Irf paptx4 u1l1(2)
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Irf paptx4 u1l1(2)

on

  • 8,951 views

ljkikhjji

ljkikhjji

Statistics

Views

Total Views
8,951
Views on SlideShare
8,951
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
100
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Irf paptx4 u1l1(2) Document Transcript

  • 1. KABANATA 1 Mga Batayan ng Pag-aaral ng Ekonomiks Ang Ekonomiks Aralin 1 at Iba pang Agham-panlipunan1. Bakit itinuturing na isang agham ang ekonomiks?2. Anu-ano ang mga pamamaraang siyentipiko na ginagamit sa pag-aaral ng agham-panlipunan?3. Paano nauugnay ang ekonomiks sa ibang agham-panlipunan? 7. pamamaraang siyentipiko – organisadong hakbang sa paglutas ng suliranin o pagtukoy1. agham – isang pag-aaral gamit ang sa katotohanan ng isang bagay, pangyayari, o pamamaraang sistematiko upang subukin penomena ang katotohanan sa likod ng mga haka-haka o katanungang kinakailangang tugunan 8. positibong ekonomiks – pananaw na tumutugon sa tanong na “Ano ang2. causation – isang pangyayari na siyang sanhi o nangyayari?” dahilan ng isa pang pangyayari 9. teorya – isang palagay o sistema ng mga3. controlled variable – alinmang tukoy na bagay na ideyang nagpapaliwanag sa ilang bagay, lalo na may iba’t ibang tiyak na halaga at nakokontrol; at nakabatay ito sa pangkalahatang prinsipyo umaasa ito sa independent variable at hindi nakasalig sa mga partikular na bagay4. correlation – pagkakaugnay ng mga pangyayaring Kapag naririnig mo ang salitang “agham o hindi magkatulad siyensya,” ano kaagad ang pumapasok sa iyong isipan?5. independent variable – alinmang tukoy na bagay na may halaga at malayang kumikilos Ang agham o siyensya ay isang pag-aaral gamit ang sistematikong pamamaraan upang subukin ang6. normatibong ekonomiks – pananaw na katotohanan sa likod ng mga haka-haka (hypothesis) tumutugon sa tanong na “Ano ang dapat o katanungang kinakailangang matugunan. May mangyari?” iba’t ibang uri ng agham na pinag-aaralan ang tao.14 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 2. Kabilang na rito ang natural sciences na tumutukoy Ang Ekonomiks bilang Isangsa sistematikong paraan ng pag-aaral sa kalikasan Aghamtulad ng biology, chemistry, at physics. Mayroon ding Kailangan ang pamamaraang siyentipikotinatawag na exact science na tumutukoy naman sa upang maunawaan ang pag-aaral ng ekonomiks.tugma at eksaktong pagtugon sa mga abstraktong Una, inaalam muna kung ano ang suliranin.tanong, lalo na kung ang katanungan ay may Pangalawa, isasagawa ang pagmamasid atkinalaman sa pagbilang at pagtutuos. pananaliksik tungkol sa suliranin. Pangatlo, bubuo ng mga pansamantalang haka-haka o hypothesis. Ang agham na nauukol sa pag-aaral ng tao Pang-apat, magkakaroon ng mga masusingat lipunan ay tinatawag na agham-panlipunan. pananaliksik, pagsisiyasat, pakikipanayam sa mgaSa naunang dalawang uri ng agham (natural at eksperto, at iba pang katulad na gawain upangexact sciences), ang mga pagsubok ay ginagamitan makapangalap ng mga impormasyon na susubokng controlled at independent variables sa pag-e- sa katotohanan ng binuong mga haka-haka.eksperimento upang makabuo ng mga batayang Panlima, kapag nailahad na ang mga nakalapkaisipan at makamit ang katotohanan. Sa agham- na impormasyon, masusi itong pag-aaralanpanlipunan, hindi kailangan ng laboratoryo o upang makabuo naman ng mga kongklusyon ateksperimento upang makuha ang sagot sa bawat pansamantalang kaisipan, konsepto, o teorya. Angtanong tungkol sa tao at lipunan. Sa halip, mga teoryang pang-ekonomiko, na kaugnay sa mganangangailangan ito ng siyentipikong pamamaraan batas, prinsipyo, at modelo, ay isang paglalahat naupang masusing masiyasat at masuri ang isang batayan para sa mga pag-uugaling pangkabuhayanteorya bago makabuo ng mahusay na paliwanag sa ng indibidwal o ng institusyon.mga pangyayari. Kawawa naman yung mga bata. Bakit sila hinahayaan Sa tingin ko, ilan lamang silang ng kanilang mga magulang na mamalimos? Halos mahihirap sa ating bansa. Upang lahat ng nakikita ko sa mga lansangan ay mga batang malaman ang tinatayang dami ng nagpapalimos. Talaga bang naghihirap na ang mahihirap sa bansa, kailangan ang nakararaming Pilipino? masusing pag-aaral, pananaliksik, at paggawa ng estadistika. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 15
  • 3. Sa pag-aaral ng ekonomiks, hindi tinatanggap ng pamahalaan sa paglalaan ng pambansangang mga sagot na walang matibay na batayan at badyet para sa mga pangunahing programangestadistika. Kailangang malinaw ring nailalahad pangkabuhayan sa bansa.ang pagbubuo ng mga patakarang pangkabuhayanpara sa bansa. Kaugnay nito, may dalawang uri Isa pa rin sa mga pasubali na nakaaapektong pagtingin sa mga pangyayari sa ekonomiks na sa pagtingin ng mga tao sa ekonomiks ay angisinasaalang-alang—ang positibong ekonomiks pag-iisip na ang katotohanan tungkol sa isangat normatibong ekonomiks. May obhetibong partikular na pangyayari lamang ay itinuturingpananaw ang positibong ekonomiks samantalang bilang pangkalahatang katotohanan o sa madalingsubhetibo naman ang normatibong ekonomiks. sabi, “Kung ano ang naranasan ng isang tao na pinaniwalaan niyang totoo ay itinuturing agad Balikan ang usapan nina Kassy at Eko. Batay bilang katotohanang nararanasan na rin ng lahat.”sa mga nabanggit, mas siyentipiko ang pananaw Hindi wasto ang kaisipang ito dahil hindi namanni Eko dahil hindi niya nilalahat ang katayuan ganap na nangyayari sa isang tao ang nangyayari sang bansa sa kung ano lamang ang nasaksihan o iba o sa isang pangkat sa kabuuan. Halimbawa, sinamasid sa paligid niya. Bagkus ay naghahanap Juan ay nagtitinda ng fishball sa kanilang pamayananpa siya ng sapat na katibayan at batayan upang at malakas ang kanyang kita mula rito. Dahil dito,masabing nasa lugmok ng kahirapan ang bansa. nagtinda rin ang kanyang kapitbahay ng fishball saAng mga sinambit ni Kassy ay mga halimbawa parehong lugar. Mula sa ibinigay na halimbawa,naman ng pansariling opinyon o pananaw. masasabing inisip ng kapitbahay ni Juan na siya ay kikita rin nang malaki mula sa pagtitinda ng Sa isang banda, may mga hindi inaasahang fishball dahil sa nakikita niyang nangyayari sapasubali (pitfalls) sa kung paano tinitingnan ng pagtitinda ni Juan. Ngunit sa katotohanan, mayisang ekonomista o estudyante ng ekonomiks ang kompetisyon nang namamagitan sa dalawangmga pangyayaring pangkabuhayan upang maging tindero ng fishball na nakaapekto sa kita nilangobhetibo ang kanilang kaisipan sa pagtugon sa mga dalawa. Ibig sabihin, maaaring hindi kumita nangsuliraning pang-ekonomiko. Isa sa mga pasubaling malaki ang kapitbahay ni Juan o maging si Juan ayito ay maaaring nagmumula sa impormasyong nabawasan na rin ng kita dahil dalawa silang nag-nabasa sa mga pahayagan o napakinggan sa ilang aagawan ng mga mamimili.personalidad. Maaaring ang kanilang sinabiay “ang pagpapataw ng dagdag na buwis ng Mayroon ding tinatawag na correlation atpamahalaan sa kita ng mga mamamayan ay pabigat causation na pananaw pang-ekonomiko. Angsa kabuhayan.” Dahil sa impormasyong nalaman correlation ay ang pagkakaugnay ng mga pangyayaritungkol sa pangyayari, hindi nauunawaan ng mga na hindi magkakatulad, samantalang ang causationmamamayan na ang dagdag na buwis ay gagamitin ay ang pagpapakita ng dahilan o pinagmulan ng16 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 4. isang pangyayari. Ang halimbawa ng correlation aykung umangat sa pamumuhay si Manggagawa A,hindi nangangahulugang aangat din ang buhayni Manggagawa B. Hindi rin maaaring sabihinna kaya umangat si Manggagawa B ay dahilkay Manggagawa A. Ang halimbawa naman