400C. − Dïng èng Sonde Rectal s©u 10cm. − Cho ¨n víi ¸p lùc thÊp (c¸ch mÆt gi−êng 30cm). − Sè giät trung b×nh 40 giät/phót. − Theo dâi ng−êi bÖnh: ®au bông, tiªu ch¶y.6. Nu«i ¨n qua ®−êng tÜnh m¹ch Lµ ®−a vµo m¸u dung dÞch mµ c¬ thÓ cã thÓ sö dông ngay ®−îc, ¸p dôngcho nh÷ng ng−êi bÖnh gi¶i phÉu qua ®−êng tiªu hãa, ng−êi bÖnh suy kiÖt, ng−êibÖnh mÊt n−íc vµ ®iÖn gi¶i, mÊt m¸u vµ huyÕt t−¬ng, hoÆc dïng hç trî thªmkhi c¸c ®−êng cho ¨n kh¸c kh«ng hiÖu qu¶.6.1. ChØ ®Þnh − Kh«ng thÓ nu«i ¨n b»ng nh÷ng ®−êng kh¸c. − Hç trî trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh ¨n uèng qu¸ kÐm. − Thay thÕ t¹m thêi khi kh«ng thÓ ®−a thøc ¨n vµo d¹ dµy.6.2. Ých lîi − Cung cÊp ®Çy ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng vµ dinh d−ìng. − ChÊt dinh d−ìng ®−îc hÊp thu trùc tiÕp vµo m¸u.34
  • 6.3. BÊt lîi − §¾t tiÒn. − Tai biÕn: dÔ g©y ph¶n øng thuèc, c¸c tai biÕn do truyÒn dÞch. − Lµm cho c¬ quan tiªu hãa kÐm ho¹t ®éng. − NhiÔm trïng (viªm tÜnh m¹ch), t¾c m¹ch do bät khÝ. − Tæn th−¬ng c¬ häc (m¹ch m¸u, thÇn kinh, m«), viªm cuèng tÜnh m¹ch. − Ph¶n øng dÞ øng, rèi lo¹n chøc n¨ng gan, thËn m¸u. − ChÊt ®−a vµo kh«ng ®ñ lo¹i, kh«ng cã sù tham gia cña bé m¸y tiªu hãa. − Khã sö dông t¹i nhµ, nhÊt lµ ng−êi bÖnh bÞ kÝch ®éng.6.4. §iÒu cÇn l−u ý − TuyÖt ®èi v« khuÈn khi tiªm truyÒn. − Cho tèc ®é chËm 30 giät/phót, theo y lÖnh. − Nªn tiªm vµo tÜnh m¹ch lín. − Kh«ng nªn pha lÉn c¸c lo¹i thuèc kh¸c vµo dung dÞch. − Theo dâi c¸c lo¹i biÕn chøng cã thÓ x¶y ra trong vµ sau khi truyÒn.7. KÕt luËn Trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh nu«i d−ìng b»ng èng th«ng, ng−êi bÖnh rÊtbi quan vµ buån ch¸n v× kh«ng thÓ ¨n b×nh th−êng ®−îc, kh«ng cã c¶m gi¸c vÞgi¸c vÒ thøc ¨n qua miÖng, l−ìi vµ mÆc c¶m víi c¸c èng th«ng. Nh©n viªn y tÕ ph¶i ®éng viªn, gi¶i thÝch an ñi, vµ thùc hiÖn ®Çy ®ñ c¸cbiÖn ph¸p an toµn cho ng−êi bÖnh, cung cÊp ®Çy ®ñ chÊt dinh d−ìng vµ n−ícuèng trong suèt thêi gian ng−êi bÖnh ®−îc thùc hiÖn cho ¨n b»ng èng th«ng. 35
  • Bµi 38 Kü THUËT CHO ¡N B»NG èNGMôc tiªu1. KÓ ®−îc môc ®Ých vµ c¸c chØ ®Þnh khi cho ng−êi bÖnh ¨n qua sonde.2. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt cho ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc cho ¨n qua èng th«ng mòi d¹ dµy.1. Môc ®Ých Lµ ph−¬ng ph¸p dïng èng th«ng b»ng nhùa dÎo (tube levine) ®−a vµo tËnd¹ dµy qua ®−êng mòi hay miÖng ®Ó ®em thøc ¨n vµo.2. ChØ ®Þnh ¸p dông cho tÊt c¶ c¸c tr−êng hîp ng−êi bÖnh kh«ng tù ¨n uèng ®−îc: − Ng−êi bÖnh mª man. − Nuèt khã do liÖt mÆt. − G·y x−¬ng hµm. − TrÎ bÞ søt m«i, hë hµm Õch. − Ung th− l−ìi, thùc qu¶n. − BÖnh uèn v¸n nÆng. − Ng−êi bÖnh tõ chèi ¨n hoÆc ¨n qu¸ Ýt.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh lý: h«n mª, tai biÕn m¹ch m¸u n·o, uèn v¸n, søt m«i, hë hµm Õch... − T×nh tr¹ng niªm m¹c mòi, miÖng. − T×nh tr¹ng dÞch tån l−u trong d¹ dµy (nÕu cho ¨n lÇn sau). − VÞ trÝ èng th«ng (tube Levine) (nÕu cho ¨n lÇn sau). − KhÈu phÇn vµ chÕ ®é ¨n bÖnh lý. − C©n nÆng vµ tÝnh chÊt ph©n.36
  • 4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao 30-450. − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh nÕu ng−êi bÖnh h«n mª vÒ ý nghÜa viÖc nu«i ¨n ng−êi bÖnh qua tube Levine.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn - tiÖt khuÈn. − Dïng b«ng cån s¸t khuÈn 2 tai nghe vµ mÆt mµng cña èng nghe tr−íc khi tr¶ vÒ chç cò.6. Ghi vµo hå s¬ − Ngµy giê cho ¨n. − Lo¹i thøc ¨n, sè l−îng thøc ¨n. − Sè l−îng dÞch tån l−u trong d¹ dµy. − Thêi gian cho ¨n nÕu nhá giät liªn tôc. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh khi ®Æt èng vµ khi cho ¨n (nÕu cã). − Tªn ®iÒu d−ìng cho ¨n.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Ph¶i ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi b¬m thøc ¨n vµo. − Rót dÞch vµ thö trªn giÊy qu× lµ c¸ch tèt nhÊt ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ èng vµo ®óng trong d¹ dµy. − NÕu dïng ph−¬ng ph¸p b¬m h¬i ®Ó thö, l−îng khÝ b¬m vµo kh«ng qu¸ 30ml ë ng−êi lín vµ 10ml ë trÎ s¬ sinh. − Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ: tr¸nh b¬m m¹nh thøc ¨n v× cã thÓ lµm ng−êi bÖnh n«n ãi do d¹ dµy bÞ kÝch thÝch. − Khi cho n−íc hoÆc thøc ¨n, ph¶i cho vµo liªn tôc tr¸nh bät khÝ. − S¨n sãc mòi, miÖng hµng ngµy trong thêi gian ®Æt èng. − Thay èng mçi 5-7 ngµy hoÆc thay sím h¬n nÕu èng bÞ bÈn. − Mçi lÇn thay èng nªn thay ®æi lç mòi. − Cã thÓ ®Æt èng qua miÖng nÕu ng−êi bÖnh bÞ viªm mòi (sæ mòi, ch¶y m¸u cam). − Cè ®Þnh èng ph¶i chõa kho¶ng c¸ch ®Ó cö ®éng, tr¸nh chÌn Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö. − Theo dâi cÈn thËn lÇn ¨n ®Çu tiªn. − Theo dâi dÞch tån l−u trong d¹ dµy cho lÇn ¨n sau, nÕu >100ml ph¶i b¸o b¸c sÜ. 37
  • B¶ng 38.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn kü n¨ng so¹n khay dông cô cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµyStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn ph¶i ®¹t1 Röa tay - §¶m b¶o an - Tãc gän gµng. toµn khi thùc hiÖn - Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt kü thuËt. cña ®«i tay.2 Tr¶i kh¨n s¹ch3 So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - Dông cô dïng - So¹n c¸c dông cô ®Çy ®ñ, ®Ó thùc hiÖn kü ng¨n n¾p vµ an toµn gióp - èng th«ng (tube levine). thuËt cho ¨n. cho viÖc thùc hiÖn kü thuËt - Ly ®ùng thøc ¨n theo y lÖnh, ®−îc hoµn thµnh tèt - Dông cô ®−îc nhiÖt ®é 37- 40, sè l−îng s¾p xÕp gßn 300 - 500ml. gµng ng¨n n¾p - Ly ®ùng n−íc uèng ®−îc. còng gióp cho ng−êi bÖnh yªn - T¨m b«ng ®Ó vÖ sinh mòi. t©m vµ hîp t¸c. - Que ®Ì l−ìi. - G¹c miÕng miÕng. - B¬m tiªm 50ml hoÆc èng b¬m hót.4 So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Kh¨n b«ng - TÊm nylon - Bån h¹t ®Ëu - èng nghe - G¨ng tay s¹ch - GiÊy thö - Tói ®ùng r¸c y tÕ - B¨ng dÝnh - Kim b¨ng - D©y thun38
  • H×nh 38.1. Khay dông cô cho ¨n b»ng èng B¶ng 38.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n m©m dông cô cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 21 Röa tay2 Tr¶i kh¨n s¹ch3 So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - èng th«ng cho ¨n (Tube Levine). - Ly ®ùng thøc ¨n theo y lÖnh, nhiÖt ®é 370-400, sè l−îng 250-300ml. - Ly ®ùng n−íc uèng ®−îc. - T¨m b«ng ®Ó vÖ sinh mòi. - Que ®Ì l−ìi. - G¹c miÕng. - B¬m tiªm 50ml hoÆc èng b¬m hót.4 So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Kh¨n b«ng. - TÊm nylon. - Bån h¹t ®Ëu. - èng nghe. - G¨ng tay s¹ch. - GiÊy thö. - Tói ®ùng r¸c y tÕ. - B¨ng dÝnh. - Kim t©y. - D©y thun.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 39
  • 40
  • B¶ng 38.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng cho ¨n qua èng th«ng mòi – d¹ dµyStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn ph¶i ®¹t1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu bÖnh. hîp t¸c. hiÓu.2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc T− thÕ gióp viÖc ®Æt èng N»m ®Çu cao 300-450 n»m ®Çu cao. th«ng qua mòi hÇu dÔ dµng.3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi TÊm nylon vµ kh¨n cã thÓ qua cæ ng−êi bÖnh. tr¸nh bÞ dÝnh chÊt tiÕt. høng chÊt tiÕt nÕu cã v−¬ng v·i ra ngoµi.4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt ë Gi¶m bít sù nhiÔm bÈn tõ VÖ sinh mòi nhÑ nhµng mòi). mòi cña èng th«ng tr−íc tr¸nh g©y kÝch thÝch lµm khi ®Æt vµo d¹ dµy. ng−êi bÖnh t¨ng tiÕt chÊt nhÇy.5 §Æt bån h¹t ®Ëu. Høng dÞch ch¶y ra. §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸.6 Röa tay, mang g¨ng tay s¹ch. Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm. Röa tay nhanh.7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) X¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®é dµi Kh«ng ®−îc ch¹m èng ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn tõ mòi ®Õn t©m vÞ. th«ng trªn ng−êi bÖnh mòi øc. trong khi ®o èng.8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo Nh¾c nhí vÞ trÝ ®· ®o. Dïng miÕng b¨ng keo nhá. nhá d¸n quanh èng n¬i vÞ trÝ võa ®o.9 Dïng g¹c miÕng cÇm èng §Æt èng th«ng dÔ dµng qua Lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o th«ng nhóng ®Çu èng vµo ly mòi vµo ®Õn hÇu. n−íc ë ®Çu èng, cã thÓ n−íc. dïng chÊt tr¬n tan trong n−íc.10 §−a èng qua mòi (miÖng) H¹n chÕ sù tæn th−¬ng §Æt èng vµo b»ng víi ®Õn hÇu b¶o ng−êi bÖnh niªm m¹c thùc qu¶n trong kho¶ng c¸ch ®o tõ mòi nuèt. khi ®Æt èng. ®Õn tr¸i tai.11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra X¸c ®Þnh vÞ trÝ ®Çu èng Khi ®−a èng ®i qua hÇu èng qua khái hÇu. th«ng kh«ng cuén trong míi dïng que ®Ì l−ìi miÖng. kiÓm tra xem èng th«ng cã ®i b¨ng qua hÇu ch−a.12 §−a èng th«ng vµo tiÕp tôc H¹n chÕ tæn th−¬ng niªm §Æt theo nhÞp nuèt cña theo nhÞp nuèt cña ng−êi m¹c thùc qu¶n. ng−êi bÖnh. bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu. 41
  • 13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: X¸c ®Þnh chÝnh x¸c èng KiÓm tra tõng c¸ch mét, th«ng vµo ®óng trong d¹ c¸ch rót dÞch thö trªn giÊy - Rót dÞch trong d¹ dµy thö dµy. thö lµ c¸ch tèt nhÊt ®Ó trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× x¸c ®Þnh èng cã vµo ®óng èng ®· vµo ®óng d¹ dµy trong d¹ dµy ch−a. (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (10- 30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra. 18 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc Tr¸nh sót èng ra ngoµi. Dïng b¨ng keo cè ®Þnh m¸. èng trªn mòi, tr¸nh ®Ì Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö. 19 G¾n phÔu vµo ®Çu èng Gióp viÖc cho thøc ¨n qua PhÔu lªn cao, c¸ch d¹ th«ng. èng th«ng dÔ dµng h¬n. dµy ng−êi bÖnh 15-20cm. 20 Cho Ýt n−íc vµo èng ®Ó Tr¬n lßng èng tr¸nh b¸m Cho l−îng n−íc võa ®ñ tr¸ng èng. dÞnh thøc ¨n trong lßng kho¶ng 20ml, tr¸nh ®Ó bät èng. khi vµo khi ®ang cho n−íc hoÆc thøc ¨n. 21 Cho thøc ¨n vµo tõ tõ víi ¸p H¹n chÕ sù kÝch thÝch d¹ PhÔu c¸ch mÆt ng−êi lùc nhÑ. dµy. bÖnh 15-20cm, vµ cho liªn tôc tr¸nh ®Ó bät khÝ vµo. 22 Tr¸ng èng s¹ch b»ng n−íc Gi¶m bít sù b¸m dÝnh thøc Tr¸ng èng còng víi l−îng chÝn. ¨n trong lßng èng. n−íc võa ®ñ. 23 Lau kh« vµ che chë kÝn ®Çu Tr¸nh c«n trïng chu«i vµo BÊm èng gi÷ dßng n−íc èng th«ng. trong lßng èng th«ng. trong trong lßng èng. 24 Cè ®Þnh èng ë ®Çu gi−êng. Gän gµng, tiÖn nghi cho Cèng ®Þnh èng lªn vai ¸o ng−êi bÖnh. nÕu ng−êi bÖnh ®i l¹i nhiÒu, hoÆc lªn ®Çu gi−êng hµy lªn gèi khi n»m lÇu t¹i chç. 25 Lau s¹ch miÖng mòi ng−êi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Dïng kh¨n choµng qua bÖnh. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn ngùc lau mòi miÖng ng−êi nghi. bÖnh. 26 Ghi hå s¬. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc bÖnh. ®· lµm.42
  • B¶ng 3.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ¨n qua èng th«ng mòi-d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m ®Çu cao 3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n qua cæ ng−êi bÖnh 4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt ë mòi) 5 §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸ 6 Röa tay, mang g¨ng tay s¹ch 7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn mòi øc 8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo nhá 9 Dïng g¹c cÇm Tube Levine nhóng vµo ly n−íc lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o n−íc ë ®Çu èng 10 §−a èng qua mòi (miÖng) ®Õn hÇu b¶o ng−êi bÖnh nuèt 11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra èng qua khái hÇu 12 §−a tube Levine vµo tiÕp tôc theo nhÞp nuèt cña ng−êi bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu 13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: - Rót dÞch trong d¹ dµy thö trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× èng ®· vµo ®óng d¹ dµy (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (kho¶ng 10- 30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra. NÕu cã dÞch lµ èng ®· vµo ®óng d¹ dµy (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). 14 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc m¸ 15 G¾n phÔu vµo ®Çu tube Levine 16 Cho Ýt n−íc vµo èng - tr¸ng èng 17 Cho thøc ¨n vµo tõ tõ víi ¸p lùc nhÑ (phÔu c¸ch mÆt ng−êi bÖnh 15-20cm) vµ cho liªn tôc tr¸nh ®Ó bät khÝ vµo 18 Tr¸ng èng s¹ch b»ng n−íc chÝn 19 Lau kh« vµ che chë kÝn ®Çu tube Levine 20 Cè ®Þnh èng ë ®Çu gi−êng 21 Lau s¹ch miÖng mòi ng−êi bÖnh, th¸o g¨ng tay. 22 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 23 Dän dÑp dông cô, röa tay, ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 43
  • H×nh 38.2. C¸ch ®o ®é dµi ®Æt èng H×nh 38.4. Cho ¨n liªn tôc qua tube Levine H×nh 38.3. C¸ch cho ¨n qua sondeC¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi c©u hái ng¾n1. Nªu 3 chØ ®Þnh cho ¨n qua sonde.2. Trong 2 c¸ch kiÓm tra, c¸ch nµo ®Ó x¸c ®Þnh èng th«ng ch¾c ch¾n vµo ®óng trong d¹ dµy.3. Nªu c¸c ph−¬ng ph¸p hæ trî dinh d−ìng cho ng−êi bÖnh.4. Nªu c¸ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh nu«i ¨n qua ®−êng miÖng.5. Nªu c¸ch ch¨m sãc ng−êi bÖnh nu«i ¨n qua sonde.44
  • Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)6. NÕu dïng ph−¬ng ph¸p b¬m h¬i ®Ó thö, l−îng khÝ b¬m vµo kh«ng qu¸ 30ml ë ng−êi lín vµ 10ml ë trÎ s¬ sinh.7. Cho thøc ¨n vµo víi ¸p lùc nhÑ: tr¸nh b¬m m¹nh thøc ¨n v× cã thÓ lµm ng−êi bÖnh n«n ãi do d¹ dµy bÞ kÝch thÝch.8. Khi cho n−íc hoÆc thøc ¨n, kh«ng cÇn cho vµo liªn tôc.9. S¨n sãc mòi, miÖng hµng ngµy trong thêi gian ®Æt èng.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt10. C¸ch thö chÝnh x¸c nhÊt ®Ó biÕt tube Levin ®· vµo trong d¹ dµy: A. §Ó ®u«i tube Levin vµo ly n−íc. B. Rót dÞch t− tube Levin, thö trªn giÊy qïi. C. B¬m h¬i vµo d¹ dµy, nghe vïng th−îng vÞ. D. Chôp X-quang. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.11. T− thÕ ng−êi bÖnh khi ®Æt èng th«ng Levine: A. Ng−êi bÖnh n»m ®Çu thÊp. B. Ng−êi bÖnh n»m ngöa th¼ng. C. Ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao. D. Ng−êi bÖnh n»m sÊp. E. Ng−êi bÖnh n»m dÇu nghiªng.12. Lîi Ých cña cho ¨n qua ®−êng truyÒn dÞch: A. Nhanh, cÊp cøu ngay, ®ì tèn tiÒn. B. Trùc tiÕp vµo m¸u, kh«ng bÞ ph©n hãa bëi ®−êng tiªu hãa. C. Cung cÊp c¸c chÊt theo nhu c©u dinh d−ìng. D. Kh«ng ph¶i pha chÕ mÊt thêi gian. E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn ®Òu ®óng.13. BÊt lîi cïa cho ¨n b»ng èng th«ng qua mòi miÖng: A. Kh«ng cung c©p ®ñ c¸c thµnh phÇn theo nhu cÇu dinh d−ìng. B. Ng−êi bÖnh ¨n kh«ng biÕt ngon. C. Kh«ng kÝch thÝch sù ho¹t ®éng cña tuyÕn n−íc bät. D. Th−êng g©y hiÖn t−îng trµo ng−îc. E. C¸c c©u B, C, D ®óng.§¸p ¸n: 6. § 7. § 8. § 9. § 10.D 11. C 12. B 13. E 45
  • Bµi 39 DINH D¦ìNG TRONG §IÒU TRÞMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña dinh d−ìng trong ®iÒu trÞ.2. Tr×nh bµy ®−îc c¸c nguyªn t¾c x©y dùng chÕ ®é ¨n bÖnh lý.3. KÓ ®−îc 3 giai ®o¹n dinh d−ìng trong tiÕn tr×nh bÖnh.4. Tr×nh bµy ®−îc c¸c chÕ ®é ¨n h¹n chÕ sîi, x¬, chÊt bÐo, ®¹m, ®−êng.5. Tr×nh bµy ®−îc chÕ ®é ¨n t¨ng ®¹m, cho ng−êi bÖnh phÉu thuËt.6. KÓ ®−îc c¸c øng dông cña chÕ ®é ¨n trong mét sè tr−êng hîp bÖnh lý.1. Môc ®Ých − §¸p øng ®−îc nhu cÇu dinh d−ìng b×nh th−êng. − Cã t¸c dông trùc tiÕp ®Õn nguyªn nh©n g©y bÖnh. − T¨ng c−êng søc ®Ò kh¸ng cho c¬ thÓ. − Cã t¸c dông ®iÒu hßa thÇn kinh vµ thÓ dÞch. − Phßng ngõa bÖnh.2. Nguyªn t¾c x©y dùng khÈu phÇn ¨n cho ng−êi bÖnh − ChÕ ®é ¨n ®iÒu trÞ kh«ng kÐo dµi, chØ thùc hiÖn trong giai ®o¹n ®iÒu trÞ. − Trong khÈu phÇn ¨n bÖnh lý, tû lÖ P:L:G thay ®æi tïy theo bÖnh kh«ng nh− b×nh th−êng. − ChÕ biÕn thøc ¨n ®óng theo yªu cÇu cña ®iÒu trÞ. − Thøc ¨n hîp khÈu vÞ cña ng−êi bÖnh, hîp vÖ sinh. − Sö dông c¸c thùc phÈm cã s½n t¹i ®ia ph−¬ng, theo mïa vµ phï hîp víi t×nh h×nh kinh tÕ cña ng−êi bÖnh. − §éng viªn, khuyÕn khÝch ng−êi bÖnh ¨n ®óng chÕ ®é ®iÒu trÞ.3. C¸c giai ®o¹n ¨n trong ®iÒu trÞ Trong mét bÖnh lÝ cã 3 giai ®o¹n: − Giai ®o¹n ñ bÖnh.46
  • − Giai ®o¹n toµn ph¸t. − Giai ®o¹n håi phôc. Tïy theo mçi giai ®o¹n mµ cã chÕ ®é ¨n kh¸c nhau.3.1. Giai ®o¹n ñ bÖnh N¨ng l−îng cÇn cung cÊp: 1500Kcalor/ngµy. Chñ yÕu lµ n−íc, vitamin,kho¸ng chÊt.3.2. Giai ®o¹n toµn ph¸t Sù hÊp thu thøc ¨n trong giai ®o¹n nµy rÊt kÐm nh−ng c¬ thÓ vÉn ph¶ichèng chäi víi bÖnh tËt vµ rÊt cÇn n¨ng l−îng. V× vËy, n¨ng l−îng ®−îc lÊy tõphÇn dù tr÷ cña c¬ thÓ. Trong giai ®o¹n nµy, n¨ng l−îng cung cÊp chñ yÕu cho ho¹t ®éng chuyÓnho¸ c¬ b¶n, gióp c¬ thÓ tån t¹i kho¶ng1500-2000 Kcalor/ngµy.3.3. Giai ®o¹n håi phôc Ng−êi bÖnh ¨n ngon miÖng h¬n, nhu cÇu n¨ng l−îng cña c¬ thÓ t¨ng lªn®Ó bï ®¾p phÇn bÞ mÊt. − N¨ng l−îng cÇn cung cÊp: 3000Kcalor/ngµy. − CÇn t¨ng cung cÊp protein: 1,5-2g/kg/ngµy. Giai ®o¹n håi phôc kÐo dµi kho¶ng 1 tuÇn hoÆc h¬n tïy theo thÓ tr¹ng cñang−êi bÖnh. §èi víi ng−êi bÖnh lao, giai ®o¹n håi phôc kÐo dµi vµ nhu cÇu dinhd−ìng cao.4. Mét sè chÕ ®é ¨n bÖnh lý4.1. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ sîi vµ x¬ − Sîi, x¬ g©y kÝch thÝch nhu ®éng ruét nªn ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh bÞ tæn th−¬ng niªm m¹c ruét, tiªu ch¶y cÇn h¹n chÕ. − ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ x¬ t−¬ng ®èi hoÆc tuyÖt ®èi tïy theo t×nh tr¹ng cña ng−êi bÖnh. − T−¬ng ®èi: ng−êi bÖnh tiªu ch¶y nhÑ, kh«ng bÞ tæn th−¬ng niªm m¹c ruét. − TuyÖt ®èi: viªm ruét, xuÊt huyÕt tiªu hãa, hËu m«n nh©n t¹o, th−¬ng hµn... − Thøc ¨n nhiÒu x¬: rau, khoai, cñ, th¬m, lª, t¸o, ®u ®ñ, s¾n, ®Ëu, g¹o løc, g©n, sôn. − Thøc ¨n Ýt chÊt x¬: b¬, s÷a, trøng, n−íc tr¸i c©y, rau non, thÞt ®éng vËt... 47
  • 4.2. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ chÊt bÐo CÇn h¹n chÕ chÊt bÐo ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh: cã bÖnh lý tim m¹ch,bÖnh lý gan, mËt (x¬ gan, sái mËt, viªm tói mËt, t¾c mËt) ng−êi bÖnh bÐo ph×. − Thøc ¨n giµu chÊt bÐo: mì ®éng vËt, chocolate, s÷a bÐo, trøng, g¹ch t«m cua,… − Thøc ¨n Ýt chÊt bÐo: g¹o, thÞt n¹c, c¸, thÞt t«m, cua, nghªu...4.3. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ ®¹m ¸p dông ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh cã bÖnh lý ë thËn (suy thËn, viªm cÇuthËn cÊp...), ng−êi bÖnh ure huyÕt cao. − Thøc ¨n giµu ®¹m: thÞt, c¸, trøng, s÷a, ®Ëu nµnh. − Thøc ¨n Ýt ®¹m: tr¸i c©y, rau,... VÝ dô: trong héi chøng thËn h−: ng−êi bÖnh tiÓu ra ®¹m >3,5g/24 giêng−êi bÖnh thiÕu ®¹m dÉn ®Õn suy dinh d−ìng, nh−ng nÕu båi hoµn proteinng−êi bÖnh vÉn th¶i ra n−íc tiÓu. ChÕ ®é ¨n ®èi víi héi chøng thËn h−: l−îng ®¹m ¨n vµo b»ng l−îng ®¹mth¶i ra céng víi 0,8g/kg/ngµy.4.4. ChÕ ®é ¨n t¨ng ®¹m Trong giai ®o¹n håi phôc, cÇn cung cÊp n¨ng l−îng cho c¬ thÓ ®Ó bï vµol−îng mÊt ®i ë giai ®o¹n toµn ph¸t. ¸p dông: bÖnh m·n tÝnh (lao), suy dinh d−ìng, thiÕu m¸u, ng−êi bÖnh sauphÉu thuËt, chÊn th−¬ng, vÕt th−¬ng s©u-réng, ng−êi bÖnh bÞ rèi lo¹n chuyÓnhãa glucid.4.5. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ muèi − Thøc ¨n cã nhiÒu muèi: rau muèng, trøng. − Thøc ¨n kh«ng cã muèi: g¹o, ®−êng, c¸ n−íc ngät, rau, khoai t©y ¸p dông: − H¹n chÕ muèi tuyÖt ®èi: ng−êi bÖnh ¨n kho¶ng 2-3g muèi/ngµy. − C¸c bÖnh viªm cÇu thËn cÊp, suy thËn cÊp, suy tim nÆng, phï cÊp tÝnh do nh÷ng nguyªn nh©n kh¸c. − H¹n chÕ muèi t−¬ng ®èi: ng−êi bÖnh cã thÓ ¨n c¸c lo¹i thøc ¨n cã s½n muèi: ®å biÓn, rau muèng kh«ng nªm muèi vµo thøc ¨n, l−îng muèi cã thÓ dïng lµ 4g/ngµy. C¸c bÖnh nh−: suy tim nhÑ, phï nhÑ, ®ang ®iÒu trÞ b»ng corticoid.48
  • 4.6. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ ®−êng − §−êng huyÕt cao cã thÓ g©y: viªm cÇu thËn, viªm ®éng m¹ch ®Çu chi, x¬ v÷a ®éng m¹ch. − Nguyªn t¾c: ®¶m b¶o nhu cÇu n¨ng l−îng cÇn thiÕt 30 Kcalor/kg/ngµy v× vËy cÇn t¨ng cung cÊp protid, lipid (P : L : G = 1 : 1,2 : 2,5); protid: 1-1,5 g/kg/ngµy. − H¹n chÕ tèi ®a glucid: ng−êi bÖnh chØ ¨n kho¶ng 100g g¹o/ngµy. − Thøc ¨n nhiÒu glucid: tr¸i c©y ngät hay sÊy kh«, g¹o ngò cèc. − Thøc ¨n Ýt glucid: thÞt, rau...4.7. ChÕ ®é ¨n ®èi víi ng−êi bÖnh cã phÉu thuËt Ng−êi bÖnh phÉu thuËt cã thÓ mÊt nhiÒu m¸u, m«, n−íc, ®iÖn gi¶i do ®ãnhu cÇu n¨ng l−îng t¨ng.4.7.1. Giai ®o¹n tr−íc phÉu thuËt Kho¶ng 7 ngµy tr−íc khi phÉu thuËt, ng−êi bÖnh cÇn ®−îc t¨ng c−êngcung cÊp ®¹m, glucid, vitamin nh»m t¨ng søc ®Ò kh¸ng cho c¬ thÓ. Mét ngµy tr−íc phÉu thuËt, ng−êi bÖnh ph¶i nhÞn ¨n vµ uèng n−íc víi sèl−îng h¹n chÕ.4.7.2. Giai ®o¹n sau phÉu thuËt − Ng−êi bÖnh ch−a ®¸nh h¬i: + PhÉu thuËt kh«ng liªn quan ®Õn ®−êng tiªu hãa: cho ng−êi bÖnh nhÊp n−íc ®−êng, n−íc hoa qu¶. + PhÉu thuËt ®−êng tiªu hãa: chØ nhÊp m«i b»ng n−íc. − Ng−êi bÖnh ®· ®¸nh h¬i: + PhÉu thuËt kh«ng liªn quan ®Õn ®−êng tiªu hãa: cho ng−êi bÖnh ¨n thøc ¨n tõ lo·ng ®Õn ®Æc, t¨ng dÇn ®¹m, vitamin. + PhÉu thuËt ®−êng tiªu hãa: thøc ¨n láng, nhÑ, dÔ tiªu, kh«ng dïng s÷a.4.7.3. Giai ®o¹n håi phôc: t¨ng c−êng cung cÊp chÊt dinh d−ìng, n¨ng l−îng2000-3000 Kcalor/ngµy.5. øng dông trong mét sè bÖnh lý5.1. ChÕ ®é ¨n trong bÖnh tiªu ch¶y5.1.1. Môc ®Ých − Tr¸nh suy dinh d−ìng. − Båi hoµn n−íc ®iÖn gi¶i. − TËn dông sù hÊp thu cßn l¹i cña ruét. − Lµm gi¶m nhu ®éng ruét. 49
  • 5.1.2. Nguyªn t¾c − TiÕp tôc cho ng−êi bÖnh ¨n b×nh th−êng, uèng n−íc theo nhu cÇu. − Nªn ¨n thøc ¨n láng, nhÑ, dÔ tiªu. − H¹n chÕ chÊt x¬, gia vÞ vµ nh÷ng lo¹i thøc ¨n g©y kÝch thÝch ®−êng tiªu hãa. − Dïng kÌm men tiªu hãa: bialactin. − Cung cÊp n¨ng l−îng, protein ®Ó båi hoµn cho c¬ thÓ.5.2. ChÕ ®é ¨n trong bÖnh loÐt d¹ dµy t¸ trµng5.2.1. Môc ®Ých − Gi¶m co th¾t d¹ dµy. − Trung hßa dÞch d¹ dµy. − æn ®Þnh sù tiÕt dÞch.5.2.2. Nguyªn t¾c: kh«ng dïng thøc ¨n g©y kÝch thÝch niªm m¹c d¹ dµy,t¸ trµng. − Khi ng−êi bÖnh cã c¬n ®au: + Lµm lo·ng acid d¹ dµy: uèng n−íc, thuèc. + ¡n thøc ¨n trung hßa nh−: s÷a, ch¸o. − Khi ng−êi bÖnh æn ®Þnh: + ¡n nhiÒu b÷a trong ngµy, kh«ng ¨n qu¸ no hay qu¸ ®ãi. + Thøc ¨n dÔ tiªu, nÊu chÝn, h¹n chÕ thøc ¨n t−¬i sèng. + Lo¹i bá thøc ¨n cã chÊt kÝch thÝch: chua, cay, thøc ¨n cã nhiÒu x¬, r−îu, cµ phª, thøc ¨n qu¸ nãng, qu¸ l¹nh.5.3. ChÕ ®é ¨n trong bÖnh lý vÒ gan mËt5.3.1. Môc ®Ých − Gi¶m t×nh tr¹ng ph¸ hñy tÕ bµo gan − Gióp tÕ bµo gan phôc håi nhanh − Gi¶m sù tho¸i ho¸ cña tÕ bµo gan − Gi¶m bµi tiÕt mËt5.3.2. Nguyªn t¾c − ¡n chñ yÕu glucid, protein, h¹n chÕ lipid. − Thay mì ®éng vËt b»ng dÇu thùc vËt. − T¨ng vitamin, chó ý vitanim nhãm B.50
  • − Nªn dïng c¸c lo¹i ®−êng ®¬n cho ng−êi bÖnh dÔ hÊp thu (®−êng trong hoa qu¶). − Trong mét sè tr−êng hîp ng−êi bÖnh ph¶i h¹n chÕ c¶ protid khi ng−êi bÖnh cã ure huyÕt t¨ng (héi chøng gan thËn). − Cho ng−êi bÖnh ¨n nhiÒu lÇn trong ngµy víi sè l−îng Ýt. − Gi¶m chÊt kÝch thÝch g©y tiÕt mËt: mì, trøng.5.4. ChÕ ®é ¨n trong bÖnh vÒ thËn5.4.1. Môc ®Ých − Gi¶m g¸nh nÆng cho thËn, gi¶m phï. − Gi¶m muèi, n−íc, protein. − §¶m b¶o ®ñ nhu cÇu n¨ng l−îng h»ng ngµy cho ng−êi bÖnh.5.4.2. Nguyªn t¾c − H¹n chÕ chÊt bÐo, Ýt ®¹m, r−îu bia. − Thøc ¨n nhiÒu x¬, yoghurt. − T¨ng c−êng glucid.C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái1. Nªu nguyªn t¾c x©y dùng khÈu phÇn ¨n bÖnh lý cho ng−êi bÖnh.2. KÓ nhu cÇu dinh d−ìng cho tõng giai ®o¹n bÖnh.3. X©y dùng khÈu phÇn ¨n h¹n chÕ muèi.4. Nªu chÕ ®é ¨n trªn ng−êi bÖnh tiªu ch¶y.Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)5. Ng−êi h«n mª, chØ cho ¨n b»ng ®−êng truyÒn tÜnh m¹ch.6. Trong chÕ ®é ¨n ®iÒu trÞ cã 3 giai ®o¹n: ñ bÖnh, toµn ph¸t vµ håi phôc.7. Giai ®o¹n håi phôc chØ cÇn cung cÊp n¨ng l−îng tuú theo nhu cÇu dinh d−ìng cña ng−êi bÖnh.8. ChÕ ®é ¨n h¹n chÕ muèi t−¬ng ®èi lµ kh«ng ®−îc nªm muèi vµo c¸c mãn ¨n.9. Môc ®Ých cña chÕ ®é ¨n trong loÐt d¹ dµy t¸ trµng lµ lµm gi¶m co th¾t d¹ dµy vµ t¨ng nång ®é acid trong d¹ dµy.10. C¸c lo¹i thøc ¨n cã nhiÒu glucid kh«ng nªn dïng cho ng−êi bÖnh tiÓu ®−êng.§¸p ¸n: 5. S 6. § 7. S 8. § 9. S 10. § 51
  • Bµi 40 HóT DÞCH VÞ – T¸ TRµNGMôc tiªu1. Nªu ®−îc ®Þnh nghÜa cña hót dÞch vÞ – t¸ trµng.2. LiÖt kª ®−îc hai môc ®Ých vµ chØ ®Þnh hót dÞch vÞ – t¸ trµng.3. Tr×nh bµy ®−îc c¸ch theo dâi vµ ch¨m sãc ng−êi bÖnh hót dÞch vÞ – t¸ trµng.4. M« tµ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt hót dÞch vÞ.5. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc hót dÞch vÞ ®óng c¸ch. A – HóT DÞCH D¹ DµYNh¾c l¹i gi¶i phÉu vµ sinh lý D¹ dµy lµ mét tói gi·n cã thÓ tÝch 1,5 lÝt. D¹ dµy cã nhiÖm vô dù tr÷, nhµo trén thøc ¨n víi dÞch dµ dµy. D¹ dµy gåm3 phÇn: ®¸y, th©n vµ hang vÞ. Ho¹t ®éng c¬ häc, gåm 4 giai ®o¹n: − Dù tr÷ thøc ¨n. − Cö ®éng nhµo trén vµ ®Èy thøc ¨n. − Phøc hîp c¬ ®éng. − Sù tho¸t thøc ¨n khái d¹ dµy: t×nh tr¹ng c¨ng thµnh d¹ dµy, tiÕt hormon gastrin. − Ho¹t ®éng bµi tiÕt: nh»m tiÕp tôc sù ph©n nhá thøc ¨n ®· ®−îc thùc hiÖn bëi c¸c men ph©n nhá thøc ¨n cña tuyÕn n−íc bät. − Sù bµi tiÕt c¸c tuyÕn acid: tuyÕn acid n»m ë ®¸y vµ th©n vÞ, ®−îc cÊu t¹o bëi 3 lo¹i tÕ bµo: tÕ bµo cæ tuyÕn bµi tiÕt chÊt nhÇy, tÕ bµo thµnh bµi tiÕt HCl vµ yÕu tè néi t¹i, tÕ bµo chÝnh bµi tiÕt pepsinogen.52
  • − C¬ chÕ bµi tiÕt HCl: cã vai trß t¹o m«i tr−êng acid cho ho¹t ®éng cña pepsin, biÕn ®æi pepsinogen thµnh pepsin vµ giÕt c¸c vi khuÈn ®−îc ¨n vµo. − Sù bµi tiÕt pepsinogen: acid d¹ dµy vµ secretin ®Òu lµm t¨ng sù bµi tiÕt pepsinogen cña tÕ bµo chÝnh. − Sù bµi tiÕt yÕu tè néi t¹i: ®−îc bµi tiÕt cïng lóc víi HCl bëi tÕ bµo chÝnh, rÊt cÇn thiÕt cho sù hÊp thu B12 ë hæng trµng. − Sù bµi tiÕt c¸c tuyÕn ë m«n vÞ (gastrin vµ chÊt nhÇy): dÞch vÞ ®−îc tiÕt ra kho¶ng 2 lÝt mçi ngµy.1. §Þnh nghÜa Hót dÞch d¹ dµy: lµ thñ thuËt ®−a èng th«ng qua ®−êng mòi hoÆc miÖngvµ d¹ dµy ®Ó hót dÞch trong d¹ dµy víi môc ®Ých ®Ó trÞ liÖu hay chÈn ®o¸n.2. Môc ®Ých2.1. ChÈn ®o¸n bÖnh − XÐt nghiÖm t×m vi khuÈn. − X¸c ®Þnh thµnh phÇn, tÝnh chÊt, sè l−îng dÞch d¹ dµy ®Ó gãp phÇn chÈn ®o¸n mét sè bÖnh. − LÊy dÞch vÞ ®Ó chÈn ®o¸n mét sè bÖnh vÒ d¹ dµy. − T×m vi trïng lao cã trong dÞch d¹ dµy. − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh chôp X-quang hÖ tiªu hãa cã c¶n quang.2.2. §iÒu trÞ − Gi¶m ¸p lùc trong d¹ dµy do h¬i hoÆc dÞch... − LÊy h¬i hoÆc chÊt ø ®äng trong d¹ dµy tr−íc khi mæ. − Ngõa vµ trÞ ch−íng bông sau khi phÉu thuËt. − LÊy chÊt dÞch ø ®äng trong d¹ dµy, ruét: tr−êng hîp ng−êi bÖnh hÑp m«n vÞ, t¾c ruét, b¸n t¾c ruét.3. C¸c ph−¬ng ph¸p hót dÞch d¹ dµy − Dïng èng th«ng3.1. Hót ng¾t qu∙ng - hót ®¬n gi¶n: ®Æt èng vµo d¹ dµy, dïng b¬m tiªm l¾p vµo®Çu ngoµi cña èng, hót dÞch ra hoÆc ®Ó dÞch tù ch¶y vµo tói chøa theo träng lùc.3.2. Hót liªn tôc: víi lùc hót cña m¸y tõ 9-12mmHg, ¸p lùc nµy kh«ng lµm tænth−¬ng niªm m¹c d¹ dµy g©y xuÊt huyÕt. 53
  • Môc ®Ých: − T×m vi khuÈn. − XÐt nghiÖm thµnh phÇn, tÝnh chÊt, sè l−îng dÞch vÞ . − XÐt nghiÖm ¸p lùc trong d¹ dµy. − LÊy dÞch vÞ khi ®ãi ®Ó xem cã dÞch ø ®äng, hoÆc hiÖn t−îng t¨ng tiÕt dÞch. − T×m tÕ bµo gióp chÈn ®o¸n bÖnh ë d¹ dµy. − LÊy dÞch vÞ sau khi tiªm histamin kiÓm tra sù bµi tiÕt HCl vµ pepsin.4. Qui tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh hót dÞch d¹ dµy4.1. NhËn ®Þnh − Tæng tr¹ng, tuæi, t×nh tr¹ng tri gi¸c, dÊu sinh hiÖu. − T×nh tr¹ng bông: c¨ng ch−íng? MÒm? §au? ... − NhËn ®Þnh nhu ®éng ruét. − NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng mòi cña ng−êi bÖnh: viªm? KÝch thÝch? XuÊt tiÕt?4.2. ChÈn ®o¸n − Nguy c¬ n«n ãi do kÝch thÝch. − Nguy c¬ hÝt sÆc. − Nguy c¬ viªm phæi hÝt. − Nguy c¬ xuÊt huyÕt tiªu hãa do tæn th−¬ng niªm m¹c thùc qu¶n hoÆc d¹ dµy.4.3. Can thiÖp vµ ch¨m sãc − Gi¶i thÝch vµ trÊn an tinh thÇn ng−êi bÖnh ®Ó ng−êi bÖnh hîp t¸c. − Cho ng−êi bÖnh n»m t− thÕ semi Fowler (15–300) nÕu t×nh tr¹ng bÖnh cho phÐp. − Ph¶i ch¾c ch¾n èng vµo ®óng trong d¹ dµy míi ®−îc hót. − §iÒu chØnh ¸p lùc hót theo y lÖnh cña b¸c sÜ. − KiÓm tra hÖ thèng m¸y hót, quan s¸t dÞch d¹ dµy ch¶y ra ®Ó ch¾c ch¾n m¸y hót ho¹t ®éng tèt. − Theo dâi hÖ thèng hót mçi 30 phót cho ®Õn khi hÖ thèng ho¹t ®éng tèt th× theo dâi mçi 2 giê. − Ghi nhËn mµu s¾c, sè l−îng, tÝnh chÊt cña dÞch ch¶y ra.54
  • − Trong lóc röa lu«n lu«n quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − VÖ sinh mòi miÖng cña ng−êi bÖnh mçi 3 giê hoÆc ngay khi bÈn. − Thay b×nh chøa dÞch hót mçi 8 giê hoÆc khi l−îng dÞch lªn ®Õn b×nh. − KhuyÕn khÝch ng−êi bÖnh xoay trë t¹i gi−êng nÕu t×nh tr¹ng bÖnh cho phÐp. Nguy c¬ hÝt sÆc, viªm phæi hÝt: − Ng−êi bÖnh cã thÓ ho vµ th−êng hay n«n möa khi èng ch¹m vµo hÇu, nªn b¶o ng−êi bÖnh hÝt thë s©u b»ng miÖng ®Ó lµm gi¶m bít co th¾t thùc qu¶n vµ ph¶n x¹ n«n. − Ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi g¾n ®u«i èng vµo hÖ thèng m¸y hót. − Khi ng−êi bÖnh khã chÞu hoÆc tÝm t¸i cÇn rót èng ra ngay. Nguy c¬ xuÊt huyÕt tiªu hãa do tæn th−¬ng niªm m¹c thùc qu¶n hoÆc d¹ dµy: − Khi ®Æt èng cÇn nhÑ nhµng, kh«ng nªn dïng søc. − Khi röa nÕu thÊy cã m¸u ch¶y ra th× rót èng ra ngay.5. Nh÷ng ®iÒu cÇn l−u ý vµ ch¨m sãc ng−êi bÖnh khi hót dÞchd¹ dµy − Tr−êng hîp ®Ó x¸c ®Þnh sè l−îng dÞch d¹ dµy: hót cho ®Õn lóc dÞch kh«ng cßn ch¶y ra n÷a. Sau ®ã, ghi nhËn sè l−îng, mµu s¾c, tÝnh chÊt cña dÞch d¹ dµy. − NÕu t×m trùc khuÈn lao: lÊy 5ml cho vµo èng nghiÖm vµ göi phßng xÐt nghiÖm. − KÝch cì èng hót dÞch d¹ dµy (tube Levine) ph¶i phï hîp víi ng−êi bÖnh: + Ng−êi lín: 14-16 Fr. + TrÎ nhá: 8-10 Fr. − Khi ®Æt èng hót ph¶i ®Æt nhÑ nhµng tr¸nh g©y tæn th−¬ng vµ ®au ®ín cho ng−êi bÖnh. NÕu ®Æt èng qua ®−êng mòi, cÇn nhÑ nhµng tr¸nh x©y x¸t niªm m¹c mòi. − NÕu ng−êi bÖnh tØnh b¶o ng−êi bÖnh h¸ miÖng ®Ó xem èng cã bÞ cuén vßng trong miÖng kh«ng? NÕu ng−êi bÖnh ho sÆc, tÝm t¸i ph¶i rót èng ra ngay. V× èng ®· ®i l¹c qua ®−êng h« hÊp. − Ph¶i lu«n quan s¸t ng−êi bÖnh, nÕu thÊy ng−êi bÖnh ho, sÆc sôa, tiÕt nhiÒu ®µm nhít, khã thë, tÝm t¸i rót èng ra, ®Æt l¹i. − Khi cè ®Þnh èng hót, ph¶i cè ®Þnh ®óng c¸ch ®Ó ng−êi bÖnh xoay trë dÔ dµng, tr¸nh thµnh èng th«ng bÞ tuét ra ngoµi. 55
  • − Khi hót dÞch d¹ dµy: kh«ng ®−îc di ®éng èng th«ng tr¸nh tæn th−¬ng niªm m¹c d¹ dµy. − Chän lùc hót thÝch hîp, nÕu cã chØ ®Þnh hót liªn tôc th× hót nhÑ nhµng vµ tõ tõ víi ¸p lùc thÊp. − Sau khi ®Æt èng vµo d¹ dµy nèi ®Çu ngoµi cña èng vµo hÖ thèng hót 3 chai hay hÖ thèng Wingensicon, theo nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau vµ t¹o ¸p lùc ©m hay kho¶ng ch©n kh«ng ë chai ®Çu tiªn cña hÖ thèng b×nh th«ng nhau. + ¸p lùc hót thÊp: 80-100mmHg + ¸p lùc hót cao: 100-120mmHg − Theo dâi t×nh tr¹ng chung cña ng−êi bÖnh chØ sè l−îng, mµu s¾c, tÝnh chÊt dÞch hót ra. − Ch¨m sãc, mòi, miÖng ng−êi bÖnh trong suèt thêi gian ®Æt èng ®Ó hót (nÕu hót liªn tôc). − DÆn ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh kh«ng ®−îc tù ý hót èng th«ng ra hoÆc tù ®iÒu chØnh ¸p lùc hót. − Th−êng xuyªn b¬m röa èng th«ng b»ng dung dÞch NaCl 0,9% hoÆc n−íc chÝn phßng èng th«ng bÞ t¾c. − Th−êng xuyªn thay ®æi èng th«ng, khi thay èng th× ®æi lu«n c¶ bªn lç mòi ®Ó ®Æt èng th«ng. − Th−êng xuyªn kiÓm tra èng th«ng cã cßn ®óng vÞ trÝ kh«ng.6. Kü THUËT HóT DÞCH D¹ DµY6.1. ChØ ®Þnh − Nghi ngê (theo dâi lao phæi ë trÎ em) v× lao phæi trÎ em, trÎ em kh«ng biÕt kh¹c ®êm mµ th−êng nuèt ®êm. − C¸c bÖnh viªm d¹ dµy, loÐt d¹ dµy t¸ trµng, ®¹i trµng, ung th− d¹ dµy, hÑp m«n vÞ, ch−íng bông, liÖt ruét, t¾c ruét. − Gi¶i phÉu ®−êng tiªu hãa: tr−íc, trong vµ sau khi phÉu thuËt ë ®−êng tiªu hãa (®Æc biÖt lµ phÉu thuËt ë d¹ dµy).6.2. Chèng chØ ®Þnh − BÖnh ë thùc qu¶n: hÑp, co th¾t, chÊt hÑp, ph×nh tÜnh m¹ch thùc qu¶n. Ngõa tai biÕn xuÊt huyÕt. − CÊp tÝnh ë thùc qu¶n: báng thùc qu¶n do hãa chÊt m¹nh (acid, base...) − Tr−êng hîp nghi thñng d¹ dµy.56
  • 6.3. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh biÕt ®Ó hä yªn t©m vµ hîp t¸c. − T− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp. − NÕu ng−êi bÖnh nÆng cÇn cã ng−êi phô gióp.6.4. Dän dÑp dông cô − Röa s¹ch, lau kh«. − ChuÈn bÞ dông cô göi ®i diÖt khuÈn. − Tr¶ nh÷ng dông cô kh¸c vÒ chç cò.6.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê thùc hiÖn. − Sè l−îng, tÝnh chÊt, mµu s¾c n−íc hót ra. − Sè mÉu nghiÖm göi (nÕu cã). − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn. B¶ng 40.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô hót dÞch d¹ dµy Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 21 Röa tay2 Tr¶i kh¨n s¹ch Dông cô trong khay gåm: - èng Levine (NÕu èng mÒm ng©m trong n−íc ®¸). - èng b¬m hót (Cã thÓ dïng b¬m tiªm 20ml). - Ly n−íc chÝn.3 - ChÊt tr¬n (paraffine hoÆc glycerince hoÆc n−íc hoÆc vaseline). - G¹c. - èng xÐt nghiÖm. Dông cô kh¸c: - Bån h¹t ®Ëu s¹ch. - Kh¨n b«ng.4 - G¨ng tay s¹ch. - V¶i cao su. - Tói giÊy, b¨ng keo lµm dÊu. - PhiÕu xÐt nghiÖm.Tæng céng 57
  • Tæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc58
  • B¶ng 40.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng hót dÞch d¹ dµyStt C¸c thao t¸c ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, ng−êi bÖnh vµ hîp t¸c thÊu hiÓu2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc T− thÕ gióp viÖc ®Æt èng N»m ®Çu cao 300-450 n»m ®Çu cao th«ng qua mòi hÇu dÔ dµng3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n Gióp ng−êi bÖnh tiÖn TÊm nylon vµ kh¨n cã thÓ qua cæ ng−êi bÖnh nghi tr¸nh bÞ dÝnh chÊt høng chÊt tiÕt nÕu cã tiÕt v−¬ng v·i ra ngoµi4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt Gi¶m bít sù nhiÔm bÈn VÖ sinh mòi nhÑ nhµng ë mòi) tõ mòi cña èng th«ng tr¸nh g©y kÝch thÝch lµm tr−íc khi ®Æt vµo d¹ dµy ng−êi bÖnh t¨ng tiÕt chÊt nhÇy5 §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸ Høng dÞch ch¶y ra §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸6 Röa tay, mang g¨ng Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm Röa tay nhanh tay s¹ch7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) X¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®é Kh«ng ®−îc ch¹m èng ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn dµi tõ mòi ®Õn t©m vÞ th«ng trªn ng−êi bÖnh mòi øc trong khi ®o èng8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo Nh¾c nhí vÞ trÝ ®· ®o Dïng miÕng b¨ng keo nhá nhá d¸n quanh èng n¬i vÞ trÝ võa ®o9 Dïng g¹c cÇm Tube Levine §Æt èng th«ng dÔ dµng Lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o nhóng vµo ly n−íc lµm tr¬n qua mòi vµo ®Õn hÇu n−íc ë ®Çu èng, cã thÓ èng, vÈy cho r¸o n−íc ë dïng chÊt tr¬n tan trong ®Çu èng n−íc10 §−a èng qua mòi (miÖng) H¹n chÕ sù tæn th−¬ng §Æt èng vµo b»ng víi ®Õn hÇu b¶o ng−êi niªm m¹c thùc qu¶n kho¶ng c¸ch ®o tõ mòi ®Õn bÖnh nuèt trong khi ®Æt èng tr¸i tai11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra X¸c ®Þnh vÞ trÝ ®Çu èng Khi ®−a èng ®i qua hÇu míi èng qua khái hÇu th«ng kh«ng cuén dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra trong miÖng xem èng th«ng cã ®i b¨ng qua hÇu ch−a12 §−a tube Levine vµo tiÕp H¹n chÕ tæn th−¬ng niÖm §Æt theo nhÞp nuèt cña tôc theo nhÞp nuèt cña m¹c thùc qu¶n ng−êi bÖnh ng−êi bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu 59
  • 13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: X¸c ®Þnh chÝnh x¸c èng KiÓm tra tõng c¸ch mét, th«ng vµo ®óng trong c¸ch rót dÞch thö trªn giÊy - Rót dÞch trong d¹ dµy thö d¹ dµy thö lµ c¸ch tèt nhÊt ®Ó x¸c trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× ®Þnh èng cã vµo ®óng trong èng ®· vµo ®óng d¹ dµy d¹ dµy ch−a (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2) - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (kho¶ng 10-30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra. 14 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc m¸ Tr¸nh sót èng ra ngoµi Dïng b¨ng keo cè ®Þnh èng trªn mòi, tr¸nh ®Ì Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö 15 Hót 5-10ml dÞch cho vµo LÊy sè l−îng dÞch võa ®ñ §éng t¸c hót nhÑ nhµng, èng nghiÖm ®Ó xÐt nghiÖm nÕu gÆp c¶n lùc nªn xoay èng råi tiÕp tôc hót 16 CÇm gËp èng l¹i, rót èng Tr¸nh dÞch trong èng CÇm gän gµng tr¸nh ®Ó dÇn ra th«ng r¬i vµo hÇu chÊt tiÕt r¬i v·i ra ngoµi 17 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng Ng−êi bÖnh sÏ cã §éng t¸c ©n cÇn c¶m gi¸c khã chÞu trong miÖng 18 Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i Gióp ng−êi bÖnh tiÖn Dïng kh¨n choµng qua tho¶i m¸i, vµ cho ¨n uèng nghi ngùc lau mòi miÖng ng−êi bÖnh 19 Thu dän dông cô, röa tay, Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm ng−êi bÖnh ®· lµm ®i xÐt nghiÖm60
  • B¶ng 40.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng hót dÞch d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m ®Çu cao 3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n qua cæ ng−êi bÖnh 4 VÖ sinh 2 lç mòi (nÕu ®Æt ë mòi) 5 §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸ 6 Röa tay, ®eo g¨ng tay s¹ch 7 §o èng tõ c¸nh mòi (miÖng) ®Õn tr¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn mòi øc 8 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo nhá 9 Dïng g¹c cÇm tube Levine nhóng vµo ly n−íc lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o n−íc ë ®Çu èng10 §−a èng qua mòi (miÖng) ®Õn hÇu b¶o ng−êi bÖnh nuèt11 Dïng que ®Ì l−ìi kiÓm tra èng qua khái hÇu12 §−a tube Levine vµo tiÕp tôc theo nhÞp nuèt cña ng−êi bÖnh, ®Õn møc lµm dÊu13 Thö èng: ®i tõng b−íc mét: - Rót dÞch trong d¹ dµy thö trªn giÊy qu× nÕu lµ acid, th× èng ®· vµo ®óng d¹ dµy (nÕu kh«ng ta tiÕp tôc thö c¸ch 2). - B¬m h¬i vµo d¹ dµy (kho¶ng 10- 30ml) vµ ®Æt èng nghe vïng th−îng vÞ ®Ó kiÓm tra.14 Cè ®Þnh èng ë mòi hoÆc m¸15 Hót 5-10ml dÞch cho vµo èng nghiÖm16 CÇm gËp èng l¹i, rót èng dÇn ra17 Th¸o bá g¨ng tay18 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng, lau mÆt19 Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i tho¶i m¸i, vµ cho ¨n uèng20 Thu dän dông cô21 Röa tay, ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm ®i xÐt nghiÖmTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 61
  • B - Kü THUËT HóT DÞCH T¸ TRµNGNh¾c l¹i gi¶i phÉu vµ sinh lý Ruét non lµ n¬i quan träng nhÊt thùc hiÖn sù tiªu hãa vµ hÊp thu thøc ¨nvíi sù hç trî cña tuyÕn tôy, mËt vµ gan. Ruét non chia lµm 3 ®o¹n: t¸ trµng,hçng trµng vµ håi trµng. ChiÒu dµi kho¶ng 5m, diÖn tÝch hÊp thô lµ 250m2, nhênÕp gÊp niªm m¹c, nhung mao vµ vi nhung mao. Ho¹t ®éng c¬ häc: cã vai trß nhµo trén nhò trÊp víi dÞch tiªu hãa, mËt vµdÞch tôy. Ho¹t ®éng bµi tiÕt: c¸c chÊt dÞch trong t¸ trµng do 3 nguån ®−a ®Õn tôy,mËt vµ dÞch c¸c tuyÕn cña thµnh ruét non. Thµnh phÇn dÞch tôy: kho¶ng 1200-1500ml/ngµy. Enzym quan träng nhÊtlµ trypsin, chymotrypsin, carboxypolypeptidase, ion bicarbonat, nång ®é ion nµytrong dÞch tôy cao h¬n nhiÒu so víi huyÕt t−¬ng gióp trung hßa acid cña d¹ dµy. Thµnh phÇn dÞch mËt: kho¶ng 200-1100ml/ngµy. MËt ®−îc t¹o ra bëi c¸ctÕ bµo gan råi sau ®ã ®−a xuèng t¸ trµng bëi hÖ thèng dÉn mËt, hoÆc dù tr÷trong tói mËt. Khi ®i qua èng dÉn mËt, cã thªm sù bµi tiÕt cña Na+ vµ HCO3−vµo dÞch mËt. Thµnh phÇn gåm cã muèi mËt, billirubin, cholesterol, lecithin, c¸cchÊt ®iÖn gi¶i vµ n−íc. Muèi mËt rÊt cÇn cho sù tiªu hãa vµ hÊp thu mì nhê t¸cdông nhò t−¬ng hãa vµ thµnh lËp c¸c h¹t micelle. L−îng muèi mËt ®−îc bµi tiÕttïy thuéc vµo l−îng muèi mËt ®−îc t¸i hÊp thu.1. §Þnh nghÜa Hót dÞch t¸ trµng: ®Æt èng th«ng vµo t¸ trµng qua ®−êng miÖng hoÆc mòi®Ó hót dÞch mËt víi môc ®Ých ®Ó chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ bÖnh.2. Môc ®Ých − LÊy mËt ®Ó chÈn ®o¸n mét sè bÖnh vÒ tôy, gan, mËt. − Th¨m dß chøc n¨ng bµi tiÕt mËt cña gan vµ tói mËt. − Th¨m dß chøc n¨ng tôy vµ t¸ trµng.3. ChØ ®Þnh − Sái tói mËt. − T¾c mËt. − Viªm tói mËt, viªm èng dÉn mËt.62
  • 4. Dän dÑp dông cô − Röa s¹ch dông cô víi n−íc xµ phßng, lau kh«. − Göi tiÖt trïng lóc cÇn. − Tr¶ nh÷ng dông cô kh¸c vÒ chç cò.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê hót dÞch t¸ trµng. − Sè l−îng n−íc mËt hót ra, mµu s¾c tÝnh chÊt kh¸c th−êng (nÕu cã).6. Ph−¬ng ph¸p hót dÞch t¸ trµng − Dïng èng Eirhnor qua miÖng vµo ®o¹n II t¸ trµng ®Ó hót dÞch t¸ trµng hay mËt víi. − Khi ®Æt èng vµo ®o¹n II t¸ trµng, ng−êi ta hót ®−îc mËt A: mµu vµng t−¬i, mËt ë èng mËt chñ vµ èng dÉn mËt. − Sau khi b¬m MgSO4 30% ng−êi ta hót ®−îc mËt B: mµu n©u sÉm tõ tói mËt. − MËt C: mËt ë gan, mµu vµng r¬m.7. Nh÷ng ®iÒu cÇn l−u ý vµ ch¨m sãc ng−êi bÖnh khi hót dÞcht¸ trµng − Tr−íc khi lÊy dÞch ®Ó xÐt nghiÖm ng−êi bÖnh ph¶i ®−îc nhÞn ®ãi vµo chiÒu h«m tr−íc, s¸ng h«m sau ph¶i ®−îc thùc hiÖn ngay. − Khi ®Æt èng ph¶i nhÑ nhµng. − B¬m thËt chËm MgSO4 ®Ó tr¸nh ph¶n x¹ n«n. − Theo dâi triÖu chøng ®au bông cña ng−êi bÖnh. H×nh 40.1. Khay dông cô hót dÞch t¸ trµng 63
  • B¶ng 40.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng säan dông cô hót dÞch t¸ trµng Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch Dông cô trong khay gåm: − èng Einhorn − B¬m tiªm 20ml − Ly n−íc chÝn − Bån h¹t ®Ëu − ChÊt tr¬n (GlycÐrin, n−íc, paraffine, Vaseline) 3 − G¹c miÕng − 3 èng nghiÖm cã d¸n nh·n A, B, C − Dung dÞch Bicarbonate 2% (nÕu cÇn ®Ó röa d¹ dµy) − Dung dÞch Cocaine (lµm gi¶m ph¶n øng n«n ãi) − Sulfate MagnÐsie 30%: 20-50ml (hoÆc 100ml dÇu olive hoÆc 25ml dung dÞch pepsine 10%). Dông cô kh¸c: − Kh¨n b«ng − V¶i cao su − B¨ng keo, kÐo 4 − Tói chøa r¸c th¶i y tÕ − G¨ng tay s¹ch − §ång hå, giÊy quú − PhiÕu xÐt nghiÖmTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc64
  • B¶ng 40.5. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng hót dÞch t¸ trµngStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t 1 B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu vµ hîp t¸c hiÓu 2 Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao T− thÕ gióp viÖc ®Æt èng N»m ®Çu cao 30o-45o th«ng qua mòi hÇu dÔ dµng 3 Choµng tÊm nilon vµ kh¨n Gióp ng−êi bÖnh tiÖn TÊm nylon vµ kh¨n cã thÓ che cæ ngùc ng−êi bÖnh, ®Æt nghi tr¸nh bÞ dÝnh chÊt høng chÊt tiÕt nÕu cã bån h¹t ®Ëu d−íi c»m ng−êi tiÕt v−¬ng v·i ra ngoµi bÖnh 4 Röa tay, mang g¨ng tay s¹ch Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm Röa tay nhanh 5 B¬m dung dÞch xylocain vµo Gi¶m bít c¶m gi¸c n«n ChØ b¬m nÕu ng−êi bÖnh vßm häng ng−êi bÖnh dÔ bÞ kÝch thÝch 6 §o èng Einhorn: tõ miÖng ®Õn X¸c ®Þnh chÝnh x¸c Kh«ng ch¹m èng vµo d¸i tai, tõ d¸i tai ®Õn mòi øc kho¶ng c¸ch trªn èng ng−êi bÖnh, khi ®o kh«ng t−¬ng øng v¹ch I (t©m vÞ), th«ng kÐo c¨ng èng, ®o chÝnh v¹ch II c¸ch v¹ch I lµ 15cm x¸c (m«n vÞ), v¹ch III c¸ch v¹ch II 15cm (khóc II t¸ trµng) 7 Dïng g¹c cÇm tube Einhorn §Æt èng th«ng dÔ dµng Lµm tr¬n èng, vÈy cho r¸o nhóng vµo ly n−íc lµm tr¬n qua mòi vµo ®Õn hÇu, n−íc ë ®Çu èng, cã thÓ èng, vÈy cho r¸o n−íc ë ®Çu xuèng thùc qu¶n dïng chÊt tr¬n tan trong èng n−íc 8 §−a èng Einhorn vµo miÖng §−a èng vµo t©m vÞ §Æt nhÑ nhµng theo nhÞp ®Õn d¹ dµy ng−êi bÖnh (v¹ch nuèt thø 2) 9 Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng Lµm trèng d¹ dµy, m«n §éng t¸c nhÑ nhµng tr¸nh tr¸i ®Ó hót hÕt dÞch vÞ ë d¹ dµy vÞ më ra tæn th−¬ng niªm m¹c d¹ dµy (b¬m Bicarbonate vµo gióp m«n vÞ më ra dÔ dµng, nÕu cÇn) 10 Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng §−a èng s©u vµo t¸ §Æt nhÑ nhµng theo nhÞp ph¶i vµ ®Èy èng vµo ®Õn v¹ch trµng nuèt thø 3 11 B¨ng cè ®Þnh èng th«ng Tr¸nh sót èng ra ngoµi Dïng b¨ng keo cè ®Þnh èng trªn mòi, tr¸nh ®Ì Ðp lªn c¸nh mòi g©y ho¹i tö 12 Hót dÞch thö giÊy quú (giÊy ®á KiÓm tra chÝnh x¸c èng Cho dÞch hót ra vµo lä A 65
  • sang mµu xanh lµ èng ®Õn ®· n»m trong t¸ trµng (dÞch vµng lo·ng, dÞch mËt ®o¹n II t¸ trµng), lÊy dÞch nµy ra ë èng mËt) cho vµo èng nghiÖm nh·n A 13 B¬m vµo èng Einhorn KÝch thÝch c¬ vßng Odi §éng t¸c b¬m nhÑ nhµng 10-20ml dung dÞch MagnÐsie më ra tèng mËt tõ tói Sulfat 30% mËt vµo t¸ trµng 14 Chê 20-30 phót sau hót dÞch KÝch thÝch c¬ vßng Odi Cho dÞch hót ra vµo lä B cho vµo èng nghiÖm nh·n B më ra tèng mËt tõ èng (dÞch xanh thÉm lµ dÞch dÉn mËt trong gan vµo mËt B ë tói mËt) B¬m tiÕp dung dÞch MagnÐsie t¸ trµng Sulfat 30% kho¶ng 30ml 15 Chê 10-20 phót sau hót dÞch MËt tõ èng mËt trong Cho dÞch hót ra vµo lä C cho vµo èng nghiÖm nh·n C gan tiÕt ra (dÞch vµng t−¬i dÞch mËt C ë gan) 16 CÇm gËp èng l¹i rót èng Tr¸nh dÞch trong èng CÇm gän gµng tr¸nh ®Ó dÇn ra th«ng r¬i vµo hÇu chÊt tiÕt r¬i v·i ra ngoµi 17 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng, Ng−êi bÖnh sÏ cã c¶m §éng t¸c ©n cÇn lau mÆt gi¸c khã chÞu trong miÖng 18 Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i tho¶i Gióp ng−êi bÖnh tiÖn Dïng kh¨n choµng qua m¸i, vµ cho ¨n uèng nghi ngùc lau mòi miÖng ng−êi bÖnh 19 Thu dän dông cô, röa tay, ghi Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc ®· hå s¬, göi mÉu nghiÖm ®i xÐt ng−êi bÖnh lµm nghiÖm66
  • B¶ng 40.6. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng hót dÞch t¸ trµng Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao Choµng tÊm nilon vµ kh¨n che cæ ngùc ng−êi bÖnh, ®Æt bån h¹t ®Ëu 3 d−íi c»m ng−êi bÖnh 4 Mang g¨ng s¹ch 5 B¬m dung dÞch xylocain vµo vßm häng ng−êi bÖnh (nÕu cÇn) §o èng Einhorn: tõ miÖng ®Õn d¸i tai, tõ d¸i tai ®Õn mòi øc t−¬ng 6 øng v¹ch I (t©m vÞ), v¹ch II c¸ch v¹ch I lµ 15cm (m«n vÞ), v¹ch III c¸ch v¹ch II 15cm (khóc II t¸ trµng) 7 Lµm tr¬n ®Çu èng th«ng 8 §−a èng Einhorn vµo miÖng ®Õn d¹ dµy ng−êi bÖnh (v¹ch thø 2) Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng tr¸i ®Ó hót hÕt dÞch vÞ ë d¹ dµy (b¬m 9 bicarbonat vµo gióp m«n vÞ më ra dÔ dµng, nÕu cÇn)10 Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng ph¶i vµ ®Èy èng vµo ®Õn v¹ch thø 311 B¨ng cè ®Þnh èng th«ng Hót dÞch thö giÊy quú (giÊy ®á sang mµu xanh lµ èng ®Õn ®o¹n II t¸12 trµng), lÊy dÞch nµy cho vµo èng nghiÖm nh·n A, (dÞch vµng lo·ng, dÞch mËt ra ë èng mËt)13 B¬m vµo èng Einhorn 10-20ml dung dÞch MagnÐsie Sulfat 30% Chê 20-30 phót sau hót dÞch cho vµo èng nghiÖm nh·n B (dÞch14 xanh thÉm lµ dÞch mËt B ë tói mËt) B¬m tiÕp dung dÞch MagnÐsie Sulfat 30% kho¶ng 30ml Chê 10-20 phót sau hót dÞch cho vµo èng nghiÖm nh·n C (dÞch15 vµng t−¬i dÞch mËt C ë gan)16 CÇm gËp èng l¹i rót èng dÇn ra17 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng, lau mÆt18 Gióp ng−êi bÖnh n»m l¹i tho¶i m¸i, vµ cho ¨n uèng19 Thu dän dông cô20 Röa tay, ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm ®i xÐt nghiÖmTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 67
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái1. Nªu 3 chØ ®Þnh cña hót dÞch t¸ trµng?Ph©n biÖt c©u ®óng (§), sai (S)2. Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng tr¸i khi thùc hiÖn kü thuËt hót dÞch t¸ trµng.3. Khi thùc hiÖn kü thuËt hót dÞch t¸ trµng cho ng−êi bÖnh nhÞn ¨n tr−íc ®ã 12 giê.Khoanh trßn tr−íc c©u ®óng nhÊt4. Dung dÞch ®−îc sö dông ®Ó lÊy dÞch mËt B: A. Bicarbonat 2% B. MagnÐsi 30% C. DÇu Olive D. B vµ C ®óng E. TÊt c¶ ®Òu sai5. Môc ®Ých cña hót dÞch t¸ trµng lµ: A. ChÈn ®o¸n mét sè bÖnh vÒ tôy, gan, mËt. B. Th¨m dß chøc n¨ng bµi tiÕt mËt cña gan vµ tói mËt. C. Th¨m dß chøc n¨ng tôy vµ t¸ trµng. D. TÊt c¶ ®Òu ®óng. E. TÊt c¶ ®Òu sai.6. Môc ®Ých cña hót dÞch vÞ lµ: A. XÐt nghiÖm t×m vi khuÈn. B. X¸c ®Þnh thµnh phÇn, tÝnh chÊt, sè l−îng dÞch d¹ dµy ®Ó gãp phÇn chÈn ®o¸n mét sè bÖnh. C. T×m vi trïng lao cã trong dÞch d¹ dµy. D. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh chôp X-quang hÖ tiªu hãa cã c¶n quang. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.7. Hót dÞch vÞ dïng lo¹i èng (tube): A. Levine B. Eirhnor C. Faucher68
  • D. Nelaton E. Foley8. Hót dÞch t¸ trµng dïng lo¹i èng (tube): A. Levine B. Eirhnor C. Faucher D. Nelaton E. Foley9. ChØ ®Þnh cña hót dÞch d¹ dµy A. HÑp m«n vÞ. B. Ch−íng bông C. LiÖt ruét, t¾c ruét. D. ChuÈn bÞ phÉu thuËt ®−êng tiªu hãa E. TÊt c¶ ®Òu ®óng10. Dung dÞch hãa chÊt dïng trong kü thuËt hót dÞch t¸ trµng D: A. HCl 0,01% B. N−íc muèi sinh lý 0,9% C. NaHCO3 D. MgSO4 30% E. TÊt c¶ ®Òu sai§¸p ¸n: 2. § 3. § 4.D 5.D 6.E 7.A 8.B 9.E 10.D 69
  • Bµi 41 Kü THUËT RöA D¹ DµYMôc tiªu1. KÓ ®−îc môc ®Ých, chØ ®Þnh, chèng chØ ®Þnh cña viÖc röa d¹ dµy.2. Tr×nh bµy c¸c chèng chØ ®Þnh cña röa d¹ dµy.3. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt röa d¹ dµy ®óng c¸ch.4. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc röa d¹ dµy ®óng c¸ch.1. §Þnh nghÜa Röa d¹ dµy lµ dïng n−íc hay thuèc ®Ó röa s¹ch d¹ dµy qua èng faucherhay èng levine. èng ®−îc ®Æt qua ®−êng mòi hay miÖng vµo d¹ dµy.2. Môc ®Ých Lo¹i trõ c¸c chÊt ø ®äng hoÆc chÊt ®éc g©y kÝch thÝch d¹ dµy trong c¸ctr−êng hîp: − Gi·n d¹ dµy, t¾c ruét. − N«n möa kh«ng cÇm ®−îc (viªm tôy cÊp). − Lµm gi¶m nång ®é acid qu¸ ®Ëm ®Æc trong d¹ dµy. − Lµm s¹ch d¹ dµy.3. ChØ ®Þnh − Ngé ®éc. − Tr−íc khi gi¶i phÉu d¹ dµy. − N«n möa kh«ng cÇm sau gi¶i phÉu.4. Chèng chØ ®Þnh − Tæn th−¬ng thùc qu¶n do bÞ pháng. − D·n tÜnh m¹ch thùc qu¶n do bÖnh lý (x¬ gan, t¨ng ¸p lùc tÜnh m¹ch cöa). − Ngé ®éc acid hoÆc base m¹nh. − Ngé ®éc qu¸ 6 giê. − Tæn th−¬ng niªm m¹c d¹ dµy: xuÊt huyÕt tiªu hãa.70
  • 5. Dông cô vµ dung dÞch röa − èng faucher hoÆc tube levine − Dung dÞch: + N−íc uèng ®−îc + N−íc muèi sinh lý 0,9% + Natri bicarbonat + Lßng tr¾ng trøng + NhiÖt ®é: 37-40 ®é C − Sè l−îng kho¶ng 4 lÝt hoÆc cã thÓ nhiÒu h¬n nh− trong ngé ®éc H×nh 41.1. C¸c lo¹i èng dïng trong thuèc trõ s©u, röa ®Õn khi s¹ch röa d¹ dµy n−íc ch¶y ra trong kh«ng mïi th× ng−ng.6. T− thÕ röa d¹ dµy Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu thÊp kho¶ng 15 ®é, mÆt nghiªng mét bªn.7. Quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh röa d¹ dµy7.1. NhËn ®Þnh − Môc ®Ých röa d¹ dµy: chuÈn bÞ phÉu thuËt, ngé ®éc, n«n ãi nhiÒu sau phÉu thuËt, t¨ng tiÕt acid d¹ dµy. − Tæng tr¹ng, tuæi, giíi, da, niªm m¹c. − T×nh tr¹ng tri gi¸c (tØnh, l¬ m¬, mª), co giËt, dÊu sinh hiÖu (h¬i thë, huyÕt ¸p). − NÕu ng−êi bÖnh ngé ®éc: cÇn nhËn ®Þnh lo¹i chÊt ®éc. − Thêi gian ngé ®éc (nÕu cã).7.2. ChÈn ®o¸n − Nguy c¬ n«n ãi do kÝch thÝch. − Nguy c¬ hÝt sÆc. − Nguy c¬ viªm phæi do hÝt ph¶i dÞch tõ d¹ dµy trµo lªn. − Nguy c¬ xuÊt huyÕt tiªu hãa do tæn th−¬ng niªm m¹c thùc qu¶n hoÆc d¹ dµy. H×nh 41.2. VÞ trÝ èng sonde trong d¹ dµy 71
  • 7.3. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh biÕt ®Ó hîp t¸c. − Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu b»ng hoÆc thÊp, mÆt nghiªng mét bªn. − NÕu ng−êi bÖnh nÆng cÇn cã ng−êi phô gióp.8. Can thiÖp vµ ch¨m sãc Röa d¹ dµy lµ thñ thuËt cã thÓ g©y nh÷ng tai biÕn vµ rÊt khã chÞu chong−êi bÖnh, do ®ã ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn gi¶i thÝch vµ trÊn an tinh thÇn ng−êibÖnh ®Ó hä hîp t¸c vµ kh«ng c¾n èng, v× ph−¬ng ph¸p nµy rÊt khã chÞu. − Khi ng−êi bÖnh ngé ®éc bëi thuèc trõ s©u vµ chloroquin, ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i röa cÈn thËn vµ chuÈn bÞ dông cô cÊp cøu bªn c¹nh cïng sù hiÖn diÖn cña b¸c sÜ. − Trong lóc röa lu«n lu«n quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − Ph¶i ng−ng röa ngay khi ng−êi bÖnh kªu ®au bông hay cã m¸u trong n−íc ch¶y ra ®ång thêi b¸o ngay víi b¸c sÜ. − Röa d¹ dµy víi ®éng t¸c nhÑ nhµng tr¸nh kÝch thÝch ng−êi bÖnh g©y n«n ãi dÉn ®Õn sÆc. − NÕu cÇn xÐt nghiÖm t×m chÊt ngé ®éc nªn lÊy dÞch röa ra lÇn ®Çu tiªn. − NÕu ng−êi bÖnh h«n mª, nªn dïng èng th«ng nhá h¬n ®Ó ®éng t¸c röa ®−îc nhÑ nhµng, cã thÓ dïng tube levine ®Ó röa. − Ng−êi bÖnh cã thÓ n«n ãi lµm èng tôt ra cïng víi dÞch trong d¹ dµy, tr−êng hîp nµy lµ cã thÓ do ta cho l−îng n−íc röa qu¸ nhiÒu trong mét lÇn röa (>500ml) nªn cho ng−êi bÖnh sóc miÖng l¹i vµ nghØ vµi phót råi míi ®Æt l¹i ®Ó röa. − Mét lÇn cho n−íc vµo kh«ng ®−îc qu¸ 500ml, phÔu c¸ch d¹ dµy ng−êi bÖnh kho¶ng 15-20cm, tr−íc khi n−íc hÕt trong phÔu, h¹ thÊp phÔu xuèng ®Ó ¸p dông theo hÖ thèng b×nh th«ng nhau n−íc sÏ ch¶y ra ngoµi dÔ dµng. − Khi röa ph¶i cho n−íc vµo liªn tôc tr¸nh h¬i vµo d¹ dµy dÓ g©y ch−íng bông lµm ng−êi bÖnh khã chÞu vµ n«n ãi.8.1. Nguy c¬ hÝt sÆc, viªm phæi hÝt do hÝt ph¶i dÞch tõ d¹ dµy trµo lªn − Ng−êi bÖnh cã thÓ ho vµ th−êng hay n«n möa khi èng ch¹m vµo hÇu, nªn b¶o ng−êi bÖnh hÝt thë s©u b»ng miÖng ®Ó lµm gi¶m bít co th¾t thùc qu¶n vµ ph¶n x¹ n«n. − Ch¾c ch¾n èng vµo ®óng d¹ dµy míi ®−îc cho n−íc vµo röa. − Khi ng−êi bÖnh khã chÞu hoÆc tÝm t¸i cÇn rót èng ra ngay.72
  • 8.2. Nguy c¬ xuÊt huyÕt tiªu hãa do tæn th−¬ng niªm m¹c thùc qu¶n hoÆcd¹ dµy − Khi ®Æt èng cÇn nhÑ nhµng, kh«ng nªn dïng søc. − Khi röa nÕu thÊy cã m¸u ch¶y ra th× rót èng ra ngay.9. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − Tr¶ nh÷ng dông cô kh¸c vÒ chç cò.10. Ghi vµo hå s¬ − Thêi gian röa. − Sè l−îng dÞch röa, lo¹i dung dÞch. − TÝnh chÊt dÞch ch¶y ra. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.11. L−u ý Nh÷ng ng−êi bÖnh tim, cã thai, suy kiÖt, cã tiÒn c¨n xuÊt huyÕt d¹ dµy,ph¶i röa d¹ dµy cÈn thËn vµ nhÑ nhµng nªn dïng èng th«ng mòi d¹ dµy (tubelevine) ®Ó röa. Nh÷ng ng−êi bÖnh ngé ®éc thuèc rÇy hoÆc chloroquin: ®iÒu d−ìng ph¶ichuÈn bÞ ®Çy ®ñ dông cô håi søc tr−íc khi röa v× c¸c lo¹i thuèc nµy dÔ g©y kÝchthÝch h« hÊp vµ tuÇn hoµn nªn ng−êi bÖnh cã thÓ bÞ ng−ng thë trong khi ®ang®−îc röa d¹ dµy. H×nh 41.3. Khay dông cô röa d¹ dµy 73
  • B¶ng 41.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô röa d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch 3 So¹n c¸c dông cô trªn kh¨n: - èng th«ng dïng röa d¹ dµy gäi lµ tube faucher - K×m më miÖng - G¹c miÕng - Ly ®ùng n−íc uèng ®−îc - B¬m tiªm 50ml hoÆc èng b¬m hót 4 So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Bån h¹t ®Ëu - Kh¨n b«ng - TÊm cao su - G¨ng tay s¹ch - X« ®ùng n−íc röa (dung dÞch röa tuú theo y lÖnh) - Ca móc n−íc - X« ®ùng n−íc ch¶y ra - ¸o choµng nilon - B¨ng d¸n - GiÊy lãt - èng nghe - GiÊy thö - èng nghiÖm nÕu cÇnTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc74
  • B¶ng 41.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng röa d¹ dµyStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chÈn cÇn ®¹t1 B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, bÖnh hîp t¸c thÊu hiÓu2 T− thÕ ng−êi bÖnh n»m ®Çu T− thÕ gióp viÖc ®Æt èng N»m ®Çu cao 30o- 45o cao, mÆt nghiªng mét bªn th«ng qua mòi hÇu dÔ dµng3 Tr¶i nylon vµ kh¨n b«ng Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi TÊm nylon vµ kh¨n cã choµng tr−íc ngùc ng−êi tr¸nh bÞ dÝnh chÊt tiÕt thÓ høng chÊt tiÕt nÕu bÖnh cã v−¬ng v·i ra ngoµi4 §Æt bån h¹t ®Ëu Høng dÞch ch¶y ra §Æt bån h¹t ®Ëu c¹nh m¸5 Th¸o r¨ng gi¶ nÕu cã Trong qu¸ tr×nh röa cã thÓ lµm r¨ng gi¶ rít vµo hÇu6 §Æt x« n−íc Chøa n−íc röa ra §Æt n¬i thuËn tiÖn (lãt giÊy nÕu ®Ó d−íi ®Êt)7 Ng−êi ®iÒu d−ìng mÆc ¸o B¶o vÖ cho ng−êi ®iÒu d−ìng choµng nylon tr¸nh dÝnh c¸c chÊt dÞch trong d¹ dµy8 Mang g¨ng tay s¹ch Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm Röa tay nhanh9 §o èng th«ng: tõ miÖng ®Õn X¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®é dµi tõ Kh«ng ®−îc ch¹m èng d¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn d−íi mòi ®Õn t©m vÞ th«ng trªn ng−êi bÖnh mòi øc trong khi ®o èng10 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo nhá Nh¾c nhí vÞ trÝ ®· ®o Dïng miÕng b¨ng keo nhá d¸n quanh èng n¬i vÞ trÝ võa ®o11 Dïng kÑp më miÖng ng−êi NÕu ng−êi bÖnh kh«ng §éng viªn khuyÕn bÖnh hîp t¸c khÝch ng−êi bÖnh, nÕu kh«ng ®−îc míi dïng kÒm më miÖng12 Lµm tr¬n èng th«ng b»ng §Æt èng th«ng dÔ dµng qua Lµm tr¬n èng, vÈy cho n−íc miÖng vµo ®Õn hÇu r¸o n−íc ë ®Çu èng, cã thÓ dïng chÊt tr¬n tan trong n−íc13 §−a èng th«ng qua miÖng H¹n chÕ sù tæn th−¬ng niªm §¨t èng vµo b»ng víi ®Õn ng· 3 hÇu häng, b¶o m¹c thùc qu¶n trong khi kho¶ng c¸ch ®o tõ mòi ng−êi bÖnh nuèt ®Æt èng ®Õn tr¸i tai 75
  • 14 TiÕp tôc ®−a èng vµo theo H¹n chÕ tæn th−¬ng niªm §Æt theo nhÞp nuèt cña ®éng t¸c nuèt cña ng−êi m¹c thùc qu¶n ng−êi bÖnh bÖnh, ®Èy nhÑ nhµng tíÝ vÞ trÝ lµm dÊu 15 KiÓm tra èng th«ng: X¸c ®Þnh chÝnh x¸c èng KiÓm tra tõng c¸ch th«ng vµo ®óng trong d¹ dµy mét, c¸ch rót dÞch thö - Hót dÞch vÞ, thö b»ng trªn giÊy thö lµ c¸ch tèt giÊy qïi. nhÊt ®Ó x¸c ®Þnh èng - Nghe h¬i vïng th−îng vÞ. cã vµo ®óng trong d¹ dµy ch−a 16 Dïng b¨ng keo cè ®Þnh èng Tr¸nh sót èng ra ngoµi Dïng b¨ng keo cè ®Þnh èng ë khoÐ miÖng ng−êi bÖnh 17 §Ó ng−êi bÖnh n»m ®Çu thÊp Gióp dÞch ch¶y ra dÔ dµng N»m ®Çu thÊp kho¶ng trong khi röa theo träng lùc 150 18 §æ n−íc vµo phÔu mçi lÇn tõ Röa ®Õn khi n−íc ra trong Cho n−íc vµo chó ý khi 300ml - 500ml råi cho dÞch cßn mét Ýt n−íc trong ch¶y ra phÔu h¹ nhanh xuèng cho dÞch ch¶y ra (theo nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau) 19 LÊy dÞch d¹ dµy gëi xÐt T×m chÊt g©y ngé ®éc Nªn lÊy dÞch d¹ dµy lóc nghiÖm nÕu cÇn rót ra lÇn ®Çu tiªn 20 Trong lóc röa ph¶i lu«n l−u ý Theo dâi c¸c ph¶n øng cña Lu«n quan s¸t s¾c mÆt t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh ng−êi bÖnh gióp ph¸t hiÖn ng−êi bÖnh, ®Æc biÖt lµ c¸c tai biÕn x¶y ra nh÷ng tr−êng hîp ngé ®éc thuèc rÇy hoÆc chloroquine 21 Khi röa xong, rót èng: bÎ gËp Tr¸nh dÞch trong èng th«ng CÇm gän gµng tr¸nh èng vµi ®o¹n vµ rót tõ tõ ra r¬i vµo hÇu ®Ó chÊt tiÕt r¬i v·i ra ngoµi 22 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng Ng−êi bÖnh sÏ cã c¶m gi¸c §éng t¸c ©n cÇn khã chÞu trong miÖng 23 Dän dÑp dông cô, gióp ng−êi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Dïng kh¨n choµng qua bÖnh tiÖn nghi ngùc lau mòi miÖng ng−êi bÖnh 24 Ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc lªn phßng xÐt nghiÖm (nÕu bÖnh ®· lµm cÇn).76
