Profil opstine knjazevac
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Profil opstine knjazevac

on

  • 3,078 views

Profil opstine knjazevac

Profil opstine knjazevac

Statistics

Views

Total Views
3,078
Views on SlideShare
3,078
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
12
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Profil opstine knjazevac Profil opstine knjazevac Document Transcript

    • AGENCIJA ZA RAZVOJ OPŠTINE KNJAŽEVACPROFIL OPŠTINE KNJAŽEVAC April 2010. godine 1
    • SADRŽAJUVOD.....................................................................................................................................4POLOŽAJ OPŠTINE KNJAŽEVAC......................................................................................5POLOŽAJ I OSNOVNE ODLIKE...........................................................................................................5STANOVNIŠTVO...................................................................................................................5NASELJA, STANOVNIŠTVO I TRENDOVI................................................................................................6OBRAZOVNA STRUKTURA..............................................................................................................10RADNA SPOSOBNOST...................................................................................................................11SEOSKA DOMAĆINSTVA.................................................................................................................11OCENA STANJA..........................................................................................................................12POTENCIJALI.............................................................................................................................12OGRANIČENJA...........................................................................................................................13PROJEKCIJA KRETANJA STANOVNIŠTVA.............................................................................................14MREŽA NASELJA I CENTARA .........................................................................................15MODEL POLICENTRIČNOG RAZVOJA OPŠTINE......................................................................................16OČUVANJE I TRANSFORMACIJA RURALNIH NASELJA I PODRUČJA..............................................................17KONCEPCIJA RAZVOJA MREŽE NASELJA............................................................................................18PRIVREDNI/EKONOMSKI RAZVOJ .................................................................................18PROSEČNA ZARADA.....................................................................................................................21POTENCIJALI EKONOMSKOG RAZVOJA...............................................................................................22KONCEPCIJA UNAPREĐENJA STANJA I RAZVOJA PRIVREDE......................................................................23BUDŽET OPŠTINE KNJAŽEVAC.......................................................................................24TURIZAM.............................................................................................................................26MINERALNI IZVORI ...........................................................................................................31ZEMLJIŠNE POVRŠINE ....................................................................................................33KORIŠĆENJE I ZAŠTITA POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA .........................................................................34KONCEPT ODRŽIVOG POLJOPRIVREDNOG I RURALNOG RAZVOJA..............................................................37PRIORITETI RAZVOJA POLJOPRIVREDE I SELA.....................................................................................40ŠUMARSTVO I LOVSTVO .................................................................................................40PLANOVI GAZDOVANJA ŠUMAMA .....................................................................................................42LOVSTVO.................................................................................................................................42ORGANIZACIJA JAVNIH SLUŽBI....................................................................................43OBRAZOVANJE...........................................................................................................................43ZDRAVSTVENA ZAŠTITA.................................................................................................................45SOCIJALNA ZAŠTITA.....................................................................................................................46KULTURA..................................................................................................................................46MANIFESTACIJE..........................................................................................................................48SPORT I REKREACIJA ..................................................................................................................49 2
    • CIVILNI SEKTOR – NEVLADINE ORGANIZACIJE I UDRUŽENJA GRAĐANA ......................................................51CILJEVI RAZVOJA JAVNIH SLUŽBI.....................................................................................................52KONCEPT RAZVOJA JAVNIH SLUŽBI..................................................................................................54OSNOVNI POTENCIJALI I OGRANIČENJA OPŠTINE KNJAŽEVAC..............................57VIZIJA I PRINCIPI RAZVOJA OPŠTINE KNJAŽEVAC..................................................................................57OPŠTI CILJEVI............................................................................................................................58KONCEPCIJA RAZVOJA OPŠTINE KNJAŽEVAC.....................................................................................59SWOT ANALIZA..................................................................................................................63RAZVOJ OPŠTINE KNJAŽEVAC U KONTEKSTU EVROPSKIH POLITIKA IMEĐUNARODNE SARADNJE...........................................................................................66 3
    • UVODProfil opštine Knjaževac pripremljen je sa ciljem da pruži osnovne informacije o opštini Knjaževac.Cilj ove analize nije da se rasvetle svi detalji ekonomskog položaja ove opštine, već pre da se pružiosnovna slika i pokažu neki od bazičnih indikatora.Temelj ove analize su pre svega raspoloživi zvanični podaci Republičkog zavoda za statistiku, ali ipodaci koji postoje u samoj opštini, Privrednoj komori, kao i neke informacije koje su prikupljale zasvoje potrebe Agencija za razvoj opštine Knjaževac i nevladine organizacije.Pored činjenice da neki izuzetno važni pokazatelji, koji bi morali biti uzeti u obzir prilikom izradeovakvih dokumenata, nisu dostupni, treba imati u vidu i činjenicu da su zvanični statistički podacičesto u manjoj ili većoj meri neprecizni. Ovo posebno dolazi do izražaja kada su u pitanjuekonomski pokazatelji i to iz više razloga:  Podaci o privredi uglavnom se prikupljaju kroz obavezno dostavljanje izveštaja od strane preduzeća, što je obaveza koja se vrlo često ne poštuje (privatna preduzeća i radnje ove podatke često uopšte ne dostavljaju, a nije redak slučaj da se dostavljaju netačni i proizvoljni podaci)  Podaci koji proističu iz popisa stanovništva mogu biti u manjem delu neprecizni jer se baziraju na subjektivnim izjavama (poznato je npr. da se romska populacija nerado odazivala popisu ili da se nije izjašnjavala kao Romi).  Podaci o zaposlenosti/nezaposlenosti obuhvataju izvestan broj ljudi koji su zvanično zaposleni ali već duži vremenski period ne rade (plaćena/neplaćena odsustva), kao i lica koja se vode kao nezaposlena iako u stvari obavljaju neku delatnost (poljoprivreda, rad „na crno“...)  Podaci o zaradama su često iskrivljeni zbog, još uvek, prisutnog plaćanja „na ruke“  Promenama u metodologiji, Republički zavod za statistiku više ne objavljuje podatke o nacionalnom dohotku i društvenom bruto proizvodu za nivo opština  Čak i dostupni podaci, pa i oni koji su manje ili više precizni, objavljuju se sa popriličnim zakašnjenjem, tako da na početku 2010. još uvek nema nekih podataka iz 2009. itd.Sadržina ove analize postavljena je tako da maksimalno obezbeđuje mogući stepen realističnosti udatim i očekivanim uslovima, na taj način što polazi od osnovne slike koja je data zvaničnimstatističkim podacima, faktorima razvoja i eksternim činiocima ali koja uzima u obzir i zvaničnatežišta i prioritete.Agencija za razvoj opštine Knjaževac, 2010. 4
    • POLOŽAJ OPŠTINE KNJAŽEVACPoložaj i osnovne odlikePodručje opštine Knjaževac obuhvata 86 naselja sa 37.172 stanovnika. U fizičko-geografskompogledu teritorija opštine Knjaževac prostire se u širem prostoru preseka 22º 15 meridijana istočno odGrniniča i 43º 30 severnog uporednika sa površinom od 1.202 km² što je čini četvrtom opštinom poveličini u Republici Srbiji. Opština Knjaževac se nalazi uistočnom delu Republike Srbije uz granicu sa RepublikomBugarskom kao najjužniji grad Timočke Krajine. OpštinaKnjaževac je brdsko-planinska sa nadmorskom visinom od176 do 2.169 m i izraženom ravnicom u dolini reke Timok,koja izlazi na Dunavsku niziju. Planinskim vencima teritorijaje izolovana od susednih opština. Brdsko-planinski karakteropštine Knjaževac pre svega je sadržan u činjenici da se75% njene teritorije nalazi na preko 400 m nadmorske visine.Područje opštine Knjaževac pripada nerazvijenim,ekonomski i demografski depresivnim opštinama sasledećim specifičnim namenama: poljoprivredno-stočarsko i šumsko područje; prirodne i turističke vrednosti(sa izrazitim potencijalima za razvoj turizma na Starojplanini i Banjici); izvorišta voda, rezerve mineralnihsirovina i građevinskog materijala i planiranim graničnimprelazom.Tabela 1: Osnovni podaci o opštini Knjaževac Prosečna % Gustina Osnovni Površina, Broj veličina Broj Poljoprivredne naseljenosti 1 podaci km2 naselja naselja, stanovnika površine km2 km2Opština 1202 57,6 86 13,97 33051 27KnjaževacIzvor: RZS opštine u Srbiji 2009. godineSTANOVNIŠTVOPovršina opštine Knjaževac je 1202 km², sa 37172 stanovnika, prosečne naseljenosti 30,9stanovnika po km².Od 1948. do 2002. godine broj stanovnika u opštini Knjaževac je opao za 38.2%. A od 1991. do2002. godine za 14.6% , što je najviše u okruženju.Tabela 2: Kretanje broja stanovnika u periodu 1981-2002. godine 1991. 2002. Područje Plana/opština/tip naselja 1981. 1991. 2002. nova met. nova met.Opština Knjaževac 48789 44036 38044 43551 37172Gradska 16665 19705 19941 19523 19351Ostala 32124 24331 18103 24028 17821Izvor: RZS - Popis 1981,1991,2002. godine 5
    • Na osnovu podataka Popisa 2002. godine, od ukupnog broja stanovnika veći je udeo gradskogstanovništva (52,1%). Od 85 seoskih naselja u periodu 1981-1991. godine, samo je Trgovištepovećalo broj stanovnika , dok su sva ostala smanjila, a 9 njih čak za polovinu. U periodu od 1991-2002. godine, selo Repušnica ostalo je bez stanovništva.Problem „biološke depopulacije“ seoskih naselja je alarmantan jer je negativan prirodni priraštajnajveći u Republici. Migracioni saldo je za grad Knjaževac u poslednjem popisnom periodu, 1991-2002. godine bio pozitivan, ali apsolutni porast stanovništva negativan, zbog negativnog priraštaja.Naselja, stanovništvo i trendoviOpština Knjaževac se prostire na površini od 1.202 km² i po veličini je četvrta opština u RepubliciSrbiji, međutim, opštinu karakteriše visoka razudjenost. Po popisu iz 2002. godine u opštini živi37.172 stanovnika, od čega 52% živi u Knjaževcu, a 48% u 85 seoskih naselja. Administrativnicentar opštine je Knjaževac u kome živi 19.351 stanovnik. Sam grad se nalazi na sastavuTrgoviškog i Svrljiškog Timoka koji zajedno čine Beli Timok.Tabela 3. Broj stanovnika po naseljima u opštini Knjaževac R.br. Naselje Broj stanovnika 1 Opština Knjaževac 37172 2 Knjaževac 19351 3 Seoska naselja 17821 4 Aldina Reka 12 5 Aldinac 26 6 Balanovac 328 7 Balinac 38 8 Balta Berilovac 187 9 Banjski Orešac 96 10 Beli Potok 243 11 Berčinovac 172 12 Božinovac 26 13 Bulinovac 194 14 Bučje 369 15 Valevac 281 16 Vasilj 757 17 Vidovac 45 18 Vina 424 19 Vitkovac 352 20 Vlaško Polje 172 6
    • 21 Vrtovac 21822 Gabrovnica 1023 Glogovac 7324 Gornja Kamenica 37725 Gornja Sokolovica 4126 Gornje Zuniče 47527 Gradište 3128 Grezna 32929 Debelica 42330 Dejanovac 2731 Donja Kamenica 36032 Donja Sokolovica 13633 Donje Zuniče 40734 Drvnik 1535 Drenovac 14136 Drečinovac 8837 Žlne 16138 Žukovac 11439 Zorunovac 17940 Zubetinac 19141 Inovo 10042 Jakovac 34943 Jalovik Izvor 23844 Janja 3745 Jelašnica 21246 Kaličina 25647 Kalna 55348 Kandalica 5249 Koželj 18150 Krenta 13751 Lepena 13752 Lokva 69 7
    • 53 Manjinac 12254 Miljkovac 15455 Minićevo 82856 Mučibaba 11057 Novo Korito 20858 Orešac 33559 Ošljane 25660 Papratna 1361 Petruša 12062 Podvis 36963 Ponor 14464 Potrkanje 8365 Pričevac 5466 Ravna 25267 Ravno Bučje 2868 Radičevac 5969 Rgošte 31970 Repušnica -71 Svrljiška topla 11272 Skrobnica 17873 Slatina 12474 Stanjinac 9575 Staro Korito 5176 Stogazovac 13277 Tatrasnica 578 Trgovište 195379 Trnovac 22780 Ćuštica 25381 Crvenje 15282 Crni Vrh 13383 Šarbanovac 2584 Šesti Gabar 173 8
    • 85 Štipina 531 86 Štitarac 61 87 Štrbac 246 88 Šuman Topla 77Izvor : Opštinska Uprava KnjaževacU periodu između dva popisa, 1991-2002. godine, broj stanovnika se smanjio za 6.847 stanovnika,odnosno 14,4%, što je jedna od najvećih negativnih stopa u RS. Smanjenje broja stanovnika uopštini je dovelo i do smanjenja gustine naseljenosti sa 33,02 na 30,92 stanovnika/km².Tabela 4: Kretanje broja stanovnika u periodu 1991 - 2002 Prosečno Stanovništvo Stanovništvo Porast-pad godišnje na Stanovništvo Prosečno godišnje 1991 2002 ukupno 1000 stanovnika Opština 44019 37172 -6847 622 17 KnjaževacIzvor : RZS – Popis 2002. godineNeminovna posledica privrednog razvoja zemlje u periodu 70-80 tih je i promena demografske isocio - ekonomske strukture seoskog stanovništva. Kao posledica toga u Istočnoj Srbiji naročito uopštini Knjaževac smanjen je broj ukupnog i aktivnog poljoprivrednog stanovništva. Takvetendencije izazvale su promene strukture porodičnih gazdinstva u opštini Knjaževac, što je uticalo Ina lokalni ruralni razvoj.Depopulacija prostora je najizraženija u seoskim sredinama. Oko 90% ukupnih migracija činemigracije seoskog stanovništva. Osnovni uzrok migracija su zapošljavanje u drugim sredinama,školovanje, odlazak na rad u inostranstvo... Značajan broj stanovnika se nalazi na privremenomradu u inostranstvu, a naročito u SAD.Trenutno je u Knjaževcu registrovano oko 13.382 domaćinstva.U starosnoj strukturi stanovništva preovladava radno sposobno stanovništvo sa 60,79%, štoukazuje na postojanje značajnog kontigenta radno sposobnog stanovništva. Zabrinjavajući podatakje, međutim, skoro duplo veći udeo starog stanovništva (28,35%) u odnosu na mlade (15,79%) ustarosnoj strukturi stanovništva. Starosna struktura stanovništva je posebno loša u seoskimsredinama u kojima je izrazito izražen proces starenja sela. Pojedina, udaljena, planinska sela suna putu izumiranja, a Repušnica je od 2006. godine selo u kome više nema stanovnika.Tabela 5: Starosna struktura stanovništvaStanovniš Po Ukup 10- 15- 20- 25- 30- 35- 40- tvo po 0-4 5-9 45-49 l no 14 19 24 29 34 39 44godinama s 37172 1185 1368 1485 1831 1943 2001 1876 1764 2272 2937Opština m 18033 590 732 788 943 1067 1076 929 886 1155 1473Knjaževac ž 19139 595 636 697 888 876 925 947 878 1117 1464Stanovniš Po 50- 55- 60- 65- 70- 75- 80- 85- 95 i Nepoznat tvo po 90-94 l 54 59 64 69 74 79 84 89 više ogodinama s 3244 2201 2528 2930 3094 2479 1215 336 166 28 289Opština m 1649 1066 1173 1324 1377 983 486 141 65 9 121Knjaževac ž 1595 1137 1355 1606 1717 1496 729 195 101 19 168Izvor : RZS – Popis 2002. godine 9
    • Grafikon 1: Starosna struktura stanovništva 12824 14000 10654 12000 7584 >19 10000 20-39 5869 40-59 8000 <60 6000 nepoznato 4000 289 2000 0Stopa prirodnog priraštaja ima negativan predznak, i među najvećima je u RS. U 2001. godini jenpr. stopa nataliteta iznosila 6,4%, a mortaliteta 19,0%. Postojeći socijalni pokazatelji su, takođe,negativni i ukazuju da je najveći broj domaćinstava sa dva (29,56%) člana ili jednim (23,30%)članom, a da je najveći broj porodica bez dece (46,72%) ili sa jednim detetom (31,12%). Navedenisocijalni parametri su u skladu sa prosekom Zaječarskog okruga, ali su značajno lošiji u odnosu naprosek Republike Srbije.Obrazovna strukturaObrazovna struktura stanovništva u Knjaževcu se ne može smatrati zadovoljavajućom (tabela 6.).Tabela 6: Obrazovna struktura stanovništva Bez 1-3 4-7školsk razreda razreda Osnovno Srednje Više Visoko e Nepoznato osnovn osnovn obrazovanje obrazovanje obrazovanje obrazovanjesprem e škole e škole e6,41% 1,91% 29,89% 22,89% 28,26% 3,11% 3,21% 4,31%Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godineGrafikon 2: Obrazovna struktura stanovništva % ,89 % 29 ,26 28 % ,89 30,00% 22 Bez školske spreme 25,00% 1-3 razreda osnovne škole 4-7 razreda osnovne škole 20,00% Osnovno obrazovanje Srednje obrazovanje Više obrazovanje 1% 15,00% 6,4 Visoko obrazovanje 1% 1% 1% 4,3 1% Nepoznato 3,2 3,1 10,00% 1,9 5,00% 0,00% 10
    • Preovlađuje stanovništvo sa potpunim ili delimičnim osnovnim obrazovanjem. Značajno je prisutnostanovništvo sa završenom srednjom školom, dok je udeo stanovništva sa višim i visokimobrazovanjem dosta nizak.Radna sposobnostRadno sposobno stanovništvo predstavlja najveći kontigent stanovništva, odnosno 22.597stanovnika, ili 60,79% populacije predstavlja radno sposobno stanovništvo. Veliki problem,međutim, predstavlja nezaposlenost. Stopa nezaposlenosti se konstantno povećava u poslednjihnekoliko godina, i trenutno je 21,04%. Broj nezaposlenih se povećao sa 1.094 u 1991. godini na5.328 lica u 2009. godini.Tabela 7: Udeo radno sposobnog stanovništva Radni kontigent Udeo Žens Udeo Žens stanovništva Ukup Ispo Mušk ko stariji radnog 7-14 Sveg ko starog 65 i no d7 o (15- (15- od 65 stanovn a (15- više godina u 64) 49) istva 64) ukupnom (%) Opština 37172 1712 2326 22597 11417 11180 7095 10248 60,79 25,57 KnjaževacIzvor : RZS – Statistički godišnjak opština 2009. godineSeoska domaćinstvaOd 85 seoskih naselja svega 27 se nalazi u ravničarskim, dok se 36 nalazi u brdskim a 22 ubrdsko-planinskim područjima opštine.Broj registrovanih poljoprivrednih gazdinstva u opštini Knjaževac iznosi 3308, od toga u aktivnomstatusu je 1854 a u pasivnim statusu odnosno broj gazdinstva koja nisu izvršila preregistraciju u2009. godini je 1454.Po selima ima malo dece, a u pojedinim MZ više nema dece. Radno sposobno stanovništvo imatrend starenja. U velikom broju su prisutna staračka gazdinstva. Takođe, u velikom broju sela imaviše penzionera od radno sposobnog stanovništva. Situacija je možda i najkritičnija u Zaječarskomregionu.Ocena stanjaAnalizirajući strukturu stanovništva na području Opštine prema podacima Popisa 2002. godine,može se uočiti sledeće: • Kvantitativni odnos muškog i ženskog stanovništva (48% prema 52%) • U starosnoj strukturi dominantan je udeo starosnog kontingenta stanovništva (60 i više godina starosti) i iznosi 34,6% , što je najviše u okruženju. Najmanje je učešće mladog stanovništva (15,9%). Sa prosečnom starošću 47.3 godina i indeksom starenja od 2,18 (po Popisu 2002. godine), područje opštine Knjaževac je zahvatila najdublja demografska kriza. • Učešće dece predškolskog uzrasta (0-6 godina starosti) u ukupnom stanovništvu područja opštine Knjaževac je 4.6%. Deca osnovnoškolskog uzrasta 6,3%. I ovi podaci su 11