ngcausation ay kapag tumaas ang presyo ng langis sapandaigdigang merkado, ang mga produkto nitotulad ng liquefied petroleum gas (LPG) at gasolina aymagkakaroon din ng tiyak na pagtaas. Sa puntongito, mahalagang mapag-aralan ang ekonomiksbilang isang agham upang maunawaan at malamanang correlation o causation ng mga pangyayari bagobumuo ng isang matibay na batayang kaisipan. Sa pag-aaral ng ekonomiya at heograpiya, pinahahalagahan ang pinagmumulan ng mga produkto o likas na yaman. Tulad ng mga magsasaka sa larawanAng Kaugnayan ng Ekonomiks sa na buhat ang mga ikakalakal na produkto.Iba pang Agham-Panlipunan Samantala, mahalaga naman ang kaalaman Ang ekonomiks ay nauugnay sa iba pang agham- sa agham-pampulitika upang malaman kungpanlipunan. Ilan sa mga ito ay ang kasaysayan, paano pinangangasiwaan ng pamahalaan angheograpiya, agham-pampulitika, sosyolohiya, at mga pinagkukunang-yaman nang sa gayon ayetika at pilosopiya. matugunan nang maayos ang mga pangangailangan ng mga mamamayan. Maaaring sa pag-aaral ng Bilang isang agham ng pag-aaral tungkol sa mga agham-pampulitika, papasok ang mga batayangpangyayari sa nakalipas, nauugnay ang ekonomiks kaisipang pang-ekonomiko tulad ng kakapusan atsa kasaysayan dahil pinag-aaralan din dito ang mga populasyon.gawaing pangkabuhayan ng tao simula pa noongsinaunang panahon hanggang sa kasalukuyan. Kaugnay rin ng ekonomiks ang sosyolohiya na tungkol sa pag-aaral kung paano kumikilos Sa heograpiya, pinag-aaralan ang kalagayan at ang mga tao sa kanilang lipunan kaugnay ngestruktura ng ibabaw ng daigdig at ang epekto nito kanilang kinagisnang kultura. Pinag-aaralan dinsa tao at kapaligiran. Sa ekonomiks, natatalakay dito ang ugnayan ng tao, institusyon, at estrukturaang ilang batayang konsepto ng heograpiya dahil ng lipunang ginagalawan. Nakapaloob din ditobinibigyang-pansin dito ang pinagmumulan ng ang pag-aaral sa pag-uugali ng mga mamimili atmga likas na yaman. negosyante kung kaya ang agham ng sikolohiya ay natatalakay rin sa pag-aaral ng ekonomiks. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 17
  • 5. May mga usaping pang-etikaat pampilosopiya rin na lumilitawsa pag-aaral ng ekonomiks kaugnaysa nararapat na kalutasan sa mgasuliraning pangkabuhayan. Sabahaging ito ay nagiging mahalagaang mga kaisipan at paninindigangpang-etika at pampilosopiya sa mgaisyung nakaaapekto sa kabuhayan.Halimbawa ay ang isyu ng paglaking populasyon na sinasabing maymalaking epekto sa kakulanganng pinagkukunang-yaman upangmatugunan ang mga pangangailanganng mga tao. Sa isyung ito,pinagtatalunan sa paggamit ng mgakontraseptibo laban sa isinusulong Si Dolly ang unang hayop na nilikha sa tulong ngna natural method ng Simbahan upang mapigilan cloning, kasama ang maliit nitong tupa na si Bonnie.ang lumalaking bilang ng populasyon. Isa pa ring pamamaraang siyentipiko, at maging sa pagtutuossolusyon upang matugunan ang pangangailangan o aritmetika upang madali niyang maunawaan angsa pagpapalaki ng produksyon sa pagkain ay pagkuha ng correlation ng mahahalagang datos oang cloning kung saan maaaring magamit ang impormasyon.teknolohiyang ito upang maparami ang mgahayop at mapabuti ang mga binhi ng halaman.Gayunman, ang cloning ay mahigpit na tinututulanng simbahan dahil ito ay pagtutulad na ng taosa kakayahan ng Poong Maylikha. Sa mga isyungtulad ng kontraseptibo at cloning ay pumapasokang mga kaisipang pang-etika. 1. Bakit itinuturing na isang agham ang ekonomiks? Bukod sa mga nauugnay sa agham- 2. Ipaliwanag ang ekonomiks bilang isang agham-panlipunan na nabanggit, maaari ring isama sa panlipunan.pag-aaral ng ekonomiks ang natural sciences at 3. Ano ang kaugnayan ng ekonomiks sa iba pangexact sciences tulad ng matematika at estadistika. agham?Ito ay dahil sa kailangan ng isang nag-aaral ng 4. Ilahad ang mga usaping pang-etika atekonomiks ang kaalaman ukol sa pananaliksik, pampilosopiya na binanggit sa aralin.18 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 6. 2. Magsagawa ng isang paglalarawan sa pag- aaral ng ekonomiks kaugnay sa iba pang agham-panlipunan sa pamamagitan ng concept mapping. Gawin ito sa malinis na papel at1. Magpangkat-pangkat. Pumili ng isa sa dalawang lagyan ng paliwanag. Pagkatapos, ibahagi sa paksa sa ibaba. Magsaliksik ang bawat pangkat klase ang ginawang concept map. tungkol sa napiling paksa. Gamiting gabay ang mga natutuhang pamamaraang siyentipiko. 3. Sumulat ng isang sanaysay tungkol sa paggamit Pagkatapos, iulat ang ginawang pananaliksik ng kontraseptibo ng mga tao. Sa iyong palagay, sa klase. dapat na bang hayaan ang mga tao, lalo na a. Lumalaking bilang ng Populasyon: ang kababaihan, na gumamit ng iba’t ibang Implikasyon sa Pag-unlad ng Bansa kontraseptibo? Pangatwiranan ang sagot sa b. Mabuti at Di-mabuting Dulot sa Tao gagawing sanaysay. Gawin ito sa malinis na ng mga Pagkaing may GMO (genetically papel at ibahagi sa klase pagkatapos. modified organism) Ang Ekonomiyang Pampulitika Alam mo bang ang unang pag-aaral ng ekonomiks ay tinawag na ekonomiyangpampulitika? Noong 1615 sa France, unang ginamit ang terminolohiyang ekonomiyangpampulitika bilang isang pag-aaral ng ekonomiks sa aklat ni Antoine de Montchrétien naTraité de l’economie politique. Pormal naman na pinasimulan ang pag-aaral ng ekonomiyangpampulitika noong ika-18 siglo bilang isang pilosopiyang moral tungkol sa ekonomiya ngmga estadong bansa. Sa panahong iyon, nagpahayag ng mga kaisipang pangkabuhayanang mga ekonomistang sina Francois Quesnay, Adam Smith, David Ricardo, at Karl Marxupang bigyang-linaw at ipaliwanag ang kalagayang pangkabuhayan ng mga estadongbansa. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 19
  • 7. Samantala, nang maitatag ang University of Vienna sa Austria noong 1763, dito unang itinuro ang pag-aaral ng ekonomiyang pampulitika. Si Joseph von Sonnenfels ang itinuring naman na unang propesor ng disiplinang ito. Noong 1784, ginawang batayang aklat ang akda ni Adam Smith na Wealth of Nations na tumalakay sa ekonomiyang pampulitika at ito ay ginamit sa College of William and Mary sa America. Itinuro rin ang pag-aaral ng ekonomiyang pampulitika sa Glasgow University kung saan nagtuturo si Smith. Ang kanilang departamento ng Logic and Moral Philosophy ay napalitan ng Department of Political Economy hanggang sa ito ay nagingJoseph von Sonnenfels Department of Economics. Taong 1805 naman nang unang ituro ni Thomas Malthus ang pag-aaral ng ekonomiyangpampulitika sa England. Sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, ang ekonomiyang pampulitika ay naging Ekonomiks(Economics) na may kinalaman sa pag-aaral ng mga estruktura ng bansa, produksyon,pagkonsumo ng mga tao, at mga batayang kaisipan na may kaugnayan sa agham atmatematika.20 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 8. Aralin 2 Mahalagang Konsepto sa Ekonomiks1. Anu-ano ang mahahalagang konsepto sa pag-aaral ng ekonomiks?2. Bakit kailangang maunawaan ang mahahalagang konsepto sa pag-aaral ng ekonomiks?3. Paano nailalapat ang mahahalagang konsepto ng ekonomiks sa pang-araw-araw na pamumuhay ng mga tao? 6. pangangailangan – mga bagay o serbisyo na kailangan ng tao upang mabuhay1. alokasyon – ang paraan ng pangangasiwa at 7. sistemang pangkabuhayan – pamamaraan ng pamamahagi ng mga produkto at serbisyo pagtugon ng pamahalaan sa tatlong batayang upang makamit ang kasiyahan sa limitadong katanungan: (1) Ano ang gagawin? (2) Paano pinagkukunang-yaman isasagawa? at (3) Para kanino ang gagawing produkto at serbisyo?2. kagustuhan – ang kailangan ng tao na maituturing na luho at maaaring ipagpaliban Bawat tao ay nahaharap sa mga suliraning