  • B¶ng 41.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng röa d¹ dµy Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 KiÓm tra dông cô ®Çy ®ñ 2 B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 3 t− thÕ ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao, mÆt nghiªng mét bªn 4 Tr¶i nylon vµ kh¨n b«ng choµng tr−íc ngùc ng−êi bÖnh 5 §Æt bån h¹t ®Ëu d−íi c»m ng−êi bÖnh 6 Th¸o r¨ng gi¶ nÕu cã 7 §Æt x« høng n−íc n¬i thuËn tiÖn (lãt giÊy nÕu ®Ó d−íi ®Êt) 8 Ng−êi ®iÒu d−ìng mÆc aã choµng nylon 9 Mang g¨ng tay s¹ch10 §o èng th«ng: tõ miÖng ®Õn d¸i tai, tõ tr¸i tai ®Õn d−íi mòi øc11 Lµm dÊu b»ng b¨ng keo nhá12 Dïng kÑp më miÖng ng−êi bÖnh (nÕu cÇn)13 Lµm tr¬n èng th«ng b»ng n−íc14 §−a èng th«ng qua miÖng ®Õn ng· 3 hÇu häng, b¶o ng−êi bÖnh nuèt15 KiÓm tra xem èng cã cuén trong miÖng kh«ng16 TiÕp tôc ®−a èng vµo theo ®éng t¸c nuèt cña ng−êi bÖnh, ®Èy nhÑ nhµng tíi vÞ trÝ lµm dÊu17 KiÓm tra èng th«ng: - Hót dÞch vÞ, thö b»ng giÊy qïi - Nghe h¬i vïng th−îng vÞ18 Dïng b¨ng keo cè ®Þnh èng ë khoÐ miÖng ng−êi bÖnh19 Ng−êi bÖnh n»m ®Çu thÊp kho¶ng 15020 N−íc vµo phÔu mçi lÇn tõ 300-500ml, khi cßn mét Ýt n−íc trong phÔu h¹ nhanh xuèng cho dÞch ch¶y ra (theo nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau)21 NÕu cÇn xÐt nghiÖm nªn lÊy dÞch d¹ dµy rót ra lÇn ®Çu22 TiÕp tôc röa nhiÒu lÇn cho ®Õn khi s¹ch23 Trong lóc röa ph¶i lu«n quan s¸t s¾c mÆt ng−êi bÖnh24 Khi röa xong, rót èng: bÎ gËp èng vµi ®o¹n vµ rót tõ tõ ra25 Cho ng−êi bÖnh sóc miÖng26 Th¸o g¨ng tay27 Dän dÑp dông cô, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi28 Ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm (nÕu cÇn).Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 77
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸Khoanh trßn tr−íc c©u ®óng nhÊt:1. Dông cô th−êng dïng ®Ó röa d¹ dµy lµ: A. èng levine B. èng nÐlaton C. èng faucher D. èng foley E. TÊt c¶ c¸c lo¹i èng trªn2. Röa d¹ dµy ¸p dông trong tr−êng hîp: A. Ng−êi bÖnh bÞ ngé ®éc qu¸ 6 giê B. Ng−êi bÖnh bÞ nÊc côc nhiÒu C. Ng−êi bÖnh bÞ t¸o bãn l©u ngµy D. Ng−êi bÖnh bÞ ngé ®éc acid hoÆc base qu¸ m¹nh E. Tr−íc khi phÉu thuËt d¹ dµy3. Khi röa d¹ dµy, phÔu chøa n−íc ph¶i c¸ch d¹ dµy ng−êi bÖnh kho¶ng: A. 5cm-10cm B. 15cm-20cm C. 25cm-30cm D. 35cm-40cm E. 45cm-50cm4. Khi röa d¹ dµy, ta cÇn: A. Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao kho¶ng 450 B. Cho thËt nhiÒu n−íc vµo d¹ dµy C. Dïng dung dÞch röa tuú ý D. Röa cho ®Õn khi dÞch d¹ dµy bít ®ôc E. Röa cho ®Õn khi dÞch d¹ dµy trë nªn trong, kh«ng cßn mïi cña chÊt g©y ®éc5. Khi ng−êi bÖnh ngé ®éc thuèc trõ s©u, ®iÒu d−ìng cÇn: A. Röa d¹ dµy thËt nhanh B. Röa b»ng bÊt kú dung dÞch g× C. TruyÒn tÜnh m¹ch bÊt kú dung dÞch g×78
  • D. Ph¶i röa cÈn thËn vµ cã sù hiÖn diÖn cña b¸c sÜ E. TÊt c¶ ®Òu ®óng6. Môc ®Ých röa d¹ dµy A. Lo¹i trõ c¸c chÊt ø ®äng trong d¹ dµy B. Lo¹i trõ chÊt ®éc g©y kÝch thÝch d¹ dµy C. Gi¶m ch−íng bông D. A, B ®óng E. A, B, C ®óng7. Chèng chØ ®Þnh cña röa d¹ dµy: A. Tæn th−¬ng thùc qu¶n do bÞ pháng B. D·n tÜnh m¹ch thùc qu¶n do bÖnh lý (x¬ gan, t¨ng ¸p lùc tÜnh m¹ch cöa) C. N«n ãi liªn tôc D. A, B ®óng E. A, B, C ®óng8. Khi röa d¹ dµy xong cÇn ghi vµo hå s¬: A. Thêi gian röa B. Sè l−îng dÞch röa, lo¹i dung dÞch C. TÝnh chÊt dÞch ch¶y ra D. Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã E. TÊt c¶ ®Òu ®óngPh©n biÖt ®óng (§), sai (S)9. Cã thÓ dïng tube levine ®Ó röa d¹ dµy ®èi víi tr−êng hîp ng−êi bÖnh h«n mª.10. ¸p dông nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau ®Ó röa d¹ dµy.§¸p ¸n: 1.C 2.E 3.B 4.E 5.D 6.E 7.E 8.E 9. § 10. § 79
  • Bµi 42 QU¶N Lý NG¦êI BÖNH THôT TH¸O Môc tiªu 1. Nh¾c l¹i gi¶i phÉu sinh lý cña khung ®¹i trµng. 2. KÓ c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt qua ®−êng ruét. 3. Tr×nh bµy môc ®Ých vµ chØ ®Þnh cña viÖc thôt dung dÞch vµo khung ®¹i trµng. 4. KÓ c¸c ph−¬ng ph¸p thôt. 5. KÓ tªn c¸c läai dung dÞch vµ c«ng dông dïng ®Ó thôt. 5. Tr×nh bµy chØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh khi thôt th¸o. 6. X©y dùng ®−îc qui tr×nh ®iÒu d−ìng ch¨m sãc ng−êi bÖnh thôt th¸o.1. §¹i c−¬ng1.1. Nh¾c l¹i gi¶i phÉu sinh lý HÇu hÕt thøc ¨n ®Òu ®−îc hÊp thu ë ruét non. §¹i trµng hÊp thu chÝnh lµ n−íc. Ph©n cã träng l−îng trung b×nh 100-150g, ®−îc bµi tiÕt sau b÷a ¨n tõ24-48 giê, nÕu gi÷ l¹i l©u ë ®¹i trµng ph©n bÞ hÊp thu n−íc trë nªn cøng h¬n vµkhã ®i ®¹i tiÖn dÉn ®Õn t¸o bãn, nÕu kÐo dµi l©u ngµy h¬n ph©n cã thÓ kh« cøngl¹i gäi lµ sái ph©n. HËu m«n cã 2 c¬: c¬ th¾t tr¬n ë bªn trong, c¬ th¾t v©n ë bªn ngoµi co th¾ttheo ý muèn chÞu ¶nh h−ëng cña vá n·o cã thÓ nhÞn ®i ®¹i tiÖn. Trùc trµng: kÝch th−íc thay ®æi tuú theo tuæi: − TrÎ s¬ sinh: 2,5-3,8 cm. − TrÎ 1-6 tuæi: 5 cm − 6-10 tuæi: 7,5 cm − >10 tuæi: 10 cm − Ng−êi lín: 12-15 cm80
  • 1.2. YÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn bµi tiÕt qua ®−êng ruét:1.2.1. Tuæi − CÊu tróc gi¶i phÉu d¹ dµy, ruét kh¸c nhau theo tuæi. − ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt men ®−êng tiªu hãa: gi¶m theo tuæi. − Sù kiÓm so¸t c¬ th¾t c¬ vßng hËu m«n còng gi¶m theo tuæi.1.2.2. ChÕ ®é ¨n − Nh÷ng thøc ¨n cã nhiÒu chÊt x¬, sîi nh−: m¨ng, ngò cèc, khoai lang, ®u ®ñ, chuèi, thanh long lµm t¨ng thÓ tÝch ph©n dÉn tíi t¨ng nhu ®éng ruét. − Mét sè thøc ¨n sinh h¬i trong ruét: b«ng c¶i, ®Ëu, hµnh lµm kÝch thÝch ruét dÉn tíi t¨ng häat ®éng ruét. − Men lactose: gióp tiªu hãa s÷a, mét sè ng−êi do thiÕu men nµy nªn kh«ng hÊp thu ®−îc s÷a.1.2.3. L−îng dÞch ®−a vµo c¬ thÓ ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh chÊt ph©n, uèng n−íc nhiÒu lµm mÒm ph©n.1.2.4. Ho¹t ®éng thÓ chÊt − VËn ®éng c¬ vïng chËu lµm t¨ng ¸p lùc æ bông, kÝch thÝch nhu ®éng ruét dÉn tíi dÔ ®i ®¹i tiÖn. − Ng−êi bÖnh n»m l©u, gi¶m nhu ®éng ruét g©y t¸o bãn. − BÖnh bÞ tæn th−¬ng thÇn kinh kh«ng kiÓm so¸t c¬ vïng hËu m«n.1.2.5. T©m lý − Lo l¾ng, håi hép, stress t¨ng xung ®éng thÇn kinh tù ®éng, lµm t¨ng nhu ®éng ruét. − Ng−êi bÖnh trÇm c¶m, hÖ thèng thÇn kinh tù ®éng gi¶m g©y gi¶m nhu ®éng ruét.1.2.6. Thãi quen c¸ nh©n − Mçi ng−êi ®Òu cã thãi quen ®i ®¹i tiÖn vµo giê giÊc kh¸c nhau, nªn tËp thãi quen ®i ®¹i tiÖn (mçi buæi s¸ng). − Do ¶nh h−ëng cña c«ng viÖc, sinh ho¹t trong cuéc sèng lµm thay ®æi thêi khãa biÓu dÉn ®Õn t¸o bãn.1.2.7. §au − B×nh th−êng khi ®i ®¹i tiÖn kh«ng cã c¶m gi¸c ®au. 81
  • − Mét sè ng−êi bÖnh bÞ trÜ, phÉu thuËt vïng hËu m«n trùc trµng, bông, c¾t tÇng sinh m«n th−êng ng−êi bÖnh hay nhÞn ®i ®¹i tiÖn v× øc chÕ vÒ thÇn kinh lµm ng−êi bÖnh kh«ng d¸m ®i ®¹i tiÖn.1.2.8. Cã thai: do vÞ trÝ cña thai nhi lµm t¨ng ¸p lùc chÌn Ðp lªn trùc trµng g©yt¸o bãn th−êng x¶y ra ë 3 th¸ng cuèi cña thai kú.1.2.9. PhÉu thuËt vïng bông: hay cã g©y mª g©y gi·n c¬, liÖt ruét th−êng kÐodµi 2-3 ngµy sau.1.2.10. Dïng thuèc cã c¸c t¸c dông chÝnh, phô sau − Thuèc gi¶m co th¾t: víi liÒu cao cã thÓ g©y mÊt ph¶n x¹ ®i tiªu nªn th−êng dÔ g©y t¸o bãn. − Thuèc tr¸ng niªm m¹c d¹ dµy (cã nh«m, ®Êt sÐt) khi dïng dÔ g©y cho ng−êi bÖnh bãn. − Dïng thuèc gi¶m ®au cã ¸ phiÖn g©y gi¶m nhu ®éng ruét ®−a ®Õn t×nh tr¹ng dÔ t¸o bãn. − Thuèc t¨ng nhu ®éng ruét: thuèc nhuËn trµng vµ thuèc xæ. − Thuèc kh¸ng sinh sö dông l©u ngµy lµm tiªu diÖt vi trïng céng sinh ë ruét tiªu ch¶y.1.3. Rèi lo¹n sinh lý bµi tiÕt1.3.1. T¸o bãn − Lµ triÖu chøng, kh«ng ph¶i lµ mét bÖnh lý, do gi¶m nhu ®éng ruét, mËt ®é ph©n cøng, kh« lµm ®au khi ®i ®¹i tiÖn, th−êng x¶y ra ë ng−êi nhÞn ®i ®¹i tiÖn, hay ®i ®¹i tiÖn kh«ng ®óng giê, Ýt vËn ®éng, dinh d−ìng thiÕu chÊt x¬, vµ n−íc. − Thêi gian kh«ng ®i ®¹i tiÖn kÐo dµi 3-4 ngµy, tÝnh chÊt ph©n: kh«, cøng. − HoÆc do bÖnh lý: cã khèi u ë ruét, tæn th−¬ng thÇn kinh. − HËu qu¶ g©y khã chÞu, c¸u g¾t, ®«i khi kÌm theo sèt, ®Çy bông, l−ìi bÈn, ¨n kh«ng ngon miÖng...1.3.2. Sái ph©n − Do t¸o bãn ®Ó qu¸ l©u, ph©n mÊt n−íc, trë nªn cøng thµnh côc sái, g©y ®au bông, khã chÞu cã c¸c hËu qu¶ cña bãn nh−ng ë møc ®é n¨ng h¬n vµ ®«i khi sái ph©n còng lµ nguyªn nh©n g©y ra t¾c ruét.1.3.3. Tiªu láng − Rèi lo¹n hÊp thu: sè l−îng n−íc trong ph©n t¨ng do rèi lo¹n hÊp thu ®−êng tiªu hãa hay do nhiÔm trïng.82
  • 1.3.4. §¹i tiÖn kh«ng kiÓm so¸t ®−îc Do tæn th−¬ng t¹i c¬ vßng hËu m«n hay do yÕu tè thÇn kinh lµm mÊt sùkiÓm so¸t c¬ vßng (cét sèng L4-L5). − Ng−êi bÖnh mÊt n−íc qu¸ l©u, suy kiÖt. − Ng−êi bÖnh t©m thÇn. − §Çy h¬i ch−íng bông: sau mæ do ¶nh h−ëng cña thuèc mª hay do thøc ¨n.2. Thôt (Lavement) (Enema) Thôt lµ cho mét l−îng dÞch vµo ruét theo ®−êng trùc trµng.2.1. Môc ®Ých Tïy theo sè l−îng n−íc, lo¹i dung dÞch, thêi gian l−u gi÷, thôt cã môc ®Ýchkh¸c nhau. − Gi¶i ¸p: tèng ph©n, h¬i ra ngoµi. − KÝch thÝch c¬ tr¬n, lµm t¨ng nhu ®éng ruét, lµm s¹ch ruét. − Lµm s¹ch ®¹i trµng. − Thôt thuèc ®iÒu trÞ. − ChÈn ®o¸n: thôt cã chÊt c¶n quang. − TËp thãi quen bµi tiÕt ph©n ®óng giê.2.2. ChØ ®Þnh − T¸o bãn l©u ngµy. − Ch−íng h¬i vïng bông d−íi. − ChuÈn bÞ phÉu thuËt ®−êng tiªu hãa, tr−íc khi chôp ®¹i trµng cã chuÈn bÞ. − Gi¶i ®éc: ngé ®éc ®−êng tiªu hãa sau 6 giê. − TËp thãi quen ®i ®¹i tiÖn ®óng giê cho ng−êi bÖnh cã hËu m«n nh©n t¹o vÜnh viÔn.2.3. Chèng chØ ®Þnh − §au bông kh«ng râ nguyªn nh©n. − §au bông kÌm sèt. − T¾c ruét, thñng ruét, viªm phóc m¹c. − ChÊn th−¬ng vïng bông. 83
  • 2.4. C¸c ph−¬ng ph¸p thôt2.4.1. Thôt th¸o: Lµ cho 1 l−îng n−íc vµo khung ®¹i trµng qua lç hËu m«n vµ cè g¾ng gi÷n−íc l¹i trong ®¹i trµng mét kho¶ng thêi gian ®Ó ph©n mÒm vµ dÔ dµng tèngxuÊt hÕt ra ngoµi lµm s¹ch ph©n ë khung ®¹i trµng víi môc ®Ých: − Gi¶i quyÕt bãn, t¾c nghÏn ph©n. − Lµm s¹ch ruét chuÈn bÞ tr−íc phÉu thuËt. − Lµm s¹ch ruét ®Ó nhËn d¹ng h×nh d¸ng niªm m¹c ruét khi chôp X-quang. − L−îng dÞch cho vµo tèi ®a ë ng−êi lín: 500ml-1000ml vµ ë trÎ em 150ml-250ml. ChØ ®Þnh: − Tr−íc mæ. − T¸o bãn. − Tr−íc chôp c¶n quang, néi soi. − Lµm trung hßa NH3 b»ng acid lactic trong ®iÒu trÞ h«n mª gan. Chèng chØ ®Þnh: − Tæn th−¬ng niªm m¹c ruét. − Th−¬ng hµn, viªm ruét thõa cÊp, t¾c ruét, lång ruét. − §au bông ch−a râ nguyªn nh©n.2.4.2. Thôt gi÷: Cho 1 l−îng dÞch vµo Ýt h¬n (200–300cc) víi tèc ®é chËm ®Ó niªm m¹c ruéthÊp thu ®−îc. Môc ®Ých: − Thôt chÊt dÇu: 150–200 ml ®èi víi ng−êi lín: chÊt dÇu lµm tr¬n ph©n vµ kÝch thÝch nhu ®éng ruét dÔ tèng xuÊt ph©n ra ngoµi. − Thôt ®iÒu trÞ: thôt thuèc theo y lÖnh, cho thuèc vµo dung dÞch thôt ®Ó hÊp thu qua trùc trµng: anthelmintic enemas diÖt ký sinh trïng ®−êng ruét. − Thôt thøc ¨n nu«i d−ìng qua ®−êng trùc trµng (hiÕm gÆp).2.4.3. Thôt röa ®¹i trµng (Wash out) Ýt khi dïng cho ng−êi lín, l−îng n−íc thôt kho¶ng 100–200ml/th−êngdïng cho trÎ nhá, ¸p dông nguyªn t¾c b×nh th«ng nhau, dung dÞch ®−îc b¬mvµo trùc trµng vµ ®¹i trµng sigma sau ®ã h¹ xuèng cho dÞch ch¶y ra lÆp l¹i nh−vËy 5–6 lÇn ®Ó cho c¸c chÊt ph©n, chÊt dÞch theo n−íc ch¶y ra. Dïng trong tr−êng hîp nhiÔm trïng, gióp kÝch thÝch nhu ®éng ruét, gi¶mch−íng h¬i.84
  • 2.5. Dung dÞch th−êng dïng ®Ó thôt th¸o cho ng−êi lín Dung DÞch Sè T¸c Dông Thêi ¶nh H−ëng – L−îng Gian HËu Qu¶DD nh−îc tr−¬ng 0,5-1lÝt T¨ng nhu ®éng 15 DÞch vµ chÊt ®iÖn ruét phót gi¶i cã thÓ mÊt c©nN−íc s¹ch ®èi Lµm mÒm ph©nDD ®¼ng tr−¬ng 0,5-1lÝt Nh− trªn 15 MÊt dÞch vµ ®iÖn(Normal Saline) phót gi¶i, gi÷ muèiN−íc Savon 3- 0,5-1lÝt Nh− trªn 10-15 Niªm ruét bÞ kÝch5ml/1lÝt n−íc phót thÝch cã thÓ g©y tæn KÝch thÝch niªm th−¬ng. ruétDung dÞch −u 70- 5-10 Gi÷ muèitr−¬ng 130ml phótDÇu (mineral 150- MÒm ph©n, 30 Tr¬n niªm m¹c ruétolive, cottoned oil) 200ml tr¬n ruét phótParafin, Glycerin − Dung dÞch MGW (30ml Magnesium, 60ml Glycerin, 90ml Warm water) th−êng dïng ë ng−êi bÖnh ch−íng h¬i ë bông. − Sè l−îng dung dÞch thôt thay ®æi tuú theo tuæi: + TrÎ s¬ sinh: 150–250 ml + 1–6 tuæi: 250–350ml + 6–10 tuæi: 300–500ml + Thanh thiÕu niªn: 500–750ml + Ng−êi lín: 750–1000ml − NhiÖt ®é dung dÞch thÝch hîp lµ b»ng nhiÖt ®é c¬ thÓ 37–400C.2.6. C¸c vÊn ®Ò liªn quan − ChuÈn bÞ t©m lý thËt tèt ®Ó ng−êi bÖnh hîp t¸c. − Gi÷ kÝn ®¸o cho ng−êi bÖnh. − T− thÕ n»m nghiªng tr¸i nÕu ng−êi bÖnh cßn kh¶ n¨ng gi÷ n−íc ®−îc. − N»m ngöa trªn bån tiªu khi ng−êi bÖnh liÖt c¬ vßng hËu m«n. − ¸p lùc thôt: bèc thôt c¸ch gi−êng: + Ng−êi giµ: 20–30 cm + Ng−êi tr−ëng thµnh: 30–40 cm + TrÎ nhá: 10–25 cm 85
  • − Khi thôt sö dông canuyn rectal trªn ng−êi bÖnh gi÷ n−íc ®−îc, ng−êi bÖnh kh«ng gi÷ n−íc ®−îc th× dïng èng th«ng rectal (sonde rectal) ®Ó lµm s¹ch khung ®¹i trµng. − Sonde rectal: + Ng−êi lín: 22 – 30 Fr, ®−a vµo s©u 7 – 10 cm. + TrÎ em >1 tuæi: 12 – 18 Fr, ®−a vµo 4 cm. + TrÎ em >6 tuæi: 12 – 18 Fr, ®−a vµo 5 cm. + TrÎ s¬ sinh: 6 – 8 Fr ®−a vµo 2,5 – 3,5 cm.3. Qui tr×nh3.1. NhËn ®Þnh − Tuæi, t©m thÇn. − Kh¶ n¨ng co th¾t cña c¬ vßng hËu m«n (liªn quan chÈn ®o¸n bÖnh). − Thêi gian cuèi cïng khi ®i ®¹i tiÖn ®−îc. − T×nh tr¹ng cña vïng bông: cã c¨ng ch−íng kh«ng? − Tæng tr¹ng ng−êi bÖnh: cã liÖt kh«ng, tuæi t¸c, c¶m gi¸c ®au khi ®i ®¹i tiÖn? Cã sèt? NhÞp thë? Nhu ®éng ruét? − Th¨m kh¸m: gâ, nghe, sê. − Th¨m kh¸m trùc trµng: t×m tæn th−¬ng, sái ph©n.3.2. ChÈn ®o¸n − Ch−íng h¬i ë vïng bông do liÖt ruét sau mæ. − Bãn do n»m l©u (hay bÖnh lý kÌm theo). − Cã sái ph©n do thãi quen ®i ®¹i tiÖn thay ®æi hay do thiÕu n−íc. − Ng−êi bÖnh chuÈn bÞ phÉu thuËt vïng bông.3.3. LËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn3.3.1. Gi¶m ch−íng h¬i vïng bông − Gióp ng−êi bÖnh xoay trë, tèt nhÊt cho ngåi dËy ch©n thßng xuèng gi−êng. − TËp vËn ®éng c¬ vïng bông nÕu ®−îc. − Hái ng−êi bÖnh vÒ chÕ ®é ¨n: gi¶m thøc ¨n sinh h¬i. − §Æt sonde rectal ®Ó gi¶i ¸p. − Thôt dung dÞch gi¶m h¬i ch−íng h¬i (MGV) theo y lÖnh. − Th¨m kh¸m vïng bông: cã nhu ®éng ruét kh«ng? − Theo dâi nhÞp thë, c¶m gi¸c cña ng−êi bÖnh. − Theo dâi tÝnh chÊt ph©n, xÐt nghiÖm nÕu thÊy bÊt th−êng.86
  • L−îng gi¸: − §o vßng bông cã gi¶m. − Ng−êi bÖnh dÔ chÞu kh«ng cã dÊu hiÖu khã thë, nhÞp thë trë vÒ b×nh th−êng.3.3.2. Can thiÖp khi t×nh tr¹ng bãn − Xoa vïng bông kÝch thÝch nhu ®éng ruét theo khung ®¹i trµng tõ ph¶i qua tr¸i. − Cho ng−êi bÖnh tËp vËn ®éng c¬ vïng bông (®Ó 2 tay lªn bông) tËp thë b»ng bông. − H−íng dÉn ¨n theo chÕ ®é ¨n bÖnh lý, t¨ng l−îng chÊt x¬, t¨ng l−îng n−íc nÕu ®−îc. − Gi¶i quyÕt nh÷ng yÕu tè t©m lý: l¹ chç, ®au trong c¬ thÓ. − T¹o m«i tr−êng kÝn ®¸o, tiÖn nghi khi ®¹i tiÖn. − Thùc hiÖn thuèc nhuËn trµng (theo y lÖnh). − Thôt th¸o nÕu c¸c biÖn ph¸p trªn kh«ng hiÖu qu¶. − Theo dâi tÝnh chÊt ph©n, tæng tr¹ng ng−êi bÖnh, t×nh tr¹ng bông. L−îng gi¸: ng−êi bÖnh ®i ®¹i tiÖn ®−îc: ph©n mÒm.3.3.3. Ng−êi bÖnh cã sái ph©n: gi¶i quyÕt sái ph©n − Th¨m kh¸m trùc trµng: mang g¨ng tay thoa dÇu nhên lÊy sái ph©n, tr¸nh cè g¨ng cã thÓ g©y tæn th−¬ng niªm m¹c trùc trµng. − Thôt dÇu vµ thôt th¸o nÒu cÇn. − Gi¸o dôc ng−êi bÖnh chÕ ®é ¨n, c¸ch sinh ho¹t. − TËp thãi quen ®i ®¹i tiÖn ®óng giê.3.3.4. ChuÈn bÞ phÉu thuËt hay bÞ nhiÔm ®éc: lµm s¹ch khung ®¹i trµng.H−íng dÉn ng−êi bÖnh ¨n nhÑ ngµy h«m tr−íc, tr¸nh nh÷ng thøc ¨n sinh h¬i.3.3.5. Thôt víi n−íc s¹ch (n−íc muèi sinh lý) vµo ngµy h«m tr−íc khi phÉu thuËt − Theo dâi tÝnh chÊt ph©n. − Quan s¸t dÞch ch¶y ra: ®Õn n−íc trong. − DÆn ng−êi bÖnh nhÞn ¨n nÕu cÇn. L−îng gi¸: + N−íc thôt th¸o ra ®Õn khi trong. + VÕt mæ kh«ng bÞ nhiÔm trïng. 87
  • Bµi 43 Kü THUËT THôT TH¸O Môc tiªu 1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña thôt th¸o. 2. M« t¶ vµ thùc hiÖn ®−îc kü thuËt thôt th¸o ®óng c¸ch. 3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong kü thuËt thôt th¸o ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých B¬m n−íc hay nh÷ng dung dÞch kh¸c vµo trùc trµng vµ ruét giµ víi môc®Ých kÝch thÝch nh÷ng nhu ®éng cña ruét ®Ó tèng ph©n ra ngoµi dÔ dµng.2. ChØ ®Þnh – chèng chØ ®Þnh2.1. ChØ ®Þnh − T¸o bãn. − Tr−íc khi gi¶i phÉu cã g©y mª hay gi¶i phÉu ®−êng tiªu hãa. − Tr−íc khi thôt chÊt c¶n quang vµo ruét. − Tr−íc khi cho thuèc hay thøc ¨n vµo ruét. − Tr−íc khi sinh. − Tr−íc khi soi trùc trµng.2.2. Chèng chØ ®Þnh − BÖnh th−¬ng hµn. − Viªm ruét thõa. − B¸n t¾c ruét, t¾c ruét hay xo¾n ruét.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh: t¸o bãn, bÖnh lý vÒ ®−êng tiªu ho¸ d−íi, khèi u trong æ bông.88
  • − T×nh tr¹ng tri gi¸c: tØnh, h«n mª, ph¶n x¹ c¬ vßng liÖt hay kh«ng. − C¶m gi¸c ®au tøc vïng bông, tÝnh chÊt ph©n.4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh biÕt viÖc m×nh lµm ®Ó hä yªn t©m. − T− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp. NÕu ng−êi bÖnh nÆng cÇn cã ng−êi trî gióp.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − Nh÷ng dông cô kh¸c tr¶ vÒ chç cò: b×nh phong, trô treo.6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê thôt th¸o. − Dung dÞch dïng ®Ó thôt, sè l−îng vµ nhiÖt ®é. − KÕt qu¶ cña thôt th¸o vµ sù quan s¸t ph©n. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn. H×nh 43.1. Kü thuËt thôt th¸o7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − N−íc kh«ng ch¶y vµo ruét, kiÓm so¸t l¹i canule hoÆc èng th«ng. − Trong lóc cho n−íc vµo, nÕu ng−êi bÖnh kªu ®au bông hoÆc muèn ®i ®¹i tiÖn th× ng−ng ngay kh«ng cho ch¶y tiÕp tôc, khi c¸c dÊu chøng trªn gi¶m bít, tiÕp tôc cho n−íc ch¶y vµo víi ¸p lùc nhÑ h¬n lóc ®Çu. − Bock ®Ó c¸ch mÆt gi−êng kho¶ng 40 cm ®Ó gi¶m bít ¸p lùc vµ khã chÞu cho ng−êi bÖnh. − Khuyªn ng−êi bÖnh gi÷ n−íc trong ruét cµng l©u cµng tèt, Ýt nhÊt lµ 15 phót sau. − NhiÖt ®é cña dung dÞch thôt kho¶ng 37–400C ®Ó tr¸nh kÝch thÝch nhu ®éng ruét. 89
  • H×nh 43.2. Khay ®ùng dông cô thôt th¸o B¶ng 43.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n th¶o dông cô thôt th¸o Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - Bock laveur, khãa èng l¹i, quÊn gän d©y dÉn vµo block - Cho dung dịch thôt theo y lÖnh vµo bock, nhiÖt ®é kho¶ng 37-40 ®é, sè l−îng 500-1000ml 3 - G¹c miÕng - ChÊt tr¬n - Canule Rectal (ng−êi bÖnh c¬ vßng tù chñ) - Sonde Rectal vµ èng nèi (ng−êi bÖnh c¬ vßng kh«ng tù chñ) So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - G¨ng tay s¹ch - Bon h¹t ®Ëu - Men ®¾p 4 - TÊm cao su - B« trßn cã n¾p (kh¨n) ®Ëy kÝn - GiÊy vÖ sinh - Trô treo - B×nh phongTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc90
  • B¶ng 43.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng thôt th¸o trªn ng−êi bÖnh cã c¬ vßng tù chñStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t1 B¸o gi¶i thÝch ng−êi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, vµ hîp t¸c thÊu hiÓu2 Che b×nh phong Ng−êi bÖnh yªn t©m, vµ Gi÷ cho ng−êi bÖnh hîp t¸c ®−îc kÝn ®¸o3 Tr¶i v¶i cao su d−íi m«ng ng−êi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn §éng t¸c gän gµng bÖnh, phñ v¶i ®¾p nghi, s¹ch sÏ, kÝn ®¸o vµ gi÷ an toµn cho ng−êi bÖnh4 Béc lé m«ng ng−êi bÖnh ra Thùc hiÖn kü thuËt ®−îc ChØ ®Ó lé vïng hËu dÔ dµng m«n5 Cho ng−êi bÖnh n»m nghiªng tr¸i Theo t− thÕ gi¶i phÉu Ng−êi bÖnh n»m t− s¸t mÐp gi−êng thÕ an toµn vµ tiÖn nghi6 Treo bock c¸ch mÆt gi−êng 45cm ¸p lùc dÞch ch¶y m¹nh Bock thôt kh«ng qu¸ sÏ g©y kÝch thÝch nhu ®−îc treo cao qu¸ vÞ ®éng ruét trÝ hËu m«n cña ng−êi bÖnh 45cm7 Mang g¨ng tay s¹ch Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm G¨ng tay võa víi kÝch cì cña bµn tay8 L¾p canule rectal vµo d©y cao su Ng−êi bÖnh gi÷ n−íc D©y c©u dÉn ph¶i cã ®−îc bé kho¸ vµ g¾n võa víi canule ®Ó tr¸nh g©y rß rØ n−íc ra ngoµi9 Thoa tr¬n: 2/3 Canule Tr¸nh tæn th−¬ng niªm Thoa tõ ®Çu cña m¹c hËu m«n – trùc trµng canule lªn ®Õn th©n, tr¸nh bÝt c¸c lç cña canule10 §uæi khÝ Tr¸nh khÝch thÝch nhu §uæi khÝ vµo bån h¹t ®éng ruét do khÝ l¹nh ®Ëu ®Õn khi hÕt dßng trong lßng èng n−íc l¹nh11 §−a canule vµo hËu m«n s©u Theo ®óng t− thÕ gi¶i B¶o ng−êi bÖnh hÝt kho¶ng 2/3 canule, chÕch theo phÉu tr¸nh tæn th−¬ng thë s©u h−íng rèn niªm m¹c trùc trµng 91
  • 12 Më khãa cho n−íc ch¶y tõ tõ Cho dÞch vµo trong trùc Cho tèc ®é dÞch ch¶y trµng víi ¸p lùc nhÑ vµo tõ tõ, tay gi÷ canule tr¸nh ®Ó tôt vµo trong hËu m«n 13 Theo dâi dÞch ë bock, hái c¶m Tr¸nh kÝch thÝch nhu ®éng Ng−êi bÖnh ®au bông gi¸c ng−êi bÖnh, ®iÒu chØnh tèc ®é ruét khi cho dÞch ch¶y vµo n−íc cho thÝch hîp th× ng−ng vµ b¶o ng−êi bÖnh h¸ miÖng thë ®Òu cho ®Õn khi hÕt c¶m gi¸c ®au bông míi cho dÞch ch¶y l¹i nh−ng víi tèc ®é chËm h¬n lóc ban ®Çu 14 DÆn ng−êi bÖnh cè g¾ng gi÷ n−íc Thêi gian gi÷ n−íc trong DÆn ng−êi bÖnh r¸ng trong ruét ruét cµng l©u cµng lµm gi÷ n−íc trong bông cho ph©n mÒm vµ dÔ Ýt nhÊt lµ 10–15 phót tèng xuÊt ra ngoµi 15 MÆc quÇn cho ng−êi bÖnh, cho Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Gi÷ cho ng−êi bÖnh ng−êi bÖnh n»m l¹i tiªn nghi lu«n kÝn ®¸o trong khi thùc hiÖn thñ thuËt 16 Dän dông cô, ghi hå s¬ Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng bÖnh viÖc ®· lµm92
  • B¶ng 43.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng thôt th¸o trªn ng−êi bÖnh cã c¬ vßng kh«ng tù chñStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t1 B¸o gi¶i thÝch ng−êi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, vµ hîp t¸c thÊu hiÓu2 Che b×nh phong Ng−êi bÖnh yªn t©m, vµ Gi÷ cho ng−êi bÖnh hîp t¸c ®−îc kÝn ®¸o3 Tr¶i v¶i cao su d−íi m«ng ng−êi Gióp ng−êi bÖnh ®−îc §éng t¸c gän gµng vµ bÖnh, phñ v¶i ®¾p tiÖn nghi, s¹ch sÏ, kÝn gi÷ an toµn cho ng−êi ®¸o bÖnh4 Bá h¼n quÇn ng−êi bÖnh ra Thùc hiÖn kü thuËt ®−îc ChØ ®Ó lé vïng hËu dÔ dµng m«n5 T− thÕ ng−êi bÖnh n»m ngöa trªn T− thÕ tiÖn viÖc ®Æt èng Ng−êi bÖnh n»m t− thÕ b« dÑt th«ng trªn ng−êi bÖnh c¬ an toµn vµ tiÖn nghi vßng kh«ng tù chñ6 Treo bock c¸ch mÆt gi−êng 45cm ¸p lùc dÞch ch¶y m¹nh Bock thôt kh«ng ®−îc treo qu¸ sÏ g©y kÝch thÝch nhu cao qu¸ vÞ trÝ hËu m«n cña ®éng ruét ng−êi bÖnh 45cm7 Mang g¨ng s¹ch Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm G¨ng tay võa víi kÝch cì cña bµn tay8 L¾p èng th«ng Rectal vµo d©y Ng−êi bÖnh kh«ng gi÷ D©y c©u dÉn ph¶i cã cao su n−íc ®−îc bé kho¸ vµ g¾n võa víi èng th«ng ®Ó tr¸nh g©y rß rØ n−íc ra ngoµi9 Thoa tr¬n 8-10cm èng th«ng Tr¸nh tæn th−¬ng niªm Thoa tõ ®Çu cña èng Rectal m¹c hËu m«n-trùc trµng th«ng lªn ®Õn th©n, tr¸nh bÝt c¸c lç cña èng th«ng10 §uæi khÝ vµo bån h¹t ®Ëu Tr¸nh khÝch thÝch nhu §uæi khÝ vµo bån h¹t ®éng ruét do khÝ l¹nh ®Ëu ®Õn khi hÕt dßng trong lßng èng n−íc l¹nh11 §−a èng th«ng vµo hËu m«n Theo ®óng t− thÕ gi¶i B¶o ng−êi bÖnh hÝt thë 8-10cm theo h−íng rèn phÉu tr¸nh tæn th−¬ng s©u (nÕu ®−îc) niªm m¹c trùc trµng12 Më khãa cho n−íc ch¶y tõ tõ, tay Cho dÞch vµo trong trùc Cho tèc ®é dÞch ch¶y gi÷ èng th«ng trµng víi ¸p lùc nhÑ vµo tõ tõ, tay gi÷ canule tr¸nh ®Ó tôt vµo trong hËu m«n,13 Theo dâi dÞch ë bock, hái c¶m Tr¸nh kÝch thÝch nhu Ng−êi bÖnh kh«ng gi÷ gi¸c ng−êi bÖnh, ®iÒu chØnh tèc ®éng ruét n−íc ®−îc nªn ph¶i ®é n−íc cho thÝch hîp lu«n n»m trªn b« dÑt ®Ó tr¸nh dÞch ph©n ch¶y ra ngoµi14 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Gi÷ cho ng−êi bÖnh lu«n kÝn ®¸o trong khi thùc hiÖn thñ thuËt15 Dän dông cô, röa tay, ghi hå s¬ Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng bÖnh viÖc ®· lµm 93
  • B¶ng 43.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng thôt th¸o Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 B¸o gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 2 Che b×nh phong 3 Tr¶i v¶i cao su d−íi m«ng ng−êi bÖnh, phñ v¶i ®¾p 4 Lé m«ng, hay bá quÇn ng−êi bÖnh ra 5 T− thÕ ng−êi bÖnh: - N»m nghiªng tr¸i s¸t mÐp gi−êng (Canule Rectal) - N»m ng−· trªn b« dÑt (èng th«ng Rectal) 6 Treo bock c¸ch mÆt gi−êng 45cm 7 Mang g¨ng s¹ch 8 L¾p Canule Rectal hoÆc èng th«ng Rectal vaß d©y cao su 9 Thoa tr¬n: 2/3 Canule hoÆc 8-10cm èng th«ng Rectal 10 §uæi khÝ vµo bån h¹t ®Ëu 11 Më v¶i ®¾p, b¶o ng−êi bÖnh hÝt thë s©u, ®−a èng vµo hËu m«n: - Canule: ®−a chÕch theo h−íng rèn 2/3 Canule - èng th«ng: ®−a nhÑ nhµng vµo hËu m«n 8-10cm theo h−íng rèn 12 Më khãa cho n−íc ch¶y tõ tõ, tay gi÷ Canule hoÆc èng th«ng 13 Theo dâi dÞch ë bock, hái c¶m gi¸c ng−êi bÖnh, ®iÒu chØnh tèc ®é n−íc cho thÝch hîp 14 Khi n−íc trong bock gÇn hÕt, kho¸ l¹i 15 Rót Canule hoÆc èng th«ng Rectal, x¶ hÕt n−íc cßn l¹i vµo bån tiªu, th¸o Canule hoÆc èng th«ng Rectal 16 DÆn ng−êi bÖnh cè g¾ng gi÷ n−íc 10-15 phót (nÕu ®−îc) 17 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 18 Gióp ng−êi bÖnh ®i vÖ sinh (nÕu cÇn) 19 Dän dông cô 20 Th¸o g¨ng tay, röa tay 21 Ghi hå s¬94
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái1. Nªu 3 chèng chØ ®Þnh cña thôt th¸o.2. Nªu c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt qua ®−êng ruét.Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)3. Kh«ng ®−îc thôt th¸o trªn ng−êi bÖnh ®au bông kh«ng râ nguyªn nh©n.4. Thôt th¸o chØ ®−îc ¸p dông trªn nh÷ng ng−êi bÖnh lín tuæi bÞ t¸o bãn.5. Bock ®Ó c¸ch mÆt gi−êng kho¶ng 40cm ®Ó gi¶m bít ¸p lùc vµ khã chÞu cho ng−êi bÖnh.6. Khuyªn ng−êi bÖnh gi÷ n−íc trong ruét cµng l©u cµng tèt, Ýt nhÊt lµ 15 phót.7. NhiÖt ®é cña dung dÞch thôt kho¶ng 37-40oC ®Ó tr¸nh kÝch thÝch nhu ®éng ruét.8. T− thÕ ng−êi bÖnh khi thôt th¸o lµ n»m nghiªng ph¶i.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt9. Môc ®Ých lµm s¹ch toµn bé khung, ®¹i trµng ®−îc ¸p dông khi: A. T¸o bãn l©u ngµy. B. T¨ng nhu ®éng ruét. C. Ch−íng h¬i vïng bông. D. Tr−íc khi néi soi trùc trµng. E. Lµm tr¬n niªm m¹c ruét.10. §iÒu nµo sau ®©y kh«ng cÇn thiÕt khi nhËn ®Þnh ng−êi bÖnh cã chØ ®Þnh thôt: A. Sè l−îng vµ nhiÖt ®é dung dÞch cÇn thôt. B. T×nh tr¹ng bông. C. Tuæi. D. DÊu hiÖu sinh tån. E. T×nh tr¹ng tri gi¸c.§¸p ¸n: 3. § 4.S 5. § 6. § 7. § 8. § 9.D 10.D 95
  • Bµi 44 CH¡M SãC NG¦êI BÖNH TH¤NG TIÓU DÉN L¦U N¦íC TIÓUMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®Þnh nghÜa th«ng tiÓu.2. KÓ ®−îc môc ®Ých, chØ ®Þnh, chèng chØ ®Þnh cña th«ng tiÓu.3. LiÖt kª c¸c ph−¬ng ph¸p dÉn l−u n−íc tiÓu.4. M« t¶ c¸c dÊu hiÖu cña nhiÔm trïng tiÓu.5. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý khi ®Æt th«ng tiÓu cho ng−êi bÖnh.6. LiÖt kª ®−îc c¸c biÕn chøng do ®Æt th«ng tiÓu.7. Tr×nh bµy c¸c nguyªn nh©n g©y ra c¸c biÕn chøng vµ c¸ch phßng ngõa khi th«ng tiÓu cho ng−êi bÖnh.1. §¹i c−¬ng − HÖ tiÕt niÖu bao gåm: 2 thËn, 2 niÖu qu¶n, bµng quang vµ niÖu ®¹o. − ThËn lµ c¬ quan s¶n xuÊt n−íc tiÓu ®Ó bµi xuÊt c¸c chÊt th¶i cña chuyÓn hãa, ®µo th¶i chÊt ®éc, gi÷ v÷ng h»ng ®Þnh néi m« (c©n b»ng n−íc, ®iÖn gi¶i vµ kiÒm toan). Cßn niÖu qu¶n, bµng quang, niÖu ®¹o chØ ®ãng vai trß dÉn, tÝch tr÷ vµ bµi xuÊt n−íc tiÓu ra ngoµi. − Tuæi t¸c cßn lµm ¶nh h−ëng ®Õn viÖc ®i tiÓu, sè l−îng n−íc tiÓu trung b×nh trong 24 giê: + < 2 tuæi: 500 – 600 ml/ ngµy. + 2-5 tuæi: 500 – 800 ml/ngµy. H×nh 44.1. HÖ tiÕt niÖu + 5-8 tuæi: 600 – 1200 ml/ngµy. + 8-14 tuæi: 1000 – 1500 ml/ngµy. + >14 tuæi: 1500 ml/ngµy.96
  • − Ngoµi ra nã cßn tuú thuéc vµo l−îng n−íc nhËp vµ sù bµi tiÕt c¸c chÊt. − Mµu s¾c: vµng nh¹t (mµu hæ ph¸ch). − TÝnh chÊt: trong, kh«ng lîn cîn. − pH: 4,6 – 8 − §−êng (–) − §¹m (−), nÕu >10mg/100ml n−íc tiÓu gÆp trong bÖnh lý cÇu thËn. − M¸u: b×nh th−êng kh«ng cã trong n−íc tiÓu, nÕu cã hång cÇu bÖnh lý vÒ hÖ niÖu, chÊn th−¬ng. − Vi trïng: b×nh th−êng trong n−íc tiÓu kh«ng cã vi trïng, nÕu cã 105 vi trïng/ml nhiÔm trïng. − Mïi: amoniac, thuèc hoÆc thøc ¨n cã thÓ lµm thay ®æi mïi cña n−íc tiÓu. − Sè l−îng n−íc tiÓu trung b×nh ®Ó kÝch thÝch bµng quang cã ph¶n x¹ ®Ó tiÓu lµ 250 − 400ml (®èi víi trÎ em: 50 − 20ml). − TrÎ s¬ sinh kh«ng thÓ kiÓm so¸t sù ®i tiÓu, trung b×nh kho¶ng 18−24 th¸ng tuæi míi cã kh¶ n¨ng tù kiÓm so¸t sù ®i tiÓu vµ ®Õn kho¶ng 4−5 tuæi th× kiÓm so¸t hoµn toµn sù ®i tiÓu (bÐ trai th−êng chËm h¬n bÐ g¸i). − Sù thay ®æi chøc n¨ng thËn vµ bµng quang th−êng x¶y ra ë ng−êi giµ, tèc ®é läc cÇu thËn gi¶m vµ kh¶ n¨ng c« ®Æc n−íc tiÓu gi¶m, v× vËy nh÷ng ng−êi lín tuæi th−êng hay ®i tiÓu ®ªm, vµ v× bµng quang kh«ng thÓ co mét c¸ch hiÖu qu¶ nªn ng−êi lín tuæi th−êng hay gi÷ mét mét l−îng n−íc tiÓu trong bµng quang sau khi ®i tiÓu hoÆc mét sè ng−êi bÞ u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn th−êng ®i tiÓu kh«ng hÕt n−íc tiÓu, sù ø ®äng n−íc tiÓu nµy lµm t¨ng nguy c¬ ph¸t triÓn vi khuÈn vµ nhiÔm trïng hÖ tiÕt niÖu. − NiÖu ®¹o ng−êi tr−ëng thµnh ë n÷ trung b×nh kho¶ng 3−5cm, ë nam dµi trung b×nh kho¶ng 20cm vµ gÊp khóc.2. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù bµi tiÕt n−íc tiÓu − ThËn duy tr× sù c©n b»ng cÇn thiÕt gi÷a sù bµi tiÕt vµ gi÷ n−íc. NÕu dÞch vµ nång ®é cña c¸c chÊt ®iÖn gi¶i vµ c¸c chÊt hoµ tan b»ng nhau th× l−îng dÞch ra vµo sÏ t¨ng vµ lµm t¨ng l−îng n−íc tiÓu. ThÓ tÝch n−íc tiÓu ®−îc h×nh thµnh ban ®ªm b»ng thÓ tÝch n−íc tiÓu ®−îc h×nh thµnh ban ngµy bëi v× c¶ l−îng dÞch ra vµo vµ l−îng dÞch chuyÓn ho¸ ban ®ªm ®Òu gi¶m, ®iÒu nµy lµm gi¶m l−îng m¸u ®Õn thËn nªn n−íc tiÓu gi¶m, nÕu ng−êi bÖnh tiÓu ®ªm lµ mét dÊu hiÖu cña sù thay ®æi ë thËn. − L−îng dÞch nhËp: ¨n uèng, thuèc, dÞch truyÒn. − DÞch mÊt cña c¬ thÓ: h¬i thë, må h«i, chÊt tiÕt tõ c¸c n¬i dÉn l−u, dÞch tiÕt tõ c¸c vÕt th−¬ng, vÕt pháng, chÊt n«n ãi, ph©n. 97
  • − Thêi tiÕt, m«i tr−êng: nãng, l¹nh. − Nu«i d−ìng: thøc ¨n láng, ®Æc, r−îu, bia hoÆc mét sè lo¹i thøc ¨n cã chøa caffein (cµ phª, trµ, coca cola, chocolate) lµm t¨ng l−îng n−íc tiÓu. − T− thÕ khi ®i tiÓu. − YÕu tè t©m lý: lo l¾ng, stress cã thÓ g©y bÝ tiÓu hoÆc khÝch thÝch tiÓu nhiÒu lÇn. Nghe tiÕng n−íc ch¶y, ®¾p Êm vïng bông d−íi hoÆc bé phËn sinh dôc, phßng s¹ch sÏ, kÝn ®¸o, an toµn cã thÓ gióp ®i tiÓu dÔ dµng. − Thêi gian: cã ®ñ thêi gian ®i tiÓu lµ rÊt quan träng ®èi víi hÇu hÕt mäi ng−êi ®Ó cã thÓ cã mét lÇn ®i tiÓu hiÖu qu¶. − Tr−¬ng lùc c¬ vïng ®¸y chËu, c¬ bông, c¬ vßng bµng quang yÕu lµm gi¶m kh¶ n¨ng co gi·n bµng quang vµ kiÓm so¸t c¬ th¾t niÖu ®¹o ngoµi: sinh ®Î nhiÒu lÇn, n»m l©u mét chç, th«ng tiÓu th−êng xuyªn lµm ng−êi bÖnh khã kiÓm so¸t ®−îc sù tiÓu. − T¾t nghÏn ®−êng tiÓu: chÊn th−¬ng vïng thËn, khèi u trong æ bông chÌn Ðp, khèi u t¹i hÖ niÖu, sái, u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn. − NhiÔm trïng ®−êng niÖu: b×nh th−êng ®−êng niÖu v« khuÈn, nh−ng do nhiÔm trïng t¹i lç niÖu ®¹o, kü thuËt ®Æt th«ng tiÓu kh«ng ®¶m b¶o v« khuÈn. − Mét sè tr−êng hîp bÖnh lý vÒ thËn g©y tæn th−¬ng cÇu thËn vµ èng thËn lµm thay ®æi sù bµi tiÕt n−íc tiÓu ë thËn. − C¸c bÖnh lý lµm tôt huyÕt ¸p: ®¹i phÉu, shock mÊt m¸u nh− chÊn th−¬ng, xuÊt huyÕt néi, xuÊt huyÕt tiªu ho¸, mÊt n−íc do tiªu ch¶y, pháng, n«n ãi lµm l−îng m¸u ®Õn thËn gi¶m l−îng n−íc tiÓu gi¶m. − Tæn th−¬ng thÇn kinh − cét sèng: cã thÓ dÉn ®Õn t×nh tr¹ng tiªu tiÓu kh«ng tù chñ, hoÆc bÝ tiÓu. − Gi¶m søc c¬: th−êng gÆp trªn ng−êi bÐo ph×, cã thai nhiÒu lÇn, giµ khã kiÓm so¸t ®−îc n−íc tiÓu. §Æc biÖt ®èi víi ng−êi bÖnh ®Æt th«ng tiÓu liªn tôc sau khi rót èng sÏ rÊt khã kiÓm so¸t sù ®i tiÓu. − Thai kú: do thai cµng ngµy cµng lín nªn bµng quang cµng bÞ chÌn Ðp vµ dung tÝch sÏ gi¶m g©y t×nh tr¹ng tiÓu nhiÒu lÇn. − PhÉu thuËt: sau phÉu thuËt do ¶nh h−ëng cña thuèc mª, do mÊt m¸u, mÊt dÞch, do ®au ®ín, sî h·i nªn sau mæ th−êng cã mét sè ng−êi bÖnh sÏ khã ®i tiÓu. − Dïng thuèc: mét sè lo¹i thuèc lµm t¨ng sù bµi tiÕt n−íc tiÓu, lµm thay ®æi mµu s¾c vµ mïi cña n−íc tiÓu. − PhÉu thuËt ®−êng niÖu.98
  • 3. Mét sè ®Þnh nghÜa vÒ sù bµi tiÕt bÊt th−êng qua ®−êng niÖu − ThiÓu niÖu: khi n−íc tiÓu <30 ml/giê (<500 ml/24giê). − V« niÖu: khi n−íc tiÓu <10 ml/giê (<100 ml/24giê). − §a niÖu: khi n−íc tiÓu >2500−3000 ml/24giê. − TiÓu r¸t buèt: do bÞ viªm nhiÔm, chÊn th−¬ng. − M¾c tiÓu kh«ng nÝn ®−îc: do c¬ vßng bµng quang bÞ gi·n, bÞ kÝch thÝch do viªm, hoÆc do yÕu tè thÇn kinh. − TiÓu nhiÒu lÇn trong ngµy: do bµng quang bÞ chÌn Ðp (cã thai), t¨ng cung l−îng tim, dïng thuèc lîi tiÓu, hoÆc do viªm bµng quang. − TiÓu rÆn: ph¶i cè g¾ng míi tiÓu ®−îc: u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn, chÝt hÑp niÖu ®¹o. − TiÓu ®ªm: dïng c¸c chÊt kÝch thÝch tr−íc khi ngñ (r−îu, cµ phª), ë ng−êi khã ngñ (ng−êi giµ) hoÆc mét sè bÖnh lý vÒ thËn, huyÕt ¸p. − TiÓu m¸u: n−íc tiÓu mµu ®á, thùc hiÖn nghiÖm ph¸p 3 ly ®Ó ®¸nh gi¸ sù xuÊt huyÕt ë niÖu ®¹o, bµng quang hay thËn: u ë thËn, bµng quang bÖnh lý ë tiÓu cÇu thËn, sái ®−êng niÖu. − BÝ tiÓu: lµ sù gi÷ n−íc tiÓu ë bµng quang, kh«ng tiÓu ®−îc theo ý muèn do t¾c nghÏn ®−êng niÖu (u x¬ tuyÕn tiÒn liÖt, chÊn th−¬ng niÖu ®¹o), do viªm bµng quang, gi¶m ho¹t ®éng cña thÇn kinh c¶m gi¸c, do t¸c dông phô cña thuèc (thuèc mª, thuèc gi¶m ®au) hoÆc do sù lo l¾ng cña ng−êi bÖnh. C¸c dÊu hiÖu chÝnh cña bÝ tiÓu cÊp lµ kh«ng cã n−íc tiÓu trong nhiÒu giê vµ bµng quang c¨ng cøng. Nh÷ng ng−êi bÖnh ®ang chÞu ¶nh h−ëng cña thuèc mª vµ thuèc gi¶m ®au cã thÓ chØ c¶m thÊy tøc vïng h¹ vÞ, nh−ng nh÷ng ng−êi bÖnh tØnh t¸o cã thÓ thÊy ®au rÊt nhiÒu khi bµng quang c¨ng. Khi bÝ tiÓu d÷ déi bµng quang cã thÓ chøa kho¶ng 2000ml–3000ml n−íc tiÓu. − TiÓu dÇm: lµ sù mÊt kh¶ n¨ng kiÓm so¸t tiÓu tiÖn, cã thÓ t¹m thêi hay vÜnh viÔn. TiÓu dÇm cã thÓ gÆp ë bÊt cø løa tuæi nµo nh−ng hay gÆp nhÊt lµ ng−êi giµ trung b×nh kho¶ng 37% phô n÷ trªn 60 tuæi cã tiÓu dÇm. Nh÷ng ng−êi bÖnh nµy th−êng bèi rèi, khã chÞu do quÇn ¸o cña hä hay bÞ −ít vµ cã mïi khai, kÕt qu¶ lµ ng−êi bÖnh th−êng hay t¸ch biÖt víi c¸c ho¹t ®éng x· héi. − Lç më niÖu qu¶n ra da, bµng quang ra da: lç më nµy t¹m thêi hay vÜnh viÔn, nh÷ng ng−êi bÖnh nµy lu«n ph¶i mang tói chøa n−íc tiÓu liªn tôc bªn m×nh, v× vËy nguy c¬ tæn th−¬ng da xung quanh lç më rÊt cao do n−íc tiÓu dß rØ ra ngoµi. Lç më ra da lµ nçi ¸m ¶nh, lo l¾ng cña ng−êi bÖnh v× hä ph¶i tËp thÝch nghi víi ®−êng dÉn n−íc tiÓu nh©n t¹o, ®ång ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i h−íng dÉn hä c¸ch tù ch¨m sãc khi vÒ nhµ, tuy nhiªn hä vÉn cã thÓ mÆc quÇn ¸o b×nh th−êng, cã thÓ tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng x· héi, du lÞch vµ ngay c¶ c¸c ho¹t ®éng t×nh dôc. 99
  • − NhiÔm trïng tiÓu: lµ nhiÔm trïng bÖnh viÖn hay gÆp nhÊt. Vi khuÈn th−êng hay x©m nhËp ®−êng tiÓu qua ®−êng niÖu ®¹o, phô n÷ dÔ bÞ nhiÔm trïng h¬n v× hËu m«n n»m gÇn lç niÖu ®¹o vµ ®−êng niÖu ®¹o cña n÷ ng¾n h¬n, nh÷ng ng−êi lín tuæi hoÆc bÞ c¸c bÖnh lµm suy gi¶m miÔn dÞch còng cã nguy c¬ cao. ë nam giíi tiÒn liÖt tuyÕn tiÕt ra chÊt kh¸ng khuÈn vµ chiÒu dµi cña niÖu ®¹o dµi nªn Ýt cã nguy c¬ nhiÔm trïng ®−êng tiÓu h¬n. − ë nh÷ng ng−êi khoÎ m¹nh víi chøc n¨ng bµng quang tèt th× vi sinh vËt cã thÓ bÞ ®Èy ra trong qu¸ tr×nh ®i tiÓu. − Sù ø ®äng n−íc tiÓu trong bµng quang lµm kiÒm ho¸ n−íc tiÓu vµ lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn cña vi khuÈn. − Nguyªn nh©n hay gÆp nhÊt cña nhiÔm trïng tiÓu lµ th«ng tiÓu, ngoµi ra th«ng tiÓu cßn lµm c¶n trë c¬ chÕ tiÓu b×nh th−êng mµ c¬ chÕ nµy cã t¸c dông c¶n trë l¹i vi khuÈn x©m nhËp vµo niÖu ®¹o. − BÊt cø nh÷ng ¶nh h−ëng nµo ®Õn dßng ch¶y b×nh th−êng cña n−íc tiÓu ®Òu cã thÓ g©y nªn nhiÔm trïng tiÓu. C¸c dÊu hiÖu cña nhiÔm trïng tiÓu: − §au vïng bông d−íi. − Mµu s¾c n−íc tiÓu thay ®æi: ®ôc, cÆn l¾ng, mïi h«i. − Sè l−îng n−íc tiÓu Ýt, sËm mµu. − §au r¸t n¬i lç tiÓu. − Sèt ín l¹nh. − §i khi cã tiÓu m¸u. − CÊy n−íc tiÓu cã vi trïng.4. Th«ng tiÓu4.1. §Þnh nghÜa Th«ng tiÓu lµ ph−¬ng ph¸p dïng mét èng th«ng ®Æt tõ niÖu ®¹o vµo ®Õnbµng quang ®Ó dÉn l−u n−íc tiÓu ra ngoµi.4.2. Môc ®Ých chØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh4.2.1. Môc ®Ých − chØ ®Þnh − Gi¶i ¸p trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh bÝ tiÓu − ChuÈn bÞ cho ng−êi bÖnh phÉu thuËt: trong c¸c cuéc ®¹i phÉu: c¾t d¹ dµy, sä n·o hoÆc mæ ë t¹i ®−êng niÖu: t¸i t¹o niÖu ®¹o do ®øt, chÊn th−¬ng; u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn.100
  • − Trong: + Chôp thËn bµng quang ng−îc dßng. + §o ¸p lùc bµng quang. + BÖnh nÆng cÇn theo dâi n−íc tiÓu trong mçi giê: shock, cho¸ng do mÊt n−íc.4.2.2. Chèng chØ ®Þnh − Kh«ng th«ng tiÓu ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh nhiÔm trïng lç niÖu ®¹o − ChÊn th−¬ng, dËp r¸ch niÖu ®¹o.5. C¸c ph−¬ng ph¸p dÉn l−u n−íc tiÓu5.1. Dïng èng th«ng tõ niÖu ®¹o vµo bµng quang5.1.1. Th«ng tiÓu th−êng Dïng èng th«ng Nelaton, Robinson hoÆc Benique, CoudÐe trong tr−ênghîp hÑp niÖu ®¹o. H×nh 44.2. èng th«ng: guion, s¾t H×nh 44.3. èng th«ng nelaton − ChØ ®Þnh: bÝ tiÓu, cÇn lÊy n−íc tiÓu xÐt nghiÖm t×m vi trïng. − TÝnh chÊt: ®Æt xong lÊy ra ngay, kh«ng l−u l¹i. − Th«ng tiÓu liªn tôc: dïng sonde foley ®u«i cã 2 hoÆc 3 nh¸nh. H×nh 44.4. èng th«ng foley 2 vµ 3 nh¸nh H×nh 44.5. èng th«ng foley 101
  • − ChØ ®Þnh: trong tÊt c¶ tr−êng hîp ng−êi bÖnh cÇn dÉn l−u n−íc tiÓu liªn tôc: ng−êi bÖnh nÆng, shock, c¸c bÖnh thËn cÊp tÝnh. − TÝnh chÊt: èng sonde ®−îc l−u l¹i trong bµng quang nhê vµo bong bãng ë ®Çu èng th«ng. − Thêi gian l−u èng tïy theo yªu cÇu ®iÒu trÞ vµ chÊt liÖu cña èng sonde: + Cao su: 5-7 ngµy + Plastic: 7-10 ngµy + Latex: 2-3 tuÇn + Silicon: 2 th¸ng5.2. DÉn l−u bµng quang ra da − Dïng sonde foley, malecot hoÆc sonde pezzer. − Dïng kim luån (catheter) chäc dß trªn x−¬ng mu vµo bµng quang ®Ó dÉn l−u n−íc tiÓu ra ngoµi trong tr−êng hîp cÊp cøu. + ChØ ®Þnh: do kh«ng dÉn l−u n−íc tiÓu qua niÖu ®¹o ®−îc, gi¶i phÉu ®−êng tiÕt niÖu, chÊn th−¬ng niÖu ®¹o. + TÝnh chÊt: èng sonde ®−îc rót ra tïy theo y lÖnh vµ t×nh tr¹ng cña ng−êi bÖnh.6. C¸c tai biÕn, biÕn chøng, nguyªn nh©n, c¸ch xö lý vµ phßngngõa khi th«ng tiÓu6.1. Th«ng tiÓu th−êng Tai biÕn, biÕn Nguyªn nh©n Xö lý − Phßng ngõa chøng1. NhiÔm trïng lç - KÜ thuËt ®Æt kh«ng - ¸p dông ®óng kÜ thuËt v«tiÓu, niÖu ®¹o, bµng v« khuÈn. khuÈn khi ®Æt th«ng tiÓu.quang, niÖu qu¶n, - Kh«ng vÖ sinh bé - VÖ sinh bé phËn sinh dôcthËn phËn sinh dôc tr−íc cho ng−êi bÖnh tr−íc khi ®Æt khi ®Æt. th«ng tiÓu. - Dïng c¸c lo¹i chÊt Dïng c¸c lo¹i chÊt tr¬n tan tr¬n kh«ng ®óng. trong n−íc: KY, Jell.2. Tæn th−¬ng - èng th«ng kh«ng - KÝch cì ph¶i phï hîp víiniªm m¹c niÖu ®¹o ®óng kÝch cì. tõng løa tuæi. - §éng t¸c ®Æt th« b¹o. - Ng−êi lín: 16-18-20 Fr - T− thÕ d−¬ng vËt102
  • ng−êi bÖnh kh«ng - TrÎ nhá: 8-10-12 Fr ®óng khi ®Æt th«ng - §éng t¸c ®Æt nhÑ nhµng, tiÓu. khi gÆp trë ng¹i kh«ng dïng - §Æt th«ng tiÓu lùc ®Ó ®Èy. nhiÒu lÇn trong ngµy. - D−¬ng vËt vu«ng gãc víi ng−êi bÖnh khi ®Æt. - Kh«ng nªn ®Æt th«ng tiÓu qu¸ 2 lÇn trong ngµy, nÕu tr−- êng hîp ng−êi bÖnh bÝ tiÓu th−êng xuyªn th× nªn ®Æt th«ng tiÓu l−u. 3. XuÊt huyÕt - Gi¶m ¸p suÊt ®ét - Khi ng−êi bÖnh bÝ tiÓu bµng quang. ngét trong bµng kh«ng nªn lÊy n−íc tiÓu ra hÕt quang. cïng mét lóc, mµ ph¶i cho ch¶y tõ tõ. Tr¸nh lµm gi¶m ¸p lùc ®ét ngét trong bµng quang.6.2. Th«ng tiÓu liªn tôc BiÕn chøng Nguyªn nh©n Xö trÝ − Phßng ngõa 1. NhiÔm trïng lç - KÜ thuËt ®Æt kh«ng - ¸p dông ®óng kÜ thuËt v« tiÓu, niÖu ®¹o, bµng v« khuÈn. khuÈn khi ®Æt th«ng tiÓu. quang, niÖu qu¶n, - Kh«ng vÖ sinh bé - VÖ sinh bé phËn sinh dôc cho thËn. phËn sinh dôc tr−íc ng−êi bÖnh tr−íc khi ®Æt khi ®Æt th«ng tiÓu. th«ng tiÓu vµ ch¨m sãc vÖ - Tói chøa ®Ó cao h¬n sinh c¸ nh©n cho ng−êi bÖnh bµng quang. trong suèt thêi gian ®Æt. - Bé phËn läc khÝ trong - Tói chøa n−íc tiÓu ph¶i thÊp tói chøa n−íc tiÓu bÞ h¬n bµng quang Ýt nhÊt 60cm. Èm −ít. Treo tói trªn song gi−êng n¬i - HÖ thèng dÉn l−u vÞ trÝ cè ®Þnh. n−íc tiÓu hë, kh«ng - Gi÷ cho tói chøa ®−îc kh« 1 chiÒu. r¸o, nhÊt lµ chç läc khÝ - Thêi gian l−u èng thay tói ngay khi bÞ −ít bé läc qu¸ l©u. khÝ. - Röa bµng quang - HÖ thèng d©y c©u ph¶i kÝn, kh«ng ®óng kü thuËt v« khuÈn vµ mét chiÒu. v« khuÈn. - Thêi gian l−u èng tuú theo chÊt liÖu cña èng sonde vµ 103
  • t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh: + Cao su: 5-7 ngµy + Latex: 15-20 ngµy + Silicon: 1-2 th¸ng - ¸p dông ®óng kü thuËt v« khuÈn khi röa bµng quang.2. Tæn th−¬ng - Dïng èng th«ng - KÝch cì ph¶i phï hîp víiniªm m¹c niÖu ®¹o kh«ng ®óng kÝch cì. tõng løa tuæi. - §éng t¸c ®Æt th« b¹o. Ng−êi lín: 16-18-20 Fr - T− thÕ d−¬ng vËt TrÎ nhá: 8-10-12 Fr ng−êi bÖnh kh«ng - §éng t¸c ®Æt nhÑ nhµng, khi ®óng khi ®Æt th«ng gÆp trë ng¹i kh«ng dïng lùc tiÓu. ®Ó ®Èy. - D−¬ng vËt vu«ng gãc víi ng−êi bÖnh khi ®Æt.3. XuÊt huyÕt niÖu - Gi¶m ¸p suÊt ®ét - Khi ng−êi bÖnh bÝ tiÓu kh«ng®¹o bµng quang. ngét trong bµng nªn lÊy n−íc tiÓu ra hÕt cïng quang. mét lóc, mµ ph¶i cho ch¶y tõ - èng th«ng tiÓu ch−a tõ. Tr¸nh lµm gi¶m ¸p lùc ®ét ®Æt ®óng vÞ trÝ ®· b¬m ngét trong bµng quang. bãng gi÷. - Ph¶i ch¾c ch¾n èng vµo s©u trong bµng quang råi míi b¬m bãng gi÷. (§Æt th«ng tiÓu ®Õn khi thÊy n−íc tiÓu ch¶y ra nªn ®Æt s©u vµo thªm 3 - 5cm n÷a míi b¬m bãng).4. Ho¹i tö niÖu ®¹o - Do èng cè ®Þnh qu¸ - Khi cè ®Þnh èng th«ng chÆt, kh«ng chõa tiÓu ph¶i chõa kho¶ng c¸ch kho¶ng c¸ch cö ®éng. cö ®éng. - Do tói chøa n−íc tiÓu - Tói chøa n−íc tiÓu ph¶i cã qu¸ nÆng. phÇn x¶, nªn x¶ n−íc tiÓu mçi phiªn trùc hoÆc sím h¬n khi n−íc tiÓu ®Çy 1/2 - 2/3 tói.5. Dß niÖu ®¹o - Do cè ®Þnh èng kh«ng - Nam giíi: ®Æt d−¬ng vËt ®óng vÞ trÝ. ng−êi bÖnh h−íng lªn bÑn vµ cè ®Þnh èng ë vïng bÑn. - N÷ giíi: cè ®Þnh èng ë mÆt trong ®ïi.104
  • 6. HÑp niÖu ®¹o - Tæn th−¬ng niªm m¹c - Phßng ngõa tæn th−¬ng niªm niÖu ®¹o t¹o sÑo m¹c niÖu ®¹o. hÑp niÖu ®¹o.7. Sái bµng quang - Thêi gian l−u èng - Thêi gian l−u èng tïy theo qu¸ l©u. chÊt liÖu cña èng sonde vµ - Ng−êi bÖnh uèng t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. n−íc Ýt. - Trong thêi gian ®Æt th«ng tiÓu nÕu kh«ng cã chèng chØ ®Þnh nªn cho ng−êi bÖnh uèng nhiÒu n−íc.8. Teo bµng quang - §Æt th«ng tiÓu l−u - NÕu kh«ng cÇn theo dâi n−íc l©u ngµy. tiÓu mçi giê, ta nªn kho¸ d©y dÉn n−íc tiÓu vµ x¶ ra mçi 3h/1 lÇn ®Ó tËp cho bµng quang ho¹t ®éng.9. NhiÔm trïng - NhiÔm trïng ®−êng - Tr¸nh ®Ó nhiÔm trïng ®−ênghuyÕt niÖu do ®Æt th«ng tiÓu. niÖu víi c¸c biÖn ph¸p trªn.7. Quy tr×nh ®iÒu d−ìng ch¨m sãc ng−êi bÖnh ®Æt th«ng tiÓu7.1. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh tr−íc khi ®Æt èng th«ng tiÓu − Tuæi, giíi tÝnh. − T×nh tr¹ng tri gi¸c: tØnh hay mª, cã ph¶i n»m l©u t¹i gi−êng? Cã c¸c bÖnh lý thÇn kinh ®i kÌm nh− Parkinson? − T×nh tr¹ng bÖnh lý: bÖnh lý liªn quan ®Õn ®−êng tiÕt niÖu? Sè lÇn ®i tiÓu, sè l−îng n−íc tiÓu mçi lÇn? Lý do t¹i sao ®Æt th«ng tiÓu?... − Kh¶ n¨ng bµi tiÕt n−íc tiÓu: tù chñ hay kh«ng tù chñ, tiÓu khã? TiÓu nhiÒu lÇn, tiÓu r¾t, buèt, tiÓu m¸u, bÝ tiÓu cã ®ang ®Æt èng th«ng tiÓu kh«ng? Cã ®ang më niÖu qu¶n hay bµng quang ra da kh«ng? − NÕu cã cÇn xem xÐt l¹i hÖ thèng dÉn l−u xem cã th«ng kh«ng, tÝnh chÊt, mµu s¾c, sè l−îng n−íc tiÓu ch¶y ra, t×nh tr¹ng da xung quanh lç më. − T×nh tr¹ng bµng quang: cã c¨ng ch−íng? Bµng quang th−êng n»m bªn d−íi x−¬ng mu vµ kh«ng thÓ sê thÊy ®−îc, khi c¨ng lªn nã n»m trªn x−¬ng mu ngay gi÷a bông vµ cã thÓ lªn cao ngay d−íi rèn. §iÒu d−ìng cã thÓ sê nhÑ lªn vïng bông d−íi, bµng quang mÒm m¹i vµ trßn, khi Ên nhÑ bµn tay xuèng th× ng−êi bÖnh c¶m thÊy tøc vµ ®au. − T×nh tr¹ng vïng bé phËn sinh dôc: da, niªm, chÊt tiÕt ë mét sè phô n÷ lín tuæi do thiÕu hôt hormon, viÖc nhiÔm trïng tiÓu th−êng x¶y ra do viªm c¸c niªm m¹c ©m ®¹o. 105
  • − NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng n−íc tiÓu: + Sè l−îng: theo dâi sè l−îng, theo dâi l−îng dÞch vµo ra ®Ó ®¸nh gi¸ t×nh tr¹ng thõa hoÆc thiÕu dÞch. + Mµu s¾c: b×nh th−êng n−íc tiÓu cã mµu vµng nh¹t hay mµu hæ ph¸ch tïy theo nång ®é, n−íc tiÓu th−êng c« ®Æc vµo buæi s¸ng hoÆc khi thiÕu dÞch, mét sè lo¹i thuèc lµm thay ®æi mµu cña n−íc tiÓu: xanh methylen, rifamicin hoÆc mét sè tr−êng hîp bÖnh lý lµm t¨ng th¶i bilirubin qua n−íc tiÓu còng lµm sËm mµu n−íc tiÓu. Ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt nh÷ng bÊt th−êng ®Ó b¸o c¸o b¸c sü ®Æc biÖt nhÊt lµ nh÷ng tr−êng hîp ch−a râ nguyªn nh©n. + §é trong: b×nh th−êng n−íc tiÓu trong suèt, nÕu ®Ó vµi phót trong b×nh chøa th× sÏ ®ôc, n−íc tiÓu cña mét sè ng−êi bÖnh thËn th−êng ®ôc hay cã bät do cã hiÖn diÖn nhiÒu protein trong n−íc tiÓu, n−íc tiÓu còng ®ôc khi bÞ nhiÔm trïng tiÓu. + Mïi: n−íc tiÓu cã mïi khai, n−íc tiÓu cµng c« ®äng mïi cµng nÆng, mïi ngät hay mïi tr¸i c©y thèi th−êng xuÊt hiÖn trªn ng−êi bÖnh cã aceton cao trong m¸u, chóng lµ nh÷ng s¶n phÈm chuyÓn ho¸ kh«ng hoµn toµn cña chuyÓn ho¸ mì th−êng gÆp trªn ng−êi bÖnh tiÓu ®−êng. − Theo dâi c¸c xÐt nghiÖm cËn l©m sµng vÒ n−íc tiÓu: tæng ph©n tÝch n−íc tiÓu, cÆn l¾ng, vi trïng.7.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng Mét sè chÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng liªn quan ®Õn hÖ tiÕt niÖu: − §au vïng bông d−íi, khi ®i tiÓu do nhiÔm trïng niÖu ®¹o, do t¾c nghÏn niÖu ®¹o. − Nguy c¬ nhiÔm trïng tiÓu do n»m l©u t¹i gi−êng, h¹n chÕ kh¶ n¨ng tù ch¨m sãc. − ThiÕu kiÕn thøc vÒ bÖnh. − Nguy c¬ bÞ c¸c tai biÕn do th«ng tiÓu.7.3. LËp kÕ ho¹ch − Ng−êi bÖnh cã c¶m gi¸c ®i tiÓu b×nh th−êng, dÔ chÞu khi ®i tiÓu. − Bµng quang trèng hoµn toµn sau khi ®i tiÓu (kh«ng ø ®äng n−íc tiÓu trong bµng quang). − Kh«ng bÞ c¸c tai biÕn do ®Æt th«ng tiÓu g©y ra. − Kh«ng bÞ nhiÔm trïng tiÓu.7.4. Can thiÖp ®iÒu d−ìng khi ®Æt th«ng tiÓu cho ng−êi bÖnh − Ph¶i b¸o vµ gi¶i thÝch râ ®Ó ng−êi bÖnh an t©m vµ hîp t¸c.106
  • − Gi÷ cho ng−êi bÖnh ®−îc kÝn ®¸o khi ®Æt th«ng tiÓu. − ¸p dông kü thuËt v« khuÈn hoµn toµn khi th«ng tiÓu cho ng−êi bÖnh. − Lµm tr¬n èng th«ng tr−íc khi ®Æt. − §Æt èng nhÑ nhµng, tr¸nh lµm tæn th−¬ng niªm m¹c niÖu ®¹o cña ng−êi bÖnh. − Chän lùa èng th«ng thÝch hîp. − Kh«ng ®−îc lµm gi¶m ¸p suÊt ®ét ngét trong bµng quang v× cã thÓ g©y xuÊt huyÕt. − §èi víi th«ng tiÓu liªn tôc: + Cè ®Þnh èng th«ng ®óng c¸ch. + VÖ sinh bé phËn sinh dôc hµng ngµy, tr¸nh nhiÔm khuÈn ng−îc dßng. + HÖ thèng dÉn l−u n−íc tiÓu ph¶i ®−îc gi÷ kh« r¸o nhÊt lµ n¬i mµng läc, kÝn, th«ng, mét chiÒu vµ thÊp h¬n bµng quang 60 cm. + Thay èng th«ng mçi 5-7 ngµy hoÆc l©u h¬n tïy theo chÊt liÖu cña èng sonde. + Hai giê sau khi rót èng th«ng míi ®−îc ®Æt trë l¹i ®Ó chÊt dÞch niÖu ®¹o dÔ tho¸t ra vµ sù co th¾t n¬i niÖu ®¹o trë l¹i b×nh th−êng. + Khi kh«ng cÇn theo dâi n−íc tiÓu mçi giê, ta nªn kho¸ èng l¹i vµ x¶ ra mçi 3 giê/lÇn ®Ó tËp cho bµng quang ho¹t ®éng tr¸nh bÞ teo. + Khuyªn ng−êi bÖnh uèng nhiÒu n−íc nÕu t×nh tr¹ng bÖnh lý cho phÐp. + Theo dâi tÝnh chÊt, sè l−îng, mµu s¾c n−íc tiÓu trong suèt thêi gian ng−êi bÖnh ®−îc ®Æt th«ng tiÓu. + Rót èng th«ng tiÓu sím khi kh«ng cßn ý nghÜa trong viÖc ®iÒu trÞ. + Gi¸o dôc ng−êi bÖnh vµ th©n nh©n ng−êi bÖnh hiÓu râ vÒ th«ng tiÓu ®Ó ng−êi bÖnh yªn t©m vµ hîp t¸c ®iÒu trÞ.7.5. L−îng gi¸ − Ng−êi bÖnh ®i tiÓu b×nh th−êng, kh«ng cã c¶m gi¸c khã chÞu khi ®i tiÓu. − Ng−êi bÖnh kh«ng bÞ c¸c tai biÕn do ®Æt th«ng tiÓu. − Ng−êi bÖnh an t©m vµ hîp t¸c ®iÒu trÞ. 107
  • Bµi 45 Kü THUËT TH¤NG TIÓU TH¦êNG Môc tiªu 1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých, chØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh cña th«ng tiÓu. 2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt th«ng tiÓu ®óng c¸ch vµ an toµn. 3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc thùc hiÖn kü thuËt th«ng tiÓu ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých Dïng 1 èng th«ng cho qua niÖu ®¹o vµo bµng quang ®Ó dÉn n−íc tiÓura ngoµi.2. ChØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh2.1. ChØ ®Þnh − BÝ tiÓu. − CÇn lÊy n−íc tiÓu thö nghiÖm vÒ vi trïng. − Tr−íc khi sinh. − ChÈn ®o¸n c¸c bÖnh vÒ tiÕt niÖu.2.2. Chèng chØ ®Þnh − NhiÔm khuÈn niÖu ®¹o. − DËp r¸ch niÖu ®¹o, chÊn th−¬ng tuyÕn tiÒn liÖt.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng lç tiÓu? − Nam hay n÷, cã gia ®×nh ch−a, tuæi? − T×nh tr¹ng bÖnh lý: bÖnh cÊp cøu, phÉu thuËt, bÖnh vÒ hÖ tiÕt niÖu...? − T×nh tr¹ng bang quang: tøc, c¨ng ch−íng? − Thêi gian tiÓu lÇn cuèi?108
  • 4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh biÕt viÖc m×nh lµm ®Ó hä yªn t©m vµ hîp t¸c. − T− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp. − VÖ sinh bé phËn sinh dôc b»ng n−íc s¹ch tr−íc khi ®Æt. − NÕu ng−êi bÖnh nÆng cÇn cã ng−êi phô gióp.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − §o l−êng n−íc tiÓu hoÆc lÊy n−íc tiÓu göi ®i xÐt nghiÖm (nÕu cÇn). − Nh÷ng dông cô kh¸c tr¶ vÒ chç cò: b×nh phong.6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê th«ng tiÓu. − Sè l−îng, mµu s¾c, tÝnh chÊt kh¸c th−êng cña n−íc tiÓu. − T×nh tr¹ng lç tiÓu. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − ¸p dông kü thuËt v« khuÈn hoµn toµn. − Tr¸nh th«ng tiÓu nhiÒu lÇn, kh«ng nªn th«ng tiÓu qu¸ 2 lÇn trong 24 giê: nÕu cÇn th× nªn ®Æt th«ng tiÓu liªn tôc, th«ng tiÓu nhiÒu lÇn dÔ bÞ tæn th−¬ng vµ nhiÔm trïng niÖu ®¹o. − Ph¶i vÖ sinh bé phËn sinh dôc tr−íc khi ®Æt th«ng tiÓu. − Dïng chÊt tr¬n tan ®−îc trong n−íc ®Ó h¹n chÕ sù nhiÔm trïng vµ kÝch thÝch trong bµng quang. − Chän lùa kÝch cì èng th«ng ph¶i phï hîp víi ng−êi bÖnh. − Kh«ng nªn dïng søc ®Ó ®Èy èng th«ng vµo khi gÆp trë ng¹i. − Ng−êi bÖnh bÞ bÝ tiÓu nhiÒu kh«ng nªn lÊy ra hÕt 1 lÇn: sÏ lµm ng−êi bÖnh ®au bµng quang do sù co bãp qu¸ nhiÒu, vµ sù gi¶m ¸p suÊt ®ét ngét cã thÓ lµm ng−êi bÖnh bÞ mÖt hoÆc tiÓu ra m¸u. − NÕu cÇn lÊy n−íc tiÓu t×m vi trïng th× nªn lÊy trùc tiÕp vµo èng nghiÖm v« trïng. 109
  • B¶ng 45.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô th«ng tiÓu th−êng Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 B¸o gi¶i thÝch, quan s¸t vµ vÖ sinh BPSD cña ng−êi bÖnh 2 Röa tay, mang khÈu trang Tr¶i kh¨n v« khuÈn trªn khay s¹ch chøa: - 1-2 èng th«ng Nelaton - Bån h¹t ®Ëu - Gßn, g¹c miÕng 3 - KÒm kelly - Kh¨n cã lç - Mét chÐn chung chøa dung dÞch s¸t khuÈn bé phËn sinh dôc - DÇu nhên tan trong n−íc So¹n dông cô v« khuÈn ®Æt ngoµi khay 4 - G¨ng tay v« khuÈn - èng nghiÖm (nÕu cÇn) So¹n dông cô s¹ch ®Ó ngoµi khay - TÊm nylon 5 - V¶i ®¾p - B×nh phong - Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc H×nh 45.1. M©m dông cô th«ng tiÓu th−êng110
  • B¶ng 45.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng ®Æt th«ng tiÓu th−êngStt C¸c thao t¸c ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t1 ChuÈn bÞ bÖnh nh©n - TiÕn hµnh ®−îc - Ng−êi bÖnh an t©m hîp thuËn lîi vµ an toµn t¸c, vïng bé phËn sinh dôc ®−îc vÖ sinh s¹ch sÏ2 ChuÈn bÞ dông cô - TiÕn hµnh ®−îc - §ñ, ®óng vµ an toµn vÒ thuËn lîi vµ an toµn dông cô sö dông3 Mang khÈu trang, röa tay - §¶m b¶o an toµn khi - Tãc gän gµng thùc hiÖn kü thuËt v« khuÈn - KhÈu trang che kÝn mòi, miÖng - Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay4 Che b×nh phong, tr¶i nylon d−íi - Gi÷ cho ng−êi bÖnh - Gi÷ an toµn cho ng−êi m«ng ng−êi bÖnh kÝn cã kh«ng gian bÖnh khi tr¶i riªng lÎ - TÊm nylon chØ cÇn lãt ë - Tr¸nh lµm Èm −ít vïng m«ng vïng m«ng5 Phñ v¶i ®¾p, bá h¼n quÇn ng−êi - Gi÷ cho ng−êi bÖnh §éng t¸c nhÑ nhµng, t«n bÖnh ra, quÊn v¶i ®¾p vµo: ®−îc kÝn ®¸o träng - Bµn ch©n (n÷), cæ ch©n (nam)6 §Ó t− thÕ ng−êi bÖnh n»m ngöa: Lç tiÓu ®−îc béc lé râ N÷: 2 ch©n chèng bÑt ra - N÷: ch©n chèng bÑt réng ra (t− thÕ kh¸m s¶n) - Nam: 2 ch©n dang réng7 Röa tay th−êng qui (néi khoa) Gi¶m sù l©y nhiÔm Röa tay s¹ch c¸c mÆt cña bµn tay8 Mang g¨ng v« khuÈn §¶m b¶o sù v« khuÈn Tay ch−a mang g¨ng cho kü thuËt kh«ng ch¹m vµo mÆt ngoµi cña g¨ng9 B«i tr¬n èng th«ng: 4 5cm §Æt èng th«ng dÔ dµng - B«i tõ ®Çu èng xuèng trong tr−êng hîp ®Æt cho n÷, vµ th©n èng 16-20 cm trong tr−êng hîp ®Æt cho nam - Kh«ng lµm bÝt lç ë ®Çu cña èng th«ng10 Tr¶i kh¨n cã lç chØ ®Ó hë vïng H¹n chÕ vïng v« ChØ ®−îc n¾m kh¨n lç vµo bé phËn sinh dôc khuÈn mÆt kh«ng tiÕp xóc víi ng−êi bÖnh 111
  • 11 Dïng kÒm g¾p gßn nhóng dung H¹n chÕ sù nhiÔm - N÷: röa tõ trªn vïng dÞch s¸t khuÈn röa lç tiÓu xo¾n khuÈn cho kü thuËt bông xuèng hËu m«n èc réng tõ trong ra ngoµi - Nam: röa tõ lç tiÓu réng ra 12 §Æt bån h¹t ®Ëu däc gi÷a 2 bªn §Ó høng n−íc tiÓu Gi÷ cho bån h¹t ®Ëu ®−îc ®ïi v« khuÈn khi ®Æt 13 Dïng tay thuËn cÇm èng th«ng §Æt èng dÔ dµng qua §¶m b¶o v« khuÈn cho c¸ch ®Çu èng 5-6cm, ®u«i èng lç niÖu ®¹o èng th«ng khi ®Æt ®Ó vµo bån h¹t ®Ëu 14 §−a èng th«ng vµo niÖu ®¹o DÉn n−íc tiÓu ra ngoµi §Æt ®óng vÞ trÝ, ®ñ ®é dµi cho ®Õn khi thÊy n−íc tiÓu ch¶y tuú tõng giíi ra 15 LÊy n−íc tiÓu cho vµo èng CÊy n−íc tiÓu t×m vi §¶m b¶o lÊy n−íc tiÓu nghiÖm (nÕu cÇn) trïng gi÷a dßng vµ v« trïng 16 Cho n−íc tiÓu ch¶y ra tõ tõ Tr¸nh tai biÕn xuÊt Bãp èng th«ng l¹i cho n- huyÕt bµng quang do −íc tiÓu ch¹y ra tõ tõ gi¶m ¸p suÊt ®ét ngét 17 ChËm kh« lç tiÓu b»ng g¹c §¸p øng nhu cÇu vÖ Gi÷ cho ng−êi bÖnh §−îc sinh c¸ nh©n kh« r¸o 18 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh Giao tiÕp Gióp ng−êi bÖnh ®−îc tiÖn biÕt viÖc ®· xong nghi 20 Ghi hå s¬ Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc ®· ng−êi bÖnh lµm112
  • B¶ng 4.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng ®Æt th«ng tiÓu th−êng Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 21 KiÓm tra dông cô2 B¸o, gi¶i thÝch ng−êi bÖnh3 Che b×nh phong, tr¶i nylon d−íi m«ng ng−êi bÖnh4 Phñ v¶i ®¾p, bá h¼n quÇn ng−êi bÖnh ra5 QuÊn v¶i ®¾p vµo: bµn ch©n (n÷), cæ ch©n (nam) T− thÕ ng−êi bÖnh: - N÷: ch©n chèng bÑt réng ra6 - Nam: 2 ch©n dang réng7 §iÒu d−ìng röa tay8 Më v¶i ®¾p ®Ó lé BPSD9 Më kh¨n m©m dông cô v« khuÈn10 Mang g¨ng tay v« khuÈn11 B«i tr¬n èng th«ng: n÷: 4 - 5cm, nam: 16 - 20cm12 Tr¶i kh¨n cã lç Dïng tay kh«ng thuËn: - V¹ch 2 mÐp nhá (®èi víi n÷) ®Ó lé lç tiÓu: röa 2 mÐp nhá tõ13 trªn xuèng d−íi (mçi bªn thay gßn), röa lç tiÓu - KÐo da quy ®Çu (®èi víi nam) ®Ó lé lç tiÓu, röa tõ lç tiÓu réng ra ngoµi14 KÒm kÑp gßn ®Ó n¬i xa15 §Æt bån h¹t ®Ëu däc gi÷a 2 ®ïi CÇm èng th«ng c¸ch ®Çu èng 5-6 cm, ®u«i èng ®Ó vµo bån16 h¹t ®Ëu B¶o ng−êi bÖnh rÆn tiÓu, hay h¸ miÖng thë ®−a ®Çu èng vµo17 lç tiÓu: n÷: 4-5cm, nam: 16-20cm (cÇm d−¬ng vËt th¼ng ®øng) Cho n−íc tiÓu ch¶y ra tõ tõ, khi gÇn hÕt bÊm èng l¹i, rót ra48 cho vµo tói chøa r¸c th¶i19 ChËm kh« lç tiÓu b»ng g¹c20 LÊy kh¨n lç ra, che l¹i bé phËn sinh dôc cho ng−êi bÖnh kÝn ®¸o21 MÆc quÇn l¹i cho ng−êi bÖnh22 LÊy v¶i ®¾p vµ tÊm nylon ra23 Thu dän dông cô24 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi - ghi hå s¬.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 113
  • Bµi 46 Kü THUËT TH¤NG TIÓU LI£N TôCMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých, chØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh cña th«ng tiÓu liªn tôc.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt th«ng tiÓu liªn tôc ®óng c¸ch.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt th«ng tiÓu liªn tôc ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých ®Æt èng th«ng trong bµng quang vµ gi÷ l©u ngµy ®Ó − DÉn n−íc tiÓu ra ngoµi liªn tôc. − T¸c dông t¹o sù nÐn Ðp lªn thµnh niÖu ®¹o ®Ó ng¨n chÆn sù ch¶y m¸u trong tr−êng hîp mæ tuyÕn tiÒn liÖt hoÆc niÖu ®¹o. − Gi÷ vÕt mæ bµng quang vµ bé phËn sinh dôc kh«ng bÞ nhiÔm trïng. − ChÈn ®o¸n bÖnh hoÆc theo dâi c¸c bÖnh vÒ ®−êng tiÕt niÖu. − Theo dâi t×nh tr¹ng tuÇn hoµn cña ng−êi bÖnh: shock, phÉu thuËt. − ChuÈn bÞ tr−íc phÉu thuËt tæng qu¸t vïng bông, g©y mª toµn th©n.2. ChØ ®Þnh − Gi¶i phÉu c¸c c¬ quan thuéc hÖ tiÕt niÖu: thËn, bµng quang, niÖu ®¹o, tuyÕn tiÒn liÖt. − Mæ t¸i t¹o niÖu ®¹o. − Gi¶i phÉu vïng héi ©m, ©m ®¹o. − Tr−íc vµ sau c¸c cuéc mæ lín. − BÝ tiÓu th−êng xuyªn. − Theo dâi vÒ kh¶ n¨ng bµi tiÕt cña thËn trong nh÷ng giê nhÊt ®Þnh: bÖnh lý vÒ thËn, cho¸ng shock, t×nh tr¹ng mÊt m¸u, n−íc qu¸ nhiÒu.3. Chèng chØ ®Þnh − NhiÔm trïng niÖu ®¹o − ChÊn th−¬ng dËp r¸ch niÖu ®¹o114