    • najnepovoljniji u okruženju. U opštini čak 22 naselja (tj. oko 1/4 ukupnog broja naselja opštine) nema ni jedno dete predškolskog ili osnovnoškolskog uzrasta, što predstavlja izrazitu prepreku njihovom demografskom opstanku. • Za reprodukciju sposobne populacije fertilni kontingent (žene stare od 15 do 49 godina) spada u važnije funkcionalne kontingente. Prema podacima Popisa 2002. godine, uočava se opadanje učešća žena u fertilnom dobu. Udeo fertilnih žena u ukupnom stanovništvu je 19,1% (Popis 2002.). • Radno sposobno stanovništvo je 60,7%, ali je nepovoljna opšta stopa aktivnosti (udeo aktivnog u odnosu na ukupno stanovništvo) koja iznosi negde između 40,8%, što znači da ima više neaktivnog od aktivnog u radnosposobnom stanovništvu. U periodu 1971-2002. godine stopa aktivnosti stanovništva kontinuirano se smanjivala (za 28,2%, tj. sa 69% na 40,8%). • Struktura zaposlenih prema sektorima delatnosti: Od 5975 zaposlenih, u šumarstvu i vodoprivredi je zapošljeno 344, vađenje ruda 4, prerađivačka industrija 2856, proizvodnja električne energije, gasa i vode 230, građevinarstvo 275, i trgovina 565. • Poljoprivredno stanovništvo, prema podacima Popisa 2002. godine, čini između 6% i 8,9%. U periodu 1971-2002. godine, poljoprivredno stanovništvo na području opštine Knjaževac beleži drastičan pad: sa 33219 (1971. godine) na 2244 (2002. godine), tj. poljoprivredno stanovništvo se smanjilo 14,8 puta. • Obrazovna struktura stanovništva na području opštine je veoma nepovoljna. Bez škole je 6,41%, sa nesvršenom osnovnom školom 31,8%, sa osnovnom 22,89%, sa srednjom 28,26%, višom 3,11%, visokom 3,21%. • Opština Knjaževac je zabeležila manji broj domaćinstava 2002. godine u odnosu na 1948. godinu, s tim da je opadanje broja domaćinstava u opštini započelo 1981. godine. Prosečna veličina domaćinstava je 2,76 člana po domaćinstvu.PotencijaliUprkos smanjenju ukupnog broja stanovnika tokom perioda 1981-2002. godine, potencijalestanovništva za razvoj opštine Knjaževac treba tražiti: • u stanovništvu koje se obnavlja; • u mogućnostima za povećanje stope aktivnosti većim angažovanjem radno sposobnog stanovništva u svim sektorima delatnosti, a posebno stvaranjem uslova da se zainteresovano stanovništvo u većoj meri aktivno uključi u razvoj poljoprivrede uključujući promociju multifunkcionalnosti i sl.; • u potencijalima izraženim velikim brojem iseljenika koji potiču sa ovog područja, posebno kad je reč o stanovništvu koje živi u inostranstvu , uz podsticanje njihovog većeg angažovanja na prenosu znanja, tehnologije, radnog iskustva i ulaganja kapitala, i uz stvaranje mogućnosti za trajni povratak naročito mlađeg dela populacije; • u stambenom fondu koji je neiskorišćen usled smanjenja broja stanovnika, naročito u seoskim naseljima, a koji može da predstavlja odgovarajući potencijal za razvoj različitih delatnosti – od male privrede, usluga, do realizacije brojnih poljoprivrednih programa ukoliko se zaustave negativni demografski trendovi.OgraničenjaOsnovna ograničenja kad su u pitanju demografski resursi na području opštine Knjaževac odnosese na: • nepovoljnu starosnu strukturu, uz činjenicu da indeks starenja raste i da je područje opštine Knjaževac zahvatio proces najdublje demografske starosti; 12
    • • negativan prirodni priraštaj koji nastavlja da se pogoršava zbog nepovoljne starosne strukture stanovništva. Na to se nadovezuje negativan migracioni saldo, ukoliko bi se trend smanjenja broja stanovnika nastavio, mnoga sela i područja bi se demografski ugasili; • nepovoljniju strukturu stanovništva prema aktivnosti u odnosu na republički prosek (niža stopa aktivnosti i aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje, ali i niža stopa izdržavanog stanovništva); • ograničenje koje se odnosi na formalno obrazovanje, koje je ispod republičkog proseka u kategorijama stanovništva sa završenom srednjom školom, višom školom i fakultetom; • usitnjenost domaćinstava, tj. najveću zastupljenost dvočlanih i samačkih domaćinstva; • broj nenastanjenih stanova u ruralnim oblastima opštine Knjaževac je u značajnom porastu, a rezultat je odliva stanovništva i nepovoljne starosne strukture.Uzimajući u obzir sadašnje demografske karakteristike područja opštine Knjaževac, kao i tok ipromene u kretanju stanovništva koji su praćeni u periodu 1981-2002. godine, kao osnova zabudući razvoj stanovništva ističu se sledeći ciljevi: • opšti cilj održivog demografskog razvoja je zadržavanje stacionarnog stanovništva, tj. populacioni razvoj kojim će sledeće generacije biti barem iste veličine kao i postojeće; • prioritetna podrška najvitalnijim područjima u kojima je u poslednje dve decenije već započeo proces starenja, kao i podrška pojedinim nerazvijenim područjima po principu „spašavanja onog što je moguće spasiti“; • smirivanje negativnih demografskih procesa (negativnog prirodnog priraštaja i velikog odliva stanovništva zbog iseljavanja) na dugi rok, i perspektivno zaustavljanje i promena sadašnjeg negativnog trenda u onim područjima koja su donedavno rasla, bilo na osnovu prirodnog ili mehaničkog priliva stanovništva; • ponovno aktiviranje populacionih mera pronatalitetne politike uz dostizanje kohortne stope ukupnog fertiliteta na nivou oko 2,1 deteta po ženi, čime bi se sprečilo dalje drastično opadanje stanovništva prirodnim putem. Realizacija ovog cilja zahteva prethodno ostvarivanje posebnih ciljeva: ublažavanje ekonomske cene podizanja deteta, usklađivanje rada i roditeljstva, borbu protiv neplodnosti, populacionu edukaciju, aktiviranje lokalne samouprave, itd.; • kratkoročno, prioritet predstavlja smanjenje emigracije mlađeg i visokoobrazovanog stanovništva kao i unapređenje nivoa formalnog obrazovanja odraslih radi otvaranja mogućnosti za zapošljavanje. Kao poseban cilj, ističe se podizanje opšte stope aktivnosti koja je drastično opala, tj. cilj je da se poveća učešće aktivnog stanovništva u kontingentu radno sposobnih.Projekcija kretanja stanovništvaUslovljen kompleksnim društvenoekonomskim faktorima na demografski razvoj, na područjuopštine će i u narednom periodu delovati dosadašnji trend kretanja ukupnog broja stanovnika.Tradicionalno niska stopa prirodnog priraštaja (delimično i zbog već odseljenog mlađeg, tj. fertilnogstanovništva), čime je uslovljen nizak natalitet, i u narednom periodu će bitno uticati na tokpopulacionih kretanja. Mehaničko kretanje stanovništva, kao drugi faktor od uticaja na budućekretanje ukupnog broja stanovnika, donekle može ublažiti negativnu sliku u slučaju očekivanogprivrednog razvoja pojedinih delova područja opštine i potencijalne potražnje za novom radnomsnagom.Prema podacima Popisa 2002. godine, najveću prosečnu starost (47,3 godine) i najveći indeksstarenja (2,18) u odnosu na Timočki Region beleži opština Knjaževac. 13
    • Tabela 8: Prognoza kretanja broja stanovnika na području opštine Knjaževac Broj stanovnika po Indeks popisu (nova Analitički metod (metod komponenata) metodologijaGodina 1991. 2002. 2007. 2012. 2017. 2022. 2027. 2027/12 2027/02Opština 43551 37172 34017 31413 29035 27027 25312 80,6 68,1KnjaževacIzvor: Statistički godišnjak opština 2009. godinePodaci govore da će opština Knjaževac, u ovom slučaju izgubiti preko 30% stanovništva u periodu2002. do 2027. godine,Grafikon 3: Projekcija kretanja stanovništva 50000 40000 30000 20000 Knjaževac 10000 0 1991. 2002. 2007. 2012. 2017. 2022. 2027.Osnovna strateška pitanja budućeg razvoja na području opštine tiču se kvantitativnih i kvalitativnihpromena demografskih procesa. Kvantitativne promene se odnose na usporavanje i zaustavljanjeapsolutnog pada broja stanovnika. Kvalitativne promene podrazumevaju: podmlađivanjestanovništva i stimulisanje naseljavanja mladog i radnosposobnog stanovništva, poboljšanjeobrazovne strukture, mogućnosti za otvaranje novih radnih mesta, itd. Srazmerno očekivanimdruštveno ekonomskim promenama menjaće se i osnovne strukturne karakteristike stanovništvapo pojedinačnim opštinama ovog područja.Osnovno polazište koncepta je pokretanje ekonomije i privrednih kapaciteta zasnovanih nalokalnim resursima uz otvaranje novih radnih mesta, što je korigujući faktor kojim se stimuliše prilivstanovništva na osnovu migracija. Posredni efekat je poboljšanje obrazovne strukture izadržavanje, tj. privlačenje mlađih ljudi sa završenim višim i visokim obrazovanjem. Uz stimulativnemere pronatalitetne politike donekle će se ublažiti negativan prirodni priraštaj, pre svega udelovima područja opštine u kojima proces starenja nije uzeo najveći mah. Težište pri obnoviseoskih područja treba da bude na programima razvoja prilagođenim pojedinim ciljnim grupamastanovništva. To se posebno odnosi na programe usmerene ka mladima koji su na pragu ili su većušli u radni kontingent, kao i na fertilni kontingent. Ovi programi bi obuhvatali niz mera zastimulisanje razvoja malih i srednjih preduzeća, razvoj turizma i različite beneficije za one koji seodlučuju da rade u ruralnom okruženju, kroz unapređenje životnih uslova izvan tržišta rada,ukupno jačanje i povećanje dostupnosti saobraćajne i socijalne infrastrukture i dr. Imajući u vidumogućnosti za otvaranje prema susednim zemljama i jačanje novih migracionih tokova, uperspektivi većeg zapošljavanja na području opštine Knjaževac moguće je očekivati intenziviranjeimigracije, tj. uvećanja populacionog rasta po ovoj osnovi. 14
    • MREŽA NASELJA I CENTARAUrbana koncentracija stanovništva i funkcija opštinskog centra i demografsko pražnjenje seoskihpodručja izazvano migracijom ili smanjenjem prirodnog priraštaja, a najčešće njihovomkombinacijom, doveli su do promena u demografskoj veličini naselja. U geoprostoru opštineidentifikovane su četiri kategorije seoskih naselja razvrstanih po demografskoj veličini: • Patuljasta naselja, sa manje od 250 stanovnika; • Mala naselja koja imaju od 250 do 500 stanovnika; • Srednja naselja koja se javljaju u dve varijante: srednja manja naselja sa 500 do 750 stanovnika i srednja veća naselja sa 750 do 1000 stanovnika; • Velika seoska naselja sa 1000 i više stanovnika. Seoska naselja nemaju razvijene funkcije sekundarnog, tercijarnog i kvartarnog sektora delatnosti. Primarni sektor je baziran na ekstenzivnoj poljoprivredi (ratarstvo, stočarstvo, voćarstvo i vinogradarstvo). Neadekvatna, slabo razvijena i nedovoljno kvalitetna putna mreža smanjuje dostupnost seoskih naselja opštinskom centru i njihovu međusobnu povezanost. Socijalna infrastruktura u ruralnim prostorima je nerazvijena. Glavni ograničavajući faktor je disproporcija u razmeštaju stanovništva i prirodnih potencijala koji se mogu aktivirati za razvoj poljoprivrede i njoj komplementarnih delatnosti.Manji urbani areali u ruralnom okruženjunastali su lokalnom koncentracijomstanovništva i funkcija u opštinskom centru.Knjaževac je zahvaljujući geografskompoložaju i diverzifikovanoj industriji doživeobrz demografski i funkcionalni rast do 1980.godine i preneo pozitivne razvojne uticaje nabliže opštinsko okruženje.Polazeći od činjenice da su naseljanajupečatljiviji elementi kulturnog pejsaža i dasu nosioci funkcionalne organizacije i žarištapreobražaja geoprostora, poseban naglasakmora biti stavljen na razvoj njihovih mreža.Opšti cilj je uravnoteženiji razvoj teritorije ifunkcionalnih područja kao i specifičnih funkcija manjih razvojnih centara u ruralnom područjuopštine Knjaževac. Pored ovoga potrebno je sagledati zajedničke interese i potencijale funkcijskihveza sa prekograničnim centrima u Bugarskoj.Ciljevi razvoja mreže naselja jesu: • Razvoj funkcija većih naselja u opštini (privrednih, javno-socijalnih, razvojno-upravljačkih i kulturnih). • Modernizacija i razvoj poljoprivrede i dopunskih aktivnosti (turizam, mala i srednja preduzeća, mikrobiznis) razvijati u funkciji zadržavanja mlađeg dela kontingenta radne snage i podsticanje povratka dela nezaposlene radne snage iz urbanih na poljoprivredna gazdinstva (farmersko stočarstvo, ukrupnjavanje poseda, organska poljoprivreda). • Poboljšanje kvaliteta mreže puteva i razvoj javnog saobraćaja. • Podsticanje i usmeravanje socioekonomske transformacije seoskih naselja difuzijom informacija, znanja i veština u ruralna područja. • Podsticanje planske izgradnje i rekonstrukcije stambenih i drugih objekata i uređenje javnih prostora u seoskim naseljima radi poboljšanja kvaliteta života, očuvanja naselja, kulturnih predela i autentičnih vrednosti područja. • Sanacija, ograničena i kontrolisana izgradnja prigradskih naselja i naseobinskih celina u koridorima javnih puteva. 15
    • Model policentričnog razvoja opštineU uslovima zapošljavanja stanovništva u urbanim naseljima, a delimično i u suburbanima, sa jednestrane, i nemogućnosti njegovog definitivnog preseljavanja u centre rada sa druge, dnevna migracija ostaje izraz ekonomskih kompromisa iz kojih je u našim uslovima proizašla specifična socioekonomska kategorija radnik – zemljoradnik, što je u biti implikacija nepotpune alokacije rada iz poljoprivrede u sekundarne i uslužno- upravne delatnosti. Taj proces je uticao na određen vid socio-ekonomskog preobražaja gradskih okruženja i seoskih naselja. Na prostorni obim, pravce i intenzitet dnevne migracije stanovništva u velikoj meri uticaće razvoj javnog gradskog, prigradskog i međugradskog saobraćaja i u njemu primenjivana tarifna politika, koja je stimulisala kretanje radne snage na većimdistancama. Činjenica je da su naselja sa dobrom saobraćajnom dostupnošću migraciono stabilnasa razvijenom dnevnom migracijom, kao i da su saobraćajno izolovana i nedostupna naseljamigraciono labilna tj. emigraciona.U uslovima stalnog prerazmeštaja stanovništva i manje-veće sinhronizovanosti procesadeagrarizacije, industrijalizacije, urbanizacije sa opštim socioekonomskim tokovima razvijali su sednevni urbani sistemi u Srbiji. Shodno dinamici razvoja centara rada, obrazovanja i drugih uslužnihfunkcija i javno-socijalnih službi, razvili su se dnevni urbani sistemi, višeslojne hijerarhije, sačinjeniiz komplementarnih i kompatibilnih, subsistema.Dosadašnja iskustava u istraživanju demografskih, prostornih i funkcijskih komponenti dnevnihurbanih sistema govore da su za izradu modela njihovog ispoljavanja i trajanja najrelevantnijiindikatori o razmeštaju i funkcijskom usmerenju centara rada i naselja stanovanja, kao i broju istrukturama dnevnih migranata. Osnovna hipoteza pri konstruisanju modela polazi od činjenica da: • okupljanjem i integracijom teritorija naselja sličnih migracionih osobina utvrđuje se polje funkcionalnog uticaja gradskog centra; • na bazi intenziteta dnevne migracije vrši se njegova unutrašnja diferencijacija na subcentre, zone i areale.Decentaralizacija urbanizacije i razvoj dnevne pokretljivosti stanovništva imaju za cilj porast brojasela koji funkcionišu kao delovi koherentnih mreža.Na osnovu relevantnih indikatora o pokretljivosti radne snage, odnosno kontingenta stanovništvakoje obavlja delatnosti van mesta stanovanja, Knjaževac dobija oko 1500 radnika dnevnihmigranata iz 70 naselja.Očuvanje i transformacija ruralnih naselja i područjaDecentralizacijom funkcije rada i stvaranjem submigracionih sistema omogućila bi se primenamodela decentralizovane koncentracije stanovništva i funkcija. Model decentralizovanekoncentracije odgovara principima održivog razvoja teritorije naročito u pogledu racionalnog -štedljivog korišćenja prostora, resursa, energije i transporta.Na ruralnom području opštine Knjaževac najpogodniji instrument implementacije modeladecentralizovane koncentracije, je primena koncepta centara zajednica naselja – nukleusa socio-ekonomske transformacije ruralnih i slabo urbanizovanih delova opštine. To bi bila naselja sarazvijenom javno-socijalnom infrastrukturom i nukleusima proizvodnih delatnosti i usluga, 16
    • predisponirani za lociranje novih industrijskih pogona, prilagođenih savremenim tehnologijama,ekološkim standardima i autohtonim sirovinama. Uz odgovarajuće podrške i stimulacije razvojaproizvodnje bazirane na lokalnim resursima (rude, drvo, stočarski proizvodi, vinogradi, voćnjaci isl.) omogućilo bi se otvaranje novih radnih mesta i razvoj dopunskih, alternativnih ili dvojnih(komplementarnih) zanimanja stanovništva u domenu poljoprivrede, rudarstva, energetike,industrije, zanatstva, trgovine, ugostiteljstva, turizma i javnih službi. Komplementaran razvojpoljoprivrede i ostalih delatnosti vodiće usporavanju depopulacije i socijalno-ekonomskompreobražaju sela. Zbog toga, obnovu sela i oživljavanje seoske ekonomije treba temeljiti nakreativnoj integraciji savremenih proizvodnih i potrošačkih tendencija, kao i ekonomskoj valorizacijilokalne baštine, resursa, kulture, tradicije i znanja. Bez stimulativnog vrednovanja rada i javneafirmacije kvaliteta i načina seoskog života ne može se u ruralnim područjima zadržatistanovništvo, niti se ona mogu prostorno i ekonomski razvijati. Uloga mikrorazvojnih centara je daomoguće dopunjavanje seoske i gradskeekonomije.U razvoju i unapređenju ruralne infrastruktureprioritet ima opremanje mikrorazvojnih centarasavremenim objektima i uslugama u domenusaobraćaja, vodoprivrede, telekomunikacija iinformatičkih tehnologija, kao i u domenu javnihslužbi.Za razvoj naselja je od posebnog značaja funkcijastanovanja. Osnovni indikatori razvijenosti sudisperzija stanovništva, stanova, objekata iusluga javnosocijalne infrastrukture. U uslovimaurbane polarizacije i depopulacije ruralnihpodručja i konstantne ekonomske krize, postojećistambeni fond treba tretirati kao jedan odrazvojnih resursa naselja. Neophodno jestimulisanje i usmeravanje stambene i stambeno-poslovne gradnje u ruralnim područjima.Seoskom stanovništvu je potrebno omogućiti kvalitetnu izgradnju ili rekonstrukciju stambenih iobjekata seoske ekonomije, uz poštovanje tradicionalnih obrazaca uređenja predela, organizacije ibioklimatske izgradnje objekata i uvođenje savremenih tehnologija građenja.Koncepcija razvoja mreže naseljaPolazeći od ostvarenih prostorno-funkcionalnih odnosa i veza na teritoriji opštine Knjaževac injenog okruženja, identifikovana je vertikalna–funkcionalna i horizontalna-prostorna hijerarhija umreži naselja. Funkcionalne veze i odnose u opštini odlikuje nedovoljna koherentnost, to jestnedovoljna razvijenost funkcijskih veza između opštinskih celina.U cilju razvoja koherentne prostorno-funkcijske organizacije opštine, na bazi prirodno-ekoloških,demografskih, socijalno-ekonomskih i drugih karakteristika njenog geoprostora predlaže se modelbuduće mreže naselja.U opštini Knjaževac, sekundarni opštinski centri Minićevo i Kalna, centri sa posebnim funkcijamaVina i Rgošte, i centri zajednica sela Bučje, Valevac, Donje Zuniče, Beli Potok, Vasilj i DonjaKamenica. Specifičnu funkciju centra tercijarnih delatnosti imaće i Crni Vrh.Funkcije opštinskog centra i centara zajednica naselja će, u nekim slučajevima, prevazilazitiopštinske granice i imati međuopštinski uticaj (između dve ili čak i tri opštine), shodno morfološkimpredispozicijama terena, ali i tradicionalnim usmerenostima stanovništva. 17
    • PRIVREDNI/EKONOMSKI RAZVOJPo stepenu ekonomske razvijenosti, Knjaževac pripada nerazvijenim opštinama (među 40najnerazvijenijih opština u RS), a 2004. godine opština je proglašena devastiranim područjem (Odluka o određivanju devastiranih područja RS – “Sl Glasnik RS“, br. 63/2004, 20/2006 i 91/2006). Prosečna zarada u opštini Knjaževac je u decembru 2009. godine iznosila 19.806,00 RSD i predstavljala je 53,83% proseka RS, i svega 67,89% proseka Zaječarskog okruga. Po nivou zarada, Knjaževac zauzima 159. mesto u Srbiji što dovoljno govori o stepenu ekonomske razvijenosti opštine. Nosioci ekonomskog razvoja opštine u drugoj polovini prošlog veka su bila velika preduzeća: fabrika motokultivatora “IMT”, fabrika obuće “Leda”, Konfekcija “Branka Dinić”, fabrika nameštaja “Tina” i PPK “Džervin” koja su ujedno i zapošljavalaznačajan broj ljudi u opštini. Ova preduzeća nakon procesa privatizacije i restrukuiranja ili nisu višeaktivna ili nisu više nosioci ekonomskog razvoja, što je uslovilo pad celokupne ekonomskeaktivnosti u opštini. Izuzetak je nekadašnja fabrika obuće „Leda“, koja danas posluje kao „FalcEast“ i koja je jedan od najvećih izvoznika u Srbiji.Sektor malih i srednjih preduzeća nije do kraja bio sposoban da kompenzuje pad privrednihaktivnosti niti da apsorbuje višak radnika koji su u procesu restruktuiranja ostali bez posla. Ovo seposebno odnosi na metalski sektor. Ipak, sektor malih i srednjih preduzeća se pokazao održivim,tako da se njegov napredak svakodnevno primećuje.Sadašnje karakteristike privrede Knjaževca su nedovoljno razvijena preduzetnička klima, sporiproces restruktuiranja velikih preduzeća, nedostatak znanja i menadžerskog kadra, nedostataknovih proizvodnih tehnologija, niska produktivnost i nedostatak finansijskih sredstava za razvoj štorezultira u sporom ekonomskom razvoju opštine.Uprkos problemima, broj privrednih društava u opštini Knjaževac beleži konstantan rast uposlednjih 10 godina. U odnosu na 1999. kada je bilo registrovano oko 150 preduzeća, taj broj jeporastao na oko 200 u decembru 2008. Ukoliko se posmatraju i ustanove i društvene organizacije,onda je taj broj skoro tri puta veći i na dan 31.12.2008. iznosio je 579. Isti trend se dešava i kadasu u pitanju samostalne radnje. Njih je u 1999. godini bilo 593, a u januaru 2009. – 674.Tabela 9: Broj privrednih društava u opštini Knjaževac prema delatnosti (stanje 31.12.2008.)Ukupno 579Industrija i rudarstvo 31Pоljoprivreda i ribarstvo 12Šumarstvo 2Vodoprivreda 1Građevinarstvo 4Saobraćaj i veze 1Trgovina 57Ugostiteljstvo i turizam 3Zanatstvo i lične usluge 4 18
