Bilgisayar destekli denetim ontolojisi

BİLGİSAYAR DESTEKLİ DENETİM ONTOLOJİSİMelik Yücel1, Erdem Alparslan1, Kürşat Taşkın21 TÜBİTAK, UEKAE, Gebze2 KOMTAŞ Bilgi Yön. A.Ş., Ankarayucel@uekae.tubitak.gov.tr , ealparslan@uekae.tubitak.gov.tr, kursat.taskin@gmail.com Akademik Bilişim Konferansı 2011’de bildiri olarak sunulmuştur. 2-4 Subat 2011 İnönü ÜniversitesiÖzet: Bilgisayar Destekli Denetim (BDD), denetim faaliyetlerinin elektronik veriler üzerindendenetime yönelik olarak geliştirilmiş analitik araç ve teknikler kullanılarak gerçekleştirilmesi olaraktanımlanmaktadır. Artan ekonomik faaliyetler ve teknolojik gelişme ile birlikte veriler anormal birşekilde büyümektedir. Buna paralel olarak yüksek hacimli veriler üzerinde klasik yöntemlerle denetimyapılması da imkansız hale gelmiştir. Bu durum özellikle SAYIŞTAY gibi kamu kurumlarının hementümünü denetleyen bir kurum için bilgisayar destekli denetimi zorunlu kılar. Ancak verilerinbüyüklüğünün yanında veri kaynaklarının çok çeşitli olması verilerin yönetimini zorlaştırmaktadır.Çeşitli veri kaynaklarına entegrasyonu mecbur kılan bu durum ise bilgisayar destekli denetim sistemikurulmasında büyük zorluk teşkil etmektedir. Ontoloji, verilerin anlamsal içerikleri üzerindenilişkilerini tespit ederek yönetimini kolaylaştırmak ve veri çöplüğü oluşmasını engellemek konusundaçözüm sunar. Verilerin ontolojik yapıda tutulması, veriler aralarındaki ilişkilerin ve anlamlarının kolayanlaşılmasını, kopya verilerin azalmasını sağlamaktadır. 01.06.2010 tarihinde TÜBİTAK KAMAG1007 programı çatısı altında desteklenen “T.C. SAYISTAY Başkanlığı Bilgisayar Destekli DenetimSistemi” projesi Türk SAYIŞTAYI’nın ihtiyaç duyduğu bilgisayar destekli denetim sistemini ontolojitemelli olarak oluşturmak hedefindedir.Anahtar Sözcükler: Bilgisayar destekli denetim, ontoloji, SAYIŞTAY, açık kaynak kodlu yazılımAbstract: Computer aided audit is applying procedures of audit on electronic data of governmental orprivate organizations that cannot be done by human manually. Nowadays, data of these organizationsis growing enormously so auditing this data has become more difficult. As a result of this situation,computer aided audit has become essential requirement for these organizations, especially SAYIŞTAYthat audits all governmental organizations of Turkey. Considering SAYIŞTAY, beside the huge size ofdata, variety of data sources makes data unmanageable. Consequently, establishing a computer aidedaudit system to SAYIŞTAY is great issue. Ontological Engineering offers solution for handling greatsize data and preventing garbage data. Basically ontology has purpose that create commonknowledgebase both human and computer. Storing data in ontological structure providesunderstanding data’s meaning and relations between data sources easily and reduce duplicate data.“T.C. SAYISTAY Başkanlığı Computer Aided Audit System” project has been supported byTÜBİTAK KAMAG 1007 framework program since 01.06.2010, purpose of this project is buildingcomputer aided auditing system, which is required by SAYIŞTAY based on ontology.Keywords: Computer aided audit, ontology, SAYIŞTAY, open source software1. Giriş dünyada olduğu gibi Türkiye’de de kamu kurum ve kuruluşlarının iş süreçlerindeBilgisayar destekli denetim, elektronik verinin bilgisayar kullanımının yaygınlaşması,yaygınlaşması ve hızla büyüyen veri hacmi denetime tabi verilerin elektronik ortamdasonucu büyük bir ihtiyac haline gelmiştir. Tüm saklanması ve yakın gelecekte basılı belgelerin