  • 4. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng lç tiÓu. − Nam hay n÷, cã gia ®×nh ch−a? Tuæi? − T×nh tr¹ng bÖnh lý: bÖnh cÊp cøu, phÉu thuËt, bÖnh vÒ hÖ niÖu?5. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − §o l−êng n−íc tiÓu hoÆc lÊy n−íc tiÓu göi ®i xÐt nghiÖm (nÕu cÇn). − Nh÷ng dông cô kh¸c tr¶ vÒ chç cò: b×nh phong.6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê ®Æt èng. − Ngµy thay èng. − Sè l−îng, mµu s¾c, tÝnh chÊt n−íc tiÓu mçi giê, mçi ngµy tuú theo t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − Giê ®i tiÓu ®Çu tiªn sau khi rót èng ra. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − VÖ sinh bé phËn sinh dôc hµng ngµy ®Ó tr¸nh nhiÔm trïng. − CÇn theo dâi vµ quan s¸t hµng ngµy: + Sù l−u th«ng cña n−íc tiÓu vµ vÞ trÝ èng th«ng. + T×nh tr¹ng da, niªm m¹c bé phËn sinh dôc vµ lç tiÓu cña ng−êi bÖnh. + Sè l−îng, tÝnh chÊt cña n−íc tiÓu. − Ph¶i ch¾c ch¾n èng vµo ®óng trong bµng quang míi ®−îc b¬m bãng. − Cè ®Þnh èng th«ng ph¶i ®óng c¸ch: nam: ë bÑn vµ n÷: ë mÆt trong ®ïi, chõa kho¶ng c¸ch cö ®éng. − TËp bµng quang ho¹t ®éng b×nh th−êng th× kho¸ èng l¹i, mçi 3 giê më 1 lÇn cho n−íc tiÓu ch¶y ra. − Lu«n gi÷ cho hÖ thèng èng d©y dÉn, tói chøa ®−îc v« khuÈn, mét chiÒu (c¸ch bµng quang 60 cm) vµ kh« r¸o nhÊt lµ vÞ trÝ bé phËn läc khÝ. 115
  • B¶ng 46.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n m©m dông cô th«ng tiÓu liªn tôc Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 - B¸o gi¶i thÝch, quan s¸t vµ vÖ sinh BPSD cña ng−êi bÖnh. 1 - Röa tay, mang khÈu trang. S¾p xÕp dông cô trong m©m v« khuÈn: - 1-2 èng th«ng Foley - Bån h¹t ®Ëu - Gßn, g¹c - KÒm kelly 2 - Kh¨n cã lç - 2 chÐn chung: mét chøa dung dÞch s¸t khuÈn b« phËn sinh dôc, mét chøa n−íc cÊt b¬m bong bãng - HÖ thèng dÉn l−u ch−¸ n−íc tiÓu - DÇu nhên tan trong n−íc - B¬m tiªm 10ml Dông cô v« khuÈn ngoµi m©m: 3 - G¨ng tay v« khuÈn - èng nghiÖm (nÕu cÇn) Dông cô kh¸c: - TÊm nylon - V¶i ®¾p 4 - B×nh phong - Tói ®ùng ®å bÈn - B¨ng keo, kÐoTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc116
  • B¶ng 46.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng ®Æt th«ng tiÓu liªn tôcStt C¸c thao t¸c ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t1 ChuÈn bÞ bÖnh nh©n - TiÕn hµnh ®−îc - Ng−êi bÖnh an t©m hîp thuËn lîi vµ an toµn t¸c, vïng bé phËn sinh dôc ®−îc vÖ sinh s¹ch sÏ2 ChuÈn bÞ dông cô - TiÕn hµnh ®−îc - §ñ, ®óng vµ an toµn vÒ thuËn lîi vµ an toµn dông cô sö dông3 Mang khÈu trang, röa tay - §¶m b¶o an toµn - Tãc gän gµng khi thùc hiÖn kü - KhÈu trang che kÝn mòi, thuËt v« khuÈn miÖng - Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay4 Che b×nh phong, tr¶i nylon d−íi - Gi÷ cho ng−êi - Gi÷ an toµn cho ng−êi m«ng ng−êi bÖnh bÖnh kÝn cã kh«ng bÖnh khi tr¶i gian riªng lÎ - TÊm nylon chØ cÇn lãt ë - Tr¸nh lµm Èm −ít vïng m«ng vïng m«ng5 Phñ v¶i ®¾p, bá h¼n quÇn ng−êi - Gi÷ cho ng−êi - §éng t¸c nhÑ nhµng, t«n bÖnh ra, QuÊn v¶i ®¾p vµo: bµn bÖnh ®−îc kÝn ®¸o träng ch©n (n÷), cæ ch©n (nam)6 §Ó t− thÕ ng−êi bÖnh n»m ngöa: - Lç tiÓu ®−îc béc - N÷: 2 ch©n chèng bÑt ra lé râ - N÷: ch©n chèng bÑt réng ra (t− thÕ kh¸m s¶n) - Nam: 2 ch©n dang réng7 Röa tay th−êng qui (néi khoa) - Gi¶m sù l©y nhiÔm - Röa tay s¹ch c¸c mÆt cña bµn tay8 Mang g¨ng v« khuÈn - §¶m b¶o sù v« - Tay ch−a mang g¨ng khuÈn cho kü thuËt kh«ng ch¹m vµo mÆt ngoµi cña g¨ng9 B¬m khÝ vµo bãng thö vµ n¾n - KiÓm tra sù nguyªn - Gi÷ an toµn cho èng bãng cho c©n xøng (nÕu cÇn) vÑn cña bãng th«ng khi b¬m10 Rót dÞch b¬m bãng vµo b¬m tiªm - §Ó gi÷ èng th«ng - DÞch b¬m bãng tèt nhÊt lµ 5ml-10ml trong bµng quang n−íc cÊt11 G¾n bé d©y c©u nèi n−íc tiÓu vµo - Gi÷ cho hÖ thèng - Gi÷ an toµn cho toµn bé ®u«i cña èng th«ng èng th«ng tiÓu vµ hÖ thèng khi g¾n nèi d©y c©u ®−îc kÝn, v« khuÈn 117
  • 12 B«i tr¬n èng th«ng: 4-5cm trong - §Æt èng th«ng dÔ - B«i tõ ®Çu èng xuèng th©n tr−êng hîp ®Æt cho n÷, 16-20cm dµng èng trong tr−êng hîp ®Æt cho nam - Kh«ng lµm bÝt lç ë ®Çu cña èng th«ng 13 Tr¶i kh¨n cã lç chØ ®Ó hë vïng - H¹n chÕ vïng v« - ChØ ®−îc n¾m kh¨n lç vµo bé phËn sinh dôc khuÈn mÆt kh«ng tiÕp xóc víi ng−êi bÖnh 14 Dïng kÒm g¾p gßn nhóng dung - H¹n chÕ sù nhiÔm - N÷: röa tõ trªn vïng bông dÞch s¸t khuÈn röa lç tiÓu xo¾n khuÈn cho kü thuËt xuèng hËu m«n èc réng tõ trong ra ngoµi - Nam: röa tõ lç tiÓu réng ra 15 §Æt bån h¹t ®Ëu däc gi÷a 2 bªn - §Ó høng n−íc tiÓu - Gi÷ cho bån h¹t ®Ëu ®îc ®ïi v« khuÈn khi ®Æt 16 Dïng tay thuËn cÇm èng th«ng - §Æt èng dÔ dµng - §¶m b¶o v« khuÈn cho c¸ch ®Çu èng 5-6cm, ®u«i èng qua lç niÖu ®¹o èng th«ng khi ®Æt ®Ó vµo bån h¹t ®Ëu 17 §−a èng th«ng vµo niÖu ®¹o - DÉn n−íc tiÓu ra - §Æt ®óng vÞ trÝ, ®ñ ®é dµi cho ®Õn khi thÊy n−íc tiÓu ngoµi tuú tõng giíi ch¶y ra 18 §Èy èng vµo s©u thªm 3-5cm - Ngõa tai biÕn vì - Ch¾c ch¾n èng vµo h¼n ®Ó ch¾c ch¾n èng ®· vµo h¼n niÖu ®¹o do bãng trong bµng quang míi ®−îc trong bµng quang n»m sai vÞ trÝ b¬m bãng 19 - B¬m n−íc cÊt vµo ®Ó gi÷ èng - Gi÷ cè dÞnh èng - B¬m l−îng dÞch võa ®ñ th«ng l¹i trong bµng quang trong bµng quang gi÷ èng thèng: 5-10ml 20 KÐo ®u«i èng th«ng ra cho bãng - KiÓm tra ch¾c - KÐo võa ®ñ bãng n»m s¸t n»m s¸t cæ bµng quang ch¾n bãng ®−îc gi÷ cæ bµng quang trong bµng quang, gi¶m bout kÝch thÝch cho ng−êi bÖnh118
  • 21 LÊy kh¨n lç ra, chËm kh« lç tiÓu - §¸p øng nhu cÇu - Gi÷ cho ng−êi bÖnh ®−îc b»ng g¹c, che l¹i bé phËn sinh vÖ sinh c¸ nh©n kÝn ®¸o trong khi thùc hiÖn dôc cho ng−êi bÖnh kÝn ®¸o kü thuËt22 Treo tói chøa n−íc tiÓu ë song - Gi¶m nguy c¬ - Tói ®−îc treo n¬i vÞ trÝ cè gi−êng thÊp h¬n bµng quang Ýt nhiÔm khuÈn ng−îc ®Þnh, gi÷ kh« r¸o nhÊt 60cm dßng23 D¸n b¨ng keo cè ®Þnh èng th«ng - Ngõa biÕn chøng - Cè ®Þnh ®óng t− thÕ tuú tiÓu lªn mÆt trong cña ®ïi ®èi víi dß niÖu ®¹o vµ ho¹i theo giíi, chõa kho¶ng ng−êi bÖnh n÷ vµ trªn vïng bÑn tö niÖu ®¹o do c¸ch ®ñ réng cho ng−êi ®èi víi ng−êi bÖnh nam, khi cè chÌn Ðp bÖnh cö ®éng, kh«ng ®Ó tói ®Þnh chõa kho¶ng c¸ch cö ®éng n−íc tiÓu qu¸ nÆng tr¸nh chÌn Ðp vµ kÐo c¨ng t¹o ¸p lùc lªn lç niÖu ®¹o.24 ChÊm kh« lç tiÓu b»ng g¹c - §¸p øng nhu cÇu - Gi÷ cho ng−êi bÖnh ®−îc vÖ sinh c¸ nh©n kh« r¸o25 Quan s¸t sù ho¹t ®éng cña hÖ - Theo dâi sù th«ng - Theo dâi sè l−îng, mµu thèng dÉn l−u th−¬ng cña hÖ s¾c, tÝnh chÊt n−íc tiÓu thèng dÉn l−u26 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh - Giao tiÕp - Gióp ng−êi bÖnh ®−îc tiÖn biÕt viÖc ®· xong. Gióp ng−êi nghi bÖnh tiÖn nghi27 Ghi hå s¬ - Theo dâi vµ qu¶n - Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc lý ng−êi bÖnh ®· lµm 119
  • B¶ng 46.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng ®Æt th«ng tiÓu liªn tôc Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 KiÓm tra dông cô 2 B¸o, gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 3 Che b×nh phong, tr¶i nylon d−íi m«ng ng−êi bÖnh 4 Phñ v¶i ®¾p, bá h¼n quÇn ng−êi bÖnh ra 5 QuÊn v¶i ®¾p vµo: bµn ch©n (n÷), cæ ch©n (nam) §Ó t− thÕ ng−êi bÖnh n»m ngöa: 6 - N÷: ch©n chèng bÑt réng ra (t− thÕ kh¸m s¶n) - Nam: 2 ch©n dang réng 7 Röa tay th−êng qui (néi khoan) 8 Më v¶i ®¾p ®Ó lé BPSD 9 Më kh¨n che m©m dông cô v« khuÈn 10 Mang g¨ng v« khuÈn CÇm b¬m tiªm b»ng tay g¨ng v« khuÈn b¬m khÝ vµo bãng thö vµ 11 n¾n bãng cho c©n xøng (nÕu cÇn) 12 Rót dÞch b¬m bãng vµo b¬m tiªm 5ml-10ml 13 G¾n bé d©y c©u nèi n−íc tiÓu vµo ®u«i cña èng th«ng CÇm èng th«ng, b«i tr¬n èng th«ng: 4-5cm trong tr−êng hîp ®Æt 14 cho n÷, vµ16-20cm trong tr−êng hîp ®Æt cho nam 15 Tr¶i kh¨n cã lç chØ ®Ó lé vïng bé phËn sinh dôc Dïng tay kh«ng thuËn: - V¹ch 2 mÐp nhá (®èi víi n÷) ®Ó lé lç tiÓu: röa 2 mÐp nhá tõ trªn 16 xuèng d−íi (mçi bªn thay gßn), röa lç tiÓu - KÐo da quy ®Çu (®èi víi nam) ®Ó lé lç tiÓu, röa tõ lç tiÓu réng ra ngoµi 17 §Æt bån h¹t ®Ëu däc gi÷a 2 bªn ®ïi Dïng tay thuËn cÇm èng th«ng c¸ch ®Çu èng 5-6cm, ®u«i èng ®Ó 18 vµo bån h¹t ®Ëu B¶o ng−êi bÖnh rÆn tiÓu, hay h¸ miÖng thë ®−a ®Çu èng vµo lç tiÓu: 19 n÷: 4-5cm, nam: 16-20cm (cÇm d−¬ng vËt th¼ng ®øng) §Èy èng vµo s©u thªm 3-5cm ®Ó ch¾c ch¾n èng ®· vµo h¼n trong 20 bµng quang B¬m n−íc cÊt vµo bong bãng ®Ó gi÷ èng th«ng l¹i trong bµng 21 quang 22 KÐo ®u«i èng th«ng ra cho bãng n»m s¸t cæ bµng quang120
  • LÊy kh¨n lç ra, chËm kh« lç tiÓu b»ng g¹c, che l¹i bé phËn sinh 23 dôc cho ng−êi bÖnh kÝn ®¸o 24 Treo tói chøa n−íc tiÓu ë song gi−êng thÊp h¬n bµng quang Ýt nhÊt 60cm D¸n b¨ng keo cè ®Þnh èng th«ng tiÓu lªn mÆt trong cña ®ïi ®èi víi 25 ng−êi bÖnh n÷ vµ trªn vïng bÑn ®èi víi ng−êi bÖnh namTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc H×nh 46. 1. C¸c lo¹i sonde trong hÖ tiÕt niÖu H×nh 46. 2. C¸ch lÊy n−íc tiÓu lµm xÐt nghiÖm H×nh 46. 2. C¸c lo¹i tói chøa n−íc tiÓu 121
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. Khi ®Æt èng th«ng tiÓu, hay gÆp c¶n lùc, h·y cho biÕt 3 lý do cã thÓ g©y ra?2. Nªu 3 tr−êng hîp th«ng tiÓu?3. LiÖt kª 2 tr−êng hîp kh«ng th«ng tiÓu?4. KÓ tªn 2 lo¹i èng th«ng th−êng dïng ®Ó th«ng tiÓu?5. Nªu 3 biÕn chøng sau th«ng tiÓu?Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)6. Theo dâi l−îng, mµu s¾c n−íc tiÓu ®Ó x¸c ®Þnh NB cã nhiÔm trïng ®−êng niÖu.7. BiÕn chøng dß niÖu ®¹o lµ do cè ®Þnh èng th«ng tiÓu vµo vïng bÑn ®èi víi ng−êi bÖnh nam.8. §Ó lÊy n−íc tiÓu 24 giê ®−îc chÝnh x¸c ta ph¶i th«ng tiÓu.9. XÐt nghiÖm t×m ®−êng, ®¹m trong n−íc tiÓu cÇn lÊy n−íc tiÓu v« trïng.10. Sonde Foley dïng trong th«ng tiÓu th−êng.11. Kh«ng th«ng tiÓu qu¸ 2 lÇn trong ngµy.12. Lu«n ph¶i th«ng tiÓu cho ng−êi bÖnh tiÓu kh«ng tù chñ.13. B¬m röa bµng quang lµ biÖn ph¸p tèt nhÊt ®Ó ngõa ®Æt sonde tiÓu l−u.14. Th«ng tiÓu lµ kü thuËt v« khuÈn ngo¹i khoa.15. Thay d©y dÉn vµ vËt chøa n−íc tiÓu khi thay sonde tiÓu.16. èng th«ng tiÓu b»ng kim lo¹i ®−îc dïng khi nong niÖu ®¹o.17. CÇn ph¶i cÊy n−íc tiÓu ®Þnh kú ®Ó theo dâi nhiÔm trïng tiÓu khi ®Ó sonde tiÓu l©u ngµy.Chän c©u ®óng nhÊt18. Tr−êng hîp nµo kh«ng nªn ®Æt th«ng tiÓu: A. BÝ tiÓu ch−a râ nguyªn nh©n. B. Ch¶y m¸u ®Çu lç s¸o, lç tiÓu, dÊu hiÖu tô m¸u ë vïng tÇng sinh m«n. C. PhÉu thuËt t¸i t¹o niÖu ®¹o. D. Theo dâi suy thËn cÊp. E. §iÒu trÞ t¹i chç khi bµng quang nhiÔm trïng, xuÊt huyÕt.122
  • 19. Nªn chän sonde tiÓu cã thÓ tÝch bãng lµ bao nhiªu ®Ó l−u èng trong th«ng tiÓu gi÷ l¹i ë ng−êi lín. A. 30ml B. 25ml C. 20ml D. 10ml E. Lo¹i nµo còng ®−îc.20. HÖ thèng dÉn l−u n−íc tiÓu, cÇn ph¶i: A. S¹ch sÏ, ®Ó c¸ch sµn nhµ. B. Ph¶i mét chiÒu, kÝn. C. VËt chøa thÊp h¬n bµng quang 60cm. D. C©u B vµ C. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.21. Ch¨m sãc khi ng−êi bÖnh cã ®Æt th«ng tiÓu l−u, cÇn ph¶i: A. VÖ sinh BPSD mçi ngµy. B. Theo dâi l−îng, tÝnh chÊt n−íc tiÓu mçi ngµy. C. Lu«n lu«n gi÷ hÖ thèng dÉn l−u ®−îc th«ng ®Ó n−íc tiÓu ra dÔ dµng. D. A vµ B. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.22. Tr−êng hîp nµo cÇn ph¶i th«ng tiÓu liªn tôc: A. BÝ tiÓu. B. H«n mª. C. Gi¶i phÉu t¸i t¹o niÖu ®¹o. D. A, B ®óng. E. A, C ®óng.23. ChÊt tr¬n dïng trong th«ng tiÓu: A. Parafine B. Vaseline C. Tan ®−îc trong n−íc. D. TÊt c¶ ®Òu ®óng. E. TÊt c¶ ®Òu sai. 123
  • 24. Chèng chØ ®Þnh cña ®Æt th«ng tiÓu: A. ChÊn th−¬ng niÖu ®¹o. B. Viªm nhiÔm lç niÖu ®¹o. C. LËu. D. DËp g·y niÖu ®¹o. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.25. Tai biÕn khi ®Æt th«ng tiÓu do kü thuËt cña ®iÒu dìng: A. ChÊn th−¬ng niÖu ®¹o. B. NhiÔm trïng niÖu ®¹o. C. XuÊt huyÕt bµng quang. D. Dß niÖu ®¹o. E. A, B, C ®óng.§¸p ¸n: 6.S 7.S 8.S 9.S 10.S 11.§ 12.S 13.S 14.§ 15.§ 16.§ 17.§ 18.B 19.D 20.D 21.E 22.B 23.C 24.E 25.E124
  • Bµi 47 Kü THUËT RöA BµNG QUANGMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých vµ chØ ®Þnh cña kü thuËt röa bµng quang.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt röa bµng quang ®óng c¸ch.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt röa bµng quang ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých − Röa s¹ch c¸c chÊt bÈn l¾ng ®äng trong bµng quang vµ ®Ó èng th«ng tiÓu ®−îc th«ng. − TrÞ viªm bµng quang.2. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng bÖnh lý? − Cã hay kh«ng ®ang ®Æt èng th«ng tiÓu. − Nam hay n÷. − TÝnh chÊt, sè l−îng n−íc tiÓu.3. ChØ ®Þnh − Nh÷ng ng−êi bÖnh ®Æt èng th«ng tiÓu liªn tôc l©u ngµy. − Bµng quang bÞ nhiÔm trïng. − Ch¶y m¸u trong bµng quang (sau khi mæ bµng quang, tuyÕn tiÒn liÖt).4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hoÆc ng−êi nhµ ng−êi bÖnh biÕt viÖc m×nh s¾p lµm ®Ó hä yªn t©m. − T− thÕ thÝch hîp.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − Nh÷ng dông cô kh¸c tr¶ vÒ chç cò. 125
  • 6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê röa bµng quang. − Tªn dung dÞch röa, sè l−îng, thuèc (nÕu cã). − TÝnh chÊt dÞch ch¶y ra. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Tr¸nh b¬m röa víi ¸p lùc m¹nh nhÊt lµ khi bµng quang bÞ ch¶y m¸u. − Trong khi röa nÕu thÊy ng−êi bÖnh bÞ mÖt hoÆc n−íc röa ch¶y ra cã m¸u th× ph¶i ng−ng ngay vµ b¸o c¸o víi b¸c sÜ. − Nªn ¸p dông ph−¬ng ph¸p röa kÝn ®Ó h¹n chÕ sù x©m nhËp cña vi khuÈn tõ m«i tr−êng bªn ngoµi. B¶ng 47.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô röa bµng quang Néi dung Thang ®iÓm Stt 0 1 2 Dïng èng b¬m hót Dông cô trong khay v« khuÈn: Bån h¹t ®Ëu 1 èng b¬m hót (hoÆc b¬m tiªm 50ml) G¹c miÕng KÒm Dông cô v« khuÈn ngoµi khay: Bån h¹t ®Ëu HÖ thèng dÉn l−u n−íc tiÓu 2 Chai dung dÞch s¸t khuÈn tay nhanh Chai dung dÞch röa bµng quang Chai dung dÞch s¸t khuÈn Dông cô kh¸c: G¨ng tay s¹ch 3 B¨ng keo Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ Tói chøa n−íc tiÓu (nÕu cÇn)Tæng sèTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc126
  • Röa b»ng hÖ thèng dÉn l−u Dông cô v« khuÈn trong khay: Bån h¹t ®Ëu 1 G¹c miÕng KÒm èng ch÷ Y Dông cô v« khuÈn ngoµi khay: HÖ thèng dÉn l−u 2 D©y truyÒn + dung dÞch truyÒn NaCl Chai dung dÞch s¸t khuÈn tay nhanh Chai dung dÞch s¸t khuÈn Dông cô s¹ch: G¨ng tay 3 B¨ng keo Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ Trô treoTæng sèTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 47.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng röa bµng quangStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t HÖ thèng dÉn l−u liªn tôc ChuÈn bÞ bÖnh nh©n TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp1 vµ an toµn t¸c Cho ng−êi bÖnh n»m 1 bªn TiÕn hµnh kü thuËt röa dÔ Tr¸nh choµng lªn m©m v«2 gi−êng. §Æt khay dông cô n¬i dµng, thuËn tiÖn khuÈn thuËn tiÖn Mang g¨ng tay s¹ch B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ Mang g¨ng tay theo c¸ch3 tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ s¹ch, cì g¨ng phï hîp ®Ó ng−êi bÖnh thao t¸c ®−îc gän gµng Më khay dông cô Dông cô s½n sµng ®Ó thùc Kh«ng ch¹m hay choµng4 hiÖn kü thuËt lªn m©m v« khuÈn Th¸o b¨ng keo nèi gi÷a èng th«ng tiÓu vµ tói chøa TiÖn viÖc khö khuÈn chç5 Tr¸nh lµm sót èng nèi6 Ng©m chç nèi gi÷a èng Khö khuÈn n¬i chç nèi Chç nèi 2 ®Çu èng th«ng 127
  • th«ng tiÓu vµ tói chøa vµo ph¶i ngËp trong dung dÞch bån h¹t ®Ëu v« khuÈn cã khö khuÈn chøa dung dÞch s¸t khuÈn Röa tay l¹i Röa tay l¹i b»ng dung 7 Gi¶m sù l©y nhiÔm dÞch s¸t khuÈn tay nhanh S¸t khuÈn n¾p chai dung dÞch Gi¶m sù hiÖn diÖn cña vi Kh«ng ch¹m tay vµo mÆt 8 khuÈn trªn n¾p chai trong cña miÕng b«ng cån G¾n d©y dÉn dÞch DÉn dÞch röa vµo bµng 9 Tu©n thñ kü thuËt v« khuÈn quang Treo chai lªn trô T¹o ¸p lùc cho dÞch röa 10 ch¶y dÔ dµng vµo bµng §é cao kho¶ng 30-40cm quang CÇm v¶i th−a th¸o rêi ®u«i èng Foley + èng nèi Tr¸nh lµm b¾n dÞch ra 11 H¹n chÕ sù l©y nhiÔm ngoµi LÊy èng nèi Y lÊp vµo 3 ®Çu: - Mét ®Çu nèi víi ®u«i èng th«ng tiÓu - Mét ®Çu nèi víi tói chøa n−- 12 íc tiÓu (Cã kho¸ B) - §Çu cßn l¹i víi d©y dÉn dÞch röa (cã kho¸ A) Më khãa A cho dÞch ch¶y vµo bµng quang, xong khãa Mçi lÇn cho vµo kho¶ng 13 l¹i Cho dÞch röa vµo tr−íc 250 mlM 30 phót sau më khãa B cho §îi dÞch ch¶y ra hÕt míi dÞch ch¶y ra tói chøa Cho dÞch tõ bµng quang 14 më kho¸ cho dÞch röa ch¶y ch¶y ra tiÕp vµo B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi Giao tiÕp Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 15 bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp tiÖn nghi ng−êi bÖnh tiÖn nghi 16 Ghi hå s¬ Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc bÖnh ®· lµm128
  • Dïng èng b¬m hót1 ChuÈn bÞ bÖnh nh©n TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp vµ an toµn t¸c2 Cho ng−êi bÖnh n»m 1 bªn TiÕn hµnh kü thuËt röa dÔ Tr¸nh choµng lªn m©m v« gi−êng. §Æt khay dông cô n¬i dµng, thuËn tiÖn khuÈn thuËn tiÖn3 Mang g¨ng tay s¹ch B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ Mang g¨ng tay theo c¸ch tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ s¹ch, cì g¨ng phï hîp ®Ó ng−êi bÖnh thao t¸c ®−îc gän gµng4 Th¸o b¨ng keo nèi gi÷a èng TiÖn viÖc khö khuÈn chç th«ng tiÓu vµ tói chøa nèi Tr¸nh lµm sót èng5 Ng©m chç nèi gi÷a d©y c©u Khö khuÈn n¬i chç nèi vµ èng th«ng tiÓu vµo bån Chç nèi 2 ®Çu èng th«ng h¹t ®Ëu v« khuÈn cã chøa ph¶i ngËp trong dung dÞch dung dÞch s¸t khuÈn khö khuÈn6 Röa tay l¹i Gi¶m sù l©y nhiÔm Röa tay l¹i b»ng dung dÞch s¸t khuÈn tay nhanh7 Cho dung dÞch röa vµo bån TiÖn viÖc hót dÞch b¬m röa Tr¸nh choµng lªn vïng v« h¹t ®Ëu khuÈn trong khi rãt dung dÞch8 CÇm g¹c th¸o rêi ®u«i Foley vµ èng nèi Tr¸nh lµm b¾n dÞch ra H¹n chÕ sù l©y nhiÔm ngoµi9 Dïng èng b¬m hót dÞch, b¬m Röa s¹ch hÖ thèng èng - Tu©n thñ kü thuËt v« röa: Foley vµ bµng quang khuÈn trong khi b¬m röa, tr¸nh v¨ng b¾n dÞch ra - Bªn ngoµi ®Çu èng th«ng xung quanh - Bªn trong ®Çu èng th«ng - Mçi lÇn b¬m kho¶ng - Trong lßng èng th«ng 100cc, h¹ ®u«i èng th«ng xuèng bån h¹t ®Ëu cho n- - Röa bµng quang −íc ch¶y ra - B¬m röa s¹ch bªn ngoµi ®u«i èng th«ng10 B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi Giao tiÕp Gióp ng−êi bÖnh ®−îc bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp tiÖn nghi ng−êi bÖnh tiÖn nghi11 Ghi hå s¬ Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc bÖnh ®· lµm 129
  • B¶ng 47.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng röa bµng quang Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 Röa b»ng hÖ thèng dÉn l−u 1 B¸o gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 2 KiÓm tra l¹i sonde tiÓu Cho ng−êi bÖnh n»m 1 bªn gi−êng. §Æt khay dông cô n¬i thuËn 3 tiÖn 4 Mang g¨ng s¹ch 5 Më khay dông cô §Æt bån h¹t ®Ëu v« khuÈn cã chøa dung dÞch s¸t khuÈn däc theo 6 ®ïi 7 Th¸o b¨ng keo nèi gi÷a èng th«ng tiÓu vµ tói chøa Ng©m chç nèi gi÷a èng th«ng tiÓu vµ tói chøa 8 Röa tay l¹i b»ng dung dÞch s¸t khuÈn tay nhanh 9 S¸t khuÈn n¾p chai dung dÞch 10 G¾n d©y dÉn dÞch 11 Treo chai lªn trô 12 CÇm v¶i th−a th¸o rêi ®u«i èng Foley + èng nèi LÊy èng nèi Y lÊp vµo 3 ®Çu: - Mét ®Çu nèi víi ®u«i èng th«ng tiÓu 13 - Mét ®Çu nèi víi tói chøa n−íc tiÓu (cã kho¸ B) - §Çu cßn l¹i víi d©y dÉn dÞch röa (cã kho¸ A) 14 Më khãa A cho dÞch ch¶y mçi lÇn 250ml, khãa l¹i 15 30 phót sau më khãa B cho dÞch ch¶y ra tói chøa 16 Röa ®Õn khi dÞch ch¶y ra trong 17 Dän dông cô 18 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 19 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc130
  • Dïng èng b¬m hót 0 1 2 1 B¸o gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 2 KiÓm tra l¹i sonde tiÓu Cho ng−êi bÖnh n»m 1 bªn gi−êng. §Æt khay dông cô n¬i thuËn 3 tiÖn 4 Treo tói chøa n−íc tiÓu míi (®Ó ®Çu nèi an toµn) 5 Mang g¨ng s¹ch §Æt bån h¹t ®Ëu v« khuÈn cã chøa dung dÞch s¸t khuÈn däc theo 6 ®ïi 7 Th¸o b¨ng keo nèi gi÷a èng th«ng tiÓu vµ tói chøa 8 Ng©m chç nèi gi÷a d©y c©u vµ èng th«ng tiÓu vµo bån h¹t ®Ëu 9 Röa tay l¹i b»ng dung dÞch s¸t khuÈn tay nhanh 10 Më khay dông cô v« khuÈn 11 Cho dung dÞch röa vµo bån h¹t ®Ëu 12 CÇm g¹c th¸o rêi ®u«i Foley vµ èng nèi Dïng èng b¬m hót dÞch, b¬m röa: - Bªn ngoµi ®Çu èng th«ng - Bªn trong ®Çu èng th«ng 13 - Trong lßng èng th«ng - Röa bµng quang (mçi lÇn b¬m kho¶ng 100cc, h¹ ®u«i èng th«ng xuèng bån h¹t ®Ëu cho n−íc ch¶y ra) 14 Röa ®Õn khi n−íc ch¶y ra trong 15 B¬m röa s¹ch bªn ngoµi ®u«i èng th«ng 16 Lau kh« ®u«i èng th«ng 17 Thay hÖ thèng d©y dÉn vµ tói chøa 18 Dän dông cô 19 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 20 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 131
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸1. Nªu môc ®Ých cña röa bµng quang2. Nªu 3 chØ ®Þnh röa bµng quang3. Nªu c¸c yªu cÇu cÇn nhËn ®Þnh ng−êi bÖnh tr−íc khi röa bµng quang.4. Nªu c¸c lo¹i dung dÞch dïng ®Ó röa bµng quang.Ph©n biÖt ®óng (§), sai (S)5. Röa bµng quang ®−îc ¸p dông trong tÊt c¶ c¸c tr−êng hîp ®Æt th«ng tiÓu.6. ChØ cã ph−¬ng ph¸p b¬m röa bµng quang qua èng b¬m hót lµ an toµn nhÊt, tr¸nh g©y nhiÔm khuÈn ng−îc dßng cho ng−êi bÖnh7. Röa bµng quang liªn tôc b»ng hÖ thèng dÉn l−u kÝn th−êng dïng trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh phÉu thuËt u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn.8. èng th«ng Foley ®−îc b¬m c¨ng bãng chÌn tèi ®a trong mæ u x¬ tiÒn liÖt tuyÕn lµ ®Ó gi÷ èng kh«ng bÞ tôt ra ngoµi.9. Khi röa bµng quang qua èng b¬m hót kh«ng nªn b¬m víi ¸p lùc qu¸ m¹nh v× cã thÓ g©y xuÊt huyÕt bµng quang10. Sau khi röa bµng quang chØ cÇn ghi hå s¬ nh÷ng ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã.§¸p ¸n: 5. S 6. S 7. § 8. S 9. § 10. S132
  • Bµi 48 THEO DâI Vµ §O L¦îNG DÞCH VµO RA Môc tiªu 1. M« t¶ nh÷ng thay ®æi cña c¬ thÓ khi mÊt c©n b»ng dÞch. 2. Tr×nh bµy 5 chØ ®Þnh ®iÒu d−ìng cÇn theo dâi dÞch vµo ra. 3. Tr×nh bµy c¸ch theo dâi dÞch vµo ra. 4. Tr×nh bµy quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh mÊt c©n b»ng dÞch vµo ra.1. §¹i c−¬ng Trong c¬ thÓ con ng−êi, tØ lÖ c©n ®èi dÞch phô thuéc vµo tuæi, ng−êi bÐo,gÇy, chiÒu cao... B×nh th−êng l−îng dÞch ®−a vµo b»ng l−îng dÞch tho¸t ra, vaitrß cña thËn vµ phæi gióp ®iÒu chØnh sù c©n b»ng dÞch. L−îng dÞch vµo ra nªnc©n b»ng trong 24 giê. Khi dÞch ra lín h¬n hoÆc nhá h¬n dÞch vµo, nghi ngê cãvÊn ®Ò mÊt c©n b»ng dÞch. ViÖc ghi chó dÞch vµo ra ®ßi hái sù chÝnh x¸c, liªn tôc ®Ó cã can thiÖp ®óng.So s¸nh c©n nÆng vµ n−íc tiÓu lµ c¸ch tèt vµ th«ng dông ®Ó ®¸nh gi¸ dÞch vµora. Khi theo dâi c©n nÆng cÇn quan t©m Ýt nhÊt 48h hay dµi h¬n ®èi víi ng−êibÖnh cã vÊn ®Ò m¹n tÝnh.2. Thay ®æi c¬ thÓ khi mÊt c©n b»ng dÞch2.1. Thay ®æi tr¹ng th¸i tinh thÇn Møc ®é tri gi¸c: − MÖt, yÕu, kÝch ®éng. − Bèi rèi, l¬ m¬. Khi mÊt c©n b»ng dÞch nÆng, ng−êi bÖnh cã dÊu hiÖu ngñ gµ, tiÕn triÓn ®Õn h«n mª hoÆc diÔn tiÕn xÊu nhÊt lµ cã thÓ tö vong. − Kh¶ n¨ng hiÓu biÕt nhËn thøc cña ng−êi bÖnh, kh¶ n¨ng ®Þnh h−íng kh«ng gian, thêi gian, n¬i chèn lµ dÊu hiÖu sím nhÊt cña mÊt c©n b»ng ®iÖn gi¶i.2.2. Thay ®æi chøc n¨ng sinh lý2.2.1. H« hÊp − KhÝ m¸u ®éng m¹ch: 133
  • + Acidosis: thë s©u, liªn tôc ®Ó bï trõ. + Alkalosis: thë n«ng. − ø dÞch phæi, oxi gi¶m, khã thë. − Nghe phæi: ran næ.2.2.2. TuÇn hoµn − Thõa dÞch: m¹ch râ, m¹ch nÈy m¹nh. − ThiÕu dÞch: m¹ch nhanh, yÕu nh− sîi chØ. − Rèi lo¹n nhÞp tim: khi cã rèi lo¹n K+, Ca2+, Mg2+. − M¹ch, huyÕt ¸p: m¹ch t¨ng trªn 100 lÇn/phót, huyÕt ¸p h¹ th−êng do thiÕu dÞch.2.2.3. M« − §µn håi da, dÊu vÐo da, da kh« biÓu hiÖn sù thiÕu n−íc. − Phï, Ên lâm. − C¬ bông. − Thay ®æi tr−¬ng lùc c¬. − Viªm c¬. − Gi¶m thÇn kinh c¬, gi¶m c¶m gi¸c. − Co giËt c¬, chuét rót.2.3. ¶nh h−ëng lªn ®êi sèng hµng ngµy − Suy gi¶m ho¹t ®éng do mÖt. − Ng−êi bÖnh giµ th−êng kh«ng nhËn biÕt rèi lo¹n nh− kh«ng c¶m thÊy kh¸t, ló lÉn. − VËn ®éng khã kh¨n.3. ChØ ®Þnh ®iÒu d−ìng theo dâi dÞch vµo ra − N−íc tiÓu bÊt th−êng. − MÊt dÞch qua dÉn l−u bông, n«n ãi. − Cã chØ ®Þnh truyÒn dÞch. − Ng−êi bÖnh cã vÊn ®Ò bÖnh lý ¶nh h−ëng ®Õn t×nh tr¹ng ®iÖn gi¶i. − Sau mæ, chÊn th−¬ng.4. Theo dâi dÞch vµo ra4.1. DÞch vµo − Qua ®−êng miÖng: thøc ¨n, uèng (kÓ c¶ qua sonde d¹ dµy, ruét). − Qua ®−êng m¸u: dÞch truyÒn, thuèc tiªm tÜnh m¹ch vµ s¶n phÈm m¸u.134
  • 4.2. DÞch ra − N−íc tiÓu, dÞch ph©n, chÊt n«n, dÞch dÉn l−u, vÕt th−¬ng. − Tr−êng hîp khã −íc l−îng, nªn c©n mçi ngµy ®Ó so s¸nh. Ghi chó kiÓu, c¸ch dÞch ra.4.3. L−u ý − N−íc tiÓu: <30ml/giê, suy gi¶m chøc n¨ng thËn hay do thiÕu dÞch. − NÕu dÞch ra (n−íc tiÓu) gi¶m kÌm c©n nÆng t¨ng: ø dÞch trong c¬ thÓ. − NÕu n−íc tiÓu gi¶m kÌm gi¶m c©n bÊt th×nh l×nh: th−êng do thiÕu dÞch.5. Quy tr×nh ®iÒu d−ìng5.1. NhËn ®Þnh5.1.1. Chñ quan Hái: − Sè l−îng dÞch nhËp qua ¨n uèng? − ChÕ ®é ¨n uèng? − Thãi quen ¨n uèng? − C¶m gi¸c kh¸t? Uèng nhiÒu? − Sè l−îng n−íc tiÓu? − Th«ng tin c¸c bÖnh m·n tÝnh cã liªn quan: n«n, tiªu ch¶y, suy thËn m·n, suy tim, tiÓu ®−êng, addison, héi chøng cushing, tuyÕn gi¸p? − Dïng c¸c thuèc: insulin, lîi tiÓu, steroid, nhuËn trµng, chèng acid? − BÖnh sö: xuÊt huyÕt, phÉu thuËt tr−íc ®ã?5.1.2. Kh¸ch quan − C©n nÆng: C©n gi¶m nhanh th−êng do mÊt dÞch c¬ thÓ (1kg t−¬ng ®−¬ng 1lÝt dÞch). o Gi¶m 2% c©n nÆng c¬ thÓ: thiÕu dÞch møc ®é nhÑ. o Gi¶m 8% c©n nÆng c¬ thÓ hay gi¶m h¬n n÷a: thiÕu dÞch møc ®é nÆng. − C©n nÆng cÇn theo dâi h»ng ngµy ®èi víi ng−êi bÖnh cã vÊn ®Ò vÒ dÞch vµ ®iÖn gi¶i. − Nªn theo dâi cïng giê / ngµy, tèt nhÊt s¸ng tr−íc khi ¨n ®iÓm t©m, víi cïng mét lo¹i quÇn ¸o, sö dông mét c©n ®Ó theo dâi. − Dïng c©n gi−êng cho ng−êi bÖnh ®i ®øng khã kh¨n. − Th−êng ghi nhËn dÞch ra cïng víi c©n nÆng ®Ó theo dâi rèi lo¹n dÞch vµ ®iÖn gi¶i. 135
  • − DÊu hiÖu sinh tån: theo dâi kÕt qu¶ cã thay ®æi bÊt th−êng. − Sè l−îng dÞch vµo ra. − §µn håi da: sù thay ®æi t×nh tr¹ng da còng gióp suy ®o¸n mÊt c©n b»ng dÞch. − Da kh«: thiÕu dÞch. − ThiÕu n−íc m¾t, må h«i cÇn ghi chó. − Phï, ø dÞch ë m¾t, x−¬ng øc, tø chi, bông, x−¬ng chµy, m¾t c¸ ch©n. Th−êng kh¸m phï ë x−¬ng chµy, bông. o (+): 2 mm o (++) (+++): 4-6 mm − §o vßng bông cïng vÞ trÝ gióp nhËn ®Þnh ø dÞch ë bông, ruét: cæ ch−íng ascite. − ¸p lùc tÜnh m¹ch trung t©m. − TÜnh m¹ch cæ: o Phång TM cæ gióp nhËn ®Þnh l−îng dÞch thay ®æi. o Ng−êi bÖnh ngåi ®Çu n©ng lªn 45 ®é. − CVP: ¸p lùc tÜnh m¹ch trung t©m. o B×nh th−êng: 5-10cm H2o o T¨ng : ø dÞch, suy tim o Gi¶m : thiÕu dÞch − ¢m ruét: nghe ©m ruét còng gióp nhËn ®Þnh rèi lo¹n dÞch vµ ®iÖn gi¶i. o T¨ng: tiªu ch¶y. o Bông ch−íng, gi¶m nhu ®éng ruét. o T¸o bãn th−êng gÆp trong t¨ng calci m¸u. o Gi¶m kh«ng cã ©m ruét: liÖt ruét, t¾c ruét: thiÕu K+. − XÐt nghiÖm: + Nång ®é huyÕt thanh: o B×nh th−êng 280-300 mosm/l. o Gi¶m do ø n−íc. o T¨ng khi thiÕu dÞch. + Nång ®é n−íc tiÓu: o T¨ng khi t¨ng s¶n phÈm nit¬ nh−: ure, creatinin, acid uric. o B×nh th−êng: 50-1200 mosm/l. o N−íc tiÓu c« ®Æc t¨ng nång ®é n−íc tiÓu. o Chøc n¨ng thËn b×nh th−êng: nång ®é n−íc tiÓu t¨ng khi nång ®é huyÕt thanh t¨ng vµ ng−îc l¹i. + Tû träng n−íc tiÓu: o B×nh th−êng: 1.010 1.020.136
  • o T¨ng: khi n−íc tiÓu c« ®Æc. o Gi¶m: khi n−íc tiÓu pha lo·ng.5.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng5.2.1. ø dÞch khi nång ®é / huyÕt thanh gi¶m 275 - 280 mosm/l − Bao gåm dÊu hiÖu: ló lÉn, ®au ®Çu, h«n mª, ch¸n ¨n, buån n«n, n«n, mÊt c©n, gi¶m tû träng n−íc tiÓu. − YÕu tè liªn quan: bÖnh lý tim m¹ch, gan, thËn, dung n¹p nhiÒu qua ®−êng uèng, ®−êng tÜnh m¹ch hay héi chøng rèi lo¹n tiÕt ADH.5.2.2. ThiÕu dÞch khi nång ®é huyÕt thanh t¨ng 300 mosm/l, t¨ngtØ träng / n−íc tiÓu − Ngñ gµ, rèi lo¹n mÊt ®Þnh h−íng, kÝch ®éng, mª, kh¸t, thiÓu niÖu, v« niÖu, nhÞp tim nhanh, ®«i khi cã sèt. − YÕu tè liªn quan: tiÓu ®−êng, mÊt l−îng dÞch lín.5.3. Can thiÖp5.3.1. DÞch qua ®−êng miÖng: − Duy tr× dÞch qua ®−êng miÖng tïy thuéc t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh, kÓ c¶ ng−êi bÖnh ®−îc nu«i d−ìng qua sonde d¹ dµy. − H¹n chÕ: tim m¹ch, suy thËn: cho uèng khi kh¸t, dïng n−íc ®¸ ngËm. − VÖ sinh r¨ng miÖng, b¶o vÖ niªm m¹c miÖng ®−îc mÒm Èm. − H−íng dÉn, gi¸o dôc ng−êi bÖnh, ng−êi nhµ bÖnh nh©n chia l−îng dÞch cÇn thiÕt ph¶i uèng trong ngµy.5.3.2. DÞch truyÒn: − TruyÒn theo chØ ®Þnh ®iÒu trÞ: ®óng theo yªu cÇu, theo dâi liªn tôc, tèc ®é, sè l−îng dÞch. − Theo dâi dÞch vµo vµ ra, ghi chó chÝnh x¸c vµo b¶ng theo dâi. − NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh: tri gi¸c, dÊu sinh hiÖu, c©n nÆng, da niªm trong mçi ca trùc. B¸o b¸c sü khi cã thay ®æi bÊt th−êng. − H−íng dÉn gi¸o dôc ng−êi bÖnh trong tr−êng hîp biÕt c¸ch vµ hîp t¸c khi cÇn t¨ng hay gi¶m l−îng dÞch vµ theo dâi mçi ngµy.5.3.3. L−îng gi¸ − DÊu sinh hiÖu æn ®Þnh. − C©n nÆng kh«ng thay ®æi mçi ngµy. − T×nh tr¹ng tri gi¸c c¶i thiÖn. − §µn håi da trë vÒ b×nh th−êng. − XÐt nghiÖm liªn quan æn ®Þnh. 137
  • B¶ng 48.1. B¶ng theo dâi dÞch vµo – ra Hä tªn ng−êi bÖnh : Ngµy.....th¸ng.....n¨m..... ChÈn ®o¸n : C©n nÆng : DÞch vµo DÞch ra Thêi Uèng ¨n TruyÒn Thuèc N«n Thë N−íc Ph©n VÕt Ghi gian tiÓu th−¬ng chó7 giê89101112131415161718192021222324123456 Tæng céng Tæng céng dÞch vµo ra138
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸1. C¸c tr−êng hîp cÇn theo dâi dÞch vµo ra lµ, ngo¹i trõ: A. C¸c bÖnh lý vÒ thËn B. Ng−êi bÖnh ®ang mang c¸c èng dÉn l−u C. Ng−êi bÖnh ®ang ®−îc dïng thuèc qua lßng m¹ch D. Ng−êi bÖnh ®ang dïng thuèc qua ®−êng uèng E. Ng−êi bÖnh shock nÆng2. DÞch nhËp gåm cã c¸c lo¹i sau, ngo¹i trõ: A. DÞch truyÒn B. Thuèc tiªm C. N−íc uèng D. N−íc canh E. DÞch d¹ dµy3. DÞch xuÊt gåm cã, ngo¹i trõ: A. Må h«i B. DÞch n«n ãi C. N−íc tiÓu D. DÞch qua èng dÉn l−u E. N−íc bät4. DÊu hiÖu vÒ tinh thÇn cña mÊt c©n b»ng n−íc xuÊt nhËp A. MÖt, lõ ®õ B. KÝch ®éng C. L¬ m¬ D. NhËn thøc, ®Þnh h−íng kÐm E. TÊt c¶ ®Òu ®óng5. Ph©n ®é phï A. §é 1: Ên lâm 2mm B. §é 1: Ên lâm 2cm C. §é 1: Ên lâm 2dm D. §é 1: Ên lâm 1mm E. §é 1: Ên lâm 1cm 139
  • 6. ChØ sè CVP b×nh th−êng lµ: A. 4-11 cm H20 B. 5-10 cm H20 C. 6-12 cm H20 D. TÊt c¶ ®Òu ®óng E. TÊt c¶ ®Òu sai7. Tû träng n−íc tiÓu b×nh th−êng lµ: A. 1.001-1.002 B. 1.010-1.020 C. 1.100-1.200 D. 10.01-10.02 E. TÊt c¶ ®Òu sai.8. ChØ ®Þnh ®iÒu d−ìng theo dâi dÞch vµo ra: A. N−íc tiÓu bÊt th−êng B. N«n ãi nhiÒu C. MÊt nhiÒu dÞch qua dÉn l−u D. A, B, C ®óng E. A, B, C sai9. Gi¶m c©n nhanh th−êng do mÊt dÞch: A. Gi¶m 1kg t−¬ng ®−¬ng 1 lÝt dÞch B. Gi¶m 1kg t−¬ng ®−¬ng 1,2 lÝt dÞch C. Gi¶m 1kg t−¬ng ®−¬ng 1,3 lÝt dÞch D. Gi¶m 1kg t−¬ng ®−¬ng 1,5 lÝt dÞch E. Kh«ng x¸c ®Þnh ®−îc.10. Nång ®é huyÕt thanh b×nh th−êng lµ: A. 280-300mosm/l B. 280-300mg/l C. 280-300g/l D. 260-300mosm/l E. 260-300g/l§¸p ¸n:1. § 2.E 3.E 4.E 5.B 6.B 7.A 8.D 9.A 10.A140
  • Ch−¬ng VI Ch¨m sãc vÕt th−¬ng b¨ng cuén Bµi 49 CH¡M SãC VÕT TH¦¥NG Môc tiªu 1. Tr×nh bµy vÒ c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng cña da. 2. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng biÓu hiÖn cña sù thay ®æi chøc n¨ng cña da. 3. Nªu ®−îc ®Þnh nghÜa vÕt th−¬ng. 4. M« t¶ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng th−êng vµ c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. 5. Tr×nh bµy c¸ch ph©n lo¹i vÕt th−¬ng. 6. KÓ c¸c môc ®Ých thay b¨ng vÕt th−¬ng. 7. Tr×nh bµy c¸c nguyªn t¾c thay b¨ng vÕt th−¬ng. 8. KÓ c¸c dung dÞch s¸t khuÈn dïng trong ch¨m sãc vÕt th−¬ng. 9. M« t¶ c¸c lo¹i b¨ng vÕt th−¬ng vµ chØ ®Þnh sö dông c¸c lo¹i b¨ng ®ã. 10. Tr×nh bµy c¸ch nhËn ®Þnh vµ can thiÖp cña ®iÒu d−ìng trªn ng−êi bÖnh cã vÕt th−¬ng.1. Chøc n¨ng b×nh th−êng cña da Da phñ bªn ngoµi c¬ thÓ. Nã lµ c¬ quan lín nhÊt cña c¬ thÓ cã chøc n¨ngb¶o vÖ, c¶m gi¸c, vµ ®iÒu hoµ. Sù ph¸ vì t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da cã thÓg©y trë ng¹i nh÷ng chøc n¨ng quan träng nµy. Mét vÕt th−¬ng lµ sù mÊt t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da. Mét vÕt th−¬ngdo tai n¹n cã thÓ x¶y ra khi da bÞ tiÕp xóc víi nhiÖt ®é, ®é pH, c¸c t¸c nh©n hãahäc, ¸p lùc t¸c ®éng qu¸ lín, sù Èm −ít, sù va ch¹m, chÊn th−¬ng, bøc x¹. 141
  • VÕt r¹ch da lµ mét lo¹i vÕt th−¬ng ®−îc t¹o ra mét c¸ch cã chñ ®Ých nh−mét phÇn cña viÖc ®iÒu trÞ b»ng phÉu thuËt. Dï nguyªn nh©n g©y ra vÕt th−¬ng lµ g× ®i n÷a th× c¬ thÓ ®Òu ®¸p øng víibÊt cø tæn th−¬ng nµo b»ng mét qu¸ tr×nh phôc håi phøc t¹p gäi lµ qu¸ tr×nhlµnh vÕt th−¬ng. Kh¶ n¨ng cña c¬ thÓ ®Ó b¶o vÖ chÝnh nã khái t¸c ®éng cña m«i tr−êng phôthuéc phÇn lín vµo t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña hÖ da. Da gãp phÇn vµo c¸c ho¹t®éng chuyÓn ho¸ vµ gi÷ mét phÇn quan träng trong sù h»ng ®Þnh néi m«i. ViÖcnh¾c l¹i cÊu tróc vµ chøc n¨ng cña da cung cÊp mét kiÕn thøc c¬ b¶n cho viÖchiÓu biÕt vÒ tÇm quan träng cña viÖc ch¨m sãc da vµ vÕt th−¬ng cña ng−êi®iÒu d−ìng.1.1. CÊu tróc cña da1.1.1. C¸c líp da Líp biÓu b×: lµ líp ngoµi cïng cña da, kh«ng cã m¹ch m¸u, vµ sù dinhd−ìng cña nã dùa vµo líp b×. Líp biÓu b× ®−îc biÖt ho¸ ®Ó t¹o thµnh l«ng, mãng,vµ c¸c cÊu tróc tuyÕn. BiÓu b× ®−îc t¹o thµnh bëi sù s¾p xÕp nhiÒu líp tÕ bµobiÓu m« l¸t tÇng sõng ho¸. Líp máng, ngoµi cïng nhÊt cña biÓu b× (líp sõng) bÞtrãc ra liªn tôc trong qu¸ tr×nh sèng gäi lµ sù trãc v¶y. TÕ bµo chÝnh cña biÓu b×lµ tÕ bµo Keratinocyte, s¶n xuÊt ra keratin, lµ nguyªn liÖu chÝnh trong líp lÒucña c¸c tÕ bµo. C¸c líp c¬ b¶n cña biÓu b× chøa c¸c tÕ bµo melanocyte, s¶n xuÊtmelanin, chÊt t¹o mµu cho da. Líp b×: d−íi líp biÓu b×, lµ líp da dµy nhÊt. Nã ®−îc cÊu thµnh bëi m« liªnkÕt gå ghÒ vµ cã rÊt nhiÒu m¹ch m¸u. TÕ bµo chÝnh cña líp b× lµ tÕ bµo sîi, s¶nxuÊt c¸c protein collagen vµ elastin. C¸c m¹ch b¹ch huyÕt vµ c¸c m« thÇn kinh®−îc t×m thÊy ë líp b×. Lµ líp chñ yÕu cña da n©ng ®ì vµ cung cÊp chÊt dinhd−ìng cho líp biÓu b×. M« d−íi da: n»m d−íi líp da. Nã bao gåm chñ yÕu lµ mì vµ c¸c m« liªnkÕt n©ng ®ì cho da.1.1.2. C¸c phÇn phô cña da C¸c phÇn phô cña da gåm: l«ng, mãng, c¸c tuyÕn må h«i, vµ c¸c tuyÕtb· nhên. L«ng bao gåm c¸c sîi keratin vµ ph¸t triÓn trªn toµn bé bÒ mÆt da, ngo¹itrõ lßng bµn tay, lßng bµn ch©n. Mãng ®−îc t¹o bëi sù ph©n chia nhanh chãng cña c¸c tÕ bµo biÓu b× tronggi−êng mãng. L«ng vµ mãng kh«ng cã c¸c ®Çu tËn cïng thÇn kinh hay sù ph©nphèi m¹ch m¸u. C¸c tuyÕn må h«i ®−îc ph©n bè kh¾p c¬ thÓ, gióp vËn chuyÓn må h«i rangoµi bÒ mÆt da.142
  • C¸c tuyÕn b· nhên tiÕt ra chÊt nhên, b«i tr¬n líp ngoµi cïng cña da. C¸ctuyÕn nµy ®−îc t×m thÊy tËp trung nhiÒu nhÊt trªn vïng ®Çu vµ ngùc.1.2. Chøc n¨ng cña da1.2.1. B¶o vÖ Da nguyªn vÑn b¶o vÖ c¬ thÓ khái c¸c tæn th−¬ng vËt lÝ vµ ho¸ häc. Da khi nguyªn vÑn lµ mét rµo c¶n b¶o vÖ sù x©m nhËp cña vi sinh vËt,ng¨n chÆn sù nhiÔm trïng. C¸c rµo c¶n cã chøc n¨ng b¶o vÖ lµ tÕ bµo Langerhan vµ Keratinocytetrong líp biÓu b× vµ ®¹i thùc bµo vµ tÕ bµo mast bªn d−íi cña líp biÓu b×. Melanin còng cã vai trß b¶o vÖ khái c¸c tia cùc tÝm cña mÆt trêi. Ngoµi ra, chÊt nhên, ®−îc tiÕt ra bëi c¸c tuyÕn b· nhên, t¹o cho da mét pHacid lµm chËm sù ph¸t triÓn cña vi sinh vËt.1.2.2. §iÒu hoµ nhiÖt Th«ng qua sù gi·n vµ co c¸c m¹ch m¸u trong líp b×, da gióp cho viÖc ®iÒuhoµ th©n nhiÖt vµ ®iÒu chØnh so víi nh÷ng thay ®æi cña nhiÖt ®é ë m«i tr−êngngoµi. Sù co m¹ch, run giËt c¬ gióp c¬ thÓ duy tr× nhiÖt ®é cña nã trong c¸c m«itr−êng l¹nh. Sù gi·n m¹ch, ra må h«i lµm h¹ nhiÖt c¬ thÓ th«ng qua sù bèc h¬ivµ ph©n t¸n nhiÖt trong m«i tr−êng nãng.1.2.3. C¶m gi¸c Da chøa m¹ng l−íi thÇn kinh c¶m nhËn c¶m gi¸c ®au, ngøa, sù rung l¾c,nãng vµ l¹nh. Nh÷ng ®Çu tËn cïng d©y thÇn kinh nµy ®−îc chøa trong líp b×.Nh÷ng sîi l«ng nhá trªn bÒ mÆt c¬ thÓ còng cung cÊp c¶m gi¸c nhê thÇn kinhc¶m gi¸c xung quanh c¸c nang l«ng.1.2.4. ChuyÓn hãa Tõ c¸c tia cùc tÝm cña mÆt trêi, da tæng hîp ®−îc vitamin D. Vitamin D rÊtcÇn thiÕt cho viÖc hÊp thu hiÖu qu¶ calci vµ phospho.1.2.5. Liªn l¹c Da cßn cã nhiÖm vô truyÒn giao sù c¶m nhËn th«ng qua biÓu hiÖn cñakhu«n mÆt, h×nh d¸ng bªn ngoµi. Da mÆt vµ c¸c c¬ bªn d−íi biÓu lé nh÷ng c¶mxóc: cau mµy, chíp m¾t, nh¸y m¾t nh− ra hiÖu vµ nh÷ng th«ng ®iÖp kh«ng b»nglêi kh¸c. Da gi÷ mét vai trß quan träng cho viÖc biÓu hiÖn mét sè vÎ vÒ h×nh d¸ngcña c¬ thÓ vµ sù hÊp dÉn. Da, l«ng vµ mãng còng th−êng ®−îc trang trÝ vµ biÓuhiÖn sù kh¸c nhau vÒ v¨n hãa, giíi tÝnh. 143
  • 1.3. C¸c ®Æc ®iÓm cña da b×nh th−êng1.3.1. Mµu s¾c Mµu s¾c b×nh th−êng cña da kh¸c tïy theo c¸c chñng téc, phô thuéc vµo sùs¶n sinh vµ tÝch lòy melanin. Cµng cã sù tÝch lòy melanin nhiÒu ®Õn ®©u th× dacµng sËm mµu. ë c¸c chñng téc da sËm mµu h¬n, c¸c tÕ bµo melanocyte s¶nxuÊt nhiÒu melanin h¬n khi da bÞ tiÕp xóc víi ¸nh n¾ng mÆt trêi. Mµu s¾c cñada dao ®éng tõ mµu n©u r¸m n¾ng ®Õn mµu n©u sËm hay ®en. Mµu s¾c da cñac¸c chñng téc cã mµu s¸ng h¬n còng dao ®éng tõ tr¾ng ngµ ®Õn hång. C¸c vïngcã sù s¶n sinh qu¸ nhiÒu s¾c tè da, nh− tµn nhang, th−êng x¶y ra ë nh÷ngng−êi cã da s¸ng. Mét sè chñng téc cã da mµu vµng hay mµu olive. Trong tÊt c¶mäi ng−êi, nh÷ng vïng tiÕp xóc nhiÒu víi ¸nh s¸ng mÆt trêi nh− mÆt vµ c¸nhtay, cã thÓ sÉm mµu h¬n nh÷ng vïng kh¸c.1.3.2. NhiÖt ®é Da th−êng Êm. Tuy nhiªn c¸c vïng ngo¹i biªn nh− bµn ch©n, bµn tay cãthÓ m¸t nÕu cã sù co m¹ch trong da x¶y ra.1.3.3. §é Èm Th«ng th−êng, da kh« nh−ng h¬i Èm ë nh÷ng vïng nÕp da nh− khuûu,bÑn... Sù Èm −ít cã thÓ ®−îc c¶m thÊy trªn da nÕu ng−êi ®ang ë n¬i cã khÝ hËunãng hay võa míi tËp thÓ dôc. Sù lo l¾ng cã thÓ lµm t¨ng ®é Èm cña da ë n¸chhay lßng bµn tay, bµn ch©n.1.3.4. BÒ mÆt ngoµi vµ bÒ dµy BÒ mÆt ngoµi cña da kh«ng ®−îc tiÕp xóc th−êng tr¬n l¸ng. Nh÷ng vïngda ph¶i tiÕp xóc cä x¸t hay va ch¹m (vÝ dô nh− lßng bµn ch©n hay lßng bµn tay)cã thÓ nh¸m hay ph× ®¹i. Sù tiÕp xóc th−êng xuyªn víi ¸nh s¸ng mÆt trêi, tuæi t¸c, vµ hót thuèccòng lµm cho da kÐm tr¬n l¸ng. §é dµy cña da kh¸c nhau tïy thuéc vµo vÞ trÝtrªn c¬ thÓ. Da ë lßng bµn ch©n cã thÓ dµy 1/4 inch, nh−ng da phñ trªn mi m¾tchØ dµy 1/50 inch. Th«ng th−êng, da cã sù ®µn håi tèt, nhanh chãng trë l¹i h×nh d¹ng b×nhth−êng khi bÞ vÐo b»ng gi÷a ngãn c¸i vµ ngãn trá (<3 gi©y). §Æc tÝnh nµy gäi lµsù c¨ng da. Khi mét ng−êi giµ ®i th× sù c¨ng da th−êng gi¶m. C¸c yÕu tè kh¸ccòng ¶nh h−ëng ®Õn sù c¨ng da, nh− lµ sù mÊt dÞch.1.3.5. Mïi Da th−êng kh«ng cã mïi. Mét mïi h¨ng th× th−êng ngöi thÊy khi cã sù ramå h«i ®Æc biÖt lµ ë vïng n¸ch vµ bÑn.144
  • 1.4. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ nh÷ng thay ®æi cña da theo løa tuæi Da thay ®æi tïy theo løa tuæi.1.4.1. TrÎ s¬ sinh vµ trÎ nhá Da cña trÎ s¬ sinh máng h¬n vµ nh¹y c¶m h¬n so víi trÎ lín. C¸c m¹chm¸u bÒ mÆt rÊt dÔ thÊy ®Õn nçi nã t¹o mét mµu ®á ®Æc tr−ng cho da cña trÎs¬ sinh. ChØ cã tuyÕn b· nhên lµ ho¹t ®éng trong suèt thêi gian ®Çu cña trÎ. L«ng mÞn ®−îc gäi lµ l«ng t¬ bao phñ c¬ thÓ cña trÎ s¬ sinh. L«ng t¬ bÞ mÊttrong suèt nh÷ng tuÇn ®Çu cña cuéc sèng vµ ®−îc thay b»ng mét tæ chøc vµmµu s¾c l«ng kh¸c nhau. ë nh÷ng trÎ cã mãng tay vµ mãng ch©n dµi vµ máng th× th−êng dÔ lµmtrÇy lµn da máng manh cña chóng. Da cña trÎ em dÔ bÞ phång rép, trÇy x−íc, ph¸t ban (öng ®á) do cä x¸t hayngøa. Sù tiÕp xóc víi m«i tr−êng nãng, Èm −ít cã thÓ dÉn ®Õn r«m s¶y vµ viÖct¾m th−êng xuyªn cã thÓ g©y kh« da vµ dÉn ®Õn c¸c bÖnh vÒ da. Sù tiÕp xóc víi nhiÖt ®é m«i tr−êng l¹nh cã g©y h¹ th©n nhiÖt v× ë trÎ emkh¶ n¨ng ®iÒu hßa th©n nhiÖt kÐm. Sù viªm da vµ nhiÔm khuÈn cã thÓ g©y rado sù tiÕp xóc víi c¸c t· lãt bÞ bÈn.1.4.2. TrÎ trong giai ®o¹n niªn thiÕu vµ trÎ vÞ thµnh niªn Trong suèt giai ®o¹n cña tuæi vÞ thµnh niªn, l«ng ë vïng mu, n¸ch vµ c¸cphÇn kh¸c trªn c¬ thÓ xuÊt hiÖn. Sù rèi lo¹n th«ng th−êng nhÊt cña da tronggiai ®o¹n tuæi vÞ thµnh niªn lµ môn thiÕu thÈm mü (phæ biÕn). Khi tuyÕn b·nhên më réng trong giai ®o¹n tuæi dËy th×, sù s¶n xuÊt chÊt nhên t¨ng. C¸cth−¬ng tæn do môn g©y ra do sù bÝt c¸c tuyÕn b· nhÇy l«ng. Th−¬ng tæn ®−îct¹o thµnh chñ yÕu ë mÆt, cæ, l−ng, ngùc, vµ vai. V× giai ®o¹n tuæi vÞ thµnh niªnlµ giai ®o¹n chó ý ®Õn h×nh d¸ng bªn ngoµi, v× vËy t×nh tr¹ng môn cã thÓ g©ycho trÎ sù lo l¾ng.1.4.3. Ng−êi lín vµ ng−êi giµ Nh÷ng thay ®æi cña da lµ mét phÇn cña qu¸ tr×nh l·o ho¸ b×nh th−êng.Khi da l·o ho¸, nã th−êng trë nªn máng h¬n v× nã mÊt ®i líp b× vµ khèi mì d−íida. V× tuyÕn b· nhên vµ må h«i ho¹t ®éng kÐm h¬n, nªn da kh« h¬n b×nhth−êng. NÕp nh¨n vµ sù c¨ng da kÐm lµ do mÊt sù thay ®æi c¸c sîi elastin vµcollagen ë m« liªn kÕt ë líp b×. Sù tuÇn hoµn ®Õn da bÞ gi¶m, vµ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng còng chËm h¬n. Mãng còng cã thÓ trë nªn dµy h¬n, cøng vµ dÔ g·y. L«ng cã thÓ mÊt s¾c tè vµ trë nªn x¸m. 145
  • Ngøa th−êng x¶y ra ë ng−êi giµ, do da kh« vµ da bÞ trãc v¶y. Da cã nÕp nh¨n, x¶y ra chñ yÕu ë chung quanh cæ, mÝ m¾t vµ n¸ch. C¸c®èm tµn nhan lµ nh÷ng thay ®æi vÒ mµu da x¶y ra ë nh÷ng vïng da tiÕp xóctrùc tiÕp víi ¸nh s¸ng mÆt trêi. MÆc dï nhiÒu thay ®æi cña da lµ lµnh tÝnhnh−ng ng−êi lín tuæi ph¶i th−êng xuyªn kiÓm tra ®Þnh kú da cña hä ®Ó ph¸thiÖn c¸c bÊt th−êng nh− u h¾c tè, mét lo¹i ung th da. Nh÷ng bÊt th−êng nµyth−êng xuÊt hiÖn ë c¸c nèt ruåi ®· cã tõ tr−íc (Jackson, 1998).2. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng cña da2.1. TuÇn hoµn L−u l−îng m¸u ®Õn da ®Çy ®ñ lµ cÇn thiÕt cho sù sèng vµ søc kháe cña m«.Sù cung cÊp dÞch ®Õn da ®Çy ®ñ ®ßi hái 4 yÕu tè: − Tim ph¶i cã kh¶ n¨ng b¬m hiÖu qu¶. − ThÓ tÝch tuÇn hoµn ph¶i ®ñ. − C¸c ®éng m¹ch vµ tÜnh m¹ch ph¶i cã chøc n¨ng tèt. − ¸p lùc mao m¹ch côc bé ph¶i cao h¬n ¸p lùc bªn ngoµi. BÊt k× sù thay ®æi mét yÕu tè nµo trong c¸c yÕu tè nµy ®Òu cã thÓ dÉn ®Õn dacã sù bÊt th−êng vÒ mµu s¾c, h×nh d¹ng, ®é dµy, ®é Èm, vµ nhiÖt ®é, hay bÞ loÐt.2.2. Dinh d−ìng Mét chÕ ®é ¨n c©n b»ng tèt lµm da kháe. Víi mét chÕ ®é ¨n thiÕu proteinhay calo, l«ng, tãc trë nªn x¬ vµ kh« vµ cã thÓ bÞ g·y. Da còng trë nªn kh« vµ dÔbong ra tõng m¶ng. L−îng thøc ¨n cung cÊp ®Çy ®ñ c¸c vitamin A, B6, C vµ K, Niacin,Riboflavin lµ rÊt quan träng ®Ó ng¨n ngõa nh÷ng thay ®æi bÊt th−êng cña da. L−îng thøc ¨n cung cÊp ®Çy ®ñ chÊt s¾t, ®ång, vµ kÏm lµ rÊt quan träng®Ó ng¨n ngõa nh÷ng bÊt th−êng vÒ s¾c tè da vµ nh÷ng thay ®æi cña l«ng, mãng.2.3. Lèi sèng vµ c¸c thãi quen ViÖc vÖ sinh c¸ nh©n kh¸c nhau nhiÒu ®èi víi c¸c d©n téc vµ nÒn v¨n hãacña c¸c n−íc. ThiÕu sù s¹ch sÏ cã thÓ c¶n trë sù kháe m¹nh cña da, v× viÖc t¾mröa gióp lo¹i bá c¸c m¶nh tÕ bµo da bÞ chÕt, vi khuÈn, vµ må h«i tõ da vµ gi÷cho c¸c lç ch©n l«ng ®−îc th«ng tho¸ng. ViÖc tiÕp xóc nhiÒu víi tia tö ngo¹i, bøc x¹ cña ¸nh s¸ng mÆt trêi hay ¸nhs¸ng nh©n t¹o sÏ lµm biÕn ®æi c¸c ®Æc ®iÓm cña da bao gåm nh¨n nheo, thay ®æih×nh d¹ng cÊu tróc cña da, nguy c¬ ung th− da.146
  • 2.4. T×nh tr¹ng cña biÓu b× §Ó duy tr× chøc n¨ng b¶o vÖ chèng l¹i sù x©m nhËp cña vi khuÈn. ViÖc duytr× ®é Èm tù nhiªn cho da lµ cÇn thiÕt v× sù kh« r¸o bÊt th−êng cã thÓ g©y ra nøtnÎ da lµm t¨ng nguy c¬ cho sù x©m nhËp cña c¸c vi sinh vËt.2.5. Sù dÞ øng C¸c ph¶n øng dÞ øng cña da lµ c¸c ®¸p øng víi tæn th−¬ng ®−îc kÝch ho¹ttrung gian qua sù phãng thÝch histamin. C¸c t¸c nh©n g©y ngøa hay s−ng tÊycã thÓ g©y ra c¸c ph¶n øng. C¸c t¸c nh©n nµy cã thÓ lµ c¸c t¸c nh©n ho¸ häc (vÝ dô: kem d−ìng da,g¨ng tay latex, bét giÆt (chÊt tÈy röa) hay c¸c lo¹i c©y trång nh− chÊt ®éc cñac©y th−êng xu©n, c©y såi) hay c¬ häc (vÝ dô: chµ vµo mét vËt g©y ngøa: nh−cuén len). Thùc phÈm vµ thuèc còng cã thÓ g©y c¸c ph¶n øng ®èi víi da. Viªm da, mét t×nh tr¹ng viªm nhiÔm cña da, th−êng nhÊt lµ g©y ra c¸c tænth−¬ng ë vïng b× vµ th−îng b× hay t×nh tr¹ng ngøa, s−ng tÊy ®i kÌm víi ®au,ngøa, phång rép. Viªm da m·n tÝnh g©y ra nh÷ng thay ®æi ë líp th−îng b× nh−dµy lªn, sÑo, vµ t¨ng s¾c tè da. ViÖc ®iÒu trÞ tËp trung vµo viÖc lo¹i bá c¸cnguyªn nh©n tiÕp xóc víi c¸c t¸c nh©n g©y dÞ øng vµ cã thÓ bao gåm c¶ viÖcdïng thuèc qua da hay uèng c¸c thuèc chèng dÞ øng.2.6. Sù nhiÔm trïng T×nh tr¹ng nhiÔm trïng do vi khuÈn, virus, hay vi nÊm cã thÓ ¶nh h−ëng®Õn t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da. C¸c vi khuÈn thuéc nhãm Streptococcus vµStaphylococcus lµ nh÷ng vi khuÈn g©y nhiÔm trïng da nhiÒu nhÊt. BÖnh chèc lëth−êng g©y ra bëi nhãm liªn cÇu khuÈn t¸n huyÕt nhãm B. NhiÔm trïng da g©y ra bëi virus Herpes lµ nguyªn nh©n g©y tæn th−¬ngda bëi virus phæ biÕn nhÊt. VÞ trÝ th−êng gÆp lµ ë m«i, mÆt, miÖng vµ bé phËnsinh dôc. C¸c lo¹i bÖnh céng ®ång ë trÎ em do virus g©y ra th−êng lµ chøngph¸t ban. Ngøa th−êng ®i kÌm víi c¸c chøng ph¸t ban nµy vµ cã thÓ dÉn ®ÕnnhiÔm trïng thø ph¸t. C¸c lo¹i nhiÔm trïng do nÊm g©y ra cã thÓ g©y nhiÔm trïng ë vïng da taych©n (nÊm ë lßng bµn tay, bµn ch©n), ë da ®Çu (nÊm da ®Çu), ë vïng sinh dôc(nÊm bÑn?) vµ ë mãng (nÊm mãng). C¸c nhiÔm trïng do nÊm candida th−êngx¶y ra sau nh÷ng ®ît ®iÒu trÞ kh¸ng sinh hay thuèc øc chÕ miÔn dÞch.2.7. Tèc ®é ph¸t triÓn kh«ng b×nh th−êng Khi da ph¸t triÓn víi tèc ®é kh«ng b×nh th−êng do nh÷ng tiÕn triÓn theoh−íng ¸c tÝnh hay kh«ng ¸c tÝnh, th× t×nh tr¹ng nguyªn vÑn b×nh th−êng cña dasÏ bÞ mÊt. BÖnh vÈy nÕn lµ mét bÖnh kh«ng ¸c tÝnh, t×nh tr¹ng rèi lo¹n m·n tÝnh lµviÖc tèc ®é t¨ng sinh cña da t¨ng rÊt nhanh, b×nh th−êng tèc ®é thay thÕ cña líp 147
  • biÓu b× lµ 14 ®Õn 20 ngµy th× b©y giê ®· t¨ng lªn chØ cßn 3-4 ngµy. Khuûu tay,®Çu gèi, da ®Çu, lßng bµn ch©n lµ nh÷ng vÞ trÝ th−êng gÆp cña bÖnh vÈy nÕn. Khèi u lµnh tÝnh hay ¸c tÝnh còng ¶nh h−ëng ®Õn t×nh tr¹ng nguyªn vÑncña da. HÇu hÕt c¸c khèi u lµnh tÝnh lµ do nhiÔm virus hay do lín tuæi. HÇu hÕtc¸c th−¬ng tæn ¸c tÝnh lµ do sù tiÕp xóc l©u dµi víi tia cùc tÝm.2.8. C¸c bÖnh toµn th©n NhiÒu bÖnh m·n tÝnh cã thÓ g©y ra t×nh tr¹ng bÊt th−êng hay loÐt cho da.BÖnh viªm ruét, bÖnh pemphigus (bÖnh t¹o c¸c môn n−íc trªn da) vµ bÖnh vÒm¹ch m¸u ngo¹i vi.2.9. ChÊn th−¬ng VÕt th−¬ng lµ sù tæn th−¬ng da vµ c¸c tæ chøc d−íi da, kÓ c¶ x−¬ng vµ phñt¹ng do tai n¹n, va ch¹m, ®Ì Ðp, ®ông giËp ho¨c do phÉu thuËt g©y ra. BÊt cø chÊn th−¬ng nµo ë da, nh− mét vÕt th−¬ng, t¹o mét nguy c¬ lµmmÊt sù nguyªn vÑn cña da. VÕt th−¬ng cã thÓ ®−îc chia thµnh nh÷ng lo¹i sau:2.9.1. C¸c vÕt th−¬ng g©y ra do tai n¹n C¸c vÕt th−¬ng nµy th−êng lµ trÇy x−íc, vÕt r¸ch, vÕt th−¬ng thñng. Sù cäx¸t lµm x−íc líp biÓu m«, ®Ó lé líp biÓu b× vµ líp b×. VÕt r¸ch lµ mét vÕt th−¬ng hë hay vÕt c¾t. HÇu hÕt c¸c vÕt r¸ch th−êng chضnh h−ëng ®Õn c¸c líp da ë trªn vµ líp m« d−íi da ë bªn d−íi. Tæn th−¬ng còng cã thÓ x¶y ra ë c¸c cÊu tróc bªn trong nh− c¬, g©n, m¹chm¸u, hay c¸c d©y thÇn kinh. C¸c vÕt th−¬ng do tai n¹n liªn quan ®Õn xe cé, m¸ymãc, hay dao cã thÓ g©y ra c¸c vÕt r¸ch. VÕt th−¬ng xuyªn thñng ®−îc t¹o ra domét vËt s¾c nhän ®©m thñng qua m«, ®iÒu nµy cã thÓ g©y tæn th−¬ng ®Õn c¸ccÊu tróc n»m ë bªn d−íi.2.9.2. C¸c vÕt th−¬ng g©y ra do phÉu thuËt C¸c vÕt th−¬ng g©y ra do phÉu thuËt kh¸c nhau tõ ®¬n gi¶n nh− chØ ë bÒmÆt (vÝ dô: vÕt mæ c¾t tuyÕn gi¸p) ®Õn c¸c vÕt mæ s©u (vÝ dô: vÕt mæ ë bôngtrong viªm phóc m¹c). C¸c vÕt th−¬ng g©y ra do phÉu thuËt cã thÓ ®−îc chiathµnh nhiÒu lo¹i. T×nh tr¹ng nghiªm träng cña vÕt th−¬ng ¶nh h−ëng ®Õn thêigian lµnh vÕt th−¬ng, møc ®é ®au, kh¶ n¨ng g©y ra c¸c biÕn chøng, sù hiÖn diÖncña c¸c èng dÉn l−u. C¸c lç më phÉu thuËt lµ c¸c lç më trong thµnh bông cho phÐp mét phÇncña mét c¬ quan nµo ®ã ®−îc më ra lªn trªn da. BÊt cø bÖnh nµo vÒ néi khoanh− ung th− ruét, ung th− bµng quang hay viªm ruét còng cã thÓ cÇn ph¶i cã lçmë. V× vËy, da xung quanh lç më cã thÓ ph¶i tiÕp xóc liªn tôc víi ph©n, n−íctiÓu, c¸c dÞch ruét, nªn cã thÓ lµm t¨ng sù viªm tÊy da nÕu kh«ng sö dông c¸cdông cô qu¶n lý c¸c chÊt tiÕt thÝch hîp víi tõng lo¹i lç më.148
  • 2.9.3. C¸c lo¹i vÕt th−¬ng Tïy theo nguyªn nh©n g©y ra vÕt th−¬ng cã thÓ ph©n lo¹i vÕt th−¬ngnh− sau: VÕt th−¬ng M« t¶1. Ph©n lo¹i chung - Nguyªn nh©n g©y tæn th−¬ng kh«ng - Do tai n¹n do chñ ý, nh−: dao, sóng, báng; mÐp vÕt th−¬ng lëm chëm, ch¶y m¸u, kh«ng v« khuÈn. - LiÖu ph¸p ®iÒu trÞ ®· ®−îc lªn kÕ ho¹ch, nh− vÕt mæ, vÕt kim ®©m; bê vÕt th−¬ng s¹ch, m¸u ch¶y ®−îc kiÓm - Do phÉu thuËt so¸t, v« khuÈn ngo¹i khoa ®−îc kiÓm so¸t.2. T×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da - R¸ch da hay niªm m¹c: cã thÓ ch¶y - Hë m¸u ®èi víi m« bÞ tæn th−¬ng, cã nguy c¬ nhiÔm trïng. - Kh«ng ph¸ vì t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da, nh−ng cã tæn th−¬ng; vÕt th−- - KÝn ¬ng ë bªn trong, cã thÓ cã ch¶y m¸u bªn trong c¬ thÓ.3. H×nh d¹ng vÕt th−¬ng - Nh÷ng vÕt th−¬ng cã liªn quan ®Õn sù cä x¸t da ë mÆt ngoµi. - VÕt trÇy x−íc - VÕt th−¬ng ®©m xuyªn v« ý hay cè t×nh b»ng vËt bÐn nhän ®©m thñng da - VÕt thñng vµ m« bªn d−íi. - VÕt th−¬ng cã bê lëm chëm ®èi víi c¸c m« bÞ r¸ch, da cã thÓ ®· bÞ nhiÔm bÈn, cã nguy c¬ nhiÔm trïng. - VÕt r¸ch - VÕt th−¬ng kÝn; m¸u ch¶y ë c¸c m« bªn d−íi tõ chç bÞ ®¸nh; cã vÕt bÇm. - VÕt th−¬ng phÉu thuËt kÝn, phÉu thuËt kh«ng vµo trong hÖ tiªu hãa, hÖ h« hÊp, hay hÖ sinh dôc niÖu; nguy c¬ - VÕt dËp nhiÔm trïng thÊp. - VÕt th−¬ng cã Ýt chÊt tiÕt nh− trÇy4. Sù ph©n lo¹i c¸c vÕt th¬ng x−íc, r¸ch da, kh«ng cã m« ho¹i tö.theo vi sinh vËt - VÕt th−¬ng phÉu thuËt vµo trong hÖ - V« khuÈn tiªu ho¸, h« hÊp, hay hÖ sinh dôc niÖu, cã nguy c¬ nhiÔm trïng. 149
  • - VÕt th−¬ng hë, cã chÊn th−¬ng, vÕt - S¹ch / bÞ nhiÔm bÈn th−¬ng phÉu thuËt kh«ng ®¶m b¶o v« khuÈn, nguy c¬ nhiÔm trïng. - VÞ trÝ vÕt th−¬ng cã sù tån t¹i cña - NhiÔm trïng mÇm bÖnh; cã c¸c dÊu hiÖu nhiÔm trïng, cã nhiÒu chÊt tiÕt vµ ®Æc biÖt cã sù hiÖn diÖn cña m« ho¹i tö.2.10. Sù ph¬i bµy qu¸ møc Sù ph¬i bµy qu¸ møc víi nhiÖt ®é, ®iÖn, c¸c ho¸ chÊt ¨n da hay bøc x¹ cãthÓ dÉn ®Õn tæn th−¬ng c¸c da vµ m«. Møc ®é báng tõ nh÷ng tæn th−¬ng nhá ®¬n gi¶n nh− ch¸y n¾ng (r¸m n¾ng)®Õn nh÷ng th−¬ng tæn lín h¬n nh− g©y ra ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ ®Õn cuéc sèng.Møc ®é tæn th−¬ng tuú thuéc vµo lo¹i vÕt báng, ®é s©u vµ réng cña vÕt báng, vµt×nh tr¹ng søc kháe cña ng−êi bÖnh tr−íc khi bÞ báng. §é s©u hay n«ng cñavÕt báng. Mét vÕt báng n«ng (trªn bÒ mÆt) (®é 1: biÓu b×) cã mµu h¬i hång hay ®á,kh«ng cã bãng n−íc, vÝ dô nh− ch¸y n¾ng nhÑ. VÕt báng cã ®é dµy tõ võa ®Õn s©u (®é 2: líp b× vµ b× s©u) cã thÓ hång, ®á,hay x¸m ngµ hay vµng n©u. VÕt báng th−êng −ít víi nh÷ng bãng n−íc. Sù ph¬ibµy (tiÕp xóc) víi h¬i n−íc cã thÓ g©y ra vÕt báng kiÓu nµy. Mét vÕt báng cã ®é dµy lín (®é 3) cã thÓ kh¸c nhau tõ mµu n©u hay ®en®Õn mµu ®á bÇm hay tr¾ng nh− ngäc trai. C¸c m¹ch m¸u bÞ nghÏn, vµ cã nh÷ngbãng n−íc lín. Mét vÕt báng ®é 4: vÕt báng nµy cã vÎ kh« vµ dai. §«i khi c©n, c¬ hayx−¬ng bÞ tæn th−¬ng réng. C¸c vÕt báng do nhiÖt, lµ lo¹i th−êng gÆp nhÊt, th−êng g©y ra do tiÕp xócvíi c¸c nguån nhiÖt kh¸c nhau, bao gåm löa ch¸y, c¸c chÊt láng nãng, c¸c bÒmÆt nãng, hay h¬i. C¸c vÕt báng do ho¸ chÊt th−êng g©y ra do tiÕp xóc víi c¸c chÊt ®éc h¹i. Sèl−îng m« bÞ tæn th−¬ng do ho¸ chÊt tuú thuéc vµo ®é ®Ëm ®Æc cña ho¸ chÊt vµthêi gian tiÕp xóc. Sù nghiªm träng cña c¸c vÕt báng do ®iÖn phô thuéc vµo dßng ®iÖn, ®iÖn¸p (voltage), ®−êng mµ dßng ®iÖn ®i qua c¬ thÓ vµ thêi gian tiÕp xóc. C¸c vÕt báng do bøc x¹ x¶y ra khi mét ng−êi v« t×nh tiÕp xóc víi bøc x¹hay khi bøc x¹ ®−îc sö dông trong ®iÒu trÞ.150
  • 3. Chøc n¨ng cña da bÞ thay ®æi3.1. Nh÷ng biÓu hiÖn cña viÖc chøc n¨ng cña da bÞ thay ®æi ViÖc mÊt ®i t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da cã thÓ cã nh÷ng biÓu hiÖn nh−®au, ngøa, ph¸t ban, th−¬ng tæn, hay nh÷ng vÕt th−¬ng hë; th−êng th× cã nhiÒuh¬n mét triÖu chøng. BÊt k× sù gi¸n ®o¹n nµo trªn líp biÓu b× cña da ®Òu biÓuthÞ t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da bÞ thay ®æi. Th−êng th× sù gi¸n ®o¹n líp biÓub× rÊt râ rÖt. Tuy nhiªn, chç bÞ th−¬ng cã thÓ nhá h¬n vµ khã thÊy.3.1.1. §au Khi c¸c d©y thÇn kinh ë trªn da bÞ kÝch thÝch, ng−êi ta cã thÓ c¶m thÊy®au. Sù thay ®æi t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da cã thÓ lµm t¨ng sè l−îng xung®éng truyÒn däc cña c¸c d©y thÇn kinh nµy. Sù ph¸ hñy líp biÓu b× vµ líp b× sÏ t¹o sù ®au ®ín d÷ déi, ®ét ngét, vµnh¹y c¶m cao nh−ng ®iÒu nµy th−êng kh«ng râ ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh bÞ mÊtc¶m gi¸c, hay víi nh÷ng chç loÐt t× ®Õn c¸c m« s©u h¬n.3.1.2. Ngøa Ngøa lµ triÖu chøng th−êng gÆp ®èi víi nhiÒu bÖnh vÒ da vµ toµn th©n.PhÇn lín c¸c bÖnh g©y ngøa th−êng x¶y ra ®èi víi nh÷ng ng−êi dÔ bÞ viªm haydÞ øng. Ngøa th× th−êng g©y ra c¸c th−¬ng tæn thø ph¸t v× g·i sÏ g©y trÇy x−ícbÒ mÆt da.3.1.3. Ph¸t ban (næi mÈn) NhiÒu nguyªn nh©n, nh− lµ nãng qu¸, dÞ øng, hay stress còng cã thÓ g©yra næi mÈn (ph¸t ban), lµ mét thuËt ng÷ chung cho t×nh tr¹ng ph¸t ban t¹mthêi. Mét t×nh tr¹ng ph¸t ban ®−îc m« t¶ tuú theo ®Æc ®iÓm riªng cña nã vµ sùph©n bè trªn bÒ mÆt c¬ thÓ. Ph¸t ban chÊm lµ møc ®é ph¸t ban trªn bÒ mÆt da. Ph¸t ban d¹ng nèt sÇn liªn quan ®Õn c¸c nèt r¾n næi trªn bÒ mÆt da. C¸c nèt ph¸t ban th«ng th−êng næi kh¾p c¬ thÓ, nh−ng ng−îc l¹i mét sètr−êng hîp c¸c nèt ph¸t ban khu tró côc bé ë mét vµi vïng ®Æc biÖt. Ngøa th−êng ®i kÌm víi ph¸t ban.3.1.4. Th−¬ng tæn Mét th−¬ng tæn lµ do sù mÊt ®i cÊu tróc hay chøc n¨ng cña m« b×nhth−êng. C¸c th−¬ng tæn kh¸c nhau vÒ kÝch th−íc tõ mét th−¬ng tæn nhá kho¶ng1mm, ®Õn c¸c th−¬ng tæn lín ®−êng kÝnh nhiÒu centimet. C¸c th−¬ng tæn còng®−îc m« t¶ dùa trªn c¸c ®Æc ®iÓm riªng vµ sù ph©n bè cña chóng. 151
  • MÒ ®ay, th−êng g©y ra do c«n trïng c¾n, hay do ph¶n øng dÞ øng, lµ vïngda bÞ phï, nh« lªn trªn vµ ®−îc ®Þnh h×nh kh«ng ®Òu. Chøng mÒ ®ay ®−îc h×nhthµnh do ®¸p øng víi sù gi·n mao m¹ch vµ sù rß rØ thô ®éng cña huyÕt t−¬ng. VÕt rép, nèt mäng, vµ nh÷ng nèt môn mñ lµ sù n©ng bÒ mÆt da lªn do sùh×nh thµnh dÞch. VÕt rép cã ®−êng kÝnh <1cm vµ chøa ®Çy huyÕt thanh. Mét nètmäng lµ mét vÕt rép cã ®−êng kÝnh >1cm. Mét nèt môn mñ chøa ®Çy mñ h¬n lµhuyÕt thanh. Nh÷ng th−¬ng tæn còng cã thÓ ®−îc ph©n lo¹i theo h×nh d¹ng, sù s¾p xÕp,vµ sù ph©n bè. C¸c th−¬ng tæn nguyªn ph¸t ph¸t sinh tõ vïng da b×nh th−êngtr−íc kia, cßn nh÷ng th−¬ng tæn thø ph¸t ph¸t triÓn tõ c¸c th−¬ng tænnguyªn ph¸t.3.2. Sù lµnh vÕt th−¬ng Khi cã mét vÕt th−¬ng th× sÏ x¶y ra qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. B¶n chÊtcña qu¸ tr×nh lµnh gièng nhau ®èi víi c¸c vÕt th−¬ng cã ®é s©u gièng nhau,nh−ng thêi gian lµnh vÕt th−¬ng tuú thuéc vµo vÞ trÝ vµ ®é réng cña vÕt th−¬ng,tèc ®é t¸i sinh cña c¸c tÕ bµo bÞ tæn th−¬ng, vµ tæng tr¹ng cña ng−êi bÖnh.3.2.1. C¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng Da bÞ th−¬ng ®−îc g¾n liÒn l¹i b»ng sù t¸i sinh c¸c m« liªn kÕt. NhiÒu tÕbµo cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng, mét sè tÕ bµo s¶n xuÊt vµphãng thÝch c¸c ho¸ chÊt trung gian ®îc gäi lµ c¸c nh©n tè ph¸t triÓn. C¸c nh©ntè ph¸t triÓn gi÷ mét vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng vµ®ang ®−îc nghiªn cøu vÒ viÖc cã thÓ sö dông trong viÖc håi phôc vÕt th−¬ng tèt(Martin, 1997).a. Giai ®o¹n viªm: Giai ®o¹n ®Çu tiªn cña qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng trong mét phÇn hay toµnbé bÒ dµy cña vÕt th−¬ng lµ sù viªm. Tæn th−¬ng ë c¸c m« sÏ lµm thóc ®Èy c¸c®¸p øng cña qu¸ tr×nh cÇm m¸u, phï, vµ thu hót b¹ch cÇu ®Õn d−íi nÒn cña vÕtth−¬ng. Giai ®o¹n viªm kÐo dµi trong kho¶ng 3 ngµy.b. Giai ®o¹n t¨ng sinh: Trong qu¸ tr×nh lµnh toµn bé bÒ dµy cña vÕt th−¬ng, sù t¨ng sinh x¶y rasau giai ®o¹n viªm. M« h¹t, bao gåm khèi collagen ®−îc bao lÊy bëi c¸c ®¹i thùcbµo, c¸c nguyªn bµo sîi, c¸c chåi mao m¹ch ®−îc s¶n sinh, lÊp kÝn vÕt th−¬ngb»ng m« liªn kÕt. C¸c vÕt th−¬ng hë (kh¸c víi c¸c vÕt th−¬ng ®· ®−îc ®ãng kÝnphÇn lín) ph¶i chÞu sù co cøng trong suèt giai ®o¹n lµnh vÕt th−¬ng nµy. Sù corót cã thÓ ®−îc nhËn biÕt bëi t¸c dông kÐo cña nã vµo bªn trong, dÉn ®Õn viÖcgi¶m ®é s©u vµ kÝch th−íc cña vÕt th−¬ng. Giai ®o¹n t¨ng sinh kÐo dµi tõ 4ngµy sau khi tæn th−¬ng ®Õn kho¶ng 21 ngµy ®èi víi mét vÕt th−¬ngb×nh th−êng.152
  • c. Giai ®o¹n tr−ëng thµnh: Giai ®o¹n cuèi cïng cña qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Nã b¾t ®Çu kho¶ng 3tuÇn sau khi bÞ th−¬ng vµ cã thÓ kÐo dµi ®Õn 2 n¨m. Sè l−îng nguyªn bµo sîigi¶m, sù tæng hîp collagen trë nªn æn ®Þnh, c¸c sîi collagen nhá t¨ng tæ chøc,kÕt qu¶ t¹o nªn sù c¨ng bÒn lín h¬n ®èi víi vÕt th−¬ng. Th«ng th−êng c¸c m« sÏ®¹t ®Õn søc c¨ng lín nhÊt trong 10-12 tuÇn, tuy nhiªn thËm chÝ sau khi lµnhvÕt th−¬ng hoµn toµn, còng chØ ®¹t ®−îc 70-80% søc c¨ng bÒn so víi lócban ®Çu.3.2.2. C¸c kiÓu lµnh vÕt th−¬ng C¸c vÕt th−¬ng lµnh kh¸c nhau tïy thuéc vµo sù mÊt m« cã x¶y ra haykh«ng. C¸c lo¹i lµnh vÕt th−¬ng chÝnh ®−îc ph©n lo¹i nh− c¸ch liÒn sÑo cÊp mét,cÊp hai, vµ cÊp ba.a. C¸ch liÒn sÑo cÊp 1: C¸c vÕt th−¬ng cã m« bÞ mÊt rÊt nhá, nh− c¸c vÕt mæ s¹ch, hay c¸c vÕtkh©u n«ng, vÕt th−¬ng sÏ lµnh theo kiÓu liÒn sÑo cÊp 1. Bê cña vÕt th−¬ng cÊp 1®−îc kÐo nhÑ l¹i víi nhau, kh«ng nh×n thÊy ®−îc c¸c m« h¹t, vµ sÑo th× th−êngrÊt nhá. Nguy c¬ nhiÔm trïng thÊp h¬n.b. C¸ch liÒn sÑo cÊp 2: C¸c vÕt th−¬ng mÊt toµn bé bÒ dµy cña m«, nh− c¸c vÕt c¾t s©u, vÕt báng,vÕt loÐt t×, cã bê kh«ng kÐo gÇn l¹i víi nhau dÔ dµng. Chóng lµnh theo c¸ch liÒnsÑo cÊp 2. VÕt th−¬ng hë lÊp kÝn mét c¸ch tõ tõ b»ng c¸c tÕ bµo míi mäc (m«h¹t) mµu hång nh¹t ®á rÊt dÔ ch¶y m¸u. Cuèi cïng, c¸c tÕ bµo biÓu m« ph¸ttriÓn lªn trªn c¸c m« h¹t nµy vµ hoµn thµnh chu tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Th−êngcã sÑo. H¬n n÷a, v× vÕt th−¬ng hë réng vµ s©u, thêi gian lµnh kÐo dµi nªn nã trëthµnh n¬i ë cña c¸c vi sinh vËt cã thÓ dÉn ®Õn nhiÔm trïng.c. C¸ch liÒn sÑo cÊp 3: Sù lµnh vÕt th−¬ng hay c¸ch liÒn sÑo cÊp 3 x¶y ra khi cã sù chËm trÔ x¶yra gi÷a thêi gian tæn th−¬ng vµ sù ®ãng kÝn vÕt th−¬ng. KiÓu lµnh vÕt th−¬ngnµy còng xem nh− mét qu¸ tr×nh ®ãng kÝn vÕt th−¬ng bÞ chËm trÔ. §iÒu nµy cãthÓ x¶y ra khi mét vÕt th−¬ng s©u kh«ng ®−îc kh©u lËp tøc hay ®−îc ®Ó hë do bÞnhiÔm trïng vµ chê cho ®Õn khi kh«ng cßn dÊu hiÖu nhiÔm trïng. Th× vÕtth−¬ng sÏ lµnh theo kiÓu liÒn sÑo cÊp 3, th−êng vÕt sÑo sÏ s©u h¬n vµ réng h¬n.3.3. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng NhiÒu yÕu tè cã thÓ lµm t¨ng hay tr× ho·n qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng: − Tuæi: trÎ em, ng−êi lín, phô n÷ cã thai, ng−êi giµ. − T×nh tr¹ng oxy trong m¸u: nång ®é oxy trong m¸u gi¶m, thiÕu m¸u, gi¶m thÓ tÝch tuÇn hoµn... 153