    • Stambeno-komunalne delatnosti 3 Finansijske i druge usluge 17 Obrazovanje i kultura 79 Zdravstvo i socijalna zaštita 7 Društveno-političke zajednice i organizacije 178Izvor podataka: Opštinska upravaSamostalne radnje u opštini zapošljavaju oko 1.300 radnika. Najveći broj, odnosno 175 preduzeća,se može svrstati u kategoriju malih preduzeća (do 50 zaposlenih). U opštini, međutim, funkcioniše i20 srednjih (50-250 zaposlenih) i pet velikih preduzeća (preko 250 zaposlenih). U strukturi privredeopštine dominantno mesto i ulogu ima privatno vlasništvo.Tekstilna, obućarska i prehrambena industrija su trenutno najvažnije privredne grane. Raspoloživiprirodni resursi, međutim, nisu dovoljno iskorišćeni. Učešće ugostiteljstva i turizma u strukturizaposlenih i u stvaranju narodnog dohotka je svega oko 1,6%. Razvojnim planovima i programimaje predviđen značajan razvoj turizma na području Stare Planine na kojoj u ovom trenutku postojeskromni turistički kapaciteti. Slična je situacija i sa toplim izvorom lekovite vode „Banjica”. Zbogtoga se u narednom periodu predviđa da turizam, kao i sektor usluga postanu nosioci privrednograzvoja opštine.Na teritoriji opštine proizvodnu delatnost obavlja i nekoliko preduzeća koja su registrovana nateritoriji drugih lokalnih samouprava, te se rezultat njihovog poslovanja ne iskazuje u bilansima kojise odnose na Knjaževac, ali ova preduzeća imaju značajnu ulogu u zapošljavanju i ekonomskomrazvoju opštine. Privatni preduzetnici imaju svoje udruženje preduzetnika.Osnovni problemi privrednog razvoja opštine Knjaževac znatnim delom su posledica procesatranzicijske recesije i promena u širem okruženju. Ključni problemi proistekli su iz nedovoljnokonkurentne privrede, netransformisane postojeće privredne strukture, sporosti tranzicijskogprocesa u privatizaciji, restrukturiranju i reorganizaciji državnih preduzeća (npr. Džervin). Posebnosu izraženi sledeći problemi: • relativno nizak nivo ukupne privredne aktivnosti; • usporavanje privrednog rasta; • nizak nivo investicija; • visok stepen nezaposlenosti i socijalnih tenzija; • nizak obrazovni nivo, • nizak nivo konkurentnosti privrede; • zaostajanje u primeni faktora tehničkog progresa (inovacija, know-how, novih tehnologija); • neefikasnost korišćenja materijalnih inputa (sirovina, energenata, tehnološke vode, građevinskog zemljišta) i dr.U ključne probleme privrednog razvoja mogu se svrstati i ekstremna depopulacija, disbalansizmeđu starosne, migracione, kvalifikacione, obrazovne i strukture radno-sposobnog stanovništva,kao i problemi nedovoljne infrastrukturne opremljenosti privrednih lokacija i prostora, i dr.Pored sporosti strukturnih promena privrede i usporavanja stope privrednog rasta usled delovanjaglobalne finansijske krize, ključni problem je i veoma nisko učešće tehničkog progresa kaoključnog faktora razvoja, kao i zaostajanje u primeni inovacija u većini privrednih sektora inedovoljno razvijeno tržište rada, kapitala i znanja.Ekstremni pad poslovnih prihoda u 2007. godini u odnosu na 1990. godinu evidentan je i iznosi-69,2% .Značajno slabljenje privredne osnove i tranzicijska recesija ogleda se u rapidnom i drastičnom 19
    • padu ukupne i industrijske zaposlenosti, obima proizvodnje, niskoj iskorišćenosti kapaciteta, niskojkonkurentnosti privrede, znatnim gubicima, tehnološkom zaostajanju i demografskom egzodusu.U proteklom periodu evidentan je stalni pad zaposlenosti na području opštine.Ukupna zaposlenost na području opštine Knjaževac za 2009. godinu prema delatnostima izgledaovako:Tabela 10: Ukupan broj zaposlenih prema delatnosti UKUPNO ZAPOSLENI 5646Poljoprivreda, šumarstvo i vodoprivreda 337Ribarstvo 0Vađenje ruda i kamena 14Prerađivačka industrija 2702Proizvodnja el. energije, gasa i vode 227Građevinarstvo 221Trgovina na veliko i malo 438Hoteli i restorani 5Saobraćaj, skladištenje i veze 148Finansijsko posredovanje 20Poslovi sa nekretninama, iznajmljivanje 116Državna uprava i socijalno osiguranje 237Obrazovanje 460Zdravstveni i socijalni rad 643Druge komunalne, društvene i lične usluge 81Izvor podataka: RZS – Statistički godišnjak opštine , 2009. godineBroj nezaposlenih se povećao sa 1.094 u 1999. godini na 5.328 lica u 2009. godini.Stopa nezaposlenosti iznosi 21,04% sa tendencijom daljeg porasta.Tabela 11: Zaposleni u 2008. godini (godišnji prosek) Zaposleni u Zaposleni u Lica koja preduzećima, preduzeć., Od toga samostalno Ukupno naZaposleni Ukupno ustanovama, ustanovama, žene, % obavljaju hiljadu zadrugama i zadrugama i dr. delatnost dr. organiz. organiz. na hiljaduOpština 6829 46,2 5646 1183 207 171KnjaževacIzvor podataka: RZS – Statistički godišnjak „Opštine u Srbiji“, 2009. 20
    • Sektor malih i srednjih preduzeća je u fazi razvoja i očekuje se njegov značajan doprinos kaojednog od osnovnih oslonaca privrede u regiji i generatora zaposlenosti stanovništva.Prosečna zaradaTabela 12: Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa Prosečna bruto zarada u RSD 2003. 2004. 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Republika Srbija 11.500 14.108 17.443 21.707 27.759 32.746 31.733Opština Knjaževac 8.115 10.874 13.450 16.028 20.329 18.359 18.977Izvor podataka: Statistički godišnjak „Opštine u Srbiji“, 2009.Prosečna zarada ima trend povećanja u periodu 2003-2009. godine. Prosečna zarada u OpštiniKnjaževac je konstantno niža u odnosu na prosek RS.Grafikon 4: Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa 35000 32746 31733 30000 27759 2003. 25000 21707 2004. 20329 2005. 20000 17443 18359 18977 16028 2006. 14108 13450 15000 11500 2007. 10874 10000 8115 2008. 2009. 5000 0 Republika Srbija Opština KnjaževacPotencijali ekonomskog razvojaPored potencijala visokoobrazovanog kadra (3,21% ), visokostručnog kadra i ostalih ljudskihresursa, najveći značaj imaju postojeći izgrađeni privredni kapaciteti, smeštajni i uslužni kapaciteti,infrastruktura (saobraćajnice, železničkapruga, energetski kapaciteti i infrastruktura,telekomunikacije), prirodni resursi, urbananaseljska i komunalna infrastruktura,socijalni servisi/javne službe, dugaindustrijska tradicija, itd.Osnovni potencijali za razvoj privrede su: • prirodni resursi za razvoj poljoprivrede i prehrambene industrije; • prirodne vrednosti i uslovi za razvoj određenih vidova turizma, pre svega planinskog, sportskog, banjskog, lovnog i eko-turizma;Potencijali privrednog razvoja mogu seiskoristiti uz podršku intenzivne investicione politike, čime bi se omogućilo zaustavljanje negativnih 21
    • demografskih trendova. Opština raspolaže značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebnomerama ekonomske i poreske politike omogućiti formiranje većih poljoprivrednih poseda, saadekvatnim sistemom za navodnjavanje i optimalnom primenom agrotehnike. Ipak, osnovnipreduslov ostvarenja navedenih potencijala (industrijskih, poljoprivrednih, turističkih i dr.) jeznačajno veće investiranje.Najbitnija ograničenja privrednog razvoja su: • depresirana privredna situacija sa visokom stopom nezaposlenosti, niskim nivoom investiranja i opremljenosti; • nedostupnost finansijskih sredstava i nepovoljni uslovi finansiranja; • nepovoljna demografska struktura; • odliv i nedostupnost odgovarajućih kadrova; • nedovoljno izgrađena i razvijena infrastruktura (posebno povezanost sa koridorom X).Industrijska proizvodnja beleži značajan pad, što je dovelo do značajnog povećanja nezaposlenosti(poseban problem je niska kvalifikaciona i obrazovna struktura stanovništva) i povećanja zastarelostiopreme, deficit radnika pojedinih kvalifikacija kao što su npr. menadžeri, inženjeri, merketing stručnjaci,pojedina zanatska zanimanja i dr. Najveći problem poljoprivrednih proizvođača je u velikimdisparitetima cena (cena repromaterijala neophodnih za proizvodnju je daleko viša u odnosu na cenugotovih proizvoda) što čini ovu vrstu proizvodnje destimulativnom za proizvođače.Osnovni dugoročni cilj privrednog razvoja na području opštine Knjaževac jeste ostvarivanjeodrživog privrednog rasta u delatnostima koje su sposobne za konkurentski nastup na domaćem iizvoznom tržištu, primenom evropskih principa industrijske politike i politike razvoja preduzetništvai MSP na lokalnom nivou. Cilj podrazumeva efikasno sprovođenje tranzicionih i reformskih procesakoji mogu da doprinesu da privreda opštine Knjaževac postane privlačna za domaći privatni sektori strane direktne investicije. Tako bi započelo stvaranje konkurentne privrede, zasnovane naznanju, koja je u stanju da obezbedi održivi privredni rast sa novim radnim mestima i većomsocijalnom kohezijom. To uključuje povećanje konkurentnosti privrede i prilagođavanje potrebamadomaćeg i međunarodnog tržišta, kao i povezivanje firmi radi zajedničkog nastupa na tržištima iformiranjem raznih sektorskih klastera. S tim u skladu, postavljaju se sledeći posebni ciljevi: • formiranje privrede zasnovane na znanju, unapređenju podrške svim oblicima inovacija, ubrzanom usvajanju tehničkog progresa i povećanom investiranju u istraživanja i razvoj; • restrukturiranje privrede i prilagođavanje tržišnim uslovima privređivanja, stavljanjem akcenta na poljoprivredu sa agroindustrijom, energetiku, razvoj turizma; • povećavanje ekonomskog značaja regiona i privlačenje investicija (domaćih i stranih) i sredstava finansiranja, imajući u vidu geografsko-saobraćajni i pogranični položaj (EU), kao i karakteristike opštine; • podsticanje razvoja industrijskih klastera, industrijskih i tehnoloških parkova i zona, biznis inkubatora i drugih lokacionih formi; • klastersko udruživanje i povezivanje preduzeća i formiranje poslovno-tehnoloških inkubatora; • podrška razvoju preduzetništva i stvaranju ambijenta koji podstiče razvoj MSP u sektoru proizvodnje i raznovrsnih usluga; • obezbeđenje povoljnih lokacija različitog stepena uređenosti/opremljenosti i drugih poslovno-investicionih uslova za razvoj različitih privrednih aktivnosti; • razvoj efikasne privredne infrastrukture koji uključuje saobraćaj, telekomunikacije, energetiku i vodoprivredu, pruža usluge koje su od ključnog značaja za razvoj industrijskog sektora i trgovine i drugih delatnosti; • ravnomerniji razmeštaj kapaciteta, u skladu sa lokaciono-razvojnim potencijalima i ograničenjima prostora; • poboljšavanje tehnološkog nivoa opreme preduzeća i celokupne privrede; • olakšavanje širenja i efikasnog korišćenja informatičko-komunikacionih tehnologija (ICT); i 22
    • • podizanje nivoa saradnje sa susedima (Bugarska) na viši nivo, pre svega u oblasti novih investicionih projekata i razvoja hidroenergetskog i turističkog potencijala.Koncepcija unapređenja stanja i razvoja privredePod pretpostavkom da će biti ispunjeni osnovni preduslovi daljeg privrednog razvoja opštine, kojise odnose na dovršavanje procesa privatizacije i prilagođavanje novim tržišnim uslovimaprivređivanja, strateškim dokumentima opštine definisani su sledeći prioriteti razvoja (redosled nijepredložen po važnosti): • Energetika, pre svega proizvodnja električne energije iz mini hidro elektrana, energije vetra i sunčeve energije • Turizam, sa centralnim projektima turističke regije Stara planina, Rgoška banjica, seoski turizam i dr. • Poljoprivreda, zasnovana na unapređenim tradicionalnim vidovima uz stvaranje uslova za: efikasniju proizvodnju, formiranje mikropogona za preradu poljoprivrenih proizvoda, plasman proizvoda, razvoj voćarstva i vinogradarstva, stočarstva i mlekarstva, povećanjem prosečne veličine poseda i brendiranjem stočnog fonda i proizvoda, udruživanjem proizvođača, organska proizvodnja i dr.; • Mala i srednja preduzeća, kao osnovni oblik organizovanja firmi i generator razvoja, konkurentnosti i zapošljavanja (prioritetno u proizvodnji i preradi poljoprivrednih proizvoda, turizmu, trgovini i sektoru usluga); • Dalji razvoj i diverzifikacija usluga tercijarnog i kvartarnog sektora, posebno trgovine, zanatstva, poslovnih usluga, finansijskih, informatičkih, tehničkih i drugih usluga, ličnih usluga, poslova sa nekretninama, i dr. • Diverzifikovani razvoj prerađivačkog sektora industrije, zasnovan na primeni savremene tehnologije, znanja, inovacija, istraživačko-razvojne i marketinške aktivnosti; i • Šumarstvo, lov i vodoprivredne aktivnosti.Potrebe novih proizvodnih kapaciteta i MSP za lokacijama biće realizovane na sledeći način: • U okviru postojećih privredno-industrijskih zona i planiranih industrijskih zona, parkova, biznis inkubatora, preduzetničkih zona (u formi grinfild i braunfild ulaganja); • izgradnjom mikro pogona u okviru postojećeg stambenog tkiva seoskih naselja, uz poštovanje pravila izgradnje i uređenja prostora i uslova zaštite životne sredine; • aktiviranjem i poboljšanjem infrastrukturne opremljenosti postojećih lokacija.Imajući u vidu probleme, ciljeve razvoja i potencijale opštine Knjaževac prioritete bi trebalo usmeritika razvoju jakih institucija za podršku sektora MSP i regionalnog razvoja, izgradnji novihproizvodnih kapaciteta i razvoj turizma. Primarnu ulogu u tome ima i podizanje obrazovnog nivoaljudskih resursa.Ključni akteri u sprovođenju koncepta privrednog razvoja su: • Lokalna samouprava, uz uslov snažnog, efikasnog i dinamičnog pristupa rukovodstva opštine i nadležnih opštinskih službi u sprovođenju ciljeva privrednog razvoja, uz saradnju sa republičkim nadležnim ministarstvima. • Agencija za razvoj opštine Knjaževac, kao jedan od važnijih koordinatora razvoja u opštini Knjaževac (pokretanjem potrebnih inicijativa i projekata, edukaciji stanovništva, praćenje otvorenih konkursa i dr.). • Regionalna agencija za razvoj Istočne Srbije (RARIS) koja treba da pruži značajan doprinos razvoju, koordinacijom lokalnih aktivnosti. • Nadležne republičke institucije i ministarstva. Neophodna je njihova snažna podrška opštini kao jednom od manje razvijenih području Republike, kroz subvencije, unapređenje statusa nerazvijenih područja u relevantnim zakonima, obezbeđivanje povlašćenog pristupa izvorima finansiranja, carinskim, izvoznim i drugim privrednim subvencijama i olakšicama. 23
    • Budžet opštine KnjaževacTabela 13: Ukupan budžet i sopstveni prihodi opštine Knjaževac (iznos u €) OPIS 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Ukupan budžet 3.564.927,00 4.236.270,00 4.609.609,00 5.539.956,00 4.168.601,00Sopstveni prihodi 236.916,00 380.129,00 2.601.242,00 3.737.387,00 862.034,00% sopstvenih 6,65% 8,97% 56,43% 67,46% 20,68%prihodaUkupan budžet po 101,72 123,34 136,85 167,62 128,28glavi stanovnikaSopstveni prihodi 6,76 11,07 77,22 113,08 26,53po glavi stanovnikaIzvor podataka: Odeljenje za budžet i finansije opštinske uprave KnjaževacNapomena: Za svaku godinu je uziman procenjeni broj stanovnika iz opštinskog godišnjaka, da bi dobili ukupan budžet isopstveni prihod po glavi stanovnika.Grafikon 5: Ukupan budžet i sopstveni prihodi opštine Knjaževac za period 2005 – 2009 godine 6.000.000,00 5.539.956,00 5.000.000,00 4.609.609,00 4.236.270,00 4.168.602,00 4.000.000,00 3.737.387,00 3.564.927,00 3.000.000,00 Ukupan budžet 2.601.242,00 Sopstveni prihod 2.000.000,00 1.000.000,00 862.034,00 380.129,00 236.916,00 0,00 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Najveći iznos ukupnog budžeta po glavi stanovnika je ostvaren 2008. godine, i iznosio je 167,62€.Najveći iznos sopstvenog prihoda po glavi stanovnika je ostvaren, takođe 2008. godine i iznosio je113,08€.U 2007. i 2008. godini je veliki deo sredstava izdvajan za razvoj Stare planine, i zbog toga je u timgodinama veći iznos sopstvenog prihoda. U tim godinama se beleži i značajan rast svih navedenihparametara. 24
    • TURIZAMNajznačajniji turistički potencijal opštine Knjaževac je Park prirode "Stara planina".Turizam u Parku prirode „Stara planina“ je u povoju. Potencijali za razvoj seoskog turizma aktiviranisu sporadično, lokalnim inicijativama i nedovoljno su organizaciono povezani sa vodnim,planinskim, banjskim, lovnim i ribolovnim i drugim vidovima turizma.Tabela 14: Smeštajni kapaciteti na teritoriji opštine Knjaževac Objekat Broj ležajaHotel “Timok” 66Konak “Vila Katarina” 44STUR “Barka” 90Pansion “Mali predah” 50Pansion “Ana” 23Konak “Ćirić” 14Planinarski dom “Babin zub” 72Epsturs hotel “Babin zub” 57 Ukupno: 416Izvor: Turistička organizacija opštine KnjaževacNa teritoriji opštine Knjaževac ima 230 kategorisanih ležajeva u seoskim sredinama. Smeštajnihkapaciteta ima u sledećim selima: Vrtovac, Balta Berilovac, Crni Vrh, Ravno Bučje, Inovo, Jakovac,Gornja Sokolovica, Vlaško Polje, Bučje, Zubetinac, Stogazovac i Žlne.Ukupni smeštajni kapaciteti su vrlo skromni i rezultat su stagnacije turističkih aktivnosti inedovoljnih investicija u modernizaciju i izgradnju turističkih objekata. Karakteriše ih različit nivoturističkih usluga i sadržaja, i trenutno su većinom lošeg kvaliteta. Ukupan broj posetilaca u 2008. godini iznosio je 6201, (sa 13% stranih) i 19556 noćenja. Turistički proizvodi nisu u dovoljnoj meri komercijalizovani na domaćem, a posebno na inostranom tržištu. Turistički razvoj opštine Knjaževac, najviše zavisi od adekvatnog marketinga i animiranja komercijalne turističke i rekreativne tražnje kao i podizanja konkurentnosti. Interes inostrane turističke tražnje neće biti masovnije privučen samo potencijalima Stare planine, već prvenstveno poboljšanjem kvaliteta smeštaja i celogodišnje turističko-rekreativne ponude u prostoru u kombinaciji sa motivima očuvane prirode i kulturne baštine, etno- baštine sela i organske hrane.Jaki su i lokalni interesi za zaštitom prostora i za održivim razvojem turizma kao potencijalnimpokretačem privrednog napretka. Nosioci promocije turizma, koordinacije ponude i potražnje ikulturno-edukativne delatnosti u turizmu je Turistička organizacija opštine Knjaževac. Postoji iinicijativa za formiranje regionalne turističke organizacije. 25
    • Opština Knjaževac ima potencijala za razvoj sledećih vidova turizma: sportsko-rekreativnog,seoskog, ekološkog, turizma specijalnih interesovanja, kulturno-manifestacionog.Potencijal za razvoj sportsko – rekreativnog turizma se posebno odnosi na Staru planinu i Rgoškubanjicu. Glavni potencijali razvoja turizma su alpsko i nordijsko skijalište na Staroj planini, vodotocii drugi potencijali za letnju rekreaciju, lov i ribolov, uz uključivanje podplaninskih sela u turističkuponudu. Staru planinu karakteriše visok stepen očuvanosti prirode i prirodne sredine, raznovrsni obliciflore i faune, biogeografska obeležja, uz uslov intenzivnije i organizovanije zaštite, prezentacije ikontrolisanog korišćenja.Značajni potencijal predstavlja i bogata kulturna baština (naročito arheološka nalazišta, spomenicikulture, etno-vrednosti tradicionalnih sela i manifestacije u funkciji turizma), uz intenzivniju iorganizovaniju prezentaciju i korišćenje, obnovu zapostavljenih tradicionalnih zanata i dr.Prioritetne turističke lokacije su: arheološka nalazišta Ravna - Timacum minus, Manastir GornjaKamenica, Crkva sv. Bogorodice, Crkva sv. Trojice itd.Postoje potencijali za dalji razvoj turizma u Rgoškoj banji. Dragocenu dopunu banjskom turizmumogu da predstavljaju prirodni potencijali i kulturna baština u okruženju koji integrišu nekolikodrugih vidova turizma kao što su izletnički, ekološki, vodni, kulturološki, seoski, lovni, sportski idr.Potencijali za izletnički, ekološki i sportsko-rekreativni turizam, kao i turizam specijalnihinteresovanja (speleologija, biciklizam i dr.),su prvenstveno u morfometrijskim,klimatskim i biološkim pogodnostima zaplaninarenje, boravak u očuvanoj prirodi,aktivnu sportsku i opštu rekreaciju,speleologiju i dr.Obilje prirodnih bogatstava i zdrava životnasredina daju preduslove za razvoj seoskogi komplementarnih vidova turizma,zasnovanog na gostoprimstvu i izvornostiseoskog domaćinstva, sa celogodišnjomponudom (eko, etno, lovnih i drugihprograma, proizvodnje zdrave hrane, etno-zanatskih proizvoda, sakupljanje šumskihplodova i dr.). Uslov razvoja seoskog turizma je funkcionalno povezivanje sa turističkim irekreativnim kompleksima, centrima i mestima komercijalne ponude drugih oblika turizma(nautički, planinski, banjski, gradski i dr), kao i komunalno i infrastrukturno opremanje seoskihpodručja i uređenje etno-sela .Razvoj turizma, organizacija i uređenje turističkih i rekreativnih prostora zasnivaće se na sledećimopštim ciljevima: • uvođenje i poštovanje principa održivog razvoja u turizmu, uz ekonomsku i ekološku revitalizaciju prostora, racionalizaciju korišćenja prirodnih resursa, očuvanje, zaštitu i unapređenje korišćenja prirode, životne sredine i kulturnoistorijskog nasleđa; • kompleksna valorizacija prirodnih i stvorenih turističkih potencijala, regionalno diferenciranih po vrednosti i sadržaju, u skladu sa trendovima svetske i domaće tražnje, standardima međunarodnog tržišta i socio-ekonomskim interesima Republike i lokalnih sredina; • bolje uključivanje prirodnih i kulturno-istorijskih vrednosti u razvoj turizma; organizovanje, uređivanje i korišćenje turističkih prostora po kriterijumima i standardima zaštite životne sredine, prirodne i kulturne baštine; integrisanje razvoja turizma sa komplementarnim aktivnostima (zdravstveno-banjskim funkcijama, poljoprivredom, šumarstvom, saobraćajem, kulturom i dr.); • organizovanje sadržajno zaokružene i regionalno integrisane ponude turističkih područja i 26