tamamen kaldırılmasına yönelik mevzuat olduğu gibi (yemiye kaydı, personel bordorsudeğişikliği çalışmaları, denetimin her vb.) kuruma özel veriler de bulunmaktadır (ekaşamasında bilgisayarın daha etkin ve yoğun ders çizelgesi, konsolosluklar kasa defteri vb.).kullanılmasını ve bu konuda bir metodoloji Ayrıca kurumların bütçe türüne ve işlevine göregeliştirilerek Bilgisayar Destekli Denetim muhasebelerinde kullandıkları hesap planlarıSistemi kurulmasını zorunlu kılmıştır. farklılık göstermektedir. Bütün bu farklılıklaraBilgisayar destekli denetimde ortaya çıkan en veri hacmi de eklendiğinde veri yönetimi çokönemli sorun denetlenen verileri, devasa büyük bir problem haline gelmektedir.büyüklüklerde veri çöplüklerine dönüştürmeden Problemin çözülebilmesi için verilerin, veriyönetebilmektir. Anlamsal ağ (semantic web) kaynaklarının ve veri ilişkilerinin anlamsalile birlikte ortaya çıkan ontoloji bu sorun ile içeriğine riayet ederek düzenli ve hiyerarşik birbaşa çıkmak için kullanılan yöntemlerden şekilde tutulması gerekir. Tüm kavramlarınbiridir. Felsefenin bir konusu olan ontolojiden sınıfladırılması, aralarındaki ilişkilerin(varlık bilimi) yola çıkılarak geliştirilen bu yapı belirlenmesi gibi anlamsal ihtiyaçlar yazılımıninsan bilgisi ile bilgisiyarın tanıdığı bilgiyi ontoloji tabanlı geliştirilmesi gerekliliğini netbirleştirerek ortak bir alan oluşturmayı bir şekilde ortaya koymaktadır.amaçlamaktadır. 2. Bilgisayar Destekli DenetimElektronik imzanın kullanıma geçmesi vebelgelerin hızlı bir şekilde bilgisayar ortamına Hızlı gelişen teknoloji ile beraber sonaktarılması ile birlikte veri ve işlem hacmi hızla zamanlarda patlak veren ekonomik krizler vebüyümüş ve denetimler karmaşık hale gelmiştir. dünya çapında usulsüzlükler denetiminBuna bağlı olarak bilgisayar destekli denetim gerekliliğini tekrar ortaya koymuştur. BuTürkiye’de de büyük bir ihtiyaç haline konuda şeffaflaşmak ve denetimigelmiştir. Türkiye’de bu sisteme en çok kolaylaştırmak için tüm dünyada yeni birihitiyacı olan kurum SAYIŞTAY’dır. Bilindiği yapılanmaya gidilmiştir [1]. Oluşan yenigibi SAYIŞTAY tüm kamu kurumlarında mali standartlar ile birlikte denetim süreci uzamış veve uygunluk denetimi yapmaktadır. Bugüne iş yükü artmıştır. Daha karmaşık ve çok sayıdakadar denetimlerin büyük çoğunluğu belge denetim prosedürünün oluşması ileüzerinden gerçekleşmekteydi. Belge sayısının denetimlerin geleneksel yöntemlerleve muhasebe kayıtlarının büyüklüğünden dolayı yürütülmesi imkansız hale gelmiştir.tüm kayıtların incelenmesi ve denetlenmesi Bu yapılanma sonucu artan iş yükü ve yüksekbüyük bir iş yükü haline gelmekteydi. Bu kadar veri hacmi, bilgisayar destekli denetimbüyük verilerin denetiminin manuel araçlarının ve tekniklerinin gelişmesiniyöntemlerle gerçekleştirilebilmesi mümkün hızlandırmıştır. Yolsuzlukların veolmadığı gibi denetlenebilen örneklemin usülsüzlülkerin saptanması konusunda yenisıhhatini de negatif etkilemekteydi. prosedürler üretilmiştir. Bilgisayar destekli Bilgisayar Destekli Denetim, T.C. SAYIŞTAY denetim açaları kullanılarak verilerinBaşkanlığı’nda önemli bir çözüm alanı doğruluğunun kontrolü, veri kullanımınınoluşturmakla beraber tek başına otomatize ve kontrolü, suistimal kontolü, yazılım kontrolü veorganize bir denetim çatısı için yeterli değildir. risk analizi gibi denetim uygulamalarında hızlıDenetim kapsamında incelenen verilerin ve güvenilir sonuçlar elde etmek mümkündür.çeşitliliği, kurumlar arası farklılıklar , veri Bu araçlar kullanıcıya geleneksel yöntemlereerişim peryodları arasındaki uyumsuzluklar ve göre büyük avantajlar sağlamaktadır. Bunlardanveri kaynaklarındaki eksiklikler veri yönetimini bazıları,zorlaştırmaktadır. Denetim esnasında incelenen  Geleneksel yöntemlerle yapılamayacakveriler arasında her kurumda bulunan veriler denetimlerin uygulanması