  • − Dinh d−ìng: thÓ tr¹ng ng−êi bÖnh mËp, gÇy, chÕ ®é ¨n thiÕu protein, thiÕu vitamin, thiÕu c¸c lo¹i kho¸ng chÊt nh−: kÏm, s¾t… − Cã æ nhiÔm trïng: viªm häng, nhiÔm trïng tiÕt niÖu... − Cã sù ®Ì Ðp qu¸ møc: ¸p lùc t¹i chç tæn th−¬ng dËp r¸ch, sù cä s¸t, va ch¹m... − Cã tæn th−¬ng t©m lý: stress, ®au... − Cã c¸c bÖnh lý kÌm theo: gi¶m tuÇn hoµn ngo¹i biªn, tiÓu ®−êng, urª m¸u cao, suy gi¶m hÖ thèng miÔn dÞch. − Dïng c¸c lo¹i thuèc kÌm theo: hãa trÞ, x¹ trÞ, corticoid, kh¸ng viªm non steroid, g©y tª t¹i chç. C¸c yÕu tè thuéc c¬ thÓ nãi chung bao gåm sù dinh d−ìng, tuÇn hoµn, sùoxy ho¸, vµ chøc n¨ng miÔn dÞch cña tÕ bµo. C¸c yÕu tè c¸ nh©n bao gåm: tiÒn sö hót thuèc, vµ thuèc ®ang ®iÒu trÞ. C¸c yÕu tè bé phËn bao gåm b¶n chÊt cña chç bÞ th−¬ng, sù hiÖn diÖn cñat×nh tr¹ng nhiÔm trïng, lo¹i b¨ng ®· dïng.3.3.1. C¸c yÕu tè thuéc c¬ thÓa. Dinh d−ìng − Dinh d−ìng ®Çy ®ñ lµ rÊt cÇn thiÕt cho qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Sù thiÕu hôt dinh d−ìng sÏ lµm chËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng b»ng c¸ch øc chÕ sù tæng hîp collagen. Nhu cÇu dinh d−ìng t¨ng lªn cïng víi stress sinh lý yÕu tè gãp phÇn g©y thiÕu hôt protein. Nh÷ng ng−êi bÖnh bÞ nhiÔm trïng hay bÞ báng vµ tr¶i qua cuéc phÉu thuËt (®Æc biÖt lµ phÉu thuËt bông) dÔ dÉn ®Õn thiÕu hôt protein. Nh÷ng ng−êi bÖnh thiÕu hôt protein dÔ cã kh¶ n¨ng nhiÔm trïng vÕt th−¬ng nhÊt v× chóng lµm gi¶m chøc n¨ng cña b¹ch cÇu. (vÝ dô: sù thùc bµo, sù miÔn dÞch). − Protein vµ c¸c vitamin A vµ C ®Æc biÖt quan träng trong qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. − Carbohydrat vµ chÊt bÐo còng gi÷ vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. − Glucose cÇn thiÕt ®èi víi viÖc t¨ng nhu cÇu n¨ng l−îng cho c¸c tÕ bµo (®Æc biÖt lµ tÕ bµo b¹ch cÇu vµ nguyªn bµo sîi). − ChÊt bÐo cÇn thiÕt v× chóng t¹o nªn cÊu tróc mµng tÕ bµo. − C¸c vitamin vµ muèi kho¸ng còng gi÷ vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng, bao gåm nh÷ng vai trß sau: + Vitamin A: ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh biÓu m« hãa vµ t¨ng qu¸ tr×nh tæng hîp vµ liªn kÕt c¸c collagen. + Vitamin B complex: lµ mét yÕu tè kÕt hîp trong hÖ thèng enzym.154
  • + Vitamin C (acid ascorbic): cÇn thiÕt cho viÖc s¶n xuÊt collagen; víi sè l−îng vitamin C bÞ gi¶m, søc c¨ng cña vÕt th−¬ng sÏ gi¶m. Acid ascorbic còng lµm t¨ng sù h×nh thµnh mao m¹ch vµ lµm t¨ng tÝnh bÒn cña mao m¹ch. Nã chèng nhiÔm khuÈn v× nã gi÷ vai trß trong ®¸p øng miÔn dÞch. + Vitamin K: cÇn thiÕt cho sù tæng hîp prothrombin cã vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh ®«ng m¸u. + C¸c kho¸ng chÊt: nh− s¾t, kÏm, vµ ®ång cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh tæng hîp collagen.b. Sù tuÇn hoµn vµ sù oxy ho¸: − Sù tuÇn hoµn cã liªn quan ®Õn vÕt th−¬ng vµ sù oxy hãa cña c¸c m« cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®èi víi qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng x¶y ra bÊt cø khi nµo l−u l−îng m¸u t¹i chç ®−îc l−u th«ng, ®ã lµ lÝ do t¹i sao vÕt loÐt do ø m¸u tÜnh m¹ch vµ loÐt t× th× khã lµnh. − ¸p lùc oxy ë ®éng m¹ch bÞ gi¶m sÏ lµm thay ®æi c¶ qu¸ tr×nh tæng hîp collagen vµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh c¸c tÕ bµo biÓu m«. Khi nång ®é hemoglobin bÞ gi¶m <15%, nh− trong bÖnh thiÕu m¸u trÇm träng, sù oxy ho¸ sÏ gi¶m, vµ sù håi phôc, söa ch÷a c¸c m« sÏ thay ®æi. ThiÕu m¸u cã thÓ kÕt hîp víi c¸c bÖnh tr¹ng ®· cã tõ tr−íc nh− tiÓu ®−êng hay x¬ v÷a ®éng m¹ch sÏ cµng lµm suy gi¶m l−u l−îng m¸u ch¶y h¬n n÷a, vµ lµm chËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. − Chøc n¨ng miÔn dÞch cña tÕ bµo. − C¸c thuèc hay c¸c liÖu ph¸p ®iÒu trÞ cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng miÔn dÞch cña tÕ bµo vµ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. C¸c thuèc øc chÕ miÔn dÞch nh− cortico steroid, ng¨n sù th¶i bá c¸c c¬ quan ®−îc cÊy ghÐp, còng lµm gi¶m ®i kh¶ n¨ng chèng ®ì víi t×nh tr¹ng nhiÔm khuÈn vµ lµm mÊt ®i c¸c ®¸p øng viªm nhiÔm. C¸c t¸c nh©n øc chÕ miÔn dÞch còng th−êng øc chÕ qu¸ tr×nh tæng hîp protein. − Nh÷ng ng−êi bÖnh ung th− cã nguy c¬ chËm lµnh vÕt th−¬ng vµ dÔ nhiÔm trïng. Mét sè ng−êi bÖnh cã sù thiÕu hôt c¸c kh¸ng thÓ hoÆc do dïng ho¸ trÞ hay x¹ trÞ lµm chËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. C¸c chÊt sö dông trong ho¸ trÞ nh− 5-fluorouracil, øc chÕ qu¸ tr×nh t¸i t¹o nguyªn bµo sîi vµ qu¸ tr×nh tæng hîp collagen, nh−ng ng−îc l¹i vincristin l¹i øc chÕ sù s¶n xuÊt kh¸ng thÓ. X¹ trÞ cã t¸c ®éng ng−îc víi ho¹t ®éng cña nguyªn bµo sîi.3.3.2. C¸c yÕu tè c¸ nh©na. Tuæi t¸c Nh÷ng thay ®æi do qu¸ tr×nh l·o ho¸ b×nh th−êng cã thÓ lµm c¶n trë qu¸tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. TuÇn hoµn h¬i chËm lµm h¹n chÕ qu¸ tr×nh cung cÊp oxycho cho vÕt th−¬ng. Ho¹t ®éng cña nguyªn bµo sîi, vµ sù tæng hîp collagen cònggi¶m theo tuæi v× thÕ sù ph¸t triÓn ph©n ho¸ vµ t¸i x©y dùng cña tÕ bµo sÏchËm h¬n. 155
  • b. BÐo ph× Qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng cã thÓ bÞ chËm ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh bÐoph×. V× c¸c m« mì th−êng kh«ng cã m¹ch m¸u, nªn chóng cã kh¶ n¨ng chèng ®ìkÐm ®èi víi sù x©m nhËp cña vi khuÈn vµ lµm gi¶m sù cung cÊp chÊt dinhd−ìng cho vÕt th−¬ng. C¸c ng−êi bÖnh bÐo ph× sÏ t¨ng nguy c¬ g©y c¸c biÕnchøng vµ th−êng ®−îc khuyªn nªn gi¶m c©n tr−íc c¸c cuéc phÉu thuËt. Nh×nchung, phÉu thuËt trªn mét ng−êi bÖnh bÐo ph× mÊt thêi gian l©u h¬n vµ viÖckh©u c¸c m« mì cã thÓ rÊt khã. Kh¶ n¨ng bôc chØ vµ nhiÔm trïng vÕt th−¬ngcòng cao h¬n ë nh÷ng ng−êi bÖnh bÐo ph×.c. Hót thuèc Nh÷ng thay ®æi sinh lÝ g©y c¶n trë ®èi víi qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ngth−êng x¶y ra ®èi víi nh÷ng ng−êi hót thuèc l¸. Nång ®é hemoglobin gi¶m, x¶yra sù co m¹ch vµ sù oxy ho¸ ë m« bÞ suy yÕu. Nh÷ng ng−êi hót thuèc l¸ trongmét thêi gian dµi cã sè l−îng tiÓu cÇu t¨ng, ®iÒu nµy sÏ lµm t¨ng sù kÕt dÝnh.Kh¶ n¨ng ®«ng m¸u cao dÉn ®Õn viÖc h×nh thµnh c¸c côc m¸u ®«ng, ®iÒu nµy cãthÓ dÉn ®Õn sù t¾c nghÏn ë c¸c m¹ch m¸u nhá.d. Thuèc NhiÒu thuèc, ngoµi t¸c dông chÝnh cña nã cßn cã ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh®¸p øng miÔn dÞch, vµ ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. C¸c chÊt kh¸ng ®«ng, lµm gi¶m sù h×nh thµnh c¸c côc m¸u ®«ng, lµm t¨ngkh¶ n¨ng ch¶y m¸u ë bªn trong vÕt th−¬ng. Aspirin, thuèc kh¸ng viªm kh«ng steroid, lµm gi¶m sù kÕt tô tiÓu cÇu, lµmkÐo dµi thêi gian ch¶y m¸u.e. Stress C¸c stress t©m lý hay sinh lý kÝch thÝch sù phãng thÝch catecholamin, g©yra sù co m¹ch vµ cuèi cïng lµm gi¶m l−u l−îng m¸u ch¶y ®Õn vÕt th−¬ng. ChÊn th−¬ng, ®au, vµ c¸c bÖnh cÊp tÝnh hay m·n tÝnh ®Òu cã thÓ g©yra stress.3.3.3. C¸c yÕu tè t¹i chça. B¶n chÊt cña tæn th−¬ng Th−êng th× mét vÕt mæ ®−îc dïng kÜ thuËt v« khuÈn nghiªm ngÆt gióplµm vÕt th−¬ng lµnh nhanh h¬n. VÝ dô, mét vÕt th−¬ng s©u dÝnh ®Êt c¸t trongmét tai n¹n xe, vÕt th−¬ng cµng s©u vµ phÇn m« bÞ mÊt cµng lín, thêi gian lµnhvÕt th−¬ng cµng dµi. Ngay c¶ h×nh d¹ng cña vÕt th−¬ng còng ¶nh h−ëng: h×nh d¹ng vÕt th−¬ngcµng kh«ng ®Òu (h×nh d¹ng kh«ng x¸c ®Þnh), qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng cµngkÐo dµi. NÕu chÊn th−¬ng cã g©y t¹o huyÕt khèi, ®iÒu nµy còng cã thÓ lµm c¶ntrë qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng.156
  • b. Sù hiÖn diÖn cña t×nh tr¹ng nhiÔm trïng MÆc dï hÇu hÕt c¸c vÕt th−¬ng hë ®Òu nhanh chãng bÞ x©m nhËp bëi c¸clo¹i vi khuÈn kh¸c nhau, nh−ng qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng vÉn diÔn ra. KhihiÖn diÖn ®ñ sè l−îng mÇm bÖnh sÏ g©y ra t×nh tr¹ng nhiÔm trïng, khi ®ã qu¸tr×nh lµnh vÕt th−¬ng bÞ tr× ho·n. §iÒu nµy ®Æc biÖt ®óng ®èi víi c¸c vÕt loÐt t×vµ loÐt ë ch©n. C¸c vi khuÈn th−êng ®−îc t×m thÊy trong c¸c vÕt loÐt t× vµ loÐt ëch©n bao gåm: staphylococcus aureus, pseudomonas aeruginosa, vµ proteinmirabilis (Colsky, Kirsner & Kerdel, 1998). Röa tay kh«ng ®óng vµ kÜ thuËt thay b¨ng kÐm cã thÓ g©y nhiÔm trïng. Sù nhiÔm trïng còng cã thÓ do phÉu thuËt, ®Æc biÖt khi phÉu thuËt ë vïngdÔ nhiÔm bÖnh nh− èng tiªu ho¸, èng niÖu sinh dôc. Sù nhiÔm trïng cµng dÔ x¶y ra ®èi víi c¸c vÕt th−¬ng cã chøa c¸c vËt l¹hay m« ho¹i tö.c. M«i tr−êng xung quanh vÕt th−¬ng: NhiÒu nh©n tè ë m«i tr−êng xung quanh vÕt th−¬ng cã ¶nh h−ëng ®Õn qu¸tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. pH nªn vµo kho¶ng 7-7,6 cã thÓ bÞ thay ®æi bëi dÞch tõ c¸c èng dÉn l−u, tanªn c©u nèi èng dÉn l−u ®óng c¸ch tr¸nh dÞch dß rØ ra ngoµi. Sù ph¸t triÓn cña vi khuÈn ph¶i ®−îc kiÓm so¸t, v× sù nhiÔm trïng lµmchËm qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Nh−ng m«i tr−êng Èm −ít lµ rÊt cÇn thiÕt choho¹t ®éng cña c¸c tÕ bµo (tiÓu cÇu, b¹ch cÇu, nguyªn bµo sîi, tÕ bµo biÓu m«)trong qu¸ tr×nh lµm lµnh vÕt th−¬ng. T×nh tr¹ng t¨ng ¸p lùc t¹i vÕt th−¬ng lµ mét yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸tr×nh lµnh vÕt th−¬ng, vµ sù c¨ng ch−íng bông cã thÓ g©y mét sù c¨ng Ðp lªnvÕt th−¬ng ë bông, cã kh¶ n¨ng g©y trë ng¹i cho qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng.3.4. C¸c biÕn chøng trong qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng3.4.1. XuÊt huyÕt vµ mÊt dÞch kÏ Sau chÊn th−¬ng ban ®Çu, m¸u sÏ ch¶y nh−ng chØ trong vßng vµi phót,qu¸ tr×nh cÇm m¸u x¶y ra nh− mét phÇn cña giai ®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh lµnhvÕt th−¬ng. Khi c¸c m¹ch m¸u lín bÞ tæn th−¬ng hay ng−êi bÖnh cã rèi lo¹nchøc n¨ng ®«ng m¸u, viÖc cÇm m¸u kÐm, m¸u sÏ tiÕp tôc ch¶y hoÆc sù ch¶ym¸u cã thÓ x¶y ra sau thêi gian hËu phÉu nÕu vÕt kh©u bÞ tuét, mét côc m¸u®«ng sÏ bÞ bËt ra g©y xuÊt huyÕt. Sù xuÊt huyÕt cã thÓ x¶y ra bªn trong hay bªn ngoµi. XuÊt huyÕt ngo¹i lµt×nh tr¹ng m¸u ch¶y ra bªn ngoµi vµ cã thÓ quan s¸t ®−îc tõ vÕt th−¬ng. XuÊthuyÕt néi lµ t×nh tr¹ng m¸u ch¶y bªn trong c¬ thÓ, kh«ng thÓ quan s¸t ®−îc, vµcã thÓ nhËn ®Þnh ®−îc b»ng sù s−ng phång vïng bÞ t¸c ®éng, mét l−îng m¸u bÊtth−êng ch¶y ra tõ catheter, hay èng dÉn l−u, lµm t¨ng c¶m gi¸c ®au t¹i n¬i tænth−¬ng hay dÊu sinh hiÖu bÊt th−êng. 157
  • C¸c vÕt th−¬ng do tæn th−¬ng da réng nh− báng cã thÓ lµm mÊt sè l−înglín dÞch giµu chÊt ®iÖn gi¶i trong c¬ thÓ hay cã c¸c vÕt th−¬ng cã dÉn l−u víi sèl−îng lín dÞch ®ßi hái ph¶i kiÓm so¸t sù c©n b»ng dÞch ®Ó cã sù bï dÞch thÝchhîp khi cã chØ ®Þnh.3.4.2. æ m¸u tô Mét æ m¸u tô lµ t×nh tr¹ng m¸u ®−îc tÝch tô l¹i. Nã xuÊt hiÖn nh− métkhèi bªn d−íi bÒ mÆt da, th−êng cã mµu bÇm. Mét æ m¸u tô nhá sÏ dÔ dµng®−îc hÊp thu vµo trong hÖ thèng tuÇn hoµn nh− c¸c m¶nh vôn cña m« tõ vÕtth−¬ng. C¸c æ m¸u tô lín h¬n cã thÓ mÊt nhiÒu tuÇn ®Ó t¸i hÊp thu, t¹o nªnkho¶ng chÕt vµ c¸c tÕ bµo chÕt lµm øc chÕ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. C¸c æ m¸utô lín cã thÓ ph¶i chäc dß hót m¸u bÇm ra ®Ó ®Èy nhanh qu¸ tr×nh lµnhvÕt th−¬ng.3.4.3. Sù nhiÔm trïng Mét chç gi¸n ®o¹n sù nguyªn vÑn cña da, lµ do vÕt mæ hay do chÊn th−¬ng®Òu lµ ngâ vµo cho c¸c vi sinh vËt x©m nhËp vµo trong c¬ thÓ. Sù x©m nhËp c¸cvi khuÈn vµo vÕt th−¬ng cã thÓ g©y ra nhiÔm trïng nÕu c¬ thÓ ng−êi bÖnhkh«ng ®ñ søc chèng ®ì. TØ lÖ m¾c ph¶i cña nhiÔm trïng vÕt th−¬ng tuúthuéc vµo: − C¸c nh©n tè t¹i chç: sù th©m nhiÔm, møc ®é ®ãng kÝn cña vÕt th−¬ng, sù hiÖn diÖn cña c¸c thÓ ngo¹i lai. − C¸c nh©n tè trong ®iÒu trÞ: kü thuËt v« khuÈn ngo¹i khoa, ®iÒu kiÖn m«i tr−êng. − C¸c yÕu tè chñ thÓ: tuæi t¸c, t×nh tr¹ng dinh d−ìng, c¸c bÖnh m·n tÝnh cña ng−êi bÖnh. − §éc tÝnh cña vi sinh vËt: c¸c triÖu chøng cña mét nhiÔm trïng vÕt th−¬ng lµ ch¶y mñ, vïng xung quanh vÕt th−¬ng bÞ viªm, sèt, vµ sè l−îng b¹ch cÇu trong m¸u t¨ng. C¸c vÕt th−¬ng nhiÔm trïng ®ßi hái sù ch¨m sãc nhiÒu h¬n vµ thêi gian håi phôc còng dµi h¬n.3.4.4. Sù nøt (bung, bôc) vÕt th−¬ng Sù t¸ch rêi mét phÇn hay toµn bé bê cña 2 mÐp vÕt th−¬ng, ®ång nghÜa víisù nøt (bung) vÕt th−¬ng, vµ th−êng ®−îc dïng ®Ó m« t¶ c¸c vÕt mæ mµ da ë ®ãbÞ t¸ch ra nh−ng m« bªn d−íi da vÉn kh«ng bÞ hë. Sù t¸ch 2 mÐp vÕt th−¬ngth−êng x¶y ra tr−íc giai ®o¹n sù t¹o thµnh collagen ®−îc hoµn tÊt do vËy ng−êibÖnh cã nguy c¬ cao vµo ngµy thø 3-14 ngµy sau khi bÞ th−¬ng. Sù bÐo ph×, t×nhtr¹ng dinh d−ìng kÐm, vµ sù ®Ì Ðp ë vïng xung quanh vÕt th−¬ng sÏ lµm t¨ngsù nøt (bung) vÕt th−¬ng. C¸c ng−êi bÖnh th−êng phµn nµn hä c¶m thÊy vÕt mæcña hä lé ra sau c¸c ®éng t¸c: ho, ãi, nh÷ng ®éng t¸c lµm t¨ng ¸p lùc lªn vÕt mæ.Sù nøt (bung) vÕt th−¬ng cßn cã thÓ x¶y ra khi c¾t chØ sím tr−íc khi vÕt th−¬nglµnh hoµn toµn.158
  • 3.4.5. Sù tho¸t vÞ Sù tho¸t vÞ cña c¸c t¹ng qua mét vÕt th−¬ng hë do vÕt th−¬ng ®ñ s©u, rénglµm cho c¸c c©n ë bông bÞ t¸ch ra vµ c¸c t¹ng bªn trong bÞ lßi ra ngoµi.3.4.6. Lç rß Mét lç rß lµ mét ngâ h×nh èng bÊt th−êng ®−îc t¹o thµnh gi÷a hai c¬ quanhay tõ mét c¬ quan ra bªn ngoµi c¬ thÓ. C¸c lç rß cã thÓ lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸tr×nh lµnh vÕt th−¬ng kÐm sau tæn th−¬ng m« do phÉu thuËt. C¸c lç rß còng cãthÓ do bÖnh lý. Tªn cña c¸c lo¹i lç rß ®−îc ®Æt theo vÞ trÝ th«ng nhau bÊtth−êng. VÝ dô, lç rß ©m ®¹o − trùc trµng lµ mét lç rß bÊt th−êng gi÷a trùc trµngvµ ©m ®¹o lµm ph©n tho¸t ra lç ©m ®¹o.4. Môc ®Ých ch¨m sãc vÕt th−¬ng − Che chë vÕt th−¬ng tr¸nh béi nhiÔm, va ch¹m tõ bªn ngoµi vµ gióp ng−êi bÖnh an t©m. − Lµm s¹ch vÕt th−¬ng. − CÇm m¸u n¬i vÕt th−¬ng. − H¹n chÕ phÇn nµo sù cö ®éng t¹i n¬i cã vÕt th−¬ng. − N©ng ®ì c¸c vÞ trÝ tæn th−¬ng b»ng nÑp hoÆc b¨ng. − Cung cÊp vµ duy tr× m«i tr−êng Èm cho m« vÕt th−¬ng.5. Nguyªn t¾c thay b¨ng vÕt th−¬ng − ¸p dông kü thuËt v« khuÈn tuyÖt ®èi khi thay b¨ng vÕt th−¬ng. − Mçi khay b¨ng chØ dïng riªng cho mét ng−êi bÖnh. − Röa vÕt th−¬ng ®óng nguyªn t¾c tõ trong ra ngoµi. − Trªn mét ng−êi bÖnh cã nhiÒu vÕt th−¬ng cÇn u tiªn röa vÕt th−¬ng v« khuÈn tr−íc, vÕt th−¬ng s¹ch, vÕt th−¬ng nhiÔm. − Röa da chung quanh vÕt th−¬ng réng ra ngoµi 3-5cm. − B«ng b¨ng ®¾p lªn vÕt th−¬ng ph¶i phñ kÝn vµ c¸ch r×a vÕt th−¬ng Ýt nhÊt 3-5cm. − VÕt th−¬ng cã tãc l«ng cÇn ®−îc c¹o s¹ch tr−íc khi thay b¨ng. − Mét sè lo¹i vÕt th−¬ng ®Æc biÖt khi thay b¨ng ph¶i cã y lÖnh cña b¸c sÜ (vÕt th−¬ng ghÐp da). − Thuèc gi¶m ®au ph¶i dïng 20 phót tr−íc khi thay b¨ng. − CÊy t×m vi trïng ph¶i lÊy bít mñ vµ chÊt tiÕt tõ vÕt th−¬ng tr−íc, sau ®ã dïng que gßn v« trïng phÕt lªn vïng ®¸y hoÆc c¹nh bªn cña vÕt th−¬ng. − Thêi gian béc lé vÕt th−¬ng cµng ng¾n cµng tèt. 159
  • 6. YÕu tè thuËn lîi gióp sù lµnh vÕt th−¬ng − VÕt th−¬ng ph¶i s¹ch, kh«: thay b¨ng khi vÕt th−¬ng thÊm −ít dÞch. − Bê mÐp vÕt th−¬ng gÇn nhau, s¸t nhau. − B¶o vÖ vÕt th−¬ng ng¨n sù x©m nhËp cña vi khuÈn. − Dinh d−ìng ®Çy ®ñ, ®Òu ®Æn, cung cÊp ®ñ protein, vitamin vµ kho¸ng chÊt. − KÝch thÝch m« h¹t mäc (mËt ong, dÇu mï u, nhau,...). − Ph¶i thay b¨ng nhÑ nhµng, h¹n chÕ thay b¨ng, chØ thay khi thÊm −ít dÞch. − Dung dÞch dïng röa ph¶i thÝch hîp víi vÕt th−¬ng. − T¨ng tuÇn hoµn t¹i chç nh− massage vïng da xung quanh, räi ®Ìn, ph¬i n¾ng tr¸nh ®Ì Ðp lªn vÕt th−¬ng nhÊt lµ vÕt th−¬ng do loÐt tú.7. Dung dÞch röa vÕt th−¬ng7.1. Betadin 1/1000 Dung dÞch cã ®é khö khuÈn cao, kh«ng g©y kÝch øng m« vµ sù ph¸t triÓn,sù lµnh vÕt th−¬ng. Dïng s¸t khuÈn da, niªm, röa vÕt th−¬ng vµ c¸c xoang cñac¬ thÓ. L−u ý: iod trung tÝnh nªn kh«ng ®èt ch¸y nhu m« tÕ bµo nh−ng khi gÆpdÞch tiÕt vÕt th−¬ng (cã protein) sÏ lµm gi¶m sù diÖt khuÈn do ®ã kh«ng dïngtrªn vÕt th−¬ng cã nhiÒu mñ.7.2. Oxy giµ Lµm co m¹ch m¸u t¹i chç, nã sÏ ph©n c¸ch O2 vµ H2 t¹o sù sñi bät, södông cho: − VÕt th−¬ng s©u: cã nhiÒu mñ, cã lç dß. − VÕt th−¬ng ®ang ch¶y m¸u (xuÊt huyÕt mao m¹ch). − VÕt th−¬ng bÈn dÝnh nhiÒu ®Êt c¸t. Oxy giµ co ®Æc ®iÓm ph¸ ho¹i m« tÕ bµo, do ®ã kh«ng dïng röa trùc tiÕplªn vÕt th−¬ng cã m« míi mäc, chØ dïng khi vÕt th−¬ng bÈn cã mñ.7.3. Eau dakin Gåm oxy giµ 0,5; acid boric 0,5 dïng diÖt vi khuÈn gram (+), sö dông tèttrong vÕt th−¬ng cã m« ho¹i tö (b¨ng nãng −ít).7.4. Thuèc ®á Lµm kh« c¸c niªm m¹c, cÈn thËn khi dïng v× cã thÓ g©y ngé ®éc Hg khidïng trªn vÕt th−¬ng cã diÖn tÝch réng. Kh«ng sö dông ë nh÷ng vÞ trÝ thÈm mü:160
  • v× khi tiÕp xóc ¸nh s¸ng mÆt trêi bÞ oxy hãa sÏ ®Ó l¹i vÕt th©m s¹m mµu. Kh«ngsö dông khi s¬ cøu ban ®Çu v× kh«ng theo dâi ®−îc t×nh tr¹ng vÕt th−¬ng.7.5. Thuèc tÝm 1/1000-1/10 000: dïng trong vÕt th−¬ng cã nhiÒu chÊt nhên.7.6. NaCl 0.9%: dïng röa vÕt th−¬ng rÊt th«ng dông, Ýt g©y tai biÕn.7.7. DÇu mï u: dïng ®¾p vÕt th−¬ng s¹ch gióp m« h¹t mäc tèt, kh«ng dïng trªnvÕt th−¬ng nhiÒu mñ.8. C¸c ®iÓm cÇn l−u ý quan träng khi ch¨m sãc vÕt th−¬ng − C¸c chøc n¨ng sinh lÝ cña da lµ b¶o vÖ, ®iÒu hoµ th©n nhiÖt, c¶m gi¸c, chuyÓn ho¸, vµ truyÒn ®¹t th«ng tin. − Sù kháe m¹nh cña da phô thuéc vµo l−u l−îng m¸u ®Çy ®ñ, dinh d−ìng ®Çy ®ñ, sù nguyªn vÑn cña líp biÓu b×, vµ sù vÖ sinh ®óng c¸ch. − TrÎ em vµ ng−êi giµ dÔ bÞ tæn th−¬ng da nhÊt. − T×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da bÞ thay ®æi cã thÓ ®−îc biÓu hiÖn bëi ngøa, ph¸t ban, c¸c th−¬ng tæn, ®au vµ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng kh«ng ®Çy ®ñ. − ViÖc hiÓu c¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng lµ rÊt quan träng trong viÖc ®¸nh gi¸ vµ qu¶n lÝ vÕt th−¬ng mét c¸ch ®óng ®¾n. − §é s©u cña vÕt th−¬ng ¶nh h−ëng ®Õn viÖc lùa chän ph−¬ng thøc ®iÒu trÞ thÝch hîp. − T×nh tr¹ng xuÊt huyÕt, nhiÔm trïng, nøt hay rß lµ c¸c biÕn chøng cã thÓ x¶y ra trªn c¸c vÕt th−¬ng. − C¸c nh©n tè t¸c ®éng lªn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng bao gåm sù oxy ho¸ vµ sù cung cÊp c¸c chÊt dinh d−ìng, chøc n¨ng miÔn dÞch cña tÕ bµo, tuæi t¸c, sù bÐo ph×, hót thuèc l¸, c¸c thuèc sö dông, c¸c bÖnh lý toµn th©n, stress, nhiÔm trïng vÕt th−¬ng, vµ m«i tr−êng. − Trong phÇn nhËn ®Þnh cña ®iÒu d−ìng, c¸c d÷ liÖu ®−îc thu thËp bao gåm t×nh tr¹ng b×nh th−êng cña da, nguy c¬ suy yÕu cña da, vµ sù nhËn diÖn c¸c thay ®æi cña da. − C¸c can thiÖp ®iÒu d−ìng ®· ®−îc lËp kÕ ho¹ch th× rÊt quan träng ®èi víi viÖc ng¨n ngõa sù ph¸t triÓn cña loÐt t× vµ tæn th−¬ng da. − G¹c, b¨ng d¸n trong suèt (film trong), polyurethan, hydrocolloid, hydrogel, vµ alginat lµ c¸c lo¹i b¨ng ®−îc dïng trong c¸c ch¨m sãc cã liªn quan. − C¸c vÕt kh©u, ghim, kÑp, c¸c miÕng b¨ng vµ d©y treo cã thÓ cung cÊp sù n©ng ®ì cho vÕt th−¬ng. − ViÖc qu¶n lÝ hiÖu qu¶ c¸c dÞch dÉn l−u cã thÓ lµm c¶i thiÖn tèt nhÊt qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. 161
  • − ViÖc ch−êm nãng hay ch−êm l¹nh t¹i chç cã thÓ lµm gi¶m viªm, c¶i thiÖn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng vµ gi¶m ®au. − ViÖc gi¸o dôc ng−êi bÖnh rÊt quan träng ®èi víi sù khuyÕn khÝch vµ duy tr× t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da vÒ l©u vÒ dµi.9. Qui tr×nh ch¨m sãc vÕt th−¬ng9.1. NhËn ®Þnh9.1.1. C¸c d÷ liÖu chñ quan ViÖc pháng vÊn ng−êi bÖnh cho phÐp ng−êi ®iÒu d−ìng thu thËp ®−îc c¸cd÷ liÖu vÒ t×nh tr¹ng da cña ng−êi bÖnh, tiÒn sö c¸c bÖnh lý vÒ da, vµ sù hiÖndiÖn cña c¸c yÕu tè nguy c¬ cã thÓ lµm t¨ng kh¶ n¨ng lµm thay ®æi t×nh tr¹ngnguyªn vÑn cña da, ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. C¸c d÷ liÖu chñ quan còng cung cÊp c¸c th«ng tin chi tiÕt vÒ nh÷ng tiÕntriÓn thùc tÕ cña c¸c bÖnh lý vÒ da hay cña vÕt th−¬ng vµ sù ch¨m sãc mµ hä ®·®−îc lµm tr−íc ®ã.9.1.2. C¸c d÷ liÖu kh¸ch quana. Kh¸m tæng tr¹ng ng−êi bÖnh: − VÕt th−¬ng cã ¶nh h−ëng ®Õn tæng tr¹ng ng−êi bÖnh kh«ng? M¹ch, huyÕt ¸p, nhÞp thë cã biÓu hiÖn cña dÊu hiÖu sèc kh«ng? − Tæn th−¬ng kÌm theo? − Ng−êi bÖnh cã ®au ®ín qu¸? §Ó quyÕt ®Þnh dïng thuèc gi¶m ®au tr−íc khi ch¨m sãc. − NhËn ®Þnh t¹i vÕt th−¬ng: lo¹i vÕt th−¬ng, vÞ trÝ vÕt th−¬ng, diÖn tÝch, kÝch cì vÕt th−¬ng, mµu s¾c t¹i vÕt th−¬ng (niªm m¹c), tÝnh chÊt dÞch nÕu cã ®Ó lùa chän dung dÞch thÝch hîp. − XÐt nghiÖm: c«ng thøc m¸u, kh¸ng sinh ®å, protein m¸u.b. Kh¸m vÕt th−¬ng: − H×nh d¹ng, kÝch th−íc: N«ng, s©u? Réng, hÑp, dµi? Ghi nhËn l¹i kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng vÕt th−¬ng, so s¸nh víi nh÷ng lÇn ®o tr−íc. Th«ng th−êng kÝch th−íc ®−îc tÝnh b»ng cm. Khi vÕt th−¬ng lµnh th× cÇn quan s¸t th−êng xuyªn, kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng cã thÓ ®o hµng tuÇn dùa vµo nh÷ng vßng trßn ®ång t©m. − Cã ph¶i lµ vÕt th−¬ng do phÉu thuËt kh«ng? C¸ch kh©u, chØ dïng, sù liÒn da, t×nh tr¹ng vÕt kh©u? − Cã hÖ thèng dÉn l−u? + Nh÷ng dông cô dÉn l−u ®−îc ®Æt vµo vÕt th−¬ng khi b¸c sÜ phÉu thuËt ®o¸n tr−íc ®−îc sÏ cã 1 l−îng dÞch lín cßn ®äng l¹i cã thÓ lµm cho vÕt th−¬ng kh«ng lµnh.162
  • + HÖ thèng dÉn l−u kÝn bao gåm 1 dÉn l−u ®−îc g¾n vµo 1 nguån lùc hót bªn ngoµi nh− dÉn l−u Hemovac ®−îc ®Æt vµo trong m¹ch m¸u ®Ó dÉn l−u hÕt l−îng m¸u xuÊt huyÕt sau phÉu thuËt. ¸p lùc hót ®−îc duy tr× nhê vµo mét dông cô ®Æc biÖt (hót ch©n kh«ng). Khi kiÓm tra hÖ thèng hemovac ph¶i ®¶m b¶o hÖ thèng vÉn cßn trong t×nh tr¹ng cã ¸p lùc hót. Sù hót sÏ gi¸n ®o¹n nÕu hÖ thèng cã lç rß hoÆc hemovac ®· ®Çy dÞch dÉn l−u. + HÖ thèng dÉn l−u hë nh− penrose, ®−îc dÉn l−u trùc tiÕp tõ vÕt th−¬ng: penrose lµ 1 èng b»ng cao su, tr¬n, rçng ®−îc ®Æt trùc tiÕp vµo vÕt mæ. Nã cho phÐp dÞch ®−îc dÉn l−u ra ngoµi theo hiÖn t−îng mao dÉn, thÊm vµo g¹c. Penrose cã thÓ dµi hay ng¾n tïy theo vÞ trÝ ®Æt dÉn l−u. + Víi bÊt kú hÖ thèng dÉn l−u nµo ®i ch¨ng n÷a th× chóng ta ph¶i b¶o ®¶m r»ng hÖ thèng ph¶i th«ng th−¬ng vµ ho¹t ®éng tèt. Nh÷ng dÉn l−u cã thÓ bÞ lÖch vÞ trÝ cho nªn trong qu¸ tr×nh kiÓm tra cÈn thËn kh«ng lµm chóng dÞch chuyÓn. + Lo¹i vµ kÝch th−íc cña èng dÉn l−u tuú thuéc vµo lo¹i, vÞ trÝ vµ ®é s©u cña vÕt th−¬ng. Ghi nhËn l¹i sè l−îng, mµu s¾c, ®é ®Æc lo·ng, mïi cña dÉn l−u.− Cã ®−êng rß?− Quan s¸t nh÷ng triÖu chøng cã thÓ x¸c ®Þnh vÕt th−¬ng bÞ nhiÔm trïng nh− ®au, s−ng ®á, cøng, vµ dÉn l−u ch¶y mñ. Nh÷ng dÊu hiÖu cña c¬ thÓ nh− sèt, sè l−îng b¹ch cÇu t¨ng, nhiÔm trïng vÕt th−¬ng cã thÓ x¶y ra bÊt cø lóc nµo nh−ng th−êng kh«ng cã biÓu hiÖn râ rµng cho ®Õn giai ®o¹n muén hoÆc khi hái ng−êi bÖnh.− Bê vÕt th−¬ng: ghå ghÒ, tr¬n l¸ng.− Mµu s¾c m«: quan s¸t t×nh tr¹ng vÕt th−¬ng vÒ mµu s¾c m«, chÊt tiÕt. + Mµu ®á: . M« h¹t ®á tèt kh«ng nªn thay b¨ng hµng ngµy. . Khi thay b¨ng ph¶i nhÑ nhµng. . Kh«ng dïng gßn g¹c kh« chµ s¸t lªn vÕt th−¬ng. . Cã thÓ dïng miÕng b¨ng dÝnh nh− hydrocolloid dressing. + Mµu vµng: . Cã nhiÒu chÊt tiÕt nhÇy. . C¾t läc tÊt c¶ c¸c m« ho¹i tö. . Gi÷ cho vÕt th−¬ng ®−îc Èm. . Röa vÕt th−¬ng liªn tôc. 163
  • + Mµu ®en: . M« chÕt, ho¹i tö. . Gi÷ cho vÕt th−¬ng Èm, lµm mÒm m« chÕt. . C¾t läc m« chÕt. . Dïng b¨ng thÊm hót chÊt tiÕt. − Kh«, −ít dÞch, nhiÒu mñ? − Mïi, mµu s¸c chÊt tiÕt (vµng, xanh). − T×nh tr¹ng da chung quanh vÕt th−¬ng: . Mµu s¾c da: t¸i, hång, chÊm ®en xung quanh? . Da thÊm nhiÒu chÊt tiÕt cña vÕt th−¬ng? . Da Êm, l¹nh, tr¬n, phï nÒ, c¨ng bãng?9.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng − Tæn th−¬ng da vµ m«. − Nguy c¬ tæn th−¬ng da vµ m«. − Nh÷ng nhu cÇu sinh lý cña sù lµnh vÕt th−¬ng kh«ng ®−îc ®¸p øng. − Nguy c¬ nhiÔm trïng do tæn th−¬ng da. − Nguy c¬ x¸o trén t©m lý do sù thay ®æi h×nh d¹ng cña c¬ thÓ.9.3. KÕ ho¹ch ch¨m sãc Môc ®Ých chÝnh cña ch¨m sãc da cho ng−êi bÖnh lµ nh»m ng¨n chÆnnh÷ng nguy c¬ g©y tæn th−¬ng vµ c¶i thiÖn t×nh tr¹ng cña líp m« bÞ tæn th−¬nggióp vÕt th−¬ng mau lµnh. − Da cña ng−êi bÖnh ®−îc gi÷ nguyªn kh«ng bÞ nhiÔm trïng khu tró. − VÕt th−¬ng cã dÊu hiÖu lµnh. − Ng−êi bÖnh cã kiÕn thøc b¶o vÖ ch¨m sãc da. − Ng−êi bÖnh vµ ng−êi nhµ sÏ biÕt c¸ch theo dâi t×nh tr¹ng vÕt th−¬ng. − Nh÷ng môc ®Ých nµy ph¶i ®−îc c¸ nh©n hãa cho tõng nguy c¬ cña mçi ng−êi bÖnh.9.4. Can thiÖp ®iÒu d−ìng9.4.1. Can thiÖp cña ®iÒu d−ìng khi da cha bÞ tæn th−¬nga. Ch¨m sãc da: − Nguyªn t¾c ch¨m sãc da: + T×nh tr¹ng da lµnh lÆn lµ hµng rµo b¶o vÖ ®Çu tiªn cña c¬ thÓ. + Ph¶i ng¨n ngõa t×nh tr¹ng nøt da.164
  • + Da ph¶i ®−îc lµm Èm. + Nh÷ng tÕ bµo cña c¬ thÓ ph¶i ®−îc nu«i d−ìng thÝch hîp. + TuÇn hoµn thÝch hîp rÊt cÇn thiÕt ®Ó duy tr× tÕ bµo. + VÖ sinh da th× rÊt cÇn thiÕt. + Sù nh¹y c¶m cña da rÊt kh¸c nhau ®èi víi tõng ng−êi vµ tuú t×nh tr¹ng søc khoÎ. Cã rÊt nhiÒu nguyªn t¾c ®Ó ch¨m sãc da. Mét trong nh÷ng c¸ch quan trängnhÊt lµ duy tr× t×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da. Nh÷ng ph−¬ng ph¸p ng¨n ngõa sù kÝch thÝch vµ g©y tæn th−¬ng da lµ rÊtcÇn thiÕt. Tr¸nh nh÷ng kÝch thÝch c¬ häc nh− cä x¸t th× ta cã thÓ ng¨n ngõa t×nhtr¹ng nøt da. Khi th¸o b¨ng keo ph¶i cÈn thËn vµ ®Ì nhÑ lªn da tr¸nh g©y tænth−¬ng da. H¹n chÕ tiÕp xóc víi ho¸ chÊt tèi ®a nh− sö dông xµ phßng khö khuÈn,n−íc hoÆc nh÷ng s¶n phÈm cã chÊt lµm mÒm da. §èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh lµ trÎ nhá, ng−êi giµ, gÇy hoÆc bÐo ph× cã lµn danh¹y c¶m th× rÊt dÔ x¶y ra kÝch thÝch do ho¸ chÊt vµ lµm kh« da. Duy tr× ®é Èm cÇn thiÕt cho da còng gãp phÇn t¹o nªn 1 lµn da kháe m¹nh.Bëi v× da kh« rÊt dÔ bÞ nøt da, tr¸nh nh÷ng nh©n tè g©y kh« da nh− cån. Thayvµo ®ã sö dông lotion hay kem cã chøa chÊt lanolin. Nh÷ng ng−êi bÖnh da kh« mét tuÇn nªn t¾m 1-2 lÇn. Tuy nhiªn nÕu da Èm −ít th−êng xuyªn l¹i lµ m«i tr−êng thuËn lîi cho vikhuÈn ph¸t triÓn. Nh÷ng ng−êi bÖnh tiªu tiÓu kh«ng tù chñ, ®æ må h«i nhiÒuth× rÊt cÇn sù kh« r¸o. Nh÷ng vïng da cã nÕp gÊp nh− d−íi ngùc vµ m«ng lµ n¬ihÇm h¬i vµ Èm −ít th−êng xuyªn nªn cÇn ®Æc biÖt l−u ý. Dinh d−ìng hîp lý th× rÊt cÇn thiÕt ®Ó cã lµn da kháe m¹nh. Nh÷ng tÕ bµo®−îc nu«i d−ìng thÝch hîp cã søc ®Ò kh¸ng tèt víi vi khuÈn. Bëi thÕ mét chÕ ®é¨n ®Çy ®ñ vitamin, muèi kho¸ng vµ protein lµ rÊt cÇn thiÕt. Ng−êi bÖnh cã kh¶n¨ng hÊp thu dinh d−ìng kÐm, mÊt qu¸ nhiÒu protein, thøc ¨n vµ l−îng dÞchvµo kh«ng thÝch hîp cÇn ph¶i ®−îc ®iÒu chØnh l¹i (vÝ dô, cung cÊp chÕ ®é ¨ngiµu ®¹m hoÆc nu«i d−ìng b»ng dÞch truyÒn) ®Ó b¶o vÖ da vµ thóc ®Èy qu¸ tr×nhlµnh vÕt th−¬ng. Sù l−u th«ng tuÇn hoµn còng cÇn thiÕt ®Ó duy tr× vßng ®êi cña tÕ bµo. M¸u®Õn da kh«ng ®ñ sÏ dÉn ®Õn chøng thiÕu m¸u côc bé vµ tæn th−¬ng m«. Gi÷ cho ng−êi bÖnh lu«n ®−îc Êm tr¸nh co m¹ch. §iÒu trÞ bÖnh tim nÕu cãcòng gióp ®¶m b¶o l−îng m¸u cung cÊp cho da ®−îc ®Çy ®ñ. Nh÷ng ng−êi bÖnhcã sù tuÇn hoµn ë 2 chi d−íi kÐm cÇn ®−îc n©ng ch©n cao vµ xoa bãp ®Ó ®iÒu trÞloÐt. VËn ®éng thÝch hîp vµ kh«ng ®−îc mÆc quÇn ¸o qu¸ chËt cã thÓ ®¶m b¶o 165
  • cho dßng m¸u l−u th«ng ®−îc tèt nhÊt. VËn ®éng th−êng xuyªn vµ thay ®æi t−thÕ gióp ng¨n ngõa t¾c nghÏn tÜnh m¹ch v× lµm gi¶m ¸p lùc.b. Gi¸o dôc ng−êi bÖnh: H−íng dÉn ng−êi bÖnh vÖ sinh th©n thÓ th× rÊt quan träng ®Ó duy tr× t×nhtr¹ng nguyªn vÑn cña da. Nh÷ng ng−êi bÖnh m¾c nh÷ng bÖnh mµ d©y thÇn kinh xóc gi¸c gi¶m hoÆctª liÖt th× hä cã c¶m gi¸c qua da kÐm h¬n, h−íng dÉn hä kiÓm tra bÒ mÆt dath−êng xuyªn (®Æc biÖt lµ ch©n) ®Ó ph¸t hiÖn lë loÐt. Khi ng−êi bÖnh mang giµy,khuyªn hä tr¸nh lµm ch©n phång rép vµ s−ng tÊy. §èi víi nh÷ng ng−êi bÖnhtiÓu ®−êng ph¶i b¶o vÖ tÝch cùc ®Ó tr¸nh tæn th−¬ng da ®Æc biÖt lµ nguy c¬ loÐt ëch©n (Krasner, 1998). NhiÖt ®é còng cã t¸c ®éng rÊt nhiÒu nªn khuyªn ng−êibÖnh kh«ng t¾m h¬i ®Ó tr¸nh bÞ báng. ViÖc h−íng dÉn vÖ sinh cho c¸c bËc cha mÑ cã trÎ s¬ sinh còng rÊt quanträng. ViÖc h−íng dÉn bao gåm h−íng dÉn bËc cha mÑ lµm c¸ch nµo ®Ó tr¸nhtrÇy x−íc ë da (vÝ dô nh− bÊm mãng tay vµ mang bao tay tr¸nh lµm trÇy x−íckhi trÎ cµo). Ch¾c ch¾n cha mÑ biÕt ®−îc nh÷ng biÓu hiÖn thay ®æi th«ng th−êngë da vµ nh÷ng tæn th−¬ng bÈm sinh. Gi¸o dôc cho ng−êi nhµ ng¨n chÆn kh«ng cho trÇy x−íc lµ rÊt quan träng.NhiÒu tai n¹n giao th«ng (lµm da vµ m« bÞ tæn th−¬ng) ®Òu cã thÓ ng¨n chÆn®−îc b»ng c¸ch l¸i xe cÈn thËn, trong giíi h¹n cho phÐp, sö dông d©y an toµn vµtói h¬i. Tai n¹n xe m¸y cã thÓ ng¨n chÆn ®−îc b»ng c¸ch tu©n theo luËt ®i®−êng vµ ®éi mò b¶o hiÓm. Nªn l¾p ®Æt bé phËn c¶m nhËn khãi ®Ó tr¸nh háa ho¹n nghiªm träng.c. B¶o vÖ khái ¸nh n¾ng mÆt trêi: TÊt c¶ ng−êi bÖnh nªn biÕt tÇm quan träng cña giíi h¹n tiÕp xóc víi tiacùc tÝm (¸nh n¾ng mÆt trêi, ¸nh s¸ng nh©n t¹o). C¸ch sö dông trang phôc, nãnréng vµnh, kÝnh m¸t ®Ó b¶o vÖ khi tiÕp xóc th−êng xuyªn víi tia cùc tÝm. Khuyªn ng−êi bÖnh kh«ng nªn sö dông nh÷ng thiÕt bÞ chiÕu lªn da víimôc ®Ých thÈm mü. §èi víi nh÷ng trÎ s¬ sinh nhá h¬n 6 th¸ng khuyªn bè mÑ tr¸nh cho trÎtiÕp xóc víi ¸nh s¸ng mÆt trêi vµo buæi tr−a.9.4.2. Can thiÖp ®iÒu d−ìng khi chøc n¨ng da thay ®æi Nh÷ng can thiÖp ®iÒu d−ìng khuyÕn khÝch ng−êi bÖnh ®éc lËp, ñng héng−êi bÖnh thùc hiÖn vµ h−íng dÉn ng−êi bÖnh vµ gia ®×nh tù ch¨m sãc ®Òu rÊtquan träng. §iÒu d−ìng nªn gióp ®ì nh÷ng ng−êi bÖnh bÞ vÕt th−¬ng m·n tÝnhhäc c¸ch lµm gi¶m thiÓu tèi ®a nh÷ng yÕu tè c¶n trë sù lµnh vÕt th−¬ng. NhiÖt®é nãng vµ l¹nh còng cã thÓ lµ mét liÖu ph¸p thóc ®Èy qu¸ tr×nh lµnh vÕtth−¬ng vµ gi¶m ®au. §iÒu d−ìng nªn gióp ng−êi bÖnh lùa chän liÖu ph¸p t¹ichç ®Ó lµm s¹ch vµ b¶o vÖ n¬i cã vÕt th−¬ng trong suèt qu¸ tr×nh lµnhvÕt th−¬ng.166
  • a. Gi¶m ngøa Ngøa th−êng ®i kÌm víi vÊn ®Ò cña da. Nh÷ng biÖn ph¸p cña ®iÒu d−ìng®Òu nh»m môc ®Ých gi¶m t¸c nh©n g©y ra ngøa, gi¶m sù bÊt tiÖn vµ ng¨n kh«ngcho da trÇy x−íc thªm. Kh« da th−êng lµ nguyªn nh©n dÉn ®Õn ngøa, ®Æc biÖt lµ nh÷ng ng−êi giµ.Nªn thoa kem d−ìng da vµ lotion th−êng xuyªn ®Ó ng¨n sù kh« da. NÕu ng−êi bÖnh sö dông xµ phßng, h−íng dÉn hä nªn röa s¹ch xµ phßngtrªn da. NÕu cã thÓ hä nªn thoa mét líp tinh dÇu vµo n−íc t¾m. L−u ý: khuyªn ng−êi bÖnh cÈn thËn khi cho thªm tinh dÇu vµo n−íc t¾mbëi v× cã thÓ lµm bån t¾m tr¬n dÔ tÐ ng·. Ng−êi bÖnh nªn sö dông n−íc Êm, kh«ng qu¸ nãng vµ vç nhÑ lªn vïng dakh« ®Ó gi¶m kÝch thÝch da. §èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh tr−ëng thµnh, khi gi¶i thÝch tÇm quan träng cñaviÖc kh«ng nªn g·i th× hä lµm theo nh−ng ®èi víi trÎ em th× viÖc ®ã kh«ng thÓthùc hiÖn. C¾t ng¾n mãng tay cho trÎ vµ mang g¨ng tay cotton cã thÓ gióp gi¶mtrÇy x−íc da. C¸c ho¹t ®éng vui ch¬i, gi¶i trÝ cã thÓ gióp trÎ quen ®i c¶m gi¸c®au, khã chôi, kh«ng tho¶i m¸i. T¾m n−íc m¸t, g¹c m¸t còng cã thÓ lµm co m¹ch vµ gi¶m ®au. §«i khicòng cÇn thiÕt ph¶i dïng thuèc kh¸ng dÞ øng theo y lÖnh. Nh÷ng thuèc gi¶m®au vµ kh¸ng histamine mÆc dï th−êng ®−îc sö dông nh−ng còng cã nh÷ng t¸cdông phô. C¸c thuèc nh− corticosteroid hoÆc kh¸ng sinh cã thÓ lµm gi¶m s−nghoÆc ®iÒu trÞ nhiÔm trïng nh−ng cÇn ph¶i thËn träng vµ ph¶i cã y lÖnh. Lo¹i b¨ng ®−îc sö dông phô thuéc vµo lo¹i vÕt th−¬ng, vÞ trÝ, t×nh tr¹ng,vµ së thÝch c¸ nh©n. Cã h¬n 900 s¶n phÈm ®−îc sö dông ®Ó ch¨m sãc vÕt th−¬ng vµ da. Nh÷nglo¹i b¨ng nµy cã thÓ ®−îc sö dông réng r·i, chia thµnh nhiÒu nhãm dùa vµo ®Æc®iÓm vµ c«ng dông. Chóng ®a n¨ng vµ dÔ sö dông. Bëi v× chóng kh«ng lµm chobÒ mÆt vÕt th−¬ng hë Èm −ít mµ chóng ®−îc lµm Èm b»ng n−íc muèi tr−íc khi®ãng gãi. Nh÷ng film polyurethane, bät polyurethane, vµ b¨ng hydrocolloid th−êng®−îc chän dïng trong liÖu ph¸p khu tró ®èi víi nh÷ng vÕt th−¬ng s©u, vµ bÞ tænth−¬ng ë ®é II, ®é III. Nh÷ng b¨ng cuén nµy b¶o vÖ vÕt th−¬ng vµ cung cÊp ®éÈm cho vÕt th−¬ng. Chóng cã thÓ ®−îc ®Ó l¹i cã thÓ ®Õn 1 tuÇn nÕu vÕt th−¬ngkh«ng h×nh thµnh h×nh d¹ng nhanh hoÆc l−îng dÞch kh«ng thÊm −ít ra ngoµi. Hydrogel ®−îc sö dông ®Ó kÝch thÝch m« h¹t ph¸t triÓn ë nh÷ng vÕtth−¬ng ®· lµnh vµ t¹o sù mÒm m¹i cho nh÷ng vÕt th−¬ng s©u. S¶n phÈm alginate, mét lo¹i b¨ng míi nhÊt, chóng ®−îc biÕt ®Õn nhê kh¶n¨ng hÊp thô. Alginate ®−îc dïng ®èi víi nh÷ng vÕt th−¬ng hë, cã lç dß ëtrong s©u. Mét vµi s¶n phÈm míi n÷a ®−îc sö dông cho vÕt th−¬ng còng ®−îc nh¾c®Õn lµ chÊt dÇu vµ lotion cã chøa nh÷ng yÕu tè kÝch thÝch sù t¨ng tr−ëng. Nh÷ng s¶n phÈm nµy ®−îc ®¸nh gi¸ dùa vµo t¸c dông kÝch thÝch vµ thóc®Èy sù lµnh vÕt th−¬ng ®èi víi nh÷ng vÕt th−¬ng m·n tÝnh. 167
  • B¶ng 49.1. C¸c lo¹i b¨ng, ®Æc ®iÓm vµ chØ ®Þnh Lo¹i §Æc §iÓm ChØ §Þnh B¨ng alginate - Lµ s¶n phÈm cã tÝnh thÊm hót - VÕt th−¬ng s©u, khuyÕt m«, kh«ng cao dïng ®Ó ®Æt vµo bªn trong vÕt nhiÔm trïng, cã dÉn l−u, lç dß. th−¬ng. - CÇn ph¶i cã b¨ng bao phñ bªn ngoµi. - Cã s½n tõng miÕng hay nguyªn b¶ng to. G¹c - ChÊt liÖu sîi coton víi nhiÒu kÝch - Cho nh÷ng vÕt th−¬ng sau phÉu th−íc vµ ®é dµy máng kh¸c nhau. thuËt hoÆc nh÷ng vÕt th−¬ng cÇn - Kh«ng bÝt, cho phÐp oxy th«ng ¸p lùc ®Ó cÇm m¸u. th−¬ng víi bÒ mÆt vÕt th−¬ng. - NhÐt vµo nh÷ng vÕt th−¬ng s©u. - Cã kh¶ n¨ng thÊm hót tèt. - Cã thÓ lµm Èm b»ng n−íc muèi sinh lý ®Ó cung cÊp ®é Èm cho nh÷ng vÕt th−¬ng lín h¬n. B¨ng máng - TÊm ®Öm máng cã keo dÝnh ë - Nh÷ng vÕt th−¬ng c¹n, n«ng, m« Hydrocolloid sau, th−êng cã mµu da, ®−îc lµm h¹t ®á. tõ chÊt liÖu hydroactive. - LoÐt do ®Ì cÊn. - Lãt ®Öm thÊm hót dÞch tiÕt, gi÷ - LoÐt tÜnh m¹ch ch©n. cho bÒ vÕt th−¬ng lu«n Èm. - HÇu nh− bÞ bÝt l¹i kh«ng cho oxy tiÕp xóc víi vÕt th−¬ng. - Kh¶ n¨ng thÊm hót võa ph¶i. Hydrogel - S¶n phÈn b»ng polymer cã thÓ - Nh÷ng vÕt th−¬ng c¹n, n«ng, m« thÊm n−íc víi mét l−îng n−íc h¹t ®á. nhiÒu. - LoÐt do ®Ì cÊn ®é I, II (víi miÕng - MiÕng máng trong suèt hay nh− b¨ng bao phñ bªn ngoµi vÝ dô nh− mét tube gel. g¹c). - Cã thÓ thÊm hót dÞch dÉn l−u vµ - VÕt pháng nhá. cung cÊp ®é Èm cho vÕt th−¬ng. - VÕt th−¬ng bÞ mÊt da, trÇy x−íc - T¹o c¶m gi¸c m¸t cho da. da. Polyurethane - TÊm ®Öm cã nhiÒu ®é dµy máng - Nh÷ng vÕt th−¬ng c¹n, n«ng, m« foam kh¸c nhau. h¹t ®á. - MÒm nhÑ cã kh¶ n¨ng thÊm hót - Phñ lªn mét vÕt th−¬ng ®· ®−îc thÝch hîp phô thuéc vµo ®é dµy. nhÐt merch. - Cung cÊp ®é Èm cho bÒ mÆt vÕt th−¬ng.B¨ng dÝnh trong - Mét film polyurethane cã b¨ng - Nh÷ng vÕt th−¬ng c¹n, n«ng, m« suèt dÝnh ë phÝa sau. h¹t ®á. - Cã nhiÒu lç cho phÐp tho¸t h¬i - Cã thÓ sö dông thay b¨ng keo ®Ó qua miÕng b¨ng. cè ®Þnh g¹c hoÆc vµi lo¹i b¨ng - Duy tr× ®é Èm cña vÕt th−¬ng. thÊm hót kh¸c. - Cã nhiÒu kÝch cì vµ h×nh d¹ng - Nh÷ng vÕt th−¬ng Ýt dÞch. kh¸c nhau. - B¶o vÖ nh÷ng vïng dÔ bÞ chµ x¸t - Kh«ng cã ®Æc tÝnh thÊm hót. (x−¬ng cïng vµ gãt ch©n ®èi víi nh÷ng bÖnh n»m bÊt ®éng trªn gi−êng).168
  • b. Ch¨m sãc vÕt th−¬ng kh©u: ChØ kh©u phÉu thuËt, kÑp agraff... ®−îcdïng cho c¸c vÕt mæ trong phÉu thuËt, chØ vµghim kÑp phÉu thuËt ®Ó gióp vÕt mæ gÇn s¸tl¹i víi nhau gióp cho vÕt th−¬ng mau lµnh.Lo¹i vËt liÖu ®−îc dïng ®Ó lµm kÝn vÕt th−¬ngcã ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. ChØ kh©u phÉu thuËt, lµ lo¹i vËt liÖu®−îc dïng ®Ó may mét vÕt mæ cã thÓ hÊp thu®−îc (vÝ dô chØ catgut hay acid chromic) haykh«ng thÓ hÊp thu ®−îc (vÝ dô: nylon, silk,polypropylen). Lo¹i chØ kh©u nµy ®−îc sö dôngtuú thuéc vµo kÝch th−íc vµ vÞ trÝ cña vÕtth−¬ng, hiÖu qu¶ thÈm mü, vµ së thÝch cña H×nh 49.1. Ch¨m sãc vÕt kh©uphÉu thuËt viªn. Th«ng th−êng, sè l−îng vÕtkh©u Ýt nhÊt vµ kÝch th−íc vÕt kh©u nhá nhÊtsÏ gióp sù ®ãng kÝn vÕt th−¬ng tèt nhÊt. C¸c chØ kh©u cã kh¶ n¨ng hÊp thu ®−îc dïng ®Ó ®ãng c¸c t¹ng vµ ë c¸c lípm« d−íi da. C¸c ghim kÑp da ®−îc lµm tõ thÐp kh«ng gØ, vµ Ýt g©y kÝch øng víi c¬ thÓnhÊt, c¸c ghim kÑp (chØ thÐp) lµm gi¶m nguy c¬ nhiÔm trïng vµ lµm gi¶m sùph¬i bµy m« v× chóng cho phÐp viÖc ®ãng kÝn vÕt th−¬ng nhanh h¬n. C¸c clipthÐp kh«ng gØ lín h¬n còng cã thÓ ®−îc dïng ®Ó lµm khÝt c¸c bê cña vÕt th−¬ng. Cã thÓ kiÓm tra ®−îc c¸c mèi chØ kh©u, ghim kÑp khi sö dông lo¹i b¨ngtrong suèt. B¸c sÜ phÉu thuËt lµ ng−êi x¸c ®Þnh c¸c lo¹i chØ phÉu thuËt sÏ ®−îc l−u gi÷trong bao l©u. ChØ kh©u th−êng ®−îc c¾t 7-10 ngµy sau phÉu thuËt nÕu c¸c bê cña vÕtth−¬ng ®· khÝt l¹i tèt vµ qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng diÔn ra b×nh th−êng. C¸c ghim kÑp da th−êng ®−îc lÊy ra tõ 5-7 ngµy sau phÉu thuËt. C¸c ghimkÑp ®−îc th¸o ra b»ng dông cô th¸o ghim kÑp. Nh−ng ®èi víi c¸c vÕt kh©u lín h¬n cã thÓ ®ßi hái thêi gian l−u l¹i l©u h¬n.§«i khi, b¸c sÜ ra y lÖnh chØ c¾t mét sè mèi chØ hay th¸o mét sè ghim kÑp ®Ó®¶m b¶o cho qu¸ tr×nh lµnh vÕt th−¬ng ®Çy ®ñ, vµ tr¸nh sù nøt r¸ch vÕtth−¬ng. HÇu hÕt c¸c ng−êi bÖnh phÉu thuËt còng cã dïng c¸c chØ kh©u cã thÓhÊp thu ®−îc ®Ó gi÷ c¸c líp m«, c©n s©u bªn d−íi dÝnh l¹i víi nhau. ChØ kh©u ®−îc lÊy ra b»ng nhÝp vµ kÐo. ChØ kh©u ®−îc c¾t s¸t da, vµ nhÝp®−îc dïng ®Ó rót chØ ra. L−u ý kh«ng ®−îc ®Ó chØ n»m trªn da chui xuèng d−íida g©y nhiÔm trïng vÕt kh©u. C¸c vÕt kh©u cã thÓ kh©u theo nhiÒu kiÓu kh¸cnhau, ®iÒu d−ìng ph¶i quan s¸t kü mèi chØ tr−íc khi c¾t. 169
  • c. Ph−¬ng ph¸p cè ®Þnh b¨ng B¨ng dÝnh montgomery, g¹c, kh¨n nhá, v¶i th−ath¼ng, hoÆc d©y cã thÓ dïng ®Ó cè ®Þnh miÕng b¨ngl¹i. B¨ng ®−îc dïng phæ biÕn nhÊt. B¨ng dÝnhmontgomery hoÆc d©y ®−îc dïng khi b¨ng cÇn ®−îcthay th−êng xuyªn, rÊt dÔ dµng khi cëi bá d©y cét, d©ycét ®−îc luån qua mét c¸i lç ë mét ®Çu. B¨ng dÝnhmontgomery b¶o vÖ da khái tæn th−¬ng bëi v× khi thayb¨ng chØ cÇn th¸o sîi d©y cét. ChØ thay b¨ng dÝnhmontgomery khi nã qu¸ chËt hay bÞ bÈn. Th«ng th−êng b¨ng keo kh«ng ®−îc sö dông trªnda. M¨c dï nã cè ®Þnh rÊt ch¾c nh−ng khi th¸o b¨ngkeo ra cã thÓ g©y ®au, g©y dÞ øng da. NÕu ph¶i dïngb¨ng keo th× ph¶i c¹o s¹ch l«ng tr−íc khi d¸n vµ dïng H×nh 49.2. Cè ®Þnh vÕtdung dÞch lµm trãc b¨ng keo khi th¸o keo. B¨ng nhùa th−¬ng b»ng b¨ng keohoÆc giÊy kh«ng g©y dÞ øng thÝch hîp khi dïng ®Ó cè®Þnh miÕng b¨ng lªn da. §èi víi nh÷ng ng−êi lín tuæi vµ nh÷ng ng−êi cã lµn da nh¹y c¶m cÇn dïngb¨ng cuén vµ nh÷ng s¶n phÈm kh«ng g©y dÝnh ®Ó cè ®Þnh miÕng b¨ng mµkh«ng cÇn b¨ng keo.d. Thay b¨ng §«i khi b¸c sÜ ra y lÖnh sö dông lo¹i b¨ng nµo vµ khi nµo cÇn thay b¨ng,nh−ng phÇn lín ®Òu do ®iÒu d−ìng chän lo¹i b¨ng nµo tèt nhÊt cho sù lµnh vÕtth−¬ng. VÝ dô, b¨ng hydrololloid cã thÓ ®Ó ®−îc 1 tuÇn nÕu vÕt th−¬ng s¹ch.e. NhÐt merch Mét miÕng g¹c −ít v« khuÈn cã thÓ ®−îcnhÐt vµo mét vÕt th−¬ng nhiÔm trïng hoÆcmét vÕt th−¬ng hë cã kh¶ n¨ng nhiÔm trïng. MiÕng g¹c −ít ng¨n vÕt th−¬ng khái khÐpmiÖng sím, ®iÒu ®ã cã thÓ lµm cho vi khuÈnsinh s«i vµ h×nh thµnh æ abces. MiÕng g¹c −ít ®ã ®−îc chuÈn bÞ b»ng métmiÕng g¹c nhá, dµi. Th«ng th−êng ng−êi ta södông g¹c tr¬n ®−îc tÈm n−íc muèi sinh lý nh−ngg¹c nhóng povidin-iod còng cã thÓ ®−îc dïng. MiÕng g¹c −ít cã thÓ ®−îc sö dông saukhi phÉu thuËt ë nh÷ng vïng khã kh©u (nh−©m ®¹o, v¸ch mòi) t¹o ¸p lùc ng¨n kh«ng chom¸u mÊt tõ nh÷ng mao m¹ch nhá. Khi miÕng H×nh 49.3. NhÐt merch vµo vÕt th−¬ngg¹c −ít ®ã ®−îc nhÐt vµo trong lóc phÉu thuËt,170
  • nã ph¶i ®−îc ghi chó cÈn thËn ®Ó khi thay b¨ng ®iÒu d−ìng kh«ng rót ra. MiÕngg¹c ®ã th«ng th−êng ®−îc gi÷ tõ 2-3 ngµy vµ sau ®ã ®−îc b¸c sÜ phÉu thuËt th¸ohoÆc ®iÒu d−ìng th¸o khi cã y lÖnh cña b¸c sÜ, cho nªn nã kh«ng trë thµnh æchøa vi khuÈn ph¸t triÓn.f. Röa vÕt th−¬ng lo¹i bá nh÷ng vËt l¹ vµ m« ho¹i tö trªn vÕt th−¬ng Lµ qu¸ tr×nh lo¹i bá nh÷ng chÊt l¹ hoÆc m« ho¹i tö tõ vÕt th−¬ng ®Ó ng¨nc¶n sù ph¸t triÓn cña vi khuÈn vµ c¶i thiÖn tiÕn tr×nh lµnh vÕt th−¬ng. Ch¨msãc lo¹i bá c¸c m« ho¹i tö gióp vÕt th−¬ng mau lµnh cã thÓ ¸p dông c¸c ph−¬ngph¸p sau: − PhÉu thuËt: lµ sö dông mét dông cô s¾c bÐn ®Ó c¾t läc vÕt th−¬ng, ®−îc thùc hiÖn ë phßng mæ hay t¹i gi−êng bÖnh. B¸c sÜ vµ nh÷ng ng−êi trî gióp, ng−êi cã chuyªn m«n vÒ ch¨m sãc vÕt th−¬ng (nh− ®iÒu d−ìng ch¨m sãc vÕt th−¬ng, ®iÒu d−ìng ch¨m sãc hËu m«n nh©n t¹o, ®iÒu d−ìng ch¨m sãc bông, b¸c sÜ chuyªn khoa) cã thÓ thùc hiÖn ph−¬ng ph¸p nµy. − Ho¸ häc: lµ dïng mét lo¹i ho¸ chÊt cã t¸c dông lµm mÒm, röa c¸c m« chÕt, dung dÞch nµy cßn cã t¸c dông lµm tr«i ®i c¸c m« chÕt gióp lµm s¹ch vÕt th−¬ng. − Sù tù ph©n huû: lo¹i b¨ng d¸n ®Æc biÖt cã t¸c dông lµm mÒm c¸c m« chÕt b»ng chÝnh dÞch tiÕt tõ vÕt th−¬ng, sù thÊm hót c¸c chÊt tiÕt tõ vÕt th−¬ng vµ lu«n lµm gi÷ Èm vÕt th−¬ng gióp cho viÖc thay b¨ng lÇn sau dÔ dµng v× b¨ng kh«ng dÝnh vµo m« míi mäc, vµ ®ång thêi gióp vÕt th−¬ng mau lµnh do vÕt th−¬ng lu«n ®−îc gi÷ Èm vµ kh« r¸o.9.5. Tiªu chuÈn l−îng gi¸ − Ng−êi bÖnh gi÷ ®−îc sù nguyªn vÑn cña da. − Ng−êi bÖnh biÕt vµ hîp t¸c trong viÖc phßng ngõa ®−îc c¸c nguy c¬ g©y tæn th−¬ng da. − VÕt th−¬ng tiÕn triÓn tèt, vÕt th−¬ng mau lµnh.10. ¶nh h−ëng ®èi víi c¸c ho¹t ®éng trong ®êi sèng h»ng ngµy T×nh tr¹ng nguyªn vÑn cña da bÞ thay ®æi cã thÓ lµm thay ®æi kh¶ n¨ngthùc hiÖn c¸c c«ng viÖc trong ®êi sèng h»ng ngµy cña ng−êi bÖnh. Mét sè t×nhtr¹ng cña da lµm ng−êi bÖnh chØ ®−îc ë trong nhµ v× nh÷ng ®ßi hái ®èi víi viÖc®iÒu trÞ, sù khã chÞu cña viÖc h¹n chÕ kh¶ n¨ng ho¹t ®éng trong cuéc sèng h»ngngµy, ngay c¶ c«ng viÖc cña hä còng bÞ ¶nh h−ëng do tÝnh chÊt cña c«ng viÖchay do mÆc c¶m. C¸c ph¶n øng cña c¬ thÓ ®èi víi nh÷ng vÕt th−¬ng trªn da, nh− sèt, mïicña chÊt tiÕt cã thÓ lµm gi¶m kh¶ n¨ng chÞu ®ùng cña ng−êi bÖnh. Nhu cÇu vÒ dinh d−ìng ®ßi hái cao h¬n trong suèt qu¸ tr×nh lµnh vÕtth−¬ng vµ c¸c ng−êi bÖnh th× cã thÓ kh«ng thÓ chuÈn bÞ b÷a ¨n cho m×nh ®−îcmµ ph¶i phô thuéc vµo ng−êi kh¸c hoÆc ng−êi bÖnh h¹n chÕ ho¹t ®éng do vÕt 171
  • th−¬ng vµ c¸c bÖnh vÒ da kh«ng thÓ cã thêi gian ®Ó nÊu ¨n, ch¶i chuèt, vµ thùchiÖn c¸c c«ng viÖc hµng ngµy. §iÒu nµy cã thÓ dÉn ®Õn sù mÆc c¶m vµ tù ti. C¸c thµnh viªn trong gia ®×nh cã thÓ ®−îc yªu cÇu häc c¸ch ch¨m sãc vÕtth−¬ng. Kh¶ n¨ng vµ sù tù nguyÖn cña hä ®èi víi viÖc ch¨m sãc nµy phô thuécvµo c¸c yÕu tè vÒ v¨n hãa, mèi quan hÖ víi ng−êi bÖnh, vµ søc kháe cñab¶n th©n.C¢U HáI L¦îNG GI¸Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt1. Ng−êi bÖnh cã vÕt th−¬ng s©u dÝnh nhiÒu ®Êt, c¸t, ®ang ch¶y m¸u, chän dungdÞch s¸t khuÈn nµo ®Ó ch¨m sãc: A. N−íc muèi sinh lý B. Betadin C. Oxy giµ D. Thuèc tÝm E. Cån iod2. DÊu hiÖu sím nhÊt ®Ó ph¸t hiÖn nhiÔm trïng vÕt kh©u: A. §au n¬i vÕt mæ B. S−ng C. Sèt D. §á chØ kh©u E. TiÕt dÞch3. Ng−êi bÖnh cã vÕt th−¬ng nhiÔm, ®ang viªm, cã nhiÒu m« chÕt, nªn dïngh×nh thøc b¨ng: A. B¨ng kh« B. B¨ng thÊm hót C. B¨ng nÐn D. B¨ng nãng −ít E. B¨ng v« khuÈn4. Dung dÞch nµo sau ®©y dïng ®Ó s¸t khuÈn vÕt th−¬ng cã chØ kh©u: A. Thuèc tÝm B. Cån tr¾ng172
  • C. Cån Iod D. Oxy giµ E. TÊt c¶ ®Òu ®óng5. Ng−êi bÖnh cã vÕt th−¬ng hë, ®· s¹ch mñ, ®Ó gióp m« h¹t mäc tèt ta nªn: A. T¨ng c−êng thuèc kh¸ng sinh B. Dïng dung dÞch s¸t khuÈn cã nång ®é m¹nh C. Th−êng xuyªn thay b¨ng D. Röa nhá giät liªn tôc lªn vÕt th−¬ng E. Dïng dÇu mï u ®¾p lªn vÕt th−¬ng6. VÕt th−¬ng nµo nªn ch¨m sãc tr−íc trªn mét ng−êi bÖnh: A. VÕt th−¬ng cã nhiÒu chÊt tiÕt thÊm −ít b¨ng B. VÕt th−¬ng kh« s¹ch C. VÕt th−¬ng ®Õn ngµy c¾t chØ D. VÕt th−¬ng v« khuÉn kh«ng thÊm dÞch E. VÕt th−¬ng ho¹i töTr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái 1. Nªu môc ®Ých cña thay b¨ng vÕt th−¬ng. 2. Nªu c¸ch ph©n lo¹i vÕt th−¬ng theo vi sinh vËt. 3. KÓ 10 nguyªn t¾c thay b¨ng vÕt th−¬ng. 4. Nªu c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù lµnh vÕt th−¬ng.§¸p ¸n: 1. 2. 3. 4. 5. 6. C D D C E C 173
  • Bµi 50 Kü THUËT THAY B¡NG VÕT TH¦¥NG TH¦êNGMôc tiªu1. Nªu ®−îc môc ®Ých cña thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng.2. Tr×nh bµy ®−îc kü thuËt thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng ®óng c¸ch vµ an toµn.3. KÓ ®−îc c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng.1. Môc ®Ých − Che chë h¹n chÕ sù tæn th−¬ng thªm cho vÕt th−¬ng. − Ng¨n ngõa sù x©m nhËp cña c¸c vi khuÈn tõ m«i tr−êng. − Gi÷ vÕt th−¬ng s¹ch vµ mau lµnh. − ThÊm hót chÊt bµi tiÕt. − §¾p thuèc vµo vÕt th−¬ng (nÕu cÇn).2. ChØ ®Þnh − Nh÷ng vÕt th−¬ng Ýt chÊt bµi tiÕt. − Nh÷ng vÕt th−¬ng nhá v« trïng sau khi gi¶i phÉu.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng vÕt th−¬ng: vÞ trÝ, diÖn tÝch, ®é s©u, chÊt tiÕt, vïng da xung quanh. − T×nh tr¹ng ®ang dïng thuèc cña ng−êi bÖnh. − BÖnh lý m·n tÝnh ®i kÌm: bÖnh cña hÖ miÔn dÞch, ung th−, dïng thuèc: corticoid.4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc m×nh s¾p lµm. − §Æt ng−êi bÖnh ë t− thÕ thÝch hîp.5. Dän dÑp dông cô Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn.174
  • 6. Ghi vµo hå s¬ − Ngµy, giê thay b¨ng. − T×nh tr¹ng vÕt th−¬ng. − Thuèc s¸t trïng ®· dïng, thuèc ®¾p lªn vÕt th−¬ng nÕu cã. − Cã c¾t chØ hay më kÑp. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − ¸p dông kü thuËt v« trïng hoµn toµn trong khi thay b¨ng hoÆc c¾t chØ. − Nªn thay b¨ng c¸c vÕt th−¬ng v« khuÈn tr−íc khi thay nh÷ng vÕt th−¬ng kh¸c. − Lu«n lu«n quan s¸t t×nh tr¹ng vÕt th−¬ng khi thay b¨ng. B¶ng 50.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô thay b¨ng vÕt th−¬ng Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 Quan s¸t vÕt th−¬ng. 2 Mang khÈu trang, röa tay. 3 Tr¶i kh¨n v« khuÈn. 4 So¹n c¸c dông cô v« khuÈn trong kh¨n: - 2 kÒm kelly. - B¸t kÒn (chÐn chung) ®ùng dung dÞch röa vÕt th−¬ng. - B¸t kÒn (chÐn chung) ®ùng dung dÞch s¸t trïng da. - B«ng viªn. - G¹c miÕng. - Gßn bao dÇy máng tïy theo t×nh tr¹ng vÕt th−¬ng. 5 So¹n c¸c dông cô s¹ch ngoµi khay: - G¨ng tay s¹ch. - KÒm g¾p b¨ng d¬ (bÈn). - GiÊy lãt. - Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ. - B¨ng keo. - Thau ®ùng dung dÞch khö khuÈn. - Chai dung dÞch r¶ tay nhanh.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 175
  • H×nh 50.1. Xe thay b¨ng H×nh 50.2. Khay dông cô thay b¨ng vÕt th−¬ng B¶ng 50.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng Stt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t 1 B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu bÖnh. hîp t¸c. hiÓu. 2 Béc lé vïng vÕt th−¬ng. Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, gióp Gi÷ cho ng−êi bÖnh ®−îc cho viÖc ch¨m sãc vÕt kÝn ®¸o vµ tho¶i m¸i. th−¬ng ®−îc dÔ dµng. 3 §Æt tÊm lãt d−íi vÕt Tr¸nh chÊt dÞch dÝnh vµo - TÊm lãt cã mÆt thÊm hót th−¬ng. r¸p gi−êng vµ ¸o quÇn vµ mét mÆt kh«ng. ng−êi bÖnh. - Lãt n¬i cã nguy c¬ dÞch ch¶y ra. 4 Mang g¨ng tay s¹ch. Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm. - KÝch cì cña g¨ng ph¶i phï hîp víi tay cña ®iÒu d−ìng 5 Th¸o b¨ng bÈn b»ng - Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm - NÕu b¨ng cò dÝnh s¸t vµo kÒm s¹ch, s¸t khuÈn l¹i tõ vÕt th−¬ng. vÕt th−¬ng qu¸, ta nªn tay. - Gi¶m nguy c¬ tæn th−¬ng thÊm −ít b¨ng b»ng NaCl m« míi mäc. 0,9% råi nhÑ nhµng th¸o b¨ng cò ra. 6 Röa bªn trong vÕt Gi¶m sù l©y nhiÔm tõ vÕt - Tõ trong ra ngoµi r×a (trªn th−¬ng. th−¬ng ra vïng da xung cao xuèng n¬i thÊp, bªn xa quanh vÕt th−¬ng. ®Õn bªn gÇn) víi dung dÞch röa vÕt th−¬ng. 7 Röa vïng da xung quanh Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm - Röa réng ra ngoµi 5cm vÕt th−¬ng. cho vÕt th−¬ng tõ m«i b»ng dung dÞch röa vÕt tr−êng xung quanh. th−¬ng. 8 Dïng g¹c miÕng chÊm Gióp vÕt th−¬ng mau lµnh. - Tr¸nh ®äng dÞch trªn vÕt kh« bªn trong vÕt th−¬ng. th−¬ng. 9 Lau kh« vïng da xung Gi÷ nång ®é cån kh«ng bÞ - Dïng gßn kh« hay g¹c quanh vÕt th−¬ng. lo·ng khi dïng s¸t trïng cñ Êu ®Ó lau vïng da xung trªn vïng da xung quanh quanh vÕt th−¬ng. vÕt th−¬ng. 10 S¸t khuÈn vïng da xung Gi¶m bít nguy c¬ béi - S¸t trïng b»ng dung dÞch quanh vÕt th−¬ng nhiÔm vµo vÕt th−¬ng tõ s¸t khuÈn da vïng da xung quanh176
  • 11 §Æt g¹c miÕng, gßn bao Che chì vÕt th−¬ng gi¶m - Gßn bao ph¶i phñ réng ra che kÝn vÕt th−¬ng. nguy c¬ tæn th−¬ng hay béi ngoµi 3-5cm cña vÕt th- nhiÔm tõ m«i tr−êng bªn −¬ng. ngoµi. 12 Cè ®Þnh b«ng b¨ng Gi÷ yªn b«ng b¨ng trªn da. - D¸n cè ®Þnh theo chiÒu ngang ®Ô tr¸nh sót b¨ng keo. 13 B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt Giao tiÕp. - Gióp ng−êi bÖnh ®−îc viÖc ®· xong, gióp ng−êi tiÖn nghi. bÖnh tiÖn nghi. 14 Dän dông cô, röa tay, ghi Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi - Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc hå s¬. bÖnh. ®· lµm. B¶ng 50.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 2 1 B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Béc lé vïng vÕt th−¬ng (ng−êi bÖnh ®−îc kÝn ®¸o vµ tho¶i m¸i). 3 §Æt tÊm lãt d−íi vÕt th−¬ng, c¾t b¨ng keo. 4 Mang g¨ng tay s¹ch. 5 Th¸o b¨ng bÈn b»ng kÒm s¹ch, s¸t khuÈn l¹i tay. 6 Më kh¨n khay dông cô v« khuÈn. 7 LÊy kÒm v« khuÈn an toµn. 8 Röa bªn trong vÕt th−¬ng: tõ trong ra ngoµi r×a (trªn cao xuèng n¬i thÊp, bªn xa ®Õn bªn gÇn) víi dung dÞch röa vÕt th−¬ng. 9 Röa vïng da xung quanh vÕt th−¬ng réng ra 5cm b»ng dung dÞch röa vÕt th−¬ng.10 Dïng g¹c miÕng chËm kh« bªn trong vÕt th−¬ng.11 Lau kh« vïng da xung quanh vÕt th−¬ng b»ng gßn hay g¹c cñ Êu.12 S¸t khuÈn vïng da xung quanh vÕt th−¬ng b»ng dung dÞch s¸t khuÈn da.13 §¾p thuèc lªn vÕt th−¬ng nÕu cã y lÖnh.14 §Æt g¹c miÕng, gßn bao che kÝn vÕt th−¬ng (réng ra 3-5cm).15 Cè ®Þnh b«ng b¨ng.16 §Ó c¸c dông cô nhiÔm vµo thau chøa dung dÞch khö khuÈn.17 Th¸o g¨ng tay.18 B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi.19 Dän dông cô, röa tay.20 Ghi hå s¬.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 177
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. LiÖt kª 4 môc ®Ých cña thay b¨ng vÕt th−¬ng th−êng.2. KÓ 2 môc ®Ých c¾t chØ vÕt th−¬ng.3. KÓ 2 lo¹i dung dÞch dïng s¸t trïng da.C©u hái ®óng sai4. Khay dông cô dïng b¨ng bã vÕt th−¬ng cã thÓ dïng cho nhiÒu ng−êi bÖnh.5. Ch¨m sãc vÕt th−¬ng theo thø tù vÕt th−¬ng v« trïng, vÕt th−¬ng s¹ch, vÕtth−¬ng nhiÔm.6. Dung dÞch cån iod dïng trªn vÕt th−¬ng cã chØ kh©u sau 3 ngµy kÓ tõ ngµyphÉu thuËt.Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt7. Môc ®Ých cña thay b¨ng vÕt th−¬ng: A. Phßng ngõa nhiÔn khuÈn. B. Phßng chèng sèc. C. H¹n chÕ sù ch¶y m¸u. D. B vµ C ®Òu ®óng. E. A vµ C ®Òu ®óng8. C¾t chØ vÕt th−¬ng trong tr−êng hîp: A. VÕt th−¬ng lµnh. B. VÕt th−¬ng lµnh ®Õn ngµy c¾t chØ. C. VÕt th−¬ng nhiÔm khuÈn. D. VÕt th−¬ng v« khuÈn. E. C©u B vµ C9. Cån cã tÝnh chÊt: A. S¸t khuÈn ®−îc cho da, niªm m¹c. B. S¸t khuÈn ®−îc vÕt th−¬ng. C. Lµm sÐt c¸c dông cô b»ng kim lo¹i. D. Lµm tan ®−îc dÇu mì. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.§¸p ¸n: 4.S 5. § 6. § 7.E 8.E 9.C178
  • Bµi 51 C¾T CHØ VÕT KH¢UMôc tiªu1. Nªu ®−îc môc ®Ých c¾t chØ vÕt kh©u.2. Nªu ®−îc chØ ®Þnh c¾t chØ vÕt kh©u.3. KÓ ®−îc c¸c yªu cÇu khi c¾t chØ vÕt kh©u.4. Thùc hiÖn ®óng quy tr×nh kü thuËt c¾t chØ vÕt kh©u.1. Môc ®Ých − Tr¸nh xÑo xÊu. − Tho¸t l−u dÞch, mñ.2. ChØ ®Þnh − VÕt th−¬ng lµnh tèt ®Õn ngµy c¾t chØ. − VÕt th−¬ng nhiÔm trïng.3. NhËn ®Þnh vÕt kh©u − VÞ trÝ vÕt kh©u. − Môc ®Ých vÕt kh©u? − Thêi gian? − T×nh tr¹ng vÕt kh©u: S−ng? §á? §au? Nãng? TiÕt dÞch? − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh: Tæng tr¹ng? NhiÖt ®é?4. Thêi gian c¾t chØ vÕt kh©u − VÕt th−¬ng ®Çu, mÆt, cæ, thÈm mü 3-5 ngµy. − VÕt th−¬ng b×nh th−êng: 7 ngµy. − VÕt th−¬ng dµi trªn 10cm, gÇn khuûu, x−¬ng thêi gian c¾t chØ l©u h¬n hoÆc c¾t mèi bá mèi. − VÕt th−¬ng ë ng−êi giµ yÕu, suy dinh d−ìng, thµnh bông nhiÒu mì: 10 ngµy trë lªn. − VÕt th−¬ng nhiÔm trïng: c¾t sím khi ph¸t hiÖn c¸c dÊu hiÖu nhiÔm trïng. 179
  • 5. Mét sè yªu cÇu khi c¾t chØ vÕt kh©u − Ph¶i s¸t trïng chØ tr−íc khi c¾t. − PhÇn chØ phÝa trªn kh«ng ®−îc chui xuèng d−íi da. − Ph¶i kiÓm tra sù trän vÑn cña mèi chØ sau khi c¾t. − H¹n chÕ sù ®au ®ín cho ng−êi bÖnh. B¶ng 51.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ kü n¨ng so¹n dông cô c¾t chØ vÕt kh©u Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 Quan s¸t vÕt th−¬ng 2 Mang khÈu trang, röa tay 3 Tr¶i kh¨n v« khuÈn: 4 C¸c dông cô v« khuÈn trong kh¨n: - 1 kÒm kelly - 1 nhÝp kh«ng mÊu - 1 kÐo c¾t chØ - ChÐn chung ®ùng dung dÞch s¸t trïng da - G¹c cñ Êu - G¹c miÕng 5 C¸c dông cô kh¸c: - G¨ng tay s¹ch - Chai dung dÞch röa tay nhanh - KÒm g¾p b¨ng bÈn - GiÊy lãt - Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ - B¨ng keo - KÐo c¾t b¨ng (nÕu cÇn) - Thau chøa dung dÞch khö khuÈnTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc H×nh 51.1. Khay dông cô thay b¨ng c¾t chØ180
  • B¶ng 51.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng thay b¨ng c¾t chØ vÕt kh©uStt Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu1 bÖnh. hîp t¸c. hiÓu. ChuÈn bÞ t− thÕ ng−êi Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, gióp Gi÷ cho ng−êi bÖnh ®−îc2 bÖnh thÝch hîp. Béc lé cho viÖc ch¨m sãc vÕt kÝn ®¸o vµ tho¶i m¸i. vïng vÕt th−¬ng. th−¬ng ®−îc dÔ dµng. §Æt tÊm lãt d−íi vÕt Tr¸nh chÊt dÞch dÝnh vµo r¸p - TÊm lãt cã mÆt thÊm th−¬ng. gi−êng vµ ¸o quÇn ng−êi hót vµ mét mÆt kh«ng.3 bÖnh. - Lãt n¬i cã nguy c¬ dÞch ch¶y ra. Mang g¨ng tay s¹ch. Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm. KÝch cì cña g¨ng ph¶i4 phï hîp víi tay cña ®iÒu d−ìng. Th¸o b¨ng bÈn b»ng kÒm - Gi¶m nguy c¬ l©y nhiÔm tõ NÕu b¨ng cò dÝnh s¸t s¹ch, s¸t khuÈn l¹i tay. vÕt th−¬ng. vµo vÕt th−¬ng qu¸, ta5 nªn thÊm −ít b¨ng b»ng - Gi¶m nguy c¬ tæn th−¬ng NaCl 0,9% råi nhÑ nhµng m« míi mäc. th¸o b¨ng cò ra. Dïng nhÝp röa vÕt kh©u. Gi¶m sù l©y nhiÔm tõ vïng S¸t trïng tõ ®−êng gi÷a da xung quanh vÕt kh©u vµo (ngay vÕt kh©u) hai bªn6 ch©n chØ vÕt kh©u. ch©n chØ vµ vïng da xung quanh vÕt kh©u. §Æt g¹c lªn vÞ trÝ gÇn vÕt §Ó quan s¸t mèi chØ râ rµng. §Æt g¹c an toµn, tr¸nh7 kh©u. lµm hiÔm mÆt trªn cña miÕng g¹c. Dïng kÐo c¾t tõng mèi chØ Tr¸nh lµm tæn th−¬ng m« ChØ n»m trªn da kh«ng8 nhÑ nhµng sÑo vµ gi¶m bít c¶m gi¸c ®−îc chui xuèng d−íi da. ®au cho ng−êi bÖnh. §Æt tõng mèi chØ lªn Tr¸nh bá sãt mèi chØ khi c¾t. KiÓm tra sù trän vÑn cña9 miÕng g¹c. mèi chØ. S¸t trïng l¹i vÕt kh©u, Gi¶m sù l©y nhiÔm tõ vïng S¸t trïng l¹i tõ ®−êng réng ra xung quanh 5cm. da xung quanh vÕt kh©u vµo gi÷a (ngay vÕt kh©u) hai10 ch©n chØ vÕt kh©u. bªn ch©n chØ vµ vïng da xung quanh vÕt kh©u. §Æt g¹c lªn vÕt kh©u (réng Che chë vÕt kh©u gi¶m nguy G¹c ph¶i phñ réng ra11 ra 5cm). c¬ tæn th−¬ng hay béi nhiÔm ngoµi 3-5cm cña vÕt tõ m«i tr−êng bªn ngoµi. kh©u. 181
  • Cè ®Þnh b«ng b¨ng. Gi÷ yªn b«ng b¨ng trªn da. D¸n cè ®Þnh theo chiÒu 12 ngang ®Ô tr¸nh sót b¨ng keo. B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt Giao tiÕp. Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 13 viÖc ®· xong, gióp ng−êi tiÖn nghi. bÖnh tiÖn nghi. Dän dông cô, röa tay, ghi Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 14 hå s¬. bÖnh. ®· lµm. B¶ng 51. 3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng thay b¨ng c¾t chØ vÕt kh©u Thang ®iÓm Stt Néi dung 0 1 2 1 B¸o, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 ChuÈn bÞ t− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp 3 Béc lé vïng vÕt th−¬ng (ng−êi bÖnh ®−îc kÝn ®¸o vµ tho¶i m¸i) 4 §Æt tÊm lãt d−íi vÕt th−¬ng, më s¬ mÐp kh¨n, c¾t b¨ng keo 5 Mang g¨ng tay s¹ch 6 Th¸o b¨ng bÈn b»ng kÒm s¹ch, s¸t khuÈn l¹i tay 7 Më kh¨n khay dông cô v« khuÈn 8 LÊy nhÝp vµ kÒm v« khuÈn an toµn 9 Dïng nhÝp röa vÕt kh©u tõ ®−êng gi÷a, hai bªn ch©n chØ 11 §Æt g¹c lªn vÞ trÝ an toµn gÇn vÕt kh©u Dïng kÐo c¾t tõng mèi chØ nhÑ nhµng 12 (chØ n»m trªn da kh«ng ®−îc chui xuèng d−íi da) §Æt tõng mèi chØ lªn miÕng g¹c ®Ó kiÓm tra sù trän vÑn cña mèi 13 chØ 14 S¸t trïng l¹i vÕt kh©u, réng ra xung quanh 5cm 15 §Æt g¹c lªn vÕt kh©u (réng ra 5cm) 16 Cè ®Þnh b«ng b¨ng 17 Cho c¸c dông cô bÈn vµo thau chøa dung dÞch khö khuÈn 18 Th¸o g¨ng tay 19 B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 20 Dän dông cô, röa tay 21 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc182
  • Bµi 52 B¡NG CUéNMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých vµ chØ ®Þnh.2. Nªu ®−îc nguyªn t¾c dïng b¨ng cuén.3. Thùc hiÖn ®−îc 5 kiÓu b¨ng c¬ b¶n.4. ¸p dông ®−îc c¸c kiÓu b¨ng c¬ b¶n thÝch hîp cho nh÷ng vÞ trÝ tæn th−¬ng kh¸c nhau.1. Môc ®Ých − Gi÷ yªn vËt dông che ®¾p vÕt th−¬ng. − B¨ng Ðp ®Ó h¹n chÕ sù ch¶y m¸u. − H¹n chÕ cö ®éng 1 phÇn, 1 vïng cña c¬ thÓ.2. ChØ ®Þnh − C¸c tæn th−¬ng réng cña phÇn mÒm, tæn th−¬ng x−¬ng, khíp. H×nh 52.1. C¸c cì b¨ng cuén − C¸c vÕt th−¬ng ch¶y m¸u.3. Dông cô − B¨ng cuén v¶i, thun, nhiÒu cì tõ 2 cm ®Õn 10 cm, dµi tõ 2 cm ®Õn 10 cm.4. Nguyªn t¾c b¨ng b»ng b¨ng cuén − Cho ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m theo t− thÕ tho¶i m¸i. − §u d−ìng viªn ®øng ®èi diÖn víi vïng b¨ng. − N©ng ®ì vïng cÇn b¨ng vµ chªm lãt vïng da tiÕp xóc nhau. − §iÒu d−ìng viªn cÇm cuén b¨ng ®Ó ngöa. − B¾t ®Çu vµ kÕt thóc b»ng hai vßng trßn. 183