    • destinacija, koja sadrže prepoznatljive motive i omogućavaju afirmisanje novih proizvoda domaće i inostrane turističke tražnje; • podsticanje razvoja turističkih područja sa najpovoljnijim uslovima za maksimalno produženje turističke sezone, povećanje stepena iskorišćenosti kapaciteta turističke ponude i socio-ekonomskih efekata turizma; • intenziviranje razvoja turizma i kompletiranje turističke ponude u destinacijama (turističke regije i turistička mesta I – IV kategorije) koje su već u određenoj meri turistički afirmisane, uz povećanje kvaliteta turističkih usluga i unapređivanje turističkog proizvoda; aktiviranje novih prostora sa turističkim resursima, kao glavnim potencijalima nedovoljno razvijenih područja, zavisno od trendova tražnje i mogućnosti ulaganja Republike u nekomercijalne uslove turističke ponude (krupna i turistička infrastruktura i nekomercijalni javni sadržaji); • unapređenje uslova za turizam i rekreaciju otvaranjem i kompletiranjem izletišta, skijališta i ski-stadiona iznad podplaninskih naselja, turističkim i komunalnim opremanjem sela, uređenjem lovišta, kulturno-istorijskih celina, spomenika i višim kvalitetom njihove dostupnosti razvojem različitih modaliteta saobraćaja do i u destinacijama; • poboljšanje organizovanosti turizma (turističke ponude) i efikasnosti upravljanja razvojem turističkih destinacija, posebno u normativnoj oblasti, sprovođenju vlasničke i poslovne transformacije, koordinaciji aktivnosti na nivoima turističke privrede, turističkog mesta i Republike, usklađivanju interesa zaštite prirode i razvoja turizma, davanju većih ovlašćenja lokalnim zajednicama, destinacijskim i regionalnim agencijama za inovativnu interpretaciju i korišćenje turističkih potencijala, kao i integraciju postojeće i planirane turističko-rekreativne ponude okruženja.Posebni ciljevi razvoja turizma i uređenja turističkih i rekreativnih prostora su: • turizam će biti glavni razvojni agens prostora koji su potencijalno atraktivni i sadrže izrazite motive za domaću turističku i rekreativnu tražnju klijentele većih i bližih gradova, odnosno u kojima su turističke aktivnosti produktivnije ili prilagodljivije od drugih mogućih aktivnosti; • prema prirodnim i stvorenim potencijalima, razvoj turizma i rekreacije zasnivaće se na turističko-rekreativnoj ponudi prirodnih celina pre svega delovima turističkih regija Stara planina, kao i drugih turističkih prostora odnosno pojedinačnih lokaliteta i mesta - na planinama i vodama, turističkim koridorima, lovištima i na selima, kojima su istovremeno obuhvaćene i sve značajne prirodne i kulturno-istorijske vrednosti; turistički prostor biće planski rejoniran na celovite, jedinstvene i međusobno integrisane komplekse turističke ponude, sa originalnim turističkim proizvodima svakog rejona, u okviru obuhvaćenih turističkih mesta i sadržaja ponude u opštini Knjaževac; • fizička i funkcionalna integracija ponude turističkih destinacija zasnivaće se na poboljšanju dostupnosti saobraćajne i druge infrastrukture (tehničke i rekreativne), javnih službi i servisa; • prioritete u formiranju turističke ponude činiće sadržaji u prostoru – na planinama, skijalištima i drugim sportsko-rekreativnim poligonima, lovištima, objektima i površinama prirodnih vrednosti; i njihovo neposredno povezivanje sa turističkim koridorima, centrima, mestima, selima i turističkim manifestacijama; • razvoj turističkih mesta biće uslovljen državnom regulativom razvoja turizma i podržan državnim ulaganjima u izgradnju infrastrukture i nekomercijalnih sadržaja javnog standarda i edukaciju stanovništva, kao i stimulacijama komercijalnih investitora u početnim koracima razvoja kroz fiskalne, kreditne i druge olakšice, kroz odgovarajuće mere zemljišne politike, posebno u pogledu građevinskog zemljišta i dr.; i • razvoj kako lokalne tako i regionalne turističke organizacije i uspostavljanje informacionog sistema turističke ponude područja u cilju boljeg brendiranja i marketinga.Osnovna opredeljenja dugoročnog koncepta razvoja turizma i rekreacije su: • turizam će biti osnova razvoja onih prostora, koji raspolažu atraktivnim motivima za turističku i rekreativnu tražnju prvenstveno klijentele iz Niša, Beograda (i drugih većih i 27
    • bližih gradova iz regionalnog okruženja) i inostranstva, a delom i sa područja opštine razvijaće se kao alternativna delatnost na drugim prostorima (pod režimima zaštite, seoskim područjima i sl.) i vid kompenzacije lokalnom stanovništvu za različita ograničenja u razvoju; • prema prirodnim i stvorenim potencijalima, razvoj turizma i rekreacije zasnivaće se na integrisanoj celogodišnjoj turističko-rekreativnoj ponudi Stare planine , Rgoške banjice, kulturno istorijskih znamenitosti sela, lovišta i dr., kojima će ujedno biti obuhvaćene i sve ostale značajne vrednosti područja; • turizam će aktivirati razvoj komplementarnih aktivnosti i struktura (sela, poljoprivrede, male privrede, javnih službi i objekata, infrastrukture i dr.), podržati i unaprediti zaštitu i kulturološku prezentaciju prirode, prirodnih i kulturnih vrednosti, kao temeljnih resursa i uslova ukupnog, zdravstvenog, eko, etno i drugih vidova turizma, proizvodnje eko-hrane i sl.; • postojeća turistička ponuda biće tehničko-tehnološki i organizaciono unapređena i funkcionalno zaokružena, posebno u pogledu uređenja, opremanja i korišćenja sadržaja ponude. Za privlačenje domaćeg i inostranog kapitala razvijaće se atraktivni i profitabilni programi postojeće i nove turističke ponude.Prema prirodnim i stvorenim turističkim resursima opštine Knjaževac i kriterijumima tražnje širegkruga turističke i rekreativne klijentele, ponuda turističkog područja zasnivaće se na sledećimdominantnim vidovima turizma: • planinskom turizmu i rekreaciji - na Staroj planini sa raznovrsnom celogodišnjom ponudom kako u zimskoj sezoni (alpsko, turno i nordijsko skijanje, snou-bord i dr.), tako i u letnjoj sezoni (planinarske i izletničke ture, jahanje, planinski biciklizam, letenje zmajem i paraglajderom, bas-safari i dr.) uz seoski, lovni i ekološki turizam; • banjskom i zdravstveno-rekreativnom turizmu - sa celogodišnjom ponudom u zdravstvenoj rehabilitaciji (balneološka i klimatska), zdravstvenoj, opštoj i sportskoj rekreaciji na tlu i vodi, na bazi mineralnih i termomineralnih voda i klimatizma ( Rgoška banja ), uz planinski, kulturni, seoski, ekološki i druge vidove turizma; • seoski turizam - sa celogodišnjom ponudom, uz planinski, eko i etno-turizam, lovni turizam, proizvodnju eko-hrane i etno-zanatskih proizvoda, • turizam specijalnih interesovanja (speleologija/avanturističke ture, istraživačke ture, obilazak prerasti/, biciklizam, panoramski putevi i dr.) uz funkcionalnu integraciju sa drugim vidovima turizma.Na području opštine Knjaževac će se razvijati deonica R-243 Kalna (planirani granični prelaz saRepublikom Bugarskom - Sveti Nikola), R-247-a Minićevo (granični prelaz sa RepublikomBugarskom - „Kadibogaz“), kao i više deonica ka prilazima turističkim centarima, naseljima napodručju Stare planine.Opština Knjaževac će u svom neposrednom okruženju integrisati brojne turističke resurse ivrednosti kao što su Park prirode Stara planina, Rgoška banja, sportsko-rekreativni centar Banjica,arheološki lokaliteti (Timacum minus, Baranica, Dubrava, Gabrovnica i dr.), etno selo Ravna (uokviru kog se nalazi i muzej vina), sakralni objekti (Manastir Svete Trojice-XIV vek, između naseljaDonja Kamenica i Gornja Kamenica, Crkva Svete Bogorodice u Donjoj Kamenici, crkva SvetogĐorđa u Knjaževcu i dr.), izletište Baranica i dr. Glavna turistička ponuda rejona u pogledu 28
    • planinskog turizma, započeta na Staroj planini (turističko naselje Babin Zub-Konjarnik) razvijaće seu planinskoj zoni i podplaninskoj zoni, i uz integraciju sa brojnim turističkim resursima i prirodnim ikulturnim vrednostima u neposrednom okruženju. Planinsku zonu predstavljaće viši planinski pojassa dominantnom, planinskom ponudom u prostoru i novim turističkim smeštajem u neposrednomkontaktu sa tom ponudom (turistički rizort „Jabučko ravnište“ i turistički centar „Golema reka“ uznastavak aktiviranja alpskog skijališta). Podplaninsku zonu činiće niže podnožje planine i njegovošire okruženje, sa brdskim i nizijskim sadržajima ponude u prostoru (gradska izletišta i dr.) ismeštajem u seoskim naseljima i Knjaževcu. Dominantni vid turizma biće stacionarni i izletničkiplaninski turizam, sa celogodišnjim korišćenjem kapaciteta ponude (u zimskom periodu alpskoskijanje i aktivnosti ostalih zimskih sportova, i u letnjem periodu brojni vidovi sportsko-rekreativnogturizma na planinskim lokalitetima, izletničkim i planinarskim itinerarima. Turistička ponuda rejonabiće kompletirana: renoviranjem i izgradnjom smeštajnih kapaciteta, komunalne opreme i javnihsadržaja; realizacijom sadržaja ponude u prostoru i nove turističko-rekreativne infrastrukture;boljom integracijom turističkih resursa sa prirodnim i kulturnim vrednostima okruženja; razvojemputne mreže (ostvarenjem kvalitetnijeg saobraćajnog pristupa iz pravca koridora autoputa E-75 iunapređenjem puteva II reda i opštinskih saobraćajnica).Glavna turistička ponuda rejona biće organizovana u sledećim kompleksima i mestima: • turistički kompleks Stara planina • turistički kompleks opštinski centar Knjaževac sa neposrednom okolinom.Ključni učesnici u realizaciji koncepta razvoja turizma su: • Turistička organizacija opštine Knjaževac, kao nosioc promocije turizma i organizacije turističke ponude, unapređenja javnih sadržaja od interesa za turizam i drugih aktivnosti i delatnosti u turizmu (programskih, kulturno- edukativnih, informativno- propagandnih sa itinerarima koji sadrže specifična obeležja turističke ponude namenjenu različitim ciljnim grupama turista, i dr.); • planinarska, speleološka, lovna, ribolovna i druga sportska društva; • ministarstva sa odgovarajućim direkcijama i upravama (nadležnim za poslove turizma, prostornog planiranja, zaštite životne sredine i kulture) rezervacijom prostora i investicionom podrškom prioritetnim programima razvoja, organizacije i uređenja turističkih prostora od republičkog značaja iz sredstava Nacionalnog investicionog plana, kao i posebnih sredstava iz Programa za razvoj infrastrukture u turizmu; • Zavičajni muzej, Agencija za razvoj opštine Knjaževac, Direkcija za urbanizam i izgradnju i javna preduzeća nadležna za poslove drumskog saobraćaja, javnih skijališta, vodoprivrede, šumarstva, kao i zavodi nadležni za zaštitu prirode i spomenika kulture; koncipiraće se sastav, organizacija i oblik saradnje između republičkih, regionalnih i lokalnih subjekata razvoja turizma u cilju efikasnog sprovođenja i praćenja politika i programa razvoja turizma i uređenja turističkih prostora, od investicija do eksploatacije (javna preduzeća za razvoj turizma); i • Turistička organizacija Srbije permanentnom promocijom postojeće i planirane turističke ponude i turističkih rejona u cilju artikulisanja, usmeravanja i podsticanja tržišta tražnje za turističkim sadržajima i dr. 29
    • MINERALNI IZVORIReljef opštine Knjaževac izgrađen je od veoma raznovrsnih stena magmatskog (graniti,granodioriti, granit-porfiri, gabrovi, sijeniti, andeziti, daciti, pegmatiti, apliti, kvarcmonconiti i dr.),sedimentnog (krečnjaci, dolomiti peščari, glinci, laporci i dr.) i metamorfnog porekla (raznovrsniškriljci, korniti, skarnovi), a različite su geološke starosti, od proterozojsko-kambrijskih formacija dokvartarnih sedimenata (aluvijalni nanosi i dr.).U dugom vremenskom periodu odvijali su se složeni geotektonski i metalogenetski procesi, čimesu formirana mnogobrojna ležišta najrazličitijih mineralnih sirovina, kako energetskih, tako imetaličnih i nemetaličnih.U aluvijonima staroplaninske metalogenetske zone i doline Trgoviškog Timoka nalaze se ležišta ipojave zlata.Na području opštine postoje ležišta građevinsko-tehničkog i arhitektonskog građevinskog kamena:graniti, andeziti, gabrovi, bazalti, krečnjačko-dolomitske stene, bigrovi, peščari, vulkanoklastičnestene, gnajsevi i mermeri.Prostori sa pojavama i ležištima građevinsko-tehničkog i arhitektonsko-građevinskog kamena susledeća: • Zaglavačko produktivno polje: gabrovi (Bučje/Lokva- pojava); • Gabrovničko-Repušničko produktivno polje: mermeri (Gabrovnica-Repušnica-Crni Vrh- pojave); • Produktivno polje reke Bigar: bigar (Bigar-ležište).Izvan navedenih produktivnih polja prisutno je dvadesetak pojava i desetak ležišta građevinsko-tehničkog i arhitektonsko-građevinskog kamena od kojih su najkarakterističnije: krečnjaci (Džervin-ležište; Jevik-veliko ležište kod Knjaževca, Minićevo-ležište); peščari ( Trgovište-ležište južno odKnjaževca); gabrovi (Zaglavak-ležište) i dr.Na prostorima opštine postoje mineralne, termalne i termomineralne vode (Rgošte).Daljim istraživanjima mogu se očekivati značajnije pojave i ležišta u dubljim delovima tercijarnihbasena (nedovoljno istražen arterski tip izdani). Takođe, perspektivna su i područja sa izdanipukotinskog i karstnog tipa, posebno u dubljim delovima.Potencijali za korišćenje mineralnih sirovina u opštini jesu: • Ležišta građevinsko-tehničkog kamena (Ravnobučki granit). • Stepen geološke istraženosti prostora opštine Knjaževac je još uvek relativno nizak. Opšti metalogenetski preduslovi i složena i raznovrsna geološka građa ukazuju da postoje realne mogućnosti za pronalaženje dodatnih ekonomski interesantnih koncentracija (ležišta) više različitih mineralnih sirovina – ruda metala (bakra, zlata, olova i cinka i pratećih elemenata), nemetala (glina, kvarcni pesak, barita, građevinsko-tehničkog kamena i dr.). Ovome u prilog ide i zainteresovanost inostranih kompanija. • Postoje povoljni preduslovi (prirodni, ekonomski, lokacijski) da se iz raspoloživih sirovina počne sa proizvodnjom cementa. Razmatraju se mogućnosti da se na bazi krečnjaka iz površinskog kopa „Jevik“, cementnih laporaca i gline iz okoline Knjaževca izgradi cementara kapaciteta 600000 t/god. • Unapređivanjem tehnoloških postupaka omogućilo bi se racionalnije iskorišćavanje mineralnih sirovina i dobijanje većih količina plemenitih, retkih i rasejanih elemenata. • Na teritoriji opštine Knjaževac, u selima Vina i Podvis postojala su nalazišta kamenog uglja. Ova seoska naselja su bila prava rudarska naselja. Sa eksploatacijom uglja je se prekinulo sedamdesetih godina, ali postoje pretpostavke da još uvek postoje naslage uglja u značajnim količinama. 30
    • Ograničenja za intezivnije i racionalnije korišćenje mineralnih sirovina opštine Knjaževac su : • Nepostojanje dugoročne strategije i politike za mineralno-sirovinski kompleks Republike Srbije; • Nesavremenost i nedostatak zakona i podzakonskih akata, odnosno odgovarajućih standarda i propisa u datom kompleksu; • Nezadovoljavajući stepen istraženosti i proizvodne aktiviranosti pojava i ležišta mineralnih sirovina kao posledica dugogodišnjeg hroničnog nedostatka finansijskih sredstava. • Prisustvo jako degradiranih i ekološki skoro uništenih prostora stvara sve artikulisanije otpore iz različitih sredina prema rudarstvu i metalurgiji, odnosno izgradnji novih proizvodnih objekata (uključujući i geološka istraživanja), čak i u slučajevima kada postoje ekološki prihvatljiva („čista“) rešenja. Ovo treba posebno imati u vidu kod eventualnih odluka o izgradnji cementare, termocentrale i novih površinskih kopova; • Bez obzira na pozitivne promene u mineralnom sektoru, odživi razvoj još uvek ne predstavlja opšte prihvaćenu koncepciju u oblasti istraživanja, eksploatacije i primarne prerade mineralnih sirovina.Osnovni ciljevi razvoja korišćenja mineralno-sirovinskih potencijala opštine Knjaževac : • Optimalno korišćenje raspoložive mineralno sirovinske baze • Obezbeđivanje novih radnih mesta u skladu sa proširenjem i kompleksnijim iskorišćavanjem mineralnih sirovina; • Povećanje stepena geološko-metalogenetske istraženosti opštine KnjaževacOsnovno opredeljenje jeste održivo korišćenje energetskih, metaličnih i nemetaličnih mineralnihsirovina opštine Knjaževac, koje će se usklađivati sa opštom koncepcijom korišćenja mineralnihresursa Republike Srbije.Koncepcija održivog korišćenja mineralnih sirovina opštine Knjaževac zasniva se na: • Stimulisanju rudarstva malih kapaciteta, odnosno optimalnog korišćenja malih ležišta, što je posebno interesantno kod zlata i kvalitetnijeg građevinsko-tehničkog kamena; • Razradi strategije razmeštaja rudarskih proizvodnih kapaciteta, polazeći od lokacije rudnih ležišta, optimalnog izbora metoda otkopavanja, pri tome posebnu problematiku čini izbor lokacije za eventualnu izgradnju jedne cementare; • Dugoročnoj strategiji davanja istražnih prava i, prvenstveno, koncesija za istraživanje i eksploataciju mineralnih sirovina, polazeći od republičkih i lokalnih interesa i uslova zaštite životne sredine.Za održivo i efektivno korišćenje poznatih (istraženih) i potencijalnih (predpostavljenih ili delimičnodokazanih) mineralnih resursa opštine Knjaževac osnovni preduslov jeste izrada Dugoročnemineralne strategije i politike Republike Srbije, kao i realizacija više strateških dokumenata koji sedirektno ili indirektno odnose na mineralne resurse.Prioriteti održivog korišćenja mineralnih resursa jesu: • Izgradnja cementare kapaciteta oko 600000 t cementa godišnje na bazi raspoloživih sirovina (krečnjaci, glina i dr.), pre svega ležišta krečnjaka „Jevik“ kod Knjaževca i ležišta cementnih laporaca i gline u okolini; • Preduzimanje svih zakonskih i tehničko-tehnoloških mera da se se degradiranje i uništavanje životne sredine svede na prihvatljiv nivo u svim fazama tretiranja mineralnih sirovina (eksploatacija, priprema, prerada, transport), uz dosledno ostvarivanje kratkoročnih i dugoročnih programa i planova sanacije i rekultivacije degradiranih površina; • Obezbeđivanje integralnog upravljanja otpadom koji se formira u svim proizvodnim procesima i tehnološkim fazama u mineralno sirovinskom kompleksu. 31