pang-ekonomiko na nangangailangan ng3. konsyumer – mamimili o kumukonsumo ng matalinong pagpapasya. Isang suliranin ng mga produkto at serbisyo pangunahing batayan nang walang hanggang pangangailangan ng tao ay ang kakapusan nito4. makroekonomiks – isang sangay ng ekonomiks sa mga limitadong pinagkukunang-yaman. Hindi na tumutukoy sa galaw ng kabuuang lamang salapi at mga materyal na pangangailangan ekonomiya at mga kaugnay na pangkalahatang ang naglilimita sa tao upang matugunan ang gawain, pag-uugaling pang-ekonomiko ng kanyang pangangailangan, kundi kasama na ang sambahayan, at pag-aaral ng panlipunang panahon. Halimbawa, sa mga paghahanda sa isang pagpapasya mahabang pagsusulit ay hindi maaaring pagsabayin ang matematika at physics sa isang pag-aaral lamang.5. maykroekonomiks – isang sangay ng Isabay rin dito ang pagsusumite ng mga proyektong ekonomiks na tumutukoy sa galaw ng maliliit itinakda sa isang araw. Ang mga gawaing nabanggit na bahagi o yunit ng kabuhayan at may ay maaaring magdulot ng kakapusan sa panahon. kaugnayan sa pag-aaral ng indibidwal na Kung kaya nararapat na magkaroon ng masusing pagpili pagtitimbang ng mga gawain o bagay ayon sa halaga ng pag-aaral. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 21
  • 9. Eko, mayroon kaming panonooring concert sa Huwebes ng gabi. Ang tiket sa concert ay nagkakahalaga ng P50. Mayroon lamang Alin ba ang higit na akong natitirang P60 sa aking allowance para sa pagpasok ko sa mahalaga para sa iyo, ang Biyernes. Ano ang dapat kong gawin? manood ng concert o ang pagpasok sa paaralan? Upang makamit nang maayos ang isang Walang Hanggangbagay na hinahangad, kailangang marunong ang Pangangailangang Materyal ng Taotao ng wastong pagbabadyet ng kanyang salapi at at Lipunanpanahon. Dapat na naisasaalang-alang nang mabuti Hindi tumitigil sa pagkakamit ngkung alin ang prayoridad o uunahing gawain. pangangailangang materyal ang tao sapagkatMay ilang bagay rin na dapat ipinagpapaliban o patuloy siyang nabubuhay sa mundo. Mulaisinasakripisyo upang mapunuan ang kagustuhan. pa noong unang panahong natuto ang tao na maglakad, wala na siyang ibang hinangad kundi May dalawang mahalagang konsepto sa ang matugunan ang kanyang mga pangangailanganpag-aaral ng ekonomiks. Ang mga ito ay (1) ang para mabuhay. Sa paglipas ng panahon, ang bawatwalang hanggang pangangailangang materyal ng pagtugon sa mga pangangailangan ay nagingtao, lipunan, at institusyon at (2) limitado o may masalimuot dahil lumilikha muli ang tao nghangganan ang pinagkukunang-yaman. Kailangang panibagong pangangailangan.maunawaan nang mabuti ang dalawang konseptongito, tuwiran man o hindi, dahil nakasalalay sa mga May dalawang uri ng pangangailanganito ang pag-unawa sa mga susunod na pag-aaral ng ang tao upang mabuhay—ang pangunahin atekonomiks. sekundaryang pangangailangan. Kabilang sa mga22 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 10. pangunahing pangangailangan ng tao ay ang laboratoryo, silid-aklatan, at e-learning facilities,pagkain, tirahan, at damit. Kabilang naman sa at maging ang faculty development program para samga sekundaryang pangangailangan ng tao ay ang mga guro ay sumasalamin sa mga pangangailanganmga lumitaw na kaugnay ng mga pangunahing ng mga estudyante. Samantala, ang pagpapatayopangangailangan tulad ng mabuting kalusugan, at pagmimintina ng mga estruktura sa lipunanedukasyon, at seguridad sa pamumuhay. ay nangangailangan ng maayos na pagtugon sa paglilingkod. Samantala, may mga kailangan naman angtao na maituturing na kagustuhan tulad ng mga Samantala, maaaring ang walang hanggangalahas o palamuti sa katawan, computer, at compact pangangailangan ng tao at lipunan, sa maiklingdisc player. Subalit, maaari ring sabihin na ang mga panahon, ay nagkakaiba dahil nga sa patuloy ang taokagustuhan ng tao ay maituturing naman ng iba na sa paghahangad ng mga dagdag na pangangailangan.pangangailangan. Maaari ring ang mga kagustuhan Ang halimbawa nito ay ang paghahangad ng taonoon ay mga pangangailangan na ngayon. ng mga makabagong teknolohiya dulot ng mgaHalimbawa, ang paggamit ng cellphone at Internet mapang-akit na promosyon at patalastas ng mgaay mga kagustuhan lamang ng tao sa simula nang prodyuser. Kabilang dito ang mga bagay na MP3mauso ang mga ito subalit ang mga ito ngayon ay o MP4 player, cellphone, e-pad o e-notebook, at mgaitinuturing na ring mga pangangailangan. makabagong paraan ng panggagamot tulad ng interactive image-guided surgeries kung saan kita ng May mga paglilingkod din na tumutugon mga siruhano ang malinaw na 3D image ng iba’tsa tuwirang pangangailangan ng tao tulad ng ibang bahagi ng katawan ng pasyente.pagpapagupit ng buhok, paglilinis ng mga kuko,pagkonsulta sa doktor, paghingi ng legal na payo sa Kung mapapansin, tila walang katapusanabogado, pagsakay sa mga pampublikong sasakyan, ang paglitaw at pagdami ng mga kagustuhan ngat panonood ng mga concert at pelikula. Samantala, tao na maaaring maging pangangailangan na saang ibang paglilingkod naman ay maituturing hinaharap. Kaya naman ang lahat ng gawaingna luho tulad ng pagpunta sa mga spa, pagpapa- pang-ekonomiko ay umiikot sa pagtugon sa mgacosmetic surgery, at pagkuha ng personal trainor sa walang hanggang pangangailangang materyal ngpag-eehersisyo. tao at lipunan. May mga pangangailangang materyal din ang Ang Kakapusan at ang Kakulanganmga institusyong panlipunan tulad ng pamahalaan, Nang dahil sa lumalaking bilang ngpaaralan, at simbahan. Ang paglilinang ng mga populasyon at tumataas na bilang ng demandpasilidad at mga programang pang-akademiko sa mga pinagkukunang-yaman, nagkakaroon ngsa mga paaralan, tulad ng mga audio-visual room, kakapusan sa mga yaman. Ang kakapusan ay Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 23
  • 11. isang kalagayan at suliraningdulot ng walang hanggangpangangailangan at kagustuhanng tao sa kabila ng limitadongpinagkukunang-yaman.Nagdudulot ang kakapusan ngkahirapan, lalo na ng kagutumankung hindi matugunan. Mahalaga ang wastongpangangasiwa sa mgapinagkukunang-yaman sa bansaupang matugunan ang mgapangangailangan ng mga tao.Subalit maaaring magkaroon Sa Jubail Desalination Plant ng Saudi Arabia, ang tubig-dagat ay idinadaan sang kakapusan sa yaman dahil prosesong desalinasyon o pagtanggal ng alat. Kasabay ng desalinasyon ang paglikha ng enerhiyang pang-elektrisidad para sa malalapit na pamayanan.sa laki at dami ng demandng mga tao sa kanilang mgapangangailangan. Maaaring ituring na bahagi Dahil limitado lamang ang mgang kakulangan ang kakapusan sapagkat ang pinagkukunang-yaman, kinakailangan nghuli’y nauuwi sa pagkaubos. Samantala, ang isang bansa na gumawa ng mga pagpapasya nakakulangan ay isang kalagayan naman na maaari makatutugon sa dumaraming pangangailanganpang mapunan. Halimbawa, sa mga lupaing may ng mga mamamayan nito. Ang natutuhangkakulangan sa mga pinagkukunang-yaman tulad mahahalagang konsepto o kaisipan sa ekonomikongng Japan at Saudi Arabia, ang mga pamahalaan pagpili at halaga kapalit ng ginawang pagpili aynila ay gumagawa ng mga paraan upang tumutukoy rin sa ekonomikong pagpapasya ngmatugunan ang mga pangangailangan ng kanilang isang pamahalaan. Kaya kailangan ng pamahalaanbansa. Isinasagawa nila ito sa pamamagitan ng pagpaprayoridad at pagsasakripisyo upangng pakikipagkalakalan o sa paglikha ng mga matugunan ang pangangailangan ng nakararamiteknolohiya na makatutulong sa paglinang ng sa lipunan.mga kinakailangang produkto o serbisyo. Angkakulangan naman sa suplay ng bigas dulot ng Alokasyon ng mgakalamidad, halimbawa, ay maaaring solosyunan Pinagkukunang-yamansa pamamagitan ng pag-aangkat