  • − B¨ng võa ®ñ chÆt kh«ng g©y c¶n trë tuÇn hoµn, h« hÊp vµ b¨ng ph¶i nhÑ nhµng kh«ng g©y ¶nh ®Õn vïng ®au. − B¨ng vßng nä chång lªn vßng kia 1/2 hoÆc 2/3 ®Òu nhau. − B¨ng bµn tay bµn ch©n ph¶i ®Ó lé mãng ®Ó kiÓm so¸t sù l−u th«ng tuÇn hoµn. − B¨ng chi khíp ph¶i gi÷ theo t− thÕ c¬ n¨ng. − Cè ®Þnh mèi b¨ng ch¾c vµ ë vÞ trÝ kh«ng ®Ì Ðp. − Vïng da n¬i b¨ng ph¶i s¹ch sÏ, kh« r¸o, nÕu cã vÕt th−¬ng ph¶i ch¨m sãc vÕt th−¬ng tr−íc khi b¨ng. − Khi b¨ng c¸c vïng da tiÕp xóc nhau ph¶i cã g¹c chªm ®én.5. Kü thuËt tiÕn hµnh5.1. C¸ch cuèn b¨ng − GÆp ®Çu b¨ng l¹i lµm thµnh mét c¸i lâi. − B¨ng nhá dïng ngãn c¸i vµ ngãn trá tay tr¸i gi÷ hai ®Çu b¨ng cña th©n b¨ng, ngãn c¸i vµ ngãn trá ph¶i gi÷ th©n b¨ng vµ ®−a dÇn th©n b¨ng vµo cuén. − B¨ng lín ngãn c¸i vµ ngãn trá hai tay gi÷ hai ®Çu cña th©n b¨ng, c¸c ngãn tay cßn l¹i gi÷ cuén b¨ng, hai tay ®−a dÇn th©n b¨ng vµo cuén.5.2. C¸ch th¸o b¨ng C¸c vßng b¨ng ®−îc th¸o dÇn ®−a tõ tay nµy sang tay kia.5.3. C¸ch cè ®Þnh b¨ng khi kÕt thóc Ghim kim b¨ng, cµi mãc s¾t, d¸n b¨ng keo, buéc nót. H×nh 52. 2. C¸c c¸ch cè ®Þnh b¨ng sau khi kÕt thóc184
  • 5.4. C¸c kiÓu b¨ng c¬ b¶n − B¨ng vßng trßn − B¨ng sè 8 − B¨ng xo¾n èc (r¾n quÊn) − B¨ng ch÷ nh©n − B¨ng håi quy5.4.1. B¨ng vßng trßn ¸p dông: b¨ng nh÷ng vïng ®Òu vµ ng¾n nh−tr¸n vµ cæ. B¨ng b¾t ®Çu vµ kÕt thóc hai vßngtrßn c¸c kiÓu b¨ng. H×nh 52.3. B¨ng vßng trßn Quy tr×nh: b¨ng nh÷ng vßng choµng lªnnhau vßng sau chång lªn vßng tr−íc.5.4.2. B¨ng xo¾n èc ¸p dông: b¨ng nh÷ng chç ®Òu nhau vµ dµitrªn c¬ thÓ nh− c¸nh tay, ngãn tay, th©n m×nh. Quy tr×nh: b¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn, b¨ngxo¾n èc ®−êng sau chÕch lªn vµ chång lªn ®−êng H×nh 52.4. B¨ng xo¾n èctr−íc 1/2 hoÆc 2/3 bÒ réng cuén b¨ng.5.4.3. B¨ng sè 8 ¸p dông: b¨ng nh÷ng chç ®Òu nhau vµ dµitrªn c¬ thÓ nh− c¸nh tay, ngãn tay, th©n m×nh. Quy tr×nh: b¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn, b¨ngxo¾n èc ®−êng sau chÕch lªn vµ chång lªn ®−êngtr−íc 1/2 hoÆc 3/4 bÒ réng cuén b¨ng. H×nh 52.5. B¨ng sè 85.4.4. B¨ng ch÷ nh©n ¸p dông b¨ng nh÷ng vïng kh«ng ®Òu nhauvµ dµi trªn c¬ thÓ . Quy tr×nh: b¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn.§−êng b¨ng sau chÕch lªn, dïng ngãn tay c¸i ®Ìlªn chç ®Þnh gÊp, tay ph¶i lËt b¨ng xuèng vµ gÊpl¹i råi quÊn chÆt vïng b¨ng. TiÕp tôc b¨ng ch÷nh©n ®Õn khi kÝn n¬i b¨ng. KÕt thóc ®Ó cuén b¨ng H×nh 52.6. B¨ng ch÷ nh©nngöa vµ hai vßng chång lªn ®−êng b¨ng cuèi cïng. 185
  • 5.5.5. B¨ng håi quy ¸p dông: b¨ng nh÷ng vïng nh− ®Çu, c¸c chic¾t côt. Quy tr×nh: b¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn (®Çu).TiÕp theo lËt ®−êng b¨ng, b¨ng tõ tr−íc ra sau råi lËtb¨ng tõ sau ra tr−íc, ®Õn khi phñ kÝn n¬i b¨ng. C¸c®−êng b¨ng theo thø tù ®−êng thø nhÊt ë gi÷a, c¸c H×nh 52.7. B¨ng håi quylÇn sau táa dÇn ra hai bªn kiÓu rÎ qu¹t. KÕt thóc haivßng trßn ë ch©n mèi b¨ng rÎ qu¹t.6. B¨ng c¸c vÞ trÝ trªn c¬ thÓ6.1. B¨ng ®Çu ¸p dông: (kiÓu b¨ng håi quy) tæn th−¬ng ®Çu,da ®Çu, cì b¨ng 5cm. Quy tr×nh: − Víi mét cuén b¨ng: nh− kiÓu b¨ng håi quy. H×nh 52.8. B¨ng ®Çu − Víi hai cuén b¨ng: + Cuén thø nhÊt: dïng b¨ng nh÷ng vßng trßn quanh ®Çu ®Ó gi÷ c¸c mèi b¨ng qua l¹i. + Cuén thø hai: dïng b¨ng vßng qua l¹i. B¾t ®Çu b¨ng mét vßng trßn quanh ®Çu víi cuén thø nhÊt. D¾t mét mèi b¨ng thø hai ngay gi÷a tr¸n, dïng cuén mét quÊn thªm mét vßng ®Ó gi÷ mèi b¨ng thø hai. + TiÕp tôc b¨ng lÇn l−ît mét ®−êng b¨ng håi quy xen kÏ th× cã b¨ng mét vßng trßn quanh ®Çu, b¨ng cho ®Õn khÝn. + KÕt thóc hai vßng trßn chång lªn vßng trßn b¾t ®Çu.6.2. B¨ng vó ¸p dông: mæ vó, cì b¨ng 7cm. Quy tr×nh: b¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn d−íi vó. − Vó tr¸i: + §em ®−êng b¨ng ®i ra sau l−ng ®i lªn vai mÆt. H×nh 52.9. B¨ng vó + H−íng ®−êng b¨ng xuèng h«ng tr¸i ra sau l−ng ra h«ng mÆt trë vÒ h«ng tr¸i. + TiÕp tôc b¨ng nh− trªn ®Õn khi kÝn vó. + KÕt thóc hai vßng chång lªn vßng b¾t ®Çu vµ cè ®Þnh.186
  • − Vó ph¶i: + §em ®−êng b¨ng h−íng lªn vai tr¸i ra sau l−ng xuèng h«ng mÆt qua h«ng tr¸i ra sau l−ng vÒ h«ng mÆt. + TiÕp tôc b¨ng nh− trªn ®Õn khi kÝn vó. KÕt thóc hai vßng chång lªn vßng b¾t ®Çu vµ cè ®Þnh.6.3. B¨ng vai ¸p dông: tæn th−¬ng vïng vai, cì b¨ng 6cm. Quy tr×nh: − KiÓu ®−êng b¨ng lªn dÇn: H×nh 52.10. B¨ng vai + §Ó mèi b¨ng n¬i ®Çu trªn c¸nh tay, h¹ n»m lªn mèi b¨ng. + H−íng ®−êng b¨ng vßng qua n¸ch lªn vai ®au ra sau l−ng qua n¸ch bªn kia vµ trë l¹i n¬i b¾t ®Çu. + TiÕp tôc b¨ng ®−êng sè 8 nh− trªn ®Õn khi kÝn vai. + KÕt thóc theo ®−êng b¨ng sau cïng ë tr−íc ngùc vµ cè ®Þnh. − KiÓu b¨ng xuèng dÇn: + §Ó mèi b¨ng trªn x−¬ng b¶ vai ®au. + H−íng ®−êng b¨ng qua ngang vai vßng xuèng n¸ch lªn vai n»m lªn mèi b¨ng tr−íc ra sau l−ng qua n¸ch vµ trë l¹i n¬i b¾t ®Çu. + TiÕp tôc b¨ng nh− trªn ®Õn khi kÝn vai. + KÕt thóc theo ®−êng b¨ng sau cïng ë tr−íc ngùc vµ cè ®Þnh.6.4. B¨ng Dulles ¸p dông: tæn th−¬ng khíp vai, x−¬ng c¸nh tay,cì b¨ng 7-8cm. Quy tr×nh: − ¸p tay lªn vai ®au vµo ngùc, bµn tay ®Æt vïng vai, lãt b«ng d−íi n¸ch. − §Æt l¸ b¨ng ë cæ tay ®au, b¾t ®Çu b¨ng hai vßng tõ cæ tay chÐo lªn vai ®au, h−íng d−êng b¨ng däc phÝa sau tay tõ vai ®Õn khuûu ra tr−íc vµ lªn vai ®au. §em ®−êng b¨ng xuèng l−ng qua h«ng m¹nh, b¨ng mét vßng quanh th©n m×nh ®−a b¨ng vÒ h«ng m¹nh b¨ng chÐo lªn vai ®au. H×nh 52.11. B¨ng Dulles − TiÕp tôc b¨ng nh− trªn ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc mét vßng quanh th©n m×nh vµ cè ®Þnh tr−íc bông. 187
  • Ghi chó: − C¸c ®−êng b¨ng chÐo ®i tõ vai xuèng ngùc. − C¸c ®−êng b¨ng däc theo tay ®i tõ tay vµo ngùc. − C¸c ®−êng b¨ng vßng th©n m×nh ®i tõ bông lªn ngùc. − Tæn th−¬ng vai tr¸i, ®iÒu d−ìng viªn cÇm b¨ng tay ph¶i vµ b¨ng tõ tr¸i qua ph¶i. − Tæn th−¬ng vai ph¶i, ®iÒu d−ìng viªn cÇm b¨ng tay tr¸i vµ b¨ng tõ ph¶i qua tr¸i.6.5. B¨ng mét bÑn ¸p dông: tæn th−¬ng vïng h¸ng, cì b¨ng 8cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu b¨ng hai vßng trßn quanh bông. − H−íng b¨ng chÐo xuèng ®ïi vßng theo ®ïi chÐo víi ®−êng b¨ng tr−íc råi lªn h«ng. H×nh 52.12. B¨ng bÑn − B¨ng 1/2 vßng sau th¾t l−ng trë l¹i h«ng m¹nh. − TiÕp tôc b¨ng nh− trªn ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc hai vßng trßn chång lªn vßng trßn b¾t ®Çu vµ cè ®Þnh tr−íc bông. Ghi chó: − §−êng b¨ng chÐo hai kiÓu: b¨ng dÇn lªn vµ b¨ng dÇn xuèng. − B¨ng h¸ng tr¸i chÐo ë ®ïi vÒ phÝa ph¶i tr−íc. − B¨ng h¸ng ph¶i chÐo ë ®ïi vÒ phÝa trong tr−íc.6.6. B¨ng ch©n ¸p dông: tæn th−¬ng bµn ch©n, cì b¨ng 7-8cm. Quy tr×nh: − B¨ng ®Çu b¨ng hai vßng trßn quanh cæ ch©n. − B¨ng ba vßng trßn quanh bµn ch©n tõ ngãn ch©n ®Õn gãt ch©n. − Vßng 1 ë gi÷a. − Vßng 2 lÖch thÊp h¬n vßng 1. − Vßng 3 lÖch thÊp h¬n vßng 2. H×nh 52.13. B¨ng ch©n − B¨ng chÐo sè 8 tõ ngãn ch©n vµo trong. − KÕt thóc hai vßng trßn quanh cæ ch©n vµ cè ®Þnh.188
  • Ghi chó: ®−êng b¨ng tõ ngãn ch©n vµo trong chång lªn nhau th−a h¬n ®−êng b¨ng tõ vïng gãt lªn cæ ch©n.6.7. B¨ng gãt ch©n ¸p dông: tæn th−¬ng gãt ch©n, trËt khíp cæch©n, cì b¨ng 7-8cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu vßng hai vßng trßn quanh gãt ch©n, gäi lµ vßng 1. − Vßng 2, 3 b¨ng lÖch vÒ phÝa tr−íc sau gãt vµ ®em b¨ng tiÕp qua bªn kia ra sau hoÆ tr−íc gãt ch©n. − Vßng 4, 5 n»m ngang tõ sau gãt ra tr−íc h−íng xuèng lßng bµn ch©n, tiÕp theo lªn l−ng bµn ch©n, qua cæ ch©n, ®i tiÕp ®−êng ngang cña m¾t c¸ ch©n cßn l¹i. − TiÕp theo b¨ng sè 8 tõ gi÷a l−ng bµn ch©n dÇn vµo cæ ch©n. − KÕt thóc hai vßng quanh cæ ch©n vµ cè ®Þnh.6.8. B¨ng sè 8 ë khuûu ¸p dông: tæn th−¬ng vïng khuûu, h¹n chÕ cö H×nh 52.14. B¨ng gãt ch©n®éng, cì b¨ng 7-8cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu hai vßng trßn d−íi khuûu. − H−íng ®−êng b¨ng qua mÆt tr−íc khuûu quÊn 1 vßng trßn. §em b¨ng xuèng vßng trßn b¾t ®Çu. − TiÕp theo b¨ng sè 8 tõ d−íi khuûu dÇn lªn H×nh 52.15. B¨ng sè 8 ®Õn khi kÝn khuûu. ë khuûu − KÕt thóc 2 vßng trong trªn khuûu vµ cè ®Þnh.6.9. B¨ng sè 8 l−ng bµn tay – l−ng bµn ch©n ¸p dông tæn th−¬ng l−ng bµn tay – l−ng bµnch©n, cì b¨ng 4-5cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu 2 vßng trªn cæ tay, trªn cæ ch©n. H×nh 52.16. B¨ng sè 8 − H−íng ®−êng b¨ng qua l−ng bµn tay 1 vßng l−ng bµn tay 189
  • trßn vïng x−¬ng bµn tay hoÆc bµn ch©n. − §−a b¨ng lªn vßng trßn b¾t ®Çu. − TiÕp tôc b¨ng sè 8 ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc 2 vßng quanh cæ tay hoÆc cæ ch©n.6.10. B¨ng rÎ qu¹t gèi hoÆc khuûu ¸p dung: tæn th−¬ng gèi hoÆc khuûu kh«ng h¹n chÕ cö ®éng, cì b¨ng 6-7cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu 2 vßng trßn ngay gèi hoÆc khuûu. TiÕp theo b¨ng nh÷ng ®−êng rÎ qu¹t xen kÏ 1 ®−êng d−íi vßng b¾t ®Çu. − TiÕp tôc b¨ng cho ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc 2 vßng trßn phÝa trªn gèi hoÆc trªn khuûu vµ cè ®Þnh.6.11. B¨ng chi côt Trªn ®ïi: cì b¨ng 7-8cm. Quy tr×nh: − B¾t ®Çu ®Æt mèi b¨ng mÆt trªn ®ïi vßng qua mÆt sau ®ïi lµ sè 1. − TiÕp theo b¨ng hai vßng xo¾n èc sè 2, sè 3 ®−a b¨ng ra sau l−ng qua th¾t l−ng, l−ng m¹nh xuèng ®ïi. TiÕp tôc b¨ng sè 8 ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc theo ®−êng b¨ng sau cïng ë mÆt trªn ®ïi vµ cè ®Þnh. Trªn c¼ng ch©n: cì b¨ng 5-6cm. − B¾t ®Çu ®Æt mèi b¨ng mÆt bªn c¼ng ch©n vßng H×nh 52.17. B¨ng chi côt qua mÆt bªn ®èi diÖn lµ sè 1. − TiÕp theo b¨ng d−êng sè 2 dÇn lªn mèi b¨ng vµ qua khái khíp gèi, b¨ng nöa vßng trßn råi ®−a ®−êng b¨ng trë xuèng. − TiÕp tôc b¨ng sè 8 vµ b¨ng ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc ®−êng b¨ng sau cïng vµ cè ®Þnh. Trªn c¸nh tay: cì b¨ng 4-5cm. − B¾t ®Çu ®Æt mèi b¨ng mÆt bªn c¸nh tay vßng qua mÆt bªn ®èi diÖn lµ sè 1. − TiÕp theo b¨ng hai ®−êng håi quy lµ sè 2 vµ sè 3. B¨ng 1 vßng trßn quanh c¸nh tay ®Ó gi÷ mèi b¨ng håi quy lµ sè 4. − TiÕp tôc ®−a ®−êng b¨ng trë xuèng b¨ng sè 8 ®Õn khi kÝn. − KÕt thóc 1 vßng chång lªn ®−êng b¨ng sè 4 vµ cè ®Þnh.190
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸Chän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt1. Môc ®Ých cña b¨ng cuén lµ g×: A. Gi÷ yªn b«ng b¨ng, che chë vÕt th−¬ng. B. B¨ng Ðp cÇm m¸u. C. H¹n chÕ cö ®éng mét phÇn, mét vïng cña c¬ thÓ. D. Chªm ®én nh÷ng vïng dÔ bÞ cä x¸t. E. A, B, C ®óng.2. Nguªyn t¾c dïng b¨ng cuén: A. §iÒu d−ìng ®øng ®èi diÖn víi vïng b¨ng. B. §Ó ngöa cuén b¨ng khi b¨ng. C. B¨ng võa ®ñ chÆt, kh«ng g©y c¶n trë tuÇn hoµn, h« hÊp. D. Kh«ng b¨ng kÝn c¸c ®Çu ngãn khi b¨ng bµn tay, bµn ch©n. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng.3. Vßng b¨ng sau chång lªn bÒ mÆt vßng b¨ng tr−íc: A. 1/2 - 2/3 B. 2/3 - 3/4 C. 1/3 - 3/4 D. 1/2 - 3/4 E. TÊt c¶ ®Òu sai.4. B¨ng Dulles ¸p dông trong tr−êng hîp: A. G·y x−¬ng c¼ng tay. B. ChÊn th−¬ng khíp khuûu. C. Tæn th−¬ng khíp vai. D. ChÊn th−¬ng ngùc kÝn. E. TÊt c¶ ®Òu ®óng. 191
  • 5. B¨ng gãt ch©n ¸p dông trong tr−êng hîp: A. Báng bµn ch©n. B. ChÊn th−¬ng bµn ch©n. C. TrËt khíp cæ ch©n. D. Tæn th−¬ng gãt ch©n. E. C, D ®óng.6. B¨ng sè 8 ë khuûu ¸p dông trong tr−êng hîp: A. H¹n chÕ cö ®éng vïng khuûu. B. VÕt th−¬ng phÇn mÒm vïng khuûu. C. CÇm m¸u ®éng m¹ch c¸nh tay. D. Cè ®Þnh x−¬ng g·y. E. TÊt c¶ ®Òu sai.Tr¶ lêi ®óng (§), sai (S)7. Môc ®Ých c¶u b¨ng cuén ®Ó thÊm hót chÊt tiÕt n¬i vÕt th−¬ng.8. TÊt c¶ c¸c ®−êng b¨ng ®Òu ph¶i b¾t ®Çu b»ng hai vßng trßn.9. B¾t buéc ph¶i cÇm cuén b¨ng tay ph¶i khi b¨ng.10. B¨ng vai kh«ng b¾t ®Çu b»ng b¨ng hai vßng trßn.§¸p ¸n:1.E 2.E 3.A 4.C 5.E 6.A 7.S 8.S 9.S 10. §192
  • Ch−¬ng VII §iÒu trÞ – §iÒu d−ìng Bµi 53 CHUÈN BÞ NG¦êI BÖNH LµM XÐT NGHIÖM CËN L¢M SµNG MôC TI£U 1. Tr×nh bµy c¸c yªu cÇu chuÈn bÞ ng−êi bÖnh tr−íc khi lµm xÐt nghiÖm cËn l©m sµng. 2. Nªu vai trß cña nh©n viªn y tÕ khi lÊy bÖnh phÈm xÐt nghiÖm. 3. Tr×nh bµy c¸c yªu cÇu cÇn thiÕt cho tõng lo¹i xÐt nghiÖm.1. §¹i c−¬ng Thö nghiÖm cËn l©m sµng lµ nh÷ng kh¸m xÐt khoa häc ®−îc thùc hiÖn t¹iphßng thÝ nghiÖm, X-quang, siªu ©m, néi soi, ®iÖn t©m ®å, ®iÖn n·o ®å, ®−îcdïng rÊt réng r·i trong bÖnh viÖn. C¸c xÐt nghiÖm trªn rÊt cã gi¸ trÞ trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ, v× dùa vµokÕt qu¶ gióp x¸c ®Þnh râ vÞ trÝ, kÝch th−íc, ®é n«ng s©u cña tæn th−¬ng, khèi uhoÆc tiÕn triÓn cña bÖnh, kÕt qu¶ ®iÒu trÞ. Môc ®Ých: − Gióp b¸c sÜ cã ®Çy ®ñ d÷ kiÖn ®Ó chÈn ®o¸n. − Ph©n biÖt tr−êng hîp bÖnh, −íc ®o¸n nguyªn nh©n bÖnh ®Ó ®iÒu trÞ chÝnh x¸c. − Theo dâi tiÕn triÓn bÖnh vµ viÖc ®iÒu trÞ. − Phßng bÖnh. Khoa häc cµng ph¸t triÓn, xÐt nghiÖm cµng tinh vi, chÝnh x¸c, ®ßi hái sùhîp t¸c chÆt chÏ gi÷a b¸c sÜ vµ kü thuËt viªn. Do ®ã cÇn ph¶i cÈn thËn khi tiÕnhµnh ®Ó ®¸p øng nhu cÇu ®iÒu trÞ. 193
  • 2. Vai trß ng−êi lµm xÐt nghiÖm2.1. HiÓu râ vÒ xÐt nghiÖm − Môc ®Ých cña xÐt nghiÖm. − Yªu cÇu cña xÐt nghiÖm.2.2. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − Tinh thÇn: trÊn an t©m lý, gi¶i thÝch ph−¬ng ph¸p, h−íng dÉn ng−êi bÖnh hîp t¸c. − ThÓ chÊt: + T− thÕ ng−êi bÖnh. + C¸c yªu cÇu kh¸c nhau cña tõng lo¹i xÐt nghiÖm. + An toµn cho ng−êi bÖnh. − ThÝ dô: + DÆn ng−êi bÖnh nhÞn ®ãi nÕu xÐt nghiÖm sinh hãa m¸u. + Thôt th¸o tr−íc khi X-quang bông cã chuÈn bÞ.2.3. ChuÈn bÞ dông cô − Sè l−îng. − V« trïng (xÐt nghiÖm m¸u, xÐt nghiÖm vi sinh) hay dông cô s¹ch. − Kh«ng lÉn hãa chÊt hay cÇn cã hãa chÊt ®Ó b¶o qu¶n. − Kh«ng lÉn víi ng−êi bÖnh kh¸c. H×nh 53.1. LÊy m¸u mao m¹ch2.4. Thùc hiÖn yªu cÇu cña xÐt nghiÖm − LÊy ®ñ sè l−îng mÉu nghiÖm theo yªu cÇu tõng lo¹i. − B¶o ®¶m v« trïng vÒ kü thuËt vµ dông cô khi xÐt nghiÖm vÒ vi trïng häc. − XÐt nghiÖm cÇn thuÇn nhÊt: kh«ng ®−îc lÉn víi dÞch tiÕt kh¸c. − Nh÷ng xÐt nghiÖm cÇn chÊt b¶o qu¶n chØ lÊy ®ñ theo yªu cÇu tõng mÉu vµ thùc hiÖn ®óng theo kü thuËt. − XÐt nghiÖm vÒ h×nh ¶nh: t¹i vÞ trÝ cÇn xÐt nghiÖm ph¶i ®−îc s¹ch vµ trèng. − MÉu nghiÖm ph¶i lÊy ®óng lóc, ®óng c¸ch.194
  • 2.5. Qu¶n lý vµ theo dâi − MÉu nghiÖm ph¶i ®−îc d¸n nh·n, phiÕu xÐt nghiÖm ph¶i ghi ®Çy ®ñ hä tªn ng−êi bÖnh, khoa, lo¹i xÐt nghiÖm, yªu cÇu xÐt nghiÖm, ch÷ ký b¸c sÜ, khÈn hay kh«ng. − C¸c mÉu nghiÖm ph¶i ®−îc göi sím. − Ghi vµo hå s¬: ngµy giê xÐt nghiÖm, lo¹i xÐt nghiÖm, ph¶n øng ng−êi bÖnh, tªn ng−êi thùc hiÖn. − Theo dâi kÕt qu¶: kÕt qu¶ l−u theo thø tù thêi gian tr¸nh thÊt l¹c, biÕt ph©n biÖt kÕt qu¶ b×nh th−êng hay bÊt th−êng.3. C¸c lo¹i xÐt nghiÖm3.1. M¸u Thµnh phần: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, huyết t−¬ng (n−íc muèi kho¸ng,protid, lipid, glucid). M¸u cã thÓ thay ®æi vÒ vËt lý, sinh hãa,tÕ bµo hoÆc nhiÔmthªm vi sinh vËt kh¸c.3.1.1. XÐt nghiÖm vËt lý Thêi gian ch¶y m¸u, ®«ng m¸u (TS, TC), tèc ®é l¾ng hång cÇu (VS),Hematocrit (Hct), pH...3.1.2. Sinh hãa §Þnh l−îng thµnh phÇn cña huyÕt t−¬ng: glucid, protid, cholesterol, xÐtnghiÖm chøc n¨ng gan, thËn…3.1.3. TÕ bµo §Õm hång cÇu, c«ng thøc b¹ch cÇu, nhãm m¸u, h×nh d¹ng tÕ bµo.3.1.4. Vi trïng − XÐt nghiÖm trùc tiÕp: lµm phiÕn ®å, nhuém soi trùc tiÕp qua kÝnh hiÓn vi. − XÐt nghiÖm gi¸n tiÕp: cÊy vµo m«i tr−êng. + Nªn lÊy m¸u lóc ng−êi bÖnh sèt, tr−íc khi dïng kh¸ng sinh. + BÖnh th−¬ng hµn cÊy m¸u trong 10 ngµy ®Çu.3.1.5. Ph¶n øng huyÕt thanh HuyÕt thanh chÈn ®o¸n bÖnh th−¬ng hµn lÊy vµo tuÇn lÔ thø hai cñabÖnh, huyÕt thanh chÈn ®o¸n bÖnh giang mai.3.1.6. T×m ký sinh trïng sèt rÐt Tr−íc, trong khi sèt, tr−íc khi dïng thuèc. 195
  • − Giät m¸u dÇy: t×m ký sinh trïng sèt rÐt. − Giät m¸u máng: ®Ó ph©n lo¹i, x¸c ®Þnh lo¹i ký sinh trïng sèt rÐt. − Ký sinh trïng sèt rÐt: xuÊt hiÖn nhiÒu nhÊt trong m¸u ng−êi bÖnh tr−íc vµ trong c¬n sèt, do ®ã lÊy m¸u ng−êi bÖnh tèt nhÊt lµ ng−êi bÖnh tr−íc vµ trong c¬n sèt, tr−íc khi dïng thuèc. − Ng−êi ta kÐo m¸u lªn phiÕn kÝnh: giät m¸u dµy lµ n¬i tËp trung ký sinh trïng sèt rÐt nÕu ®· t×m thÊy ký sinh trïng sèt rÐt trªn giät m¸u dµy. Giät m¸u máng: dÔ quan s¸t vµ ph©n lo¹i ký sinh trïng sèt rÐt. Giun chØ: Microfilabre, giun chØ ký sinh ë m¹ch b¹ch huyÕt, nªn chØ thÊyÊu trïng. LÊy m¸u ban ®ªm (8 giê tèi hoÆc 3 giê s¸ng) t×m Êu trïng Bancroft vµMailai g©y phï ch©n voi vµ phï c¬ quan sinh dôc. 12 giê tr−a ®èi víi Êu trïng loa g©y phï nhÑ ë da vµ niªm m¹c m¾t.3.1.7. Sè l−îng vµ tÝnh chÊt m¸u c¸c lo¹i thö nghiÖma. Sè l−îng m¸u LÊy tïy theo lo¹i xÐt nghiÖm − NÕu l−îng m¸u cÇn dïng Ýt vµ lµm t¹i chç th× lÊy m¸u mao m¹ch, nhãm m¸u, Hct, kÐo m¸u t×m ký sinh trïng. Th−êng lÊy m¸u ë tr¸i tai, ngãn tay. ë trÎ con: ngãn ch©n c¸i, gãt ch©n. − Sè l−îng m¸u cÇn dïng nhiÒu th× lÊy m¸u tÜnh m¹ch.b. TÝnh chÊt m¸u M¸u cã thÓ ®«ng ®Æc hoÆc trén víi c¸c chÊt kh¸ng ®«ng tïy theo yªu cÇucña tõng lo¹i xÐt nghiÖm. ChÊt kh¸ng ®«ng th−êng dïng: − Natri citrat. − Calci Oxalat. − EDTA (Ethylen Dianine Tetra Aoclat). − Heparin. Nh÷ng chai cã chÊt kh¸ng ®«ng do phßng xÐt nghiÖm cung cÊp tïy theoyªu cÇu cña tõng lo¹i xÐt nghiÖm, sè l−îng tÝnh chÊt cÇn theo yªu cÇu cñaphßng xÐt nghiÖm ®Ó lÊy mÉu cho chÝnh x¸c.3.2. XÐt nghiÖm ph©n XÐt nghiÖm ph©n cã mét gi¸ trÞ ®Ó chÈn ®o¸n vÒ ®−êng tiªu hãa: t¾c mËt,x¬ gan, lao, c¸c nhiÔm khuÈn kiÕt lþ, tiªu ch¶y, th−¬ng hµn. Do ®ã ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i biÕt quan s¸t tÝnh chÊt cña ph©n trongtr−êng hîp bÖnh vµ ghi râ tr−êng hîp bÊt th−êng. Quan träng lµ mµu s¾c vµ ®é®Æc qu¸nh cña ph©n.196
  • VÝ dô: − Ph©n mµu xanh cã nhiÒu s¾c tè mËt. − Ph©n mµu tr¾ng vµ lo¸ng mì: trong vµng da nghÑt ®−êng mËt, mì ch−a ®−îc tiªu thô, tuy nhiªn lo¹i tr−êng hîp ng−êi bÖnh uèng sulfat da baryte ®Ó chôp hÖ tiªu hãa. − Ph©n ®en nghi ngê xuÊt huyÕt tiªu hãa trªn hoÆc ng−êi bÖnh uèng thuèc cã chÊt s¾t, than, ¨n huyÕt hay nuèt nhiÒu m¸u cam, cæ häng. − Ph©n ®á t−¬i: trÜ, m¸u ë phÇn trùc trµng, hay xuÊt huyÕt tiªu hãa trªn å ¹t. − C¸ch lÊy ph©n xÐt nghiÖm vÒ vi trïng ký sinh trïng. − §èi víi ng−êi bÖnh nhiÔm trïng ®−êng ruét, ph¶i lÊy mÉu ph©n cµng sím cµng tèt v× vi trïng g©y bÖnh chØ cã nhiÒu trong thêi kú cÊp, riªng bÖnh th−¬ng hµn lÊy ph©n cuèi tuÇn lÔ. − Ph©n trong ®å ®ùng s¹ch cã n¾p ®Ëy vµ tr¸nh ®ùng l©y lan ra ngoµi ®å ®ùng g©y nhiÔm khuÈn cho ng−êi vËn chuyÓn vµ göi ngay cho phßng xÐt nghiÖm. − LÊy ph©n chç cã chÊt nhÇy, dÝnh m¸u hay mµng niªm. − §õng ®Ó lÉn víi n−íc tiÓu vµ m¸u bé phËn sinh dôc. − Cã thÓ lÊy nhiÒu mÉu ph©n liªn tiÕp cña mét ng−êi bÖnh ®Ó thö nghiÖm vi trïng, nÕu cã thÓ nªn lÊy bÖnh phÈm tr−íc khi ch÷a trÞ b»ng kh¸ng sinh. NÕu xÐt nghiÖm ph©n t×m m¸u: kh«ng cho ng−êi bÖnh ¨n huyÕt Ýt nhÊt 24giê hoÆc cho uèng thuèc cã chÊt s¾t vµi ngµy, lÊy ph©n kh«ng ®−îc lÉn m¸ukinh nguyÖt.3.3. XÐt nghiÖm n−íc tiÓu N−íc tiÓu lµ chÊt bµi tiÕt quan träng nhÊt, chøa phÇn lín c¸c chÊt cÆn b·cña c¬ thÓ, møc ®é bµi tiÕt phô thuéc 3 yÕu tè: − Sù cung cÊp n−íc cho c¬ thÓ. − ThÓ tÝch vµ ¸p lùc m¸u qua thËn. − Kh¶ n¨ng thÊm hót vµ bµi tiÕt qua thËn. Sù thay ®æi vÒ sè l−îng còng nh− thµnh phÇn hãa häc cña n−íc tiÓu, ph¶n¶nh sù rèi lo¹n chuyÓn m¸u vµ ho¹t ®éng cña c¬ quan nµo ®ã ngay chÝnhc¶ thËn. V× vËy, xÐt nghiÖm n−íc tiÓu cã t¸c dông rÊt lín ®èi víi chÈn ®o¸n vÒ gan,thËn vµ tuyÕn néi tiÕt, thai nghÐn, nhiÔm trïng. Còng nh− xÐt nghiÖm vÒ ph©n, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn theo dâi vÒ tÝnh chÊtvµ sè l−îng n−íc tiÓu. 197
  • 3.3.1. XÐt nghiÖm vÒ vËt lýa. L−îng n−íc tiÓu Ng−êi tr−ëng thµnh 1,2 - 1,5 lÝt khi c¬ thÓ nghØ ng¬i vµ lµm viÖc nhÑ. Thay ®æi vÒ sinh lý: − L−îng n−íc tiÓu nhiÒu: uèng n−íc nhiÒu, trêi l¹nh. − L−îng n−íc tiÓu Ýt: uèng Ýt n−íc, lµm viÖc nÆng trong khÝ hËu nãng nùc, ra må h«i nhiÒu. Thay ®æi bÖnh lý: − N−íc tiÓu nhiÒu: tiÓu ®−êng, ®¸i th¸o nh¹t. − N−íc tiÓu Ýt hoÆc v« niÖu: sèt, viªm thËn cÊp, sëi, ngé ®éc thñy ng©n, suy tim nÆng.b. Mµu s¾c B×nh th−êng n−íc tiÓu cã mµu da cam hay vµng nh¹t, tr¾ng. − Mµu n©u sÉm: cã nhiÔm khuÈn, sèt cao. − §ỏ: cã m¸u. − §au: nhiÔm trïng tiÕt niÖu hay cã sái. − Vµng ng¶ xanh hay xanh do lÉn nhiÒu s¾c tè trong vµng da, t¾c mËt, ung th− gan, viªm gan. Tuy nhiªn cÇn ph©n biÖt mµu s¾c n−íc tiÓu do ng−êi bÖnh ®−îc dïngthuèc cã tÝnh chÊt lµm thay ®æi mµu s¾c. (Rifamicin: ®á, Quiracrine: vµng, BlueMethylen: xanh).c. Mïi §Æc biÖt rÊt khai v× urª bÞ c¸c vikhuÈn ph©n gi¶i thµnh NH3, aceton.Tanh, h«i: nhiÔm trïng nÆng. − Aceton: ®¸i th¸o ®−êng. − Thèi: nhiÔm trïng nÆng, ung th− hÖ niÖu.3.3.2. XÐt nghiÖm vÒ sinh hãa − T×m thµnh phÇn ®−êng, protein H×nh 53.2. XÐt nghiÖm n−íc tiÓu trong n−íc tiÓu.3.3.3. TÕ bµo − T×m trô niÖu, trô h×nh. − T×m hång cÇu trong n−íc tiÓu. − C¸c chÊt v« c¬: acid uric, calci, urate, oxalat, phosphat.198
  • 3.3.4. Vi trïng − B×nh th−êng kh«ng cã. − CÇn lÊy n−íc tiÓu theo kü thuËt v« trïng ®Ó t×m vi khuÈn trong c¸c bÖnh nhiÔm trïng ®−êng tiÕt niÖu.3.3.5. T×m ký sinh trïng Quay ly t©m n−íc tiÓu, Êu trïng l¾ng xuèng ®¸y, xÐt nghiÖm trùc tiÕp.3.4. §êm Gióp chÈn ®o¸n bÖnh ®−êng h« hÊp.3.4.1. VËt lý − Mµu s¾c: + Mµu n©u dÝnh (viªm phæi). + §êm cã 4 líp (gi·n phÕ qu¶n) − Mïi: tanh, thèi (K phæi)3.4.2. Vi trïng − Soi trùc tiÕp. − CÊy.3.4.3. C¸ch lÊy ®êm − ChuÈn bÞ dông cô: lä ®ùng ®êm v« khuÈn, hoÆc que phÕt cæ häng vµ èng nghiÖm. − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh: + Vç l−ng. + Cho ng−êi bÖnh hÝt thë s©u. + Ho, kh¹c m¹nh. − Sè l−îng: 1-3 ml/1 lä. LÊy liªn tiÕp 3 ngµy th−êng vµo buæi s¸ng sím. − Tr−êng hîp ng−êi bÖnh kh«ng kh¹c ®êm ®−îc dïng que gßn v« khuÈn phÕt cæ häng.3.5. Mñ XÐt nghiÖm t×m vi sinh: − Soi trùc tiÕp. − CÊy vµo m«i tr−êng. − VÕt th−¬ng hë: dïng que gßn v« khuÈn phÕt n¬i cã dÞch tiÕt nghi ngê. − Abces, tói mñ kÝn: chäc hót. 199
  • 4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh lµm xÐt nghiÖm cËn l©m sµng4.1. ChiÕu chôp X-quang4.1.1. Môc ®Ých Dïng quang tuyÕn X ®Ó ph¸t hiÖn nh÷ng h×nh ¶nh mang dÊu hiÖu bÊtth−êng trªn mµn huúnh quang hay trªn phim.4.1.2. Kü thuËt − ChiÕu, chôp th¼ng qua c¬ quan kh«ng chuÈn bÞ. − ChiÕu chôp c¬ quan sau khi dïng thuèc c¶n quang.a. Yªu cÇu − T©m lý: trÊn an, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hîp t¸c. − Ng−êi bÖnh cÇn biÕt nh÷ng t¸c nh©n lµm ¶nh h−ëng sai lÖch ®Õn kÕt qu¶. − Lo¹i c¸c vËt c¶n cã trªn ng−êi ng−êi bÖnh: kim lo¹i, ®¸ quý, ®å trang søc, thøc ¨n trong ®−êng tiªu hãa, khèi ph©n trong ®¹i trµng. − Sö dông hãa chÊt, c¸c thuèc gióp c¶n quang. − MÆc quÇn ¸o thuËn tiÖn cho viÖc chôp XQ. − §¨ng ký lÞch cô thÓ tr¸nh ng−êi bÖnh chê ®îi.b. Yªu cÇu ®Æc biÖt Chôp X-quang ®−êng mËt − Uèng thuèc. + Ng−ng thuèc c¶n quang tr−íc 3 ngµy. + Ngµy tr−íc khi chôp cho ng−êi bÖnh ¨n nhÑ. Kiªng mì, trøng, ®−êng, s÷a, tr¸nh lªn men sinh h¬i trong ruét. + Thôt th¸o tèi h«m tr−íc. + S¸ng ngµy chôp nhÞn ¨n, thôt lÇn 2. − Tiªm thuèc vµo tÜnh m¹ch: thùc hiÖn t¹i phßng X-quang. Chôp X-quang hÖ niÖu (tiªm vµo tÜnh m¹ch) − Tr−íc khi lµm X-quang, ng−êi bÖnh ®−îc xÐt nghiÖm urª huyÕt, nÕu >0,5 g/l th× kh«ng ®−îc chôp. − Thùc hiÖn t¹i phßng X-quang.4.2. ChÈn ®o¸n siªu ©m Dïng c¸c sãng ©m thanh ë c¸c tÇn sè (20.000 Hz) truyÒn qua mét sè béphËn ®Ó ph¸t hiÖn c¸c dÊu hiÖu bÊt th−êng.200
  • ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh. − B¸o vµ gi¶i thÝch tr−íc cho ng−êi bÖnh vÒ môc ®Ých siªu ©m. − Siªu ©m: bµng quang, tuyÕn tiÒn liÖt, tö cung, buång trøng, thai (< 3 th¸ng) cÇn cho ng−êi bÖnh uèng nhiÒu n−íc tr−íc 1-2 giê vµ kh«ng ®i tiÓu ®Ó bµng quang c¨ng to (®Èy c¸c c¬ quan tiªu hãa lªn trªn). − Siªu ©m gan mËt cÇn cho ng−êi bÖnh nhÞn ¨n tr−íc khi lµm siªu ©m 3 giê. − §¨ng ký hÑn ngµy giê lµm kü thuËt víi phßng siªu ©m tr−íc.4.3. CT scan Chôp c¾t líp môc ®Ých ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ kÝch th−íc khèi u chÝnh x¸c.4.4. MRI Dïng sãng ®iÖn tõ ®Ó x¸c ®Þnh chÝnh x¸c nh÷ng bÊt th−êng nµo mµ sãngsiªu ©m hoÆc CT kh«ng ph¸t hiÖn ®−îc.4.5. Néi soi4.5.1. Néi soi d¹ dµy − TrÊn an, gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh an t©m. − Ng−êi bÖnh nhÞn ¨n tõ h«m tr−íc ®Ó s¸ng h«m sau soi d¹ dµy (10-12 giê). − Tr¸nh hót thuèc ®Ó tr¸nh t¨ng tiÕt dÞch vÞ. − Ng−êi bÖnh ®ang xuÊt huyÕt tiªu hãa ph¶i ®−îc röa d¹ dµy ®Õn n−íc trong míi soi.4.5.2. Néi soi ®¹i trµng − ¡n nhÑ 3 ngµy tr−íc. − Thôt th¸o ®ªm h«m tr−íc. − Tr−íc khi soi 1-2 giê thôt l¹i ®Õn khi s¹ch.4.6. §o ®iÖn tim − NÕu lµ bÖnh nhi khã hîp t¸c, cã thÓ cho uèng thuèc an thÇn ®Ó ng−êi bÖnh n»m yªn råi míi lµm. − Bá c¸c vËt dông b»ng kim khÝ: ®ång hå, ch×a khãa nghØ ng¬i tr−íc khi ®o Ýt nhÊt 15 phót. − Ng−êi bÖnh n»m ngöa tho¶i m¸i. − Trong qu¸ tr×nh ®o kh«ng ®−îc ch¹m vµo gi−êng. − Nèi c¸c d©y víi c¸c b¶n cùc ph¶i ®óng mµu, ®óng vÞ trÝ. 201
  • 4.7. §o ®iÖn n∙o4.7.1. ChØ ®Þnh − Tæn th−¬ng ë n·o. − Tiªn l−îng sau chÊn th−¬ng sä n·o, sau phÉu thuËt thÇn kinh, viªm mµng n·o.4.7.2. ChuÈn bÞ − Tr−íc ngµy th¨m dß: gi¶i thÝch, ®éng viªn ng−êi bÖnh an t©m, ngñ tèt, géi ®Çu s¹ch sÏ. − Ng−êi bÖnh n»m trªn gi−êng nghØ yªn tÜnh, tho¶i m¸i, Êm ¸p. − Liªn hÖ tr−íc víi phßng ®o.C¢U HáI L¦îNG GI¸1. Môc ®Ých cña viÖc lµm c¸c xÐt nghiªm cËn l©m sµng, ngo¹i trõ: A. Gióp thÇy thuèc cã ®Çy ®ñ d÷ kiÖn ®Ó chÈn ®o¸n bÖnh. B. Gióp thÇy thuèc x¸c ®Þnh ®−îc nguyªn nh©n g©y bÖnh ®Ó ®iÒu trÞ chÝnh x¸c vµ kÞp thêi. C. Theo dâi diÔn tiÕn bÖnh vµ hiÖu qu¶ viÖc ®iÒu trÞ. D. TÇm so¸t bÖnh. E. Phßng bÖnh.2. Tr−íc khi xÐt nghiÖm sinh ho¸ m¸u cho ng−êi bÖnh, ®iÒu d−ìng cÇn: A. Cho ng−êi bÖnh uèng n−íc ®−êng. B. Cho ng−êi bÖnh uèng s÷a. C. Cho ng−êi bÖnh nhÞn ®ãi. D. A vµ B ®óng. E. A, B, C sai.3. Khi lÊy mÉu xÐt nghiÖm, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: A. LÊy ®ñ sè l−îng mÉu nghiÖm theo yªu cÇu tõng xÐt nghiÖm: B. B¶o ®¶m v« khuÈn vÒ mÆt kü thuËt. C. B¶o ®¶m v« khuÈn vÒ mÆt dông cô. D. MÉu nghiÖm lÊy ph¶i ®óng thêi gian, ®óng ph−¬ng ph¸p. E. A vµ D ®óng.202
  • 4. Nh÷ng xÐt nghiÖm vÒ vi trïng häc, thêi gian lÊy m¸u tèt nhÊt lµ: A. BÊt kú thêi gian nµo trong ngµy. B. Tr−íc khi ng−êi bÖnh lªn c¬n sèt. C. Trong lóc ng−êi bÖnh lªn c¬n sèt. D. Sau c¬n sèt. E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn.5. XÐt nghiÖm t×m ký sinh trïng sèt rÐt, thêi gian lÊy m¸u tèt nhÊt lµ: A. Sau khi dïng thuèc ®iÒu trÞ sèt rÐt. B. Sau c¬n sèt. C. BÊt kú lóc nµo cÇn xÐt nghiÖm. D. Tr−íc vµ trong c¬n sèt. E. Tr−íc vµ sau c¬n sèt.6. Khi lÊy m¸u ®Ó thö nghiÖm, ®iÒu d−ìng cÇn: A. LÊy kú sè l−îng m¸u mµ kh«ng ph©n biÖt m¸u ®«ng hoÆc lo·ng B. ChØ cÇn dïng b¬m, kim tiªm s¹ch. C. ChØ cÇn lÊy m¸u ë mao m¹ch. D. ChØ cÇn lÊy m¸u ë ®éng m¹ch. E. LÊy mÉu m¸u theo yªu cÇu cña tõng lo¹i xÐt nghiÖm.7. Khi xÐt nghiÖm ph©n ®Ó t×m dÊu hiÖn xuÊt huyÕt, ®iÒu d−ìng cã thÓ: A. Cho ng−êi bÖnh ¨n ch¸o huyÕt. B. Cho ng−êi bÖnh uèng nh÷ng lo¹i thuèc cã s¾t. C. LÊy ph©n cã lÉn m¸u kinh nguyÖt. D. Kh«ng cho ng−êi bÖnh ¨n huyÕt Ýt nhÊt 24 giê tr−íc khi lÊy mÉu xÐt nghiÖm. E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn.8. Khi lÊy ph©n ®Ó xÐt nghiÖm vi khuÈn, ®iÒu d−ìng cÇn: A. LÊy mÉu ph©n cµng sím cµng tèt. B. LÊy mÉu ph©n chç cã chÊt nhÇy, dÝnh m¸u hay mµng niªm. C. LÊy ph©n chç cã lÉn víi n−íc tiÓu. D. A vµ B ®óng. E. LÊy bÊt kú chç nµo trong ph©n. 203
  • 9. XÐt nghiÖm t×m vi khuÈn, cÇn lÊy n−íc tiÓu: A. Theo kü thuËt s¹ch. B. Theo kü thuËt v« khuÈn. C. Theo kü thuËt s¹ch hoÆc v« khuÈn. D. TÊt c¶ ®óng. E. TÊt c¶ sai.10. Nh÷ng b−íc cÇn lµm ®Ó chuÈn bÞ ng−êi bÖnh tr−íc khi lÊy ®êm, ngo¹i trõ: A. Vç l−ng. B. Cho ng−êi bÖnh hÝt thë s©u. C. Cho ng−êi bÖnh ho m¹nh. D. Cho ng−êi bÖnh kh¹c m¹nh. E. Ng−êi bÖnh nhá n−íc bät vµo hò ®êm.§¸p ¸n1. E 2. C 3. E 4. C 5. D 6. E 7. D 8. B 9. B 10. E204
  • Bµi 54 Kü thuËt LÊY M¸U ®Ó thö xÐt NGHIÖMMôc tiªu1. Nªu 2 môc ®Ých lÊy m¸u göi xÐt nghiÖm.2. Nªu 3 chØ ®Þnh lÊy m¸u xÐt nghiÖm.3. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt lÊy m¸u ®óng c¸ch vµ an toµn.4. KÓ c¸c yªu cÇu quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt lÊy m¸u ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých − LÊy m¸u ®Ó thö nghiÖm gióp cho viÖc chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ bÖnh cã kÕt qu¶. − Theo dâi sù diÔn tiÕn cña bÖnh.2. ChØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh míi vµo viÖn. − Ng−êi bÖnh tr−íc khi gi¶i phÉu, tr−íc khi ®Î. − Ng−êi bÖnh ®ang n»m viÖn ®Ó theo dâi kÕt qu¶ ®iÒu trÞ. − Kh¸m søc kháe ®Þnh kú.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − Ng−êi bÖnh cã ¨n g× tr−íc khi lÊy m¸u? − HÖ thèng tÜnh m¹ch ngo¹i biªn: mÒm m¹i, to, râ… − T×nh tr¹ng bÖnh lý hiÖn t¹i hoÆc c¸c thay ®æi bÊt th−êng kh¸c vÒ triÖu chøng bÖnh.4. Dông cô4.1. Khay v« trïng − èng tiªm (tïy theo sè l−îng m¸u xÐt nghiÖm). − Kim sè 21. 205
  • 4.2. Nh÷ng dông cô kh¸c − B«ng cån hay cån iod. − KÒm s¸t trïng da. − Chai hoÆc èng nghiÖm: cã chÊt kh¸ng ®«ng hay kh«ng tïy lo¹i xÐt nghiÖm. − D©y garrot. − Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn.6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê lÊy mÉu thö. − Sè l−îng m¸u. − Lo¹i thö nghiÖm. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÒu l−u ý − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh cÈn thËn tr−íc khi lÊy m¸u: nhÞn ®ãi − ¸p dông kü thuËt v« khuÈn khi lÊy m¸u. − Tr−êng hîp cÊy m¸u nªn lÊy tr−íc khi dïng kh¸ng sinh. − Kh«ng nªn lÊy m¸u ë nh÷ng tÜnh m¹ch ®ang truyÒn dÞch. − LÊy ®ñ sè l−îng vµ tÝnh chÊt m¸u cÇn thiÕt cho tõng lo¹i xÐt nghiÖm. B¶ng 54.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng: lÊy m¸u tÜnh m¹ch STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn ®¹t ®−îc B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh, hái ng−êi bÖnh ®· ¨n TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 g× ch−a (nÕu cÇn). vµ an toµn. t¸c. Lé vïng chuÈn bÞ lÊy m¸u, Tr¸nh c¸c tai biÕn do tiªm Chän tÜnh m¹ch to, râ, Ýt 2 chän tÜnh m¹ch. sai vÞ trÝ. di ®éng. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ c¸ch s¹ch, cì g¨ng phï 3 Mang g¨ng tay s¹ch. tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ ng−êi hép ®Ó thao t¸c ®−îc bÖnh. gän gµng.206
  • Cét garrot phÝa trªn n¬i Buéc garrot c¸ch n¬i4 Gióp tÜnh m¹ch næi râ. tiªm. tiªm 10-15 cm. S¸t khuÈn réng tõ trong H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn ra ngoµi 5 cm (hoÆc s¸t S¸t khuÈn réng vïng da n¬i tõ vïng da xung quanh. trïng däc theo tÜnh m¹ch5 chuÈn bÞ lÊy m¸u. Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m tõ d−íi lªn vµ ra 2 bªn) kim. víi gßn cån 700 hoÆc cån iod. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c ®Çu6 S¸t khuÈn tay l¹i. Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo. ngãn tay. §©m kim qua da gãc 30-40 ®é, h¹ gãc ®é kim7 Tiªm vµo tÜnh m¹ch. Tiªm ®óng vÞ trÝ. xuèng luån kim vµo tÜnh m¹ch. Rót nßng nÕu thÊy m¸u X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ ch¶y ra lµ x¸c ®Þnh ®óng8 KÐo lui nßng, cã m¸u. kim n»m trong tÜnh m¹ch. kim n»m trong tÜnh m¹ch. Tuú tõng lo¹i xÐt nghiÖm Rót tõ tõ m¸u vµo èng Rót m¸u ®ñ sè l−îng yªu9 mµ sè l−îng m¸u cã yªu tiªm cho ®ñ sè l−îng yªu cÇu. cÇu kh¸c nhau. cÇu. Rót kim nhanh theo H¹n chÕ sù tæn th−¬ng m« h−íng ®©m vµo Rót kim ra, Ên nhÑ b«ng10 vµ m¹ch m¸u tr¸nh sù l©y cån n¬i tiªm. Dïng gßn cån Ên m¹nh nhiÔm qua lç ch©n kim. vïng tiªm ®Ó cÇm m¸u. Tr¸nh lµm tæn th−¬ng tÕ bµo m¸u vµ tr¸nh lµm B¬m m¸u nhÑ nhµng vµo11 Th¸o kim – b¬m m¸u. v−¬ng v·i m¸u ra xung thµnh èng nghiÖm. quanh. L¾c èng nghiÖm ®Ëy n¾p L¾c nhÑ èng nghiÖm nÕu12 Gi÷ cho m¸u kh«ng ®«ng. èng nghiÖm l¹i. cã chÊt kh¸ng ®«ng. Bá h¼n b¬m vµ kim tiªm Tr¸nh nguy c¬ g©y l©y13 Hñy b¬m tiªm vµ kim vµo thïng nhùa cøng nhiÔm do vËt bÐn nhän. mµu vµng. Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi Gióp ng−êi bÖnh ®−îc14 Giao tiÕp. bÖnh tiÖn nghi. tiÖn nghi. Ghi phiÕu theo dâi ®iÒu Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc15 d−ìng, göi èng nghiÖm lªn bÖnh. ®· lµm. phßng xÐt nghiÖm ngay. 207
  • B¶ng 54.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng: lÊy m¸u tÜnh m¹ch Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh, hái ng−êi bÖnh ®· ¨n g× ch−a (nÕu 1 cÇn). 2 §Æt ng−êi bÖnh t− thÕ thuËn tiÖn 3 Lé vïng chuÈn bÞ lÊy m¸u 4 Chän tÜnh m¹ch 5 Mang g¨ng tay s¹ch 6 Cét garrot phÝa trªn n¬i tiªm 10-15 cm 7 S¹t khuÈn réng vïng da n¬i chuÈn bÞ lÊy m¸u 8 C¨ng da, ®Ó mÆt v¸t kim lªn trªn §©m kim qua da gãc 30-40 ®é, h¹ gãc ®é kim xuèng luån kim vµo 9 tÜnh m¹ch 10 KÐo lui nßng, cã m¸u 11 Rót m¸u tõ tõ vµo èng tiªm cho ®ñ sè l−îng yªu cÇu 12 Th¸o garrot 13 Rót kim ra, Ên nhÑ b«ng cån n¬i tiªm 14 Th¸o kim - b¬m m¸u nhÑ nhµng vµo thµnh èng nghiÖm L¾c nhÑ èng nghiÖm (nÕu cã chÊt kh¸ng ®«ng), ®Ëy n¾p èng 15 nghiÖm l¹i 16 Hñy b¬m tiªm vµ kim 17 Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 18 Thu dän dông cô, röa tay 19 Ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng 20 Göi èng nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm ngayTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc208
  • Bµi 55 Kü thuËt KÐO M¸U TR£N PHIÕN KÝNHMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña kÐo m¸u trªn phiÕn kÝnh.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt kÐo m¸u trªn phiÕn kÝnh ®óng c¸ch.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt kÐo m¸u trªn phiÕn kÝnh chÝnh x¸c.1. Môc ®Ých §Ó ®Þnh bÖnh vµ cã kÕt qu¶ nhanh chãng.2. ChØ ®Þnh − T×m ký sinh trïng sèt rÐt: lÊy m¸u lóc ng−êi bÖnh lªn c¬n sèt. − T¬ trïng: lÊy m¸u lóc 12 giê ®ªm hoÆc 12 giê tr−a.3. Dông cô − 3 phiÕn kÝnh: thËt s¹ch vµ kh«, lùa 1 kÝnh cã phiÕn nh½n ®Ó lµm kÝnh kÐo. − Lamcette hoÆc kim v« trïng. − B«ng cån hoÆc cån iod. − Gßn kh«. − Bót ch×. − Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ.4. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng quy tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − TÊt c¶ c¸c mÉu nghiÖm ph¶i d¸n nh·n vµ lµm phiÕu thö göi lªn phßng xÐt nghiÖm ngay.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê lÊy m¸u thö. − Ngµy giê göi xÐt nghiÖm. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn. 209
  • 6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − §õng lµm giät m¸u qu¸ dµy v× khi kh« sÏ bÞ nøt vµ trãc ra khái kÝnh. Giät m¸u dµy võa ph¶i lµ khi giät m¸u cßn −ít, ®Æt kÝnh lªn tê b¸o nh×n thÊy ch÷ in. − Lµn m¸u máng ph¶i thËt máng kh«ng cã säc vµ loang lç. − C¸c biªn cña lµn m¸u ph¶i n»m trªn kÝnh. B¶ng 55.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng lÊy m¸u mao m¹ch STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi vµ Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 bÖnh. an toµn. t¸c. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ c¸ch s¹ch, cì g¨ng phï 3 Mang g¨ng tay s¹ch. tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ ng−êi hép ®Ó thao t¸c ®−îc bÖnh. gän gµng. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn tõ S¸t khuÈn ®Çu ngãn tay vïng da xung quanh. S¸t khuÈn réng tõ trong 4 (ngãn 4), hoÆc d¸i tai cña ra ngoµi 5 cm víi gßn ng−êi bÖnh. Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m cån 700 hoÆc cån iod. kim. C¨ng da ®Çu ngãn tay hoÆc tr¸i tai, dïng 5 Gi¶m ®au. §éng t¸c nhÑ nhµng. Lamcette ®©m nhanh n«ng qua da. Chó ý tr¸nh sù l©y Dïng gßn kh« lau bá giät MÉu nghiÖm ®−îc thuÇn 6 nhiÔm tõ m¸u cña m¸u ®Çu. khiÕt. ng−êi bÖnh. Bãp nhÑ ngãn tay hoÆc §éng t¸c nhÑ nhµng, Gióp lÊy mÉu nghiÖm dÔ tr¸i tai, cho giät m¸u thø nhanh tr¸nh lµm tæn 7 dµng vµ kh«ng lµm ®au hai vµ 3 lªn lam kÝnh (giät th−¬ng s©u cho ng−êi ng−êi bÖnh. máng, giät dÇy). bÖnh. Dïng b«ng cån ®Ì lªn Tr¸nh sù l©y nhiÔm qua lç Dïng gßn cån Ên m¹nh 8 chç chÝch. ch©n kim. vïng tiªm ®Ó cÇm m¸u. Ghi tªn ng−êi bÖnh, sè Ghi râ hä, tªn, tuæi, sè 9 Tr¸nh sù nhÇm lÉn. gi−êng lªn lam kÝnh. gi−êng trªn lam kÝnh. Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 10 Giao tiÕp. bÖnh tiÖn nghi. tiÖn nghi. Ghi hå s¬, göi tiªu b¶n lªn Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 11 phßng xÐt nghiÖm ngay. bÖnh. ®· lµm.210
  • B¶ng 55.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng lÊy m¸u mao m¹ch Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh. 2 §Æt ng−êi bÖnh ë t− thÕ thuËn tiÖn. 3 Mang g¨ng tay s¹ch. 4 S¸t khuÈn ®Çu ngãn tay (ngãn 4), hoÆc d¸i tai cña ng−êi bÖnh. C¨ng da ®Çu ngãn tay hoÆc tr¸i tai, dïng Lamcette ®©m nhanh 5 n«ng qua da. 6 Dïng gßn kh« lau bá giät m¸u ®Çu. Bãp nhÑ ngãn tay hoÆc tr¸i tai, cho giät m¸u thø hai vµ ba lªn 7 lam kÝnh (giät máng, giät dÇy). 8 Dïng b«ng cån ®Ì lªn chç chÝch. 9 Ghi tªn ng−êi bÖnh, sè gi−êng lªn lam kÝnh. 10 Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. 11 Thu dän dông cô, röa tay. 12 Ghi hå s¬, göi tiªu b¶n lªn phßng xÐt nghiÖm ngay.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 211
  • Bµi 56 Kü thuËt LÊY §êM, PH¢N, Mñ §Ó THö NGHIÖMMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña viÖc cÊy ®êm, ph©n, mñ.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt lÊy mÉu thö nghiÖm ®óng c¸ch.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt lÊy mÉu thö chÝnh x¸c.1. Môc ®Ých §Ó ®Þnh bÖnh vµ trÞ liÖu chÝnh x¸c.2. Dông cô − Khay v« trïng + èng tiªm, kim sè 18. + Que gßn. + KÒm. − Dông cô kh¸c + Chai nhá hÊp hoÆc nÊu s¹ch. + PhiÕn kÝnh hoÆc èng nghiÖm v« trïng. + §Ìn cån. + B« tiªu: b« tiªu ph¶i v« trïng khi thö vÒ vi trïng.3. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng quy tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − TÊt c¶ c¸c mÉu nghiÖm ph¶i d¸n nh·n vµ lµm phiÕu thö göi lªn phßng xÐt nghiÖm ngay.4. Ghi hå s¬ − Ngµy giê lÊy mÉu thö nghiÖm. − ChÊt thö. − Lo¹i thuèc ®· sö dông (nÕu cã). − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.212
  • B¶ng 56.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng lÊy ®êm lµm xÐt nghiÖmSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 bÖnh. vµ an toµn. t¸c. NÕu ng−êi bÖnh kh«ng hîp t¸c cã thÓ dïng que B¶o ng−êi bÖnh hÝt m¹nh, ho LÊy ®−îc mÉu nghiÖm 2 gßn v« khuÈn ngo¸y kh¹c ®êm vµo vËt chøa. chÝnh x¸c vµ thuÇn chÊt. vµo niªm m¹c häng, phÕt lªn lam kÝnh. Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 3 Cho ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Giao tiÕp. tiÖn nghi. Ghi tªn ng−êi bÖnh lªn lam Ghi râ hä, tªn, tuæi, sè 4 Tr¸nh sù nhÇm lÉn kÝnh gi−êng trªn lam kÝnh. Ghi hå s¬, göi tiªu b¶n lªn Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 5 phßng xÐt nghiÖm ngay. bÖnh. ®· lµm. B¶ng 56.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng lÊy ®êm lµm xÐt nghiÖm Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. B¶o ng−êi bÖnh hÝt m¹nh, ho kh¹c ®êm vµo vËt chøa (hoÆc dïng 2 que gßn v« khuÈn ngo¸y vµo niªm m¹c häng, phÕt lªn lam kÝnh). 3 Cho ng−êi bÖnh tiÖn nghi. 4 Dän dÑp dông cô, röa tay. 5 Ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng. 6 Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 213
  • B¶ng 56.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn kü n¨ng lÊy æ mñ kÝn lµm xÐt nghiÖm STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi vµ Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 ng−êi bÖnh. an toµn. t¸c. Cho bªnh nh©n n»m t− T− thÕ ng−êi bÖnh an 2 DÔ dµng thùc hiÖn thñ thuËt. thÕ thuËn tiÖn. §Ó lé æ mñ. toµn vµ tiÖn nghi. Mang g¨ng tay theo c¸ch B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ s¹ch, cì g¨ng phï hîp 3 Mang g¨ng tay s¹ch tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ ng−êi ®Ó thao t¸c ®−îc gän bÖnh. gµng. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn tõ S¸t khuÈn réng tõ trong S¸t khuÈn da n¬i chuÈn vïng da xung quanh. 4 ra ngoµi 5 cm víi gßn bÞ chäc. Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m kim. cån 700 hoÆc cån iod. Dïng èng tiªm vµ kim v« khuÈn (kim dµi 4-6cm, §éng t¸c nhÑ nhµng, h¹n 5 21-18G), ngöa mÆt v¸t Rót mñ dÔ dµng. chÕ tæn th−¬ng thªm cho lªn trªn ®©m vµo æ mñ ng−êi bÖnh. hót mñ. Rót hÕt mñ nÕu cã thÓ, §éng t¸c nhÑ nhµng, h¹n rót kim ra dïng b«ng cån Gióp vïng m« n¬i æ abces 6 chÕ tæn th−¬ng thªm cho Ên lªn vïng kim ®©m, mau lµnh. ng−êi bÖnh. b¨ng kÝn l¹i. Cã thÓ göi c¶ èng tiªm LÊy mÉu nghiÖm thuÇn khiÕt 7 B¬m mñ vµo èng nghiÖm. ®Õn phßng xÐt nghiÖm vµ an toµn. (nÕu l−îng mñ Ýt qu¸). Th¸o g¨ng tay, gióp Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 8 Giao tiÕp. ng−êi bÖnh tiÖn nghi. tiÖn nghi. Ghi tªn ng−êi bÖnh lªn Ghi râ hä, tªn, tuæi, sè 9 Tr¸nh sù nhÇm lÉn. èng nghiÖm. gi−êng. Ghi hå s¬, göi mÉu Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 10 nghiÖm lªn phßng xÐt bÖnh. ®· lµm. nghiÖm ngay. B¶ng 56.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng: lÊy mñ æ kÝn lµm xÐt nghiÖm Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho bÖnh nh©n n»m t− thÕ thuËn tiÖn 3 §Ó lé æ mñ 4 Mang g¨ng tay s¹ch 5 S¸t khuÈn da n¬i chuÈn bÞ chäc214
  • Dïng èng tiªm vµ kim v« khuÈn (kim dµi 4-6 cm, 21-18 G), ngöa 6 mÆt v¸t lªn trªn ®©m vµo æ mñ hót mñ Rót hÕt mñ nÕu cã thÓ, rót kim ra dïng b«ng cån Ên lªn vïng kim 7 ®©m, b¨ng kÝn l¹i B¬m mñ vµo èng nghiÖm hoÆc gëi c¶ èng tiªm (nÕu l−îng mñ Ýt 8 qu¸) 9 Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi 10 Thu dän dông cô, röa tay 11 Ghi hå s¬, göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm ngayTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 56.5. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng lÊy mñ vÕt th−¬ng hë lµm xÐt nghiÖmSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t TiÕn hµnh ®−îc thuËn Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. lîi vµ an toµn. t¸c. Cho bªnh nh©n n»m t− thÕ thuËn DÔ dµng thùc hiÖn kü T− thÕ ng−êi bÖnh an 2 tiÖn lé vÕt th−¬ng n¬i cÇn lÊy mñ. thuËt. toµn vµ tiÖn nghi. B¶o vÖ cho nh©n viªn y Mang g¨ng tay theo c¸ch 3 Mang g¨ng tay s¹ch. tÕ tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ s¹ch, cì g¨ng phï hîp ®Ó ng−êi bÖnh. thao t¸c ®−îc gän gµng. Tr¸nh l©y nhiÔm chÊt tiÕt 4 Th¸o b¨ng bÈn. Béc lé vÕt th−¬ng. tõ vÕt th−¬ng ra ngoµi. Vïng ®¸y hoÆc thµnh Dïng que gßn v« khuÈn phÕt lªn ThÊm s¹ch mñ n¬i vÕt bªn cña vÕt th−¬ng lµ 5 vïng ®¸y hay thµnh bªn vÕt th−¬ng tr−íc khi dïng n¬i cã nhiÒu vi khuÈn th−¬ng. que gßn lÊy mñ cÊy. sèng nhÊt. PhÕt lªn lam kÝnh, ®Ó kh«, ®Æt lam Chó ý ®éng t¸c tr¸nh l©y B¶o qu¶n bÖnh phÈm 6 kÝnh kh¸c lªn (hoÆc cho que gßn nhiÔm chÊt tiÕt tõ vÕt ®óng c¸ch vµ an toµn. vµo èng nghiÖm v« khuÈn). th−¬ng. Gióp vÕt th−¬ng mau Thay b¨ng ®óng theo quy 7 Röa s¹ch vÕt th−¬ng, b¨ng l¹i. lµnh. tr×nh kü thuËt. Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 8 Giao tiÕp. tiÖn nghi. tiÖn nghi. Ghi tªn ng−êi bÖnh lªn èng nghiÖm Ghi râ hä, tªn, tuæi, sè 9 Tr¸nh sù nhÇm lÉn. hoÆc lam kÝnh. gi−êng. Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc10 nghiÖm ngay, ghi phiÕu theo dâi ng−êi bÖnh. ®· lµm. ®iÒu d−ìng. 215
  • B¶ng 5.6. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng: lÊy mñ vÕt th−¬ng hë lµm xÐt nghiÖm Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho bÖnh nh©n n»m t− thÕ thuËn tiÖn 3 §Ó lé vÕt th−¬ng n¬i cÇn lÊy mñ 4 Mang g¨ng tay s¹ch 5 Th¸o b¨ng bÈn 6 Röa s¹ch mñ n¬i vÕt th−¬ng Dïng que gßn v« khuÈn phÕt lªn vïng ®¸y hay thµnh bªn vÕt 7 th−¬ng PhÕt lªn lam kÝnh, ®Ó kh«, ®Æt lam kÝnh kh¸c lªn (hoÆc cho que 8 gßn vµo èng nghiÖm v« khuÈn) 9 Röa s¹ch vÕt th−¬ng, b¨ng l¹i 10 Th¸o g¨ng tay, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Ghi tªn ng−êi bÖnh lªn èng nghiÖm hoÆc lam kÝnh, dän dông cô, 11 röa tay Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm ngay, ghi phiÕu theo dâi 12 ®iÒu d−ìngTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc216
  • Bµi 57 Kü thuËt LÊY N¦íC TIÓU §Ó THö NGHIÖMMôc tiªu1. Tr×nh bµy 3 môc ®Ých cña viÖc lÊy n−íc tiÓu ®Ó thö nghiÖm.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt lÊy n−íc tiÓu thö nghiÖm ®óng c¸ch.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt lÊy n−íc tiÓu xÐt nghiÖm chÝnh x¸c.1. Môc ®Ých − §Ó ®¸nh gi¸ chøc n¨ng cña thËn. − T×m vi khuÈn hiÖn cã trong n−íc tiÓu. − §Ó ®¸nh gi¸ c¸c thµnh phÇn trong n−íc tiÕu gióp chÈn ®o¸n bÖnh.2. Dông cô − èng thö: v« trïng nÕu thö nghiÖm vÒ vi trïng. − B×nh chøa ®ùng n−íc tiÓu cã v¹ch ®o l−êng. − §Ìn cån. − V¶i cao su. − B×nh phong. − Mét khay th«ng tiÓu khi cÇn lÊy n−íc tiÓu v« trïng trªn ng−êi bÖnh n»m mét chç: h«n mª, liÖt n÷a ng−êi.3. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng quy tr×nh khö khuÈn vµ tiÖt khuÈn. − TÊt c¶ c¸c mÉu nghiÖm ph¶i d¸n nh·n vµ lµm phiÕu thö göi lªn phßng xÐt nghiÖm. 217
  • 4. Ghi hå s¬ − Ngµy giê lÊy mÉu nghiÖm. − Lo¹i thö nghiÖm. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn. B¶ng 57.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng lÊy n−íc tiÓu lµm xÐt nghiÖmSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t TiÕn hµnh ®−îc Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. thuËn lîi vµ an t¸c. toµn. H−íng dÉn ng−êi bÖnh vÖ sinh bé phËn sinh dôc s¹ch sÏ vµ c¸ch lÊy N−íc tiÓu lÊy xÐt NÕu ng−êi bÖnh kh«ng tù n−íc tiÓu vµo èng nghiÖm. (bá phÇn nghiÖm ®−îc thuÇn lµm ®−îc th× ®iÒu d−ìng n−íc tiÓu ®Çu tiªn, lÊy n−íc tiÓu chÊt. cã thÓ hç trî. gi÷a dßng vµ trùc tiÕp). Ghi tªn ng−êi bÖnh trªn èng Ghi râ hä, tªn, tuæi, sè 3 Tr¸nh sù nhÇm lÉn. nghiÖm. gi−êng. Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 4 nghiÖm, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu ng−êi bÖnh. ®· lµm. d−ìng. B¶ng 57.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng lÊy n−íc tiÓu lµm xÐt nghiÖm Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 H−íng dÉn ng−êi bÖnh vÖ sinh bé phËn sinh dôc s¹ch sÏ H−íng dÉn ng−êi bÖnh c¸ch lÊy n−íc tiÓu vµo èng nghiÖm. (Bá 3 phÇn n−íc tiÓu ®Çu tiªn, lÊy n−íc tiÓu gi÷a dßng vµ trùc tiÕp) 4 Thu dän dông cô, röa tay 5 Ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng 6 Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm ngayTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc218
  • B¶ng 57.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng lÊy n−íc tiÓu 24 giê lµm xÐt nghiÖmSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t TiÕn hµnh ®−îc thuËn Ng−êi bÖnh an t©m 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. lîi vµ an toµn. hîp t¸c. Yªu cÇu ng−êi bÖnh Cho ng−êi bÖnh ®i tiÓu hÕt vµ ghi tu©n thñ theo ®Ó viÖc 2 TÝnh thêi ®iÓm b¾t ®Çu. nhËn giê. lÊy n−íc tiÓu ®−îc chÝnh x¸c. VËt chøa cã chÊt DÆn ng−êi bÖnh sau ®ã mçi khi ®i chèng ph©n hñy vµ 3 tiÓu ®Òu chøa vµo vËt chøa cã chia cã n¾p ®Ëy kÝn. Trªn ®é. vËt chøa ghi râ tªn hä ng−êi bÖnh. §Ó vËt chøa n−íc tiÓu n¬i chç m¸t. Lµm chËm qu¸ tr×nh §Æt n¬i vÞ trÝ an toµn 4 ph©n hñy cña n−íc tiÓu. tr¸nh ng· ®æ. Sau 24 giê cho ng−êi bÖnh ®i tiÓu lÇn cuèi vµo vËt chøa. LÊy n−íc tiÓu trog 24 5 giê ®−îc chÝnh x¸c. §o sè l−îng n−íc tiÓu - ghi nhËn. Cã kÕt qu¶ xÐt nghiÖm LÊy mÉu nghiÖm 6 LÊy mÉu n−íc tiÓu theo yªu cÇu. chÝnh x¸c. chÝnh x¸c. Ghi râ hä, tªn, tuæi, 7 Ghi tªn ng−êi bÖnh trªn èng nghiÖm. Tr¸nh sù nhÇm lÉn. sè gi−êng. Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng 8 nghiÖm, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng. ng−êi bÖnh. viÖc ®· lµm. B¶ng 57. 4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hµnh kü n¨ng: lÊy n−íc tiÒu 24 giê lµm xÐt nghiÖm Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. 2 Cho ng−êi bÖnh ®i tiÓu hÕt vµ ghi nhËn giê. DÆn ng−êi bÖnh sau ®ã mçi khi ®i tiÓu ®Òu chøa vµo vËt chøa cã 3 chia ®é. 4 §Ó vËt chøa n−íc tiÓu n¬i chç m¸t. 5 Sau 24 giê cho ng−êi bÖnh ®i tiÓu lÇn cuèi vµo vËt chøa. 6 §o sè l−îng n−íc tiÓu - ghi nhËn. LÊy mÉu n−íc tiÓu theo yªu cÇu. 7 Ghi tªn ng−êi bÖnh trªn èng nghiÖm. 8 Göi mÉu nghiÖm lªn phßng xÐt nghiÖm, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng. 219
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. Nªu môc ®Ých kÐo m¸u trªn lam kÝnh.2. Nªu 2 môc ®Ých thö ph©n.C©u ®óng sai3. KÐo m¸u t×m ký sinh trïng sèt rÐt thùc hiÖn khi ng−êi bÖnh sèt > 38,5 oC.4. Th«ng tiÓu khi t×m vi khuÈn trong n−íc tiÓu.5. XÐt nghiÖm mñ ®Ó t×m vi khuÈn lao.6. XÐt nghiÖm ®êm trong ph©n ®Ó t×m vi khuÈn lao ë trÎ em.7. LÊy m¸u thö vÒ sinh hãa ph¶i d©y th¾t m¹ch.C©u ®óng nhÊt8. LÊy m¸u cã chÊt chèng ®«ng ph¶i l¾c nhÑ ®Ó hßa tan m¸u trong: A. 10 gi©y B. 20 gi©y C. 30 gi©y D. 40 gi©y E. 50 gi©y9. T×m Êu trïng giun chØ lóc: A. 12 giê B. 14 giê C. 16 giê D. 18 giê10. CÇn lÊy m¸u tÜnh m¹ch xÐt nghiÖm thùc hiÖn lóc: A. Khi ®ang tiªm thuèc tÜnh m¹ch. B. Khi ®ang tiªm truyÒn dung dÞch. C. Khi ®ang tiªm truyÒn m¸u. D. A, B ®óng. E. A, B, C sai.§¸p ¸n: 3. § 4. § 5. S 6. § 7. § 8. C 9. A 10. E220
  • Bµi 58 CH¦êM NãNG – CH¦êM L¹NHMôc tiªu1. Tr×nh bµy c¸c t¸c dông cña ch−êm nãng – ch−êm l¹nh.2. LiÖt kª ¶nh h−ëng cña c¸c c¬ quan ®èi víi vïng da ®−îc ch−êm víi c¸c c¬ quan liªn hÖ.3. KÓ nh÷ng yÕu tè liªn quan ®Õn t¸c dông ch−êm.4. KÓ c¸c ph−¬ng ph¸p ch−êm nãng – ch−êm l¹nh.5. Tr×nh bµy c¸c nguyªn t¾c chung khi ch−êm nãng – ch−êm l¹nh.1. T¸c dông cña ch−êm nãng ch−êm l¹nh Tæ chøc Ch−êm nãng Ch−êm l¹nh - T¨ng nhiÖt ®é cña da lµm - Gi¶m nhiÖt ®é cña daDa Êm nãng ®á. T¨ng sù bµi lµm l¹nh nhît nh¹t. tiÕt cña da. - Gi¶m sù bµi tiÕt cña da.C¸c m« liªn kÕt - Gi·n c©n c¬, gi¶m co th¾t.cña daM¹ch m¸u - Gi·n m¹ch, t¨ng tuÇn - Co m¹ch, gi¶m m¹ch hoµn ngo¹i vi. gi¶m phï nÒ. - Møc ®é trung b×nh: lµm - Gi¶m kÝch thÝch ®ÇuThÇn kinh ªm dÞu. d©y thÇn kinh. - Møc ®é cao lµm kÝch - Gi¶m c¶m gi¸c. thÝch. - Gi¶m sù t¨ng tr−ëng - T¨ng c−êng sù ho¹t ®éng sù x©m nhËp cña b¹ch cña tÕ bµo. cÇu.ChuyÓn hãa tÕ bµo - KÝch thÝch sù t¨ng tr−ëng - Gi¶m tèc ®é nung mñ. vµ phôc håi cña c¸c tæ chøc. - T¨ng c−êng sù x©m nhËp cña b¹ch cÇu t¨ng tèc ®é nung mñ. 221
  • 2. ¶nh h−ëng cña c¸c c¬ quan liªn hÖ víi vïng ®−îc ch−êm Khi ch−êm nãng ch−êm l¹nh kh«ng nh÷ng chØ ¶nh h−ëng ngoµi da n¬i vÞtrÝ ch−êm mµ cßn ¶nh h−ëng ®Õn c¸c c¬ quan n»m s©u trong c¬ thÓ. Vïng ®−îc ch−êm C¬ quan ®−îc ¶nh h−ëng §Çu mÆt, bµn tay bµn ch©n N·o bé PhÇn s©u cña cæ Niªm m¹c mòi Hai bªn ngùc Phæi Tr−íc gi÷a ngùc Tim H¹ s−ên ph¶i Gan H¹ s−ên tr¸i L¸ch Th−îng vÞ D¹ dµy Trung vÞ Ruét H¹ vÞ – X−¬ng cïng C¬ quan vïng chËu Th¾t l−ng ThËn Ng©m tay ng©m bµn ch©n N·o3. Nh÷ng yÕu tè liªn quan ®Õn t¸c dông ch−êm Tïy theo ph−¬ng ph¸p ch−êm lµm thay ®æi kÕt qu¶ cña ch−êm nh−:3.1. Ph−¬ng ph¸p ch−êm: ch−êm −ít t¸c dông nhanh.3.2. NhiÖt ®é ch−êm: nhiÖt ®é cao hiÖu qu¶ h¬n.3.3. Thêi gian ch−êm: l©u, t¸c dông kÐo dµi, nÕu ch−êm l©u qu¸ lµm gi¶m sù ®Òkh¸ng cña da.3.4. DiÖn tÝch vïng ch−êm: ch−êm 1 chç t¸c dông kÐm h¬n diÖn tÝchch−êm miÖng.3.5. T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh: ng−êi bÖnh bÞ rèi lo¹n c¶m gi¸c, tri gi¸c th× ph¶nøng víi t¸c dông ch−êm sÏ chËm h¬n.4. Ph−¬ng ph¸p ch−êm Tïy theo môc ®Ých ®iÒu trÞ mµ ¸p dông ph−¬ng ph¸p ch−êm thÝch hîp.4.1. Ch−êm nãng4.1.1. Ch−êm nãng kh« nhiÖt ®é tõ 45 – 600C. − Thêi gian mçi lÇn ch−êm: 20–40 phót. − Ph−¬ng tiÖn: tói ch−êm, bãng ®Ìn ®iÖn, b×nh n−íc, ®un g¹ch, c¸t, muèi…222
  • 4.1.2. Ch−êm nãng −ít: nhiÖt ®é tõ 37–450C. − Thêi gian ®¾p: 10–20 phót, thay ®æi khi nguéi kho¶ng 1–2 phót. − Ph−¬ng tiÖn: v¶i, g¹c thÊm dung dÞch muèi v¾t r¸o ®¾p lªn vïng ch−êm. Khi cÇn ®¾p tiÕp ph¶i ng−ng 2–3 giê míi ch−êm tiÕp.4.1.3. Ng©m tay, ng©m ch©n − NhiÖt ®é 40–430 C. − Ph−¬ng tiÖn: chøa n−íc trong thau ngËp n−íc vïng ch−êm. − Che chë vïng da kh«ng cÇn ch−êm. − Tr¸nh ng©m liÒn sau khi ¨n, theo dâi khi ng©m tr¸nh bÞ nhiÔm l¹nh khi n−íc nguéi.4.2. Ch−êm l¹nh4.2.1. Ch−êm l¹nh kh« − NhiÖt ®é: ®¸ côc. − Thêi gian: 2–3 giê, tïy theo môc ®Ých, kh«ng nªn ch−êm liªn tôc, thØnh tho¶ng ng−ng 1–2 giê råi ch−êm l¹i. − Ph−¬ng tiÖn: tói ch−êm. − Theo dâi ng−êi bÖnh cã thÓ lÊy ®¸ côc ra hoÆc l¹nh run.4.2.2. Ch−êm l¹nh −ít − NhiÖt ®é ch−êm: 4–100C. − Thêi gian: 10–13 phót thay ®æi khi cÇn 2–3 phót/lÇn. − Ph−¬ng tiÖn: dïng v¶i, g¹c thÊm n−íc l¹nh v¾t r¸o ®¾p lªn vïng ch−êm.5. C¸c nguyªn t¾c chung khi ch−êm nãng ch−êm l¹nh − Khi ch−êm tói kh«ng bÞ ®Ì lªn n¾p, tói ph¶i an toµn. − Kh«ng ®Æt tói trùc tiÕp lªn vïng da ch−êm. − Kh«ng ch−êm liªn tôc kÐo dµi ë mét vÞ trÝ ®Ó da ®−îc trë l¹i tr¹ng th¸i b×nh th−êng. − Theo dâi t×nh tr¹ng da n¬i ch−êm, khi da ch−êm nãng bÞ ®á r¸t ph¶i thoa Vaselin, khi da ch−êm l¹nh bÞ t¸i xanh ph¶i thoa phÊn. Xoa bãp kÝch thÝch tuÇn hoµn. − Kh«ng ch−êm nãng trªn ®Çu. − Kh«ng ch−êm l¹nh trªn vïng phæi. 223
  • Bµi 59 Kü THUËT CH¦êM NãNG – CH¦êM L¹NHMôc tiªu1. Nªu ®−îc ®Þnh nghÜa, chØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh cña tõng ph−¬ng ph¸p ch−êm.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt ch−êm ®óng c¸ch vµ an toµn.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt ch−êm ®óng c¸ch vµ an toµn.1. Ch−êm nãng kh«1.1. Môc ®Ých − S−ëi Êm ng−êi bÖnh. − Lµm dÞu c¬n ®au. − Bít viªm, bít s−ng, bít xung huyÕt c¸c bé phËn trong s©u.1.2. ChØ ®Þnh vµ chèng chØ ®Þnh1.2.1. ChØ ®Þnh − TrÎ s¬ sinh thiÕu th¸ng. − Ng−êi giµ khi trêi rÐt. − C¸c c¬n ®au: gan, d¹ dµy, thËn, khíp x−¬ng, d©y thÇn kinh. − Viªm t¹i chç.1.2.2. Chèng chØ ®Þnh − Viªm ruét thõa. − Viªm mµng bông cÊp. − NhiÔm ®éc nÆng. − C¸c bÖnh nhiÔm khuÈn g©y mñ nÆng. − XuÊt huyÕt nh÷ng vïng kh«ng cã c¶m gi¸c. − §au bông kh«ng râ nguyªn nh©n.224
  • 1.3. Dông cô − Khay ®ùng: + Tói ch−êm + N−íc nãng + NhiÖt kÕ ®Ó ®o nhiÖt ®é của nước + Bao tói hoÆc kh¨n (nÕu cã) + Kim ghim (nÕu cã) + ChÊt nhên (nÕu cÇn) + Bét talc H×nh 59.1. Tói ch−êm nãng1.4. Dän dÑp vµ b¶o qu¶n dông cô − Röa mÆt ngoµi vµ trong cña tói ch−êm b»ng xµ b«ng víi n−íc cho s¹ch. − Më n¾p dèc ng−îc tói xuèng vµ ph¬i chç m¸t. − Thoa phÊn talc mÆt ngoµi tói. − Nhèt h¬i vµo tói vµ tr¶ vÒ chç cò. Gi÷ mÆt trong tói kh«ng bÞ dÝnh. H×nh 59.2. Tói ch−êm l¹nh1.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê ch−êm nãng. − NhiÖt ®é cña n−íc. − Thêi gian ch−êm. − N¬i ch−êm. − KÕt qu¶ lµm viÖc. − T×nh tr¹ng da sau khi ch−êm. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn. H×nh 59.3. C¸ch ®uæi khÝ trong tói ch−êm nãng1.6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Ph¶i ®o nhiÖt ®é cña n−íc ®óng víi chØ ®Þnh. − Th−êng xuyªn theo dâi da ng−êi bÖnh khi ch−êm nãng, nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng ng−êi giµ, trÎ em thiÕu dinh d−ìng, thiÕu m¸u. − Cã thÓ dïng chai thay tói nÕu kh«ng cã tói. − Lu«n lu«n kiÓm so¸t miÖng tói hoÆc nót chai trong suèt thêi gian chuêm (tr¸nh lµm pháng da ng−êi bÖnh do n−íc nãng ch¶y ra tõ miÖng tói hay miÖng chai). 225
  • − Gi÷ kh«ng ®Ó ng−êi bÖnh ®Ì lªn tói ch−êm. − Trong khi ch−êm nÕu da bÞ ®á, ng−êi bÖnh kªu nãng r¸t ®iÒu d−ìng ph¶i lãt thªm kh¨n vµ b«i chÊt nhên lªn da.2. Ch−êm nãng −ít2.1. Môc ®Ých (Gièng nh− ch−êm nãng kh«) kÕt qu¶ nhanh h¬n ®¾p nãng kh«.2.2. ChØ ®Þnh Th−êng ch−êm nãng −ít trong tr−êng hîp sau: − VÕt th−¬ng hë. − U nhät. − Vïng nhiÔm trïng nhÑ (tr¸n, m¾t, héi ©m).2.3. Dông cô − Bån ®ùng n−íc hay dung dÞch. Tïy chØ ®Þnh, cã thÓ dïng acid boric 2%, n−íc muèi sinh lý 0,9% hoÆc n−íc th−êng. − NhiÖt kÕ ®Ó ®o nhiÖt ®é cña n−íc. Th−êng tõ 400C ®Õn 500C (v« trïng nÕu vÕt th−¬ng hë). − V¶i th−a lín (nhá) tïy diÖn tÝch vïng ®¾p. − 2 kÒm. − MiÕng cao su hoÆc v¶i nØ (phñ ngoµi v¶i th−a ®Ó gi÷ søc nãng ®−îc l©u). − ChÊt nhên.2.4. Dän dÑp vµ b¶o qu¶n dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng quy tr×nh khö khuÈn tiÖt khuÈn. − ChuÈn bÞ dông cô gëi diÖt trïng.2.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê ch−êm nãng. − NhiÖt ®é cña n−íc. − Thêi gian ch−êm. − N¬i ch−êm. − KÕt qu¶ lµm viÖc. − T×nh tr¹ng da sau khi ch−êm. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.226
  • 2.6. Nh÷ng ®iÒu cÇn l−u ý ¸p dông kü thuËt v« trïng tuyÖt ®èi khi ch−êm nãng trªn vÕt th−¬ng hë. pm¾t dïng v¶i th−a kÝch th−íc nhá kho¶ng 5 x 5 cm hay miÕng gßn bao, nÕu cãmét m¾t ®au, ®Ëy m¾t m¹nh l¹i, cho mÆt h¬i nghiªng vÒ m¾t ®au, tr¸nh ®Ì lªnm¾t bÞ ®au.3. Ch−êm l¹nh3.1. Môc ®Ých − Lµm h¹ nhiÖt ®é. − Lµm dÞu c¬n ®au. − CÇm m¸u. − Bít s−ng. − Bít xung huyÕt t¹i chç. − Gi¶m nhÞp ®Ëp cña tim. − ChËm nung mñ.3.2. ChØ ®Þnh chèng chØ ®Þnh3.2.1. ChØ ®Þnh − XuÊt huyÕt. − ChÊn th−¬ng sä n·o. − Nhøc ®Çu. − Sau khi mæ b−íu. − C¸c chøng viªm: viªm mµng bông, viªm tai vßi, viªm ruét thõa, viªm c¬ tim, viªm tói mËt. − Mét sè c¸c tr−êng hîp ®au ngùc, ®au bông.3.2.2. Chèng chØ ®Þnh − XuÊt huyÕt ë phæi. − TuÇn hoµn côc bé kÐm. − Th©n nhiÖt thÊp. − Ng−êi giµ yÕu.3.3. Dông cô − Tói ch−êm. − Thau ®ùng ®¸ ®Ëp nhá (kh«ng c¹nh bÐn). − Bao tói hoÆc kh¨n. − B¨ng v¶i, d©y cét, kim ghim (nÕu cÇn). − PhÊn talc (nÕu cÇn). 227