    • ZEMLJIŠNE POVRŠINEBilans namene površina na području opštine Knjaževac utvrđen je na osnovu dve metode. Prvametoda zasniva se na zvaničnim podacima Republičkog geodetskog zavoda. Drugi pristupzasnovan je na CORINE Land Cover (Coordination of information on the Environment) bazipodataka.Na osnovu dostupnih katastarskih podataka, na području opštine Knjaževac namena površina jesledeća: poljoprivredno zemljište je zastupljeno na 57%, šume sa oko 43.243 ha (36%).Promene u nameni površina izvršiće se pretvaranjem poljoprivrednog i šumskog u neplodno,najviše izgradnjom planiranih akumulacija, infrastrukturnih koridora i objekata. Manju površinu (oko2,3 ha) zauzimaće planirana akumulacija Žukovac, u opštini Knjaževac, u slivu Aldinačke reke,pritoke Trgoviškog Timoka.Pošumljavanje će se izvesti na oko 4300 ha, u slivovima postojećih i planiranih akumulacija, napoljoprivrednom zemljištu lošijeg boniteta, a posebno na prostorima zahvaćenih erozijom.Izgradnja infrastrukturnih objekata obuhvataće izgradnju obilaznice oko Knjaževca (u dužini od oko9,5 km). Izgradnja puta II reda planirana je na teritoriji opštine Knjaževac (u dužini od oko 9,3 km).Pored ovih predviđene su i manje transformacije poljoprivrednog i šumskog zemljišta u izgrađeno,potencijalnim razvojem dispergovanih turističkih kapacetata, kao i prateće infrastrukture.Korišćenje i zaštita poljoprivrednog zemljištaStrukturu zemljišnog fonda opštine Knjaževac čini veći broj tipova varijeteta zemljišta kao što su:smonica (sa varijetetima ogajnjačenja, degradirana i erodirana), gajnjača, parapodzoli, livadskozemljište, fluvisol, humofluvisol, vartisol, rudo zemljište na krečnjaku, zemljište na neogenimsedimentima, sivo smeđe zemljište na peščeru i razni tipovi skeletnih i skeletoidnih zemljišta.Prosečna veličina poljoprivrednog gazdinstva u opštini Knjaževac iznosi oko 5 ha, što je manje uodnosu na prosek Zaječarskog okruga, aliznatno više u odnosu na prosek RS.Prosečna veličina parcele u privatnomsektoru je 0,14 ha, a u državnom 0,60 ha.Brojno stanje i sastav stočnog fonda se,može nepovoljno oceniti sa stanovištaočuvanja površina i kvaliteta poljoprivrednogzemljišta i drugih vrednosti ruralnih područja.Na nivou naselja broj pojedinih vrsta stokezavisi u mnogo većoj meri od brojadomaćinstava s gazdinstvom, nego odraspoloživih površina poljoprivrednogzemljišta, a naročito od površina livada ipašnjaka.Traktorski park je većim delom amortizovan i slabe pogonske snage. Nedostaju specijalizovanepriključne mašine, oprema za zaštitu i negu vinograda i voćnjaka, osavremenjavanje proizvodnje,transporta i skladištenja kabaste stočne hrane, rashladna tehnika, aparati za mužu i sl. Slabo surazvijene proizvodne, tržišne i društvene usluge, posebno u planinskim selima, koja su uz to isaobraćajno teško dostupna. 32
    • Osnovni potencijali opštine Knjaževac za unapređenje stanja u oblasti korišćenja i zaštitepoljoprivrednog zemljišta jesu: • izvanredna heterogenost mikroklimatskih, pedoloških, hidrografskih i drugih prirodnih uslova koja pruža mogućnost iskorišćavanja komparativnih prednosti pojedinih područja u ponudi širokog asortimana kvalitetnih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda; • savršeni prirodni uslovi knjaževačkog vinogradarskog podrejona za unapređenje proizvodnje grožđa i vina vrhunskog kvaliteta; • povoljni agroekološki uslovi za razvoj voćarstva na većini brdskih terena, mestimično pogodnih i za primenu organskih metoda proizvodnje raznovrsnog kontinentalnog voća, posebno starih, autohtonih sorti; • velike površine prirodnih travnjaka, pogodnih za proizvodnju stočnih proizvoda posebnih i prepoznatljivih odlika kvaliteta; • široki spektar manjih proizvodnih programa koji imaju pozitivne trendove tražnje, a do sada nisu adekvatno respektovani u razvojnoj politici, kao što su: pčelarstvo; proizvodnja i prerada ribe (imamo nekoliko ribnjaka kalifornijske pastrmke); razvoj konjarstva u sportsko- rekreativne i turističke svrhe; proizvodnja i prerada kozjeg mleka, sa komplementarnom proizvodnjom jarećeg mesa; osnivanje farmi za uzgoj kunića, ćuraka, gusaka, patki i drugih ređih vrsta živine, uključenih u tržišno atraktivne programe proizvodnje ekskluzivne hrane; raznovrsna proizvodnja u staklenicima i drugim vidovima zaštićenog prostora; gajenje puževa; sakupljanje pečuraka, lekovitog bilja i šumskih plodova i sl.; • izgrađeni objekti za razvoj govedarske i ovčarske proizvodnje, koja se može usmeriti na ekološki bezbedno korišćenje krmne baze prostranih brdskih livada i pašnjaka; • povoljni agroekološki uslovi planinskih i delova brdskih atara za plantažnu proivodnju lekovitog i aromatičnog bilja (kamilica, valerijana, menta, timijan, bosiljak, melisa, kantarion, borovnica, hajdučka trava, podubica, bokvica, kleka, virak, majčina dušica i dr); • probuđeni interes stanovništva i drugih aktera privrednog i društvenog života većine lokalnih zajednica za ekološku sanaciju i racionalno korišćenje agrarnih resursa i drugih dobara ruralnog prostora; • značajni lokalni kapaciteti za industrijsku preradu, skladištenje i marketing poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda; • mogućnosti kombinovanog korišćenja poljoprivrednih i šumskih površina u integrisanom sistemu upravljanja (tj. upravljanje zemljištem na principima agrošumarstva), posebno u planinskim predelima.Očuvanje, zaštitu i adekvatno korišćenje poljoprivrednih zemljišta opštine Knjaževac, u funkcijirazvoja poljoprivredne proizvodnje, zaštite životne sredine i zadovoljavanja drugih ekonomskih isociokulturnih potreba, otežavaju sledeća ograničenja: • siromaštvo seoskog stanovništva, posebno u domaćinstvima sa isključivo poljoprivrednim izvorima prihoda; • usitnjen i rasparčan zemljišni posed porodičnih gazdinstava; • nepovoljna starosna i obrazovna struktura poljoprivrednog stanovništva, posebno individualnih poljoprivrednika aktivnih na sopstvenom gazdinstvu; • slaba informatička osnova o fizičkim, hemijskim, biološkim i drugim bonitetnim osobinama zemljišta, promenama katastarskih kultura/namena korišćenja, stepenu degradacije agensima antropogenog porekla; • vrlo velika varijabilnost mesečnih, a i godišnjih suma padavina, sa čestim nestašicama vodenog taloga u periodu intenzivnog rasta i razvitka većine poljoprivrednih kultura, • relativno visoka zastupljenost brdsko-planinskih predela, u kojima postoje osetno nepovoljniji pedološki i klimatski uslovi za vođenje rentabilne poljoprivredne proizvodnje; 33
    • • intenzivno demografsko pražnjenje planinskih i drugih perifernih sela; • višedecenijski negativni trendovi u ovčarstvu, a od polovine sedamdesetih godina i u govedarstu, koji imaju višestruko destruktivan uticaj, kako na očuvanje prirodne plodnosti obradivih zemljišta i biodiverzitet travnih površina, tako i na ekonomske uslove poljoprivredne proizvodnje, naročito na sitnim zemljišnim posedima; • slab kvalitet i nizak nivo opremljenosti poljoprivrede odgovarajućim vrstama mašina i uređaja, naročito za osavremenjavanje proizvodnje, transporta i skladištenja; • usporena difuzija naučno-tehničkog progresa, savremenih ekoloških standarda, ekonomskih znanja i tržišnih informacija u poljoprivrednu praksu; i • slaba razvijenost saobraćajne, hidrotehničke, društvene i druge infrastrukture sela, posebno u brdsko-planinskim predelima.Osnovni dugoročni cilj u oblasti korišćenja i zaštite poljoprivrednog zemljišta, jeste očuvanjeekosistemskih, ekonomskih, sociokulturnih i drugih važnih funkcija zemljišta kao integralnogprirodnog resursa, uporedo s unapređivanjem prostornih uslova za proizvodnju kvalitetnihpoljoprivredno-prehrambenih proizvoda, uz posebno uvažavanje i očuvanje prirodne raznovrsnosti,bogatstva staništa i biodiverziteta, kulturno-istorijske baštine i sveukupnih vrednosti ruralnihpodručja. Ovaj opšti cilj obuhvata sledeće posebne ciljeve: • sprečavanje degradacije zemljišta: preduzimanjem odgovarajućih mera u domenu namena korišćenja i metoda uređenja zemljišta; redukovanjem spoljnih zagađenja i drugih nepovoljnih uticaja privrednih i potrošačkih aktivnosti; praćenjem i predupređivanjem mogućih šteta od prirodnih fenomena; i dr.; • rehabilitacija tla, vode, vazduha i prirodnih predela: sprovođenjem posebnih programa popravke oštećenih poljoprivrednih zemljišta, primenom odgovarajućih agrotehničkih mera i usklađivanjem namena prostora s prirodnim pogodnostima i ograničenjima; • unapređivanje postojećih i razvoj novih agrotehničkih, hidrotehničkih i drugih postupaka koji doprinose očuvanju i povećanju plodnosti poljoprivrednog zemljišta, posebno na ravničarskim, dolinsko-kotlinskim i drugim terenima bez većih reljefnih ograničenja za intenziviranje ratarsko-povrtarske proizvodnje; • uspostavljanje posebnih režima korišćenja poljoprivrednog zemljišta na područjima zaštićenih prirodnih i kulturno-istorijskih dobara, uz osiguranje lokalnom stanovništvu nadoknade po tom osnovu (Stara Planina); • celovito revalorizovanje tradicionalnog vinogradarskog rejona, u smislu očuvanja pejzažnih, turističkih i ekonomskih vrednosti, s jedne strane, i unapređivanja asortimana i agrotehničkih uslova uzgajanja vinove loze i tehnologije proizvodnje vina, s druge; • potpunije iskorišćavanje heterogenih pogodnosti brežuljkastih, brdskih i nekih nižih planinskih predela za razvoj tržišno konkurentne proizvodnje raznovrsnog kontinentalnog povrća, grožđa, voća i drugih poljoprivrednih proizvoda (mestimično organskim metodama) s osloncem na ispunjenje uslova za dobijanje robne marke proizvoda definisanog geografskog porekla; • iniciranje podrške opstanku porodičnih gazdinstava u planinskim predelima i na drugim terenima s prirodnim i infrastrukturnim ograničenjima kao i promovisanje multifunkcionalne uloge porodičnih poljoprivrednih gazdinstava; i • uspostavljanje partnerstva lokalnih aktera iz javnog i civilnog sektora pri utvrđivanju i sprovođenju lokalnih strategija/planova integralnog ruralnog razvoja, kao i unapređenje njihove saradnje u toj oblasti na nacionalnom i međunarodnom planu, posebno u vidu prekogranične saradnje. 34
    • Ostvarivanje navedenih ciljeva obezbediće se multisektorskim pristupom, koji podrazumeva: • celovito posmatranje endogenih potencijala i ograničenja na nivou naselja s atarom, u funkcionalnoj međuzavisnosti s najbližim gradskim i privrednim centrima, susednim opštinama i drugim relevantnim faktorima okruženja; • identifikovanje potrebnih mera investicione, informatičke i druge podrške u pogledu razvoja saobraćajne, hidrotehničke, energetske i tržišne infrastrukture; • podršku modernizaciji i ukrupnjavanju porodičnih gazdinstava, ubrzavanju procesa preuzimanja gazdinstava od strane mladih poljoprivrednika, unapređivanju rada savetodavne službe i sl.; • podršku razvoju ekološki prihvatljivog turizma i drugih nepoljoprivrednih delatnosti na selu; • podršku modernizaciji prerade i plasmana poljoprivrednih proizvoda; i • stimulisanje mlađih kontigenata stanovništva za rad u poljoprivredi i bavljenje turističkim i drugim ekonomski isplativim i statusno privlačnim aktivnostima na selu.Koncept održivog poljoprivrednog i ruralnog razvojaKoncept zaštite i korišćenja poljoprivrednog zemljišta Opštine Knjaževac zasnivaće se na konceptuodrživog poljoprivrednog i ruralnog razvoja, koji podrazumeva očuvanje zemljišta, vode, biljnihi životinjskih resursa, tj. razvoj koji ne ugrožava životnu sredinu, tehnički je primenljiv, ekonomskiisplativ i društveno prihvatljiv. Taj koncept se ostvaruje međusobnim usklađivanjem odgovarajućihmera podrške i to kroz: • povećanje konkurentnosti, podrškom restrukturiranju poljoprivrednog sektora; • poboljšanje stanja životne sredine i prirodnih predela, podrškom upravljanju poljoprivrednim i šumskim zemljištem; i • diversifikaciju ruralne ekonomije i unapređenje kvaliteta življenja u ruralnim oblastima.Osnovne postavke koncepcije zaštite i korišćenja poljoprivrednog zemljišta opštineKnjaževac jesu: • preko je potrebno da se utvrde svi erozioni tereni, definišu i oroče radovi i mere zaštite poljoprivrednog zemljišta na tim terenima, uz istovremeno, određivanje kontrole njihovog sprovođenja; • ne sme se dozvoliti stambena i druga izgradnja na obradivom poljoprivrednom zemljištu prve, druge, treće, četvrte i pete katastarske klase, osim izuzetaka zabrane u skladu sa Zakonom o poljoprivrednom zemljištu; • oranice, bašte, voćnjaci, vinogradi i travne površine u dolinsko-kotlinskim predelima i na drugim lokacijama privlačnim za stanovanje, koje imaju, po pravilu, najpovoljniju bonitetnu strukturu zemljišta i relativno visok stepen izgrađenosti saobraćajne i komunalne infrastrukture, posebno se štite i tretiraju u planovima i politikama lokalnog razvoja, uz uvažavanje njihove poljoprivredne, ekološke, rekreativne i pejzažno-estetske funkcije; • zauzimanje poljoprivrednog zemljišta za razvoj vodoprivredne infrastrukture mora se kompenzirati obezbeđenjem tehničkih uslova za racionalno korišćenje vode u biljnoj i stočarskoj proizvodnji, osnivanje ribnjaka i ostvarivanje drugih pozitivnih uticaja vode na biokapacitet ukupnog prostora; • zauzimanje poljoprivrednog zemljišta u turističke, rekreativne i druge svrhe koje doprinose punijoj ekonomskoj valorizaciji prirodnih i stvorenih potencijala prostora, mora da ide zajedno sa povećanjem mogućnosti za zapošljavanje lokalnog stanovništva; • obavezno je sprečavanje negativnih uticaja poljoprivredne proizvodnje na stanje životne sredine i živog sveta, uspostavljanjem kontrole korišćenja mineralnih đubriva i sredstava za zaštitu bilja, uz istovremeno promovisanje metoda njihove integralne primene u procesima tehničko-tehnološkog unapređivanja poljoprivredne proizvodnje; 35
    • • obavezno je obezbeđivanje podrške očuvanju tradicionalnih agrarnih sadržaja ruralnih predela u svim planovima, programima i projektima zaštite lokaliteta/dobara od posebne prirodne, kulturno-istorijske i naučne vrednosti; • i pored slabog ekonomsko-proizvodnog potencijala gotovo svih oranica na terenima iznad 800 m n.v., ne bi trebalo ići na njihovo totalno pošumljavanje, odnosno zatravljavanje; zadržavanje određenih površina za ratarsko-povrtarsku proizvodnju nužan je uslov opstanka planinskih sela; • pri uspostavljanju ekološki optimalnih odnosa između poljoprivrednih i šumskih površina mora se strogo voditi računa o očuvanju krmne baze za održivi razvoj planinskog stočarstva; i • održivo korišćenje poljoprivrednog zemljišta je na celom području opštine Knjaževac uslovljeno razvojem stočarstva, posebno mlečno-mesnog govedarstva i ovčarstva u skladu s tržišnim, agroekološkim, demografskim i infrastrukturnim pogodnostima i ograničenjima, uporedo s preduzimanjem aktivnosti za dobijanje robne marke organskih proizvoda, odnosno zaštićenog geografskog imena porekla.Potpunijoj ekonomskoj valorizaciji lokalno specifičnih agroekoloških dobara, u funkciji povećanjatržišne konkurentnosti na bazi komparativnih pogodnosti, može da doprinese planskousmeravanje razvoja poljoprivrede i sela, u skladu sa specifičnim resursnim, strukturnim, tehničko-tehnoloških i socioekonomskih obeležjima sledećih ruralnih reona: • Timočki vinogradarski rejon prostire se u dolini sliva Belog Timoka. Na području opštine Knjaževac nalazi se Džervinsko vinogorje koje je smešteno u knjaževačkoj kotlini. Ova kotlina ima mediteranski pravac pružanja i blago je nagnuta sa juga na sever. Obod kotline sa istoka čine ogranci Stare planine, koja je ujedno i prirodna granica sa republikom Bugarskom, a sa zapada krečnjački masiv Tresibabe. Unutrašnji deo kotline ispunjen je slatkovodnim jezerskim sedimentima kroz koje se usekao Beli timok sa mnogobrojnim pritokama gradeći prostranu aluvijalnu ravan. Ovo vinogorje ima savršene mikroklimatske, pedološke i konfiguracijske uslove za gajenje vinove loze i viševekovnu tradiciju u proizvodnji kvalitetnih vina. Merama prostorne politike trebalo bi podržati očuvanje i zaštitu ovog vinogorja. Neposredan doprinos tome treba očekivati od okončanja rada na mikro i makrorejonizaciji vinogradarske proizvodnje i formiranju vinogradarskog katastra, koji je započet još polovinom sedamdesetih godina prošlog veka. Uspešno prilagođavanje proizvodnje grožđa i vina zahtevima tržišne konkurentnosti je uslovljeno osavremenjavanjem sortimenta gajene vinove loze i unapređenjem tehničko- tehnoloških uslova proizvodnje i prerade grožđa. • Rejon intenzivne poljoprivrede obuhvata plodna zemljišta u dolini reke Timok do 350 m n.v.. Prioritetno je bezuslovno zaustavljanje stihijskog zauzimanja obradivih površina u građevinske svrhe. Tradiciju i lokalno heterogene prirodne pogodnosti za raznovrsnu poljoprivrednu proizvodnju treba podržavati izgradnjom savremenih sistema za racionalno navodnjavanje, a zatim i izgradnjom hladnjača i preradnih kapaciteta, kao i kontinuiranim obezbeđenjem stručne pomoći, posebno u pogledu primene metoda integralne zaštite i prihranjivanja biljaka. • Polimorfni rejon obuhvata brdske atare, locirane dominantnim delom u visinskom pojasu 350-600 m n.v. Zbog izvanredne složenosti orografskih i drugih geofizičkih uslova, jako je 36
    • heterogen i u pogledu agroekoloških uslova. Osnovne zajedničke karakteristike čine: visoko učešće domaćinstava s gazdinstvom, polivalentna struktura i tradicionalna tehnologija poljoprivredne proizvodnje, mali broj mlađih poljoprivrednika i nedovoljna infrastrukturna opremljenost sela. Glavna razvojna ograničenja proističu iz isuviše usitnjenog zemljišnog poseda u nepovoljnim pedološkim uslovima, tako da se porodična gazdinstva, generalno, odlikuju nestašicom sredstava za ulaganja u poboljšanje svojih ekonomskih performansi. U razvojnom pogledu, prioritetno je povećanje lokalne zaposlenosti, obezbeđenjem podrške mlađem, preduzetničko orijentisanom stanovništvu, ne samo za ukrupnjavanje i razvoj poljoprivredne proizvodnje na sopstvenim gazdinstvima, već pre svega za pokretanje nepoljoprivrednih delatnosti na selu, proizvodnog i uslužnog karaktera. U poljoprivrednoj proizvodnji treba, u prvom redu, podržavati osnivanje komercijalnih voćnjaka i stočnih farmi, u skladu s lokalnim pogodnostima i tradicijom, uz obezbeđenje uslova za proizvodnju širokog asortimana odgovarajućih prerađevina zaštićenog imena geografskog porekla, oslanjajući se pri tome na primenu metoda integralne zaštite i prihranjivanja biljaka, odnosno promovisanje organske proizvodnje, kao i na tehnološko inoviranje tradicionalnih postupaka u preradi, shodno običajima sela i kraja, u sprezi s razvojem seoskog i eko turizma. Naporedo s tim, treba podržavati izgradnju i/ili renoviranje odgovarajućih kapaciteta za prikupljanje, skladištenje, čuvanje, preradu i pakovanje lokalnih stočnih i biljnih proizvoda, posebno obnovu i intenziviranje tradicionalnog mešovitog (govedarstvo- ovčarstvo-kozarstvo) stočarstva, mlečno-mesnog tipa, s govedarstvom kao vodećom granom, uz iskorišćavanje heterogenih pogodnosti za uzgoj konja u turističke i druge rekreativne svrhe, razvoj pčelarstva i proširenje asortimana pčelinjih proizvoda, osnivanje ribnjaka, farmersko gajenje divljači i sl. To podrazumeva i radikalno unapređenje krmne baze, pre svega, melioracijama lokalnih livada i pašnjaka, unapređenjem tehnologije proizvodnje i konzerviranja stočne hrane, organizovanjem zajedničkog letnjeg izgona/uzdiga stoke na obližnje planinske pašnjake i sl. • Rejon pašnjačkog stočarstva obuhvata atare koji se dominatnim delom prostiru na terenima iznad 600 m n.v. Shodno geomorfološkim uslovima, odlikuje se visokom zastupljenošću travnih ekosistema u strukturi korišćenja, kako ukupnog prostora, tako i poljoprivrednog zemljišta, a većim delom i znatnim prirodnim ograničenjima za vođenje intenzivne poljoprivredne proizvodnje. Njegovo najveće agroekološko dobro čine prirodni pašnjaci, koji se većinom prostiru na povoljnom reljefu, bogati su vodom i pogodni za ispašu, kako sitne, tako i krupne stoke. Osnovno ograničenje za održivo korišćenje ovih potencijala, a time i za očuvanje biodiverziteta i drugih lokalnih prirodnih vrednosti, predstavljaju daleko pomereni procesi depopulacije planinskih sela, koje potencira nerazvijena saobraćajna infrastruktura, slaba dostupnost zdravstvenoj zaštiti i drugim sadržajima društvenog standarda. Sa razvojnog stanovištva, apsolutni prioritet ima obezbeđivanje uslova za diverzifikaciju ekonomskih aktivnosti na selu, u prvom redu, aktiviranjem lokalnih potencijala za razvoj seoskog i eko turizma, kao i drugih komplementarnih delatnosti, prikladnih planinskim predelima. Prioriteti su: podrška mladim poljoprivrednicima u preuzimanju staračkih gazdinstava; obnova pašnjačkog stočarenja; poboljšanje nivoa tehničke opremljenosti, posebno u pogledu sakupljanja, transporta i čuvanja sena i drugih vrsta kabaste stočne hrane; subvencionisanje gazdinstava koja su suočena s težim prirodnim, infrastrukturnim i drugim uslovima za održavanje poljoprivrednog zemljišta u njegovoj nameni; i promovisanje sistema organske proizvodnje, posebno ovčijeg mesa i mleka i njihovih prerađevina, uz istovremeno preduzimanje aktivnosti za dobijanje oznake hrane definisanog geografskog porekla.Restrukturiranje i unapređenje ljudskog i fizičkog potencijala poljoprivrednog sektora, ufunkciji povećanja dohodaka seoskog stanovništva i konkurentnosti agrarne ponude, obezbedićese podrškom formiranju multifunkcionalnih porodičnih gazdinstava sa zdravom ekonomskomstrukturom, preduzimanjem sledećih mera:• podsticanje transfera zemljišta, stoke i tehničkih sredstava sa gazdinstva koja gube interes i snagu za bavljenje poljoprivrednom proizvodnjom u ruke ekonomski i demografski vitalnih domaćinstava; 37