mula sa ibang Tinatawag na alokasyon ang wastonglupain o bansa. pangangasiwa at pamamahagi ng mga pinagkukunang-yaman upang matugunan ang mga24 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 12. pangangailangan ng tao at lipunan. Dahil limitado kawalan ng trabaho, at pagkukunan ng pondo.lamang ang pinagkukunang-yaman, mahalagang Samakatuwid, kailangang suriin at pag-aralanmalinang nang husto ang anumang limitadong nang mabuti ng pamahalaan ang gagawing pagpilimapagkukunan nito nang sa gayon ay makamit batay sa alokasyon sa pinagkukunang-yaman bagoang lubos na kasiyahan o utilidad mula rito. magsagawa ng isang pasya. May dalawang uri ng pagpili sa lipunan upang Upang maging episyente at epektibo sahigit na maunawaan ang konsepto ng alokasyon. pangangasiwa ng alokasyon sa pinagkukunang-Ito ay ang indibidwal na pagpili at ang panlipunang yaman, narito ang mga sumusunod na gabay napagpili. tanong: 1. Ano ang gagawin o lilikhaing produkto at Sa indibidwal na pagpili, nakatutulong serbisyo?ang kaalaman sa maykroekonomiks upang 2. Paano isasagawa ang produkto at serbisyo?makapaglapat ng wastong alokasyon ang tao sa 3. Para kanino ang gagawing produkto atpanahon at pananalapi sa pang-araw-araw na serbisyo?pamumuhay. Ibig sabihin, ang indibidwal napagpili sa maykroekonomiks ay tumutukoy sa Upang matugunan ang tatlong nabanggitpagsusuri ng ginagawang pagpapasya ng indibidwal na katanungan, kailangan ang pagpapasyango isang tao at kumpanya o industriya. Kung mataas nagmumula sa indibidwal at panlipunang pagpili.ang halaga ng mga produkto, kailangang magpasya Dapat na tumugon dito ang mga salik ng sistemangang tao ng kanyang bibilhin. Ikokonsidera niya pangkabuhayan: tradisyunal na ekonomiya,kung ito’y pangangailangan o kagustuhan lamang. ekonomiyang pampamilihan, pinag-uutos naKung limitado naman ang kanyang salapi, ekonomiya, at pinaghalong ekonomiya.kailangan niyang magbadyet upang maiwasanang kakapusan. At kung mataas naman ang halaga Ang katugunan sa tatlong katanungan sang produksyon, ang isang industriya o kumpanya isang tradisyunal na ekonomiya ay nakasalalayay kailangang magpasya sa kung ano ang sa kaugalian ng mamamayan at pamahalaan. Sakailangan at hindi kailangan upang makatugon sa ekonomiyang pampamilihan, ang pagtugon sapangangailangan ng panahon. tatlong katanungan ay kalimitang nakabatay sa pagpapasyang indibidwal. Samantala, sa pinag- Samantala, ang panlipunang pagpili naman ay uutos na ekonomiya, ang pagpapasya ay nakasalalayang pagpapasyang tumutugon sa pangangailangan lamang sa pamahalaan. Ang pinaghalongng lipunan. Sa bahaging ito, nakatutulong ang ekonomiya ay kombinasyon ng ekonomiyangpag-aaral ng makroekonomiks. Ang halimbawa pampamilihan na may pagpapasyang nagmumulanito ay kung paano tutugunan ng pamahalaan sa pamahalaan. (Tingnan ang talahanayan saang mga suliranin ng bansa tulad ng implasyon, susunod na pahina.) Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 25
  • 13. Talahanayan 1 Mga Batayang Katanungan at Sistemang Pangkabuhayan Tradisyunal Pinag- Ekonomiyang Pinaghalong Mga Tanong na uutos na Pampamilihan Ekonomiya Ekonomiya Ekonomiya 1. Ano ang gagawin o lilikhaing produkto at serbisyo? 2. Paano isasagawa kaugalian pagpapasyang pamahalaan kombinasyon ang produkto indibidwal ang ng ekonomiyang at serbisyo? nagpapasya pampamilihan na 3. Para kanino may pagpapasyang ang gagawing nagmumula sa produkto at pamahalaan serbisyo? Sa unang tanong, kailangan ng pamahalaan produkto at kailangang serbisyo ay ilalaan para sana magpasya kung alin ang higit na bibigyang- pag-angat ng kabuhayan ng mga mamamayan atpansin o prayoridad sa mga pangangailangan ng lipunan. Kung kaya mahalaga ang pagtutulunganmga tao at lipunan. Kung limitado naman ang ng pamahalaan at mamamayan upang magkaroonpinansyal na pinagkukunang-yaman, dapat na ng katuparan ang mabuting pagpili sa kalagayangmay isakripisyong pangangailangan ng mga tao pang-ekonomiko ng bansa. Sa bawat pagpili,at lipunan. Upang matustusan ng pamahalaan kailangang suriin ng pamahalaan ang opportunityang kabuuang kailangan ng tao at lipunan, cost at opportunity benefit sa gagawing pagpili.dapat na maingat na paghandaan ang ilalabas napambansang badyet. Sa ikalawang tanong, makatutulong anglakas paggawa dahil sila ang lumilinang ng mgapinagkukunang-yaman ng bansa. Makatutulong 1. Bakit walang hanggan ang pangangailangangdin ang paggamit ng teknolohiya sa paglinang at materyal ng tao at lipunan?pagpaparami ng produksyon. 2. Bakit nagkakaroon ng kakapusan o limitasyon sa mga pinagkukunang-yaman ang tao at Sa ikatlong tanong, ang paglikha ng mga lipunan?26 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 14. 3. Paano natutugunan ng tao ang kanyang mga Pangkat 1 — Ano ang gagawing produkto at pangangailangan kung may kakapusan o serbisyo? limitasyon sa pagkukunang-yaman nito? Pangkat 2 — Paano gagawin ang produkto at4. Paano natutugunan ng pamahalaan ang serbisyo? pangangailangan ng lipunan kung may Pangkat 3 — Para kanino ang gagawing kakapusan o limitasyon sa pinagkukunang- produkto at serbisyo? yaman ng bansa? 2. Humanap ng kapareha. Magtulungan sa paghahanap ng limang mahalagang kaisipan o konsepto mula sa tinalakay na aralin. Isulat ang mga nahanap na kaisipan sa cartolina na may pagpapakahulugan. Pagkatapos, ipaskil sa harap ng klase at talakayin.1. Bumuo ng tatlong pangkat. Sasagutin ng 3. Gumawa ng sariling konsepto ng tungkol sa bawat pangkat ang nakaatas na tanong sa walang hanggang pangangailangang materyal ibaba. Magbibigay ang bawat pangkat ng mga ng tao at lipunan sa pamamagitan ng poster. halimbawa at maaaring lagyan ng nararapat Gawin ang poster sa Oslo paper. Pagkatapos, na larawan o representasyon. Pagkatapos, ipakita ito sa klase sa isang mini eksibit. maghanda ng pag-uulat sa klase. Bala o Buhay Sa pagtatapos ng Ikalawang DigmaangPandaigdig, nagkaroon ng Cold War sa pagitanng America at Soviet Union dulot ng magkaibangideolohiyang ipinaglalaban. Ang America aykumakatawan at namumuno sa mga bansangdemokratiko, samantalang ang Soviet Unionnaman ay sa mga bansang komunista. Sinikap na pag-ibayuhin ng America angpaggawa ng mga makabagong armas. Tinapatannaman ito ng Soviet Union sa pamamagitan ng Ang mga makabagong armas ang naging pangunahing bentahe sa Cold War. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 27
  • 15. pananaliksik at pagsasagawang mga makabagong armas.Bunsod nito, nagkaroon ngpaligsahan ukol sa pagpaparamiat pagpapalakas ng kanilang mgaarmas. Ang naging kapalit nito ayang kalagayang pangkabuhayanng bawat bansa. Nang ianunsyo ngpangasiwaan ni Ronald Reaganng America noong 1980 angpaglikha nila ng Star Wars,isang programang progresiboat masalimuot na sistemangpandepensa, pinag-ibayo naman Pinalakas ng America ang paggawa ng mga makabagongng Soviet Union ang pagsasagawa armas nito.ng mga kagamitang militar sa halip na paglikha ng mga kalakal na kailangan ng mga tao sapang-araw-araw na pamumuhay. Dahil dito, unti-unting bumaba ang bilang ng mga kalakalat serbisyong tumutugon sa pangangailangan ng mga Sobyet. Dahil sa pagbaba ng antas ngpamumuhay sa Soviet Union, nagsagawa ng mga protesta ang mga mamamayan nito upangalisin at baguhin ang kanilang pamahalaang komunista at ang sistemang pang-ekonomiyang kanilang bansa.28 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 16. Kalagayang Pang-ekonomiya ng Pilipinas Aralin 3 sa Iba’t Ibang Panahon1. Ano ang kalagayang pang-ekonomiya ng Pilipinas sa iba’t ibang panahon?2. Paano nakaaapekto ang kalagayang pisikal ng bansa sa kalagayang pang-ekonomiya nito?3. Bakit nananatiling agrikultural ang kalagayang pangkabuhayan ng bansa? 