  • 3.4. Dän dÑp vµ b¶o qu¶n dông cô − Röa s¹ch dông cô víi xµ b«ng vµ n−íc s¹ch, lau kh« tr¶ vÒ chç cò. − ChuÈn bÞ göi diÖt trïng3.5. Ghi hå s¬ − Ngµy giê ch−êm nãng. − NhiÖt ®é cña n−íc. − Thêi gian ch−êm. − N¬i ch−êm. − KÕt qu¶ lµm viÖc. − T×nh tr¹ng da sau khi ch−êm. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.3.6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Tr−êng hîp cÇn lµm h¹ nhiÖt ®é nªn ®Æt nhiÒu tói ch−êm chung quanh ng−êi bÖnh. − Kh«ng ®Æt tói ch−êm ngay vïng ngùc ng−êi bÖnh. Tr¸nh bÞ nhiÔm l¹nh. − Kh«ng cÇn ch−êm l¹nh liªn tôc, thØnh tho¶ng ng−ng mét vµi giê råi ch−êm l¹i. − Khi quan s¸t thÊy da tÝm t¸i hoÆc ng−êi bÖnh kªu tª ph¶i ng−ng ngay vµ dïng phÊn talc xoa bãp. − §iÒu d−ìng cÇn l−u ý kÎo ng−êi bÖnh më n¾p lÊy ®¸ ngËm. H×nh 59. 4. Khay dông cô ch−êm228
  • B¶ng 59.1. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng ch−êm nãng kh«STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh. vµ an toµn. t¸c. §Æt ng−êi bÖnh t− thÕ thuËn DÔ dµng thùc hiÖn kü T− thÕ ng−êi bÖnh an 2 tiÖn. Béc lé vïng ch−êm. thuËt. toµn vµ tiÖn nghi. T¸c dông ch−êm hiÖu qu¶, §Ó miÖng tói ®Ó lªn 3 §Æt nhÑ tói lªn vÞ trÝ ch−êm. tr¸nh lµm ®æ n−íc nãng tõ trªn. tói ch−êm ra ngoµi. Theo dâi vïng da d−íi n¬i Ph¸t hiÖn sím vïng da NÕu da bÞ rép ®á cã thÓ 4 ch−êm vµ th©n nhiÖt trong thêi bÞ kÝch øng ®Ó xö trÝ. thoa Vaselin. gian ch−êm. Thay ®æi vÞ trÝ hoÆc lãt Ch−êm 20-40 phót, cho ng−êi Tr¸nh lµm tæn th−¬ng 5 thªm kh¨n khi ch−êm bÖnh nghØ. da. tiÕp tôc. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 6 Giao tiÕp. tiÖn nghi. Ghi nhËn kÕt qu¶, ghi phiÕu Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 7 theo dâi iÒu d−ìng. ng−êi bÖnh. ®· lµm. B¶ng 59.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng ch−êm nãng kh« Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh. 2 §Æt ng−êi bÖnh t− thÕ thuËn tiÖn. 3 Béc lé vïng ch−êm vµ quan s¸t vïng da. 4 §Æt nhÑ tói lªn vÞ trÝ ch−êm, miÖng tói ®Ó lªn trªn. 5 Gi÷ yªn tói ch−êm t¹i chç. 6 Theo dâi vïng da n¬i ch−êm vµ th©n nhiÖt trong thêi gian ch−êm. 7 Ch−êm 20-40 phót, cho ng−êi bÖnh nghØ. 8 Thay ®æi vÞ trÝ hoÆc lãt thªm kh¨n khi ch−êm tiÕp tôc. 9 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. 10 Thu dän dông cô, röa tay. 11 §¸nh gi¸ kÕt qu¶, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 229
  • B¶ng 59.3. B¶ng kiÕm h−íng dÉn häc kü n¨ng ch−êm nãng −ít STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 bÖnh. vµ an toµn. t¸c. §Æt ng−êi bÖnh ë t− thÕ DÔ dµng thùc hiÖn kü T− thÕ ng−êi bÖnh an 2 thuËn tiÖn. thuËt. toµn vµ tiÖn nghi. Nhóng v¶i th−a vµo dung Dïng kÒm v¾t r¸o v¶i Søc nãng t¸c dông trùc 3 dÞch (40-500C), ®¾p lªn th−a tr¸nh ®Ó r¬i v·i ra tiÕp lªn vïng ch−êm. vïng bÞ ®au. ngoµi. V¶i phñ cao su ph¶i v« Phñ tÊm cao su lªn líp v¶i 4 Gi÷ cho ®é nãng ®−îc l©u. khuÈn nÕu ®¾p lªn vÕt th−a. th−¬ng hë. Gióp cho nhiÖt ®é ch−êm Thêi gian ®¾p 1 lÇn 5 Thay vµi th−a 1-2 phót. lu«n æn ®Þnh. kho¶ng 10-20 phót. Dïng g¹c v« khuÈn nÕu 6 Lau kh« vïng da. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. lµ vÕt th−¬ng hë. §¸nh gi¸ kÕt qu¶, ghi phiÕu Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 7 theo dâi ®iÒu d−ìng. bÖnh. ®· lµm. B¶ng 59.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng ch−êm nãng −ít Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 2 §Æt ng−êi bÖnh ë t− thÕ thuËn tiÖn. 3 Nhóng v¶i th−a vµo dung dÞch (40-500C). 4 V¾t r¸o v¶i th−a víi kÒm. 5 Më réng v¶i th−a ra, tõ tõ ®¾p lªn vïng bÞ ®au. 6 Phñ tÊm cao su lªn líp v¶i th−a. 7 Thay v¶i th−a mçi 1-2 phót (thêi gian ®¾p 10-20 phót). 8 Lau kh« vïng da. 9 Thu dän dông cô, röa tay. 10 Thu dän dông cô, röa tay. 11 §¸nh gi¸ kÕt qu¶, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc230
  • B¶ng 59.5. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng ch−êm l¹nhSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh. vµ an toµn. hîp t¸c. §Æt ng−êi bÖnh t− thÕ thuËn DÔ dµng thùc hiÖn kü T− thÕ ng−êi bÖnh an 2 tiÖn. thuËt. toµn vµ tiÖn nghi. T¸c dông ch−êm hiÖu qu¶, tr¸nh lµm ®æ n−íc §Ó miÖng tói ®Ó lªn 3 §Æt nhÑ tói lªn vÞ trÝ ch−êm. nãng tõ tói ch−êm ra trªn. ngoµi. NÕu da bÞ t¸i, ®au Theo dâi da n¬i ch−êm vµ th©n Ph¸t hiÖn sím vïng da bÞ 4 buèt cã thÓ thoa phÊn nhiÖt trong thêi gian ch−êm. kÝch øng ®Ó xö trÝ. talc vµ massage nhÑ. Thay ®æi vÞ trÝ hoÆc lãt Ch−êm 120-180 phót, cho 5 Tr¸nh lµm tæn th−¬ng da. thªm kh¨n khi ch−êm ng−êi bÖnh nghØ. tiÕp tôc. Lau kh« da, gióp ng−êi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 6 Giao tiÕp. tiÖn nghi. tiÖn nghi. §¸nh gi¸ kÕt qu¶, ghi phiÕu Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng 7 theo dâi ®iÒu d−ìng. bÖnh. viÖc ®· lµm. B¶ng 59.6. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng ch−êm l¹nh Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch ng−êi bÖnh 2 §Æt ng−êi bÖnh ë t− thÕ thuËn tiÖn. 3 Béc lé vïng ch−êm vµ quan s¸t vïng da. 4 §Æt nhÑ tói lªn vÞ trÝ ch−êm, miÖng tói ®Ó lªn trªn. 5 Gi÷ yªn tói ch−êm t¹i chç. 6 Theo dâi da n¬i ch−êm vµ th©n nhiÖt trong thêi gian ch−êm. 7 Ch−êm 120-180 phót, cho ng−êi bÖnh nghØ. 8 Lau kh« da, quan s¸t vïng da. 9 Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. 10 Thu dän dông cô, röa tay. 11 §¸nh gi¸ kÕt qu¶, ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng.Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 231
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. Nªu ba môc ®Ých cña ch−êm nãng.2. LiÖt kª ba tr−êng hîp (chèng chØ ®Þnh) ch−êm nãng.3. Nªu ba tr−êng hîp ¸p dông ch−êm nãng −ít.4. Nªu bèn t¸c dông cña ch−êm l¹nh.Tr¶ lêi ®óng sai5. Ch−êm nãng gióp gi¶m s−ng vµ dÞu c¬n ®au.6. Ch−êm nãng vïng hè chËu ph¶i ®Ó gi¶m ®au khi ng−êi bÖnh nghi ngê viªm ruét thõa.7. §au d¹ dµy nªn ch−êm nãng vïng bông ®Ó gi¶m ®au.8. Sau ch−êm nãng ng−êi bÖnh kªu nãng r¸t öng ®á vïng ch−êm, ®iÒu d−ìng nªn ch−êm l¹nh ®Ó gi¶m c¶m gi¸c trªn.9. Ch−êm nãng vïng bông gióp gi¶m ®au trong ca viªm mµng bông cÊp.10.Dõng thao t¸c ch−êm khi ng−êi bÖnh cã tÝm t¸i, tª.Chän c©u ®óng nhÊt11. Ch−êm nãng trong tr−êng hîp nµo sau ®©y: A. Viªm ruét thõa B. NhiÔm khuÈn g©y mñ nÆng C. Viªm bäc mñ (abces) t¹i chç D. §au bông kh«ng râ nguyªn nh©n E. XuÊt huyÕt12. Ch−êm nãng kh« ¸p dông trong: A. C¬n ®au d¹ dµy B. TrÎ s¬ sinh thiÕu th¸ng C. §au khíp D. §au nhøc d©y thÇn kinh E. TÊt c¶ ®Òu ®óng13. Ch−êm l¹nh trong ca nµo sau ®©y: A. Nhøc ®Çu B. ChÊn th−¬ng sä n·o232
  • C. XuÊt huyÕt D. Viªm tói mËt E. TÊt c¶ ®Òu ®óng14. Ch−êm l¹nh ®−îc ¸p dông trong: A. Xung huyÕt ë phæi B. Ng−êi giµ yÕu C. Viªm d¹ dµy D. Abces t¹i chç E. Nhøc ®Çu15. Ch−êm nãng cÇn l−u ý: A. NhiÖt ®é n−íc B. Da vïng ch−êm C. Th©n nhiÖt cña ng−êi bÖnh D. A, B ®óng E. TÊt c¶ ®Òu ®óng16. Ch−êm l¹nh cÇn l−u ý: A. Th©n nhiÖt ng−êi bÖnh, c¶m gi¸c ch−êm B. Thêi gian ch−êm C. NhiÖt ®é n−íc D. A, B ®óng E. TÊt c¶ ®Òu ®óng§¸p ¸n1. S−ëi Êm ng−êi bÖnh, lµm dÞu c¬n ®au, gi¶m: viªm, s−ng, xung huyÕt c¸c béphËn trong s©u.2. Viªm ruét thõa, viªm mµng bông cÊp, xung huyÕt nh÷ng vïng kh«ng cãc¶m gi¸c.3. VÕt th−¬ng hë, u nhät, vïng nhiÔm trïng nhÑ.4. Lµm h¹ nhiÖt ®é, lµm dÞu c¬n ®au, cÇm m¸u, chËm nung mñ.5. § 6. S 7. § 8. S 9. S 10. §11. C 12. E 13. E 14. E 15. D 16. 233
  • Bµi 60 OXY TRÞ LIÖU Môc tiªu 1. KÓ ®−îc môc ®Ých, chØ ®Þnh khi cho ng−êi bÖnh thë d−ìng khÝ. 2. LiÖt kª ®−îc c¸c ph−¬ng ph¸p cho ng−êi bÖnh thë d−ìng khÝ. 3. KÓ ®−îc c¸c biÕn chøng th−êng gÆp khi cho ng−êi bÖnh thë d−ìng khÝ. 4. Tr×nh bµy ®−îc c¸c biÖn ph¸p phßng ngõa c¸c tai biÕn do thë d−ìng khÝ. 5. Tr×nh bµy quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bªnh thë d−ìng khÝ.1. §¹i c−¬ng Oxy rÊt cÇn cho sù sèng, d−íi ¸p suÊt 760 mmHg thµnh phÇn kh«ng khÝb×nh th−êng gåm cã: O2 chiÕm 20,95%, CO2 chiÕm 0,03%, N2 chiÕm 79,04%. Tû lÖnµy phï hîp víi nhu cÇu cña sù sèng vµ lao ®éng h»ng ngµy cña con ng−êi. Sù gi¶m khÝ hÝt vµo dÉn tíi thiÕu oxy cho qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt cña m«vµ tÕ bµo, ®−a ®Õn sù gi¶m oxy huyÕt thiÕu oxy trong m¸u ®éng m¹ch, gi¶msù vËn chuyÓn oxy cña hemoglobin tíi tÕ bµo vµ ®em CO2 ra khái tÕ bµo. ChØ sèhemoglobin vµ pH m¸u ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn chØ sè oxy trong m¸u. T×nhtr¹ng gi¶m pH m¸u sÏ lµm t¨ng kh¶ n¨ng th¶i oxy cña hemoglobin t¹i m«.T¨ng pH m¸u th× ng¨n ngõa kh¶ n¨ng th¶i oxy cña hemoglobin t¹i m«. Oxy trÞ liÖu lµ mét biÖn ph¸p ®iÒu trÞ nªn khi sö dông nã ph¶i cã y lÖnhcña b¸c sÜ vµ ph¶i kiÓm so¸t liÒu l−îng chÝnh x¸c khi dïng trªn ng−êi bÖnh.2. Nh÷ng nguyªn nh©n g©y thiÕu oxy trong m¸u RÊt nhiÒu t×nh tr¹ng bÖnh cÇn sö dông liÖu ph¸p oxy ®Ó ®iÒu chØnh sùt¨ng trao ®æi khÝ vµ t¨ng nång ®é oxy trong m¸u. Mét ng−êi cã hai l¸ phæi khoÎm¹nh th× nh÷ng thô thÓ hãa häc rÊt nh¹y c¶m víi sù thay ®æi møc ®é CO2 dïrÊt nhá vµ ®iÒu chØnh sù th«ng khÝ hiÖu qu¶, khÝ CO2 t¨ng ë mét møc ®é nµo ®ãth× ng−êi ta hÝt vµo. Trong mét sè bÖnh phæi m·n tÝnh, vÝ dô nh−: bÖnh phæi t¾cnghÏn m·n tÝnh (COPD) cã nång ®é oxy trong m¸u thÊp h¬n b×nh th−êng do cãsù tÝch lòy CO2 ë phæi, ng−êi bÖnh bÞ COPD th× thô thÓ ho¸ häc kh«ng cßn nh¹yc¶m víi nh÷ng thay ®æi nhá ®ã n÷a vµ sù ®iÒu hoµ th«ng khÝ còng kÐm, kÕt qu¶lµ CO2 bÞ tÝch tr÷ l¹i trong m¸u.234
  • ThiÕu oxy cã thÓ do nhiÒu nguyªn nh©n: − T¾c nghÏn ®−êng h« hÊp: do ®êm nhít, vËt l¹, co th¾t, chÌn Ðp hoÆc phï nÒ khÝ phÕ qu¶n. − C¸c bÖnh lý ¶nh h−ëng ®Õn c¬ h« hÊp: liÖt c¬ h« hÊp do tæn th−¬ng thÇn kinh, vÑo cét sèng, chÊn th−¬ng lång ngùc, g·y x−¬ng s−ên, m¶ng s−ên di ®éng, tr¶n dÞch, trµn khÝ mµng phæi. − Tæn th−¬ng thÇn kinh trung khu h« hÊp ë hµnh n·o: tæn th−¬ng cét sèng cæ, chÊn th−¬ng sä n·o, c¸c bÖnh lý vÒ n·o. − C¸c bÖnh lý lµm gi¶m sù th«ng khÝ, c¶n trë sù khuyÕch t¸n kh«ng khÝ ë phæi: suyÔn, khÝ phÕ thñng, phï phæi cÊp. − C¸c bÖnh lµm gi¶m c¸c chÊt vËn chuyÓn oxy trong m¸u: thiÕu m¸u cÊp: xuÊt huyÕt néi, ngo¹i do chÊn th−¬ng, thiÕu m¸u m·n, suy tim. Sù thiÕu oxy nµy sÏ g©y tæn th−¬ng ë c¸c m«, ®Æc biÖt lµ m« n·o. Lóc ®Çutæn th−¬ng cã thÓ håi phôc ®−îc, nh−ng nÕu thiÕu oxy kÐo dµi cã thÓ g©y tænth−¬ng kh«ng håi phôc.3. Nh÷ng dÊu hiÖu vµ triÖu chøng thiÕu oxy DÊu hiÖu vµ triÖu chøng thiÕu oxy trong m¸u tuú theo løa tuæi, t×nh tr¹ngbÖnh lý hiÖn t¹i cÊp hay m·n mµ cã c¸c dÊu hiÖu sau: − NhÞp thë t¨ng cã thÓ >20 lÇn/phót. − Thë nhanh, n«ng, ®«i khi cã dÊu hiÖu co kÐo c¸c c¬ h« hÊp phô. − C¸nh mòi phËp phång. − Da niªm xanh, tÝm. − V· må h«i ®Çu, chi (må h«i tr¸n, lßng bµn tay, ch©n). − Tri gi¸c thay ®æi: bån chån, lõ ®õ, vËt v·, l¬ m¬ vµ cã thÓ h«n mª. − ©m thë nghe cã rale bÊt th−êng: Èm, næ. − Thay ®æi huyÕt ®éng häc. − PaO2 gi¶m <95%, PaCO2 >60%.4. Môc ®Ých cña oxy trÞ liÖu Cung cÊp mét l−îng d−ìng khÝ ®Çy ®ñ vµ cã nång ®é cao ®Ó ®iÒu trÞ t×nhtr¹ng thiÕu d−ìng khÝ.5. NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh − C¸c dÊu hiÖu vµ triÖu chøng liªn hÖ tíi gi¶m l−îng khÝ hÝt vµo. − Nh÷ng dÊu hiÖu ch¾c ch¾n: 235
  • + Sî h·i + Lo l¾ng + Tri gi¸c gi¶m + NhÞp tim t¨ng + Thë nhanh vµ s©u h¬n + ©m phæi gi¶m + HuyÕt ¸p t¨ng + Khã thë + Sö dông c¸c c¬ h« hÊp phô + Lo¹n nhÞp − Nh÷ng dÊu hiÖu kh«ng râ rµng: + Xanh xao, t¸i nhît + MÖt mái + Gi¶m tËp trung + Hoa m¾t chãng mÆt + Thay ®æi hµnh vi, th¸i ®é + Xanh tÝm + Ngãn tay dïi trèng + ©m phæi bÊt th−êng6. ChØ ®Þnh: ¸p dông trong tÊt c¶ c¸c tr−êng hîp m« kh«ng nhËn ®ñ oxy.6.1. C¸c bÖnh vÒ h« hÊp − Viªm phæi. − Viªm phÕ qu¶n phæi. − Phï phæi cÊp. − Trµn khÝ mµng phæi, trµn dÞch mµng phæi. − T¾c khÝ ®¹o: chÕt ®uèi, treo cæ. − LiÖt c¬ h« hÊp: trong bÖnh b¹i liÖt, bÖnh nh−îc c¬.6.2. C¸c bÖnh vÒ tim m¹ch − C¸c bÖnh tim bÈm sinh tÝm. − Trôy tim m¹ch. − Nhåi m¸u c¬ tim.236
  • 6.3. ThiÕu m¸u6.4. Ngé ®éc − Do thuèc øc chÕ hµnh n·o: thuèc phiÖn, thuèc ngñ, thuèc g©y mª. − Ngé ®éc CO.6.5. Nguyªn nh©n kh¸c − Do nhu cÇu chuyÓn hãa t¨ng: gÆp trong c¬n c−êng tuyÕn gi¸p cÊp tÝnh, sèt. − HËu phÉu do mæ b−íu cæ, më khÝ qu¶n. − Khi lªn cao: thiÕu oxy. − Tr−êng hîp sinh khã trong s¶n khoa.7. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp oxy cho ng−êi bÖnh Cã nhiÒu c¸ch tiÕp d−ìng khÝ: − Dïng èng th«ng mòi, hÇu. − Dïng èng cannula. − Dïng mÆt n¹. − Dïng lÒu oxy.7.1. èng th«ng mòi, hÇu (nasal catheter)7.1.1. ¦u ®iÓm − DÔ cè ®Þnh, dÔ sö dông. − §¬n gi¶n, tiÖn lîi, ®ì tèn oxy, quen thuéc, thÝch hîp, kinh tÕ, ng−êi bÖnh cã thÓ ®i l¹i, ¨n uèng, nãi chuyÖn ®−îc.7.1.2. KhuyÕt ®iÓm − Nång ®é oxy cã thÓ thÊp h¬n. − G©y khã chÞu cho ng−êi bÖnh, dÔ bÞ kÝch thÝch hÇu häng. − Oxy dÔ g©y kÝch thÝch n«n qua ®−êng h« hÊp, dÔ bÞ t¾c nghÏn do ®êm. − Ng−êi bÖnh cã thÓ tù rót èng ra. − Ng−êi bÖnh cã thÓ nuèt h¬i vµo d¹ dµy. − KhÝ kh«ng ®−îc s−ëi Êm ë mòi hÇu.7.1.3. èng th«ng: cÇn cã nhiÒu lo¹i thÝch hîp: − Cì sè: 8-10 Fr : cho trÎ em. 237
  • − Cì sè: 10-12 Fr : cho n÷. − Cì sè: 12-14 Fr : cho nam. − §Çu èng th«ng cã tõ 4-6 lç ®Ó oxy táa ®Òu c¸c phÝa tr¸nh g©y kÝch thÝch ng−êi bÖnh.7.2. Sonde hai mòi (cannula): ®©y lµ lo¹i èngcã 2 r©u dµi kho¶ng 1,5-2 cm ®Æt vµo hailç mòi.7.2.1. ¦u ®iÓm − Cung cÊp nång ®é oxy ngang víi èng th«ng mòi hÇu. − Ýt bÞ kÝch thÝch hÇu häng h¬n. H×nh 60. 1. Thë oxy quanh cannula − Kh«ng c¶n trë ¨n b»ng miÖng. − KhÝ ®−îc s−ëi Êm qua hÇu häng.7.2.2 KhuyÕt ®iÓm − Hai mòi bÞ c¶n trë. − Cè ®Þnh kÐm h¬n. − Lµm kh« mµng nhÇy mòi hÇu khi l−u l−îng lín h¬n 6 lÝt/phót. − Tèn kÐm. H×nh 60. 2. Thë oxy qua mÆt n¹7.3. MÆt n¹ HÇu hÕt mÆt n¹ ®−îc lµm b»ng plastic dÎo, cã thÓ g¾n dÝnh vµo mÆt, cãmét kÑp b»ng kim lo¹i ®Ó cã thÓ ¸p chÆt mÆt n¹ vµo c¸nh mòi, hai bªn mÆt n¹cã c¸c lç nhá ®Ó khi thë ra tho¸t ra ngoµi.7.3.1. ChØ ®Þnh: c¸c tr−êng hîp khã thë khÈn cÊp.7.3.2. Chèng chØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh bÞ khã thë m·n. − BÖnh hen phÕ qu¶n. − BÖnh lao x¬ lan réng.7.3.3. Dông cô: cã nhiÒu lo¹i mÆt n¹. − MÆt n¹ ®¬n gi¶n cung cÊp nång ®é oxy tõ 40-60% nång ®é khÝ hÝt vµo, mÆt n¹ nµy kh«ng dïng cho nh÷ng ng−êi bÖnh gi÷ CO2 bëi v× t×nh tr¹ng nµy cã thÓ xÊu thªm.238
  • − MÆt n¹ thë vµo l¹i mét phÇn cung cÊp oxy 40-60% nång ®é khÝ hÝt vµo, tói chøa ®i kÌm cho phÐp ng−êi bÖnh thë vµo kho¶ng 1/3 l−îng khÝ thë ra kÕt hîp víi oxy. Tói thë vµo l¹i mét phÇn kh«ng ph¶i lµm xÑp hoµn toµn trong qu¸ tr×nh thë vµo ®Ó tr¸nh t¹o khÝ CO2. − MÆt n¹ kh«ng thë vµo l¹i cung cÊp nång ®é oxy cao nhÊt. Sö dông tói kh«ng thë vµo l¹i, ng−êi bÖnh chØ thë nguån khÝ tõ tói. − MÆt n¹ Venturi ®−îc sö dông khi cÇn cung cÊp cho ng−êi bÖnh l−îng oxy cã nång ®é thÊp vµ chÝnh x¸c. MÆt n¹ nµy cã thÓ cung cÊp oxy cho ng−êi bÖnh víi nång ®é thay ®æi tõ 24-50% nång ®é khÝ hÝt vµo. Nång ®é oxy ®−îc ghi râ trªn mÆt n¹. − MÆt n¹ kh«ng cã tói dù tr÷ (l−u l−îng oxy trªn/phót ph¶i lín h¬n 5 lÝt trªn phót, ®Ó tr¸nh hÝt l¹i CO2).7.4. Dïng lÒu (Oxygen tent) LÒu cã thÓ dïng thay thÕ mÆt n¹ khi ng−êi bÖnh kh«ng thÓ dïng mÆt n¹®−îc. Khi dïng lÒu ®Ó cung cÊp oxy, nång ®é oxy thay ®æi v× vËy nã th−êng ®−îcsö dông ®Ó nèi víi hÖ thèng Venturi. LÒu cung cÊp nång ®é oxy kh¸c nhau. − Lo¹i b»ng nylon trong suèt sö dông mét lÇn. − Lo¹i lÒu b»ng kim lo¹i th−êng dïng cho trÎ s¬ sinh.7.4.1. ¦u ®iÓm − Kh«ng g©y trë ng¹i khi ¨n uèng. − Kh«ng g©y kÝch thÝch niªm m¹c hÇu häng.7.4.2. KhuyÕt ®iÓm − Lo¹i nylon dÔ bÞ thñng, r¸ch. − Lo¹i kim lo¹i (lång Êp) dÔ g©y ngé ®éc CO2. − BÊt tiÖn khi ch¨m sãc.7.5. Nång ®é oxy trong khÝ hÝt vµo tïy tõng lo¹i dông cô vµ liÒu l−îng oxyOxy (lÝt/phót) 11 21 31 41 51 61 71 81 91 101Cannula- 24% 28% 32% 36% 40% 44%catheterMÆt l¹ ®¬n 40% 50% 60%gi¶nMÆt l¹ cã tói 60% 70% 80% 90% 99%dù tr÷ 239
  • 8. C¸c tai biÕn cña thë d−ìng khÝ − Viªm loÐt mòi do kh« niªm m¹c h« hÊp sÏ ®−a ®Õn lë loÐt ch¶y m¸u mòi. − T¾c nghÏn ®−êng h« hÊp do ®êm d¶i b¸m vµo èng th«ng (®−êng mòi – hÇu) kh«ng hót ®êm d·i th−êng xuyªn. − NhiÔm trïng ®−êng h« hÊp do ®Ó èng l©u kh«ng ®−îc thay, kh«ng ch¨m sãc vÖ sinh mòi. − Ch−íng bông do tèc ®é oxy cho liÒu cao, ®Æt èng qu¸ s©u. − Vì phÕ nang do tèc ®é oxy qu¸ m¹nh trong tr−êng hîp ng−êi bÖnh thë m¸y, ng−êi bÖnh néi khÝ qu¶n. − Ngé ®éc O2 g©y ra: + X¬ teo vâng m¹c ®Õn mï ®èi víi trÎ sinh thiÕu th¸ng <1500 g khi dïng O2 nång ®é >60% kÐo dµi nhiÒu giê liªn tôc. + §au ngùc ho nhiÒu, xung huyÕt mòi ®èi víi trÎ em khi dïng O2 nång ®é 80-100% kÐo dµi > 8 giê liªn tôc. + X¬ phæi ®Õn suy h« hÊp m·n ®Õn t©m phÕ qu¶n ®èi víi mçi løa tuæi khi dïng nång ®é O2 40-50% kÐo dµi nhiÒu ngµy liªn tôc. + Nh−îc hãa trung khu h« hÊp do dïng O2 nång ®é cao 80-100% kÐo dµi nhiÒu ngµy lµm nång ®é CO2 trong c¬ thÓ (gi¶m 30 mmHg) kh«ng ®ñ ®Ó kÝch thÝch trung khu h« hÊp ho¹t ®éng.9. Phßng ngõa tai biÕn cña oxy − CÊm mäi nguån löa, m¹ch ®iÖn hë n¬i cã khÝ oxy b»ng c¸ch treo b¶ng cÊm löa, cÊm hót thuèc. − §¶m b¶o mùc n−íc trong lä lµm Èm ë møc 1/2 hoÆc 2/3 t−¬ng ®−¬ng 80-90% ®é Èm O2. − Th«ng ®−êng h« hÊp, ®−êng kÝnh èng thÝch hîp víi ng−êi bÖnh. Cè ®Þnh èng th«ng an toµn. − Ch¨m sãc mòi, thay èng mòi mçi lÇn 12 giê hoÆc sím h¬n khi nhiÒu ®êm d·i. − N−íc trong lä lµm Èm ph¶i v« khuÈn. − Nång ®é oxy b¾t ®Çu thÊp < 30% vµ t¨ng dÇn nång ®é thÝch hîp, kh«ng cho nång ®é oxy 60% kÐo dµi liªn tôc, khi gi¶m liÒu ph¶i gi¶m dÇn, ®o chiÒu dµi èng th«ng ®Æt mòi hÇu chÝnh x¸c. − Theo dâi nång ®é oxy ®Ó ®iÒu chØnh thÝch hîp, víi t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. Mçi 4 giê ®o oxy trong lÒu. − Oxy lµ liÖu ph¸p ®iÒu trÞ nªn kh«ng ®−îc tù ý ®iÒu chØnh nÕu kh«ng cã y lÖnh. − HÖ thèng cung cÊp oxi c¸ch n¬i cã löa 3-4 m.240
  • − Oxy dÔ ch¸y nh−ng kh«ng næ. − CÊm hót thuèc ®−îc ®−a lªn hµng ®Çu. − BiÓn cÊm hót thuèc ®−îc treo tr−íc cöa phßng bÖnh, nÕu dïng oxy t¹i nhµ treo thi b¶ng tr−íc cöa nhµ. − Khi b×nh oxy ®−îc sö dông ph¶i ®¶m b¶o b×nh kh«ng bÞ ®æ. B×nh ®−îc gi÷ th¼ng ®øng, cè ®Þnh ch¾c ch¾n vµ ®Ó ë vÞ trÝ thÝch hîp.10. Quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh thë oxy10.1. NhËn ®Þnh − Mµu s¾c da niªm. − KiÓu thë, nhÞp ®iÖu, biªn ®é, ©m s¾c. − Cã co kÐo c¬ h« hÊp phô? − Sù biÕn d¹ng lång ngùc, ghi nhËn c¸c dÊu hiÖu khã thë. − Nghe phæi t×m tiÕng rale bÊt th−êng. − NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng tri gi¸c. − NhËn ®Þnh dÊu sinh hiÖu: m¹ch, huyÕt ¸p, nhÞp thë, th©n nhiÖt − Theo dâi c¸c xÐt nghiÖm vÒ chøc n¨ng h« hÊp: PaO2, PaCO2, SaO2… − Theo dâi c¸c xÐt nghiÖm vÒ c«ng thøc m¸u, Hct, Hb… − C¸c bÖnh lý m·n tÝnh ®i kÌm: suyÔn, COPD.10.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng − Sù th«ng khÝ bÞ h¹n chÕ do nghÑt ®êm nhít. − Nguy c¬ thiÕu oxy n·o do gi¶m khèi l−îng tuÇn hoµn. − Nguy c¬ suy h« hÊp do thë kh«ng hiÖu qu¶.10.3. LËp kÕ ho¹ch ch¨m sãc − Th«ng ®−êng h« hÊp: ®Ó t− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp, níi réng nh÷ng g× c¶n trë sù h« hÊp, hót th«ng ®−êng h« hÊp, nÕu ng−êi bÖnh h«n mª, co giËt dïng dông cô gi÷ cho l−ìi kh«ng rít vµo hÇu. − Thùc hiÖn cho thë oxy theo y lÖnh b¸c sÜ ®óng ph−¬ng ph¸p vµ ®óng liÒu l−îng. − Th−êng xuyªn theo dâi ng−êi bÖnh, nÕu ng−êi bÖnh vÉn khã thë ph¶i kiÓm so¸t l¹i hÖ thèng oxy, èng ®Æt vµo ng−êi bÖnh, l−u l−îng oxy. − Th−êng xuyªn kiÓm tra khÝ qu¶n ng−êi bÖnh tr¸nh bÞ t¾c nghÏn, hót ®êm nhít th−êng xuyªn khi ng−êi bÖnh nhiÒu ®êm d·i. − Mçi 4 giê ch¨m sãc mòi miÖng cho ng−êi bÖnh. 241
  • − Thay èng ®Æt vµo 2 lç mòi mçi 8-12 giê, theo dâi t×nh tr¹ng mòi ng−êi bÖnh xem cã tæn th−¬ng hay chÌn Ðp do cè ®Þnh èng hay kh«ng. − 1-2 giê lÊy mÆt n¹ ra röa s¹ch vµ s¸t khuÈn vÖ sinh da mÆt ng−êi bÖnh s¹ch sÏ vµ massage vïng mÆt tr¸nh ®Ì cÊn, kh«ng ®−îc dïng phÊn. − Ng−êi bÖnh thë oxy b»ng lÒu tËp trung c«ng viÖc ch¨m sãc tr¸nh tho¸t oxy, mçi lÇn ch¨m sãc ph¶i t¨ng liÒu oxy 12-15 l/phót, kh«ng më réng c¶ lÒu khi ch¨m sãc dïng kh¨n ®¾p lªn ®Çu khi ng−êi bÖnh l¹nh, trong lÒu ®Æt chu«ng cho ng−êi bÖnh sö dông. − NhiÖt ®é trong lÒu tõ 65-680 F, ®é Èm lÒu 50%. − KiÓm tra n¬i cè ®Þnh èng, sù nguyªn vÑn cña lÒu, mÆt n¹ cã bÞ hë hay kh«ng ®Ó kÞp thêi ph¸t hiÖn sù thÊt tho¸t oxy khi cho ng−êi bÖnh thë oxy. − Theo dâi s¸t dÊu hiÖu sinh tån, t×nh tr¹ng tri gi¸c. − Theo dâi c¸c chØ sè khÝ m¸u: SaO2, PaO2… − KiÓm tra th−êng xuyªn c¸c biÖn ph¸p ®Ò phßng ch¸y næ.10.4. L−îng gi¸ − Da niªm hång, kh«ng cßn dÊu hiÖu tÝm t¸i khã thë, c¸c chØ sè khÝ m¸u trë vÒ b×nh th−êng. − Ng−êi bÖnh kh«ng bÞ c¸c tai biÕn do thë oxy. − Ng−êi bÖnh ®−îc an toµn trong m«i tr−êng ®ang thë oxy. − Ng−êi bÖnh an t©m hîp t¸c.C¢U HáI TR¾C NGHIÖM1. Trong thµnh phÇn kh«ng khÝ b×nh th−êng, oxy chiÕm: A. 15% B. 16% C. 17% D. 18% E. 21%2. Oxy ®−îc chØ ®Þnh dïng cho c¸c bÖnh lý nµo sau ®©y: A. Viªm phÕ qu¶n phæi B. Phï phæi cÊp C. Viªm phæi242
  • D. Trµn dÞch mµng phæi E. TÊt c¶ c¸c tr−êng hîp trªn3. Oxy ®−îc dïng trong c¸c tr−êng hîp sau: A. Ngé ®éc CO B. Thay ®æi ¸p suÊt kh«ng khÝ C. Sinh khã trong s¶n khoa D. HËu phÉu më khÝ qu¶n E. TÊt c¶ c¸c tr−êng hîp trªn4. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp oxy cho NG¦êI BÖNH, bao gåm: A. Dïng èng th«ng mòi hÇu B. Dïng cannula C. Dïng mÆt n¹ D. Dïng lÒu Oxy E. TÊt c¶ c¸c ph−¬ng ph¸p trªn5. èng th«ng mòi hÇu dïng cho trÎ em cã kÝch cì: A. 3-5 Fr B. 5-6 Fr C. 6-7 Fr D. 7-8 Fr E. 8-10Fr6. èng th«ng mòi hÇu dïng cho n÷ cã kÝch cì: A. 7-8 Fr B. 8-9 Fr C. 10-12 Fr D. 12-13 Fr E. 13-14 Fr7. èng th«ng mòi hÇu dïng cho nam cã kÝch cì: A. 10-12 Fr B. 12-14 Fr C. 14-16 Fr D. 16-18 Fr E. 18-20 Fr 243
  • 8. BiÖn ph¸p phßng ngõa tai biÕn ch¸y næ khi tiÕp oxy: A. Cã thÓ hót thuèc l¸ gÇn chç tiÕp oxy B. Cã thÓ ®Æt c¸c chÊt ch¸y næ gÇn chç tiÕp oxy C. Treo b¶ng cÊm löa gÇn chç tiÕp oxy D. Treo b¶ng cÊm hót thuèc gÇn chç tiÕp oxy E. C vµ D ®óng9. §Ó ®¶m b¶o oxy ®−îc Èm, khi tiÕp oxy cho ng−êi bÖnh ta cÇn: A. Cho ng−êi bÖnh thë oxy nguyªn chÊt B. T¨ng nång ®é oxy lªn cao khi tiÕp oxy cho ng−êi bÖnh C. Cho ®Çy n−íc vµo lä lµm Èm oxy D. §¶m b¶o mùc n−íc trong lä lµm Èm ë møc ®Õn 2/3 lä E. TÊt c¶ ®Òu ®óng10. N−íc cho vµo lä lµm Èm oxy cÇn: A. N−íc s¹ch B. N−íc m−a C. N−íc chÝn D. N−íc muèi E. N−íc cÊt v« khuÈn§¸p ¸n1. E 2. E 3. E 4. E 5. E 6. C 7. B 8. E 9. D 10. E244
  • Bµi 61 kü thuËt cho THë D¦ìNG KHÝ Môc tiªu 1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña thë d−ìng khÝ. 2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt thë oxy ®óng c¸ch vµ an toµn. 3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt thë oxy ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých Cung cÊp mét l−îng d−ìng khÝ ®Çy ®ñ cã nång ®é cao ®Ó ®iÒu trÞ t×nhtr¹ng thiÕu d−ìng khÝ.2. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng h« hÊp: khã thë, ®êm? − BÖnh lý ®i kÌm: suyÔn, t©m phÕ m·n, mÊt m¸u cÊp. − T×nh tr¹ng mòi miÖng: lë loÐt, viªm...3. Thë b»ng èng3.1. ChØ ®Þnh − BÖnh vÒ h« hÊp: phï phæi cÊp, suyÔn, phæi nhóm. − BÖnh vÒ tuÇn hoµn: suy tim, nhåi m¸u c¬ tim. − Ngé ®éc: thuèc, th¸n khÝ (CO2). − Sèc. − §iÖn giËt.3.2. Ghi hå s¬ − Ngµy, giê thùc hiÖn. − Sè l−îng, d−ìng khÝ trong mét phót, − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng phô tr¸ch. 245
  • 3.3. Dän dÑp vµ b¶o qu¶n dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng quy tr×nh khö khuÈn tiÖt khuÈn dông cô. − Tr¶ c¸c dông cô kh¸c vÒ chç cò: b×nh oxy.3.4. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Theo dâi ng−êi bÖnh nÕu thÊy khã thë ph¶i kiÓm so¸t l¹i m¸y, l−u l−îng d−ìng khÝ vµ c¸c lç cña èng th«ng. − Ýt nhÊt mçi 12 giê thay èng míi hoÆc thay sím h¬n nÕu ng−êi bÖnh cã nhiÒu n−íc mòi. − Mçi lÇn thay èng th«ng nªn cho èng míi vµo lç mòi kia. − Th−êng xuyªn kiÓm tra khÝ qu¶n cña ng−êi bÖnh ®Ó gi÷ cho khÝ qu¶n kh«ng bÞ t¾c nghÏn. − Ph¶i treo b¶ng “cÊm hót thuèc” ë trong bÖnh viÖn, chç n»m cña ng−êi bÖnh ®ang ®−îc tiÕp oxy. − Mçi 4 giê, ch¨m sãc mòi vµ miÖng cho ng−êi bÖnh. − ThØnh tho¶ng kiÓm so¸t chai n−íc nÕu Ýt ®i cho thªm n−íc vµo. − N−íc cÊt ph¶i lu«n lu«n ë møc 1/2 chai.4. Thë b»ng mÆt l¹ L−îng d−ìng khÝ tiÕp nhËn nhiÒu h¬n.4.1. ChØ ®Þnh C¸c tr−êng hîp khã thë khÈn cÊp.4.2. Chèng chØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh khã thë, tÝm t¸i kinh niªn (tim bÈm sinh). − BÖnh suyÔn. − BÖnh lao x¬ lan réng. − BÖnh khÝ phÕ tr−íng kinh niªn.4.3. Dông cô − Mét mÆt n¹. − Mét èng cao su nèi víi nguån d−ìng khÝ. − Mét bãng cao su chøa d−ìng khÝ tõ 1, 5 lÝt ®Õn 2 lÝt. − Mét nguån dÉn d−ìng khÝ. − HÖ thèng d−ìng khÝ, hoÆc b×nh oxy hoÆc ballon oxy. − Mét chai n−íc (chøa n−íc cÊt). − Kim t©y (nÕu cã).246
  • 4.4. Ghi hå s¬ − Ngµy giê thùc hiÖn. − Sè l−îng d−ìng khÝ trong mét phót. − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh. − Tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.4.5. Dän dÑp vµ b¶o qu¶n dông cô − Röa mÆt n¹ b»ng n−íc vµ xµ b«ng. − Ng©m mÆt n¹ vµo dung dÞch Zepheran trong 20 phót. − LÊy ra röa l¹i b»ng n−íc cho s¹ch, råi ph¬i kh«. Ph¬i mÆt n¹ trong m¸t. − CÊt mÆt n¹ vµo tói giÊy vµ niªm tói l¹i cho ®Õn khi dïng lÇn sau h·y më ra.4.6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Gi÷ bãng cao su lu«n lu«n kh«ng bÞ xÑp. − Bãng xÑp chøng tá l−îng oxy kh«ng ®ñ. − NÕu ng−êi bÖnh tr¨n trë khã thë da xanh s¹m, ph¶i kiÓm so¸t l¹i hÖ thèng d−ìng khÝ, l−u l−îng oxy vµ mÆt n¹ cã bÞ hë kh«ng. − Quan s¸t da mÆt ng−êi bÖnh n¬i ®Æt mÆt n¹ cã bÞ kÝch thÝch kh«ng. − ThØnh tho¶ng kiÓm so¸t chai n−íc nÕu Ýt ®i cho thªm n−íc. Mùc n−íc lu«n ë chai. − Kho¶ng 1 giê 30 phót ®Õn 2giê lÊy mÆt n¹ ra röa, ®ång thêi lau kh« mÆt ng−êi bÖnh vµ massage kÝch thÝch tuÇn hoµn t¹i chç. H×nh 61.1. C¸c dông cô thë oxy H×nh 61.2. Khay dông cô thë oxy 247
  • B¶ng 61.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy b»ng Catheter Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n c¸c dông cô trªn kh¨n: - èng thë oxy trong tói v« khuÈn 3 - Ly ®ùng n−íc v« khuÈn - Que gßn, que ®Ì l−ìi - G¹c So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ 4 - B¨ng keo - HÖ thèng vµ b×nh oxy Tæng céng Tæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 61.2. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng so¹n dông cô cho ng−êi bÖnh thë b»ng oxy qua Cannula STT Néi dung Thang ®iÓm 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n dông cô trªn kh¨n - èng Cannula 3 - G¹c - Que gßn - Ly chøa dung dÞch NaCl 0,9% So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n 4 - Tói ®ùng r¸c th¶i y tÕ - Kim t©y - HÖ thèng thë oxy - Mang dông cô ®Õn gi−êng ng−êi bÖnhTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc248
  • B¶ng 61.3. B¶ng kiÕm h−íng dÉn häc kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy b»ng CatheterSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an 1 ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu hiÓu. bÖnh (nÕu ®−îc). t©m vµ hîp t¸c. Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ T− thÕ ng−êi bÖnh tuú thuéc 2 gióp cho viÖc th«ng khÝ thÝch hîp. vµo t×nh tr¹ng bÖnh. ®−îc dÔ dµng. ¸p dông ph−¬ng ph¸p hót Th«ng ®−êng thë (hót ®êm Lµm th«ng ®−êng khÝ 3 ®êm an toµn nÕu ng−êi bÖnh nhít). ®¹o. kh«ng tù kh¹c nhæ ®−îc. §¶m b¶o hÖ thèng oxy Më van, kiÓm tra l−îng oxy 4 KiÓm tra hÖ thèng oxy. ®Çy ®ñ, s¼n sµng sö trong b×nh, hÖ thèng dÉn khÝ dông. cã bÞ hë kh«ng. Gi¶m nguy c¬ nhiÔm VÖ sinh nhÑ nhµng tr¸nh g©y 5 VÖ sinh hai lç mòi. khuÈn ®−êng h« hÊp kÝch kÝch lµm ng−êi bÖnh t¨ng trªn. tiÕt chÊt nhÇy. Tãc gän gµng. §¶m b¶o an toµn khi 6 Röa tay. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña thùc hiÖn kü thuËt. ®«i tay. Trong khi ®o kh«ng ®−îc X¸c ®Þnh chÝnh x¸c §o èng tõ c¸nh mòi ®Õn ch¹m èng lªn ng−êi bÖnh 7 kho¶ng c¸ch tõ mòi tr¸i tai. nh©n, lµm dÊu b»ng b¨ng ®Õn hÇu. keo vÞ trÝ ®· ®o. G¾n Catheter vµo hÖ thèng Gi÷ cho èng catheter ®−îc 8 oxy. an toµn. NÕu dïng chÊt tr¬n tan trong Tr¸nh trÇy s−ít niªm n−íc th× ph¶i b«i tr¬n tõ ®Çu 9 Lµm tr¬n èng. m¹c mòi. èng xuèng th©n kho¶ng 10-15 cm, tr¸nh bÝt c¸c lç dÉn khÝ. KiÓm tra sù th«ng khÝ10 Më oxy. Më oxy víi ¸p lùc nhÑ. trong hÖ thèng dÉn oxy. Tr¸nh kÝch thÝch ng−êi bÖnh,11 §Æt èng vµo mòi, ®Õn hÇu. §Æt èng vµo hÇu. kiÓm tra l¹i b»ng que ®Ì l−ìi. Cè ®Þnh sao cho èng kh«ng Gi÷ cho èng kh«ng bÞ12 Cè ®Þnh èng an toµn. chÌn Ðp lªn c¸nh mòi cña sót ra. ng−êi bÖnh. §iÒu chØnh sè l−îng oxy Thùc hiÖn liÒu oxy §iÒu chØnh liÒu oxy theo y13 theo y lÖnh. theo ®óng y lÖnh. lÖnh b¸c sÜ. Quan s¸t s¾c mÆt, da, niªm, Theo dâi ®¸p øng víi14 Quan s¸t ng−êi bÖnh. t×nh tr¹ng h« hÊp cã c¶i thiÖn ®iÒu trÞ. kh«ng. Dän dÑp dông cô. Theo dâi vµ qu¶n lý. Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc ®·15 Ghi hå s¬. ng−êi bÖnh. lµm. 249
  • B¶ng 61.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy b»ng Catheter Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh (nÕu ®−îc) 2 §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ thÝch hîp 3 Th«ng ®−êng thë (hót ®êm nhít) 4 KiÓm tra hÖ thèng oxy 5 VÖ sinh hai lç mòi 6 Röa tay 7 §o èng tõ c¸nh mòi ®Õn tr¸i tai, lµm dÊu b»ng b¨ng keo vÞ trÝ ®· ®o 8 G¾n Catheter vµo hÖ thèng oxy 9 Më oxy víi ¸p lùc nhÑ, kiÓm tra sù th«ng khÝ trong catheter 10 Lµm tr¬n èng 11 §Æt èng vµo mòi, ®Õn hÇu. 12 KiÓm tra l¹i b»ng que ®Ì l−ìi 13 Cè ®Þnh èng an toµn 14 §iÒu chØnh sè l−îng oxy theo y lÖnh 15 Quan s¸t ng−êi bÖnh 16 Dän dÑp dông cô, ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 61.5. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng soan dông cô cho ng−êi bÖnh thë oxy qua mÆt n¹ Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 Röa tay 2 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n dông cô trªn kh¨n: 3 - Mask - G¹c 4 HÖ thèng thë oxyTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc250
  • B¶ng 61.6. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy qua CannulaSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu 1 bÖnh (nÕu ®−îc). vµ hîp t¸c. hiÓu. §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, gióp T− thÕ ng−êi bÖnh tuú 2 thÝch hîp tuú theo t×nh tr¹ng cho viÖc th«ng khÝ ®−îc dÔ thuéc vµo t×nh tr¹ng bÖnh. dµng. bÖnh. ¸p dông ph−¬ng ph¸p Th«ng ®−êng thë (hót ®êm hót ®êm an toµn nÕu 3 Lµm th«ng ®−êng khÝ ®¹o. nhít). ng−êi bÖnh kh«ng tù kh¹c nhæ ®−îc. Më van, kiÓm tra l−îng §¶m b¶o hÖ thèng oxy 4 KiÓm tra hÖ thèng oxy. oxy trong b×nh, hÖ thèng ®Çy ®ñ, s¼n sµng sö dông. dÉn khÝ cã bÞ hë kh«ng. VÖ sinh nhÑ nhµng tr¸nh Gi¶m nguy c¬ nhiÔm 5 VÖ sinh hai lç mòi. g©y kÝch kÝch lµm ng−êi khuÈn ®−êng h« hÊp trªn. bÖnh t¨ng tiÕt chÊt nhÇy. Tãc gän gµng. §¶m b¶o an toµn khi thùc 6 Röa tay. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt hiÖn kü thuËt. cña ®«i tay. G¾n Cannula vµo hÖ thèng Gi÷ cho ®Çu cannula 7 oxy. ®−îc an toµn. KiÓm tra sù th«ng khÝ KiÓm tra oxy tho¸t ra tõ 8 Më oxy víi ¸p lùc nhÑ. trong hÖ thèng dÉn oxy. Cannula. L−u ý 2 ®o¹n èng dÉn khÝ G¾n Cannula vµo mòi ng−êi Cung cÊp oxy cho ng−êi 9 ng¾n ph¶i n»m theo bÖnh. bÖnh. chiÒu quÆp xuèng. Cè ®Þnh sao cho èng Gi÷ cho èng kh«ng bÞ sót10 Cè ®Þnh èng an toµn. kh«ng chÌn Ðp lªn vïng ra. m¸ cña ng−êi bÖnh. Lãt g¹c 2 bªn m¸ ng−êi11 Lãt g¹c hai m¸ ng−êi bÖnh. Ngõa sù lì loÐt do ®Ì cÊn. bÖnh võa ®ñ tr¸nh ®Ì cÊn §iÒu chØnh sè l−îng oxy theo Thùc hiÖn liÒu oxy theo §iÒu chØnh liÒu oxy theo12 y lÖnh. ®óng y lÖnh y lÖnh b¸c sÜ. Quan s¸t s¾c mÆt, da, Quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi Theo dâi ®¸p øng víi ®iÒu13 niªm, t×nh tr¹ng h« hÊp bÖnh. trÞ. cã c¶i thiÖn kh«ng. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc14 Dän dÑp dông cô, ghi hå s¬. bÖnh. ®· lµm. 251
  • B¶ng 61.7. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy qua CannulaSTT Néi dung Thang ®iÓm 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh (nÕu ®−îc) 2 §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ thÝch hîp tuú theo t×nh tr¹ng bÖnh 3 Th«ng ®−êng thë (hót ®êm nhít) 4 VÖ sinh hai lç mòi 5 Röa tay 6 G¾n èng vµo hÖ thèng oxy 7 Më oxy víi ¸p lùc nhÑ 8 KiÓm tra oxy tho¸t ra tõ Cannula 9 G¾n Cannula vµo mòi ng−êi bÖnh 10 Cè ®Þnh èng an toµn 11 Lãt g¹c hai m¸ ng−êi bÖnh 12 §iÒu chØnh sè l−îng oxy theo y lÖnh 13 Cè ®Þnh èng b»ng kim b¨ng 14 Quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh 15 B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· thùc hiÖn xong (nÕu ®−îc) 16 Dän dÑp dông cô, ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc252
  • B¶ng 61.8. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng cho ng−êi bªnh thë oxy qua mÆt l¹STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m vµ ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu 1 bÖnh (nÕu ®−îc). hîp t¸c. hiÓu. §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, gióp T− thÕ ng−êi bÖnh tuú 2 thÝch hîp tuú theo t×nh cho viÖc th«ng khÝ ®−îc dÔ thuéc vµo t×nh tr¹ng bÖnh. tr¹ng bÖnh. dµng. Th«ng ®−êng thë (hót ®êm ¸p dông ph−¬ng ph¸p hót nhít). ®êm an toµn nÕu ng−êi 3 Lµm th«ng ®−êng khÝ ®¹o. bÖnh kh«ng tù kh¹c nhæ ®−îc. KiÓm tra hÖ thèng oxy. Më van, kiÓm tra l−îng §¶m b¶o hÖ thèng oxy ®Çy 4 oxy trong b×nh, hÖ thèng ®ñ, s¼n sµng sö dông. dÉn khÝ cã bÞ hë kh«ng. Tãc gän gµng. §¶m b¶o an toµn khi thùc 5 Röa tay. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt hiÖn kü thuËt. cña ®«i tay. G¾n hÖ thèng oxy vµo Gi÷ cho mask ®−îc an 6 mask. toµn. Më oxy víi ¸p lùc nhÑ. KiÓm tra sù th«ng khÝ trong KiÓm tra oxy tho¸t ra tõ 7 KiÓm tra oxy tho¸t ra qua hÖ thèng dÉn oxy. mask. mask. ¸p mask lªn mòi-miÖng Vßng sîi d©y ra sau vïng bÖnh nh©n. Cung cÊp oxy cho ng−êi chÈm, l−u ý mask ph¶i «m 8 bÖnh. võa s¸t mòi miÖng. Mask cã nhiÒu kÝch cì. Lãt g¹c hai m¸ ng−êi bÖnh. Lãt g¹c 2 bªn m¸ ng−êi 9 Ngõa sù lì loÐt do ®Ì cÊn. bÖnh võa ®ñ tr¸nh ®Ì cÊn. §iÒu chØnh sè l−îng oxy Thùc hiÖn liÒu oxy theo §iÒu chØnh liÒu oxy theo y10 theo y lÖnh. ®óng y lÖnh. lÖnh b¸c sÜ. Quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi Quan s¸t s¾c mÆt, da, bÖnh. Theo dâi ®¸p øng víi ®iÒu11 niªm, t×nh tr¹ng h« hÊp cã trÞ. c¶i thiÖn kh«ng. Dän dÑp dông cô. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc ®·12 Ghi hå s¬. bÖnh. lµm. 253
  • B¶ng 61.9. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng cho ng−êi bÖnh thë oxy qua mÆt l¹ Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh (nÕu ®−îc) 2 §Ó ng−êi bÖnh n»m t− thÕ thÝch hîp tuú theo t×nh tr¹ng bÖnh 3 Th«ng ®−êng thë (hót ®êm nhít) 4 KiÓm tra hÖ thèng oxy 5 Röa tay 6 G¾n hÖ thèng oxy vµo mask 7 Më oxy víi ¸p lùc nhÑ, KiÓm tra oxy tho¸t ra qua mask 8 ¸p mask lªn mòi-miÖng bÖnh nh©n, Vßng sîi d©y ra sau vïng chÈm 9 Lãt g¹c hai m¸ ng−êi bÖnh 10 §iÒu chØnh sè l−îng oxy theo y lÖnh 11 Quan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh 12 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· xong 13 Dän dÑp dông cô 14 Ghi hå s¬ Tæng céng Tæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc254
  • Bµi 62 Kü thuËt Sö DôNG LÒU d−ìng KHÝMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña c¸ch sö dông lÒu d−ìng khÝ.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt cho thë oxy qua lÒu ®óng c¸ch.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt sö dông lÒu thë oxy ®óng c¸ch.1. Môc ®Ých Cung cÊp d−ìng khÝ ®é Èm cao.2. ChØ ®Þnh Ng−êi bÖnh rèi lo¹n hÖ h« hÊp. Ng−êi bÖnh rèi lo¹n hÖ tuÇn hoµn vµ c¸c rèi lo¹n kh¸c.3. Dông cô − Nguån oxy. − Kho¸ O2, m¸y ®iÒu chØnh l−u l−îng O2. − Khung lÒu. − Bao lÒu b»ng cao su trong suèt. − N−íc cÊt. − Ba èng cao su cã khÈu kÝnh nhá: + Mét nèi vµo b×nh n−íc ®Ó dÉn O2 vµo lÒu. + Mét nèi víi phÇn d−íi cña ng¨n ®¸ (®Ó th¸o n−íc ra). + Mét nèi víi vßi dÉn n−íc tõ trong lÒu (th¸o phÇn n−íc ®äng trong lÒu). − Hai b¶ng “CÊm hót thuèc”: + Mét treo ë b×nh O2. + Mét treo ë cöa phßng. − Bån h¹t ®Ëu. − TÊm cao su va vai trai. 255
  • 4. Don dÑp dông cô − Khi dïng xong trót bá n−íc ®¸ vµ th¸o n−íc trong ng¨n ®¸. − Th¸o b×nh n−íc, röa s¹ch b×nh vµ èng cao su trong b×nh. Lau kh« g¾n l¹i chç cò. − Röa s¹ch ng¨n ®¸, khung, bao lÒu víi n−íc Êm vµ xµ b«ng, x¶ s¹ch lau kh«. − XÕp cao su bao lÒu ngay ng¾n, gän gµng cÊt vµo chç cò. − B¸o c¸o víi tr−ëng tr¹i nÕu cã bé phËn h− háng ®Ó kÞp thêi söa ch÷a.5. Ghi hå s¬ − Thêi gian cho trÎ n»m ë lÒu O2. − T×nh tr¹ng ng−êi bÖnh trong khi sö dông lÒu O2. − L−u l−îng O2/phót.6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − S¨n sãc trÎ qua hai cöa sæ cã khuy kÐo ë bªn h«ng lÒu, khi xong ®ãng khuy kÐo l¹i ngay. − Th−êng xuyªn quan s¸t trÎ trong lÒu. − Theo dâi: − L−u l−îng O2/phót vµ ®é Èm trong lÒu. − §Ó gi÷ v÷ng møc quy ®Þnh. − Lu«n lu«n gi÷ trÎ yªn tÜnh, kh« r¸o vµ tiÖn nghi.C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. Nªu ba yªu cÇu cÇn nhËn ®Þnh khi cho ng−êi bÖnh thë oxy.2. LiÖt kª ba tr−êng hîp kh«ng nªn cho ng−êi bÖnh thë oxy b»ng mÆt n¹.3. Nªu ba ®iÓm ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i quan s¸t ng−êi bÖnh khi cho thë oxy b»ng mÆt n¹.C©u hái ®óng sai4. Thay èng thë oxy mòi hÇu mçi ngµy.5. N−íc lµm Èm lµ n−íc s¹ch.256
  • 6. Mùc n−íc lµm Èm nªn gi÷ ë møc nöa chai.7. Hót ®êm cho tÊt c¶ c¸c tr−êng hîp ng−êi bÖnh cã nhiÒu ®êm nhít.8. Nång ®é oxy ®−îc cung cÊp nh− nhau ë èng th«ng mòi hÇu vµ cannula.9. Thoa phÊn talc n¬i da tiÕp xóc víi mÆt n¹ thë oxy.10. Bãng cao su bÞ xÑp chøng tá ng−êi bÖnh ®ang hÝt vµo.11. Nªn cho ng−êi bÖnh thë d−ìng khÝ b»ng èng th«ng mòi hÇu v× hiÖu qu¶ cao.12. Cho thë oxy b»ng cannula hiÖu qu¶ kÐm h¬n èng th«ng mòi hÇu.13. Ch¨m sãc da n¬i tiÕp xóc víi mÆt n¹ oxy b»ng cån.§¸p ¸n1. T×nh tr¹ng h« hÊp, bÖnh lý kÌm theo, da niªm mòi miÖng.2. Tim bÈm sinh, bÖnh suyÔn, bÖnh khÝ phÕ tr−íng kinh niªn.3. Bãng cao su (kh«ng bÞ xÑp), da mÆt n¬i tiÕp xóc mÆt n¹, mùc n−íc trong chai lµm Èm oxy. 4. S 5. S 6. § 7. S 8. § 9. § 10. S 11. S 12. S 13. S 257
  • Bµi 63 HóT §êM NHíTMôc tiªu1. KÓ ®−îc môc ®Ých vµ c¸c vÞ trÝ hót ®êm nhít.2. Tr×nh bµy c¸c yªu cÇu nhËn ®Þnh ng−êi bÖnh khi hót ®êm.3. Tr×nh bµy ®−îc c¸c ®iÓm cÇn l−u ý khi hót ®êm.4. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt hót ®êm ®óng c¸ch vµ an toµn.5. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt hót ®êm nhít ®óng c¸ch.1. §Þnh nghÜa − Hót ®êm nhít lµ lµm s¹ch vµ th«ng ®−êng h« hÊp. − Hót ®êm nhít bao gåm hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn vµ ®−êng h« hÊp d−íi. + §−êng h« hÊp trªn: mòi, hÇu häng. + §−êng h« hÊp d−íi: tõ hÇu thanh qu¶n ®Õn khÝ qu¶n, phÕ qu¶n. − Cã thÓ g©y tai biÕn cho ng−êi bÖnh: nhiÔm khuÈn ®−êng h« hÊp, thiÕu oxy, tæn th−¬ng niªm m¹c ®−êng h« hÊp.2. Môc ®Ých − Lµm s¹ch dÞch xuÊt tiÕt ®Ó th«ng ®−êng h« hÊp. − T¹o thuËn lîi cho sù l−u th«ng trao ®æi khÝ. − LÊy dÞch xuÊt tiÕt ®Ó chÈn ®o¸n. − Phßng nhiÔm khuÈn do dÞch tÝch tô. − Hót s©u kÝch thÝch ph¶n x¹ ho. − Tr¸nh c¸c biÕn chøng ë hÖ h« hÊp.3. ChØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh nhiÒu ®êm nhít, kh«ng tù kh¹c ®−îc. − TrÎ h«n mª, ®éng kinh, co giËt. − Ng−êi bÖnh cã èng néi khÝ qu¶n hoÆc më khÝ qu¶n.258
  • 4. NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh − NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng h« hÊp: khã thë? ®êm? − Trî gióp h« hÊp? B»ng dông cô g×: m¸y thë, ®Æt néi khÝ qu¶n, më khÝ qu¶n. − TÝnh chÊt ®êm: nhiÒu Ýt, nhÇy ®Æc hay lo·ng. − BÖnh lý ®i kÌm: h«n mª do xuÊt huyÕt n·o.5. C¸c ph−¬ng ph¸p hót ®êm5.1. Hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn − Hót qua mòi hoÆc miÖng. − ChØ ®Þnh ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh cã ®êm nhít nhiÒu mµ kh«ng kh¹c ra ®−îc hoÆc kh«ng nuèt vµo ®−îc, biÓu hiÖn qua tiÕng thë khß khÌ.5.2. Hót th«ng ®−êng h« hÊp d−íi − Hót ®êm nhít ë phÕ qu¶n: èng vµo s©u kho¶ng 20 cm ®èi víi ng−êi lín hoÆc ®o tõ ®Ønh mòi ®Õn tr¸i tai råi ®o tiÕp tíi sôn gi¸p tr¹ng. − §èi víi tr−êng hîp hót qua ®−êng miÖng th× ®o tõ cung r¨ng tíi gi÷a ®−êng øc. − Hót phÕ qu¶n: èng th«ng cã thÓ ch¹m vµo chç ph©n nh¸nh phÕ qu¶n th× nªn kÐo lui èng th«ng ra kho¶ng 1 cm hoÆc ®Èy èng vµo s©u h¬n. − Hót th«ng ®−êng h« hÊp d−íi ¸p dông th−êng trªn ng−êi bÖnh ®ang ®−îc ®Æt néi khÝ qu¶n hay më khÝ qu¶n. − CÇn l−u ý v× niªm m¹c khÝ phÕ qu¶n lµ niªm v« khuÈn nªn cã nguy c¬ dÔ bÞ nhiÔm khuÈn khi hót ®êm.6. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý khi hót ®êm nhít Khi hót cÇn l−u ý sù t¨ng tiÕt ®êm nhít do èng hót kÝch thÝch vµ lµmng−êi bÖnh thiÕu oxy khi hót nhiÒu lÇn vµ thêi gian hót qu¸ l©u. − §−a èng s©u ®Õn khi ng−êi bÖnh cã ph¶n x¹ ho lµ ®−îc, kh«ng nªn ®−a èng s©u qu¸ v× cã thÓ g©y kÝch thÝch d©y thÇn kinh X. − Hót th«ng ®−êng h« hÊp d−íi dÔ lµm nhÞp tim chËm vµ ®«i khi ngõng nªn cÇn ph¶i theo dâi s¸t ng−êi bÖnh trong suèt thêi gian hót, nhÊt lµ lÇn hót ®Çu tiªn. − §−a èng hót vµo ®óng vÞ trÝ, giai ®o¹n hÝt vµo (n¾p thanh qu¶n më). − Trong lóc èng hót ®ang di chuyÓn vµo, kh«ng nªn thùc hiÖn hót. − Ng−êi bÖnh n»m ®Çu ngöa tèi ®a víi t− thÕ nµy viÖc hót ®êm sÏ dÔ dµng. 259
  • − Thêi gian mçi lÇn hót kh«ng qu¸ 15 gi©y (thêi gian mçi ®éng t¸c hót b»ng víi thêi gian nhÞp thë cña ng−êi ®iÒu d−ìng). − Tæng thêi gian hót kh«ng qu¸ 5 phót. − Hót th«ng ®−êng h« hÊp d−íi dÔ kÝch thÝch thÇn kinh X cÇn ph¶i theo dâi s¸t ng−êi bÖnh. − Kü thuËt hót ph¶i nhÑ nhµng. − §−a èng vµo ®óng vÞ trÝ råi míi hót. − Nªn t¨ng nång ®é oxy 100% 3 phót tr−íc vµ sau khi hót, båi hoµn l¹i l−îng d−ìng khÝ ®· mÊt trong qu¸ tr×nh hót hoÆc cho ng−êi bÖnh hÝt thë s©u. − NÕu ®êm qu¸ ®Æc cã thÓ b¬m 4-5 ml NaCl 0,9% tr−íc khi hót. − Dïng èng th«ng hót riªng biÖt: mét cho ®−êng mòi, miÖng, mét cho lç khai khÝ qu¶n. − Trong khi hót nÕu ng−êi bÖnh cã ph¶n x¹ buån n«n th× nªn kiÓm tra vÞ trÝ èng hót cã l¹c vµo thùc qu¶n hay kh«ng. − KÝch cì èng hót thÝch hîp: + Ng−êi lín: 12-18 Fr + TrÎ em: 8-10 Fr + S¬ sinh: 5-8 Fr − ¸p lùc hót ®êm nhít: − Cã 3 møc cña ¸p lùc hót: + ¸p lùc cao: 120-150 mmHg H×nh 63.1. èng hót ®êm kÝn + ¸p lùc trung b×nh: 80-120 mmHg + ¸p lùc thÊp: d−íi 80 mmHg − Th«ng th−êng khi hót ®êm ta dïng ¸p lùc: − HÖ th«ng trung t©m: + Ng−êi lín: 100-120 mmHg + TrÎ em trÎ s¬ sinh: 50-75 mmHg − HÖ thèng x¸ch tay: + 9-15 mmHg (15-20 cmH20)260
  • H×nh 63. 2. C¸c lo¹i èng hót ®êmH×nh 63.3. C¸c b−íc trong quy tr×nh hót ®êm 261
  • H×nh 63.4. Khay ®ùng dông cô hót ®êmB¶ng 63.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng so¹n dông cô hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 Mang khÈu trang, röa tay 2 Khay tr¶i kh¨n v« khuÈn So¹n c¸c dông cô trong kh¨n: - ChÐn chung chøa NaCl 0,9% 3 - G¹c - èng hót ®êm Dông cô ngoµi khay: - G¨ng tay v« khuÈn 4 - M¸y hót ®êm - Tói ®ùng r¸c y tÕ - Kh¨n b«ngTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc262
  • B¶ng 63.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng hót th«ng ®−êng h« hÊp trªnSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh an t©m ©n cÇn, c¶m th«ng, 1 bÖnh (nÕu ®−îc). vµ hîp t¸c. thÊu hiÓu. Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, T− thÕ ng−êi bÖnh tuú ChuÈn bÞ t− thÕ ng−êi bÖnh 2 gióp cho viÖc th«ng khÝ thuéc vµo t×nh tr¹ng thÝch hîp. ®−îc dÔ dµng. bÖnh. Tr¸nh chÊt tiÕt dÝnh lªn Tr¶i kh¨n choµng qua 3 Tr¶i kh¨n b«ng. ¸o ng−êi bÖnh. cæ. NÕu ®ang thë oxy hoÆc T¨ng oxy lªn 100% cho thë Bï l−îng oxy mÊt do hót 4 cho ng−êi bÖnh hÝt thë trong 1-2 phót. ®êm. s©u. ¸p dông kü thuËt v« 5 Më khay v« khuÈn. Béc lé dông cô. khuÈn khi më m©m. Tay ch−a mang g¨ng §¶m b¶o sù v« khuÈn 6 Mang g¨ng tay v« khuÈn. kh«ng ch¹m vµo mÆt cho kü thuËt. ngoµi cña g¨ng. Tay thuËn lµm tay v« G¾n èng hót vµo d©y nèi an Duy tr× t×nh tr¹ng v« 7 khuÈn, tay kh«ng thuËn toµn. khuÈn cho èng hót ®êm. lµm tay s¹ch. ¸p dông kü thuËt v« KiÓm tra hÖ thèng m¸y 8 Hót n−íc thö m¸y. khuÈn khi kiÓm tra hÖ hót tr−íc khi sö dông. thèng m¸y hót. Hót th«ng vÞ trÝ bÞ nghÑt §Æt èng ®óng vÞ trÝ míi 9 §−a èng hót vµo mòi ®Õn hÇu. ®êm cã ¶nh h−ëng ®Õn ®−îc hót. h« hÊp. Tr¸nh lµm tæn th−¬ng Khi hót, võa xoay èng,10 Më m¸y hót. niªm m¹c häng vµ khÝ võa rót tõ tõ èng ra. qu¶n khi hót. Hót n−íc tr¸ng èng. TiÕp tôc Tr¸nh ngÑt ®êm trong Mçi lÇn hót lµ nªn hót11 hót ®Õn s¹ch. lßng èng. l¹i n−íc NaCl 0,9%. Th¸o èng hót vµ g¨ng tay cho Tr¸nh ch¹m vµo vïng12 Xö lý chÊt th¶i ®óng c¸ch. vµo tói giÊy. nhiÔm khi th¸o g¨ng. Quan s¸t s¾c mÆt, da, Theo dâi ®¸nh gi¸ sù13 Quan s¸t ng−êi bÖnh. niªm, t×nh tr¹ng h« hÊp th«ng khÝ cña ng−êi bÖnh. cã c¶i thiÖn kh«ng. Cho bÖnh nhËn n»m tiÖn nghi, Gióp ng−êi bÖnh ®−îc14 Giao tiÕp. b¸o viÖc ®· xong. tiÖn nghi. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc15 Dän dông cô, ghi vµo hå s¬. bÖnh. ®· lµm. 263
  • B¶ng 63.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng: hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh (nÕu ®−îc) 2 ChuÈn bÞ t− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp 3 Tr¶i kh¨n choµng qua cæ 4 Më khay v« khuÈn 5 Mang g¨ng tay v« khuÈn 6 G¾n èng hót vµo d©y nèi an toµn 7 Hót n−íc thö m¸y 8 §−a èng hót vµo mòi ®Õn hÇu 9 Më m¸y, võa xoay èng, võa rót tõ tõ èng ra 10 Hót n−íc tr¸ng èng. TiÕp tôc hót ®Õn s¹ch 11 Hót ë miÖng: ®−a èng hót vµo miÖng vµ tiÕp c¸c b−íc 15,16,17 12 Th¸o èng hót vµ g¨ng tay cho vµo tói giÊy 13 Theo dâi t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh trong suèt thêi gian hót 14 Cho bÖnh nhËn n»m tiÖn nghi, b¸o viÖc ®· xong 15 Dän dông cô, ghi vµo hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 63.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng so¹n dông cô hót th«ng ®−êng h« hÊp qua n«i khÝ qu¶n hoÆc më khÝ qu¶n Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 NhËn ®Þnh t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh 2 Mang khÈu trang, röa tay 3 Khay tr¶i kh¨n v« khuÈn So¹n c¸c dông cô v« khuÈn trong kh¨n: - 2 chÐn chung ®ùng NaCl 0,9% hoÆc n−íc cÊt 4 - G¹c - 2 èng hót ®êm Dông cô ngoµi khay: - G¨ng tay v« khuÈn 5 - Kh¨n l«ng - M¸y hót ®êm - Tói ®ùng r¸c y tÕTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc264
  • B¶ng 63.5. B¶ng kiÕm h−íng dÉn häc kü n¨ng hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn qua néi khÝ qu¶n hoÆc më khÝ qu¶nSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t Mang dông cô ®Õn bªn gi−êng, Gióp ng−êi bÖnh an ©n cÇn, c¶m th«ng, thÊu 1 b¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. t©m vµ hîp t¸c. hiÓu. Cho ng−êi bÖnh n»m ngöa, kª Ng−êi bÖnh tiÖn nghi, T− thÕ ng−êi bÖnh tuú 2 gèi d−íi vai. Béc lé n¬i më khÝ gióp cho viÖc th«ng thuéc vµo t×nh tr¹ng qu¶n. khÝ ®−îc dÔ dµng. bÖnh. Tr¸nh chÊt tiÕt dÝnh 3 Tr¶i kh¨n b«ng. Tr¶i kh¨n choµng qua cæ. lªn ¸o ng−êi bÖnh. T¨ng oxy lªn 100% cho thë trong 1-2 phót (nÕu cã thë oxy). Bï l−îng oxy mÊt do NÕu ®ang thë oxy hoÆc cho 4 hót ®êm. ng−êi bÖnh hÝt thë s©u. Më khay dông cô v« khuÈn. ¸p dông kü thuËt v« 5 Béc lé dông cô. khuÈn khi më m©m. Mang g¨ng tay v« khuÈn. Tay ch−a mang g¨ng §¶m b¶o sù v« khuÈn 6 kh«ng ch¹m vµo mÆt cho kü thuËt. ngoµi cña g¨ng. G¾n èng hót vµo d©y nèi an Duy tr× t×nh tr¹ng v« Tay thuËn lµm tay v« 7 toµn. khuÈn cho èng hót khuÈn, tay kh«ng thuËn ®êm. lµm tay s¹ch. Hót n−íc thö m¸y. ¸p dông kü thuËt v« KiÓm tra hÖ thèng m¸y 8 khuÈn khi kiÓm tra hÖ hót tr−íc khi sö dông. thèng m¸y hót. §−a èng vµo ®óng vÞ trÝ (kho¶ng Hót th«ng vÞ trÝ bÞ 8-12 cm). §Æt èng ®óng vÞ trÝ míi 9 nghÑt ®êm cã ¶nh ®−îc hót. h−ëng ®Õn h« hÊp. Më m¸y hót. Tr¸nh lµm tæn th−¬ng Khi hót, võa xoay èng,10 niªm m¹c häng vµ khÝ võa rót tõ tõ èng ra. qu¶n khi hót. Hót n−íc tr¸ng èng, tiÕp tôc hót Tr¸nh ngÑt ®êm trong Mçi lÇn hót lµ nªn hót l¹i11 ®Õn s¹ch lßng èng n−íc NaCl 0,9% Bá èng hót ®êm vµo tói chøa Xö lý chÊt th¶i ®óng Tr¸nh lµm dÝnh chÊt tiÕt12 chÊt th¶i y tÕ. c¸ch. vµo ng−êi bÖnh. G¾n èng hót ®êm míi vµo d©y Hót mòi miÖng dïng Tr¸nh ch¹m vµo vïng v«13 nèi. èng hót riªng. khuÈn cña èng hót. ¸p dông gièng nh− kü Hót ®êm ë mòi miÖng (gièng Lµm th«ng ®−êng h«14 thuËt hót th«ng ®−êng h« nh− trªn). hÊp trªn. hÊp trªn. Theo dâi ®¸nh gi¸ sù Quan s¸t s¾c mÆt, da,15 Quan s¸t ng−êi bÖnh. th«ng khÝ cña ng−êi niªm, t×nh tr¹ng h« hÊp bÖnh. cã c¶i thiÖn kh«ng. Cho ng−êi bÖnh tiÖn nghi, b¸o Gióp ng−êi bÖnh ®−îc16 Giao tiÕp. vµ gi¶i thÝch viÖc ®· xong. tiÖn nghi. Dän dông cô, ghi vµo hå s¬. Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc17 ng−êi bÖnh. ®· lµm. 265
  • B¶ng 6.6. B¶ng kiÕm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng hót th«ng ®−êng h« hÊp qua néi khÝ qu¶n hoÆc më khÝ qu¶n Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 Mang dông cô ®Õn bªn gi−êng, b¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh 2 Cho ng−êi bÖnh n»m ngöa, kª gèi d−íi vai 3 Béc lé n¬i më khÝ qu¶n 4 Tr¶i kh¨n b«ng choµng qua cæ 5 T¨ng oxy lªn 100% cho thë trong 1-2 phót (nÕu cã thë oxy) 6 KiÓm tra m¸y hót ®êm 7 Më khay dông cô v« khuÈn 8 Mang g¨ng tay v« khuÈn 9 G¾n èng hót vµo d©y nèi an toµn 10 Dïng g¹c cÇm ®Çu d−íi èng hót ®êm chõa 1 ®o¹n ®Ó hót 11 Hót n−íc thö m¸y 12 §−a èng vµo ®óng vÞ trÝ (kho¶ng 8-12 cm) 13 Më m¸y, võa xoay èng, võa rót tõ tõ èng ra 14 Hót n−íc tr¸ng èng 15 TiÕp tôc hót ®Õn s¹ch 16 Bá èng hót ®êm vµo tói r¸c 17 G¾n èng hót ®êm míi vµo d©y nèi 18 Hót ®êm ë mòi miÖng (gièng nh− trªn) 19 Dän dông cô, ghi vµo hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc266
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. Nªu hai môc ®Ých cña hót ®êm.2. §iÒu d−ìng cÇn nhËn ®Þnh g× khi hót ®êm cho ng−êi bÖnh.3. Thêi gian mçi lÇn hót kh«ng qu¸.......gi©y.C©u hái ®óng sai4. Ng−êi bÖnh cã èng khai khÝ qu¶n kh«ng ®−îc hót ®êm.5. TrÎ em ®ang co giËt mµ cã ®êm nhít, cÇn chê qua c¬n co giËt míi thùc hiÖn hót ®êm.6. Tr−íc vµ sau khi hót ®êm nªn cung cÊp oxy 100% cho ng−êi bÖnh kho¶ng 1-2 phót.7. Dïng èng hót ®êm riªng cho mòi miÖng vµ lç më khÝ qu¶n.8. Tæng thêi gian cña mét ®ît hót kh«ng qu¸ 10 phót.Chän c©u ®óng nhÊt9. Môc ®Ých cña hót ®êm nhít A. Lµm s¹ch dÞch tiÕt, th«ng ®−êng h« hÊp B. T¹o thuËn lîi cho l−u th«ng, trao ®æi khÝ C. LÊy dÞch tiÕt ®Ó chÈn ®o¸n D. Phßng nhiÔm khuÈn do dÞch tÝch tô E. TÊt c¶ ®Òu ®óng10. Hót th«ng ®−êng h« hÊp trªn lµ: A. Hót qua mòi miÖng B. Hót qua miÖng C. Hót qua mòi D. Hót qua néi khÝ qu¶n E. Hót qua më khÝ qu¶n11. Thêi gian mçi lÇn hót kh«ng qu¸: A. 5 phót B. 2 phót C. 15 gi©y D. 3 phót E. 5 gi©y 267
  • 12. NÕu ®êm ®Æc qu¸, chóng ta co thÓ nhá vµo néi khÝ qu¶n hoÆc më khÝ qu¶n dung dÞch: A. Betadin B. N−íc muèi sinh lý 0, 9% C. Glucose 5% D. Alpha chymotrypsin E. Atropin13. ¸p lùc hót ®êm ®èi víi ng−êi lín víi hÖ thèng trung t©m lµ: A. 50-60 mmHg B. 80-100 mmHg C. 100-20 mmHg D. 70-90 mmHg E. 120-150 mmHg14. Chän cì èng hót ®êm cho ng−êi lín thÝch hîp lµ: A. 5 Fr B. 6 Fr C. 8 Fr D. 10 Fr E. 14 Fr15. §iÒu kh«ng ®−îc lµm khi hót ®êm lµ: A. Hót mét lÇn kh«ng qu¸ 15 gi©y B. T¨ng nång ®é oxy 100% 1-2 phót tr−íc vµ sau khi hót C. Dïng chung èng hót cho mòi vµ lç më khÝ qu¶n D. Cã thÓ b¬m 4-5 ml NaCl 0,9% tr−íc khi hót ®êm E. §−a èng vµo ®óng vÞ trÝ råi míi hót§¸p ¸n4. S 5. S 6. § 7. § 8. S 9. E10. A 11.C 12. B 13. C 14. E 15. C268
  • Bµi 64 nh÷ng NGUY£N T¾C DïNG THUèCMôc tiªu1. KÓ nh÷ng yªu cÇu cÇn thiÕt khi dïng thuèc cho ng−êi bÖnh.2. LiÖt kª ®−îc c¸c ph−¬ng ph¸p dïng thuèc.3. Tr×nh bµy ®−îc nguyªn t¾c c¬ b¶n trong viÖc cho thuèc.4. KÓ ®−îc c¸c tai biÕn khi dïng thuèc vµ c¸ch xö trÝ.1. §¹i c−¬ng ViÖc chän ®−êng dïng thuèc tuú thuéc vµo tÝnh chÊt cña thuèc, t¸c dôngmong muèn, t×nh tr¹ng bÖnh hiÖn t¹i, thÓ chÊt cña ng−êi bÖnh: c©n nÆng, tuæivµ c¶ tr¹ng th¸i tinh thÇn vµ tri gi¸c cña ng−êi bÖnh.2. Nh÷ng yªu cÇu cÇn thiÕt khi dïng thuèc2.1. Cã kiÕn thøc vÒ thuèc − Tªn thuèc, biÖt d−îc − T¸c dông thuèc − LiÒu l−îng thuèc − Thêi gian b¸n hñy − Thêi gian t¸c dông − §−êng ®µo th¶i cña thuèc − T−¬ng t¸c thuèc − T¸c dông phô cña thuèc − N¾m v÷ng quy chÕ vÒ thuèc2.2. T¸c phong lµm viÖc cña ng−êi ®iÒu d−ìng2.2.1. Ph¶i cã tinh thÇn tr¸ch nhiÖm − Ph¶i s¸ng suèt khi nhËn y lÖnh. 269
  • − Kh«ng thùc hiÖn y lÖnh qua miÖng hoÆc qua ®iÖn tho¹i. − NÕu nghi ngê ph¶i hái l¹i, kh«ng ®−îc tù ý thay ®æi y lÖnh. − Kh«ng ®−îc pha trén c¸c lo¹i thuèc víi nhau nÕu kh«ng cã y lÖnh. − Ph¶i thµnh thËt khai b¸o nÕu cã sai ph¹m.2.2.2. T¸c phong lµm viÖc ph¶i khoa häc, chÝnh x¸c − S¾p xÕp thuèc theo thø tù ®Ó dÔ t×m vµ tr¸nh nhÇm lÉn. − Tñ thuèc ph¶i ®Ó gÇn n¬i lµm viÖc. − Thuèc ph¶i cã nh·n râ rµng, s¹ch sÏ. − C¸c lo¹i thuèc ®éc b¶ng A, B ph¶i ®−îc cÊt gi÷ ®óng theo quy chÕ thuèc ®éc. − Thuèc n−íc ®Ó riªng víi thuèc viªn, thuèc uèng ®Ó riªng víi thuèc b«i ngoµi da. − Ph¶i kiÓm tra thuèc mçi ngµy ®Ó ®Ó bæ sung ®ñ c¬ sè hoÆc xö lý nÕu thuèc qu¸ h¹n dïng hoÆc h− háng. − Bµn giao thuèc mçi ngµy, mçi ca trùc, ghi vµo sæ râ rµng.2.3. NhËn ®Þnh vÒ ng−êi bÖnh − Tªn hä ng−êi bÖnh (tr¸nh nhÇm lÉn thuèc). − ChÈn ®o¸n bÖnh. − C¸c triÖu chøng hiÖn cã trªn ng−êi bÖnh. − C¸c tiÒn c¨n vÒ dÞ øng thuèc, thøc ¨n. − Tæng tr¹ng, tuæi, giíi tÝnh. − KiÕn thøc vµ sù hiÓu biÕt cña ng−êi bÖnh vÒ thuèc.2.4. HiÓu râ y lÖnh vÒ thuèc, nÕu nghi ngê ph¶i hái l¹i − Tªn thuèc − Hµm l−îng thuèc − LiÒu l−îng thuèc − §−êng dïng thuèc − Thêi gian dïng, sè lÇn trong ngµy2.5. ¸p dông 3 kiÓm tra 5 ®èi chiÕu vµ 6 ®iÒu ®óng trong suèt qu¸ tr×nh dïngthuèc * 3 KiÓm tra: 1. Tªn ng−êi bÖnh 2. Tªn thuèc 3. LiÒu thuèc270
  • * 5 ®èi chiÕu: 1. Sè gi−êng, sè phßng 2. Nh·n thuèc 3. ChÊt l−îng thuèc 4. §−êng tiªm thuèc 5. Thêi h¹n dïng thuèc * 5 §iÒu ®óng: 1. §óng ng−êi bÖnh: mét trong nh÷ng phÇn quan träng trong viÖc dïngthuèc lµ ph¶i ®¶m b¶o r»ng thuèc ®−îc ®−îc ®−a vµo ®óng ng−êi bÖnh. Cã nhiÒung−êi bÖnh gièng nhau vÒ tªn, hä, tuæi v× vËy ®Ó tr¸nh nhÇm lÇn lµ khi cã 2ng−êi bÖnh gièng nhau ta nªn s¾p xÕp gi−êng kh¸c phßng nhau hoÆc nÕu kh«ngcã thÓ cho hä n»m ë 2 vÞ trÝ c¸ch xa nhau, vµ ®iÒu quan träng nhÊt lµ ta ph¶i háitªn hä, sè gi−êng, sè phßng, tr−íc khi dïng thuèc. 2. §óng thuèc: khi dïng thuèc cho ng−êi bÖnh, ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i ®äcnh·n thuèc 3 lÇn vµo 3 thêi ®iÓm sau: − Khi lÊy thuèc ra khái tñ hoÆc n¬i cÊt gi÷. − Khi lÊy thuèc ra khái vËt chøa: lä, èng, chai thuèc. − Tr−íc khi tr¶ chai, lä thuèc vÒ chç cò hoÆc bá vµo thïng r¸c. 3. §óng liÒu: sù tÝnh to¸n liÒu cÇn ph¶i ®−îc chÝnh x¸c do vËy ®Ó tr¸nhnhÇm lÉn ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i lÊy thuèc trong m«i tr−êng hoµn toµn yªntÜnh, ph¶i chó t©m cao ®é, kh«ng lµm viÖc g× kh¸c, ®«i khi còng cÇn kiÓm tra l¹isù tÝnh to¸n cña m×nh b»ng c¸ch so víi c¸c ®iÒu d−ìng kh¸c. Sau khi tÝnh to¸nliÒu thuèc chÝnh x¸c, ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt dïng dông cô ®o l−êng chÝnhx¸c tõng ml hay tõng giät mét, viÖc bÎ ®«i mét viªn thuèc nªn dïng dông cô c¾tthuèc cho c©n xøng. Víi sè l−îng thuèc qu¸ nhá vµi giät ta cã thÓ cho trùc tiÕpvµo miÖng ng−êi bÖnh hoÆc cho mét Ýt n−íc vµo ly tr−íc khi cho thuèc vµo ®Ótr¸nh thuèc dÝnh vµo ly. 4. §óng ®−êng dïng thuèc: khi sö dông thuèc ng−ëi ®iÒu d−ìng cÇn ph¶ikiÓm tra ch¾c ch¾n thuèc dïng cho ®−êng nµo: uèng, ngoµi da, niªm m¹c haytiªm v× nÕu nhÇm lÉn th× sÏ g©y hËu qu¶ rÊt nghiªm träng. VÝ dô: thuèc dïngngoµi da l¹i ®em uèng sÏ g©y ngé ®éc nh÷ng chÊt kh«ng thÓ hÊp thu qua niªmm¹c tiªu ho¸ hoÆc thuèc dïng tiªm b¾p l¹i dïng tiªm tÜnh m¹ch cã thÓ g©ythuyªn t¾c m¹ch v× thuèc tiªm b¾p cã thÓ cã tÝnh chÊt kh«ng tan trong m¸u. 5. §óng thêi gian: ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt v× sao mét sè thuèc ®−îc cho ylÖnh vµo mét sè giê nhÊt ®Þnh trong ngµy, vÝ dô: thuèc lîi tiÓu kh«ng nªn dïngsau 15 giê v× ng−êi bÖnh cã thÓ ®i tiÓu ban ®ªm g©y mÊt giÊc ngñ, hoÆc mét sèthuèc nh− kh¸ng sinh cÇn duy tr× nång ®é thuèc ®Òu trong m¸u do ph¶i c¸chmçi 8 tiÕng hoÆc 12 tiÕng dïng thuèc mét lÇn. NÕu nh− ta kh«ng thùc hiÖn®óng th× hiÖu qu¶ cña viÖc ®iÒu trÞ sÏ gi¶m vµ ®«i khi sÏ mÊt t¸c dông vµ cã thÓg©y nÆng thªm cho ng−êi bÖnh. 271