    • • obezbeđenje institucionalne, finansijske i savetodavne podrške industrijskim radnicima;• izbor intenzivnije proizvodne orijentacije na sitnijim gazdinstvima, radi povećanja efikasnosti poljoprivredne proizvodnje;• svestrana podrška zaustavljanju negativnih demografskih trendova na perifernim ruralnim područjima, stimulisanjem mlade generacije za rad u poljoprivredi i za bavljenje drugim ekonomski isplativim i statusno privlačnim zanimanjima na selu;• podrška poslovnom povezivanju porodičnih gazdinstava, međusobno i sa sferom prometa i prerade poljoprivredno-prehrambenih proizvoda;• uspostavljanje sistema savetodavne poljoprivredne službe i unapređenje rada veterinarske službe; i• podrška utvrđivanju i primeni integralnih programa, odnosno strategije održivog ruralnog razvoja, na lokalnom, opštinskom i regionalnom nivou.Domaćinstva s poljoprivrednim gazdinstvom predstavljaju u opštem slučaju embrion tzv.ekonomije prostora male grupe, koja je pretpostavka uspešne diverzifikacije ruralne ekonomije irazvoj sledećih aktivnosti:• formiranju privatnih malih i srednjih proizvodnih, prerađivačkih i uslužnih preduzeća na selu (mini klanice, mlekare, pekare, preduzeća za gajenje, otkup, preradu i pakovanje voća, povrća, ribe, gljiva, šumskih plodova, aromatičnog i lekovitog bilja, seoski mlinovi, strugare, mešaone stočne hrane, veterinarske ambulante, poljoprivredne apoteke, mala preduzeća za teretni i putnički prevoz i sl.);• formiranju privatnih proizvodnih i uslužnih radnji seoskog zanatstva i trgovine (servisi za poljoprivrednu mehanizaciju, servisi za popravljanje kućnih aparata, zanatske radionice, privatne prodavnice na malo mešovite robe, benzinske pumpe i sl.); i• formiranju malih preduzeća i radionica domaće radinosti i agencija seoskog i lovnog turizma (preduzeća i radionice za izradu atraktivnih odevnih predmeta, ćilima i tepiha od vune, turističke agencije, restorani, poslastičarnice, prodavnice narodnih vezova i suvenira i dr).Prioriteti razvoja poljoprivrede i selaSa stanovišta realnih izgleda za ostvarivanje koncepta razvoja u oblasti zaštite i korišćenjapoljoprivrednog zemljišta prioritet ima: 1. aktiviranje agencije za ruralni razvoj na jačanju stručne, savetodavne, informatičke i operativne podrške utvrđivanju programa razvoja lokalnih zajednica, uključujući i doprinos rešavanju problema nezaposlenosti, okretanjem ka razvoju sopstvenog poljoprivrednog gazdinstva; 2. ažuriranje podataka katastra o namenama i vlasništvu zemljišta, uz istovremeno uspostavljanje sistema praćenja i ocene (tzv. monitoring i evaluacija) stanja poljoprivrednog i ostalog zemljišta; 3. aktiviranje postojećih građevinskih objekata, opreme i kvalifikovane radne snage za razvoj raznovrsnih proizvodnih, uslužnih, kulturnih, ekoloških i drugih delatnosti na selu; i 4. jačanje budžetske podrške Republike za sprovođenje posebnih agroekoloških programa u planinskim i drugim perifernim područjima, koja imaju infrastrukturna, resursna i druga ozbiljna ograničenja za održavanje poljoprivredne proizvodnje i naseljenosti. 38
    • ŠUMARSTVO I LOVSTVOŠume se u opštini Knjaževac prostiru na 43.243 ha, odnosno oko 36% teritorije opštine, što jeznatno više u odnosu na prosek RS (29%).U 2008. godini je posečeno 23.344 m³ lišćarskih šuma, odnosno 321 m³ četinara.U strukturi šumskog fonda najzastupnjenijesu niske šume koje zauzimaju preko 45%ukupne površine šuma i visoke šume kojezauzimaju oko 28% ukupne površine šuma.Različite šumske kulture učestvuju sa13,5% u ukupnoj površini šuma.U višim predelima opštine dominirajubukova i smrčina šuma, dok su u nižimpredelima dominantni hrast kitnjak i običnihrast, kao i grab.U odnosu na princip održivog upravljanjašumama, šume na području opštine seintenzivno višenamenski koriste već višedecenija, sa progresivnom dinamizacijomovog procesa.Područje opštine Knjaževac vrlo je značajno kao potencijal u okviru lovne privrede i održivoglovnog upravljanja.Osnovni potencijali razvoja, zaštite i korišćenje šumskog zemljišta, razvoja šumarstva i lovstva su: • održiva eksploatacija šumskih proizvoda (pre svega drveta), kao osnove razvoja drvno- prerađivačke industrije, • korišćenja šuma za naučno-istraživačke, obrazovno-vaspitne, sportsko-rekreativne i druge svrhe gde poseban potencijal za turističku valorizaciju imaju šume koje pripadaju kategoriji zaštićenih prirodnih dobara. • ostvarivanje materijalne koristi od organizovanog korišćenja tzv. ostalih šumskih proizvoda: jestive gljive, lekovite žbunaste vrste plodova, sakupljanje i otkup puževa i dr.Mogućnost i racionalnost korišćenja pojedinih funkcija šuma, kao i intenzitet ostvarivanja ciljevagazdovanja šumama zavisi od zatečenog stanja šuma, posebno u odnosu na funkcionalnioptimum utvrđen za pojedine prioritetne namene.Ograničenja se odnose na: • nedovoljna institucionalna i kadrovska pokrivenost, • nepostojanje strategije razvoja lovstva, • sporost u pristupu odgovarajućim fondovima na međunarodnom nivou, • neažurnost u treningu sticanja znanja o savremenoj ulozi šume i potrebi njenog intenzivnijeg očuvanja i zaštite; i • neefikasan sistem finansiranja višenamenskog korišćenja ukupnih šumskih potencijala.Opšti cilj jeste zaštita i održivo korišćenje šume i šumskog zemljišta. Za ostvarivanje zaštitnekomponente u korišćenju šuma i šumskog zemljišta utvrđuju se sledeći posebni ciljevi: • zaštita i očuvanje predela posebnih prirodnih odlika i strogih prirodnih rezervata; • zaštita i unapređivanje prirodne vrednosti prirodnih spomenika - vidikovaca; 39
    • • zaštita i očuvanje zaštićenih reliktnih, retkih i ugroženih vrsta flore i faune; • zaštita i unapređivanje prirodnih prostora oko nepokretnih kulturnih, istorijskih i memorijalnih kompleksa; • protiveroziona zaštita zemljišta; • zaštita izvorišta voda i vodotoka; • višenamensko rekreativno korišćenje ukupnih potencijala šumskog područja; • prirodi bliska proizvodnja, uzgoj i zaštita divljači i ostale faune u parku; • proizvodnja drveta i ostalih proizvoda iz šume u cilju polifunkcionalne optimalizacije stanja; i • zaštita biodiverziteta u celini.Planovi gazdovanja šumamaPlanirano je obnavljanje i podizanje novih šuma u državnoj svojini. U 2008. godini je izvršenopošumljavanje 12,73 ha pod lišćarima, odnosno 58,93 ha pod četinarima. Knjaževac je opština sanajviše pošumnjenih površina u 2008. godini u Zaječarskom regionu. Dodatno Knjaževac je jedinaopština Zaječarskog okruga u kojoj je vršeno pošumljavanje četinarima.U narednom periodu preduzimaće se sledeće mere preventivne zaštite šuma: • čuvanje šuma od bespravnog korišćenja i zauzimanja; • zabrana pašarenja na površinama gde je proces obnavljanja u toku, i u šumskim kulturama (prema planu gajenja šuma); • praćenje eventualnih pojava sušenja šuma i biljnih bolesti i blagovremeno obaveštavanje specijalističke službe koja će postaviti dijagnozu i propisati adekvatne mere suzbijanja; • postavljanje lovnih stabala.Mere za unapređenje zaštite šuma obuhvataju i: • prognozu pojave štetnih insekata i bolesti; • razvijanje i unapređivanje izveštajne i dijagnozno-prognozne službe; • stručno osposobljavanje osoblja za prepoznavanje ekonomskih šteta; • dovođenje u red sečišta, saniranje vetroloma i snegoloma, odnosno potencijalnih žarišta sipaca potkornjaka i drugih sekundarnih insekata; i • zaštita podmladka od divljači (posebno je važna u degradiranim sastojinama).U odnosu na sadašnje aktuelne planove gazdovanja šuma, realizacijom plana seča obnavljanjašuma i plana nege šuma u državnim šumama se očekuju određeni prinosi.Prema dosadašnjem iskustvu očekivano korišćenje ostalih šumskih proizvoda je: pečurke, lekovitobilje i šumski plodovi. Od lekovitih biljaka zastupljeni su: kantarion, borovnica, hajdučka trava,podubica, bokvica, kleka, virak, majčina dušica, lincura itd. Na ovom terenu se mogu naći i mnogevrste makrogljiva. 40
    • LovstvoNa području opštine formirano je 5 lovišta. Lovačko udruženje Minićevo koje gazduje lovištem "Klisura" površine 20.206 ha. Lovačko udruženje "Midžor" - Kalna gazduje lovištem "Babin zub" ukupne površine 28.000 ha. Lovačko udruženje Knjaževac gazduje lovištem "Tupižnica" koje se prostire na površini od 68.000 ha. U Knjaževcu su registrovana i lovišta "Tresibaba" koje se prostire na oko 30.000 ha i "Srbija šume II" koje se prostire na oko 10.000 ha. Njima gazduje JP "Srbija šume". Po kategorizaciji lovišta "Tupižnica" i "Srbija šume II" spadaju u uređena lovišta. Prema raspoloživim podacima može se konstatovati da su uslovi za uzgoj divljači povoljni, ali da je stanje brojnosti, polne, starosne i kvalitativne strukture nepovoljno.Osnovni ciljevi održivog upravljanja lovnim područjima jesu: • značajno povećanje brojnosti populacije sitne i krupne divljači; • poboljšanje strukture (polne i starosne) populacije krupne divljači i kvaliteta trofeja; • očuvanje retkih i ugroženih vrsta lovne divljači i ostale faune; • racionalno korišćenje populacije ostalih vrsta lovostajem zaštićene divljači; i • očuvanje i unapređivanje trajno zaštićenih vrsta divljači i divlje faune.ORGANIZACIJA JAVNIH SLUŽBIZnačajan potencijal za kvalitetnije organizovanje usluga javnih službi su izgrađeni objekti. S togstanovišta veoma je važno da lokalna uprava ograniči/onemogući prodaju i promenu nameneobjekata koji su namenjeni organizovanju ovih usluga. Od interesa za organizovanje širokogspektra usluga u oblasti brige o deci, zdravstvene i socijalne zaštite i slično, je da se sadašnjiobjekti (mesne zajednice, domovi kulture, zadružni domovi i dr.) u vlasništvu opštine i dalje zadržeza te i slične namene, a da se utvrde modaliteti njihovog efikasnijeg korišćenja i održavanja,davanjem u zakup za organizovanje neprofitnih aktivnosti od interesa za kvalitet svakodnevnogživota stanovništva.Osnovna ograničenje za razvoj i organizaciju javnih službi su slaba saobraćajna dostupnostpojedinih delova područja opštine Knjaževac; neravnomeran razmeštaj korisnika i niska gustinaizgrađenosti i naseljenosti u seokim područjima; privredna nerazvijenost najvećeg dela opštine;loše stanje građevinskog fonda i opremljenosti većine objekata javnih službi na ruralnom području.Osim toga, državne službe se suočavaju sa nedostatkom sredstava za adekvatno održavanjeprostora kojim raspolažu, kao i sa nedostatkom sredstava za proširenje ili dogradnju ovih objekata.Značajno ograničenje je i nedovoljno angažovanje, odnosno neshvatanje civilnog sektora kaoaktivnog i produktivnog učesnika u organizaciji usluga javnih službi. Jedan od razloga je i pasivanpoložaj građana i korisnika u procesu planiranja i organizovanja ovih usluga.Poseban problem je i pitanje vlasništva, imajući u vidu da opština nije vlasnik objekata (već državana osnovu Zakona o sredstvima u državnoj svojini), a da su mnogi objekti nekada građenisredstvima građana i opštine u vlasništvu zadruga, sindikata i dr. ili da je vlasništvo nad njimapredmet spora (Seoski domovi kulture, nekadašnji Narodni dom, poznatiji kao Dom Sindikata itd.) 41
    • ObrazovanjePredškolsko vaspitanje i obrazovanjeNa području opštine Knjaževac predškolsko vaspitanje i obrazovanje organizovanao je u 4 vrtića (3u Knjaževcu i 1 u Minićevu). Svi vrtići su u državnoj svojini.Osim neravnomernosti u mreži objekata predškolskog vaspitanja (uglavnom nedostupni za decu uselima), evidentan je i nedostatak kapaciteta. Prema podacima za 2007/2008. godinu, u vrtiće jeprimljeno 164 deteta, a nije primljeno 22.Opšta je ocena da je obuhvat dece predškolskim obrazovanjem u seoskim sredinama u Srbijiveoma nizak.S obzirom na sadašnje kapacitete državnih ustanova i njihovu prostornu distribuciju, potencijali zapovećanje kapaciteta i kvaliteta mogu se naći u saradnji sa privatnim sektorom i nevladinimorganizacijama, kao i modalitetima prilagođenim lokalnim specifičnostima (mobilni vrtići za rad sadecom na ruralnom području i dr.). Blagovremeno obezbeđenje prostora za predškolske ustanoveod strane lokalnih vlasti, kao i stimulisanje privatnog i nevladinog sektora da po pristupačnimcenama organizuju predškolske grupe u blizini mesta stanovanja dece su način za povećanjekapaciteta predškolske zaštite i fleksibilno dimenzionisanje kapaciteta u skladu sa potrebama.Istovremenom, važno je da se privatna ponuda predškolske zaštite umreži u ukupan sistempredškolske zaštite u opštini.Kapaciteti dečijih ustanova su nedovoljni. Ne bi trebalo da bude ograničenja za širenje kapaciteta,ukoliko se obezbedi pristojan prostor koji zadovoljava tehničke i higijenske standarde za ovunamenu. Na ruralnom području, izuzev Minićeva, ne postoje predškolske ustanove. Predškolskimobrazovanjem i vaspitanjem obuhvaćena su, uglavnom, samo deca uzrasta 5,5-6,5 godina upripremnim predškolskim grupama.Osnovno/obavezno obrazovanjeNa području opštine Knjaževac postoje 4 osnovne škole sa 2241 učenikom . Kao i u većem deluSrbije, i na području opštine Knjaževac evidentna je razlika u pogledu komunalne opremljenosti,uslova i kvaliteta nastave u gradskim i seoskim školama, naročito četvororazrednim, sa malimbrojem đaka. Gradske škole su komunalno opremljene, imaju kabinete, biblioteke, trpezarije,sportske terene i fiskulturne sale. Osmorazredne škole u selima uglavnom su priključene nanaseljski vodovod, neke i na kanalizaciju, imaju biblioteku, trpezariju, većina ima fiskulturnu salu i/ilisportski teren, dok četvororazredne imaju vodu (bunare sa hidroforom ili iz naseljske vodovodnemreže), za odvod otpadnih voda uglavnom koriste septičke jame i imaju poljske klozete, većinaima trpezariju, poneka sportski teren, ali nemaju biblioteku, kabinete i fiskulturnu salu.U Knjaževcu postoji i niža muzička škola.Postojeća mreža objekata osnovnog obrazovanja je dosta razvijena, a građevinski fond je mogućeodgovarajućim intervencijama unaprediti. Potencijal za unapređenje kvaliteta nastavnog procesaobuhvataju promene u organizaciji rada škola (rad u jednoj smeni i uvođenje produženog boravka icelodnevne nastave), povećanje dostupnosti osnovnog obrazovanja i poboljšanje kvaliteta nastaveza đake u malim naseljima i udaljenim od objekata škole (uvođenje organizovanog i prilagođenog 42
    • đačkog prevoza, mobilni nastavnički timovi, koji obavljaju specijalizovanu nastavu u područnimškolama sa malim brojem učenika i sl.). Raspoloživi kapaciteti osnovnih škola, posebno u seoskimškolama, mogu zadovoljiti potrebe za organizovanje drugih kompatibilnih aktivnosti (predškolskanastava, razne forme neformalnog obrazovanja i sl.).Osnovni problemi su nejednaki uslovi i kvalitet obaveznog obrazovanja i obuhvataju razlike uopremljenosti škola, kapacitetu školskog prostora, pratećim prostorijama, komunalnojopremljenosti i građevinskom bonitetu objekta, režimu nastave i dr. Uslovi i kvalitet obaveznogškolovanja su naročito podstandardni u četvororazrednim područnim školama (kombinovanaodeljenja, zastarelost nastavnih sredstava i dr.). Znatan broj objekata, posebno u seoskimnaseljima, lošeg je kvaliteta i komunalne opremljenosti, bez fiskulturnih sala i spotrskih terena iadekvatnih nastavnih sredstava. U pogledu školskog prostora evidentan je manjak u gradskim ivišak u seoskim osmorazrednim, a naročito četvorazrednim školama.Srednje obrazovanjeKnjaževac ima dve srednje škole (Gimnazijui Tehničku školu) i dom učenika. Ukupan brojučenika u Knjaževačkim srednjim školama je748.Postojeći građevinski fond srednjih školamoguće je manjim intervencijama iulaganjima unaprediti. Usklađivanje programasrednjeg obrazovanja sa prirodnim i humanimpotencijalima lokalne sredine i boljeosposobljavanje srednjoškolaca za rad naprojektima koji će doprineti poboljšanjublagostanja su osnovni pravci unapređenjaovog nivoa obrazovanja.„Tehnička škola“ i „Gimnazija“ u Knjaževcuposeduju sportske terene i fiskulturne sale.Više i visoko obrazovanjePostoji istureno odeljenje Megatrenda iz Zaječara – Biofarming sa 72 studenata. Osimbiofarminga (Megatrend), u cilju zadržavanja mladih ljudi u opštini, kao i zadovoljenja potreba zastručnim kadrom nameće se potreba uvođenja još nekog odeljenja više ili visoke škole (turizam,ekologija...).Zdravstvena zaštitaZdravstvena zaštita stanovništva se obezbeđuje u Zdravstvenom centru Knjaževac koji se sastojiiz Medicinskog centa i Bolnice u Knjaževcu.Mrežu objekata primarne zdravstvene zaštite, čine zdravstvene stanice i ambulante na ruralnompodručju (ima dve zdravstvene stanice i 9 ambulanti).Broj stanovnika na jednog lekara ispod je republičkog proseka (377 st/lekara). Na jednog lekara 43
    • opšte prakse, u opštini Knjaževac, dolazi 1431 stanovnika. U opštini Knjaževac pored državnihambulanti registrovane su i dve poliklinike i 6 zubnih ambulanti u privatnom vlasništvu. Trebanapomenuti da statistika prati samo broj lekara u okviru mreže zdravstvenih ustanova (državnisektor), i da nisu obuhvaćeni lekari u privatnom sektoru. Na jednog stomatologa u ustanovamakoje se nalaze u državnom sektoru u Republici Srbiji dolazi 3013 stanovnika. U odnosu na ovajprosek, stanje u opštini Knjaževac je daleko povoljnije (3760).Organizovanje i razvoj mobilnih zdravstvenih službi je potencijal na koji se mora računati kako bise povećala dostupnost usluga primarne zdravstvene zaštite stanovnicima u seoskim naseljima iretko naseljenim područjima.Najveći ograničavajući faktor u ostvarivanju zdravstvene zaštite je prostorna dostupnostzdravstvenim uslugama. Nisu razvijene usluge mobilnih zdravstvenih službi.Socijalna zaštitaSocijalna zaštita organizovana je u okviru Centra za socijalni rad, sa površinom od 600 m² i 2524korisnika.Od objekata stacionarnog smeštaja postoji: Gerontološki centar sa oko 200 korisnika i Zavod zavaspitanje mladeži u Knjaževcu čiji su štićenici deca osnovnoškolskog uzrasta; pri domu postojiosnovna škola (samo za decu ove ustanove); ukupna površina objekta i škole je oko 5000 m 2, akapacitet je 129 ležajeva.Potencijal za unapređenje socijalne zaštite je u razvoju koncepta finansiranja programaprilagođenih potrebama lokalnih zajednica, odnosno razvoju sistema usluga umesto sistemaustanova na opštinskom nivou. Razvoj inovativnih i održivih usluga usmerenih na osetljive/ranjivedruštvene grupe (deca uopšte, a naročito iz siromašnih porodica, osobe sa invaliditetom i sasmetnjama u razvoju, stari, samohrani roditelji, Romi koji žive u slamovima i drugim tipovimasiromašnih područja i dr.) preduslov su smanjenja socijalne isključenosti. Primeri ovakve prakseočitavaju se kroz pilot projekte (stanovanje uz podršku, kuća na pola puta...).KulturaDom kulture "KNJAŽEVAC" počeo je saradom 1981.godine. U građevinskomsmislu to je građevina sa preko 3.000 m²korisne površine. U Domu kulturepostoje: velika pozorišna sala sa 490mesta i rotacionom pozornicom iodgovarajućim garderobama, mala salasa 160 mesta, društveni klub sa 120mesta, takozvana šah sala sa 60 mesta,veliki hol koji je ujedno i velika galerijaDoma kulture i druge pomoćne prostorije.Ovakav prostor Doma kulture veoma jepogodan za organizaciju kongresnogturizma. U okviru Doma kulture rademnogobrojne amaterske sekcije, i to: Hor"Kralj Sveti Stefan Dečanski" koji jeosvojio srebrnu medalju 2006.god., a2007. zlatnu, na medunarodnim horskim 44