8. timawa – pangkaraniwang mamamayan na malaya at maaaring magmay-ari ng lupa1. basalyo – isang taong naninilbihan sa 9. Torrens Title – isang sistema ng pagtititulo panginoong maylupa ng lupa na naggagarantiya ng pagmamay-2. datu – pinuno ng isang tribu o barangay ari nito; unang lumitaw ang sistemang ito sa Timog Australia noong 1858 at isinagawa3. sistemang encomienda – pinangangasiwaan ni Sir Robert Torrens na nang lumaon ay ng mga encomendero ang mga lupain; lumaganap sa buong mundo nangongolekta ng buwis sa pamamagitan ng tributo mula sa mga sakop; ipinatutupad ang Tulad ng ibang kasaysayan, dumanas ang mga patakarang nagmumula sa hari ng Spain Pilipinas ng maraming pagsubok ngunit makulay4. sistemang hacienda – pangangasiwa sa mga na kalagayang pangkabuhayan sa iba’t ibang lupain na ang layunin ay ang pagtatanim ng panahon. Tunghayan ang mga pagbabagong mga produktong panluwas lamang naganap sa kalagayang pang-ekonomiya ng bansa mula noon hanggang sa kasalukuyan.5. maharlika – nabibilang sa mataas na angkan6. pyudalismo – sistemang nakabatay sa ugnayan Sinaunang Lipunan ng panginoong maylupa at kasama Ang ating mga ninuno ay nabubuhay noon sa pamamagitan ng pangangalap ng mga butil7. reduccion – pinag-iisa ang magkakahiwalay at bungangkahoy sa gubat. Kalaunan, natuto at magkakalayong pamayanan upang ang ating mga ninuno na mangaso at mangisda. makapagtatag ng isang bayan (pueblo) at Natutuhan din nilang magtanim ng mga halamang pamamahalaan ng mga Espanyol, samantalang namumunga at mag-alaga ng mga hayop sa kanilang pinaghihiwalay naman ang mga magkakamag- kapaligiran. Sa mga bagay na ito nila kinukuha anak sa pamamagitan ng pagpapadala sa mga ang kanilang mga pangangailangan sa pang-araw- ito sa ibang lupain araw na pamumuhay. Dito sinimulan ng ating Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 29
  • 17. Alam mo ba, Eko, na dumaan sa iba’t ibang panahon ang ating ekonomiya?mga ninuno ang pagbuo ng mga pamayanan sa kanilang sakop na lupain, kundi isang pinunongkapuluan. pinagkakatiwalaan ng barangay. Ang datu rin ang nangangasiwa sa kanilang kabuhayan.Lipunang Barangay Ang pamayanang binuo ng ating mga ninuno Ang pinakamababang antas naman sana dumating sa kapuluan lulan ng balangay ay lipunang barangay noon ay ang mga alipin. Angtinatawag na lipunang barangay. Binubuo ito ng mga alipin ay mauuri sa dalawa—ang aliping30 hanggang 100 katao at pinamumunuan ng namamahay at aliping saguiguilid. Naglilingkodisang datu. Nagtayo rin sila ng mga pamayanan sa ang mga aliping namamahay sa nakatataas satabi ng mga ilog o dagat. lipunan ngunit maaari silang magkaroon ng sariling tirahan. Samantala, ang mga aliping saguiguilid Noong ika-15 siglo, dumating sa kapuluan naman ay naglilingkod sa kanilang panginoongang mga Kanluranin at namasid ng mga ito maylupa ngunit wala silang karapatang magkaroonang lipunang barangay. Inihalintulad ng mga ng sariling tirahan. Ang pagbibigay ng kalayaan saKanluranin ang lipunang barangay sa sistemang kanila ay nakabatay sa kagustuhan ng kanilangpyudal na kanilang naranasan sa Europe. Sa panginoong maylupa. Ang mga nagiging alipin aysistemang pyudal, nakabatay ang estruktura ng yaong mga taong natalo o nabihag sa digmaan nglipunan sa ugnayan ng panginoong maylupa at ng mga tribu. Maaari ring ipinanganak na silang alipinkanyang basalyo. dahil sa pagiging alipin ng kanilang magulang. Maaari ring maging alipin ang isang tao kung siya Sa paglalarawan ng mga Kanluranin sa ay naparusahan dahil sa nagawang krimen o hindilipunang barangay, ang datu ang may hawak ng pagbayad ng utang.pinakamataas na kapangyarihan, sinusundanito ng maharlika, at timawa. Ang datu ay hindi Sa paglipas ng panahon, lumawak ang mgalamang pinaniniwalaang nagmamay-ari ng pamayanan dahil sa paglaki ng populasyon kaya30 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 18. kinailangang kumilala ng makapangyarihang pinangasiwaan ng mga encomendero. Sa panahongpinuno na gagabay sa bawat barangay. Magkakalayo ito, sapilitang pinagtrabaho ang mga ninuno. Angang mga barangay noon dulot ng kalagayang mga nakukuhang produkto o kalakal ay dinadalapisikal ng kapaligiran subalit nakapag-uugnayan sa Spain. Sapilitan ding pinagbabayad ang atingpa rin ang mga katutubo. May iba’t ibang tawag mga ninuno ng buwis o tributo.sa mga barangay noon tulad ng Sa-Ilud (malapitsa bukana ng mga ilog) at Sa-raya o Ilaya (nasa Napalitan ang encomienda ng sistemanggawing itaas ng bundok at looban ng ilog o look). hacienda dahil sa mga pang-aabusong ginawa ngSamantala, barter naman ang sistema o paraan ng mga encomendero sa mga katutubo. Nalipat sapakikipagkalakalan ng ating mga ninuno sa bawat mga lalawigan ang pangangasiwa ng mga lupaingbarangay. agrikultural kung saan ipinatupad ang sistemang ito. Layon dito ng Spain na makabawi sa paghina Nakipagkalakalan din ang ating mga ninuno ng kanilang kabuhayan.sa mga dayuhang Asyano na dumating sa kapuluantulad ng mga Arabe, Tsino, at Hapones. Ang Sa sistemang hacienda, naabuso rin angpakikipagkalakalan ay kadalasang nangyayari sa kalagayan ng ating mga ninuno. Hindi silamga pamayanang malapit sa bukana ng ilog o nakakain nang maayos at kalupitan din lamanglook. ang kanilang naranasan sa mga Espanyol. Sa halip na palay ang itinatanim sa mga lupaingPanahon ng mga Pananakop agrikultural ng mga katutubo, mga produktongPanahon ng mga Espanyol tulad ng tabako, niyog, at tubo ang ipinalit ng mga(1570–1898) Espanyol. Ang mga produktong ito ay gagamitin Nang dumating ang mga mananakop na ng mga Espanyol para sa pandaigdigang kalakalanEspanyol sa Pilipinas, sinikap nilang alisin ang upang sila ay kumita. Bawat sakop na lalawigankatapatan ng ating mga ninuno sa kanilang pinuno ay tinakdaan sa kung anong uri ng produktongsa pamamagitan ng patakarang divide and conquer. panluwas ang kailangang itanim.Umiral sa panahong ito ang sistemang reduccionkung saan pinaghihiwalay ng mga Espanyol ang Samantala, nagkaroon ng Kalakalang Galyonmagkakamag-anak sa pamamagitan ng pagpapadala sa pagitan ng Maynila at Acapulco sa Mexico. Angsa mga ito sa ibang lupain. Lumaganap din sa kalakalang ito ay monopolyo ng mga Espanyolpanahong ito ang taggutom at pangangamkam ng na naging daan upang magkaroon ang kanilangmga Espanyol sa lupain ng mga katutubo. bansa ng dagdag na yaman. Subalit, nalugi ang kalakalang ito dulot ng mga digmaang nilahukan Isinailalim ng pamahalaan ng Spain sa ng mga Espanyol na naging sanhi rin ng paghinasistemang encomienda ang mga nasakop na lupain ng kanilang bansa.ng ating mga ninuno. Ang mga lupaing ito ay Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 31