 Kullananın iş yükünü azaltması, çalışmalar sonucunda SAYIŞTAY zamandan tasarruf sağlaması denetçilerinin deneyimlerini içeren ve teknik  Sürekli ve anlık denetim bilgi gerektirmeyen SAYIŞTAY’a özel bir  Daha verimli denetim planının uyguluma ihtiyacı olduğu net bir şeklide ortaya yapılabilmesi olarak sıralanabilir. çıkmıştır.Denetim alanında muhasebe denetimi çok geniş SAYIŞTAY Başkanlığı’nın bu ihtiyaçlarınayer tutmakadır. Büyük çoğunluğu binaen TÜBİTAK Kamu Araştırmaları Destekyevmiyekaydından oluşan muhasebe verileri Grubu (KAMAG) 1007 fonu tarafındangünümüzde çok büyük boyutlara ulaşmıştır. Bu fonlanacak bir AR-GE projesi tasarlanmış veda bir insanın doğrudan tüm kayıtların yürürlüğe girmiştir. TÜBİTAK Ulusalyönetmeliğe uygun olup olmadığını, yapılan Elektronik ve Kriptoloji Araştırma Enstitüsü,işlerde usülsüzlük olup olmadığını kontrol KOMTAŞ Bilgi Yönetimi A.Ş. ve Marmaraetmesini olanaksız hale getirmektedir. Bu Üniversitesi’nin yürütücü olduğu bu projeninnoktada bilgisayar destekli denetim ve analiz süresi 30 ay olarak planlanmıştır. Bu sürenin ilkmetotları devreye girmektedir. 4 ayı mevcut durum analizi, yani SAYIŞTAY’ın çalışma sistemi, denetim2.1 SAYIŞTAY Bilgisayar Destekli Denetim alanlarını ve denetim prosedürlerininProjesi belirlenmesi için, sonraki 8 aylık kısım denetim2000’li yıllarla beraber SAYIŞTAY bilgisayar ontolojisinin oluşturulması için, son kısım isedestekli denetim konusunda çeşitli yatırımlar yazlım geliştirme, entegrasyon ve pilot testleriyapmış ve bilgisayar destekli denetimi kurum için ayrılmıştır. Şekil 1’de proje kapsamındagenelinde yaygınlaştırmak konusunda yoğun bir kurulması hedeflenen denetim sistemimin verigayret içerisinde olmuştur. Bu konuda yapılan akışı diyagramı verilmiştir. Şekil 1. Veri analizi akış süreci