    • svečanostima u Bjeljini; folklor; grupa za moderni balet i dens; škola glume; dramski studio. Domkulture organizator je od 2006. god. likovne kolonije "POD KROVOM SRBIJE ".Narodna biblioteka "Njegoš" proizašla je iz Knjaževačkog čitališta, osnovanog 1860.godine. Od1981.godine, nalazi se u zgradi Doma kulture. Ima reonske ogranke u Kalni i Minićevu. Bibliotekadanas ima 55.000 knjiga, raspolaže dosta dobrim fondom zavičajne literature, nabavlja 20 naslovaperiodike, organizuje kulturno-obrazovne aktivnosti u cilju popularisanja knjige i čitanja (književnevečeri, predavanja, izložbe, edukativne radionice, književne konkurse).Narodna biblioteka "Njegoš" uključena je u jedinstveni bibliotečko-informativni sistem RepublikeSrbije i punopravni je član bibliotečko-infomativnog sistema Cobiss.sr. Početkom 2007. godine,enterijer Biblioteke je renoviran zahvaljujući sredstvima iz Nacionalnog investicionog plana.Biblioteka ima 3 čitaonice sa 35 čitalačkih mesta, kompjuterski sistem sa 4 radne jedinice,računarsku opremu namenjenu radu sa korisnicima. Sve prostorije Biblioteke su klimatizovane.Članovi biblioteke imaju besplatan pristup internetu sa 2 računara. U cilju promovisanja kulturnihvrednosti, Biblioteka blisko sarađuje sa ustanovama kulture, školskim i drugim stručnimbibliotekama u opštini, kao i sa bibliotekama i ustanovama u okruženju. Zavičajni muzej u svom sastavu ima Muzej grada u kući Ace Stanojevića, Arheo-etno park u Ravni i antički lokalitet Timacum Minus. Smešten u Karađorđevoj 15, zgrada je u sklopu gradskog jezgra, sagrađena kao dvojna porodična stambena zgrada u vlasništvu porodice Sibinović, bivših vlasnika timočkih rudnika Dobra sreća. Podignuta je 1906.godine i pripada vrsti kulturnih dobara građanske arhitekture sa stilskim karakteristikama secesije, značajnim za period sa početka XX века. Мuzejska stalna postavka sastoji se iz arheološkog, etnološkog, istorijskog, umetničkog i geološko-prirodnjačkog dela. Hronološki i tematski izloženi sumuzejski eksponati iz knjaževačkog kraja od najstarijih praistorijskih vremena do danas. Posebnose ističe po značaju etnografska zbirka dvopređnih vunenih čarapa, jedinstvena u svetu, koja jeizložena kao zasebna celina – Muzej čarapa u okviru stalne postavke. U okviru arheološkepostavke izdvajaju se po važnosti i značaju predmeti sa antičkog lokaliteta Timacum Minus.Muzej grada Knjaževca nalazi se u kući Ace Stanojevića, radikalskog prvaka i predsednikaNarodne skupštine Srbije. Kuća je spomenik kulture, sagrađena 1910. godine po uzoru naitalijanske vile. U gornjoj etaži ambijentalno je prikazan građanski enterijer sa kraja XIX i početkaXX veka. Izloženi predmeti kulturne i umetničke vrednosti, su pre svega lični predmeti AceStanojevića i njegove porodice a deo eksponata dobijen je na poklon od starih knjaževačkihporodica, s obzirom da je Knjaževac nekadašnji Gurgusovac jedna od najstarijih varoši u Srbiji. Udonjoj etaži, u galerijskom prostoru održavaju se različiti muzejski sadržaji - književne i muzičkevečeri, različita predavanja itd.Arheo–etno park nalazi se u selu Ravna na putu za Zaječar, 8 km severno od Knjaževca u dvorištuseoske škole koja je i sama spomenik kulture. Na izbor ovog sela za smeštaj arheo–etno parkauticala je blizina antičkog utvrđenja Timacum Minus. U sklopu ovog parka je: istraživačka stanica, uzgradi seoske škole, namenjena pre svega za ekipe studenata, stručnjake i naučnike različitihprofila (etnolozi, arheolozi); lapidarijum sa izloženim rimskim kamenim spomenicima koji supronađeni prilikom arheoloških istraživanja; etno–park u kojem je rekonstruisano seoskodomaćinstvo sa kraja XIX i početka XX veka sa ciljem da prezentuje i neguje tradicionalnograditeljstvo kraja. Ovo domaćinstvo čine - Kuća iz Gornje Kamenice u čijem je podrumu formiranMuzej vina sa vinotekom, kuća iz Berčinovca, ambar i kazanica za pečenje rakije sa Stare planine; 45
    • u fazi formiranja je i Muzej tradicionalnog privređivanja na otvorenom.Timacum Minus (Ravna, Kuline ili Gradište) je najstarije vojno utvrđenje u timočkoj oblasti.Lokalitet se nalazi nadomak sela Ravna, severno od Knjaževca na obali Belog Timoka. Utvrđenje iprateće naselje datiraju iz I veka naše ere i traju sve do Justinijanove obnove carstva u VI veku.Prva istraživanja datiraju iz 1899.godine (Antun fon Premerštajn i Nikola Vulić), dok u novijevreme ona počinju 1975.godine podpokroviteljstvom Arheološkog Instituta izBeograda i Zavičajnog muzeja izKnjaževca.Unutrašnji prostor utvrđenja bio je ispunjenrazličitim građevinama (žitnica – horreum,štabska zgrada – principia...). Civilnonaselje (vicus), razvijalo se uz vojni logor,uglavnom duž puta koji je sa južne strane,dolazeći iz Naisa, vodio u utvrđenje. Ublizini utvrđenja, na padini brega Slog,otkrivene su dve rimske nekropole sabrojnim i raznovrsnim nalazima i grobnimprilozima (nakit, keramičke i stakleneposude, novac i dr.). Na obali BelogTimoka, stotinak metara od tvrđave,otkriveno je rimsko kupatilo – terme. Na jugozapadnom uglu utvrđenja registrovani su ostaci jošjednog rimskog kupatila.Arheološki materijal sa ovog lokaliteta većim delom je smešten u Zavičajnom muzeju Knjaževackao i u arheo–etno parku u čijem sklopu je formiran lapidarijum.U većini seoskih naselja postoje namenski građeni objekti za potrebe kulture (domovi kulture), kojisu uglavnom u lošem stanju i slabo se koriste. U pojedinim selima postoje i biblioteke.ManifestacijeFestival kulture mladih SrbijeOdržava se početkom jula i traje 5 - 7 dana. Od početka organizovanja pa do 1984. godine festivaltraje kao takmičenje mladih stvaralaca u muzici, poeziji, pozorišnoj igri i umetničkoj fotografiji. Saporastom noviteta i kvaliteta programa koje je nudio publici festival gubi takmičarski karakter iizrasta u jedinstvenu smotru vrhunskih dostignuća mladih stvaralaca. Svoje postojanje festival jepočeo muzikom (narodnom i zabavnom) i slikarstvom. Klasična muzika postaje deo programa1967.godine; umetnička fotografija 1968.godine; omladinska karikatura 1971.godine, recitatorstvo,govorništvo i film 1972.godine; folklor 1973.godine, horsko pevanje i drama 1974.godine; balet1981.godine i sport i video stvaralaštvo 1985.godine.Đurđevdanski susreti - Molitva pod MidžoromTurističko – privredna manifestacija "Đurđevdanski susreti - Molitva pod Midžorom" održava se uselima Vrtovac i Balta Berilovac (35 km od Knjaževca). Prvi deo Manifestacije održava se naĐurđevdan 06. maja, u selu Vrtovac. Đurđevdan je slava i seoska zavetina poznata kod stočara 46
    • kao jedna od najveselijih obrednih svetkovina kojom se slavi snaga proleća i prirode. Obrednimritualom , snaga prirode "prenosi" se na ljude, stoku i useve. Đurđevdan započinje berbom cveća ibilja na Biljarni petak i ritualnim pletenjem venaca na reci. Praznovanje se nastavlja prvom mužomovaca, a na sam dan Slave oko ćelije u Vrtovcu ide obredna povorka - litija, vrši se osvećenje sira,kiti se prostor oko ćelije cvećem i biljem planinke , žene koja predstavlja duh prirode. Procesija sezavršava klanjem jagnjeta u svakoj kući. Najznačajniji čin obreda je klanje crnog muškog jagnjetaukrašenog vencem i upaljenom svećom na rogu, koga narod Budžaka zove "Molitva". Drugi deoManifestacije odigrava se u selu Balta Berilovac i počinje blagoslovom i pozivom ćaje –zapovednika đurđevdanskih svečanosti, čobanima i narodu. Zatim sledi kulturno–umetničkiprogram, sportske i zabavne čobanske igrarije, izbor najlepše čobanice iz Budžaka, takmičenje upripremi starih jela. Na Manifestaciji se takođe mogu videti i stari zanati, ali i prikazati lekovito biljekao i njegova primena.Sabor na KadibogazuU selima Novo Korito u Srbiji i Salaš u Bugarskoj se vikendom, oko 19. jula, održava manifestacijana kojoj se prikazuje narodno i kulturno stvaralaštvo i privredna ponuda naselja sa obe stranedržavne granice.Sajam vinaSajam se organizje krajem februara i na njemu izlažu proizvođači vina iz Knjaževca i okoline, ali igosti iz zemlje i inostranstva. Pored izuzetnih vina posetioci ovog sajma mogu probati razne vrstesireva sa ovog područja i suhomesnate proizvode.Sabor na PanadžurU podnožju Stare planine u selu Jalovik Izvor (40 km od Knjaževca) svake godine na VelikuGospojinu 28. avgusta održava se sabor narodne izvorne muzike popularno nazvan "PANADŽUR"koji okuplja: pevače, harmonikaše, frulaše, gajdaše, trubače i bleh-orkestre. Najbolji dobijajupriznanja nazvana imenima naših slavnih radio-izvođača narodne muzike.Potencijal u oblasti kulturnog razvoja je uključivanje civilnog sektora i razvijanje i podsticanjemodela prilagođenih osobenostima lokalnih zajednica. Treba očekivati da se deo aktivnosti usmerika programima koji će biti privlačni za turističku populaciju.Sport i rekreacijaMreža sportsko-rekreativnih objekataSportska halaObjekat je državno vlasništvo i njime upravlja Osnovna škola “Dimitrije Todorović – Kaplar“.Objekat je namenjen sportu i rekreaciji a korisnici su učenici Osnovne škole za odvijanje redovnenastave, sportske organizacije članice Sportskog saveza i organizovane grupe građana. Sportskahala je objekat u sastavu škole površine 1340 m², sa igralištima za rukomet, košarku, odbojku,borilačke sportove, gimnastiku i dr. Sportska hala ima 4 svlačionice sa kupatilima, kancelarije, 47
    • ostave i tribine za 700 gledalaca. Ispunjava sve uslove takmičarskih komisija za odigravanjeutakmica svih rangova takmičenja u dvoranama.Gradski stadionTereni centra “ Stadion “ Knjaževac obuhvataju površinu od 4, 27.90 ha, od čega glavni stadionzauzima 2,49.37 ha i pomoćni 1,78.53 ha. Od ukupne površine zatravljeno je oko 12.000 m²glavnog i 14.000 m² pomoćnih terena. Objekat je uknjižen kao državna imovina, održavanjeobjekta i terena vrši JP “ Razvoj “ Knjaževac, a najveći je korisnik FK “ Timočanin “ Knjaževac sasvim selekcijama. Objekat je dostupan svim sportskim organizacijama – članicama Sportskogsaveza. Pored glavnog terena i 2 pomoćna terena postoje i uređene atletske staze, adekvatan brojtribina, ograda i građevinski objekat. Objekat ima električnu energiju, vodovod i kanalizaciju idovoljan parking prostor za autobuse, automobile i dr. Prateće prostore objekta čine: svlačionice,klubske prostorije, prostorije za trenere, sanitarne prostorije koje su standardno uređene a terenipropisno održavani i obeleženi. Oko svih terena postoji propisana zaštitna ograda. Pomoćniprostor je centralizovan za ceo objekat i sastoji se od magacina oruđa za održavanje terena,magacina opreme, radionice i prostorije domara. Glavno gledalište čine tribine armiranobetonskekonstrukcije sa 3.000 mesta za sedenje i neograničen broj mesta za stajanje. Objekat spada ukapitalne objekte jer ispunjava uslove takmičarskih komisija za održavanje utakmica višeg rangatakmičenja fudbalskih ekipa. Zbog blizine hotela i same lokacije stadiona pogodan je zaorganizovanje priprema kako mladjih selekcija tako i prvih timova.Gradsko strelišteObjekat je uknjižen kao vlasništvo Streljačke družine “ Branko Metalac “ i njime upravlja Streljačkisavez opštine Knjaževac. Strelište je dostupno svim potencijalnim korisnicima koji ga organizovanopreko streljačke družine koriste. Površina objekta je 4.045 m² koji ima 2 vežbališta i dovoljan brojparking mesta za autobuse, automobile i motorcikle. Ukupna površina pratećih prostorija je 75 m² isastoji se od: svlačionice, kupatila, WC, administrativne kancelarije, magacina i prostorije zadomara. Glavno gledalište se nalazi uz vežbalište “ pucaone za vatreno oružje “, ima 2 ulaza idovoljan broj mesta za sedenje i stajanje.Gradski bazen “ Banjica “U vlasništvu je opštine Knjaževac i namenjen je sportu i rekreaciji. Objekat je u finkciji od 1982.godine. Kompleks bazena čine: • otvoren olimpijski bazen 25 x 50 m, dubine 1,5 – 2,25 m sa termalnom vodom tempereture 28,6ºC; • dečiji bazen dubine 10 – 60 cm; • poslovna zgrada sa svlačionicama, garderobom, poslovnim prostorijama, bifeom i baštom; • parking prostor; • tereni za male sportove i • zelene – parkovske površine.Kada bazena je obložena glaziranim keramičkim pločicama i obeležena je na propisan način zaodigravanje vaterpolo utakmica i plivačkih disciplina (staze i startni blokovi). Namena objekta jerekreacija i sportovi na vodi, obuka neplivača, mali sportovi (košarka, rukomet, mali fudbal iodbojka na pesku), dečje aktivnosti i dr. Postoji mogućnost dvostrukog snabdevanja vodom(termalna i sa gradskog vodovoda) čime postoji mogućnost promene temperature vode u bazenu.Bazen je protočan, vrši se filtriranje i hemijsko – biološka rola vode uvek ravna kvalitetu vode zapiće. Kompleks je ograđen aluminijumskom ogradom a celokupna ograđena površina je uređenana propisan način (tribine, betonski platoi i staze, igrališta i zelene površine). Bazen može da primi 48
    • do 1.000 kupača dnevno u sezoni od maja do oktobra. Trbine se nalaze na dužim stranamabazena i kapaciteta su oko 500 mesta. Postoji mogućnost pokrivanja bazena kako bi se koristiotokom cele godine, za šta postoje svi ostali uslovi ali ne i finansijska sredstva u budžetu opštineKnjaževac.Sve škole na teritoriji grada poseduju sportske sale za potrebe održavanja nastave kao i sportsketerene za mali fudbal, košarku i odbojku. U svim većim selima opštine Knjaževac postoje seoskitereni za odigravanje fudbalskih utakmica opštinskog i okružnog ranga takmičenja.Civilni sektor – nevladine organizacije i udruženja građanaU opštini Knjaževac postoji:CENTAR ZA KREATIVNI RAZVOJ - KNJAŽEVAC, Briga o mladima i njihovim potrebama, štoostvaruje kroz podršku, edukaciju, afirmaciju i organizovanje u kreativne svrhe, čime se mladiuključuju u rešavanje problema i omogućava se njihovo aktivno učešće u javnom, otvorenomdruštvu.DRUŠTVO ROMA KNJAŽEVAC, Razrešavanje društveno-ekonomskog i socijalnog položajaRoma; kultura i obrazovanje; medijska informisanost Roma; humanitarna pomoć raseljenim licima isocijalno ugroženima.EDUKATIVNI CENTAR KNJAŽEVAC, Naučno i stručno informisanje i obrazovanje u oblastiračunarstva i multimedijalnih komunikacija, kao i pomoć razvoju neprofitnog sektora upotrebomnovih tehnologija.GURGUSOVAČKA EDUKATIVNA ASOCIJACIJA "GEA" KNJAŽEVAC, Promovisanje osnovnihgrađanskih, ljudskih prava kroz organizovanje edukativnih, obrazovnih, kulturnih i sportskihprograma.KNJIŽEVNI KLUB "BRANKO MILJKOVIĆ", Objavljeno preko 30 knjiga poezije, priča, lirskihzapisa: "Daj da budem slovo", "Posmatrač", "Odgovora se plašim". Cilj kluba je širiti kulturu iumetnost; podstrekivati mlade pesnike. Učešće na mnogim kulturnim manifestacijama,organizovanje preko 70 pesničkih večeri, susreti sa bugarskim piscima.SAVEZ ROMA JUGOSLAVIJE - KANCELARIJA U KNJAŽEVCU, Demokratija, razvoj civilnogdruštva, zaštita ljudskih prava i manjina, umrežavanje romskih nevladinih organizacija, strukovnaedukacija mladih, pružanje pomoći siromašnim i hendikepiranim licima, kultura i obrazovanje,medijska informisanost, društveno-ekonomski, političko-pravni i zdravstveni položaj i integracijaRoma u društvu.TIMOČKI KLUB, Podizanje održivog i ekološki bezbednog socijalnog i ekonomskog razvojaTimočke krajine uz unapredjenje životnih uslova za njene stanovnike i prekogranične saradnje sasusednim regionima. Aktivnosti Kluba su: Upoznaj svoja prava I i II; Knjaževačka otvorena škola;podrška izbeglicama i raseljenim licima; rad sa volonterima; kampanja protiv izgradnje nuklearnedeponije u Kalni; sveobuhvatna pomoć starim licima u Srbiji; droga - put u smrt; ženski klub;projekat- Knjaževačko široko srce (u saradnji sa više knjaževačkih profitnih organizacija), preko 40drugih projekata i aktivnosti.UDRUŽENJE GRAĐANA "GURGUSOVAC", Ciljevi i zadaci Udruženja su naučno i stručnoistraživanje ekoloških ljudskih prava, razvijanje svesti o sadržini i zaštiti životne sredine i ekološkoočuvanje netaknutih delova prirode.UDRUŽENJE GRAĐANA "SREĆNO", Podrška rudarima za ostvarivanje prava na rad, zalaganjeza poštovanje ličnosti rudara, njihovog ugleda i dostojanstva; poboljšanje uslova rada,unapredjenje saradnje medju članovima, promovisanje društvene uloge rudara i rudarstva kaoprofesije; organizovanje seminara, tribina, radionica, edukacije; stvaranje uslova za slobodnoizražavanje različitih mišljenja; borba za intelektualni život; organizacija, promocija i prezentacijaUdruženja; iznalaženje projekata u cilju kvalitetnijeg načina življenja, međusobne verske inacionalne tolerancije; međunarodna naučna saradnja. 49
    • UDRUŽENJE LIKOVNIH UMETNIKA "TRAG", Povezivanje amatera i likovnih umetnika u zemlji iinostranstvu u cilju razmena informacija o trenutnim tokovima u umetnosti.UDRUŽENJE RATNIH VETERANA, Zaštita socijalnih i materijanih prava za sve učesnike ratovana prostoru bivše SFRJ i sadašnje SRJ i pružanje pomoći porodicama poginulih i ranjenih;zalaganje za mir, toleranciju i svet bez oružanih sukoba i ratova.UDRUŽENJE ZA NEGOVANJE TRADICIJE "IZVOR", Negovanje tradicionalnih vrednosti našegnaroda i podsticanje mladih da ih prepoznaju.ŽENSKI KLUB, Zaštita i unapređenje ženskih prava; razvoj lokalne zajednice; pomoć ugroženimkategorijama; obrazovanje i istraživanje. Aktivnosti "I žena ima prava" - medijska prezentacijaženskih prava na području Timočke krajine (sa Timočkim klubom); anti-stres program za decu iomladinu (Knjaževačka otvorena škola), izbeglice i raseljena lica; obezbeđivanje i podelahumanitarne pomoći ugroženim ženama; istraživački projekat "Žena ima prava" o stanju ženskihprava i dalja promocija ženskih prava.Akteri socijalnog razvoja: Izgradnja partnerskih odnosa između lokalne vlasti i civilnog sektorajeste važan razvojni potencijal, i u interesu je lokalne zajednice da ih podstiče i podržava.Uključivanje komercijalnog sektora u programe socijalnog razvoja i podsticajna poreska politikamogu doprineti bržem ukupnom razvoju opštine. Doprinos lokalne vlasti sagledava se i uobezbeđenju potrebnog prostora (građevinskih parcela, davanja izgrađenog prostora u zakup podpovoljnim uslovima, olakšavanje korišćenja montažnih i sličnih kvalitetnih objekata kraćeg vekatrajanja i nižih troškova izgradnje i održavanja i sl.).Ciljevi razvoja javnih službiOsnovni cilj organizovanja javnih službi je da se na relativno ujednačen način obezbedidostupnost i ostvarivanje zagarantovanih socijalnih i kulturnih prava građana.Operativni ciljevi za ostvarivanje socijalnog razvoja su: • Podsticanje socijalnog razvoja putem jačanja preventivnih aktivnosti i usluga radi povećanja kapaciteta i resursa za unapređenje kvaliteta života; • Ostvarivanje obavezujućih minimalnih standarda za aktivnosti iz kategorije obaveznih usluga od javnog interesa na celoj teritoriji opštine; • Racionalno korišćenje i zadržavanje objekata i prostora namenski građenih za potrebe usluga od javnog interesa (obrazovanje, zdravstvo, socijalna zaštita, kultura i sport); • Saradnja javnog i neprofitnog sektora i organizacija civilnog društva, kao i komercijalnog sektora u ostvarivanju preventivnih i izabranih programa; i • Institucionalno unapređenje ukupnog sektora socijalnog razvoja.ObrazovanjeU oblasti predškolske zaštite dece, osnovni cilj je da se poveća pristupačnost i kvalitetpredškolskih ustanova. Ovaj cilj se ostvaruje preko sledećih operativnih ciljeva: • povećanje kapaciteta predškolskih ustanova; • jednak pristup predškolskim ustanovama za svu decu; • povećanje predškolskog obrazovanja; • uključivanje privatnog sektora i nevladinih organizacija u organizovanje predškolskih ustanova.U oblasti osnovnog obrazovanja osnovni cilj je da se ostvare relativno ujednačeni usloviobrazovanja za ukupnu ciljnu grupu. Ova cilj se ostvaruje preko sledećih operativnih ciljeva: 50
    • • podizanje kvaliteta nastave u osnovnom obrazovanju; • povećanje prostorne dostupnosti osnovnih škola za učenike iz naselja u perifernim delovima opštine; • ujednačavanje kvaliteta nastave i osnovnog obrazovanja na teritoriji opštine; • usklađivanje radnog vremena osnovnih škola sa radnim vremenom roditelja (razni oblici produženog boravka)U oblasti srednjeg obrazovanja, cilj je da se ostvari: • ravnopravan pristup i mogućnosti za učenje i uključivanje u obrazovne programe za sve svršene učenike osnovne škole koji žele da nastave školovanje; i • obezbeđenje kvalitetnog obrazovanja u srednjim školama i usklađivanje obrazovnih programa sa profesionalnim kvalifikacijama potrebnim za razvoj lokalne zajednice.U oblasti visokog obrazovanja, cilj je da se unapredi kvalitet ponude visokog obrazovanja napodručju opštine (organska poljoprivreda, turizam, ekologija).Zdravstvena zaštita • unapređenje kvaliteta i dostupnosti primarne zdravstvene zaštite, naročito za ranjive i ugrožene društvene grupe (deca, trudnice, stari, siromašni, lica sa smetnjama u razvoju i dr.); • integrisanje usluga zdravstvene i socijalne zaštite; • unapređenje ustanova sekundarne zdravstvene zaštite;Socijalna zaštita • ostvarivanje minimalnih standarda socijalnih usluga; • jačanje načela solidarnosti; • širenje različitih oblika podrške organizacijama civilnog društva u organizovanju socijalnih usluga; • podsticanje nestacionarnih i neinstitucionalizovanih oblika socijalne zaštite prilagođenih potrebama korisnika; i • podržavanje programa socijalne brige za ranjive društvene grupe (stara iznemogla i socijalno ugrožena lica, deca lišena roditeljskog staranja, lica sa dodatnim potrebama i dr.).Kultura • razvijanje i podsticanje modela prilagođenih osobenostima i potrebama lokalnih zajednica; • uvođenje novih mehanizama i organizacionih formi kulturne politike i stvaranje koherentnog sistema koji će uravnotežiti privatne i javne inicijative i omogućiti intersektorsku saradnju;Fizička kulturaOsnovni cilj je širenje masovnog, zdravstveno-rekreativnog sporta, sa naglaskom na ulaganja uškolski sport i obnovu i održavanje objekata i javnih prostora namenjenih korišćenju dece,omladine i za rekreaciju odraslih. 51