  • 19. Isang halimbawa ng Torrens Title Naging malaya rin ang mga Amerikano saIsang galyon na ginamit ng mga Espanyol sa kalakalan pagpapasok ng kanilang mga kalakal o produkto sa bansa. Dahil dito, tumindi ang pagkilingPanahon ng mga Amerikano ng mga Pilipino sa mga produktong imported(1898–1946) kaya hindi nila napaunlad ang mga lokal na Bago pa man sakupin ng mga Amerikano ang produkto. Lumawig pa ang ganitong pangyayariPilipinas, may mga kumpanya na silang naitatag sa nang maisabatas ang Payne-Aldrich Act ng 1909.bansa. Ito ay upang pangasiwaan ng mga Amerikano Dahil nais ng mga Amerikano na pangasiwaanang iba’t ibang kabuhayan ng mga katutubong ang mga pinagkukunang-yaman ng mga Pilipino,Pilipino. Sa pamamagitan ng Homestead Act ng ipinagtibay ang parity rights. Sa pamamagitan nito,1924, naging lehitimo ang pagkamkam ng mga nagkaroon noon ng pantay na karapatan ang mgaAmerikano sa mga lupain ng mga katutubong Pilipino at Amerikano sa paglinang at pagmamay-Pilipino. Ang batas ding ito ang nagbigay-daan ari ng mga likas na yaman ng bansa.upang mapadali ang transaksyon ng paglilipat ngpangalan ng mga Espanyol sa mga titulo ng lupa Bagama’t sa panahong ito ay nalinangna pag-aari ng mga katutubo. Tinawag ang paraang ang mga pinagkukunang-yaman ng bansa atito na Torrens Title. Dahil dito, hindi naibalik sa nagkaroon ng mga pagbabagong pangkabuhayanmga katutubo ang mga nakamkam na lupain sa na mababakas sa mga naipatayong imprastruktura,kanila. telekomunikasyon, at transportasyon, ang lahat ng32 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 20. ito ay naisakatuparan hindi para sa kapakanan ng Panahon ng Paglayamga Pilipino, kundi sa kapakinabangan lamang ng (1946–kasalukuyan)mga Amerikano. Nang matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, tuluyang nahumaling ang mga PilipinoPanahon ng mga Hapones sa mga produktong gawa sa America. Higit na(1941–1945) tinangkilik ang mga produktong stateside kaysa sa Sa maikling panahon ng pananakop ng mga lokal na produkto. Noong 1953, dumanas angmga Hapones sa Pilipinas, dulot ng naganap na Pilipinas ng malaking kakulangan sa balanse ngIkalawang Digmaang Pandaigdig, may dalawang mga bayarin. Ang kakulangang ito ay kailangangmagkatunggaling pananaw ang lumitaw kaugnay mapunan upang makabawi sa kalagayangsa pangangasiwa ng kabuhayan sa bansa. Una, pangkabuhayan ng bansa. Kaya ang pamahalaan aypinaigting ng mga Hapones ang pagiging nanghiram ng salapi sa pandaigdigang institusyongmakabayan ng mga Pilipino. Ang lahat ng may pinansyal tulad ng International Monetary Fundkinalaman sa Amerikano ay inalis at pinatindi (IMF) ng halagang $10 milyon. Ang pagkakautangang pagtangkilik sa mga produktong lokal ng na ito ay isinailalim sa programang Structuralmga Pilipino. Pangalawa, higit na pinagtuunan ng Adjustment Program (SAP). Sa pamamagitan ng SAP,panahon ng mga Hapones ang paggawa ng mga may mga kondisyon ang IMF na dapat sundin ngarmas para sa kanilang pakikidigma, sa halip na pamahalaang Pilipinas upang maipagpatuloy angisipin ang pagpapalaki ng produksyon ng pagkain. pangungutang nito. Mula sa pangasiwaan ni Manuel Roxas hanggang sa kasalukuyang pamahalaan, sinisikap nilang maiangat ang kalagayang pangkabuhayan ng bansa sa pamamagitan ng mga programang pangkabuhayan lalo na sa larangan ng repormang agraryo. Ninais din ng ilang nagdaang pamahalaan ng Pilipinas na gawing industriyalisado ang bansa, subalit may kakapusan at kakulangan sa mga kinakailangang teknolohiya at pondong gugugulin para maisakatuparan ito.Nakikinig ang mga mamamayan habang nagtatalumpati si Jose Laurel saisang pagtitipon noong panahon ng pananakop ng mga Hapones. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 33
  • 21. 1. Ilarawan ang kalagayang pang-ekonomiya o pangkabuhayan ng mga Pilipino batay sa mga sumusunod na panahon: a. Sinaunang Lipunan b. Panahon ng Pananakop c. Panahon ng Paglaya2. Paano naaapektuhan ang kalagayang pisikal ng bansa sa uri ng kabuhayang lumitaw sa bawat panahon?3. Anong programang pangkabuhayan ang isinusulong ng lahat ng naging pangulo ng Pilipinas? Bakit hindi ito ganap na maisakatuparan?1. Gumawa ng matrix tulad ng sa ibaba na naglalaman ng mga sumusunod na batayan: Panahon Panahon Panahon Sinaunang Panahon ng Batayan ng mga ng mga ng mga Lipunan Paglaya Espanyol Amerikano Haponesa. Kalagayang pang- ekonomiya ng Pilipinas sa paglipas ng panahonb. Mga positibo o mahalagang ambag sa ekonomiyac. Mga negatibong patakarang nagpabagal sa ekonomiya ng bansad. Prediksyon sa hinaharap34 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 22. 2. Sumulat ng reaksyon tungkol sa tanong na: “Sumasang-ayon ka ba na gawing industriyalisado ang Pilipinas kahit na ito ay isang agrikultural na bansa?” Pangatwiranan ang sagot at magbigay ng mga halimbawang sitwasyon. Gawin ito sa malinis na papel at ibahagi sa klase pagkatapos. Amerikanisasyon at Haponisasyon sa Pilipinas: Reloaded Marahil batid mo na ang karamihan sa mga restawran at iba pang tindahan sa mga mallo iba pang establisyimento sa ating bansa ay mga pag-aari ng mga dayuhang kumpanya nanakabase sa mga bansang tulad ng America at Japan. Kabilang dito ang McDonalds, Coca-Cola, Kentucky Fried Chicken, Toyota, Mitsubishi, Toshiba, Levi’s, Shakey’s, Sony, at Nike.Alin kaya sa mga kumpanyang ito ang nakabase sa America? sa Japan? Ang America at Japan ay mga bansangmaituturing na may malalaking ekonomiyasa daigdig. Ang mga bansang ito ay maypanibagong pananakop, hindi man tuwiran,sa mga bansa sa daigdig na tumatangkilikng kanilang mga produkto o kalakal atserbisyo. Ang makabagong kaisipangkolonyal na pumapasok dito ay tinatawag naneokolonyalismo o ang impluwensya sa kulturaat kabuhayan ng mga Pilipino. Sa loob halos ng limang dekada, mabilisna nakuha ng mga Pilipino ang kulturangAmerikano mula sa pagkain, pananamit, wika,at musika. Natanim sa isipan ng maraming Ang ham sandwich at fries ay mga pagkaing Amerikano na katanggap-tanggap na rin sa kasalukuyan saPilipino ang kagandahan at kahusayan ng mga panlasang Pilipino.produktong Amerikano, at ang pangarap nilangmarating ang America. Dahil dito, masasabing Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 35
  • 23. ang konseptong materyalismo mula sa mga Amerikano ay bumalot na sa kaisipan ng mgaPilipino. Samantala, may mga impluwensyang Hapones sa Pilipinas bago pa man nila sinakop angating bansa. Natutuhan ng mga Pilipino sa mga Hapones ang ilang gawaing pangkabuhayantulad ng pagpaparami ng isda. Sa kasalukuyan naman, kinagigiliwang panoorin ng mga Isa ang pagpaparami ng isda (fish culture) sa mga gawaing pangkabuhayan na natutuhan ng mga Pilipino sa mga Hapones.Pilipino ang mga animé at telenobelang Hapones. Marami ring Pilipino ang nagnanaismakarating ng Japan upang mamasyal, maghanapbuhay, at manirahan doon. Bukod sa America at Japan, may iba pang bansa sa kasalukuyan na nakaiimpluwensyasa pangkabuhayan o pang-ekonomiyang kalagayan ng Pilipinas bunsod na rin ng tinatawagna globalisasyon. Sa pamamagitan nito, patuloy ang pamahalaan sa paglahok sa mgapandaigdigang kumperensya na may kinalaman sa usaping global. Kailangan ba talaga ang globalisasyon? Maaari ba natin itong iwasan? Paano namanang kulturang Pilipino na kailangan nating pangalagaan at pahalagahan? Malaking hamonito sa ating bansa. Kailangan natin ang malalim na pag-iisip at maayos na pagpaplano paramakamit ang pambansang kaunlaran.36 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 24. Aralin 4 Mga Kagamitan sa Pag-aaral ng Ekonomiks1. Anu-ano ang mga kagamitan sa pag-aaral ng ekonomiks?2. Bakit kailangang gamitan ng mga grapikong representasyon ang pag-aaral ng ekonomiks?3. Paano nakatutulong sa pag-unawa ng ekonomiks ang mga kagamitan sa pag-aaral nito?1. ceiling price – pinakamataas na presyo sa Isa sa malalaking ipinagkaiba ng tao sa hayop pamilihan na itinakda ng pamahalaan ay ang kakayahan ng tao na lumikha ng kagamitan. Ang mga kagamitan o kasangkapan ay patunay2. dependent variable – ang variable na umaasa o lamang ng lawak ng kaisipan ng tao. Ang simpleng epekto ng independent variable gamit ay nalilinang sa mas kapaki-pakinabang na kagamitan. Maging ang mga paraan ng paglutas3. floor price – pinakamababang presyo sa ng isang suliranin tulad halimbawa ng pagtutuos pamilihan na itinakda ng pamahalaan at sa Matematika ay nalilinang mula sa manwal na pabor sa mga prodyuser paraan hanggang sa paggamit ng mga calculator at mini-computer.4. independent variable – ang variable na sanhi o dahilan ng dependent variable May mga kagamitang kinakailangan sa pag-aaral ng ekonomiks upang higit itong5. kakulangan – bunga ng higit na maraming maunawaan. Kabilang dito ang paggamit ng demand sa produkto o serbisyo kaysa suplay mga grap, talahanayan o tsart, at dayagram. May ng mga ito dahil ang presyo ay mababa sa mga talahanayan namang naglalaman ng mga ekilibriyong presyo kinakailangang kaalaman tungkol sa pag-aaral ng ekonomiks at iba pang kaugnay rito. Hindi6. kalabisan – bunga ng higit na maraming sapat ang mga pagpapaliwanag sa ugnayan ng suplay ng produkto at serbisyo kaysa sa mga konsepto sa pamamagitan lamang ng mga demand ng mga ito dahil ang presyo ay mataas tsart o talahanayan. Wala ring katapusan ang sa ekilibriyong presyo pag-uusap sa isang usapin kung hindi lalakipan ng mga ugnayang makikita sa isang grapikong representasyon at matematika. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 37