  • 2.6. Theo dâi t¸c dông cña thuèc − BiÕt kÕt qu¶ ®iÒu trÞ sau khi dïng thuèc cho ng−êi bÖnh ®Ó gãp ý víi b¸c sÜ ®iÒu trÞ vÒ liÒu l−îng hoÆc chän thuèc phï hîp víi bÖnh tr¹ng cña ng−êi bÖnh. − Ph¸t hiÖn sím vµ phßng ngõa tai biÕn vÒ thuèc cho ng−êi bÖnh. − Mét sè tr−êng hîp ®Æc biÖt cÇn theo dâi: do kh¸c nhau vÒ tuæi, c©n nÆng, diÖn tÝch bÒ mÆt cña da, kh¶ n¨ng hÊp thu, chuyÓn ho¸ vµ bµi tiÕt thuèc. LiÒu cña trÎ em thÊp h¬n liÒu cña ng−êi lín vµ còng kh¸c so víi ng−êi giµ, v× vËy tuú theo tõng ®èi t−îng mµ ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt sù thay ®æi ®Ó ch¨m sãc. + §èi víi trÎ nhò nhi vµ trÎ nhá: thuèc th−êng kh«ng ®−îc ®ãng thµnh gãi nhá theo liÒu l−îng cña trÎ do vËy viÖc tÝnh liÒu l−îng thuèc ph¶i tÝnh to¸n rÊt cÈn thËn. TÊt c¶ c¸c trÎ nhá ®Òu cÇn ph¶i cã sù chuÈn bÞ t©m lý tr−íc khi cho dïng thuèc ®Æc biÖt lµ dïng thuèc qua ®−êng tiªm v× sÏ lµm bÐ ®au vµ kh«ng hîp t¸c, do vËy tuú theo løa tuæi mµ ng−êi ®iÒu d−ìng cã c¸ch gi¶i thÝch riªng, nh−ng ®«i khi còng cÇn ph¶i dïng ¸p lùc th× lóc nµy nªn thùc hiÖn kü thuËt nhanh, chÝnh x¸c ®Ó gi¶m bít nguy c¬ tai biÕn cho trÎ. Cha mÑ hoÆc ng−êi nu«i d−ìng trÎ th−êng dÔ gÇn vµ dÔ cho trÎ uèng thuèc, nªn ®«i khi cã thÓ ng−êi ®iÒu d−ìng ®−a thuèc ®Ó hä cho trÎ uèng d−íi sù gi¸m s¸t cña ®iÒu d−ìng. + §èi víi ng−êi giµ: còng cÇn nh÷ng chó ý ®Æc biÖt trong qu¸ tr×nh dïng thuèc v× ë tuæi giµ qu¸ tr×nh hÊp thu chÊt gi¶m, sù ®µo th¶i chËm, c¸c yÕu tè vÒ hµnh vi vµ kinh tÕ sÏ ¶nh h−ëng ®Õn viÖc dïng thuèc cña hä. Ngoµi ra, do cã nhiÒu kinh nghiÖm trong cuéc sèng mét sè ng−êi bÖnh th−êng û l¹i hay tù ý thay ®æi liÒu l−îng, hoÆc uèng kh«ng ®ñ liÒu, ng−ng thuèc gi÷a chõng, hoÆc thËm chÝ ®«i khi do kh«ng tin t−ëng vµo thÇy thuèc hoÆc do tèn kÐm mét sè ng−êi bÖnh cßn dïng c¸c lo¹i thuèc d©n gian hoÆc nghe theo kinh nghiÖm cña ng−êi kh¸c ®Ó dïng thuèc vµ ®· gÆp kh«ng Ýt nh÷ng tai biÕn. Do vËy, ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt nhËn ®Þnh ®óng t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh nhÊt lµ vÒ mÆt t©m sinh lý ®Ó cã thÓ h−íng dÉn, phßng ngõa nh÷ng t×nh huèng xÊu x¶y ra2.7. Ghi chÐp hå s¬ − Ngµy giê dïng thuèc, tªn thuèc ®· dïng, ®−êng dïng thuèc. − ChØ ghi thuèc do chÝnh tay m×nh thùc hiÖn. − Ghi nhËn l¹i tr−êng hîp kh«ng dïng thuèc ®−îc cho ng−êi bÖnh, lý do. − Ghi nhËn l¹i nh÷ng tai biÕn nÕu cã. − Ghi tªn ng−êi ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.272
  • 3. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn t¸c dông cña thuèc − Tuæi − C©n nÆng − Giíi tÝnh − YÕu tè di truyÒn, v¨n ho¸ − YÕu tè t©m lý − T×nh tr¹ng bÖnh lý − M«i tr−êng thêi tiÕt xung quanh − Thêi gian dïng thuèc4. C¸c ph−¬ng ph¸p dïng thuèc Dùa vµo t×nh tr¹ng cña ng−êi bÖnh, dùa vµo t¸c dông d−îc tÝnh cña thuècmµ ta cã c¸c ph−¬ng ph¸p dïng thuèc sau:4.1. Uèng − T¸c dông chËm, Ýt g©y tai biÕn, tiÖn dông. − Kh«ng ®−îc uèng c¸c lo¹i thuèc cïng mét lóc víi nhau (phßng ngõa t−¬ng t¸c thuèc), nÕu cÇn cã thÓ uèng c¸ch nhau 10-15phót. − Theo dâi dÊu sinh hiÖu cho ng−êi bÖnh khi dïng c¸c lo¹i thuèc cã t¸c dông lªn hÖ tuÇn hoµn, h« hÊp. − Cho ng−êi bÖnh ngËm n−íc ®¸, hót qua èng hót hoÆc pha thuèc víi mét Ýt ®−êng ®Ó dÔ uèng. − Kh«ng nªn cho ng−êi bÖnh uèng thuèc ®¾ng hoÆc cã mïi tanh ngay sau khi ¨n ®Ó tr¸nh t×nh tr¹ng n«n ãi. − Thuèc lîi tiÓu ph¶i uèng tr−íc 15 giê. − §èi víi thuèc cã thÓ lµm tæn th−¬ng niªm m¹c d¹ dµy ph¶i cho ng−êi bÖnh uèng sau khi ¨n no. − Thuèc cã t¸c dông lµm h− men r¨ng, nªn cho ng−êi bÖnh hót qua èng hót. − C¸c lo¹i thuèc sunfamid nªn cho ng−êi bÖnh uèng víi nhiÒu n−íc tr¸nh thuèc l¾ng ®äng ë thËn. − N−íc dïng ®Ó uèng thuèc tèt nhÊt lµ n−íc Êm. − §èi víi ng−êi bÖnh mª, cho uèng thuèc qua sonde d¹ dµy. * Thuèc uèng qua sonde: − CÇn ph¶i c¸n nhuyÔn vµ pha lo·ng thuèc tr−íc khi b¬m qua sonde. − KiÓm tra vÞ trÝ sonde. 273
  • − B¬m 15-30 ml nuíc (ng−êi lín), 5-10 ml (trÎ nhá). Tr−íc vµ sau khi b¬m thuèc. − NÕu cã 2-3 lo¹i thuèc nªn b¬m tõng lo¹i, kho¶ng c¸ch gi÷a 2 lo¹i lµ n−íc ®Ó tr¸nh t−¬ng t¸c. − NÕu ®ang dïng m¸y hót qua sonde: ng¾t m¸y hót 20-30 phót sau khi b¬m thuèc råi míi cho ho¹t ®éng trë l¹i. − Ghi râ sè l−îng n−íc vµ thuèc nÕu cã sù rèi lo¹n n−íc ®iÖn gi¶i.4.2. Thuèc ngÊm qua niªm m¹c − Thuèc dïng cho niªm m¹c: m¾t, tai, mòi, häng, l−ìi, hËu m«n, ©m ®¹o th−êng cã t¸c dông nhanh. − Thuèc ®Æt hËu m«n ph¶i ng©m qua n−íc ®¸. − Thuèc ®Æt ©m ®¹o nªn nhóng qua n−íc tr−íc khi ®Æt. − Nªn cho ng−êi bÖnh n»m yªn trªn gi−êng sau khi ®Æt Ýt nhÊt 30 phót ®Ó tr¸nh thuèc rít ra ngoµi. H×nh 64.1. Thuèc dïng qua niªm m¹c H×nh 64.2. Thuèc dïng qua niªm m¹c H×nh 64.3. Thuèc dïng qua niªm m¹c miÖng274
  • H×nh 64.4. Thuèc dïng qua H×nh 64.5. Thuèc dïng qua niªm m¹c ©m ®¹o niªm m¹c ©m hËu m«n4.3. Thuèc t¸c dông ngoµi da − Röa s¹ch vïng da tr−íc khi b«i thuèc. − Nªn massage vïng b«i thuèc gióp thuèc hÊp thu nhanh h¬n.4.4. Tiªm thuèc − Trong c¸c tr−êng hîp cÊp cøu: cÇn t¸c dông nhanh. − Nh÷ng lo¹i thuèc g©y: + Tæn th−¬ng niªm m¹c ®−êng tiªu hãa. + Kh«ng hÊp thu ®−îc qua ®−êng tiªu hãa. + BÞ ph¸ hñy bëi dÞch ®−êng tiªu hãa. − Ng−êi bÖnh kh«ng thÓ uèng ®−îc: + N«n ãi nhiÒu. + Ng−êi bÖnh chuÈn bÞ mæ. + T©m thÇn, kh«ng hîp t¸c.4.5. C¸c tai biÕn khi tiªm thuèc4.5.1. Do v« khuÈn kh«ng tèt − Abces nãng. − Viªm tÜnh m¹ch. − NhiÔm trïng huyÕt.4.5.2. Do qu¸ tr×nh tiªm − NhÇm lÉn thuèc: kh«ng ¸p dông 3 tra 5 ®èi 275
  • − G·y kim: ng−êi bÖnh giÉy giôa. − Ch¹m d©y thÇn kinh täa, thÇn kinh c¸nh tay do x¸c ®Þnh sai vÞ trÝ tiªm. − Shock do b¬m thuèc qu¸ nhanh (IV). − G©y t¾c m¹ch do: khÝ, thuèc, vËt l¹ (l«ng). − Tiªm nhÇm vµo ®éng m¹ch. − Abces l¹nh do thuèc kh«ng tan, tiªm nhiÒu lÇn cïng mét chç.4.5.3. Do t¸c dông cña thuèc − Shock do c¬ thÓ ph¶n øng víi thuèc. − Tiªm sai ®−êng tiªm g©y ho¹i tö m« (CaCl2). − Viªm tÜnh m¹ch.4.6. Tiªm b¾p (INTRA MUSCULAR) IM − Cì kim: 21-23 G dµi 2,5-4 cm. − Gãc ®é tiªm: 90 ®é so víi mÆt da. − VÞ trÝ tiªm: + Tiªm b¾p n«ng: C¬ delta c¸ch ô vai 5 cm. L−îng thuèc kh«ng qu¸ 1 ml. Kh«ng dïng tiªm thuèc dÇu. H×nh 64.6. VÞ trÝ tiªm b¾p n«ng Kh«ng dïng cho c¬ delta ch−a ph¸t triÓn (trÎ < 2 tuæi, liÖt). + Tiªm b¾p s©u: §ïi: 1/3 gi÷a mÆt ngoµi ®ïi: l−îng thuèc kh«ng qu¸ 5 ml (c¬ réng ngoµi ®ïi), kh«ng qu¸ 2 ml (c¬ th¼ng ®ïi). M«ng: 1/3 trªn ngoµi ®−êng nèi gi÷a gai chËu tr−íc trªn vµ x−¬ng cïng hoÆc ®Æt bµn tay lªn låi cÇu x−¬ng ®ïi, h−íng c¸c ngãn lªn phÝa trªn, ngãn trá ®Æt ë gai chËu tr−íc trªn, ngãn gi÷a dang réng däc theo c¸nh chËu, vÞ trÝ tiªm lµ trung t©m h×nh tam gi¸c ®−îc t¹o ra do ngãn gi÷a vµ ngãn trá. + Kh«ng dïng cho c¬ m«ng ch−a ph¸t triÓn (trÎ < 2 tuæi, liÖt). + L−îng thuèc tiªm kh«ng qu¸ 3 ml.276
  • H×nh 64.7. VÞ trÝ tiªm b¾p ®ïi vµ m«ng B¶ng 64.1. Dung l−îng thuèc t−¬ng øng víi vÞ trÝ tiªm b¾pVÞ trÝ TrÎ d−íi 18 th¸ng TrÎ trªn 6 tuæi Ng−êi línC¬ delta 0,5 ml 1 mlC¬ th¼ng ®ïi 0,5 ml 1,5 ml 2 mlC¬ réng ngoµi ®ïi 0,5 ml 1,5 ml 5 mlVentrogluteal 0,5 ml 1,5 ml 3 mlDorsogluteal 1,5 ml 3 ml4.7. Tiªm d−íi da (SUBCUTANEOUS) S/C Tiªm vµo m« liªn kÕt láng lÏo d−íi da. − Cì kim: 25 G; dµi: 1-1,6 cm. − Gãc ®é tiªm: trung b×nh 45 ®é so víi mÆt da. + 80 kg: 90 ®é + <30 kg: 15-30 ®é − VÞ trÝ tiªm: tiªm vµo m« liªn kÕt láng lÏo d−íi da. + C¬ delta: ®Çu d−íi c¬ delta. + Hai bªn b¶ vai. H×nh 64.8. C¸c vÞ trÝ tiªm d−íi da + Hai bªn rèn c¸ch rèn 5 cm. + 1/3 gi÷a mÆt ngoµi, tr−íc cu¶ ®ïi. 277
  • 4.8. Tiªm tÜnh m¹ch (Intravenous) IV Cho thuèc trùc tiÕp vµo m¹ch m¸u. − Cì kim: 19-21 G, dµi: 2,5-4 cm. − Gãc ®é tiªm: 30-40 ®é so víi mÆt da tïy theo vÞ trÝ tÜnh m¹ch. − VÞ trÝ tiªm: c¸c tÜnh m¹ch ngo¹i biªn. ¦u tiªn chän c¸c tÜnh m¹ch. + To, râ, Ýt di ®éng. + MÒm m¹i, kh«ng gÇn khíp. H×nh 64.9. C¸c vÞ trÝ tiªm4.9. Tiªm trong da T (INTRADERMAL) I/D tÜnh m¹ch Tiªm vµo líp d−íi th−îng b× cã t¸c dôngchñng ngõa hoÆc thö ph¶n øng thuèc. − Cì kim: 26- 27 G, dµi: 0,6-1,3 cm. − Gãc ®é tiªm: 15 ®é so víi mÆt da. − VÞ trÝ: tiªm vµo vïng d−íi th−îng b×, chän vïng da Ýt va ch¹m, tr¾ng, kh«ng sÑo, l«ng. + 1/3 trªn mÆt trong c¼ng tay (th«ng dông nhÊt). + Hai bªn c¬ ngùc lín. + Hai bªn b¶ vai.4.10. Kü thuËt lµm test lÈy da: ®Ó thö ph¶n øng H×nh 64.10. C¸c gãc ®é tiªmthuèc (theo th«ng t− sè 08/1999-TT-BYT, ngµy 04th¸ng 5 n¨m 1999) − Nhá mét giät dung dÞch kh¸ng sinh (penicillin hoÆc streptomycin) nång ®é 100.000 ®¬n vÞ/1ml lªn mÆt da (1 gram streptomycin t−¬ng ®−¬ng 1 triÖu ®¬n vÞ). − C¸ch ®ã 3-4 cm nhá mét giät dung dÞch NaCl 0,9% (lµm chøng). − Dïng kim tiªm v« khuÈn (sè 24) ch©m vµo 2 giät trªn (mçi giät dïng kim riªng) qua líp th−îng b×, t¹o víi mÆt da mét gãc 45o råi lÈy nhÑ, kh«ng ®−îc lµm ch¶y m¸u. − Sau 20 phót ®äc vµ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶:278
  • Møc ®é Ký hiÖu BiÓu hiÖn©m tÝnh Gièng nh− chøng ©m tÝnh.Nghi ngê +/– Ban sÈn ®−êng kÝnh < 3 mm. §−êng kÝnh ban sÈn 3-5 mm, ngøa, xungD−¬ng tÝnh nhÑ + huyÕt.D−¬ng tÝnh võa ++ §−êng kÝnh ban sÈn 6-8 mm, ngøa, ban ®á.D−¬ng tÝnh §−êng kÝnh ban sÈn 9-12 mm, ngøa, ch©n +++m¹nh gi¶.D«ng tÝnh rÊt §−êng kÝnh trªn 12 mm, ngøa nhiÒu, nhiÒu ++++m¹nh chÇn gi¶.6. Néi dung hép thuèc cÊp cøu chèng sèc ph¶n vÖ(Theo th«ng t− sè 08/1999-TT- BYT, ngµy 04 th¸ng 5 n¨m 1999) C¸c kho¶n cÇn thiÕt ph¶i cã trong hép thuèc cÊp cøu sèc ph¶n vÖ (tængcéng: 7 kho¶n). 1. Adrenalin 1 mg – 1 ml: 2 èng 2. N−íc cÊt 10 ml: 2 èng 3. B¬m kim tiªm v« khuÈn (dïng mét lÇn): 10 ml: 2 c¸i; 1 ml: 2 c¸i. 4. Hydrocortison hemisuccinate 100 mg hoÆc methyprednisolon (solumedrol 40 mg hoÆc depersolon 30 mg): 2 èng. 5. Ph−¬ng tiÖn khö trïng P (b«ng, b¨ng, g¹c, cån). 6. D©y garrot. 7. Ph¸c ®å cÊp cøu sèc ph¶n vÖ. C¸c dông cô kh¸c: − Tïy theo ®iÒu kiÖn trang thiÕt bÞ y tÕ vµ tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt cña tõng tuyÕn, c¸c phßng ®iÒu trÞ nªn cã c¸c thiÕt bÞ y tÕ sau: b¬m xÞt Salbutamol hoÆc Terbutalin. − Bãng Ambu vµ mÆt n¹. − èng néi khÝ qu¶n. − Than ho¹t.6. Ph¸c ®å cÊp cøu sèc ph¶n vÖ(kÌm theo Th«ng t− sè 08/1999-TT-BYT, ngµy 04 th¸ng 5 n¨m 1999) 279
  • 6.1. TriÖu chøng − C¶m gi¸c kh¸c th−êng (bån chån, hèt ho¶ng, sî h·i). − MÈn ngøa, ban ®á, mµy ®ay, phï Quincke. − M¹ch nhanh nhá khã b¾t, huyÕt ¸p tôt cã khi kh«ng ®o ®−îc. − Khã thë (kiÓu hen, thanh qu¶n), nghÑt thë. − §au quÆn bông, tiªu tiÓu kh«ng tù chñ. − §au ®Çu, chãng mÆt, ®«i khi h«n mª. − Cho¸ng v¸ng, vËt v·, gi·y giôa, co giËt.6.2. Xö trÝ6.2.1. Xö trÝ ngay t¹i chç − Ngõng ngay ®−êng tiÕp xóc víi dÞ nguyªn (thuèc ®ang dïng tiªm, uèng, b«i, nhá m¾t, mòi). − Cho ng−êi bÖnh n»m t¹i chç. − Thuèc: adrenalin lµ thuèc c¬ b¶n ®Ó chèng sèc ph¶n vÖ. Adrenalin dung dÞch 1/1.000, èng 1 ml = 1 mg tiªm d−íi da ngay sau khi xuÊt hiÖn sèc ph¶n vÖ víi liÒu nh− sau: + 1/2-1 èng ë ng−êi lín. + Kh«ng qu¸ 0,3 ml ë trÎ em (èng 1 ml (1 mg) + 9 ml n−íc cÊt = 10 ml, sau ®ã tiªm 0,1 ml/kg). + HoÆc adrenalin 0,01 mg/kg cho c¶ trÎ em lÉn ng−êi lín. L¹i b×nh th−êng. − ñ Êm, ®Çu thÊp ch©n cao, theo dâi huyÕt ¸p 10-15 phót/lÇn (n»m nghiªng nÕu cã n«n). − NÕu sèc qu¸ nÆng ®e däa tö vong, ngoµi ®−êng tiªm d−íi da cã thÓ tiªm Adrenalin dung dÞch 1/10.000 (pha lo·ng 1/10) qua tÜnh m¹ch, b¬m qua èng néi khÝ qu¶n hoÆc tiªm qua mµng nhÉn gi¸p.6.2.2. Xö trÝ tiÕp theo: tïy theo ®iÒu kiÖn trang thiÕt bÞ y tÕ vµ tr×nh ®échuyªn m«n kü thuËt cña tõng tuyÕn − Xö trÝ suy h« hÊp − ThiÕt lËp mét ®−êng truyÒn tÜnh m¹ch adrenalin − C¸c thuèc kh¸c: methylprednisolon 1-2 mg/kg/4giê hoÆc hydrocortison hemisuccinate 5 mg/kg/giê tiªm tÜnh m¹ch. − §iÒu trÞ phèi hîp.280
  • + Uèng than ho¹t 1 g/kg nÕu dÞ nguyªn qua ®−êng tiªu hãa. + B¨ng Ðp chi phÝa trªn chç tiªm hoÆc ®−êng vµo cña näc ®éc. L−u ý: * §iÒu d−ìng cã thÓ sö dông adrenalin d−íi da theo ph¸c ®å khi y b¸c sÜ kh«ng cã mÆt. * Hái kü tiÒn sö dÞ øng vµ chuÈn bÞ hép thuèc cÊp cøu sèc ph¶n vÖ tr−íc khi dïng thuèc lµ cÇn thiÕt.7. Nhãm thuèc dÔ g©y dÞ øng cÇn theo dâi s¸t khi tiªm thuèc − Thuèc kh¸ng sinh. − Vitamin: B1, B12, vitamin C. − Thuèc kh¸ng viªm non-steroid. − Thuèc g©y tª, g©y ngñ, gi·n c¬. − Néi tiÕt tè: Insulin, ACTH. − DÞch truyÒn cã protein. − Vaccin vµ huyÕt thanh. − ChÊt c¶n quang cã iod.8. Tiªu chuÈn x¸c ®Þnh mòi tiªm an toµn8.1. Tiªu chuÈn cÊu tróc − B¬m tiªm v« khuÈn. − Kim tiªm v« khuÈn. − Trªn xe tiªm cã hép ®ùng vËt s¾c nhän. − Trªn xe tiªm cã hép chèng sèc ®ñ c¬ sè.8.2. Tiªu chuÈn quy tr×nh − Röa tay/s¸t khuÈn tay tr−íc khi tiªm. − Kh«ng l−u kim pha thuèc trªn lä thuèc. − X¸c ®Þnh ®óng vÞ trÝ tiªm. − Th©n kim tiªm kh«ng nhiÔm bÈn tr−íc khi tiªm. − Rót nßng kiÓm tra tr−íc khi b¬m thuèc. − Tiªm thuèc ®óng chØ ®Þnh (5 ®óng). − Kh«ng dïng tay ®Ëy l¹i n¾p kim tiªm. − C« lËp kim tiªm nhiÔm khuÈn trong hép cøng. 281
  • 9. Quy tr×nh ®iÒu d−ìng9.1. NhËn ®Þnh9.1.1. C¸c dÊu hiÖu chñ quan − C¸c bÖnh lý tr−íc ®©y. − TiÒn sö vÒ dÞ øng: thuèc, thøc ¨n, mïi. − NÕu cã ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i ghi râ vµo hå s¬ ®Æc biÖt tªn c¸c lo¹i thuèc bÞ dÞ øng. − C¸ch ¨n uèng, thãi quen h»ng ngµy ®Ó khuyªn ng−êi bÖnh nªn h¹n chÕ hoÆc kiªng tuyÖt ®èi ®Ó tr¸nh t−¬ng t¸c víi thuèc sÏ ®−îc dïng trªn ng−êi bÖnh. − Sù nhËn thøc vµ hîp t¸c cña ng−êi bÖnh: ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh cã sù h¹n chÕ vÒ nhËn thøc hay Ýt hîp t¸c th× ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i nhËn ®Þnh râ t×nh tr¹ng tri gi¸c ®Ó b¸o b¸c sÜ quyÕt ®Þnh ph−¬ng ph¸p dïng thuèc cho ng−êi bÖnh hiÖu qu¶ vµ an toµn nhÊt. − KiÕn thøc vÒ thuèc cña ng−êi bÖnh: kiÕn thøc vµ sù hiÓu biÕt cña ng−êi bÖnh vÒ thuèc ¶nh h−ëng ®Õn kÕt qu¶ ®iÒu trÞ v× ng−êi bÖnh cã hiÓu biÕt sÏ tu©n thñ nghiªm ngÆt h¬n khi dïng thuèc vµ gióp viÖc theo dâi t¸c dông hiÖu qu¶ h¬n. − §¸nh gi¸ vÒ tr×nh ®é v¨n ho¸ cña ng−êi bÖnh ®Ó ®iÒu d−ìng quyÕt ®Þnh sù cÇn thiÕt trong viÖc h−íng dÉn cho ng−êi bÖnh vÒ c¸ch sö dông thuèc, t¸c dông chÝnh, phô.9.1.2. C¸c dÊu hiÖu kh¸ch quan − §o dÊu sinh hiÖu, c©n nÆng. − §¸nh gi¸ t×nh tr¹ng hiÖn t¹i, tri gi¸c cña ng−êi bÖnh: ph¶n x¹ nuèt? Cã ®ang ®Æt sonde nu«i ¨n? hay tri gi¸c mª, l¬ m¬ ®Ó chän ph−¬ng ph¸p dïng thuèc hiÖu qu¶ vµ an toµn nhÊt cho ng−êi bÖnh.9.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng − ThiÕu kiÕn thøc vÒ thuèc do ch−a tõng cã kinh ngiÖm tr−íc ®©y khi dïng thuèc. − Lo l¾ng do viÖc dïng thuèc cã ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ, kinh tÕ. − Ng−êi bÖnh nuèt khã hoÆc kh«ng d¸m nuèt do tæn th−¬ng thÇn kinh hoÆc do tæn th−¬ng ®−êng hÇu häng, hoÆc thuèc cã vÞ khã chÞu. − Cã nguy c¬ bÞ c¸c tai biÕn khi dïng thuèc, ®Æc biÖt lµ ®−êng tiªm. − Nguy c¬ thuèc kh«ng tan do ng−êi bÖnh ®−îc dïng thuèc qua ®−êng tiªm qu¸ nhiÒu.282
  • 9.3. LËp kÕ ho¹ch vµ can thiÖp ®iÒu d−ìng9.3.1. Yªu cÇu ch¨m sãc − Kh«ng cã c¸c biÕn chøng liªn quan ®Õn viÖc dïng thuèc. − Dïng thuèc ®¹t ®−îc hiÖu qu¶ cao nhÊt. − Ng−êi bÖnh hiÓu vµ hîp t¸c, tu©n thñ theo yªu cÇu ®iÒu trÞ. − An toµn trong dïng thuèc cho ng−êi bÖnh, nh©n viªn y tÕ vµ m«i tr−êng.9.3.2. LËp kÕ ho¹ch vµ can thiÖpa. NhËn ®Þnh ®−îc ng−êi bÖnh vµ hiÓu râ t¹i sao ng−êi bÖnh ®−îc dïng thuècb. ChuÈn bÞ thuèc dïng cho ng−êi bÖnh − KiÓm tra thuèc: tªn thuèc, liÒu l−îng, hµm l−îng, ®−êng dïng, chÊt l−îng, h¹n sö dông, sù nguyªn vÑn cña thuèc. Khi chuÈn bÞ mét liÒu thuèc, ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i sao phiÕu thuèc chÝnh x¸c râ rµng. NÕu y lÖnh kh«ng ®óng hay kh«ng thÝch hîp ng−êi ®iÒu d−ìng ph¶i hái l¹i b¸c sÜ tr−íc khi thùc hiÖn. − ChuÈn bÞ thuèc: + Thuèc uèng, thuèc dïng qua niªm m¹c, qua da: ®Õm, ®ong l−êng sè l−îng chÝnh x¸c. + Thuèc tiªm: tÝnh liÒu l−îng chÝnh x¸c. + §iÒu d−ìng khi chuÈn bÞ vµ tÝnh liÒu thuèc ph¶i chó ý kü vµ tËp trung tÝnh to¸n chÝnh x¸c tr¸nh sù lÇm lÉn − ChuÈn bÞ kim vµ b¬m tiªm phï hîp víi sè l−îng thuèc, ®é ®Ëm ®Æc cña thuèc, ®−êng tiªm, lo¹i thuèc. KiÓm so¸t sù v« khuÈn cña èng tiªm vµ kimc. Thùc hiÖn nguyªn t¾c v« khuÈn khi tiªm thuèc.d. Thùc hiÖn 3 kiÓm tra, 5 ®èi chiÕu, 6 ®óng trong suèt qu¸ tr×nh dïng thuèc.e. Dïng thuèc qua niªm m¹c miÖng kh«ng ®Ó cho ng−êi bÖnh nuèt.f. Dïng thuèc qua da nªn vÖ sinh da s¹ch sÏ vµ lau kh« tr−íc khi dïng.g. Khi tiªm thuèc cÇn ph¶i mang theo hép thuèc chèng sèc.h. Khi tiªm bÊt cø ®−êng tiªm nµo ®Òu kh«ng ®−îc ®©m hÕt th©n kim.i. Kh«ng ®−îc pha trén c¸c lo¹i thuèc víi nhau trong cïng mét èng tiªm. HoÆckh«ng ®−îc uèng chung c¸c lo¹i thuèc víi nhau khi kh«ng cã y lÖnh.j. X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm ®óng, nªn thay ®æi vÞ trÝ tiªm.k. Theo dâi vµ l−îng gi¸ sù ®¸p øng thuèc cña ng−êi bÖnh. 283
  • l. Chän cì kim vµ chiÒu dµi kim thÝch hîp.m. Kim kh«ng dÝnh thuèc tr−íc khi tiªm.n. Khi tiªm b¾p lo¹i thuèc cã nguy c¬ kÝch thÝch m« d−íi da ta nªn ¸p dông c¸chtiªm Z tract.o. Khi tiªm Heparin kh«ng nªn rót kim thö m¸u.p. Kh«ng nªn massage vïng tiªm khi tiªm Heparin hoÆc Insulin v× cã thÓ g©ytæn th−¬ng m« vµ gi¶m sù hÊp thu.q. Chän vïng tiªm: c¬ th¶ láng kh«ng gång cøng.r. §©m vµ rót kim cïng 1 gãc.s. Kh«ng nªn tiªm l−îng thuèc nhiÒu qu¸ so víi vÞ trÝ quy ®Þnh.t. Tiªm thuèc tõ tõ kho¶ng 10 gi©y/1ml.u. Sau tiªm dïng lùc nhÑ Ên lªn vïng tiªm.v. Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hiÓu vÒ vai trß vµ t¸c dông cña thuèc.w. Theo dâi t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh trong vµ sau khi tiªm.x. Ghi hå s¬: chØ ghi nh÷ng lo¹i thuèc do chÝnh tay m×nh thùc hiÖn: ngµy, giêtiªm thuèc, tªn thuèc, liÒu l−îng, ph¶n øng cña ng−êi bÖnh vµ tªn ng−êi ®iÒud−ìng thùc hiÖn. C¸c ph¶n øng x·y ra nÕu cã, nÕu kh«ng thùc hiÖn ®−îc ®iÒud−ìng ph¶i ghi l¹i lý do t¹i sao.y. Gi¸o dôc y tÕ cho ng−êi bÖnh lµ vai trß rÊt quan träng cña ®iÒu d−ìng. Cãmét sè ng−êi bÖnh ph¶i dïng thuèc suèt ®êi nh− bÖnh cao huyÕt ¸p, tiÓu ®−êngng−êi ®iÒu d−ìng cÇn ph¶i gi¸o dôc cho ng−êi bÖnh chÕ ®é ¨n, sinh ho¹t, dïngthuèc tïy lo¹i thuèc ®Ó kÕt qu¶ ®iÒu trÞ tèt h¬n vµ Ýt g©y tai biÕn h¬n chong−êi bÖnh. H−íng dÉn kü cho ng−êi bÖnh nh÷ng t¸c dông chÝnh vµ phô cña thuèc ®Óhä cã thÓ tù nh©n biÕt nh÷ng bÊt th−êng sím. Th«ng qua viÖc gi¸o dôc ng−êi bÖnh khi sö dông thuèc, ®iÒu d−ìng cã thÓgi¸o dôc cho ng−êi bÖnh thay ®æi lèi sèng ®Ó cã ®−îc søc khoÎ tèt nhÊt. NÕu t×nh tr¹ng bÖnh yªu cÇu ph¶i ®−îc tiªm thuèc mçi ngµy th× ®iÒud−ìng cã thÓ h−êng dÉn kü l−ìng c¸ch tiªm ®Ó ng−êi bÖnh cã thÓ tù tiªm cho häkhi ë nhµ. TÊt c¶ c¸c ng−êi bÖnh ®Òu ®−îc h−íng dÉn c¬ b¶n vÒ c¸c vÊn ®Ò an toµntrong dïng thuèc: − Thuèc ph¶i cã nh·n râ rµng, cßn nguyªn vÑn. − Kh«ng dïng thuèc qu¸ h¹n. − Ph¶i dïng hÕt thuèc theo y lÖnh kh«ng ®−îc tù ý ng−ng n÷a chõng.284
  • − B¶o qu¶n cÊt gi÷ thuèc ë vÞ trÝ an toµn tr¸nh xa tÇm tay trÎ em. − NÕu thuèc ®−îc yªu cÇu b¶o qu¶n l¹nh, ®Ó thuèc vµo tñ l¹nh ng¨n m¸t. − Kh«ng ®−îc tù ý dïng thuèc khi ch−a cã y lÖnh cña b¸c sÜ. − §äc nh·n thuèc vµ tê h−íng dÉn sö dông thuèc kü l−ìng.9.4. L−îng gi¸ − Theo dâi vµ ®¸nh gi¸ viÖc ®¸p øng cña ng−êi bÖnh víi thuèc. − §¸nh gi¸ viÖc sö dông thuèc an toµn: c¸c dÊu hiÖu vµ triÖu chøng cña c¸c tai biÕn do dïng thuèc: bÇm vïng tiªm, ®au, sèt. − §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña thuèc: theo dâi c¸c dÊu hiÖu vµ triÖu chøng xem cã tiÕn triÓn kh«ng? − Ng−êi bÖnh cã hiÓu biÕt, an t©m vµ tu©n thñ theo yªu cÇu cña ®iÒu trÞ kh«ng?C¢U HáI L¦îNG GI¸1. Kh«ng dïng thuèc qua ®−êng uèng trong c¸c tr−êng hîp: A. H«n mª B. N«n ãi nhiÒu vµ liªn tôc C. Khèi u ë thùc qu¶n D. BÖnh t©m thÇn kh«ng chÞu uèng thuèc E. TÊt c¶ ®Òu ®óng2. Tr−íc khi cho ng−êi bÖnh dïng thuèc, nÕu kh«ng râ ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: A. Thay ®æi y lÖnh cña ng−êi thÇy thuèc B. Pha trén nhiÒu lo¹i thuèc víi nhau C. Thùc hiÖn y lÖnh qua miÖng hoÆc qua ®iÖn tho¹i D. Ph¶i hái l¹i thÇy thuèc vµ tù m×nh thay ®æi y lÖnh E. Ph¶i hái l¹i thÇy thuèc sau ®ã thùc hiÖn chÝnh x¸c y lÖnh ®· ®−îc ®iÒu chØnh theo hå s¬3. Khi thùc hiÖn thuèc cho ng−êi bÖnh, nÕu cã sai ph¹m, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: A. Thay ®æi y lÖnh dïng thuèc B. Ph¶i thµnh thËt khai b¸o 285
  • C. Ph¶i thµnh thËt khai b¸o, ®ång thêi chuÈn bÞ thuèc vµ c¸c dông cô cÊp cøu D. Kh«ng cÇn thiÕt ph¶i cho thÇy thuèc hoÆc nh©n viªn y tÕ cã tr¸ch nhiÖm E. TÊt c¶ ®Òu ®óng4. Tr−íc khi chuÈn bÞ dông cô tiªm thuèc, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: A. Quan s¸t ng−êi bÖnh B. Quan s¸t ng−êi bÖnh vµ röa tay C. Mang khÈu trang vµ röa tay D. Mang g¨ng tay s¹ch E. Mang g¨ng tay v« khuÈn5. Tiªm d−íi da lµ ®−a thuèc vµo A. C¬ v©n B. C¬ tr¬n C. Líp th−îng b× D. M« liªn kÕt E. Líp d−íi th−îng b×6. Mét trong nh÷ng tai biÕn g©y tö vong khi tiªm tÜnh m¹ch A. Viªm tÜnh m¹ch B. Ho¹i tö m« t¹i vïng tiªm C. Shock D. Abces tÜnh m¹ch E. Xuyªn thñng tÜnh m¹ch7. Khi dïng thuèc qua ®−êng uèng dÔ g©y n«n ãi, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: A. Cho ng−êi bÖnh uèng thuèc thËt nhanh B. Víi mét Ýt ®−êng cho dÔ uèng C. Cho ng−êi bÖnh ngËm ®¸ tr−íc khi uèng D. Cho ng−êi bÖnh dïng thuèc qua èng hót E. B, C, D ®óng8. Tiªm thuèc ®−îc chØ ®Þnh trong c¸c tr−êng hîp: A. Ng−êi bÖnh thÝch ®−îc tiªm thuèc B. Ng−êi bÖnh t©m thÇn vÉn cßn uèng thuèc ®−îc286
  • C. Kh«ng g©y tai biÕn khi tiªm D. Tr−êng h¬p cÊp cøu dïng thuèc cÇn t¸c dông nhanh E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn9. Tai biÕn th−êng gÆp khi tiªm thuèc: A. Abces nãng B. Abces l¹nh C. T¾c tÜnh m¹ch D. NhiÔm khuÈn huyÕt E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn10. Tai biÕn khi tiªm tÜnh m¹ch A. Tiªm nhÇm vµo ®éng m¹ch B. G©y t¾c m¹ch do khÝ C. A vµ B ®óng D. Abces l¹nh E. Ch¹m d©y thÇn kinh to¹§¸p ¸n1. A 2. E 3. C 4. C 5. D 6. C 7. E 8. D 9. E 10. C. 287
  • Bµi 65 CHO NG¦êI BÖNH UèNG THUèCMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña dïng thuèc cho ng−êi bÖnh.2. TiÕn hµnh ®−îc c¸c kü thuËt dïng thuèc qua: ®−êng uèng, da, niªm m¹c mét c¸ch an toµn vµ hiÖu qu¶.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt dïng thuècqua ®−êng uèng an toµn.1. Môc ®Ých §em thuèc vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh b»ng ®−êng miÖng mét c¸ch an toµn vµhiÖu qu¶.2. ChØ ®Þnh Cho tÊt c¶ ng−êi bÖnh cã y lÖnh dïng thuèc qua ®−êng uèng.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − Tuæi: giµ, trÎ. − Sè l−îng vµ lo¹i thuèc. − C¬ ®Þa cã dÞ øng víi chÊt g×?4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hiÓu ®Ó hîp t¸c. − T− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp.5. Dông cô − Thuèc theo y lÖnh. − Ly ®ùng thuèc. − B×nh ®ùng n−íc uèng.288
  • − Dông cô ®o l−êng: ly cã kh¾c ®é, muçng ¨n canh, muçng cµ phª, èng ®Õm giät. − èng hót. − PhiÕu cho thuèc. − C−a èng thuèc nÕu cÇn. − Tói ®ùng ®å d¬. − M©m.6. Dän dÑp dông cô − Huû phiÕu thuèc hoÆc ®Ó phiÕu thuèc vµo « giê cho thuèc lÇn sau. − Röa s¹ch tÊt c¶ c¸c dông cô b»ng n−íc vµ xµ b«ng, lau kh« vµ tr¶ vÒ chç cò.7. Ghi hå s¬ − Ngµy giê cho ng−êi bÖnh uèng thuèc. − Tªn, liÒu l−îng vµ ®−êng dïng thuèc. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh (nÕu cã). − Tr−êng hîp kh«ng thùc hiÖn ®−îc: ng−êi bÖnh v¾ng mÆt, ng−êi bÖnh n«n ãi, ng−êi bÖnh tõ chèi kh«ng uèng thuèc − Hä, tªn vµ ch÷ ký cña ng−êi ®iÒu d−ìng cho thuèc.8. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − §äc cÈn thËn chØ thÞ cña b¸c sÜ nÕu cã g× kh«ng râ rµng ph¶i hái l¹i, tuyÖt ®èi kh«ng ®−îc söa ch÷a. − HÕt søc chó ý trong lóc lÊy thuèc ®Ó tr¸nh nhÇm lÉn. − Ph¶i thùc hiÖn ®óng chÕ ®é 3 kiÓm tra, 5 ®èi chiÕu, 5 ®óng. − Khi cã ph¹m nh÷ng sai lÇm trong lóc cho thuèc iÒu d−ìng nªn thµnh thËt b¸o ngay cho b¸c sÜ biÕt ®Ó kÞp thêi xö trÝ. − Theo dâi t¸c dông cña thuèc. − ChØ ghi thuèc do chÝnh tay m×nh cho. 289
  • B¶ng 65.1. B¶ng kiÓm cho ng−êi bÖnh dïng thuèc STT Néi dung Cã Kh«ng 1 KiÓm tra ®èi chiÕu hå s¬ ng−êi bÖnh, kiÓm tra thuèc lÇn 1. 2 Röa tay. 3 KiÓm tra dông cô ®Çy ®ñ. A. LÊy thuèc uèng: kiÓm tra thuèc lÇn 2: * Thuèc viªn: dïng n¾p lä hoÆc khay ®Õm thuèc. *Thuèc n−íc: l¾c ®Òu chai thuèc, ®o l−îng thuèc theo chØ ®Þnh. * Thuèc giät: cho mét Ýt n−íc vµo ly, ®Ó th¼ng èng ®Õm giät vµ nhá. - KiÓm tra thuèc lÇn 3, cÊt lä thuèc. - §Æt thuèc lªn khay, kÌm phiÕu thuèc. - Mang ®Õn gi−êng ng−êi bÖnh, ®èi chiÕu. - B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. - Cho ng−êi bÖnh n»m ®Çu cao hoÆc ngåi. - §−a thuèc vµ n−íc gióp ng−êi bÖnh uèng (kiÓm tra ch¾c ch¾n thuèc ®· vµo ®óng d¹ dµy). - Lau miÖng, dÆn dß ng−êi bÖnh nh÷ng ®iÒu cÇn thiÕt. Ng−êi bÖnh ký x¸c nhËn vµo phiÕu c«ng khai thuèc. - Thu dän dông cô, röa tay. - Ghi phiÕu theo dâi ®iÒu d−ìng. B. Dïng thuèc b«i: - LÊy thuèc b«i, kiÓm tra thuèc lÇn 2. - §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch. - VÖ sinh s¹ch sÏ vïng da chuÈn bÞ b«i thuèc. - Xoa nhÑ cho thuèc ngÊm ®Òu, ®Õn khi kh«. C. Dïng thuèc ®Æt: - LÊy thuèc ®Æt, kiÓm tra thuèc lÇn 2. - §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch. - Ng©m thuèc vµo n−íc ®¸ nÕu ®Æt thuèc ë hËu m«n hoÆc nhóng thuèc qua n−íc Êm nÕu ®Æt ë ©m ®¹o. - §Ó ng−êi bÖnh n»m ngöa hoÆc nghiÖng mét bªn. - H−íng dÉn ng−êi bÖnh c¸ch ®Æt hoÆc ®Æt nÕu ng−êi bÖnh kh«ng tù lµm ®−îc. - Cho ng−êi bÖnh n»m nghØ sau ®Æt.290
  • D. Dïng thuèc nhá - thuèc tra:LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra thuèc lÇn 2.1. Nhá m¾t:- Ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m ngöa.- KÐo nhÑ mi d−íi, nhá thuèc vµo.- B¶o ng−êi bÖnh nhÊp nh¸y m¾t.- ChËm kh« n−íc ch¶y ra 2 bªn mÝ m¾t.2. Tra thuèc:- KÐo mi m¾t d−íi, tra thuèc vµo m¾t.- B¶o ng−êi bÖnh nhÊp nh¸y m¾t.3. Nhá mòi:- §Ó ng−êi bÖnh n»m ngöa ®Çu h¬i thÊp, hoÆc ngåi ngöa ®Çuh¬i thÊp ra sau.- Khi nhá b¶o ng−êi bÖnh hÝt nhÑ vµo tõ tõ.4. Nhá tai:- §Ó ng−êi bÖnh ngåi hoÆc n»m nghiªng vÒ bªn lµnh.- KÐo nhÑ vµnh tai h−íng lªn trªn vµ ra sau.- Nhá thuèc vµo lç tai.E. Dïng thuèc qua niªm m¹c miÖng:- LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 2.- B¶o ng−êi bÖnh h¸ miÖng.- Cho thuèc vµo d−íi l−ìi.- NgËm miÖng l¹i gi÷ cho ®Õn khi thuèc tan míi nuèt.F. Dïng thuèc x«ng:- LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 2.- Dông cô x«ng qua mòi, häng ph¶i ®−îc s¹ch.- Ng−êi bÖnh hÝt thë s©u khi ¸p miÖng hoÆc mòi vµo dông côx«ng.- NÕu x«ng toµn th©n ®iÒu d−ìng ph¶i l−u ý tr¸nh ®Ó ng−êi bÖnhbÞ nhiÔm l¹nh (lau kh« ng−êi bÖnh tr−íc khi th¸o mÒn).- Cho ng−êi bÖnh uèng n−íc nÕu cÇn.G. Dïng thuèc d¸n:- LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 2.- VÖ sinh s¹ch sÏ vïng da tr−íc khi d¸n.- C¹o bít l«ng nÕu nhiÒu.- Thay ®æi vÞ trÝ tr¸nh khÝch thÝch da. 291
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u hái 1. Nªu c¸c tr−êng hîp kh«ng dïng thuèc qua ®−êng uèng? 2. Nªn c¸c néi dung cÇn ®èi chiÕu khi cho ng−êi bÖnh dïng thuèc?Ph©n biÖt ®óng (§) sai (S) 3. Lo¹i thuèc ®¾ng cã mïi nªn uèng liÒn sau b÷a ¨n. 4. §èi víi thuèc cã thÓ lµm tæn th−¬ng niªm m¹c d¹ dµy nªn cho ng−êi bÖnh uèng sau khi ¨n no. 5. Ng−êi bÖnh h«n mª kh«ng dïng thuèc qua ®−êng uèng ®−îc. 6. Nªn uèng thuèc víi n−íc Êm ®Ó thuèc ®−îc hÊp thu tèt h¬n. 7. Ph¶i kiÓm tra vÞ trÝ tube levine tr−íc khi b¬m thuèc ®Ó tr¸nh tai biÕn. 8. Kh«ng nªn trén chung c¸c lo¹i thuèc uèng cïng mét lóc víi nhau. 9. ¦u ®iÓm cña viÖc dïng thuèc qua ®−êng uèng lµ Ýt g©y tai biÕn. 10. Thuèc cã t¸c dông lµm h¹i men r¨ng nªn b¬m thuèc qua tube levine.§¸p ¸n3. S 4. § 5. S 6. § 7. § 8. § 9. § 10. S292
  • Bµi 66 Kü THUËT TI£M THUèCMôC TI£U1. Tr×nh bµy ®−îc môc ®Ých cña tiªm thuèc.2. TiÕn hµnh ®−îc c¸c ®−êng tiªm mét c¸ch an toµn vµ hiÖu qu¶.3. KÓ ®−îc c¸c tai biÕn do tiªm thuèc g©y ra do tõng ®−êng tiªm.4. TiÕn hµnh kü thuËt cè ®Þnh kim ®óng c¸ch.5. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc thùc hiÖn mòi tiªm an toµn.1. Môc ®Ých §−a thuèc vµo c¬ thÓ qua da ®Ó t¹o mét t¸c dông nhanh chãng.2. ChØ ®Þnh Trong nh÷ng tr−êng hîp. − CÊp cøu. − BÖnh nÆng, cÇn t¸c dông cÊp thêi. − Ng−êi bÖnh n«n ãi nhiÒu. − CÇn t¸c dông t¹i chç. − Thuèc kh«ng ngÊm qua thµnh tiªu hãa hoÆc thuèc dÔ bÞ huû ho¹i bëi dÞch tiªu hãa.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − Tuæi: giµ, trÎ. − Líp mì d−íi da dµy hay máng. − Sù vËn ®éng ®i l¹i cña ng−êi bÖnh. − Sè l−îng vµ lo¹i thuèc. − C¬ ®Þa cã dÞ øng? 293
  • 4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh hiÓu ®Ó hîp t¸c. − T− thÕ ng−êi bÖnh thÝch hîp. − NÕu ng−êi bÖnh nÆng cÇn cã ng−êi phô gióp.5. Dän dÑp dông cô − Tr¶ phiÕu thuèc vÒ chç cò hoÆc bá vµo « giê cho lÇn sau. − Xö lý dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn tiÖt khuÈn.6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê tiªm thuèc. − Tªn thuèc, liÒu l−îng, ®−êng tiªm thuèc, vÞ trÝ tiªm. − Ph¶n øng ng−êi bÖnh (nÕu cã). − Hä tªn ng−êi ®iÒu d−ìng tiªm thuèc.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − ¸p dông kü thuËt v« khuÈn hoµn toµn. − Ph¶i cÈn thËn vµ lu«n ¸p dông 3 kiÓm tra, 5 ®èi chiÕu, 5 ®óng. − Khi tiªm ph¶i b¬m thuèc thËt chËm, ®Æc biÖt lµ tiªm tÜnh m¹ch. − Tiªm b¾p: tïy theo lo¹i thuèc vµ sè l−îng thuèc mµ tiªm b¾p n«ng ë c¸nh tay, tiªm b¾p s©u ë ®ïi vµ m«ng. − Sau khi tiªm xong ph¶i cè ®Þnh kim ®óng c¸ch, kh«ng dïng tay ®Ëy n¾p kim. − Nªn mang g¨ng tay s¹ch khi tiªm ®Ó tr¸nh nhiÔm m¸u tõ ng−êi bÖnh, ®Æc biÖt lµ tiªm tÜnh m¹ch. − Khi rót kim ra nªn rót theo chiÒu kim ®©m vµo ®Ó h¹n chÕ tæn th−¬ng m« c¬. − Khi tiªm b¾p lo¹i thuèc cã nguy c¬ kÝch thÝch m« d−íi da ta nªn ¸p dông c¸ch tiªm Z tract. − Sau khi tiªm xong kh«ng nªn massage vïng tiªm, ®Æc biÖt lµ tiªm heparin hoÆc insulin v× cã thÓ g©y tæn th−¬ng m«. − Lo¹i kim dïng: + Tiªm d−íi da: 23-25 G, dµi 2-3 cm294
  • + Tiªm trong da: 26-27 G, dµi 1-1,5 cm + Tiªm tÜnh m¹ch: 21-23 G, dµi 3-4 cm + Tiªm b¾p: 21-23 G, dµi 4-6cm − Dung l−îng thuèc t−¬ng øng víi vÞ trÝ tiªm b¾p B¶ng 66.1. Dung l−îng thuèc t−¬ng øng víi vÞ trÝ tiªm b¾pVÞ trÝ D−íi 18 th¸ng TrÎ trªn 6 tuæi Ng−êi línC¬ DeltaC 0,5 ml 1 mlC¬ th¼ng ®ïi C 0,5 ml 1,5 ml 2 mlC¬ réng ngoµi ®ïiC 0,5 ml 1,5 ml 5 mlVentrogluteal 0,5 ml 1,5 ml 3 mlDorsogluteal 1,5 ml 3 ml H×nh 66.1. M©m dông cô tiªm thuèc 295
  • B¶ng 66.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn kü n¨ng rót thuèc èng STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t Sao phiÕu thuèc ®óng y lÖnh tõ hå s¬ bÖnh ¸n. Sao phiÕu thuèc, kiÓm tra Tr¸nh sù nhÇm lÉn 1 KiÓm tra thuèc: tªn thuèc, hµm thuèc lÇn 1. thuèc. l−îng, chÊt l−îng ®−êng dïng, h¹n dïng. Röa tay th−êng quy (néi Röa tay s¹ch c¸c mÆt cña bµn 2 Gi¶m sù l©y nhiÔm. khoan). tay. H¹n chÕ sù nhiÔm KiÓm tra thuèc. S¸t khuÈn ®Çu èng thuèc, 3 khuÈn, an toµn khi S¸t khuÈn cæ èng thuèc tr−íc kiÓm tra lÇn 2. dïng thuèc. khi bÎ. Tr¸nh lµm tæn th−¬ng Dïng gßn kh« che chì trän vÑn Dïng gßn kh« lau vµ bÎ 4 tay, gi÷ an toµn cho cæ èng thuèc tr−íc khi bÎ èng èng thuèc. èng thuèc. thuèc. Gi÷ hÖ thèng b¬m tiªm Tay kh«ng ch¹m th©n kim vµ 5 Rót thuèc vµo b¬m tiªm. vµ thuèc ®−îc v« nßng trong cña b¬m tiªm khi khuÈn tuyÖt ®èi. rót thuèc. KiÓm tra thuèc. KiÓm tra thuèc lÇn 3, bá Tr¸nh sù nhÇm lÉn 6 Bá èng thuèc vµo thïng chøa vá èng thuèc. thuèc. vËt bÐn nhän. Che th©n kim an toµn, ®Æt Gi÷ cho b¬m vµ kim Tr¸nh ch¹m tay vµo th©n kim, b¬m tiªm trªn phiÕu thuèc tiªm ®−îc an toµn vµ nßng trong cña b¬m tiªm, ®Æt 7 vµo m©m tiªm thuèc an v« khuÈn. Tr¸nh nhÇm èng tiªm ngay trªn phiÕu toµn. lÉn thuèc. thuèc. H×nh 66.2. Kü thuËt bÎ èng thuèc296
  • B¶ng 66.3. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng rót thuèc läSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t Sao phiÕu thuèc ®óng y lÖnh tõ hå s¬ bÖnh ¸n. Sao phiÕu thuèc, kiÓm tra Tr¸nh sù nhÇm lÉn thuèc. 1 KiÓm tra thuèc: tªn thuèc, thuèc lÇn 1. hµm l−îng, chÊt l−îng ®−êng dïng, h¹n dïng. Röa tay th−êng quy (néi Röa tay s¹ch c¸c mÆt cña 2 Gi¶m sù l©y nhiÔm. khoan). bµn tay. Më n¾p lä thuèc, s¸t KiÓm tra thuèc. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn, 3 khuÈn n¾p lä (kiÓm tra lÇn S¸t khuÈn n¾p lä tr−íc khi an toµn khi dïng thuèc. 2). rót thuèc. Kim pha 20-18G. - Rót n−íc pha tiªm b»ng Rót l−îng thuèc pha võa ®ñ Gióp hoµ tan thuèc tr−íc 4 kim pha thuèc. theo yªu cÇu cña tõng lo¹i khi tiªm cho ng−êi bÖnh. thuèc, ®−êng dïng thuèc vµ liÒu dïng thuèc. §©m kim vµo gi÷a lä, b¬m n−íc cÊt vµo. Gióp pha thuèc an toµn. L−îng khÝ rót ra b»ng l−îng 5 Hót khÝ tr¶ laÞ, rót kim an Gióp qu©n b×nh ¸p lùc bªn dÞch ®· b¬m vµo lä kÝn, toµn, l¾c cho thuèc hßa trong vµ ngoµi lä thuèc. tr¸nh mÊt thuèc. tan. Gióp qu©n b×nh ¸p lùc bªn B¬m l−îng khi võa ®ñ b»ng 6 B¬m khÝ vµo lä. trong vµ ngoµi lä thuèc. l−îng thuèc sÏ rót ra. Gi÷ hÖ thèng b¬m tiªm vµ Tay kh«ng ch¹m th©n kim Rót thuèc vµo b¬m tiªm 7 thuèc ®−îc v« khuÈn tuyÖt vµ nßng trong cña b¬m tiªm ®ñ liÒu. ®èi. khi rót thuèc. KiÓm tra thuèc. KiÓm tra thuèc lÇn 3, bá 8 Tr¸nh sù nhÇm lÉn thuèc. Bá èng thuèc vµo thïng vá lä thuèc. chøa vËt bÐn nhän. Thay kim sau phi pha thuèc H¹n chÕ tæn th−¬ng cho 9 Thay kim tiªm thÝch hîp. h¹n chÕ tæn th−¬ng do thuèc ng−êi bÖnh. dÝnh trªn th©n kim. Che th©n kim an toµn, ®Æt Tr¸nh ch¹m tay vµo th©n Gi÷ cho b¬m vµ kim tiªm b¬m tiªm trªn phiÕu thuèc kim, nßng trong cña b¬m10 ®−îc an toµn vµ v« khuÈn. vµo m©m tiªm thuèc an tiªm, ®Æt èng tiªm ngay trªn Tr¸nh nhÇm lÉn thuèc. toµn. phiÕu thuèc. H×nh 66.3. Rót thuèc tõ trong lä 297
  • B¶ng 66.4. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng so¹n m©m dông cô tiªm thuèc Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 Sao phiÕu thuèc 2 LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 1 3 Mang khÈu trang, ra tay 4 Tr¶i kh¨n lªn m©m s¹ch 5 Chän b¬m tiªm phï hîp víi l−îng thuèc cÇn tiªm 6 Chän kim tiªm phï hîp víi ®−êng tiªm vµ vÞ trÝ tiªm 7 Kim pha thuèc 8 Gßn cån (cån iod) s¸t trïng da 9 Gßn kh« hoÆc g¹c dïng ®Ó bÎ èng thuèc (nÕu thuèc èng) 10 KÒm dïng g¾p gßn s¸t trïng da 11 Hép thuèc chèng shock 12 D©y th¾t m¹ch nÕu tiªm tÜnh m¹c 13 G¨ng tay s¹ch 14 Chai dung dÞch röa tay nhanh B×nh chøa r¸c th¶i y tÕ bÐn nhän b»ng nhùa cøng mµu vµng, mét 15 chiÒu 16 Tói r¸c chøa chÊt th¶i y tÕ mµu vµng 17 Tói r¸c chøa chÊt th¶i sinh ho¹t mµu xanhTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc298
  • B¶ng 66.5. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng rót thuèc èng Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 Sao phiÕu thuèc 2 LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 1 3 Mang khÈu trang, röa tay 4 So¹n m©m dông cô tiªm thuèc 5 S¸t khuÈn ®Çu èng thuèc (l−ìi c−a), kiÓm tra lÇn 2 6 C−a èng thuèc (nÕu cÇn) 7 Dïng gßn kh« lau vµ bÎ èng thuèc 8 Rót thuèc tay kh«ng ch¹m th©n kim vµ nßng trong cña b¬m tiªm 9 KiÓm tra thuèc lÇn 3, bá vá èng thuèc 10 Che th©n kim an toµn, ®Æt b¬m tiªm trªn phiÕu thuècTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 66.6. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng rót thuèc lä Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 Sao phiÕu thuèc 2 LÊy thuèc theo y lÖnh, kiÓm tra lÇn 1 3 Mang khÈu trang, röa tay 4 So¹n m©m dông cô tiªm thuèc 5 Më n¾p lä thuèc, s¸t khuÈn n¾p lä (kiÓm tra lÇn 2) 6 C−a èng n−íc pha (nÕu cÇn), rót n−íc pha tiªm b»ng kim pha thuèc 7 §©m kim vµo gi÷a lä thuèc, b¬m n−íc cÊt vµo 8 Hót khÝ tr¶ l¹i, rót kim an toµn, l¾c cho thuèc hßa tan B¬m khÝ vµo lä, rót thuèc ®ñ liÒu, tay kh«ng ch¹m th©n kim vµ 9 nßng trong cña b¬m tiªm 10 KiÓm tra thuèc lÇn 3, bá vá èng thuèc 11 Thay kim tiªm thÝch hîp 12 §Æt b¬m tiªm trªn phiÕu thuèc vµo m©m tiªm thuèc an toµnTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 299
  • B¶ng 66.7. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng tiªm trong daSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t ChuÈn bÞ bÖnh nh©n, b¸o vµ gi¶i TiÕn hµnh ®−îc thuËn Ng−êi bÖnh an t©m 1 thÝch. lîi vµ an toµn. hîp t¸c. Tãc gän gµng. §¶m b¶o an toµn khi KhÈu trang che kÝn 3 Mang khÈu trang, röa tay. thùc hiÖn kü thuËt v« mòi, miÖng. khuÈn. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay. §èi chiÕu ®óng tªn, 4 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. Tr¸nh nhÇm lÉn. hä, tuæi, sè gi−êng, sè phßng. Chän vïng da Ýt va ch¹m, tr¾ng, kh«ng sÑo, l«ng Tr¸nh c¸c tai biÕn do 1/3 trªn mÆt trong 5 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm. c¼ng tay (th«ng dông tiªm sai vÞ trÝ. nhÊt). Hai bªn c¬ ngùc lín. Hai bªn b¶ vai. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn c¸ch s¹ch, cì g¨ng 6 Mang g¨ng tay s¹ch. y tÕ tr¸nh sù l©y nhiÔm phï hép ®Ó thao t¸c tõ ng−êi bÖnh. ®−îc gän gµng. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn tõ vïng da xung S¸t khuÈn réng tõ quanh. trong ra ngoµi 5 cm víi 7 S¸t khuÈn vïng tiªm. gßn cån 700 hoÆc cån Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ iod. ®©m kim. Gi¶m sù l©y nhiÔm S¸t khuÈn kü l¹i c¸c 7 S¸t khuÈn l¹i tay. chÐo. ®Çu ngãn tay. §Ó b¬m tiªm th¼ng KiÓm tra l¹i liÒu thuèc ®øng, lo¹i bá khÝ trong 8 §uæi khÝ. chÝnh x¸c, ngõa tai èng tiªm tr¸nh lµm mÊt biÕn do khÝ g©y ra. thuèc. 9 C¨ng da, ®Ó mÆt v¸t kim lªn trªn, Tiªm vµo vïng d−íi Tiªm ®óng vÞ trÝ. ®©m kim gãc 15 ®é so víi mÆt da. th−îng b×. L−îng thuèc phï hîp Khi b¬m thuèc cã dÊu 10 B¬m 1/10 ml thuèc. víi ®−êng tiªm. hiÖu næi phång da cam.300
  • H¹n chÕ sù tæn th−¬ng Rót kim nhanh theo11 Rót kim nhanh. m«. h−íng ®©m vµo. Tr¸nh nguy c¬ g©y l©y Bá h¼n b¬m vµ kim12 Cè ®Þnh kim an toµn. nhiÔm do vËt bÐn tiªm vµo thïng nhùa nhän. cøng mµu vµng. N¬i vïng tiªm dÔ bÞ DÆn ng−êi bÖnh kh«ng ®−îc ch¹m kÝch øng, gióp viÖc ®äc Kh«ng ®−îc cµo g¶i,13 n¬i vïng tiªm. kÕt qu¶ chÝnh x¸c nÕu chµ x¸t vµo vïng tiªm. thö ph¶n øng. B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh biÕt Gióp ng−êi bÖnh ®−îc14 viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn Giao tiÕp. tiÖn nghi. nghi. Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng15 Ghi hå s¬. ng−êi bÖnh. viÖc ®· lµm. B¶ng 66.8. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng tiªm trong da Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch §Ó lé vïng tiªm X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm Mang g¨ng tay s¹ch S¸t khuÈn vïng tiªm réng tõ trong ra ngoµi 5cm S¸t khuÈn l¹i tay §uæi khÝ C¨ng da, ®Ó mÆt v¸t kim lªn trªn, ®©m kim gãc 15 ®é so víi mÆt da B¬m 1/10 ml thuèc (næi phång da cam) Rót kim nhanh theo h−íng ®©m kim vµo Cè ®Þnh kim an toµn Th¸o g¨ng tay Khoanh trßn n¬i tiªm nÕu thö ph¶n øng thuèc DÆn ng−êi bÖnh kh«ng ®−îc ch¹m n¬i vïng tiªm B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 301
  • B¶ng 66.9. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng tiªm b¾pSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t ChuÈn bÞ bÖnh nh©n, b¸o vµ gi¶i TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 thÝch. vµ an toµn. t¸c. Tãc gän gµng. KhÈu trang che kÝn §¶m b¶o an toµn khi thùc 3 Mang khÈu trang, röa tay. mòi, miÖng. hiÖn kü thuËt v« khuÈn. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay. §èi chiÕu ®óng tªn, hä, 4 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. Tr¸nh nhÇm lÉn. tuæi, sè gi−êng, sè phßng. Tiªm b¾p n«ng: c¬ delta c¸ch ô vai 5cm Tiªm b¾p s©u: Tr¸nh c¸c tai biÕn do §ïi: 1/3 gi÷a mÆt ngoµi 5 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm. ®ïi. tiªm sai vÞ trÝ. M«ng: 1/3 trªn ngoµi ®−êng nèi gi÷a gai chËu tr−íc trªn víi x−¬ng cïng. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn y c¸ch s¹ch, cì g¨ng 6 Mang g¨ng tay s¹ch. tÕ tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ phï hép ®Ó thao t¸c ng−êi bÖnh. ®−îc gän gµng. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn S¸t khuÈn réng tõ trong tõ vïng da xung quanh ra ngoµi 5cm víi gßn 7 S¸t khuÈn vïng tiªm. cån 700 hoÆc cån iod. Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m kim. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c 7 S¸t khuÈn l¹i tay. Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo. ®Çu ngãn tay. §Ó b¬m tiªm th¼ng KiÓm tra l¹i liÒu thuèc ®øng, lo¹i bá khÝ trong 8 §uæi khÝ chÝnh x¸c, ngõa tai biÕn èng tiªm tr¸nh lµm mÊt do khÝ g©y ra. thuèc. C¨ng da, ®©m kim gãc 90 ®é so 9 Tiªm vµo b¾p c¬. Tiªm ®óng vÞ trÝ. víi mÆt da.302
  • Rót nßng nÕu thÊy m¸u ch¶y ra lµ ®©m kim vµo Rót nßng kiÓm tra kh«ng cã X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ m¹ch m¸u, ph¶i rót kim10 m¸u. kim n»m trong b¾p c¬. ra. Ph¶i quan s¸t s¾c diÖn ng−êi bÖnh khi b¬m Gi¶m bít kÝch thÝch cho thuèc ®Ó ph¸t hiÖn sím11 B¬m thuèc chËm. c¸c ph¶n øng bÊt ng−êi bÖnh. th−êng. Rót kim nhanh theo H¹n chÕ sù tæn th−¬ng h−íng ®©m vµo.12 Rót kim nhanh. m«. Dïng gßn cån Tr¸nh sù l©y nhiÔm qua massage nhÑ vïng13 S¸t khuÈn l¹i vi trÝ tiªm. tiªm. lç ch©n kim. Bá h¼n b¬m vµ kim Tr¸nh nguy c¬ g©y l©y tiªm vµo thïng nhùa14 Cè ®Þnh kim an toµn. cøng mµu vµng. nhiÔm do vËt bÐn nhän. B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh ®−îc15 biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi Giao tiÕp. tiÖn nghi. bÖnh tiÖn nghi. Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc Theo dâi vµ qu¶n lý ®· lµm.16 Ghi hå s¬. ng−êi bÖnh. 303
  • B¶ng 66.10. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng tiªm b¾p Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch 3 §Ó lé vïng tiªm 4 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm 5 Mang g¨ng tay s¹ch 6 S¸t khuÈn vïng tiªm réng tõ trong ra ngoµi 5 cm 7 S¸t khuÈn l¹i tay 8 §uæi khÝ 9 C¨ng da, ®©m kim gãc 90 ®é so víi mÆt da 10 Rót nßng kiÓm tra kh«ng cã m¸u 11 B¬m thuèc chËm 12 Rót kim nhanh theo h−íng ®©m kim vµo 13 S¸t khuÈn l¹i vi trÝ tiªm 14 Cè ®Þnh kim an toµn 15 Th¸o g¨ng tay B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh 16 tiÖn nghi 17 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc B¶ng 66.11. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng tiªm d−íi da STT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t ChuÈn bÞ bÖnh nh©n, b¸o vµ TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 gi¶i thÝch. vµ an toµn. t¸c. Tãc gän gµng. §¶m b¶o an toµn khi KhÈu trang che kÝn mòi, 3 Mang khÈu trang, röa tay. thùc hiÖn kü thuËt v« miÖng. khuÈn. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay. §èi chiÕu ®óng tªn, hä, 4 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. Tr¸nh nhÇm lÉn. tuæi, sè gi−êng, sè phßng.304
  • §Çu d−íi c¬ delta. Hai bªn b¶ vai. Tr¸nh c¸c tai biÕn do Hai bªn rèn c¸ch rèn5 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm. tiªm sai vÞ trÝ. 5 cm. 1/3 gi÷a mÆt ngoµi, tr−íc cu¶ ®ïi. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn y c¸ch s¹ch, cì g¨ng phï6 Mang g¨ng tay s¹ch. tÕ tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ hép ®Ó thao t¸c ®−îc ng−êi bÖnh. gän gµng. H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn tõ vïng da xung S¸t khuÈn réng tõ trong7 S¸t khuÈn vïng tiªm. quanh. ra ngoµi 5 cm víi gßn Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ cån 700 hoÆc cån iod. ®©m kim. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c ®Çu7 S¸t khuÈn l¹i tay Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo ngãn tay §Ó b¬m tiªm th¼ng KiÓm tra l¹i liÒu thuèc ®øng, lo¹i bá khÝ trong8 §uæi khÝ. chÝnh x¸c, ngõa tai biÕn èng tiªm tr¸nh lµm mÊt do khÝ g©y ra. thuèc. VÐo da, ®©m kim gãc 45 ®é so víi mÆt da. Tiªm vµo m« liªn kÕt9 Tiªm ®óng vÞ trÝ. láng lÏo d−íi da. Rót nßng nÕu thÊy m¸u X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ Rót nßng kiÓm tra kh«ng cã ch¶y ra lµ ®©m kim vµo10 kim n»m trong m« liªn m¸u. m¹ch m¸u, ph¶i rót kim kÕt. ra. Ph¶i quan s¸t s¾c diÖn ng−êi bÖnh khi b¬m Gi¶m bít kÝch thÝch cho11 B¬m thuèc chËm. thuèc ®Ó ph¸t hiÖn sím ng−êi bÖnh. c¸c ph¶n øng bÊt th−êng. H¹n chÕ sù tæn th−¬ng Rót kim nhanh theo12 Rót kim nhanh. m«. h−íng ®©m vµo. Tr¸nh sù l©y nhiÔm qua Dïng gßn cån massage13 S¸t khuÈn l¹i vi trÝ tiªm. lç ch©n kim. nhÑ vïng tiªm. 305
  • Bá h¼n b¬m vµ kim tiªm Tr¸nh nguy c¬ g©y l©y 14 Cè ®Þnh kim an toµn. vµo thïng nhùa cøng nhiÔm do vËt bÐn nhän. mµu vµng. B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 15 biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi Giao tiÕp. tiÖn nghi. bÖnh tiÖn nghi. Theo dâi vµ qu¶n lý Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 16 Ghi hå s¬. ng−êi bÖnh. ®· lµm. B¶ng 66.12. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng tiªm d−íi da Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch 3 §Ó lé vïng tiªm 4 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm 5 Mang g¨ng tay s¹ch 6 S¸t khuÈn vïng tiªm réng tõ trong ra ngoµi 5 cm 7 S¸t khuÈn l¹i tay 8 §uæi khÝ 9 VÐo da, ®©m kim gãc 45 ®é so víi mÆt da 10 Rót nßng kiÓm tra kh«ng cã m¸u 11 B¬m thuèc chËm 12 Rót kim nhanh theo h−íng ®©m kim vµo 13 S¸t khuÈn l¹i vi trÝ tiªm 14 Cè ®Þnh kim an toµn 15 Th¸o g¨ng tay B¸o gi¶i thÝch cho ng−ëi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn 16 nghi 17 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc306
  • B¶ng 66.13. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng tiªm tÜnh m¹chSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t ChuÈn bÞ bÖnh nh©n, b¸o TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi vµ Ng−êi bÖnh an t©m hîp 1 vµ gi¶i thÝch. an toµn. t¸c. Tãc gän gµng. KhÈu trang che kÝn mòi, §¶m b¶o an toµn khi thùc hiÖn 2 Mang khÈu trang, röa tay. miÖng. kü thuËt v« khuÈn. Röa tay s¹ch hÕt c¸c mÆt cña ®«i tay. §èi chiÕu ®óng ng−êi §èi chiÕu ®óng tªn, hä, 3 Tr¸nh nhÇm lÉn. bÖnh. tuæi, sè gi−êng, sè phßng. Tr¸nh c¸c tai biÕn do tiªm sai Chän tÜnh m¹ch to, râ, 4 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm. vÞ trÝ. Ýt di ®éng. Mang g¨ng tay theo B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ c¸ch s¹ch, cì g¨ng phï 5 Mang g¨ng tay s¹ch. tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ ng−êi hép ®Ó thao t¸c ®−îc bÖnh. gän gµng. Buéc garrot c¸ch n¬i 6 Buéc garrot. Gióp tÜnh m¹ch næi râ. tiªm 10-15 cm. S¸t khuÈn réng tõ trong H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn tõ ra ngoµi 5 cm (hoÆc s¸t S¸t khuÈn vïng tiªm réng vïng da xung quanh. trïng däc theo tÜnh 7 tõ trong ra ngoµi 5 cm. m¹ch tõ d−íi lªn vµ ra 2 Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m kim. bªn) víi gßn cån 700 hoÆc cån iod. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c 8 S¸t khuÈn l¹i tay. Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo. ®Çu ngãn tay. b¬m tiªm th¼ng ®øng, KiÓm tra l¹i liÒu thuèc chÝnh lo¹i bá khÝ trong èng 9 §uæi khÝ. x¸c, ngõa tai biÕn do khÝ g©y tiªm tr¸nh lµm mÊt ra. thuèc. §Ó mÆt v¸t kim lªn trªn, c¨ng da, ®©m kim gãc 30- 40 ®é qua da vµo tÜnh m¹ch.10 Tiªm vµo tÜnh m¹ch. Tiªm ®óng vÞ trÝ. Rót nßng nÕu thÊy m¸u Rót nßng kiÓm tra cã m¸u, X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ kim ch¶y ra lµ x¸c ®Þnh11 th¸o garrot. n»m trong tÜnh m¹ch. ®óng kim n»m trong tÜnh m¹ch. 307
  • Ph¶i quan s¸t s¾c diÖn Gi¶m bít kÝch thÝch cho ng−êi ng−êi bÖnh khi b¬m 12 B¬m thuèc chËm. bÖnh. thuèc ®Ó ph¸t hiÖn sím c¸c ph¶n øng bÊt th−êng. H¹n chÕ sù tæn th−¬ng m« vµ Rót kim nhanh theo 13 Rót kim nhanh. m¹ch m¸u. h−íng ®©m vµo. Tr¸nh sù l©y nhiÔm qua lç Dïng gßn cån Ên m¹nh 14 S¸t khuÈn l¹i vi trÝ tiªm. ch©n kim. vïng tiªm ®Ó cÇm m¸u. Bá h¼n b¬m vµ kim tiªm Tr¸nh nguy c¬ g©y l©y nhiÔm 15 Cè ®Þnh kim an toµn. vµo thïng nhùa cøng do vËt bÐn nhän. mµu vµng. B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 16 bÖnh biÕt viÖc ®· xong, Giao tiÕp. tiÖn nghi. gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 17 Ghi hå s¬. bÖnh. ®· lµm. B¶ng 66.14. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng tiªm tÜnh m¹ch Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 21 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch4 §Ó lé vïng tiªm5 X¸c ®Þnh vÞ trÝ tiªm: t×m tÜnh m¹ch to râ Ýt di ®éng6 Mang g¨ng tay s¹ch7 Buéc garrot phÝa trªn vÞ trÝ tiªm 10-15 cm S¸t khuÈn vïng tiªm réng tõ trong ra ngoµi 5 cm (hoÆc tõ d−íi lªn däc8 theo tÜnh m¹ch)9 S¸t khuÈn l¹i tay10 §uæi khÝ §Ó mÆt v¸t kim lªn trªn, c¨ng da, ®©m kim gãc 30 - 40 ®é qua da vµo11 tÜnh m¹ch12 Rót nßng kiÓm tra cã m¸u, th¸o garrot13 B¬m thuèc chËm14 Rót kim nhanh15 S¸t khuÈn l¹i vÞ trÝ tiªm16 Cè ®Þnh kim an toµn17 B¸o gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi18 Ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc308
  • H×nh 66.4. C¸c d¹ng thuèc, lÊy thuèc lä 309
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸C©u hái ng¾n1. KÓ 4 tai biÕn toµn th©n do tiªm thuèc.2. Nªu 5 néi dung kiÓm tra thuèc tr−íc khi rót thuèc.3. LiÖt kª 3 thêi ®iÓm kiÓm tra nh·n thuèc khi rót thuèc.4. Nªu c¸c cì kim cho 4 ®−êng tiªm.C©u hái ®óng sai5. Khi tiªm thuèc ph¶i thùc hiÖn 2 nhanh 1 chËm.6. §iÒu d−ìng ®äc nh·n thuèc lÇn thø ba sau khi cho ng−êi bÖnh dïng thuèc.7. Tai biÕn th−êng gÆp trong tiªm tÜnh m¹ch lµ abcesChän c©u tr¶ lêi ®óng nhÊt8. Tiªm trong da lµ tiªm vµo: A. Líp c¬. B. Líp m« liªn kÕt. C. Líp th−îng b×. D. D−íi líp th−îng b×. E. TÊt c¶ ®óng9. Cì kim tiªm b¾p: A. 20-21 G dµi: 2-3 cm B. 21-22 G dµi 3-4 cm C. 21-23 G dµi 4-6 cm D. 21-24 G dµi 2-3 cm E. 23-25 G dµi 4-6 cm10. KiÓm tra lä thuèc hoÆc èng thuèc gåm c¸c néi dung sau, ngo¹i trõ: A. ChÊt l−îng thuèc B. Tªn thuèc C. Hµm l−îng thuèc D. Thêi gian dïng thuèc E. LiÒu l−îng thuèc§¸p ¸n5. S 6. S 7. S 8. D 9. C 10. E310
  • Bµi 67 QU¶N Lý NG¦êI BÖNH DïNG THUèC QUA LßNG M¹CHMôc tiªu1. KÓ c¸c môc ®Ých cña viÖc dïng thuèc qua lßng m¹ch.2. KÓ tªn, nång ®é vµ c«ng dông c¸c lo¹i dÞch truyÒn th«ng dông.3. KÓ tªn c¸c lo¹i dông cô dïng qua lßng m¹ch.4. Tr×nh bµy c¸c nguyªn nh©n vµ c¸ch phßng ngõa cho nh©n viªn y tÕ.5. Tr×nh bµy c¸c tai biÕn cã thÓ x¶y ra khi dïng thuèc qua lßng m¹ch.6. KÓ nh÷ng yªu cÇu cÇn thiÕt khi dïng thuèc qua lßng m¹ch.7. M« t¶ ®−îc c¸c nhiÖm vô cña ®iÒu d−ìng khi dïng thuèc qua lßng m¹ch.8. Tr×nh bµy ®−îc néi dung gi¸o dôc y tÕ cho ng−êi bÖnh vµ gia ®×nh.9. Tr×nh bµy quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh dïng thuèc qua lßng m¹ch.1. §Þnh nghÜa DÞch cã thÓ ®−îc truyÒn trùc tiÕp vµo hÖ tuÇn hoµn ®Ó bæ sung hoÆc thaythÕ l−îng dÞch cña c¬ thÓ. Ph−¬ng ph¸p nµy th−êng ®−îc tiÕn hµnh ®èi víinh÷ng ng−êi bÖnh cÊp cøu, bÖnh qu¸ nÆng kh«ng ¨n ®−îc b»ng ®−êng miÖnghoÆc dinh d−ìng trong ruét. Môc tiªu cña cung cÊp dÞch truyÒn lµ ng¨n ngõa mÊt c©n b»ng n−íc vµ c¸cchÊt ®iÖn gi¶i, ng¨n ngõa mÊt c©n b»ng c¸c chÊt dinh d−ìng, hoÆc cung cÊp®−êng truyÒn.2. Môc ®Ých dïng thuèc qua lßng m¹ch − Båi hoµn n−íc vµ ®iÖn gi¶i. − Thay thÕ t¹m thêi l−îng m¸u mÊt. − Cung cÊp n¨ng l−îng cÇn thiÕt cho c¬ thÓ, nu«i d−ìng ngoµi ruét, vÝ dô: ng−êi bÖnh kh«ng ¨n ®−îc sau phÉu thuËt th× sÏ ®−îc truyÒn dÞch ®Ó b¶o vÖ sù c©n b»ng n−íc vµ ®iÖn gi¶i trong c¬ thÓ vµ sÏ ng−ng truyÒn khi ng−êi bÖnh ¨n l¹i ®−îc. − Cho thuèc víi sè l−îng nhiÒu, trùc tiÕp vµo m¸u. 311
  • − Duy tr× nång ®é thuèc kÐo dµi nhiÒu giê trong m¸u. − Mét sè môc ®Þch kh¸c: gi¶i ®éc, lîi tiÓu, gi÷ vein trong tr−êng hîp cÊp cøu.3. C¸c lo¹i dÞch truyÒn DÞch truyÒn gåm cã 3 lo¹i: ®¼ng tr−¬ng, −u tr−¬ng, nh−îc tr−¬ng. − DÞch ®¼ng tr−¬ng cã chøa c¸c chÊt ®iÖn gi¶i xÊp xØ 300 mEq/L. − DÞch nh−îc tr−¬ng chøa Ýt h¬n: 250 mEq/L. − DÞch −u tr−¬ng chøa 375 mEq/L hoÆc nhiÒu h¬n. B¶ng 67.1. Tªn mét sè lo¹i dÞch truyÒn phæ biÕn DÞch Tªn th«ng dông Dung dÞch n−íc muèi sinh lý: 0,9% Natri clorua 0,9% NaCl Dung dÞch n−íc muèi sinh lý nång ®é gi¶m: Natri clorua 0,45% 0,45% NaCl 1/2 NaCl Dung dÞch n−íc muèi sinh lý & D5 Dextrose 5% vµ dung dÞch n−íc muèi sinh lý 0,9% D5 0,9% NaCl D5% dung dÞch n−íc muèi sinh lý nång ®é gi¶m: Dextrose 5% vµ dung dÞch n−íc muèi sinh lý D5 0,45% NaCl gi¶m nång ®é D5 1/2 NaCl LR Lactated Ringer LR 0,9% NaCl Lactate Ringer & dung dÞch n−íc muèi sinh lý312
  • B¶ng 67.2. Thµnh phÇn vµ c¸ch sö dông mét sè lo¹i dÞch truyÒn phæ biÕn mOsm/L Glucose Lo¹i dÞch TÝnh chÊt T¸c dông (mmol/L) (g/L)DUNG DÞCH DEXTROSE - Cung cÊp n−íc. - Thay thÕ l−îng n−íc bÞ mÊt vµ ®iÒu §¼ng trÞ bÖnh Hypernachemia. 5% 278 50 tr−¬ng - Cung cÊp 170 Kcalor/L. - Cung cÊp n−íc, n¨ng l−îng. 10% ¦u tr−¬ng 556 100 - Cung cÊp 340 Kcalor/L.DUNG DÞCH N¦íC MUèI SINH Lý 0 - Cung cÊp n−íc vµ ion Na +, Cl− 0,45% Nh−îc 154 - Thay thÕ nh÷ng dÞch nh−îc tr−¬ng bÞ tr−¬ng mÊt. - Duy tr× l−îng dÞch mÆc dï nã kh«ng thay thÕ ®−îc c¸c chÊt ®iÖn gi¶i kh¸c mÊt ®i hµng ngµy. - Lµm t¨ng thÓ tÝch dÞch trong lßng m¹ch vµ thay thÕ dÞch ngo¹i bµo ®· mÊt. - Lµ lo¹i dÞch duy nhÊt cã thÓ truyÒn §¼ng víi m¸u. 0,9% 308 0 tr−¬ng - T¨ng l−îng ion Na +, Cl− trong huyÕt t−¬ng. - Cã thÓ g©y qu¸ t¶i dÞch néi bµo vµ nhiÔm toan. - §iÒu trÞ triÖu chøng bÖnh Hyponatremia. ¦u 3% 1026 0 - Ph¶i truyÒn thËt chËm vµ theo chØ tr−¬ng dÉn v× nã cã thÓ g©y qu¸ t¶i tuÇn hoµn vµ phï phæi cÊp.DEXTROSE & DUNG DÞCH N¦íC MUèI SINH Lý - Cung cÊp Na + , Cl− vµ n−íc. §¼ng - Thay thÕ l−îng dÞch nh−îc tr−¬ng5% & 0,225% 355 50 tr−¬ng mÊt ®i vµ ®iÒu trÞ Hypernatremia. - Cung cÊp 170 Kcalor/L. - T−¬ng tù 0,45% NaCl5% & 0,45% ¦u tr−¬ng 432 50 - Cung cÊp 170 Kcalor/L - T−¬ng tù 0,9% 5% & 0,9% ¦u tr−¬ng 586 50 - Cung cÊp 170 Kcalor/L 313
  • DÞCH TRUYÒN Cã NHIÒU CHÊT §IÖN GI¶I - T−¬ng tù thµnh phÇn huyÕt t−¬ng chØ kh¸c lµ nã d− Cl − kh«ng cã Mg2 +, HCO3- - Kh«ng cung cÊp n¨ng l−îng. Ringer §¼ng 309 0 - Dïng ®Ó t¨ng thÓ tÝch dÞch néi bµo tr−¬ng vµ thay thÕ l−îng dÞch ngo¹i bµo mÊt ®i. - T−¬ng tù thµnh phÇn cña huyÕt t−¬ng, kh«ng chøa Mg2 +. - Dïng ®Ó ®iÒu trÞ mÊt dÞch do pháng. §¼ng - Cã thÓ ®iÒu trÞ do nhiÔm toan nhÑ Lactate Ringer 274 0 tr−¬ng nh−ng kh«ng nªn sö dông ®Ó ®iÒu trÞ nhiÔm acid lactic. - Kh«ng cung cÊp n¨ng l−îng.4. Dông cô dïng trong liÖu ph¸p dïng thuèc qua lßng m¹ch4.1. Kim tiªm b»ng kim lo¹i ChØ lµ dông cô tiªm truyÒn sö dông mét lÇn, Ýt dïng v× nguy c¬ lµm tænth−¬ng m¹ch m¸u vµ th©m nhiÔm cao. H×nh 67.1. Kim tiªm c¸c lo¹i314
  • 4.2. Kim luån Kim luån ë nh÷ng tÜnh m¹ch ngo¹i biªn ®−îclµm b»ng silicon vµ polymer, nhùa polyurethan. NhiÒu c«ng ty ®· s¶n xuÊt ra lo¹i kim luång¾n víi nßng kim cã thÓ th¸o ra ®−îc tr«ng gièngnh− kim b−ím khi lo¹i bá th©n kim. MÆc dï nh÷ng s¶n phÈm kim luån rÊt tiÖnÝch, nh−ng nã vÉn cã nguy c¬ g©y tæn th−¬ng thµnhm¹ch m¸u. Kim luån b»ng vËt liÖu cøng nh− polyurethan H×nh 67.2. C¸c lo¹i kim luån®−îc chøng minh lµ g©y nghÏn m¹ch nhiÒu h¬nlµ silicon. Kim luån cøng vµ cã bÒ mÆt th« r¸p sÏ g©y viªm nghÏn tÜnh m¹ch, h×nhthµnh côc m¸u ®«ng, h×nh thµnh tiÓu huyÕt cÇu. Khi dïng kim luån nÕu kh«ng thµnh th¹o sÏ cã nguy c¬ g©y ®øt mét phÇnnhùa cña th©n kim khi tiªm g©y thuyªn t¾c m¹ch do vËt l¹. Kim luån 20-22 G th−êng ®−îc sö dông cho ng−êi lín Kim sè 22-24 G dïng cho trÎ em, ng−êi giµ hoÆc nh÷ng ng−êi bÖnh cã tÜnhm¹ch nhá vµ máng manh. Kim sè 20 G hoÆc 18 G thÝch hîp truyÒn mét l−îng dÞch hoÆc m¸u hoÆc c¸cs¶n phÈm m¸u; ®Ó dÞch hoÆc c¸c chÊt láng dÝnh nhµy (m¸u) ch¶y nhanh h¬n.4.3. C¸c lo¹i d©y tiªm truyÒn dung dÞch Cã nhiÒu lo¹i d©y dïng trong tiªm truyÒn, tïy tõng h·ng s¶n xuÊt vµ tuútheo yªu cÇu cu¶ ®iÒu trÞ. Cã c¸c ®Æc ®iÓm sau: − BÇu ®Õm giät: 15 giät/ml, 20 giät/ml, 30 giät/ml, 60 giät/ml. − Lo¹i cã Dia a flo: hÖ thèng chØnh giät theo ml/giê. − Lo¹i cã bé phËn pha thuèc.H×nh 67.3. D©y truyÒn cã bé H×nh 67.4. M¸y chØnh giät H×nh 67.5. C¸c lo¹i phËn pha thuèc d©y truyÒn dÞch 315
  • 5. C¸c tai biÕn cã thÓ x¶y ra khi truyÒn dÞch: Tai biÕn Nguyªn nh©n DÊu hiÖu, triÖu chøng Xö trÝ KiÓm tra vÞ trÝ tiªm th−êng xuyªn.1. DÞch tho¸t ra LÖch kim, xuyªn S−ng phï, da h¬i t¸i, Khãa dÞch truyÒn ngay ngoµi m¹ch. l¹nh, ®au n¬i vïng khi cã dÊu hiÖu x¶y ra. tiªm, tèc ®é dÞch ch¶y chËm. Tiªm l¹i vÞ trÝ kh¸c. H¹n chÕ cö ®éng vïng chi ®ang tiªm truyÒn. Kim, catheter g©y Ng−ng tiªm truyÒn ngay. tæn th−¬ng m¹ch §au r¸t vïng tÜnh m¹ch m¸u. Ch−êm nãng Èm lªn vÞ trÝ2. Viªm tÜnh §ỏ, nãng. tÜnh m¹ch bÞ viªm. m¹ch TÝnh chÊt ho¸ häc H¬i phï nhÑ n¬i tÜnh cña dÞch truyÒn Tiªm l¹i vÞ trÝ kh¸c. m¹ch ®−îc tiªm. Kü thuËt kh«ng v« (Tr¸nh dïng c¸c tÜnh khuÈn. m¹ch l©n cËn) Ng−ng dÞch truyÒn ngay. Tæn th−¬ng m« do Gièng nh− viªm tÜnh m¹ch. Ch−êm nãng lªn vïng kim hoÆc catheter. tÜnh m¹ch bi tho¸t dÞch3. NghÑt kim HoÆc do dßng ch¶y DÞch cã thÓ kh«ng ch¶y theo y lÖnh b¸c sÜ. kh«ng l−u th«ng nÕu côc m¸u ®«ng lµm thuyªn t¾c kim. Tiªm l¹i vÞ trÝ kh¸c. t¹o côc m¸u ®«ng trong lßng kim. Kh«ng ®−îc massage lªn vïng bÞ tæn th−¬ng. Ngõng dÞch truyÒn Nhøc ®Çu, cho¸ng v¸ng B¸o c¸o dÊu hiÖu vµ Sè l−îng lín dÞch M¹ch nhanh, lo sî, vËt triÖu chøng cho b¸c sÜ.4. Qu¸ t¶i tuÇn ch¶y qu¸ nhanh v·. Theo dâi dÊu sinh hiÖu hoµn lµm t¨ng ®ét ngét ín l¹nh, ®au l−ng vµ c¸c tiÕn triÓn cña thÓ tÝch tuÇn hoµn. TÜnh m¹ch cæ næi râ. shock. T¾ng ¸p lùc m¸u. Duy tr× tèc ®é dÞch truyÒn Khã thë. thËt chËm 8 giät/phót (gi÷ vein). Tïy theo nguyªn nh©n KiÓm tra vÞ trÝ tiªm truyÒn Côc m¸u ®«ng bÞ mµ cã c¸c dÊu hiÖu th−êng xuyªn, ph¸t hiÖn5. Thuyªn t¾c do ®Èy vµo m¹ch m¸u. nhåi m¸u mét vïng bÞ sím c¸c dÊu hiÖu viªm vËt l¹ hoÆc KhÝ vµo m¹ch m¸u thuyªn t¾c (m¹ch m¸u t¾c tÜnh m¹ch. khÝ qua bé d©y tiªm phæi). Kh«ng ®−îc cho khÝ vµo truyÒn. m¹ch m¸u. Kü thuËt kh«ng v« Sèt, l¹nh run. B¸o c¸o nh÷ng bÊt6. khuÈn. §au, s−ng viªm hoÆc th−êng x¶y ra khi truyÒnNhiÔm VÞ trÝ tiªm ch¨m sãc cã dÞch ch¶y ra n¬i vÞ trÝ dÞch: §au, khã thë.trïng kh«ng ®óng. tiªm. ¸p dông kü thuËt v«316