(semantic web) ile ortaya çıkmıştır [2]. Web üzerinde bulunan bir çok bilgi, özellikle metin halinde bulunan bilgilerin bilgisayar tarafından anlaşılması zordur. Semantik Web, web üzerindeki verilerin bilgisayar için anlamlı hale2.1.1. Projenin Hedefleri gelmesi ve birbirleri arasındaki ilişkininProjenin iki temel hedefi bulunmaktadır. kurulmasını amaçlar. Ontoloji, paylaşılanBunlardan ilki günümüz itibari ile geleneksel kavramlaştırmanın biçimsel (makine tarafındanyöntemlerle gerçekleştirilemeyecek denetim okunabilir) ve net bir şekilde belirlenmesiprosedürlerini uygulanabilir hale getirmektir. olarak tanımlanmaktadır [3]. Kısaca ontolojiDiğer hedef ise SAYIŞTAY denetimlerinde bir verilerin ifade ettiği varlık ve kavramlarınstandardı yakalamaktır. Standarttan kastedilen, sistematik bir şekilde sınıflandırılarak birbirleriher denetçinin denetimde uyguladığı kendine ile ilişkilendirilmesi olarak ifade edilebilir.özel metotları olması ve her denetçinin mutlaka Günümüzde ontoloji, bilgi mühendisliği, yapayuygulaması gereken bir prosedür listesi zeka ve bilgisayar bilimleri gibi alanlardabulunmamasıdır. Standart oluşturulmasındaki kullanılmaktadır. Bilgisayar bilimlerindekiamaç denetçinin hareket alanını kısıtlamak yaygın kullanımına rağmen yazılımdeğil mutlaka uygulanması gereken tasarımlarında kullanımı henüzprosedürlerin her denetçi tarafından yaygınlaşmamıştır. Yazılım düzeyinde ontolojiuygulanmasını garantiye almaktır. geliştirmek için çeşitli diller ve araçlar2.1.2. Projenin Çıktıları geliştirilmiştir. OWL (web ontology language)Proje sonunda ortaya çıkacak iki ana çıktı ontoloji geliştirme dillerinden en yaygınmevcuttur. Bunlardan birincisi “Bilgisayar olanıdır [4]. Geliştirilen ontolojiler genel olarakDestekli Denetim Ontolojisi”dir. Oluşturulacak XML formatında tutulmaktadır. W3Contolojide kurumların hiyerarşik konsorsiyumu tarafından geliştirilen RDFsınıflandırması, kurumlar arası ilişkiler (idari ve (resource description framework) ile ontolojilermali ilişkiler), hesap sınıflandırması, bütçe için standart oluşturulmuştur. Ayrıca busınıflandırması, bütçe-kurum ilişkileri gibi bir formatta saklanan verilerin sorgulanması içinçok kavram ve bunlar arasındaki ilişkiler SPARQL olarak adlandırılan sorgu dilibulunacaktır. Tüm kamunun organizasyon geliştirilmiştir [2]. Şekil 2, Protege’deyapısı oluşturulacaktır. oluşturulmuş basit bir ontolojik sınıflandırma örneğini göstermektedir. Projenin bir diğer çıktısı ise Bilgisayar DestekliDenetim Sistemi Yazılımı’dır. Ürürünün Sarı daire bulunan kutular sınıf, mor baklavatasarımında SAYIŞTAY denetçilerinin dilimi bulunan kutular ise o sınıfa ait birertecrübelerini içeren, teknik bilgiye ihtiyaç bireydir (individual). Kutular arasındaki oklarduymayan, bilgisayar destekli denetim bireyler arasındaki ilişkiyi göstermektedir.tekniklerini ve analiz metotlarını içeren bir Sınıflar arasandaki oklar alt sınıf (has ayazılım elde edilmesi hedeflenmiştir. subclass) ilişkisini belirmektedir, kesik çizgili olan ok ise “avlar” olarak tanımlanan aslan ile2.1.3. Projenin Ar-Ge Nitelikleri impala arasındaki ilişkiyi göstermektedir.Felsefe biliminin bir kavramı olan ontoloji, Şekilde de görüldüğü gibi ontolojide ilişkilerbilgisayar bilimlerinde ilk defa anlamsal ağ özne-yüklem-nesne yapısı ile kurulur.

Şekil 2. Örnek ontolojiDaha önce belirtildiği gibi SAYIŞTAY tasarlanmasıdır. Yazılım Java dilindedenetiminde çok büyük boyutlarda veri, çeşitli geliştirilecektir. Yazılım geliştirilirkenkurumlar ve çeşitli veri kaynakları kullanılacak tüm araçlar da (kütüphaneler vebulunmaktadır. Bu kadar büyük bir sistemin veri tabanı yönetim sistemleri gibi) açık kaynaksadece ilişkisel veri tabanı ile kurulması veri kodlu olacaktır. Kullanılacak açık kaynak kodlukaybına (fiziksel olarak kayıp yaşanmasa da araçlara örnek vermek gerekirse;verinin nerede bulunduğu bilgisikaybedilebilir), veri çöplüğü oluşmasına ve - JAVA EEdenetim alanı kısıtlamasına neden olabilir [5]. - PostgreSQL (VTS),Kurumların, kişilerin ve denetim alanının içindekalan diğer kavramların ontolojisinin - Protege(Ontoloji Geliştirme aracı)oluşturulması bu karmaşanın çözümlenmesindebüyük rol oynayacaktır. Ayrıca kavramlar - Jasper, Kettle (ETL araçları)arasında kurulacak ilişkiler çapraz denetimleri - Jena, Spring, Hibernate, OpenGL, JOGL APçok kolay hale getirecektir. Örneğin bir (Kütüphaneler)kurumdan başka kuruma kaynak aktarıldığındaiki kurumun kayıtları da tutarlı olabilir, ancak - Açık kaynak kodlu UML ve CASE araçlarıdoğruluğunu garantilemek için bir kurumunkasasına giren ile diğer kurumun kasasından - Bitnami Redmine, Knowledge-Tree (projeçıkan tutar karşılaştırılması gerekebilir. Bu yönetim)karşılaştırma kurulacak ontolojik ilişki ile - Subversion, maven (yazılım versiyonlama)kolayca yapılabilir. - Eclipse (yazılım geliştirme anaçatısı)Projenin diğer Ar-Ge niteliği ise projenintamamen açık kaynaklı ürünler üzerine