  • 25. Alam mo, Eko, nakalilito talagang Hindi naman, Kassy. Mas nakatutulong pag-aralan ang ekonomiks batay rito nga ang mga grap, talahayanan, at sa binabasa kong aklat. ekwasyon sa pag-unawa ng mga aralin sa ekonomiks. ay koordineyt ng dependent variable (bilang o dami).Ang Grap Hindi maaaring umasa ang presyo o kita sa bilang Ang grap ay isang biswal na representasyong o dami ng pagkonsumo ng tao. Ito ay dahil sanagpapakita ng ugnayan ng dalawang variables— nakabatay sa presyo ng kalakal o kita ng tao angang dependent variable at independent variable. bilang o dami ng bibilhing kalakal o serbisyo.Ang dependent variable ay umaasa sa anumangpagbabago o epekto ng paggalaw ng independent Iba’t iba ang uri ng grap na maaaring gamitinvariable. Ang independent variable naman ay sa paglalarawan ng ugnayan ng dalawang pang-malayang nakagagalaw sa linya nito. Tumutukoy ekonomikong variables. Ang mga ito ay ang bar graph,ito sa dahilan o sanhi ng pinag-aaralang kaso. pie graph, at line graph. Nagpakikita o naglalarawanIbig sabihin, ang galaw ng presyo sa pamilihan ang mga ito ng ugnayan ng mga variable. Sa mga(independent variable) ay nakaaapekto sa dami ng grap na ito, ang line graph ang madalas na ginagamitdemand o suplay (dependent variable). at nakabatay sa sistemang Cartesian. Ipinakikita sa sistemang Cartesian ang ugnayan ng mga galaw ng Sa matematika, ang linyang patayo (vertical dependent at independent variables sa pamamagitanline) o ang y-axis ang ginagamit na koordineyt ng ng una at positibong quadrant sa x at y axis.dependent variable. Ang linyang pahalang (horizontalline) o x-axis naman ang ginagamit na koordineyt Paggamit ng Iskedyul at Kurbang independent variable. Ngunit kabaligtaran naman Bago maipakita sa grap ang ugnayan ngito sa pag-aaral ng ekonomiks lalo na kung ang dalawang variables, kailangang maisaayos ang mgapinag-uusapan ay tungkol sa presyo, kita, o gastos. bagay na pag-uugnayin o iskedyul ng nais ilarawanSa ekonomiks, ginagamit ang linyang patayo bilang sa talahanayan o tsart. Tunghayan at suriin angkoordineyt ng independent variable (presyo, kita, mga sumusunod na Talahanayan 2 at Grap 1gastos), samantalang ang linyang pahalang naman tungkol sa kaugnayan ng presyo ng pandesal sa38 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 26. pagkonsumo ng isang pamilya na may limang ang dami (Q) ng pagkonsumo ng isang pamilya.kasapi. Ito ang tinatawag na kurba ng demand (D) o Talahanayan 2 Iskedyul ng Demand sa ang pababang kurba ng linya na nagpapakita ng Pandesal di-tuwiran o negatibong ugnayan sa presyo ng pandesal at dami ng pagkonsumo. Presyo Pagkonsumo Punto (bawat (isang pamilya na Sa isang banda, iba naman ang kurba ng piraso) may limang kasapi) suplay (S) sa kurba ng demand. Pansinin ang A 50¢ 35 sumusunod na iskedyul ng suplay ng harina at ang B P1.00 30 malilikhang kurba ng suplay nito. C P1.50 25 Talahanayan 3 Iskedyul ng Suplay ng D P2.00 20 Harina E P2.50 15 Presyo ng F P3.00 10 Punto Harina Dami ng Harina (kada kilo) P A P80 600 kilo B P70 500 kilo C P60 400 kilo 3.00 D P50 300 kilo F 2.50 E P40 200 kilo E 2.00 F P30 100 kilo D 1.50 P C 1.00 B 0.50 A 80 S A 0 Q B 5 10 15 20 25 30 35 70 C 60 Grap 1 Kurba ng Demand D 50 E 40 Batay sa Talahanayan 2 at sa Grap 1, F 30mapupuna sa punto A na mas maraming 20mabibiling pandesal ang isang pamilya kung 10ang halaga nito ay 50¢ bawat piraso. Samantala, 0 Qkapansin-pansin naman na habang tumataas ang 100 200 300 400 500 600presyo (P) ng pandesal kada piraso ay nababawasan Grap 2 Kurba ng Suplay Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 39
  • 27. Mapupuna sa Talahanayan 3 at Grap 2 ang Pugnayan ng presyo ng harina (kada kilo) at ang E 20 000dami ng harina na lilikhain. Tuwiran o positiboang relasyon ng mga ito dahil habang bumababa Dang halaga ng harina (sa pamilihan) ay bumababa 15 000 Kita ng Taorin ang bilang o dami na handang itustos dito (ngprodyuser). Maaari ring sabihin na kapag mataas C 10 000ang presyo ng harina ay malaki rin ang dami nito.Ito ang tinatawag na kurba ng suplay. B 7 000 A 5 000 Ang paggamit ng mga iskedyul at kurba ng Qdemand ay mahalaga rin sa pagpapakita ng ugnayan 5 000 10 000 20 000 15 000ng kita ng tao sa kanyang pagkonsumo. Pag-aralanang mga sumusunod na halimbawa tungkol dito. Pagkonsumo ng Tao Grap 3 Kaugnayan ng Kita ng Tao sa Kanyang PagkonsumoTalahanayan 4 Kaugnayan ng Kita ng Tao Narito naman ang ekilibriyo (E) na kung sa Kanyang Pagkonsumo saan makikita ang epekto nang pagsamahin ang Kita Pagkonsumo ng tao dalawang kurba (demand at suplay). Punto (neto kada (sa loob ng isang buwan) buwan) P H A 5 000 5 000 B 7 000 6 000 C 10 000 8 000 D 15 000 12 000 E 20 000 17 000 Pe E D Sa Talahanayan 4, makikita ang iskedyul ng Q Qesuplay batay sa tuwirang relasyon ng kita ng tao sapagkonsumo nito. Habang tumataas ang kita ng Grap 4 Ekilibriyo ng Demand at Suplaytao, tumataas din ang pagkonsumo nito. Anu-anopa ang mapapansin sa talahanayan at grap?40 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 28. Batay sa Grap 4, makikita ang pagsasama ng prodyuser sa halagang P1 ay may dami lamang nakurba ng demand at kurba ng suplay. Kung saan Q1, kaya ang magiging bunga nito ay kakulangannagtagpo ang dalawang linya, iyon ang punto mula sa Q1 hanggang Q3. Sa madaling salita,ng ekilibriyo. Ang halimbawa nito ay kapag sa mababang presyo ng produkto o serbisyo,nagkasundo ang mamimili at nagtitinda sa presyo maraming bibili nito, ngunit dahil mababa ang(ekilibriyong presyo–Pe ) at dami (ekilibriyong presyo ay mababa rin ang handang ipagbili ngdami–Qe ) ng produkto o serbisyo. Ibig sabihin, prodyuser.walang paggalaw o pagkilos na nagaganap sa presyoat dami ng kalakal o serbisyo. Magkakaroon lamang ng pagkakasundo ang mamimili at prodyuser sa halagang Pe at sa daming Samantala, kung ang presyo sa pamilihan Q2. At ito ang tinatawag nating ekilibriyo.naman ay mababa sa ekilibriyong presyo,nagkakaroon ng “kakulangan” na kung saan mas Nagkakaroon naman ng “kalabisan” kapagmarami ang demand sa produkto o serbisyo kaysa ang presyo ay higit na mataas kaysa sa ekilibriyongsuplay. Tingnan ito sa Grap 5. presyo. Sa presyong P1, handang mag-suplay ang prodyuser ng kalakal sa daming Q3 ngunit dahil P S sa mataas na presyo mula Pe, ang kayang bilhin lamang ng mamimili ay nasa daming Q1 kaya ito ay magbubunga ng kalabisan. Ibig sabihin, nagkakaroon ng tunggalian ang mga mamimili at mga prodyuser sa presyo hanggang marating ang ekilibriyong presyo. Tingnan ang Grap 6. E Pe P S P1 D kakulangan Q QD1 QD2 QD3 kalabisan Grap 5 Ang Kakulangan Grap 5 Ang Kakulangan P1Sanggunian:P1 – presyong mababa sa ekilibriyo PeQD1 – unang damiQD2 – ekilibriyong dami o ikalawang damiQD3 – ikatlong dami D Q Batay sa Grap 5, sa P1 ng kurba ng demand, Q1 Q2 Q3may mabibiling produkto o dami ng produkto Grap 6 Ang Kalabisanna makikita sa Q3, ngunit ang kayang isuplay ng Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 41