  • DÞch truyÒn bÞ khuÈn khi tiªm truyÒn. nhiÔm khuÈn. Che chë th©n kim b»ng g¹c v« khuÈn, thay mçi khi thÊm −ít. Thay ®æi bé d©y tiªm truyÒn mçi 72 giê (tèt nhÊt). Röa tay s¹ch tr−íc khi thùc hiÖn c¸c kü thuËt v« khuÈn. Th−êng x¶y ra sím trong vßng 30 phót ®Çu Ngõng dÞch truyÒn. sau khi truyÒn: B¸o c¸o dÊu hiÖu vµ Do c¬ thÓ nh¹y - Nhøc ®Çu, cho¸ng triÖu chøng cho b¸c sÜ. c¶m víi läai dÞch v¸ng. 7. Shock ph¶n vÖ truyÒn (ph¶n øng Theo dâi dÊu sinh hiÖu kh¸ng thÓ kh¸ng - M¹ch nhanh, lo sî, vµ c¸c tiÕn triÓn cña nguyªn). vËt v·, khã thë, tay shock. ch©n l¹nh. Thùc hiÖn thuèc theo y - NÆng cã thÓ ngõng lÖnh. tim, ngõng thë.6. Nh÷ng ®iÒu cÇn l−u ý khi dïng thuèc qua lßng m¹ch6.1. C«ng thøc tÝnh thêi gian ch¶y cña dÞch truyÒn ThÓ tÝch dÞch truyÒn (ml) x Sè giät/1ml (d©y truyÒn)Thêi gian ch¶y/phót = ----------------------------------------------------------------- Sè giät theo y lÖnh/1phót6.2. KiÓm tra dÞch truyÒn − Tªn dÞch truyÒn. − Hµm l−îng, thuèc cÇn pha vµo theo y lÖnh. − H¹n sö dông. − ChÊt l−îng dÞch truyÒn: mµu s¾c, cÆn l¾ng. − Sù nguyªn vÑn.6.3. Thùc hiÖn 3 kiÓm tra, 5 ®èi chiÕu, 6 ®óng: 3 kiÓm tra: - Tªn hä ng−êi bÖnh - Tªn thuèc - LiÒu thuèc 5 ®èi chiÕu: - Sè gi−êng, sè phßng - Nh·n thuèc 317
  • - ChÊt l−îng thuèc - §−êng tiªm thuèc - Thêi h¹n dïng thuèc 6 ®óng: - §óng ng−êi bÖnh - §óng thuèc - §óng liÒu - §óng ®−êng tiªm - §óng giê tiªm - §óng y lÖnh6.4. LÊy dÊu sinh hiÖu tr−íc khi tiÕn hµnh tiªm truyÒn6.5. BiÕt ®−îc t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh6.6. BiÕt ®−îc c©n nÆng, kÝch th−íc c¬ thÓ ¶nh h−ëng ®Õn l−îng n−íc: ng−êimËp chøa Ýt n−íc, nh− thÕ ng−êi bÐo ph× l−îng n−íc trong c¬ thÓ chiÕm Ýt nhÊt.6.7. BiÕt ®−îc tiÒn sö bÖnh, ®ang sö dông thuèc g×? Hay cã ¸p dông liÖu ph¸ptrÞ liÖu nµo kh«ng? Mét sè lo¹i thuèc nh− thuèc lîi tiÓu hay thuèc steroid ¶nhh−ëng ®Õn c©n b»ng n−íc vµ ®iÖn gi¶i. X¸c ®Þnh xem ng−êi bÖnh tr−íc ®ã cã tiÕnhµnh liÖu ph¸p tiªm truyÒn lÇn nµo ch−a?6.8. Nªn chó ý ®Õn nh÷ng ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn t×nhtr¹ng truyÒn dÞch cña ng−êi bÖnh. Thêi tiÕt nãng, Èm −ít cã thÓ g©y rèi lo¹nc©n b»ng ®iÖn gi¶i ®Æc biÖt lµ trÎ s¬ sinh, ng−êi giµ vµ ng−êi bÖnh nÆng.6.9. BiÕt ng−êi bÖnh thuËn tay nµo, nÕu cã thÓ nªn truyÒn dÞch ë tay tr¸i.6.10. X¸c ®Þnh xem hÖ tÜnh m¹ch cã nguyªn vÑn kh«ng.6.11. Ghi nhËn lÇn cuèi thay d©y vµ thay b¨ng lµ khi nµo.6.12. Gi÷ cho hÖ thèng truyÒn dÞch ®−îc v« trïng.6.13. Cho ng−êi bÖnh ®i tiªu, tiÓu tr−íc khi truyÒn (nÕu ®−îc)6.14. Cã thÓ b¬m thuèc qua vÞ trÝ cao su cña d©y truyÒn.6.15. DÞch truyÒn kh«ng nªn ®Ó l©u qu¸ 24 giê.6.16. Bé d©y tiªm truyÒn thay mçi 48 - 72 giê.6.17. B¨ng v« trïng n¬i th©n kim.6.18. Kim luån thay kim sau 48 - 72 giê hoÆc h¬n tïy theo s¶n phÈm.318
  • 7. Nh÷ng l−u ý ®èi víi ng−êi bÖnh nhi − Nh÷ng tÜnh m¹ch ë trÎ em rÊt máng manh. Tr¸nh nh÷ng vÞ trÝ dÔ cö ®éng vµ va ch¹m. Sö dông nh÷ng dông cô b¶o vÖ nh÷ng vïng ®ã. − Tiªm truyÒn cho trÎ s¬ sinh th−êng chän nh÷ng tÜnh m¹ch ë trªn ®Çu hoÆc cæ tay, ch©n. − NÕu lµ trÎ lín cã thÓ cho chóng lùa chän vïng tiªm ®Ó lµm t¨ng sù hîp t¸c bëi v× chóng cã kh¶ n¨ng kiÓm so¸t ®−îc hµnh ®éng cña chóng. − Nªn sö dông cì kim 22 - 24 G ë trÎ em. − Khi cÇn l−u kim luån mµ kh«ng cã ®−êng truyÒn ta nªn b¬m 1-2 ml n−íc muèi sinh lý vµo kim luån vµ lÆp l¹i nh− vËy mçi 8 giê nÕu kh«ng tiÕp tôc dïng ®−êng truyÒn. − Kh«ng nªn truyÒn nh÷ng thuèc g©y kÝch thÝch hay rép da nh− c¸c lo¹i thuèc hãa trÞ hoÆc c¸c lo¹i dÞch truyÒn ®¹m ë nh÷ng tÜnh m¹ch ngo¹i biªn mµ ph¶i truyÒn ë nh÷ng tÜnh m¹ch trung t©m. − Khi trÎ bÖnh nÆng hoÆc thêi gian ®iÒu trÞ qua ®−êng truyÒn kÐo dµi, b¸c sü th−êng ®Æt PICC (Peripherally Inserted Central Catheter), hoÆc dïng buång tiªm d−íi da ®Ó béc lé nh÷ng tÜnh m¹ch lín. − Tïy vµo tõng løa tuæi mµ chän môc ®Ých tiªm truyÒn cho phï hîp v× nã rÊt quan träng, ¶nh h−ëng ®Õn sù t¨ng tr−ëng vµ ph¸t triÓn cña c¬ thÓ.8. Nh÷ng l−u ý ®èi víi ng−êi bÖnh lµ ng−êi giµ − Khi h−íng dÉn: ph¶i h−íng dÉn râ rµng, sö dông nh÷ng th«ng tin c¬ b¶n. Ch¾c ch¾n hä cã thÓ nghe hoÆc ®äc ®−îc nh÷ng g× ®iÒu d−ìng ghi. − Nh÷ng tÜnh m¹ch ë ng−êi giµ th−êng rÊt yÕu, rÊt Ýt m« liªn kÕt d−íi da, vµ da rÊt máng nªn mÊt nhiÒu thêi gian ®Ó chän vÞ trÝ tiªm truyÒn. Tr¸nh chän nh÷ng vÞ trÝ dÔ va ch¹m hay cö ®éng. §«i khi ng−êi ta còng kh«ng chän nh÷ng tÜnh m¹ch ë mu bµn tay v× sÏ ¶nh h−ëng ®Õn sinh ho¹t cña ng−êi bÖnh. NÕu cã thÓ nªn tr¸nh tiªm ë tay thuËn vµ mu bµn tay v× nh÷ng vÞ trÝ nµy th−êng g©y trë ng¹i nhiÒu nhÊt, lµm cho ng−êi giµ c¶m thÊy bÞ gß bã. − ë nh÷ng ng−êi bÖnh lín tuæi cã thÓ chän cì kim 22-24 G. §iÒu nµy gióp tÜnh m¹ch Ýt bÞ tæn th−¬ng h¬n vµ cho phÐp m¸u ch¶y tèt. − NÕu ng−êi giµ qu¸ èm chØ cã da bäc x−¬ng, tÜnh m¹ch máng manh nªn dïng lo¹i garo nhá nhÊt hoÆc kh«ng dïng garrot khi tiªm. − §èi víi ng−êi giµ kh«ng cßn líp m« liªn kÕt d−íi da, vein sÏ ch¹y, cho nªn ph¶i cè ®Þnh vein, c¨ng da ë phÝa d−íi ®iÓm dù ®Þnh tiªm. − Nh÷ng ng−êi bÖnh lín tuæi th−êng kh«ng phµn nµn lµ ®au ë vÞ trÝ tiªm. Mét l−îng dÞch lín cã thÓ g©y th©m nhiÔm tr−íc khi ng−êi bÖnh c¶m thÊy khã chÞu. Chó ý: lu«n kiÓm tra vÞ trÝ tiªm truyÒn th−êng xuyªn. 319
  • 9. C¸c tai n¹n cho nh©n viªn y tÕ khi dïng thuèc qua lßng m¹ch,c¸ch phßng ngõa vµ xö trÝ9.1. C¸c nguy c¬ g©y tæn th−¬ng cho nh©n viªn y tÕ do c¸c vËt bÐn nhän − Khi ®Ëy n¾p kim. − Khi g¾n c¸c dông cô tiªm truyÒn. − Khi vøt bá c¸c vËt bÐn nhän nhiÔm bÖnh. − Khi thay kim hay thay d©y truyÒn. − Khi th¸o d©y truyÒn, kim luån, kim b−ím hay kim luån cã c¸nh lµ nh÷ng dông cô cã nguy c¬ g©y tæn th−¬ng cao.9.2. C¸c biÖn ph¸p ng¨n ngõa vµ xö lý − Kh«ng ®−îc dïng tay ®Ëy th©n kim l¹i mµ ph¶i bá vµo thïng chøa vËt bÐn nhän. − Mang g¨ng tay khi nh©n viªn y tÕ cã kh¶ n¨ng tiÕp xóc víi m¸u, vÝ dô: trong khi tiªm truyÒn hoÆc thay dông cô tiªm truyÒn. − Nh÷ng kim tiªm nhiÔm bÖnh hoÆc nh÷ng vËt bÐn nhän ph¶i ®−îc cho vµo nh÷ng thïng chøa thÝch hîp cã ghi chó cÈn thËn bªn ngoµi. Khi thïng chøa ®Çy, ph¶i ®ãng n¾p vµ xö lý thÝch hîp. − Nh÷ng kim tiªm nhiÔm bÖnh kh«ng nªn bÎ cong, bÎ gÉy, ®Ëy n¾p hoÆc th¸o ra khái b¬m tiªm sau khi sö dông. − B¸o c¸o víi khoa chèng nhiÔm khuÈn khi bÞ kim ®©m, chi tiÕt vÒ t×nh huèng g©y ra tai n¹n, trong hoµn c¶nh nµo? T×nh tr¹ng vÕt th−¬ng, c¸ch xö trÝ ban ®Çu, chi tiÕt vÒ nguån gèc l©y nhiÔm, t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh cã bÞ c¸c bÖnh l©y nhiÔm qua ®−êng m¸u kh«ng? (Viªm gan siªu vi B, C, HIV) cã ®ang ®iÒu trÞ? Giai ®o¹n nµo? − Nh÷ng nh©n viªn tiÕp xóc víi nguån bÖnh ®Òu ph¶i chñng ngõa viªm gan siªu vi B. Nh÷ng nh©n viªn y tÕ cã nguy c¬ nhiÔm bÖnh cao ph¶i ®−îc h−íng dÉn vµ huÊn luyÖn, vµ sö dông nh÷ng dông cô b¶o vÖ c¸ nh©n. − Mçi khoa phßng nªn cã kÕ ho¹ch kiÓm so¸t nhiÔm trïng, bao gåm ph−¬ng ph¸p lµm gi¶m kh¶ n¨ng tiÕp xóc cña nh©n viªn y tÕ víi chÊt th¶i bÖnh viÖn. − C¸c khoa phßng ph¶i bè trÝ vµ thùc hiÖn kiÓm so¸t ®Ó lo¹i trõ vµ lµm gi¶m tèi ®a kh¶ n¨ng tiÕp xóc cña nh©n viªn víi c¸c yÕu tè nguy c¬. Cã thÓ thùc hiÖn viÖc kiÓm so¸t b»ng c¸ch sö dông nh÷ng thïng chøa vËt bÐn nhän hoÆc sö dông c¸c lo¹i kim tiªm cã líp vá bäc ngoµi ®Ó bËt ra che ®Çu kim khi cÇn.320
  • 10. Quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh dïng thuèc qua lßng m¹ch10.1. NhËn ®Þnh NhËn ®Þnh Lý doa. §¸nh gi¸ t×nh tr¹ng phï ngo¹i NÕu l−îng dÞch qu¸ t¶i sÏ lµm chobiªn t×nh tr¹ng phï trÇm träng h¬n.b. C©n nÆng: t¨ng hoÆc gi¶m 2% Th«ng th−êng dùa vµo c©n nÆngträng l−îng c¬ thÓ hµng ngµy sÏ biÕt ®−îc l−îng dÞch gi÷ (l−îng dÞch trong lßng m¹ch chiÕm l¹i hay mÊt ®i lµ bao nhiªu. 1 kg c©n 1/13 träng l−îng c¬ thÓ) nÆng t−¬ng ®−¬ng 1 lÝt dÞch.c. Da niªm kh« Cã thÓ cã dÊu hiÖu mÊt n−íc.d. TÜnh m¹ch cæ phång lªn Cã thÓ nghi lµ do thõa dÞch. HuyÕt ¸p t¨ng cã thÓ ®¸nh gi¸ l−înge. HuyÕt ¸p thay ®æi. dÞch thõa lµm t¨ng thÓ tÝch tuÇn hoµn. HuyÕt ¸p tôt cã thÓ ®¸nh gi¸ lµ thiÕu dÞch do gi¶m thÓ tÝch tuÇn hoµn.f. M¹ch kh«ng ®Òu, m¹ch nhanh M¹ch thay ®æi x¶y ra khi K, Ca, Mg gi¶m do rèi lo¹n n−íc ®iÖn gi¶i.g. Nghe rale Èm, tiÕng l¸ch t¸ch ë Cã thÓ cã dÊu hiÖu trµn dÞch mµngphæi phæi do l−îng dÞch qu¸ d−.h. §é ®µn håi cña da (sau khi vÐo da, Víi t×nh tr¹ng thiÕu dÞch th× vÕt vÐoda kh«ng trë l¹i h×nh d¹ng ban ®Çu sÏ mÊt sau nhiÒu gi©y.sau 3 gi©y). §«i khi c¸ch vÐo da sÏ kh«ng chÝnh x¸c ®èi víi ng−êi lín tuæi v× da cña hä mÊt ®é ®µn håi tù nhiªn do tuæi t¸c.i. BiÕng ¨n, n«n ãi. Cã thÓ x¶y ra khi thÓ tÝch dÞch t¨ng hoÆc gi¶m ®ét ngét.j. Kh¸t. TriÖu chøng thiÕu dÞch. Trong qu¸ tr×nh gi÷ n−íc thËn cèk. Gi¶m l−îng n−íc tiÓu. g¾ng dù tr÷ chÊt ®iÖn gi¶i b»ng c¸ch gi¶m l−îng n−íc tiÓu. Trung b×nh mét ngµy ng−êi lín tiÓu 1500 mlT, nÕu l−îng n−íc tiÓu Ýt h¬n 400 ml/24giê (thiÓu niÖu) lµ dÊu hiÖu thËn gi÷ l¹i chÊt cÆn b·. 321
  • l. §¸nh gi¸ t×nh tr¹ng nhËn thøc cña QuyÕt ®Þnh c¸ch ch¨m sãc thÝch hîpng−êi bÖnh vµ t×nh tr¹ng vïng tiªm. cho tõng ng−êi bÖnh.m. Cã hiÓu biÕt vÒ thµnh phÇn cÊu Gióp ph¸t hiÖn ra nh÷ng y lÖnht¹o, t¸c dông, kh¶ n¨ng t−¬ng t¸c vµ truyÒn dÞch kh«ng thÝch hîp vµ biÕtthêi gian t¸c dông cña thuèc hay ®−îc thø tù −u tiªn khi truyÒn dÞch.dÞch truyÒn.n. X¸c ®Þnh ng−êi bÖnh cã ph¶i Sö dông cì kim truyÒn thÝch hîp SchuÈn bÞ phÉu thuËt hay cã truyÒn (16 hay 18G) vµ tr¸nh truyÒn ëm¸u kh«ng. nh÷ng vÞ trÝ g©y trë ng¹i cho qu¸ tr×nh truyÒn dÞch.o. NhËn ®Þnh nh÷ng yÕu tè nguy c¬: ë nh÷ng ng−êi giµ th× sù mÊt c©nTrÎ con, ng−êi giµ b»ng dÞch x¶y ra nhanh h¬n bëi v× thÓ tÝch dÞch ngo¹i bµo rÊt línSuy tim Ng−êi bÞ suy tim th× m¹ch m¸u kh«ng ph¶n øng kÞp víi sù thay ®æi thÓ tÝch dÞch bÊt ngê. Ng−êi suy thËn kh«ng lo¹i trõ ®−îcSuy thËn l−îng dÞch ngo¹i bµo d− thõa qu¸ nhiÒu. Nh÷ng ng−êi bÞ th−¬ng tæn ë daCã th−¬ng tæn ë da, nhiÔm trïng hay nhiÔm trïng cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn viÖc chän vÞ trÝ tiªm truyÒn. Nh÷ng ng−êi cã sè l−îng tiÓu cÇuSè l−îng tiÓu cÇu gi¶m hay dïng thÊp hoÆc sö dông thuèc chèngthuèc chèng ®«ng m¸u ®«ng m¸u lµm t¨ng nguy c¬ ch¶y m¸u tõ vÞ trÝ tiªm.p. KiÓm tra l¹i nh÷ng kÕt qu¶ xÐt Cã thÓ ph¸t hiÖn ra nh÷ng nh©n tènghiÖm vµ tiÒn sö dÞ øng ¶nh h−ëng. Cã dÞ øng víi iodin, b¨ng keo nhùa?10.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng X¸c ®Þnh nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng cña tõng nhËn ®Þnh tõ ®ã cã thÓ ®−a ra c¸cchuÈn ®o¸n cho tõng ng−êi bÖnh vµ ph¶i biÕt ®−îc nh÷ng kü n¨ng ®Ó xö lýnh÷ng t×nh huèng khi cã: − Nguy c¬ mÊt c©n b»ng n−íc vµ ®iÖn gi¶i. − Nguy c¬ thÓ tÝch dÞch bÞ thiÕu. − Nguy c¬ nhiÔm trïng. − Ph¶i x¸c ®Þnh râ nh÷ng nh©n tè ¶nh h−ëng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp lªn qu¸ tr×nh truyÒn dÞch dùa trªn ®iÒu kiÖn vµ nhu cÇu cña tõng ng−êi bÖnh322
  • 10.3. KÕ ho¹ch Nh÷ng kÕt qu¶ cÇn ®¹t ®−îc Nguyªn nh©n vµ can thiÖp trong qu¸ tr×nh thùc hiÖnT×nh tr¹ng c©n b»ng dÞch vµ ®iÖn gi¶i X¸c ®Þnh chÝnh x¸c t×nh tr¹ng mÊttrë vÒ b×nh th−êng, dÊu sinh hiÖu vµ c©n b»ng ®iÖn gi¶i vµ nh÷ng ph¶nc¸c tham sè bÊt th−êng vÒ trë møc æn øng cña hÖ tuÇn hoµn ®èi víi sù®Þnh. thay thÕ dÞch.§−êng truyÒn th«ng th−êng. §¶m b¶o tèc ®é truyÒn ®Òu ®Æn vµ kh«ng bÞ viªm nhiÔm.VÞ trÝ tiªm truyÒn kh«ng cã dÊu hiÖu Tho¸t m¹ch x¶y ra khi ®©m kimTho¸t m¹ch, s−ng ®á. sai vÞ trÝ, kim kh«ng vµo tÜnh m¹ch mµ n»m ë d−íi da.Kh«ng cã dÊu hiÖu viªm tÊy, nhiÔm Viªm tÊy lµ do kim vµ d©y truyÒntrïng. kh«ng v« khuÈn, do dÞch truyÒn c¸c thuèc ®−îc pha chung bÞ nhiÔm khuÈn.Ng−êi bÖnh hiÓu ®−îc môc ®Ých vµ Lµm t¨ng sù hîp t¸c cña ng−êinh÷ng tai biÕn khi truyÒn dÞch. bÖnh vµ gia ®×nh khi tiÕn hµnh ®iÒu trÞ.10.4. Can thiÖp Can thiÖp Lý do a. Kh«ng ®−îc c¹o l«ng ë vÞ trÝ tiªm v× G©y nhiÔm trïng. cã thÓ t¹o ra nhiÒu vÕt x−íc nhá b. Chän nh÷ng tÜnh m¹ch lín ®ñ ®Ó Gióp dÞch l−u th«ng tèt. ®©m kim c. Chän vÞ trÝ tiªm kh«ng g©y trë ng¹i Gióp ng−êi bÖnh cö ®éng dÔ cho nh÷ng sinh ho¹t b×nh th−êng cña dµng. ng−êi bÖnh vµ ch¨m sãc cña ®iÒu d−ìng. d. Chän tÜnh m¹ch mÒm m¹i, to, râ, Ýt Cho phÐp tÜnh m¹ch gi·n ra vµ di ®éng. Ph−¬ng ph¸p lµm cho tÜnh cã thÓ thÊy ®−îc. m¹ch phång lªn bao gåm: Lµm t¨ng thÓ tÝch m¸u ë tÜnh - KÝch thÝch ®Çu gÇn cña tÜnh m¹ch m¹ch t¹i vÞ trÝ tiªm. bªn d−íi vÞ trÝ xuyªn kim. Lµm t¨ng l−îng m¸u ®Õn c¸c - B¶o ng−êi bÖnh n¾m bµn tay l¹i co chi. 323
  • vµo duçi ra vµi lÇn cho tÜnh m¹ch næi râ h¬n. Cã thÓ lµm cho tÜnh m¹ch gi·n - Vç nhÑ vµo tÜnh m¹ch. ra. - Lµm cho tÜnh m¹ch Êm lªn, cã thÓ T¨ng l−îng m¸u ®Õn cung cÊp vµ lµ dïng kh¨n nãng Èm ®¾p lªn tÜnh tÜnh m¹ch gi·n ra. m¹ch. (ë ng−êi lín tuæi nÕu xoa bãp m¹nh sÏ dÉn ®Õn Hematoma vµ co th¾t tÜnh m¹ch). e. Tr¸nh tiªm l¹i vÞ trÝ cò, nh÷ng tÜnh Nh÷ng vÞ trÝ nh− thÕ cã thÓ lµm m¹ch x¬ cøng, nh÷ng vÞ trÝ th©m t¨ng thªm t×nh tr¹ng th©m nhiÔm hoÆc nh÷ng m¹ch m¸u bÞ viªm, nhiÔm do tiªm truyÒn vµ g©y nh÷ng vïng da bÞ bÇm tÝm tæn th−¬ng m¹ch m¸u. f. ë ng−êi lín tuæi tr¸nh tiªm ë nh÷ng NÕu tÜnh m¹ch bÞ tæn th−¬ng cã tÜnh m¹ch nhá, máng manh thÓ lµm t¨ng nguy c¬ nhiÔm bÖnh nh− th©m nhiÔm vµ gi¶m thêi gian l−u kim. g. Buéc garo trªn vÞ trÝ tiªm 10 – 15 Gi¶m dßng ch¶y ë ®éng m¹ch cm ng¨n kh«ng cho m¸u ®æ ®Çy (4 – 5 inch). KiÓm tra m¹ch ë tay. vµo tÜnh m¹ch. ¸p lùc cña garo sÏ lµm cho tÜnh m¹ch gi·n ra.10.5. §¸nh gi¸ Hµnh ®éng Lý doQuan s¸t t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh mçi30 phót - 1 giê.a. KiÓm tra l−îng dÞch truyÒn cã ®óng ThÓ tÝch dÞch truyÒn chÝnh x¸ctheo thêi gian ghi trªn tói dÞch truyÒn ng¨n ngõa sù mÊt c©n b»ng dÞchkh«ng hay kiÓm tra b¬m ®iÒu khiÓn tèc ®é truyÒn.dÞch truyÒnb. §Õm giät KiÓm so¸t sè giät chÝnh x¸c sÏ b¶o ®¶m ®−îc thÓ tÝch dÞch truyÒn ®óng h¬n.c. Quan s¸t ng−êi bÖnh trong suèt qu¸ §Ó ph¸t hiÖn sím c¸c tai biÕn.tr×nh truyÒn dÞchd. Xem xÐt kÜ vÞ trÝ tiªm, ghi l¹i mµu s¾c §Ó ph¸t hiÖn sím t×nh tr¹ngda (®á hay tÝm xanh). KiÓm tra xem cã viªm tÜnh m¹ch hay phï nÒ dos−ng phï kh«ng. KiÓm tra nhiÖt ®é ë tho¸t dÞch ra ngoµi m« kÏ.trªn chç d¸n b¨ng keo hay g¹c.324
  • 11. Nh÷ng kÕt qu¶ kh«ng mong muèn vµ nh÷ng can thiÖpliªn quan − ThiÕu thÓ tÝch dÞch c¬ thÓ: biÓu thÞ b»ng c¸ch gi¶m l−îng n−íc tiÓu, da niªm kh«, huyÕt ¸p tôt, nhÞp tim ®Ëp nhanh. B¸o ngay b¸c sÜ, cã thÓ yªu cÇu ®iÒu chØnh l¹i tèc ®é dÞch truyÒn. − D− thÓ tÝch dÞch c¬ thÓ: biÓu thÞ b»ng tiÕng phæi nghe t¸ch t¸ch, khã thë, thë n«ng, tÜnh m¹ch cæ næi, ¸p lùc tÜnh m¹ch trung t©m t¨ng, ®«i khi cã phï. Gi¶m tèc ®é dÞch truyÒn nÕu triÖu chøng xuÊt hiÖn vµ b¸o b¸c sÜ ngay. − MÊt c©n b»ng ®iÖn gi¶i: biÓu hiÖn nh− nång ®é c¸c chÊt ®iÖn gi¶i trong huyÕt thanh kh«ng b×nh th−êng, t×nh tr¹ng tri gi¸c thay ®æi, thay ®æi chøc n¨ng cña hÖ thÇn kinh, thay ®æi dÊu sinh hiÖu, vµ nh÷ng biÓu hiÖn kh¸c. Th«ng b¸o cho b¸c sÜ ®Ó ®iÒu chØnh l¹i lo¹i dÞch truyÒn vµ c¸c thµnh phÇn thuèc thªm vµo. − T×nh tr¹ng th©m nhiÔm: biÓu hiÖn s−ng vµ cã thÓ phï, xanh xao, l¹nh, ®au ë vÞ trÝ tiªm, cã thÓ lµm tèc ®é truyÒn gi¶m. Ng−ng truyÒn, ®¸nh gi¸ sù ¶nh h−ëng ®Õn vÞ trÝ tiªm. TruyÒn l¹i vÞ trÝ kh¸c nÕu cÇn thiÕt. − Viªm tÜnh m¹ch: biÓu hiÖn b»ng triÖu chøng ®au, nhiÖt ®é ë da t¨ng, næi ban ®á däc theo ®−êng tÜnh m¹ch. Ng−ng truyÒn, tiÕn hµnh kü thuËt truyÒn l¹i nÕu cÇn thiÕt. §¾p kh¨n nãng Èm lªn vïng bÞ th©m nhiÔm. − Ch¶y m¸u ë vÞ trÝ tiªm: m¸u tõ tÜnh m¹ch ch¶y chËm vµ tiÕp tôc nhá giät. Th«ng th−êng ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh ®−îc tiªm Heparin th−êng cã rèi lo¹n ch¶y m¸u, hoÆc nh÷ng vÞ trÝ tiªm n»m ë khuûu tay. − M¸u trªn miÕng g¹c che th©n kim cã thÓ lµ m¸u do chæ nèi gi÷a ®èc kim vµ d©y truyÒn dÞch bÞ hë. Khi m¸u xuÊt hiÖn trªn miÕng g¹c, ph¶i kiÓm tra l¹i hÖ thèng xem cã cßn nguyªn vÑn kh«ng vµ thay miÕng g¹c míi, lu«n gi÷ cho miÕng g¹c che th©n kim kh« r¸o, thay ngay khi bÞ Èm −ít ®Ó h¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn.12. Ghi hå s¬ − §iÒu d−ìng ghi chÐp nh÷ng thao t¸c khi tiÕn hµnh tiªm truyÒn, lo¹i dÞch truyÒn, vÞ trÝ tiªm truyÒn, tèc ®é dÞch ch¶y, kÝch cì, lo¹i kim vµ d©y truyÒn vµ thêi gian b¾t ®Çu truyÒn dÞch. − NÕu sö dông thiÕt bÞ truyÒn b»ng ®iÖn tö ghi tªn thiÕt bÞ vµ tèc ®é truyÒn. Bao gåm sè trªn b¬m ®iÖn tö. − Ghi ph¶n øng cña ng−êi bÖnh khi truyÒn dÞch, l−îng dÞch truyÒn vµ sù nguyªn vÑn còng nh− sù th«ng th−¬ng cña hÖ thèng mçi 4 giê hoÆc theo quy ®Þnh riªng cña tõng bÖnh viÖn. 325
  • − §iÒu d−ìng khi nhËn ca: ghi lo¹i dÞch, tèc ®é truyÒn, t×nh tr¹ng t¹i vÞ trÝ tiªm, l−îng dÞch cßn l¹i trong chai. − Ghi l¹i nh÷ng t¸c dông kh«ng mong muèn nÕu cã: phï, viªm nghÏn tÜnh m¹ch, shock.13. Møc ®é th©m nhiÔm §iÓm DÊu hiÖu l©m sµng 0 Kh«ng cã triÖu chøng. − Da t¸i nhît. − Phï nhá h¬n 2,5 cm. 1 − Sê da c¶m thÊy l¹nh. − §au hoÆc kh«ng ®au. − Da t¸i nhît. − Da bÞ phï ®−êng kÝnh tõ 2,5-15 cm. 2 − Sê da c¶m thÊy l¹nh. − §au nhÑ. − Da t¸i nhît, mê ®ôc. − Phï to réng h¬n 15 cm. 3 − Sê da c¶m thÊy l¹nh. − §au nhÑ vµ võa. − Cã thÓ tª liÖt14. Møc ®é viªm nhiÔm tÜnh m¹ch §iÓm DÊu hiÖu l©m sµng 0 − Kh«ng cã triÖu chøng. − Næi ban ®á cã hoÆc kh«ng ®au. 1+ − Phï (cã thÓ kh«ng). − Kh«ng h×nh thµnh nh÷ng vÖt dµi. − M¹ch kh«ng næi nh− sîi d©y thõng.326
  • − Næi ban ®á cã hoÆc kh«ng ®au. 2+ − Phï (cã thÓ kh«ng). − H×nh thµnh nh÷ng vÖt dµi. − M¹ch kh«ng næi nh− sîi d©y thõng. − Næi ban ®á cã hoÆc kh«ng ®au. 3+ − Phï (cã thÓ kh«ng). − H×nh thµnh nh÷ng vÖt dµi. − M¹ch næi nh− sîi d©y thõng.15. Gi¸o dôc ý thøc cho ng−êi bÖnh − H−íng dÉn ng−êi bÖnh vÒ nh÷ng dÊu hiÖu vµ triÖu chøng: khã chÞu, khã thë, mÖt, håi hép, viªm tÜnh m¹ch, vµ s−ng ®á ng−êi bÖnh cã thÓ th«ng b¸o kÞp thêi cho ®iÒu d−ìng khi cã nh÷ng dÊu hiÖu trªn. − H−íng dÉn ng−êi bÖnh b¸o cho ®iÒu d−ìng biÕt dÞch truyÒn ch¶y chËm, ngõng hoÆc m¸u xuÊt hiÖn trong d©y truyÒn hay trªn miÕng g¹c − DÆn dß ng−êi bÖnh kh«ng ®−îc tù ý chØnh giät − H−íng dÉn ng−êi bÖnh ®i l¹i khi cã trô treo. − H−íng dÉn ng−êi bÖnh yªu cÇu hé lý gióp ®ì khi t¾m hoÆc khi thay ¸o.C¢U HáI L¦îNG GI¸Chän c©u tr¶ lêi ®óng:1. Môc ®Ých cña tiªm truyÒn dung dÞch lµ: A. Nu«i d−ìng ng−êi bÖnh kh«ng thÓ tù ¨n uèng ®−îc B. Duy tr× nång ®é thuèc nhiÒu giê trong hÖ thèng tuÇn hoµn C. CÇn thuèc vµo c¬ thÓ t¸c dông nhanh dÉn ®Õn mau lµnh bÖnh D. A vµ B E. TÊt c¶ c¸c tr−êng hîp xuÊt huyÕt2. C¸c dung dÞch nµo sau ®©y ®−îc gäi lµ dung dÞch ®¼ng tr−¬ng: A. Glucose 10% B. Glucose 20% 327
  • C. Glucose 5% D. Bicarbonat Natri 1,4% E. C vµ D3. C¸c dung dÞch sau ®©y ®−îc gäi lµ −u tr−¬ng A. Natri clorua 3% B. Natri clorua 0,9% C. Bicarbonat Natri 5% D. Dextran E. A vµ C4. Nguyªn nh©n g©y viªm tÜnh m¹ch khi truyÒn dÞch A. §−a vµo tÜnh m¹ch mét l−îng dÞch qu¸ lín B. Tèc ®é tiªm truyÒn qu¸ nhanh C. Kü thuËt tiªm truyÒn kh«ng v« khuÈn D. TruyÒn qu¸ nhiÒu dung dÞch −u tr−¬ng E. TÊt c¶ ®Òu ®óng5. Khi truyÒn dÞch, dÊu hiÖu l©m sµng cña dÞch tho¸t ra khái tÜnh m¹ch, ngo¹i trõ: A. S−ng phï n¬i tiªm B. Da vïng tiªm bÞ t¸i, l¹nh C. §au tøc n¬i vïng tiªm D. Tèc ®é dÞch ch¶y chËm l¹i, hoÆc ng−ng ch¶y E. Tèc ®é dÞch ch¶y m¹nh h¬n6. Xö trÝ viªm tÜnh m¹ch A. Ng−ng tiªm truyÒn ngay B. Ch−êm nãng Èm lªn vÞ trÝ tÜnh m¹ch bÞ viªm C. Kh«ng dïng c¸c tÜnh m¹ch l©n cËn ®Ó tiªm D. Tiªm l¹i vÞ trÝ tÜnh m¹ch kh¸c E. TÊt c¶ ®Òu ®óng7. Xö trÝ dÞch tho¸t ra ngoµi khi truyÒn dÞch, ngo¹i trõ: A. Kho¸ dÞch truyÒn ngay khi cã dÊu hiÖu x¶y ra B. KiÓm tra vÞ trÝ tiªm th−êng xuyªn C. Tiªm truyÒn ngay ë vÞ trÝ kh¸c328
  • D. H¹n chÕ cö ®éng vïng chi ®ang tiªm truyÒn E. Thay thÕ chai dÞch truyÒn cµng sím cµng tèt8. Bé d©y tiªm truyÒn ®−îc thay mçi: A. 12 ®Õn 14 giê B. 14 dÕn 16 giê C. 16 ®Õn 18 giê D. 18 ®Õn 20 giê E. 48 ®Õn 72 giêPh©n biÖt ®óng (§) sai (S)10. DÞch truyÒn kh«ng ®−îc ®Ó l©u qu¸ 24 giê11. Ta nªn c¹o l«ng vïng chi tr−íc khi tiªm truyÒn ®Ó h¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn12. Tai biÕn g©y chÕt ng−êi trong tiªm truyÒn lµ viªm tÜnh m¹ch13. DÞch truyÒn ®−îc gäi lµ −u tr−¬ng khi nång ®é cña dÞch truyÒn d−íi 300 mEq/l§¸p ¸n1. D 2. E 3. E 4. C 5. E 6. B 7. E 8. E 9. § 10. S 11. S 12. S 329
  • Bµi 68 TI£M TRUYÒN DUNG DÞCHMôc tiªu1. Tr×nh bµy ®−îc 6 môc ®Ých cña tiªm truyÒn dung dÞch.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt tiªm truyÒn dung dÞch mét c¸ch an toµn vµ hiÖu qu¶.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc thùc hiÖn kü thuËt tiªm truyÒn an toµn.1. Môc ®Ých − Båi hoµn n−íc vµ ®iÖn gi¶i, håi phôc t¹m thêi khèi l−îng tuÇn hoµn trong c¬ thÓ. − Thay thÕ t¹m thêi l−îng m¸u mÊt. − Nu«i d−ìng c¬ thÓ. − §em thuèc vµo c¬ thÓ víi sè l−îng nhiÒu trùc tiÕp vµo m¸u. − Duy tr× nång ®é thuèc kÐo dµi nhiÒu giê trong m¸u. − Môc ®Ých kh¸c: gi¶i ®éc, lîi tiÓu, gi÷ vein2. ChØ ®Þnh − Ng−êi bÖnh bÞ mÊt n−íc: tiªu ch¶y, pháng − Ng−êi bÖnh bÞ mÊt m¸u cÊp: tai n¹n, xuÊt huyÕt tiªu ho¸. − Ng−êi bÖnh bÞ suy dinh d−ìng. − Ng−êi bÖnh cÇn dïng sè l−îng lín thuèc hoÆc duy tr× ®Òu trong c¬ thÓ. − Ng−êi bÖnh bÞ ngé ®éc.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng tri gi¸c: l¬ m¬, ®éng kinh, co giËt, h«n mª.330
  • − HÖ thèng tÜnh m¹ch: to, râ, mÒm m¹i, x¬ cøng − Tuæi: giµ, trÎ. − T×nh tr¹ng dÊu sinh hiÖu ®Æc biÖt lµ huyÕt ¸p.4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. − Gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. − T− thÕ thÝch hîp. − KiÓm tra dÊu sinh hiÖu. − Cho ng−êi bÖnh tiÓu tiÖn tr−íc khi truyÒn.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý c¸c dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn tiÖt khuÈn. − Tr¶ vÒ chç cò nh÷ng dông cô kh¸c: trô treo, garrot, gèi kª tay6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê tiªm truyÒn, ngµy giê kÕt thóc. − Lo¹i dung dÞch truyÒn, sè l−îng, sè giät y lÖnh trong 1 phót, thuèc pha (nÕu cã). − Ph¶n øng ng−êi bÖnh nÕu cã. − Tªn b¸c sÜ cho y lÖnh. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Ph¶i ¸p dông ®óng kü thuËt v« khuÈn. − Ph¶i ®Õm m¹ch, ®o huyÕt ¸p tr−íc khi truyÒn dÞch. − Tr¸nh ®Ó bät khÝ vµo tÜnh m¹ch ng−êi bÖnh: bät khÝ cã thÓ lµm thuyªn t¾c tÜnh m¹ch. − Quan s¸t ng−êi bÖnh trong suèt thêi gian tiªm truyÒn ®Ó ph¸t hiÖn c¸c dÊu hiÖu bÊt th−êng: 30-60 phót/lÇn tïy theo t×nh tr¹ng. − Kh«ng nªn cho dung dÞch ch¶y qu¸ nhanh v× cã thÓ lµm ng−êi bÖnh bÞ phï phæi cÊp (trõ tr−êng hîp cã chØ thÞ cña b¸c sÜ). − NÕu ng−êi bÖnh ph¶n øng víi dung dÞch tiªm truyÒn nh− l¹nh run, m¹ch nhanh, khã thë ph¶i ng−ng truyÒn ngay vµ b¸o c¸o víi b¸c sÜ. 331
  • − Khi truyÒn dÞch ph¶i chó ý cÈn thËn tèc ®é ch¶y cña dÞch truyÒn vµ t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh, ®Æc biÖt lµ ®èi víi c¸c tr−êng hîp sau: + Phï phæi cÊp. + BÖnh tim nÆng. + T¨ng ¸p lùc néi sä.8. C«ng thøc tÝnh thêi gian ch¶y cña dÞch truyÒn Thêi gian ch¶y cña dÞch truyÒn (phót) = V dÞch truyÒn (ml) x sè giät/ml Sè giät y lÖnh/phót B¶ng 68.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng: so¹n dông cô tiªm truyÒn dung dÞch Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 Sao phiÕu thuèc, kiÓm tra thuèc 2 Mang khÈu trang, röa tay 3 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n dông cô v« khuÈn: - G¹c che kim hoÆc b¨ng keo c¸ nh©n 4 - B«ng cån - B×nh kÒm s¸t trïng da 5 G¾n lång treo vµo chai (nÕu cÇn) 6 Khui vµ s¸t trïng n¾p chai dÞch truyÒn 7 G¾n bé d©y tiªm truyÒn, kho¸ d©y l¹i, quÊn gän vµo chai 8 So¹n dông cô s¹ch: - D©y garrot - Bån h¹t ®Ëu - Gèi kª tay - M¸y ®o huyÕt ¸p - G¨ng tay s¹ch - B¨ng keo (Ýt nhÊt 3 miÕng d¸n lªn d©y truyÒn) - Trô treo - §ång hå cã kim gi©y - Hép thuèc chèng shockTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc332
  • H×nh 68.1. M©m dông cô tiªm truyÒn dung dÞch B¶ng 68.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng: tiªm truyÒn dung dÞchSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t §èi chiÕu ®óng tªn, hä, 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. Tr¸nh nhÇm lÉn. tuæi, sè gi−êng, sè phßng. B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m hîp 2 bÖnh. vµ an toµn. t¸c. §¸nh gi¸ t×nh tr¹ng ng−êi Thùc hiÖn kü n¨ng ®o 3 §o huyÕt ¸p, ®Õm m¹ch. bÖnh tr−íc khi truyÒn huyÕt ¸p, ®Õm m¹ch dÞch. chÝnh x¸c. NÕu t×nh tr¹ng ng−êi Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi bÖnh kh«ng ®i ®−îc cã 4 Cho ng−êi bÖnh ®i tiªu, tiÓu. trong suèt thêi gian thÓ cho tiªu tiÓn t¹i truyÒn. gi−êng (nÕu cÇn). Tr¸nh c¸c tai biÕn do tiªm Chän tÜnh m¹ch to, râ, Ýt 5 Chän vÞ trÝ tÜnh m¹ch. sai vÞ trÝ. di ®éng. Treo chai lªn trô treo, cho KhÝ lµ mét trong nh÷ng §−a kim h−íng vµo bån 6 dÞch vµo 2/3 bÇu ®Õm giät, nguyªn nh©n g©y thuyªn h¹t ®Ëu, ®Ó kim an toµn. ®uæi khÝ trong d©y truyÒn. t¾c m¹ch. T− thÕ ng−êi bÖnh gióp Cã thÓ kª gèi kª tay nÕu 7 §Ó lé vïng tiªm. cho viÖc tiªm tÜnh m¹ch chän tÜnh m¹ch gÇn dÔ dµng. khuûu. Mang g¨ng tay theo c¸ch B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ s¹ch, cì g¨ng phï hép 8 Mang g¨ng tay. tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ ®Ó thao t¸c ®−îc gän ng−êi bÖnh. gµng. Buéc garrot c¸ch n¬i tiªm Buéc garrot c¸ch n¬i tiªm 9 Gióp tÜnh m¹ch næi râ. 10 - 15 cm. 10-15 cm.10 S¸t khuÈn réng tõ trong S¸t khuÈn vïng tiªm réng ra H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn ra ngoµi 5 cm (hoÆc s¸t 333
  • ngoµi 5 cm. tõ vïng da xung quanh. trïng däc theo tÜnh m¹ch tõ d−íi lªn vµ ra 2 bªn) Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m víi gßn cån 700 hoÆc cån kim. iod. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c ®Çu 11 S¸t khuÈn tay l¹i. Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo. ngãn tay. Tay c¨ng da, tay cÇm kim mÆt v¸t lªn trªn, ®©m xuyªn 12 Tiªm vµo tÜnh m¹ch. Tiªm ®óng vÞ trÝ. qua da, h−íng kim theo chiÒu tÜnh m¹ch. Rót nßng nÕu thÊy m¸u Bãp d©y truyÒn kiÓm tra cã X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ 13 ch¶y ra lµ x¸c ®Þnh ®óng m¸u, th¸o garrot. kim n»m trong tÜnh m¹ch. kim n»m trong tÜnh m¹ch. Ph¶i quan s¸t s¾c diÖn ng−êi bÖnh khi cho dÞch Më khãa cho dÞch ch¶y (tèc Gi¶m bít kÝch thÝch cho 14 ch¶y vµo ®Ó ph¸t hiÖn ®é chËm). ng−êi bÖnh. sím c¸c ph¶n øng bÊt th−êng. Gi÷ kim cè ®Þnh trªn da, Cè ®Þnh ®èc kim, che kim Gi÷ v« khuÈn phÇn th©n kim 15 phßng ngõa nguy c¬ b»ng g¹c v« khuÈn. lã ra ngoµi. nhiÔm khuÈn. D¸n b¨ng keo «m võa d©y Gi÷ cè ®Þnh d©y truyÒn truyÒn ®Ó kh«ng ¶nh 16 Cè ®Þnh d©y truyÒn. tr¸nh sót ra. h−ëng ®Õn tèc ®é ch¶y cña dÞch truyÒn. Thùc hiÖn tèc ®é truyÒn iÒu chØnh tèc ®é ch¶y cña 17 §iÒu chØnh giät theo y lÖnh. theo y lÖnh. dÞch truyÒn chÝnh x¸c. DÆn dß ng−êi bÖnh nh÷ng Ph¸t hiÖn sím vµ phßng 30-60 phót ®Õn th¨m 18 ®iÒu cÇn thiÕt. ngõa c¸c tai biÕn. ng−êi bÖnh mét lÇn. B¸o cho ng−êi bÖnh biÕt viÖc Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 19 Giao tiÕp. ®· xong. tiÖn nghi. Thu dän dông cô, röa tay, ghi Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng viÖc 20 hå s¬. bÖnh. ®· lµm. H×nh 68.2. Kü thuËt tiªm vµ cè ®Þnh kim sau khi tiªm334
  • B¶ng 68.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng tiªm truyÒn dung dÞch Thang ®iÓm STT Néi dung 0 1 2 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch 2 §o huyÕt ¸p, ®Õm m¹ch, cho ng−êi bÖnh tiªu, tiÓu (nÕu ®−îc) 3 Chän tÜnh m¹ch to, râ, Ýt di ®éng, 4 Treo chai lªn trô, cho dÞch vµo 2/3 bÇu ®Õm giät 5 §uæi khÝ vµo bån h¹t ®Ëu, khãa l¹i, ®Ó kim an toµn 6 §Ó lé vïng tiªm, kª gèi kª tay (nÕu cÇn) 7 Mang g¨ng tay 8 Buéc garrot c¸ch n¬i tiªm 10 - 15 cm 9 S¸t khuÈn vïng tiªm réng ra ngoµi 5 cm 10 S¸t khuÈn tay l¹i Tay c¨ng da, tay cÇm kim mÆt v¸t lªn trªn, ®©m xuyªn qua da, 11 h−íng kim theo chiÒu tÜnh m¹ch 12 Bãp d©y truyÒn kiÓm tra cã m¸u, th¸o garrot 13 Më khãa cho dÞch ch¶y (tèc ®é chËm) 14 Cè ®Þnh ®èc kim, che kim b»ng g¹c v« khuÈn 15 Cè ®Þnh d©y truyÒn 16 Th¸o g¨ng tay 17 §iÒu chØnh giät theo y lÖnh 18 DÆn dß ng−êi bÖnh nh÷ng ®iÒu cÇn thiÕt 19 B¸o ng−êi bÖnh biÕt viÖc ®· xong, ®Ó ng−êi bÖnh tiÖn nghi 20 Thu dän dông cô, röa tay, ghi hå s¬Tæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc 335
  • C¢U HáI L¦îNG GI¸:1. Môc ®Ých cña tiªm truyÒn dung dÞch: A. Båi hoµn n−íc ®iÖn gi¶i D. Gi¶i ®éc B. Nu«i d−ìng E. TÊt c¶ ®Òu ®óng C. Duy tr× l−îng thuèc ®Òu trong c¬ thÓ2. Mét sè bÖnh lý khi truyÒn dung dÞch ng−êi iÒu d−ìng cÇn ®Ó ý theo dâi s¸t: A. Suy tim D. TÊt c¶ ®Òu ®óng B. T¨ng ¸p lùc néi sä E. A, B ®óng C. Tiªu ch¶y3. Chai dÞch truyÒn kh«ng ®−îc ®Ó qu¸: A. 8 giê D. 48 giê B. 12 giê E. TÊt c¶ ®Òu sai C. 24 giê4. Kim luån chØ ®−îc dïng khi ng−êi bÖnh: A. H«n mª D. Dïng thuèc qua ®−êng tÜnh m¹ch nhiÒu lÇn/ngµy B. §éng kinh, co giËt E. TÊt c¶ ®Òu ®óng C. TruyÒn dÞch kÐo dµi nhiÒu ngµy5. Kim luån chØ ®−îc thay mçi: A. 24 giê D. A, B ®óng B. 48 giê E. B, C ®óng C. 72 giê6. Tai biÕn khi truyÒn dÞch do kü thuËt cña iÒu d−ìng, ngo¹i trõ lµ: A. Thuyªn t¾c m¹ch do khÝ D. Phï n¬i tiªm B. Viªm tÜnh m¹ch E. Ho¹i tö m« C. Shock ph¶n vÖ§¸p ¸n1. E 2. E 3. C 4. E 5. E 6. E336
  • Bµi 69 QU¶N Lý NG¦êI BÖNH TRUYÒN M¸U Môc tiªu 1. KÓ c¸c chØ ®Þnh truyÒn m¸u. 2. Tr×nh bµy ®−îc nguyªn t¾c khi truyÒn m¸u. 3. KÓ ®−îc c¸c tai biÕn x¶y ra trong qu¸ tr×nh truyÒn m¸u. 4. Tr×nh bµy c¸ch phßng ngõa vµ xö trÝ c¸c tai biÕn do truyÒn m¸u. 5. Tr×nh bµy ®−îc quy tr×nh ch¨m sãc ng−êi bÖnh ®−îc truyÒn m¸u.1. §Þnh nghÜa LiÖu ph¸p truyÒn m¸u lµ viÖc truyÒn toµn bé m¸u hay c¸c thµnh phÇn cñam¸u víi nh÷ng môc ®Ých kh¸c nhau. LiÖu ph¸p nµy cã thÓ ®−îc dïng ®Ó båihoµn l¹i dung tÝch m¸u trong lßng m¹ch b»ng m¸u toµn phÇn hoÆc ®Ó båi hoµnc¸c yÕu tè ®«ng m¸u, tiÓu cÇu, b¹ch cÇu trong c¸c bÖnh lý vÒ m¸u. MÆc dï cãphßng ngõa nh÷ng rñi ro nh−ng nh÷ng sai sãt còng cã thÓ x¶y ra nh− trong viÖclÊy m¸u, l−u tr÷ m¸u, ph©n phèi m¸u. H¬n thÕ n÷a viÖc kh«ng t−¬ng hîp nhãmm¸u hoÆc kh¶ n¨ng l©y truyÒn bÖnh truyÒn nhiÔm vÉn cã thÓ x¶y ra. V× vËy,viÖc kiÓm tra cÈn thËn khi lÊy m¸u, b¶o qu¶n m¸u, truyÒn m¸u sÏ lµm gi¶mnguy c¬ g©y tai biÕn do truyÒn m¸u nh− viªm gan siªu vi C, B hay HIV §Ó gi¶m rñi ro trong viÖc truyÒn m¸u, ®èi víi nh÷ng ng−êi bÖnh ®−îc mæch−¬ng tr×nh (mæ tim, t¹ng, chØnh h×nh) mµ cã tiªn l−îng sÏ mÊt mét l−îng m¸ulín, cã thÓ cho hä lÊy tr−íc tõ 1-5 ®¬n vÞ m¸u cña chÝnh m×nh vµ sÏ ®−îc truyÒnl¹i l−îng m¸u ®ã khi ng−êi bÖnh ®−îc phÉu thuËt. C¸c m¸u cho ®Òu ph¶i ®−îckiÓm tra HbsAg, HIV, viªm gan C vµ giang mai, nÕu m¸u tù th©n bÞ nhiÔm ph¶id¸n nh·n nguy hiÓm sinh häc (héi ng©n hµng m¸u Hoa Kú) viÖc cho m¸u cñang−êi bÖnh ®−îc khuyªn nªn dõng tr−íc 72 giê khi phÉu thuËt. Mét ®¬n vÞ m¸u cã thÓ l−u tr÷ 5-6 tuÇn hay nÕu gi÷ l¹nh cã thÓ tr÷ trongvµi n¨m. MÆc dï cã y lÖnh cña b¸c sü nh−ng ®iÒu d−ìng ph¶i biÕt ®¸nh gi¸ ng−êibÖnh tr−íc trong vµ sau khi truyÒn m¸u. iÒu quan träng lµ ng−êi ®iÒu d−ìngph¶i hiÓu lý do t¹i sao ph¶i truyÒn m¸u, ®Æc ®iÓm cña tõng lo¹i s¶n phÈm m¸u 337
  • ®−îc truyÒn, nh÷ng kÕt qu¶ mong ®îi, nh÷ng hËu qu¶ ngoµi ý muèn, ®Ó cã thÓtheo dâi vµ ph¸t hiÖn sím nh÷ng tai biÕn gióp cho viÖc theo dâi vµ ®iÒu trÞtèt h¬n. HÖ ABO KiÓu m¸u trong hÖ thèng ABO ®−îc x¸c ®Þnh b»ng sù hiÖn diÖn hay v¾ngmÆt cña nh−ng kh¸ng nguyªn nµo ®ã trªn bÒ mÆt hång cÇu. M¸u ng−êi chia lµm 4 nhãm theo hÖ ABO: Tªn Kh¸ng nguyªn trªn mµng hång Kh¸ng thÓ trong huyÕt nhãm cÇu (ng−ng kÕt nguyªn) t−¬ng (ng−ng kÕt tè) m¸u A A β B B α AB A vµ B kh«ng cã O Kh«ng cã α vµ β Nhãm m¸u A gåm cã 2 nhãm phô A 1 vµ A 2. + A 1 cã kh¸ng thÓ t−¬ng øng lµ α1. + A 2 cã kh¸ng thÓ t−¬ng øng lµ α2. Ph¶n øng ng−ng kÕt x¶y ra nhanh vµ m¹nh khi A1 gÆp α1. Ph¶n øng ng−ng kÕt gi÷a A2 vµ α2 th× yÕu vµ chËm nªn cã thÓ bÞ bá sãt,vµ ng−êi cã nhãm m¸u phô A2 cã thÓ bÞ nhÇm lµ nhãm m¸u O. HÖ Rh Ngoµi ra cßn cã nhãm hång cÇu hÖ Rh: Tªn nhãm m¸u Kh¸ng nguyªn Kh¸ng thÓ Rh(+) 100% ë ViÖt Nam Rh Kh«ng cã Rh(-) tØ lÖ thÊp Kh«ng cã Kh«ng cã Kh¸ng thÓ trong hÖ nhãm m¸u nµy kh«ng ph¶i lµ kh¸ng thÓ tù nhiªn, nãkh«ng cã s½n trong huyÕt t−¬ng nh− c¸c kh¸ng thÓ cña hÖ nhãm m¸u ABO mµchØ ®−îc s¶n sinh ra mçi khi c¬ thÓ thuéc nhãm m¸u Rh(-) bÞ truyÒn m¸u Rh(+)nhiÒu lÇn. X¶y ra trong 2 tr−êng hîp: − Ng−êi cã nhãm m¸u Rh(-) bÞ truyÒn m¸u Rh(+) nhiÒu lÇn. − Kh¸ng nguyªn D lµ lo¹i kh¸ng nguyªn phæ biÕn cã kh¶ n¨ng kÝch thÝch ®¸p øng miÔn dÞch nhÊt. ViÖc hiÖn diÖn cña kh¸ng nguyªn D x¸c ®Þnh mét ng−êi cã nhãm m¸u Rh(+),vµ ng−êi kh«ng cã kh¸ng nguyªn D ®−îc xem338
  • nh− lµ Rh(-). Mét ng−êi mÑ cã Rh(-) ®· tiÕp xóc víi kh¸ng nguyªn Rh(+) tr−íc ®©y cã thÓ truyÒn kh¸ng thÓ Rh(+) qua nhau thai cho bµo thai, ®iÒu nµy cã thÓ dÉn ®Õn tan huyÕt bµo thai nghiªm träng, ph¸ vì tÕ bµo hång cÇu dÉn ®Õn thiÕu m¸u vµng da vµ cã thÓ g©y tö vong cho trÎ. SÈy thai liªn tiÕp ë ng−êi vî cã nhãm m¸u Rh(-) lÊy chång cã nhãm m¸u Rh(+).2. Nguyªn t¾c truyÒn m¸u − TruyÒn m¸u lµ ®−a vµo c¬ thÓ ng−êi bÖnh mét l−îng m¸u nh»m 3 môc ®Ých: + Båi hoµn l−îng m¸u mÊt. + æn ®Þnh nång ®é huyÕt s¾c tè trong m¸u, ®¶m b¶o cung cÊp oxy cho c¬ thÓ. + Båi hoµn mét sè yÕu tè ®«ng m¸u bÞ thiÕu hôt g©y nªn triÖu chøng xuÊt huyÕt (yÕu tè VIII, fibrinogen, prothrombin). − TruyÒn m¸u lµ mét ph−¬ng ph¸p rÊt tèt khi c¬ thÓ bÞ thiÕu m¸u nhiÒu do mét nguyªn nh©n nµo ®ã. Nh−ng quan träng lµ truyÒn nh− thÕ nµo ®Ó tr¸nh x¶y ra c¸c tai biÕn cho ng−êi bÖnh. − §Ó truyÒn m¸u ®−îc hiÖu qu¶ vµ an toµn chóng ta cÇn ph¶i biÕt: 1. Xem l¹i quy ®Þnh riªng cña bÖnh viÖn vÒ viÖc qu¶n lý m¸u hay c¸c s¶n phÈm cña m¸u v× nã ®−îc x©y dùng ®Ó ®¶m b¶o sù an toµn cho viÖc qu¶n lý nh÷ng s¶n phÈm cña m¸u. 2. BiÕt c¸c chØ sè b×nh th−êng cña dÊu hiÖu sinh tån vµ tiÒn sö bÖnh dÞ øng. ViÖc dïng nh÷ng s¶n phÈm cña m¸u lµm t¨ng thÓ tÝch néi m¹ch, lµm t¨ng huyÕt ¸p ng−êi bÖnh, ®iÒu nµy cã thÓ lµ mét trong nh÷ng hiÖu qu¶ ®−îc mong muèn trong ®iÒu trÞ. Tuy nhiªn trªn mét vµi ng−êi bÖnh cã thÓ kh«ng chÞu ®ùng ®−îc viÖc truyÒn m¸u víi mét thÓ tÝch lín, lµm t¨ng thÓ tÝch dÞch qu¸ møc dÉn ®Õn t¨ng huyÕt ¸p râ rÖt, g©y nªn t×nh tr¹ng tim ®Ëp nhanh, phï phæi cÊp hay suy tim. 3. Theo dâi vµ ghi vµo hå s¬ mét c¸ch cÈn thËn nh÷ng dÊu hiÖu sinh tån ngay tr−íc khi b¾t ®Çu ®iÒu trÞ vµ còng nh− trong suèt qu¸ tr×nh truyÒn m¸u, qui ®Þnh chung cña bé y tÕ lµ ®iÒu d−ìng ph¶i lu«n bªn c¹nh ng−êi bÖnh trong suèt thêi gian truyÒn m¸u. 4. HiÓu nh÷ng chØ ®Þnh vµ môc ®Ých cña viÖc truyÒn m¸u, ®iÒu nµy cho phÐp ®iÒu d−ìng gióp b¸c sü trong viÖc l−îng gi¸ kÕt qu¶ vµ ®¸nh gi¸ nhu cÇu cÇn thiÕt cho bÊt kú liÖu ph¸p sau nµy. 5. §¸nh gi¸ nh÷ng trÞ sè míi nhÊt vÒ chÊt ®iÖn gi¶i trong huyÕt thanh cña ng−êi bÖnh (khi m¸u ®−îc l−u tr÷ cã sù ph¸ huû liªn tôc c¸c tÕ bµo hång cÇu) nÕu m¸u ®−îc truyÒn nhanh cã thÓ cã t¨ng Kali huyÕt tho¸ng qua tr−íc khi Kali ®−îc t¸i hÊp thu, m¸u ®−îc b¶o qu¶n víi Citrat phosphate destrose (CPD) chøa mét l−îng cao ion citrat, citrat d− cã thÓ kÕt hîp víi 339
  • calci ®· ®−îc ion ho¸ trong m¸u ng−êi nhËn dÉn ®Õn viÖc h¹ nång ®é calci ®· ®−îc ion ho¸ tho¸ng qua. Trong khi viÖc thiÕu hôt calci ®· ®−îc ion ho¸ g©y ra do truyÒn m¸u lµ hiÕm th× viÖc thiÕu hôt nµy cã kh¶ n¨ng x¶y ra ë trÎ nhá, nh÷ng ng−êi lín tuæi hay nh÷ng ng−êi bÖnh lo·ng x−¬ng h¬n. 6. X¸c ®Þnh l¹i sù hiÓu biÕt cña ng−êi bÖnh vÒ qui tr×nh thùc hiÖn vµ lý do thùc hiÖn qui tr×nh ®ã, ®iÒu nµy cã thÓ gióp gi¶m bít lo l¾ng cho ng−êi bÖnh khi ®iÒu trÞ. 7. Ph¶i truyÒn m¸u cïng nhãm vµ ch¾c ch¾n cã chØ ®Þnh cña b¸c sÜ, theo quy t¾c c¬ b¶n cña s¬ ®å sau: Nhãm A → A B→ B O→ O AB → AB Ph−¬ng ph¸p truyÒn nµy an toµn nhÊt. 8. Tr−íc khi truyÒn ph¶i chuÈn bÞ ®Çy ®ñ c¸c xÐt nghiÖm cÇn thiÕt: nhãm m¸u, ph¶n øng chÐo, kÕt dÝnh… 9. KiÓm tra chÊt l−îng m¸u (cã 3 líp râ rµng, mµu s¾c, sè l−îng, nhãm m¸u, sè hiÖu tói m¸u vµ ®¶m b¶o v« khuÈn tuyÖt ®èi). 10. KiÓm tra dÊu hiÖu sinh tån tr−íc khi truyÒn m¸u: nÕu thÊy bÊt th−êng ph¶i b¸o b¸c sÜ. 11. Dông cô ph¶i ®¶m b¶o v« khuÈn, d©y truyÒn m¸u ph¶i cã bÇu läc, kim ph¶i ®óng kÝch cì (18-21G, dµi 3-4 cm). 12. §¶m b¶o tèc ®é ch¶y cu¶ m¸u ®óng thêi gian theo y lÖnh. 13. Ph¶i lµm ph¶n øng sinh vËt (Oclecber). 14. Tói m¸u ®em ra khái n¬i b¶o qu¶n kh«ng ®Ó qu¸ 30 phót tr−íc khi truyÒn cho ng−êi bÖnh, kh«ng ®−îc truyÒn m¸u l¹nh qu¸ cho ng−êi bÖnh. 15. Khi truyÒn mét sè l−îng m¸u lín vµ cÇn nhanh chãng cã thÓ dïng b¬m tiªm trùc tiÕp vµo m¹ch m¸u, vµ cho m¸u ch¶y qua m¸y lµm Êm m¸u (viÖc lµm nãng mét ®¬n vÞ m¸u b»ng sãng viba hay n−íc nãng kh«ng thÝch hîp v× nh÷ng ph−¬ng ph¸p nµy cã thÓ dÉn ®Õn sù ph¸ huû nh÷ng tÕ bµo m¸u), viÖc truyÒn nhanh m¸u l¹nh vµo trong tÜnh m¹ch trung t©m kh«ng ®−îc cho phÐp v× cã kh¶ n¨ng g©y ra sù lo¹n nhÞp. 16. Ph¶i theo dâi chÆt chÏ qu¸ tr×nh truyÒn ®Ó ®Ò phßng c¸c tai biÕn cã thÓ x¶y ra. 17. Trong tr−êng hîp cÊp cøu kh«ng cã m¸u cïng nhãm cã thÓ truyÒn kh¸c nhãm (nh−ng kh«ng qu¸ 500 ml) theo quy t¾c tèi thiÓu nh− s¬ ®å sau:340
  • A O B AB H×nh 69.1. S¬ ®å truyÒn m¸u H×nh 69.2. Tói m¸u3. M¸u vµ c¸c s¶n phÈm cña m¸uS¶n ThÓ tÝch T0 Thêi Thµnh phÇn ChØ ®Þnh & T¸cphÈm vµ thêi b¶o gian huyÕt phÈm dôngm¸u gian tån b¶o tån truyÒnM¸u * ChØ ®Þnh:toµn 300-500 4oC 12-24 §ñ c¸c thµnh - XuÊt huyÕt cã rèiphÇn ml giê phÇn cña lo¹n yÕu tè ®«ng+ T−¬i < 4 giê 21 ngµy m¸u. m¸u. 4oC (víi - C¸c tr−êng hîp+ Dù tr÷ ACD) T−¬ng tù xuÊt huyÕt cÊp 25 ngµy m¸u t−¬i trõ kh¸c. (víi c¸c yÕu tè * T¸c dông: thay CPD) ®«ng m¸u dÔ khèi l−îng hång bÞ huû nh− V, cÇu vµ thÓ tÝch VIII vµ tiÓu huyÕt t−¬ng ®Ó cÇu. lµm t¨ng Hb 1g/100ml vµ Hct 3% trªn ng−êi lín.Hång 300-350 4oC Tuú kü * ChØ ®Þnh: ThiÕucÇu ml thuËt HC + vµi ml m¸u (kh«ng xuÊt+ Hång < 4 giê b¶o huyÕt t−¬ng. huyÕt).cÇu l¾ng qu¶n * T¸c dông: thay (kh«ng thÕ khèi l−îng >8h) hång cÇu Hb/Hct t¨ng. 341
  • + Hång 250-350 4oC Tuú kü HC kh«ng cã * ChØ ®Þnh: thiÕucÇu röa ml thuËt huyÕt t−¬ng m¸u (kh«ng xuÊt < 4 giê b¶o ®−îc röa huyÕt, cã rèi lo¹n qu¶n s¹ch b»ng miÔn dÞch) (kh«ng NaCl 0,9% * T¸c dông: thay >8h) thÕ hång cÇu trong khi ng¨n ngõa viÖc truyÒn m¸u kÕt hîp víi bÖnh th¶i trõ m« ghÐp, ®−îc dïng trong nh÷ng ng−êi bÖnh suy gi¶m miÔn dÞch, bÊt kú thµnh phÇn m¸u nµo cã thÓ chiÕu xa.+ Hång -80oC NhiÒu Dµnh cho nhãmcÇu ®«ng th¸ng m¸u hiÕm.®ÆcB¹ch cÇu+ §a 4oC Kh«ng * ChØ ®Þnh: suynh©n qu¸ 6h- tuû x−¬ng.+Lympho 4oC 12hbµoHuyÕt 200- * ChØ ®Þnh:t−¬ng 250ml o 20 C 24h - Gi¶m thÓ tÝcht−¬i <4 giê tuÇn hoµn. - Rèi lo¹n yÕu tè ®«ng m¸u. * T¸c dông: thay thÕ huyÕt t−¬ng kh«ng cã hång cÇu hay tiÓu cÇu chøa thµnh phÇn lín c¸c yÕu tè ®«ng m¸u vµ bæ thÓ, ®−îc dïng trong viÖc kiÓm so¸t sù ch¶y m¸u do thiÕu c¸c yÕu tè ®«ng m¸u. (DIC: ®«ng m¸u néi m¹ch lan to¶, TIP:342
  • ban xuÊt huyÕt do gi¶m tiÓu cÇu).HuyÕt -30oC NhiÒu * ChØ ®Þnh:t−¬ng th¸ng - Gi¶m thÓ tÝch®«ng tuÇn hoµn.l¹nh - Rèi lo¹n yÕu tè ®«ng m¸u.Cryoprec 5-20ml/ * ChØ ®Þnh:ipitate ®¬n vÞ Hemophilie A.ChÊt kÕt 1 ®¬n vÞ > * T¸c dông: Thaytña l¹nh 10kg thÕ c¸c yÕu tè VIII, c©n nÆng XIII< yÕu tè Von 1-2ml/ Willebrand vµ phót fibrinogen.TiÓu cÇu 200- 20oC 12 - 72h TC + 1 Ýt BC * ChØ ®Þnh: xuÊtt−¬i 500ml + 1 Ýt HC huyÕt gi¶m tiÓu < 4 giê cÇu. * T¸c dông: mçi ®¬n vÞ cã thÓ t¨ng tæng sè tiÓu cÇu kho¶ng 5000- 10000/ml/ng−êi bÖnh 70kg.TiÓu cÇu 20oC Tèt nhÊt TC + 1 Ýt BC * ChØ ®Þnh: xuÊt®Ëm ®Æc trong + 1 Ýt HC huyÕt gi¶m tiÓu vßng 6h cÇu. ®Çu sau * T¸c dông: Mçi ®iÒu chÕ ®¬n vÞ cã thÓ t¨ng tæng sè tiÓu cÇu kho¶ng 5000- 10000/ml/ng−êi bÖnh 70kg.TiÓu cÇu -80oC NhiÒu TC + 1 Ýt BC * ChØ ®Þnh: xuÊt®«ng th¸ng + 1 Ýt HC huyÕt gi¶m tiÓul¹nh cÇu. * T¸c dông: Mçi ®¬n vÞ cã thÓ t¨ng tæng sè tiÓu cÇu kho¶ng 5000- 10000/ml/ng−êi bÖnh 70kg. 343
  • Albumin 250 - 500 4oC 5 n¨m Albumin 25% * ChØ ®Þnh: c¸c ml (1 chai 50 ml, tr−êng hîp gi¶m 1 10 ml 100 ml, lùc Albumin trong /phót thÈm thÊu m¸u. cña 250 ml, * T¸c dông: t¨ng 500 ml huyÕt dung tÝch t−¬ng t−¬ng). ®−¬ng cho huyÕt t−¬ng, ®−îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ h¹ proteine huyÕt t−¬ng trong pháng vµ h¹ albumin huyÕt trong shock ARDs (bÖnh h« hÊp cÊp). ®−îc dïng ®Ó cung cÊp ¸p lùc m¸u trong thÈm thÊu vµ suy gan cÊpGlobulin 4oC 1 n¨m α-Globulin * ChØ ®Þnh:chuÈn th«ng th−êng nhiÔm trïng th«ng th−êng.Globulin 4oC 3 n¨m α-Globulin * ChØ ®Þnh:chuyªn miÔn dÞch chñng ngõa.biÖt chuyªn biÖtFibrino- 4oC 3 n¨m Fibrinogen * ChØ ®Þnh: c¸cgen (1g/100ml) tr−êng hîp gi¶m (2l plasma = Fibrinogen/m¸u. 4g Fib)PPSB 4oC 1 n¨m II, VII, IX, X - Hemophilie B.(II, VII, (1ml. PPSB - Ngé ®éc anti -X, IX) chøa: vitamin K 20-25 ®v/ml - ThiÕu phøc hîp II Prothrombin. 3-14 ®v/ml VII 25-30 ®v/ml IX 10-14 ®v/ml X) 10 ml = 200 ml plasma.344
  • 4. C¸c tai biÕn cã thÓ x¶y ra trong truyÒn m¸u4.1. Tai biÕn x¶y ra tøc th×: x¶y ra trong thêi gian ®ang truyÒn m¸ua. NhÇm nhãm m¸u: khi truyÒn 1-2ml ®· thÊy ng−êi bÖnh khã thë, ®au tøcngùc nh− bÞ ai Ðp l¹i, ®au cét sèng d÷ déi, hèt ho¶ng, lo sî. Xö trÝ: - Kho¸ d©y truyÒn m¸u. - LÊy dÊu sinh hiÖu cho ng−êi bÖnh. - B¸o b¸c sÜ, thùc hiÖn c¸c y lÖnh ®iÒu trÞ mét c¸nh nhanh chãng vµ chÝnh x¸c. - Mêi ng©n hµng m¸u ®Õn ®Þnh l¹i nhãm m¸u t¹i gi−êng bÖnh.b. Sèt vµ rÐt run: cã thÓ do ph¶n øng hoac do dÞ øng Xö trÝ: - Khãa tói m¸u l¹i. - Giö Êm ng−êi bÖnh. - LÊy dÊu sinh hiÖu cho ng−êi bÖnh. - B¸o b¸c sÜ, thùc hiÖn y lÖnh ®iÒu trÞ nhanh chãng vµ chÝnh x¸c.c. DÞ øng: næi mÈn ngøa toµn th©n, cã khi phï mÆt: Xö trÝ: - Khãa tói m¸u l¹i. - LÊy dÊu sinh hiÖu. - B¸o b¸c sÜ, thùc hiÖn y lÖnh nhanh chãng vµ chÝnh x¸c.d. NhiÔm khuÈn huyÕt: do tói m¸u bÞ nhiÔm khuÈn: DÊu hiÖu: ng−êi bÖnh sèt cao, hèc h¸c, khã thë. Xö trÝ: - Khãa tói m¸u l¹i. - LÊy dÊu sinh hiÖu. - B¸o b¸c sÜ, thùc hiÖn y lÖnh nhanh chãng vµ chÝnh x¸c. - Mêi ng©n hµng m¸u l¹i lËp biªn b¶n vµ göi tói m¸u ®i xÐt nghiÖm.4.2. Tai biÕn chËm vµ xö trÝ4.2.1. Tan m¸u miÔn dÞch Trong m¸u ng−êi bÖnh cã kh¸ng thÓ chèng l¹i hång cÇu nh− mét tan m¸u(do kh«ng phï hîp nhãm phô). Th−êng x¶y ra tõ 4-11 ngµy sau truyÒn m¸u(thêi gian ®ñ ®Ó c¬ thÓ sinh ra kh¸ng thÓ chèng l¹i kh¸ng nguyªn lµ hång cÇucña chÝnh m×nh) v× cã nhãm m¸u phô nh− ®· nãi ë phÇn nhãm m¸u. Xö trÝ: - LÊy dÊu sinh hiÖu. - Thùc hiÖn y lÖnh b¸c sÜ chÝnh x¸c, truyÒn hång cÇu röa. 345
  • 4.2.2. M¸u cña ng−êi cho nhiÔm virus, ký sinh trïng sèt rÐt, viªm gansiªu vi Xö trÝ: - Thùc hiÖn y lÖnh - Theo dâi t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh4.2.3. Héi chøng xuÊt huyÕt sau truyÒn m¸u X¶y ra sau 20-30 ngµy v× trong tói m¸u cã tiÓu cÇu cña ng−êi cho kh«ngphï hîp víi tiÓu cÇu cña ng−êi nhËn. Xö trÝ: theo y lÖnh b¸c sÜ nh− ®iÒu trÞ bÖnh xuÊt huyÕt gi¶m tiÓu cÇu.4.3. Mét sè tai biÕn kh¸c − Do kü thuËt truyÒn. − Tói m¸u bÞ cò lµm t¨ng kali trong m¸u g©y rung thÊt. − Do kh«ng dïng bé d©y truyÒn cã bÇu läc khi truyÒn m¸u g©y thuyªn t¾c m¹ch do côc m¸u ®«ng. − Khö calci trong m¸u do ¶nh h−ëng cña chÊt kh¸ng ®«ng trong m¸u truyÒn g©y cho ng−êi bÖnh bi väp bÎ hoÆc co giËt (h¹ calci m¸u). − Rèi lo¹n ®«ng m¸u do ¶nh h−ëng chÊt kh¸ng ®«ng trong m¸u truyÒn (nÕu truyÒn víi sè l−îng nhiÒu). − Qu¸ t¶i tuÇn hoµn do truyÒn víi tèc ®é qu¸ nhanh hoÆc do thÓ tÝch tuÇn hoµn qu¸ thõa g©y OAP.5. Qui tr×nh ch¨m sãc5.1. NhËn ®Þnh − NhËn ®Þnh tæng tr¹ng ng−êi bÖnh, c¸c chØ sè cña dÊu sinh hiÖu. − Cã ®ang truyÒn dÞch hay kh«ng? DÞch g×? Kim sè mÊy? − Ghi nhËn tiÒn sö truyÒn m¸u cña ng−êi bÖnh. − KiÓm tra l¹i y lÖnh cña b¸c sü vÒ viÖc truyÒm m¸u hay c¸c thµnh phÇn cña m¸u. − KiÓm tra l¹i c¸c thñ tôc hµnh ch¸nh tr−íc khi truyÒn m¸u.5.2. ChÈn ®o¸n ®iÒu d−ìng Nh÷ng ®Æc ®iÓm tõ d÷ liÖu ®¸nh gi¸ cã thÓ ®−a ra nh÷ng chÈn ®o¸n ®iÒud−ìng cho nh÷ng ng−êi bÖnh cÇn ®Õn kü n¨ng nµy: − Ho¹t ®éng kh«ng dung n¹p − T−íi m¸u m« ngo¹i vi kh«ng hiÖu qu¶ − Cung l−îng tim gi¶m346
  • 5.3. LËp kÕ ho¹ch KÕt qu¶ mong ®îi: − Ng−êi bÖnh hîp t¸c trong ®iÒu trÞ − Niªm m¹c hång vµ ng−êi bÖnh cã sù dù tr÷ m¸u cña mao m¹ch nhanh − Cung l−îng tim trë l¹i b×nh th−êng − HuyÕt ¸p t©m thu t¨ng vµ l−îng n−íc tiÓu 0,5-1 ml/kg/giê − Nh÷ng gi¸ trÞ cËn l©m sµng sÏ ph¶n ¸nh sù c¶i thiÖn trong nh÷ng vïng ®−îc chän lµm môc tiªu (Hct, Hb…)5.4. Thùc hiÖn kü thuËt truyÒn m¸u5.4.1. Tr−íc khi truyÒn m¸u − ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh, lµm c«ng t¸c t− t−ëng cho hä, gi¶i thÝch lý do truyÒn m¸u. − §äc kü y lÖnh ®Ó thùc hiÖn. − LÊy m¸u truyÒn ®Ó thö nhãm m¸u vµ lµm ph¶n øng chÐo. − LÊy dÊu sinh hiÖu. − NhËn vµ kiÓm tra tói m¸u: + ChÊt l−îng cña tói m¸u. + Nh·n cña tói m¸u. + PhiÕu truyÒn m¸u. + Sè hiÖu tói m¸u. + Nhãm m¸u, nhãm Rh vµ ngµy lÊy m¸u hay h¹n sö dông m¸u. − §Ó nguéi tói m¸u (nÕu cÇn truyÒn nhanh ta cho hÖ thèng d©y tryÒn m¸u qua m¸y lµm Êm). − L¾c nhÑ ®Ó trén ®Òu c¸c thµnh phÇn trong m¸u. − ChuÈn bÞ ®óng dông cô, chän kim lín ®Ó truyÒn m¸u (18G). − Chän tÜnh m¹ch lín, râ, Ýt di ®éng khi truyÒn m¸u. − Kh«ng nªn ®Ó tói m¸u tr−íc mÆt ng−êi bÖnh. − Cho ng−êi bÖnh ®i tiÓu tr−íc khi truyÒn (khi cã tai biÕn l−îng n−íc tiÓu ®Çu tiªn sÏ cã gi¸ trÞ trong chÈn ®o¸n).5.4.2. Trong khi truyÒn m¸u − Thùc hiÖn ph¶n øng sinh vËt (20 ml ®Çu víi tèc ®é y lÖnh, truyÒn gi÷ vein 8 giät/phót sau 5 phót nÕu kh«ng cã bÊt th−êng th× tiÕp tôc lµm l¹i mét 347
  • lÇn n÷a nh− vËy, nÕu vÉn kh«ng cã g× bÊt th−êng th× truyÒn sè giät theo y lÖnh). − Theo dâi ng−êi bÖnh vµ hÖ thèng truyÒn m¸u trong suèt qu¸ tr×nh truyÒn nhÊt lµ trong 5-15 phót ®Çu tiªn sau khi truyÒn. − Mét ®¬n vÞ m¸u kh«ng ®−îc ®Ó l©u qu¸ 4 giê. − Kh«ng ®−îc b¬m bÊt cø lo¹i thuèc nµo vµo ®−êng tÜnh m¹ch ®ang truyÒn m¸u. − NaCl 0,9% lµ dung dÞch duy nhÊt cã thÓ dïng chung víi ®−êng truyÒn m¸u. − Theo dâi dÊu sinh hiÖu vµ t×nh tr¹ng ng−êi bÖnh, vïng tiªm trong suèt thêi gian truyÒn m¸u.5.4.3. Sau khi truyÒn m¸u − Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi vµ lÊy l¹i dÊu sinh hiÖu ®Ó so s¸nh víi tr−íc khi truyÒn m¸u. − Theo dâi ph¶n øng chËm cña ng−êi bÖnh nh−: Ngøa, næi mÒ ®ay, xuÊt hiÖn c¸c nèt tö ban (Ban ®á) 30 - 60 phót sau khi truyÒn m¸u. − C¸c dÊu hiÖu vµng da, ng−êi bÖnh bÞ sèt hoÆc rÐt run, khã thë. − Ghi hå s¬ ngµy giê truyÒn m¸u, s¶n phÈm cña m¸u, sè l−îng, ph¶n øng cña ng−êi bÖnh nÕu cã, giê kÕt thøc.5.5. L−îng gi¸ − Ph¸t hiÖn sím c¸c tai biÕn nÕu cã x¶y ra. − Ng−êi bÖnh kh«ng bÞ tai biÕn do c¸c nguyªn nh©n do bÊt cÈn cña ®iÒu d−ìng g©y ra.C¢U HáI TR¾C NGHIÖM1. Môc ®Ých cña viÖc truyÒn m¸u, ngo¹i trõ: A. §−a thuèc vµo c¬ thÓ ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh B. æn ®Þnh nång ®é huyÕt s¾c tè trong m¸u C. Båi hoµn l−îng m¸u thiÕu hôt trong c¬ thÓ D. §¶m b¶o cung cÊp ®ñ oxy cho c¬ thÓ E. Båi hoµn 1 sè yÕu tè ®«ng m¸u bÞ thiÕu hôt348
  • 2. Ph−¬ng ph¸p truyÒn m¸u an toµn nhÊt lµ: F. TruyÒn m¸u kh¸c nhãm kh¸c G. Cã thÓ truyÒn cïng nhãm m¸u hoÆc kh¸c nhãm m¸u H. TruyÒn m¸u ®ång nhãm I. TruyÒn m¸u ®ång nhãm vµ ph¶i theo chØ ®Þnh cña b¸c sÜ J. Cã thÓ truyÒn bÊt kú nhãm m¸u nµo3. Tr−íc khi truyÒn m¸u cÇn ph¶i chuÈn bÞ c¸c xÐt nghiÖm sau: A. Nhãm m¸u B. Ph¶n øng chÐo gi÷a m¸u ng−êi cho vµ ng−êi nhËn C. Nhãm Rhesus D. Tæng ph©n tÝch n−íc tiÓu E. A, B, C ®óng4. Nh÷ng néi dung cÇn kiÓm tra tói m¸u tr−íc khi truyÒn: A. H¹n sö dông cña tói m¸u B. Sù nguyªn vÑn cña tói m¸u C. Sù phï hîp cña nhãm m¸u gi÷a tói m¸u vµ phiÕu lÜnh m¸u D. Sù phï hîp cña nhãm Rhesus gi÷a tói m¸u vµ phiÕu lÜnh m¸u E. TÊt c¶ c¸c c©u trªn.5. NhiÖt ®é l−u gi÷ m¸u tèt nhÊt lµ: A. 15-16oC B. 16-18oC C. 12-14oC D. 2-10oC E. 0-10oC6. Kh«ng truyÒn m¸u trong nh÷ng tr−êng hîp, ngo¹i trõ: A. Phï phæi cÊp B. C¸c chøng t¾c m¹ch ë phæi C. §«ng m¸u néi m¹ch lan to¶ D. XuÊt huyÕt cÊp tÝnh E. Suy tim7. Tr−íc khi truyÒn m¸u cho ng−êi bÖnh, ng−êi ®iÒu d−ìng cÇn: 349
  • A. Gi¶i thÝch lý do truyÒn m¸u cho ng−êi bÖnh B. §äc kü y lÖnh b¸c sÜ C. LÊy m¸u truyÒn ®Ó thö nhãm m¸u vµ lµm ph¶n øng chÐo D. LÊy dÊu sinh hiÖu vµ ghi vµo hå s¬ E. TÊt c¶ ®Òu ®óng8. Khi truyÒn m¸u ng−êi bÖnh cã nguy c¬ bÞ nhiÔm khuÈn huyÕt, ®iÒu d−ìngcÇn xö trÝ: A. Kho¸ tói m¸u l¹i B. LÊy dÊu sinh hiÖu C. B¸o ngay cho b¸c sü vµ nhanh chãng thùc hiÖn y lÖnh D. A, B, C ®óng E. Huû tói m¸u ®ang truyÒn cho ng−êi bÖnhPh©n biÖt ®óng (§) sai (S)9. Thêi gian truyÒn 1 ®¬n vÞ m¸u tèt nhÊt kh«ng qu¸ 1h10. Mét ®¬n vÞ m¸u gåm cã 220 ml m¸u vµ 30 ml chÊt kh¸ng ®«ng11. TruyÒn mét lóc nhiÒu ®¬n vÞ m¸u sÏ g©y t×nh tr¹ng h¹ calci m¸u12. Mét th¸ng sau khi truyÒn m¸u, ng−êi bÖnh vÉn cã thÓ cã dÊu hiÖu bÞ t¸n huyÕt.§¸p ¸n1.A 2.C 3.A 4.E 5.D 6.D 7.E 8.D 9.S 10.S 11.§ 12.§350
  • Bµi 70 Kü THUËT TRUYÒN M¸UMôc tiªu1. KÓ ®−îc 2 môc ®Ých cña truyÒn m¸u.2. TiÕn hµnh ®−îc kü thuËt truyÒn m¸u mét c¸ch an toµn vµ hiÖu qu¶.3. KÓ c¸c yÕu tè quan träng trong viÖc tiÕn hµnh kü thuËt truyÒn m¸u.1. Môc ®Ých − Båi hoµn sè l−îng m¸u ®· mÊt cho c¬ thÓ ng−êi bÖnh. − Bæ sung c¸c yÕu tè ®«ng m¸u.2. ChØ ®Þnh − XuÊt huyÕt nÆng: do tai n¹n, phÉu thuËt, bÖnh lý. − ThiÕu m¸u nÆng: sèt rÐt, nhiÔm ký sinh trïng. − NhiÔm khuÈn hoÆc nhiÔm ®éc nÆng. − C¸c bÖnh vÒ m¸u: ung th− m¸u, thiÕu men G6PD. − Pháng nÆng.3. NhËn ®Þnh ng−êi bÖnh − T×nh tr¹ng tri gi¸c: l¬ m¬, h«n mª, co giËt, ®éng kinh. − T×nh tr¹ng dÊu sinh hiÖu, ®Æc biÖt lµ huyÕt ¸p vµ th©n nhiÖt. − TÜnh m¹ch: to mÒm m¹i hay nhá, x¬ cøng. − T×nh tr¹ng bÖnh lý ®i kÌm: ®a chÊn th−¬ng, rèi lo¹n chøc n¨ng ®«ng m¸u.4. ChuÈn bÞ ng−êi bÖnh − §èi chiÕu vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. − T− thÕ thÝch hîp. − KiÓm tra xem ng−êi bÖnh cã tiÒn sö dÞ øng hay ph¶n øng víi m¸u kh«ng.5. Dän dÑp dông cô − Xö lý dông cô theo ®óng qui tr×nh khö khuÈn - tiÖt khuÈn. − Tr¶ vÒ chç cò nh÷ng dông cô kh¸c: trô treo, garrot, gèi kª tay. 351
  • 6. Ghi hå s¬ − Ngµy giê truyÒn m¸u. − Sè l−îng m¸u, nhãm m¸u, Rh. − Tèc ®é truyÒn (sè giät/phót). − T×nh tr¹ng huyÕt ¸p ng−êi bÖnh tr−íc, trong vµ sau truyÒn m¸u. − Ph¶n øng cña ng−êi bÖnh (nÕu cã). − Giê kÕt thóc. − Tªn ®iÒu d−ìng thùc hiÖn.7. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý − Ph¶i ¸p dông ®óng kü thuËt v« khuÈn. − ChØ truyÒn m¸u khi ng−êi bÖnh ®· ®−îc lµm ph¶n øng chÐo t¹i gi−êng. − Cho ng−êi bÖnh tiªu tiÓu tr−íc khi truyÒn (nÕu ®−îc). − Lµm ph¶n øng sinh vËt Ochlecber: truyÒn 20 ml m¸u víi tèc ®é theo y lÖnh, råi cho ch¶y chËm 8 10 giät/phót. Sau 5 phót nÕu kh«ng cã triÖu chøng bÊt th−êng, cho ch¶y tiÕp tôc theo tèc ®é y lÖnh nh− trªn 20 ml m¸u n÷a, råi l¹i cho ch¶y chËm trong 5 phót ®Ó theo dâi, nÕu kh«ng cã g× x¶y ra th× ta tiÕp tôc cho truyÒn víi tèc ®é theo y lÖnh. − TriÖu chøng bÊt th−êng cã thÓ lµ: sèt, l¹nh run, v¶ må h«i, ®au vïng th¾t l−ng, nhøc ®Çu, næi mÒ ®ay, ®á mÆt, m¹ch nhanh, khã thë. − Theo dâi trong khi truyÒn m¸u ®Ó ph¸t hiÖn nh÷ng tai biÕn cã thÓ x¶y ra. + Sèt do dông cô hoÆc kü thuËt kh«ng ®¶m b¶o v« trïng. + Ph¶n øng tan huyÕt do bÊt ®ång nhãm m¸u. + Co giËt do h¹ calci m¸u. + Rung thÊt - ng−ng tim do t¨ng Kali m¸u. + Ph¶n øng qu¸ mÉn. + Phï phæi cÊp. − Khi cã c¸c triÖu chøng bÊt th−êng b¸o hiÖu cã tai biÕn th× ph¶i ng−ng truyÒn m¸u ngay, b¸o c¸o víi b¸c sÜ, ®ång thêi chuÈn bÞ thuèc men hoÆc dông cô ®Ó xö lý kÞp thêi.8. CÇn l−u ý vµ theo dâi s¸t khi truyÒn m¸u cho c¸c tr−êng hîpsau − BÖnh tim (viªm c¬ tim, bÖnh van tim) − X¬ cøng ®éng m¹ch n·o, huyÕt ¸p cao. − T¨ng ¸p lùc néi sä.352
  • B¶ng 70.1. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng so¹n dông cô truyÒn m¸u Thang ®iÓmStt Néi dung 0 1 21 KiÓm tra phiÕu truyÒn m¸u, y lÖnh vµ chai hoÆc tói m¸u2 Thùc hiÖn vµ kiÓm tra kÕt qu¶ ph¶n øng chÐo t¹i gi−êng3 Mang khÈu trang, röa tay4 Tr¶i kh¨n s¹ch So¹n c¸c dông cô v« khuÈn trong kh¨n: - G¹c che kim hoÆc b¨ng keo c¸ nh©n - B¬m tiªm, kim (18 - 21G)5 - B«ng cån - Bé d©y truyÒn m¸u - B×nh kÒm s¸t trïng da So¹n c¸c dông cô ngoµi kh¨n: - Bån h¹t ®Ëu cã chøa dung dÞch khö khuÈn - B¨ng keo - Garrot - G¨ng tay s¹ch6 - Tói ®ùng ®å d¬ - GiÊy lãt tay - Trô treo - M¸y ®o huyÕt ¸p - Hép thuèc chèng shockTæng céngTæng sè ®iÓm ®¹t ®−îc H×nh 70.1. M©m dông cô truyÒn m¸u H×nh 70.2. BÇu läc trong d©y truyÒn m¸u 353
  • B¶ng 70.2. B¶ng kiÓm h−íng dÉn häc kü n¨ng truyÒn m¸uSTT Néi dung ý nghÜa Tiªu chuÈn cÇn ®¹t §èi chiÕu ®óng tªn, 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh. Tr¸nh nhÇm lÉn. hä, tuæi, sè gi−êng, sè phßng. TiÕn hµnh ®−îc thuËn lîi Ng−êi bÖnh an t©m 2 B¸o vµ gi¶i thÝch cho ng−êi bÖnh. vµ an toµn. hîp t¸c. KiÓm tra m¹ch, huyÕt ¸p, th©n Thùc hiÖn kü n¨ng ®o §¸nh gi¸ t×nh tr¹ng ng−êi nhiÖt. huyÕt ¸p, ®Õm m¹ch 3 bÖnh tr−íc khi truyÒn vµ ®o th©n nhiÖt chÝnh m¸u. x¸c. NÕu t×nh tr¹ng ng−êi Cho ng−êi bÖnh ®i tiªu, tiÓu. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi bÖnh kh«ng ®i ®−îc 4 trong suèt thêi gian cã thÓ cho tiªu tiÓn t¹i truyÒn. gi−êng (nÕu cÇn). Chän vÞ trÝ tiªm thÝch hîp (tÜnh Tr¸nh c¸c tai biÕn do tiªm Chän tÜnh m¹ch to, 5 m¹ch to, râ, Ýt di ®éng). sai vÞ trÝ. râ, Ýt di ®éng. L¾c ®Òu tói m¸u. §éng t¸c l¾c tói m¸u Trén lÉn c¸c thµnh phÇn 6 nhÑ nhµng tr¸nh lµm trong tói m¸u. vì c¸c tÕ bµo m¸u. Treo tói m¸u lªn trô, cho m¸u KhÝ lµ mét trong nh÷ng §−a kim h−íng vµo vµo 2/3 bÇu ®Õm giät. uæi khÝ vµo 7 nguyªn nh©n g©y thuyªn bån h¹t ®Ëu, ®Ó kim bån h¹t ®Ëu cã chøa dung dÞch t¾c m¹ch. an toµn. khö khuÈn. Béc lé vïng tiªm, lãt giÊy, ®Æt gèi T− thÕ ng−êi bÖnh gióp Cã thÓ kª gèi kª tay 8 kª tay d−íi vïng tiªm (nÕu cÇn). cho viÖc tiªm tÜnh m¹ch nÕu chän tÜnh m¹ch dÔ dµng. gÇn khuûu. Mang g¨ng tay theo Mang g¨ng s¹ch. B¶o vÖ cho nh©n viªn y tÕ c¸ch s¹ch, cì g¨ng 9 tr¸nh sù l©y nhiÔm tõ phï hép ®Ó thao t¸c ng−êi bÖnh. ®−îc gän gµng. Buéc ga r« c¸ch b¬i tiªm 10-15 cm. Buéc garrot c¸ch n¬i 10 Gióp tÜnh m¹ch næi râ. tiªm 10- 5 cm.354
  • S¸t khuÈn réng tõ H¹n chÕ sù nhiÔm khuÈn trong ra ngoµi 5cm S¸t khuÈn vïng tiªm réng ra (hoÆc s¸t trïng däc tõ vïng da xung quanh.11 ngoµi 5 cm. theo tÜnh m¹ch tõ d−íi Gi÷ an toµn n¬i vÞ trÝ ®©m lªn vµ ra 2 bªn) víi kim. gßn cån 700 hoÆc cån iod. S¸t khuÈn tay l¹i. S¸t khuÈn kü l¹i c¸c12 Gi¶m sù l©y nhiÔm chÐo. ®Çu ngãn tay. Dïng b¬m tiªm g¾n kim truyÒn13 Tiªm vµo tÜnh m¹ch. Tiªm ®óng vÞ trÝ. m¸u tiªm vµo tÜnh m¹ch. Lïi nßng, kiÓm tra cã m¸u, th¸o Rót nßng nÕu thÊy garrot. X¸c ®Þnh ch¾c ch¾n vÞ trÝ m¸u ch¶y ra lµ x¸c14 kim n»m trong tÜnh m¹ch ®Þnh ®óng kim n»m trong tÜnh m¹ch Th¸o b¬m tiªm, l¾p d©y truyÒn m¸u vµo chu«i kim. Nèi hÖ thèng d©y truyÒn Chó ý tr¸nh ®Ó m¸u15 vµo kim tiªm. ch¶y ra ngoµi. Ph¶i quan s¸t s¾c diÖn ng−êi bÖnh khi Më kho¸ (tèc ®é chËm). Gi¶m bít kÝch thÝch cho16 cho dÞch ch¶y vµo ®Ó ng−êi bÖnh. ph¸t hiÖn sím c¸c ph¶n øng bÊt th−êng. Cè ®Þnh ®èc kim. Gi÷ kim cè ®Þnh trªn da, Gi÷ v« khuÈn phÇn17 Che th©n kim b»ng g¹c v« phßng ngõa nguy c¬ th©n kim lã ra ngoµi. khuÈn. nhiÔm khuÈn. D¸n b¨ng keo «m võa Cè ®Þnh d©y truyÒn an toµn. Gi÷ cè ®Þnh d©y truyÒn d©y truyÒn ®Ó kh«ng18 tr¸nh sót ra. ¶nh h−ëng ®Õn tèc ®é ch¶y cña m¸u. - Ch¶y theo y lÖnh kho¶ng 20 ml m¸u. - Ch¶y chËm l¹i 8 - 10 Lµm ph¶n øng sinh vËt Ph¸t hiÖn c¸c tai biÕn giät/phót trong 5 phót.19 (Ochlecber). sím cña truyÒn m¸u. - Ch¶y theo y lÖnh kho¶ng 20 ml m¸u. - Ch¶y 8-10 giät/phót trong 5 phót. §iÒu chØnh giät theo y lÖnh. §iÒu chØnh tèc ®é Thùc hiÖn tèc ®é truyÒn20 ch¶y cña m¸u truyÒn theo y lÖnh. chÝnh x¸c. 355
  • DÆn dß ng−êi bÖnh nh÷ng ®iÒu Theo dâi ng−êi bÖnh cÇn thiÕt nÕu ®−îc. Ph¸t hiÖn sím vµ phßng trong suèt thêi gian 21 ngõa c¸c tai biÕn. truyÒn: ®o huyÕt ¸p, ®Õm m¹ch. Gióp ng−êi bÖnh tiÖn nghi. Gióp ng−êi bÖnh ®−îc 22 Giao tiÕp. tiÖn nghi. Ghi hå s¬. Theo dâi vµ qu¶n lý ng−êi Ghi l¹i nh÷ng c«ng 23 bÖnh. viÖc ®· lµm. B¶ng 70.3. B¶ng kiÓm l−îng gi¸ thùc hiÖn kü n¨ng truyÒn m¸u Thang ®iÓmSTT Néi dung 0 1 2 1 §èi chiÕu ®óng ng−êi bÖnh, b¸o vµ gi¶i thÝch 2 KiÓm tra m¹ch, huyÕt ¸p, nhiÖt ®é 3 Cho ng−êi bÖnh ®i tiªu, tiÓu (nÕu ®−îc) 4 Chän vÞ trÝ tiªm thÝch hîp (tÜnh m¹ch to, râ, Ýt di ®éng) 5 L¾c ®Òu tói m¸u nhÑ nhµng 6 C¾m d©y truyÒn m¸u vµo tói m¸u 7 Treo tói m¸u lªn trô, cho m¸u vµo 2/3 bÇu ®Õm giät §uæi khÝ vµo bån h¹t ®Ëu cã chøa dung dÞch khö khuÈn, kho¸ l¹i, che 8 chë ®Çu d©y truyÒn an toµn 9 Béc lé vïng tiªm, lãt giÊy vµ ®Æt gèi kª tay d−íi vïng tiªm (nÕu cÇn) 10 Mang g¨ng s¹ch 11 Buéc ga r« c¸ch b¬i tiªm 10-15 cm 12 S¸t khuÈn vïng tiªm réng ra ngoµi 5 cm 13 S¸t khuÈn tay l¹i 14 Dïng b¬m