2.1.4. Denetlemeye Konu Olan Kurumlar ve oluşturulmuş denetim prosedürleri ve analizVeri Hacmi metotları içeren bir Bilgisayar destekli denetim5018 sayılı kanuna göre SAYIŞTAY merkezi sistemi kurulması gerekir. “T.C. SAYIŞTAYyönetim kurumlarını, mahalli idareleri ve sosyal Başkanlığı Bilgisayar Destekli Denetim Sistemigüvenlik kurumlarını denetler [5]. Mecliste yeni Projesi” bu ihtiyacın giderilmesine yönelikkabul edilen yasa teklifi ile birlikte bu listeye işletilen bir projedir.Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) de dahilolmuştur. Bu durumdan da anlaşılacağı gibi 4. KaynaklarSAYIŞTAY’ın çok geniş bir denetim alanıbulunmaktadır. Biraz daha açmak gerekirse [1] www.futurecom.com.tr/bilgisayar_desteklidenetlenen kurumlar içerisinde devlet _denetim.htmüniversiteleri, devlet hastaneleri, bakanlıklar, [2] McIraith SA, Son TC, Honglei Z “Semanticbelediyeler, SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu), Web Services.” Intelligent Systems (2001)bu kapsamdaki diğer kurumlar ve bukurumların muhasebe işlerine bakan 8000’nin [3] Borst WN “Construction of Engineeringüzerinde muhasebe birimi bulunmaktadır. Tüm Ontologies. Centre for Telematica andbu kurumların verileri çok büyük boyutlara Information Technology”, Enschede (1997)ulaşmaktadır. Sadece SGK’da aylık milyonlarcaişlem verisi ve yıllık terabyte mertebesinde veri [4] Uschold M, Gruninger M “Ontologies:oluşmaktadır. Verileri, SGK’da olduğu gibi principles, methods and applications.”, Thedevasa boyutlara ulaşan bu kurumların Knowledge Engineering Review (1996)denetimini de manuel olarak gerçekleştirmek [5] 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi veimkansızdır. Kontrol Kanunu ve İkincil Mevzuatı (2006)3. SonuçElektronik verinin hızla yagınlaşarak büyüdüğübu zamanda bilgisayar destekli denetimingerekliliği ortadadır. Tüm Türkiye’nindenetimini yapan bir kurum olan SAYIŞTAYiçin de bilgisayar destekli denetim sistemikurulması zorunludur. Bu sistem sayesindedenetçilerin hareket alanın ve denetimkapsamının genişleyeceği gösterilmiştir. Busistem hiç bir zaman denetimin tamamınıkapsayamaz. Sadece verilerin denetimi yeterlideğildir. Yerinde denetim, belge kontrolü gibidenetimleri bilgisayar desteği ile yapmamümkün değildir. Örnek vermek gerekirse birmüteahhite ödenen hakedişin kontrolü içinyapılan işin yerinde kontrol edilmesi gerekir.Tüm bunlara rağmen sadece göz gezdirmeninbile aylar alcağı veriler üzerinde çok kısasürelerde tutarlık, uygunluk denetimi ve çaprazdenetim uygulayan bir sistem geliştirmekmümkündür. Sonuc olarak SAYIŞTAYdenetimlerinin optimize edilebilmesi için genişkapsamlı denetim ontolojisi oluşturulmalı ve buontoloji üzerine SAYIŞTAY deneyimleri ile

Bilgisayar destekli denetim ontolojisi

by Kürşat Taşkın

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 3

Statistics