  • 29. Upang maiwasan ang pagkakaroon ng na ginawa sa mga variable sa grap ay pandalawahankalabisan o kakulangan sa produkto o (two-dimensional) lamang. Kapag nadaragdagan naserbisyo, kailangang magkaroon ng ekilibriyo ang mga salik o kasong pang-ekonomiko na pag-o pagkakasundo ang mamimili at nagtitinda o uugnayin at pag-aaralan, hindi na sapat gamitinprodyuser. Kapag ginamit naman ang ekilibriyong ang two-dimensional na grap dahil magdudulot napresyo bilang ceiling price, hindi na maaaring ito ng kalituhan. Sa puntong ito, masasabing masmagtaas pa ng presyo ng kalakal o serbisyo ang mabisang gamitin ang equations at mga simbolomga nagtitinda o prodyuser. Gayunman, ang upang makita nang malinaw ang ugnayan ng lahatanumang pagbaba sa presyo mula sa itinakdang ng variable.ceiling price ay maaaring magbunga ng kakulangansa produkto o serbisyo. Pag-aralan ang sumusunod na halimbawa. Ang pagtungo ng mga nars palabas ng ating Samantala, kapag ginawa namang floor price bansa ay dulot ng sahod na tatanggapin nila saang ekilibriyong presyo o presyong pinakamababa ibang bansa. Maaari nating isulat ang equation sana itinakda ng pamahalaan, walang ibang pamamagitan ng:patutunguhan ang presyo kundi ang pagtaasnito. Hindi na maaaring magbaba pa ng presyo X = f (Y)sa itinakdang floor price ang mga nagtitinda o kung saan ang:prodyuser. Dahil dito, mahihikayat ang mga X - bilang ng mga nars na nagtatrabaho sa ibangprodyuser na magsuplay ng mga produkto o bansamagbigay ng kaukulang serbisyo dahil maaaring f - ugnayan ng bilang ng nars na nagtatrabahoitaas pa ang presyo mula sa floor price. Ngunit ang sa ibang bansa sa mga salik naganitong sitwasyon ay nagdudulot ng kalabisan nakaiimpluwensya sa kanilasa pamilihan dahil mababa ang demand sa mga Y - sahod na ipinagkakaloob ng mga bansangprodukto at mataas naman ang presyo. tumatanggap ng mga narsAng Kaugnayan ng Grap at Dahil naaapektuhan ang bilang o dami ngMatematika mga nars na naghahangad na makapagtrabaho sa Bahagi ng kagamitang kailangan sa pag-aaral ibang bansa, ang dependent variable dito ay ang X,ng ekonomiks ay ang matematika tulad ng geometry samantalang ang Y o sahod na ipinagkakaloob ngat estadistika (statistics). Kaugnay ng grap na pinag- mga bansang tumatanggap ng mga nars ang siyangaaralan ay ang pagtutuos ng mga ugnayan ng mga independent variable. Subalit, ang X ay naaapektuhanvariable sa pamamagitan ng equations. Ang equations ng iba pang variable na V, P, at D. Kaya, maaaringay nakatutulong upang madaling maipahayag ang isulat ang equation na ganito:ugnayan ng mga variable kaysa ipaliwanag ito nangpasalita lamang. Pakatandaan na ang pag-uugnay X = f (V, P, Y, D)42 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 30. kung saan ang: 2. Bakit kailangang gumamit ng mga grapikongV – kabuuang dami ng mga nars sa bansa representasyon at matematika sa pag-aaral ngP – pamantayang sahod ng mga Pilipinong nars sa ekonomiks? ibang bansa 3. Paano nakatutulong sa pag-unawa ngD – sahod na tinatanggap ng mga nars sa bansa ekonomiks ang grap at matematika? Magbigay ng mga halimbawa. Ipinakikita lamang ng equation ang ugnayan(f ) ng bilang ng mga nars na nagtatrabaho saibang bansa sa mga salik na nakaiimpluwensyasa kanila upang mamasukan sa ibayong dagattulad ng kabuuang dami nilang nars sa bansa; sapamantayang sahod ng mga Pilipinong nars sa 1. Magpangkat-pangkat. Pag-usapan kung ilangibang bansa; at ng sahod panlokal. Sa paggamit bilang o dami ng banana cue ang mabibili sang equation o simbolo, madaling mapagsabay ang halagang badyet na P200. Gamiting gabaypagkuha ng sagot sa kabila ng maraming variable ang nakalaang presyo ng babana cue sa ibaba.na pag-uugnayin. Matapos nito ay punan ng iskedyul ang talahanayan at gumawa ng grap nito. Iulat sa Samantala, nagagamit naman ang estadistika klase ang inyong ginawa.sa ekonomiks sa pagsusuri ng bilang ng populasyon;sa pagtutuos ng implasyon; o sa pagtutuos halagang bilihin sa iba’t ibang panahon. Ang kakayahang Presyo ng Bilang o Dami Punto Banana Cuenakukuha sa paggamit ng matematika ay ang Nito (kada piraso)pagtukoy sa wasto o katotohanan sa likod ng mga A P2kaganapan. Hindi sapat, halimbawa, na sabihing B P2.50tumaas ang bilang ng ating Gross National Product C P3(GNP) sa kasalukuyan. Kailangang makita at D P4mapaghambing natin ang ating GNP mula sa E P5nakalipas na sampung taon o higit pa. Dito papasok F P6ang pangangailangan natin ng estadistika. G P7 H P8 I P9 J P101. Anu-anong mga kagamitan ang nakatutulong sa pag-aaral ng ekonomiks? Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 43
  • 31. 2. Magpangkat-pangkat. Halimbawang nais ninyong magtinda ng sago’t gulaman sa darating na intramurals sa inyong paaralan. Ilan ang handa ninyong ipagbili kung ang pagbabatayan ay ang mga presyo sa kasunod na talahanayan? Gumawa rin ng grap nito. Pagkatapos, iulat sa klase ang inyong ginawa. Presyo ng Sago’t Gulaman Dami ng Handang Punto (kada baso) Ipagbili A 50¢ B P1 C P2 D P3 E P5 F P6 G P7 H P8 I P10 J P1244 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito
  • 32. 3. Punan ang huling hanay ng magiging kakulangan (–) o kalabisan (+) sa sumusunod na iskedyul. Matapos nito ay ilapat sa grap ang mga datos. Gawin ang grap sa isang graphing paper. Lagyan ito ng wastong leybel at ipakita sa klase. Demand sa Suplay ng Bunga Punto Presyo Lapis Lapis (–)o(+) (Bawat Piraso) A P2 100 5 B P5 40 20 C P8 20 50 D P10 10 100 E P15 6 200Paglutas ng mga suliranin sa pamamagitan ng pagsusuring lohikal Mga Kasanayan sa Ekonomiks May tatlong kasanayan na nalilinang kapag pinag-aaralan ang ekonomiks. Una, ang kasanayan sa paglutas ng mga suliranin sa pamamagitan ng pagsusuring lohikal. Pangalawa, ang kasanayan sa pagbibigay-interpretasyon sa mga datos. Pangatlo, ang kasanayan sa pagpapahayag ng sariling kaisipan. Nakatutulong ang mga ito sa pag-aaral ng ibang asignatura at gayundin ay maaaring gamitin ang mga ito sa pang-araw-araw na pamumuhay ng tao. Pagtanaw at Pag-unawa: Ekonomiks 45
  • 33. Paglutas ng mga suliranin sa pamamagitan ng pagsusuring lohikal Sa pamamagitan ng lohikal na pagsusuri sa pag-aaral ng ekonomiks, mauunawaan ngisang estudyante ang kalagayan ng kanyang paligid, lalo na at ito ay may kinalaman din sakanyang pang-araw-araw na pamumuhay. Iniuugnay ang pagsusuring lohikal sa kaalamangpang-matematika na kung saan magkakaroon ng wastong pagtutuos ang tao sa paglutas ngmga suliranin sa buhay. Higit sa lahat, sa tulong ng pagsusuring lohikal, matatamo ng isangestudyante ang kritikal na pag-iisip upang maisulong ang kanyang pag-aaral nang mabuti.Pagbibigay-interpretasyon sa mga datos Upang maunawaan ang pag-aaral ng ekonomiks, mahalagang marunong ang isangestudyante sa pagbibigay-interpretasyon sa mga datos na tulad sa mga nakalapat satalahanayan at sa grap. Sa pamamagitan ng mga ito, maiiwasan ang pagbibigay ng mgainterpretasyon o palagay na walang batayan. Gayundin, matututo ang isang estudyante namagpaliwanag sa pamamaraang siyentipiko.Pagpapahayag ng sariling kaisipan Mahalaga na marunong ang isang estudyante na magpahayag ng kanyang sarilingkaisipan. Sa pag-aaral ng ekonomiks, ang pagpapahayag ng sariling kaisipan ay mahalagaupang masuri ang anumang suliranin at makapagbigay ng mabuting interpretasyon sa mgadatos. Gayundin, magkakaroon ng ganap na kaisipang pang-ekonomiko at organisadongparaan ng pagsusulong ng pamumuhay ang tao.46 Ang Ekonomiks at ang Pamamaraan Nito