    • Koncept razvoja javnih službiOsnovno opredeljenje jeste stvaranje uslova i poboljšanje prostorne dostupnosti i obezbeđenjepodjednakih šansi korišćenja usluga od javnog interesa, što omogućava jačanje društvenekohezije i održivosti.Od izuzetnog značaja je aktivnost lokalne samouprave da u kreiranju strateških dokumenata,definisanju prioriteta, uvođenju i širenju novih i prilagođenih oblika organizacije usluga od javnoginteresa podstiče intersektorsku saradnju (umrežavanje) svih relevantnih službi; stvara podsticajneuslove za uključivanje drugih aktera i doprinosi uspostavljanju partnerske saradnje između javnog iprivatnog sektora; uključuje širi krug aktera u organizovanje usluga, naročito organizacije civilnogdruštva i udruženja građana i definiše uslove uključivanja drugih izvora finansiranja (participacijakorisnika u pojednim uslugama sa definisanim kriterijumima i merilima za utvrđivanje cene usluga,donacije, fondacije i dr.). Lokalna uprava, uz aktivnu saradnju lokalnih interesnih grupa/aktera,stvara uslove, razvija modalitete i povećava dostupnost usluga od javnog interesa koji jačajusocijalnu uključenost i sigurnost pojedinca i porodice.Prostorna dostupnost se izdvaja kao ključni faktor u izgledima stanovnika da koriste usluge javnihslužbi. U malim i disperzovanim naseljima nije opravdano organizovati usluge prema postojećimmodelima, pogodnim za gradska naselja sa većim brojem stanovnika i višim gustinamanaseljenosti. Neophodno je primeniti prilagođene modalitete organizovanja usluga, koji su sepokazali funkcionalnim i ekonomski prihvatljivim. Povećanje prostorne dostupnosti usluga može seostvariti na različite načine. Jedan način je organizovanje komplementarnih sadržaja kojipovećavaju gravitaciono područje korisnika ustanove/usluge (mogućnost da se usluga koristi vanmesta stanovanja). Smisao organizovanja ovakvih sadržaja je da se poveća područje sa kogadolaze korisnici usluge i time poveća broj/koncentracija korisnika usluga, a da se istovremenoobezbede potrebni uslovi za kvalitetno obavljanje usluge (đački domovi , organizovani privatnismeštaj za decu osnovnoškolskog uzrasta iz udaljenih mesta).Drugi način za povećanje dostupnosti i kvaliteta usluga je upotreba mobilnih usluga(približavanje usluge mestu stanovanja - usluga ka korisniku), kojima se povećava ponuda ipoboljšava kvalitet usluge u naseljima, koja su deficitarna u obezbeđivanju osnovnih usluga.Mobilne usluge i službe se prilagođavaju potrebama manjeg broja korisnika koji žive u naseljimadisperzovanog tipa i mogu da pokriju veliki spektar usluga u osnovnom obrazovanju, programimadokvalifikacije i prekvalifikacije, preventivnoj i primarnoj zdravstvenoj zaštiti, socijalnoj zaštiti, kulturii drugim oblastima. Mobilne usluge obuhvataju vozilo sa odgovarajućom ugrađenom opremom imobilne ekipe koje periodično dolaze u naselje Svako naselje bi za potrebe obavljanja ovihaktivnosti trebalo da ima odgovarajući objekat, odnosno univerzalni centar (centar javnih usluga).Ti objekti mogu da budu organizovani kao mali multifunkcionalni centri.Predškolsko obrazovanje i vaspitanje dece se pomera iz sektora socijalne zaštite ka sektoruobrazovanja. Načela jednakih šansi za ostvarivanje obrazovanja upućuju na neprekidno povećanjepredškolskog kontingenta ovim vidom obrazovanja i vaspitanja. Zbog nedovoljnog kapacitetapostojećih ustanova u odnosu na potrebe, kao i zbog očekivanog povećanja dece predškolskoguzrasta, potrebno je planirati dogradnju i prenamenu postojećih ili izgradnju novih objekata.Takođe, potrebni kapaciteti predškolskih ustanova mogu se povećati i dugoročnim zakupomprivatnih objekata, podsticanjem angažovanja privatnog sektora i njegovim umrežavanjem ipristupom javnim fondovima. Proširenje mreže objekata treba usmeravati i na pojedina prigradskanaselja i centre zajednice naselja, a potrebni kapaciteti mogu se obezbediti korišćenjem viškovaprostora u osnovnim školama ili drugim javnim objektima. Za svu decu iz udaljenih područja uvestiorganizovan prevoz. U sistemu mobilnih službi podržati formiranje mobilnih, putujućih dečijih vrtićakoji jednom ili dva puta nedeljno rade sa decom u seoskim naseljima sa malim brojem dece. Usvim oblicima organizovanja obezbediti uslove (posebne programe) za uključivanje dece saposebnim potrebama uz obezbeđivanje specijalizovanog prevoza. Radno vreme predškolskihustanova prilagođavati i usklađivati sa radnim vremenom i potrebama roditelja. 52
    • Osnovno obrazovanje je ustavna kategorija, koja podrazumeva relativno ujednačen kvalitet iuslove obrazovanja za svu decu, uključujući i odgovarajuću prostornu dostupnost škola. Pojedine četvororazredne škole su ugašene, u većini ima manje od 10 učenika gde su podstandardni uslovi i kvalitet obrazovanja. S obzirom da je osnovni problem u organizovanju rada ovih škola, malog broja učenika i racionalizaciji mreže moguća rešenja su: (a) uvođenje specijalizovanog đačkog prevoza do najbliže škole; ili (b) poboljšanje kvaliteta nastave uvođenjem posebnih programa koji uključuju mobilne nastavne timove, koji periodično drže blokove predavanja i nose potrebnu opremu, osmišljenim ekskurzijama i programiranim višenedeljnim boravkom učenika u drugim školama. Povećanje dostupnosti obrazovanja za decuod 5-8 razreda, koja ne žive u naseljima na prihvatljivoj dnevnoj distanci od matične ili područneosmorazredne škole, moguće je ostvariti otvaranjem internata pri školi ili organizovanjem privatnogsmeštaja.Prostore osnovnih škola aktivirati i za korišćenje drugih kompatibilnih aktivnosti od interesa zaunapređenje socijalnog i kulturnog života. To je naročito značajno za manja naselja, kao i zapodručja u kojima nedostaju prostor/objekti za organizaciju drugih usluga.Obnova i rekonstrukcija osnovnih škola treba da obezbedi relativno ujednačene standarde i kvalitetobaveznog osnovnog obrazovanja za sve učenike.Treba omogućiti prelazak svih osnovnih škola na rad u jednoj smeni, sa organizovanomcelodnevnom odnosno produženom nastavom/boravkom za svu zainteresovanu decu. Prioritet imapovećanje obuhvata osnovnim obrazovanjem dece iz siromašnih porodica, dece sa razvojnimteškoćama i dr.Srednje, više i visoko obrazovanje, Osnovno opredeljenje je usklađivanje obrazovanih programana nivou srednjeg obrazovanja sa profesionalnim kvalifikacijama potrebnim za razvoj lokalnezajednice, uključujući promociju i podršku razvoju odgovarajućih strukovnih škola (srednjih ivisokih). Perspektivno računati na potpuni obuhvat generacija 14 do 18 godina srednjimobrazovanjem. Tom cilju treba prilagoditi prostorni kapacitet objekata srednjeg obrazovanja,uključujući i podršku osnivanju ustanova za smeštaj đaka (internati, đački domovi, umreženaponuda privatnog smeštaja i sl.).Objekti višeg i visokog obrazovanja, Razmišljati o njihovom organizovanju za potrebe našeopštine.Zdravstvena zaštita, Postojeća mreža objekata primarne zdravstvene zaštite zahtevarehabilitaciju, uz proširenje kapaciteta u skladu sa potrebama lokalne zajednice i organizovanjemobilnih zdravstvenih timova, kao jednog od načina za približavanje pojedinih vrsta zdravstvenihusluga stanovnicima u seoskim naseljima i retko naseljenim područjima.Socijalna zaštita, Postojeća mreža centara za socijalnu zaštitu omogućava racionalnuorganizaciju usluga na području opštine, ali je neophodna njena rehabilitacija, podizanjem kvalitetaobjekata i usluga, proširenjem kapaciteta za nove sadržaje, unapređenjem postojećih i uvođenjemnovih usluga, razvojem inovativnih programa socijalne zaštite i dr.Opšta orijentacija u reformi socijalne zaštite je uspostavljanje mreže van-institucionalnih oblikazaštite i razvoj preventivnih i komplementarnih programa usmerenih na korisnika, koji doprinosevećoj zaštiti i boljem kvalitetu života posebno osetljivih društvenih grupa i pojedinaca i podržavajuživot u zajednici. 53
    • Podsticanje forme nestacionarnih i neinstitucionalizovanih oblika socijalne zaštite ima značajneprednosti u odnosu na stacionarne forme i institucionalizaciju. Ovde je važno da se ovakve uslugeorganizuju na malim gravitacionim područjima od mesta stanovanja, dakle u lokalnim zajednicama(mesna zajednica), a podrazumeva organizovanje različitih tipova dnevnog boravka za lica kojimaje potreban odgovarajući vid zaštite i brige dok su članovi porodice na poslu, van mesta stanovanjai sl. (deca sa posebnim potrebama i razvojnim smetnjama, stariji članovi porodice i sl.).Širenje različitih oblika podrške organizacijama civilnog društva u organizovanju socijalnih uslugaje veoma važan segment. Značajne uspehe u aktivnostima organizacija civilnog društva uorganzovanju pojedinih oblika socijalne podrške (projekat sigurna kuća, zaštita od nasilja uporodici, dnevni boravci za stare i lica sa dodatnim potrebama, kućna nega i sl.) treba podržati,naročito u obezbeđenju prostornih uslova (subvencionisane zakupnine, i sl.). Povoljna mogućnostje korišćenje iskustva i stručnog kadra postojeće mreže socijalnih usluga u njihovom organizovanjuna lokalnom nivou, naročito onih koje ne zahtevaju dodatne treninge i obuku.Moraju se definisati i izgraditi minimalni standardi socijalnih usluga koji će biti obavezujući za sveaktere u organizovanju i pružanju socijalnih usluga i efikasan sistem supervizije i inspekcije, čimese stvaraju uslovi za povećanje broja aktera u pružanju/organizovanju socijalnih usluga i podizanjukvaliteta pruženih usluga.Kultura, Očuvanje kulturnog identiteta i diverziteta područja ostvariće se preko lokalnih programarazvoja kulture i integrisanjem kulturno-obrazovnih i drugih intersektorskih programa. Priprema iostvarivanje ovih programa zahteva i rehabilitaciju, umrežavanje i modernizovanje postojećihustanova kulture, kao i aktivno uključivanje privatnog i neprofitnog sektora. U tom smisluneophodno je uvođenje novih mehanizama i organizacionih formi kulturne politike i stvaranjekoherentnog sistema koji će uravnotežiti privatne i javne inicijative i omogućiti intersektorskusaradnju.Težište razvoja kulture je razvijanje i podsticanje modela prilagođenih osobenostima i potrebamalokalne zajednice. Programi i aktivnosti kulture će imati veći stepen recepcije ukoliko buduprepoznavali specifične potrebe i osobenosti lokalne sredine, što podrazumeva organizacioneforme koje će moći da prime raznovrsne aktivnosti (npr. multifunkcionalni centri). Decentralizacijase neće zasnivati samo na difuziji sadržaja od gradskog ka ruralnim zonama, nego i na podsticanjulokalnih inicijativa i stimulisanju organizovanja kulturnih aktivnosti prilagođenih potrebama iinteresima lokalnog stanovništva. Formiranjem multifunkcionalnih centara u seoskim naseljimapovećava se dostupnost raznim vidovima kulturnih aktivnosti i programa za sve generacije.U mreži sportsko-rekreativnih objekata na prostoru opštine Knjaževac treba povećati kvalitet iopremljenost pojedinih objekata i sportskih terena, pretežno u ruralnom području. Potrebno jeusmeravati investicije planirane za sport i rekreaciju na školski sport. Očekivano povećanjecelodnevne nastave u osnovnim školama, širenje prakse produženog boravka i prelazak škola narad u jednoj smeni, stvoriće uslove da škola (osnovne i srednje) postepeno postanu centralnasportsko-rekreativna institucija u koju treba na vreme ulagati, i u kojoj se mogu organizovatiusklađeni programi za učenike i roditelje, i to u partnerstvu lokalne vlasti, organizacija civilnogdruštva i školskih uprava. Unapređenje uslova za rekreaciju stanovništva podržati i formiranjemrekreativnih i sportsko-rekreativnih sadržaja u centrima mesnih zajednica i manjim sadržajima ustabenim blokovima. Takođe, s obzirom na značajne potencijale prirodnih i kulturnih dobara ipotencijala za razvoj različitih vidova turizma, uključiti rekreaciju i sport lokalne sredine u turističkuponudu. 54
    • OSNOVNI POTENCIJALI I OGRANIČENJA OPŠTINE KNJAŽEVACOsnovni potencijali opštine Knjaževac su: • Prirodni resursi: hidropotencijal, poljoprivredno zemljište (za pašnjačko stočarenje, voćarsko-vinogradarsku i povrtarsku proizvodnju i dr.), mineralne sirovine (zlato, građevinski materijali i dr.), termalni izvori, šume (posebno prerada drveta, sakupljanja šumskih plodova i dr.); • Povoljni prirodni uslovi (Stara planina, Banjica, Tupižnica, Tresibaba i dr.), prirodno i kulturno-istorijsko nasleđe, očuvana životna sredina na većem delu teritorije, omogućuju razvoj celogodišnjeg turizma (planinskog, kulturnog, banjskog, seoskog, manifestacionog, sportskog , zimskog i dr.) i komplementarnih delatnosti kao pokretača privrednog razvoja, posebno u prigraničnim i brdsko-planinskim delovima opštine; • Potencijalno povoljan geostrateški položaj, kao pogranična opština; • Kvalifikovana radna snaga uz postojeću nižu cenu rada predstavlja značajnu komparativnu prednost, uz istovremeni razvoj privatnog preduzetništva, malih i srednjih preduzeća i restruktuiranje i vlasničku transformaciju nekadašnjih velikih uspešnih firmi-nosilaca razvoja opštine;Osnovna ograničenja opštine Knjaževac su: • Tradicionalno periferan geografski položaj u odnosu na ostatak Republike (dodatno potenciran nekadašnjom blokovskom podelom tokom "hladnog rata" i pogoršan tokom perioda izolacije i sankcija) što je rezultiralo lošim stanjem infrastrukture (posebno puteva), i manjim stepenom investiranja u odnosu na druge delove Srbije; • Negativni demografski trendovi koji se ogledaju u smanjenju broja stanovnika, starenju stanovništva (naročito u seoskim područjima i pograničnim oblastima) , a posebno odlivom stručnog kadra; • Ekonomski nedovoljno razvijeno područje sa nižim nivoom stranih ulaganja u poređenju sa drugim delovima Srbije, tehnološka zaostalost, nedovoljna regionalna saradnja i nedostatak klastera, nedovoljan broj menadžera, negativni efekti loše sprovedene privatizacije, neiskorišćeni potencijali poljoprivredne proizvodnje; • Pojave erozije koja je posebno izražena u brdsko-planinskim predelima; visok udeo napuštenog poljoprivrednog zemljišta, usitnjenost poseda koji onemogućava efikasnu primenu mehanizacije, višedecenijski negativni trendovi u stočarstvu i dr. • Nepovoljni vodni režimi, koje karakteriše veoma izražena vremenska i prostorna neravnomernost voda i nesklad sa rastom potrošnje vode; kvalitet površinskih voda niži od zahtevanog, nepovoljno stanje hidromeliracionih sistema u odnosu na potrebe poljoprivredne proizvodnje za navodnjavanjem, i nedovoljno razvijeni sistemi za odvođenje i prečišćavanje otpadnih voda; • Slaba razvijenost saobraćajne i druge tehničke infrastrukture, nedovoljna dostupnost javnih službi i servisa posebno u brdsko-planinskim predelima i selima; • Neadekvatna prezentacija turističkih atrakcija, nedovoljan broj stacionarnih kapaciteta i nedovoljno razvijena turističko-rekreativna ponuda.Vizija i principi razvoja opštine knjaževacVIZIJA: Knjaževac će postati lider regiona u javno privatnom partnerstvu, sa visokim nivoomsaradnje između svih institucija koje se bave održivim razvojem, sa razvijenom elektronskomupravom, tradicionalni centar zelene privrede, bazirane na razvoju malih i srednjih preduzeća koja 55
    • zajednički nastupaju na tržištu, centar zdrave poljoprivredne proizvodnje sa geografskim poreklomproizvoda, romantično turističko stecište sa bogatim kulturno istorijskim nasleđem i prirodnimresursima, kvalitetne komunalne infrastrukture koja zadovoljava potrebe svih građana, sa visokimstepenom bezbednosti socijalne i zdravstvene zaštite koji žive u zdravoj životnoj sredini, koristećiobnovljive izvore energije i savremene informacione komunikacije.Opština Knjaževac raspolaže značajnim ali nedovoljno aktiviranim prirodnim potencijalima iteritorijalnim kapitalom. Osnovni principi razvoja opštine su: • stvaranje uslova za izgradnju kvalitetne komunalne i komunikacione infrastrukture, • korišćenje obnovljivih izvora energije, povećanje energetske efikasnosti, i očuvanje životne sredine, • stvaranje povoljnog poslovnog ambijenta za mobilisanje sopstvenih snaga i privlačenja finansijskih, intelektualnih i drugih kapaciteta za razvoj ekonomije, poljoprivrede, privrede i turizma baziranih na znanju. • poboljšanje kvaliteta života svih građana u opštini kroz unapređenje i jačanje kapaciteta u oblasti: socijalne i zdravstvene zaštite, kulturno istorijskog nasleđa, bezbednosti, institucija vosokog obrazovanja, • podsticanju rađanja i sprovođenja drugih mera poulacione politike i stvaranja podsticajne sredine za lični i sveobuhvatni društveni razvoj, • jačanje upravljačkih mehanizama kroz pospešivanje učešća građana i pospešivanje saradnje i koordinacije između različitih sektora na kreiranju i sprovođenju razvojnih politika:Opšti ciljeviOpšti ciljevi razvoja i uređenja područja opštine Knjaževac su : • odgovorno upravljanje razvojem, uređenjem i zaštitom prostora u skladu sa realnim potencijalima i ograničenjima prirodnih i stvorenih vrednosti i dugoročnim potrebama ekonomskog i socijalnog razvoja i zaštite životne sredine; • uravnotežen razvoj, podsticanje razvoja (poljoprivrede, turizma, energetike, i infrastrukture), uređenje područja Stare Planine, povećanje dostupnosti područja (planinskih i perifernih delova) i iniciranje transgraničnih programa; • unapređenje kvaliteta života i stvaranje uslova za demografsku obnovu, zadržavanje i podsticanje naseljavanja i povratka stanovništva, posebno u ekonomski zaostale ruralne predele i centre, investiranjem u izgradnju, obnavljanje i održavanje infrastrukture, javnih službi i usluga, očuvanjem i unapređenjem prirodnog i kulturnog nasleđa, razvojem ekonomski isplativih i statusno privlačnih aktivnosti. Ostvarenje ovih ciljeva podstiče: • mobiliziranje teritorijalnog kapaciteta područja opštine, polazeći od prioritetnih aktivnosti i konkurisanja opštine za korišćenje instrumenata za predpristupnu podršku Evropske unije (IPA instrument for pre-accession assistance) ili republičkih sredstva za podsticanje razvoja najnerazvijenijih lokalnih zajednica (kao što su izgradnja lokalne infrastrukture, profitabilnih privrednih pogona, uređenje površina za potrebe industrijskih kompleksa, turističkih područja i privrednih zona, stvaranje stimulativnog poslovnog oruženja i dr.); • zaštitom životne sredine, odnosno: a) sprečavanjem degradacije prirodnih resursa i dobara i neracionalnog korišćenja prostora (posebno ekološkog parka Stare Planine i Rgoške Banjice); b) zaštitom vazduha, rekultivacijom i revitalizacijom zemljišta u zonama nekadašnje eksploatacije mineralnih sirovina; 56
    • c) zaštitom poljoprivrednog i šumskog zemljišta od neplanskog širenja i izgradnje; d) zaštitom poljoprivrednog zemljišta od degradacije pašnjaka, kao i od gubljenja iz poljoprivredne proizvodnje značajnih površina poljoprivrednog zemljišta i sl; • usklađivanjem organizacije, uređenja i korišćenja prostora sa potrebama zaštite teritorije, stanovništva, aktivnosti, prirodnih i stvorenih resursa od elementarnih nepogoda; • dispergovano-koncentrisanim modelom razvoja, odnosno ravnomernijim regionalnim razvojem i razmeštajem stanovništva, privrednih i drugih aktivnosti, što zahteva: a) podsticanje disperzije manjih i srednjih prerađivačkih kapaciteta, zasnovanih pretežno na sirovinskoj bazi područja, gde god to resursi, tehnologije i lokacije dozvoljavaju; b) podsticanje razvoja mikrorazvojnih centara kao nosioca socio-ekonomskog razvoja zajednica ruralnih naselja; c) koncentraciju polova razvoja, u okviru industrijskih kompleksa i privrednih zona, marketinga i informatičkih službi u opštinskom centru, odnosno razvoj programa i projekata čistih tehnologija (u oblasti prerađivačke industrije, turizma, poljoprivrede, zanatstva i dr.) pretežno na seoskom području, vodeći se principima tehnološke povezanosti, ekonomske opravdanosti i ekološke podobnosti. • ublažavanjem i sprečavanjem depopulacije poboljšanjem starosne strukture stanovništva merama ekonomske, socijalne i drugih politika i realizacijom rešenja Prostornog plana kojima se utiče na brži ekonomski prosperitet i razvoj sela, jačanje ekonomske pozicije poljoprivrede i poljoprivrednih proizvođača, razvoj infrastrukturnog i podizanje komunalnog i javnog standarda u naseljima; • prilagođavanjem privrednog razvoja tržišnim uslovima privređivanja, povećanjem inovacija i efikasnosti, većom podrškom preduzetništvu, integraciji i prilagođavanju proizvodnih programa zahtevima tržišta.Koncepcija razvoja opštine KnjaževacOsnovno opredeljenje je postizanje većeg stepena funkcionalne integrisanosti područja opštineKnjaževac. Bitnim se smatra obezbeđenje uslova za znatno veću integraciju opštine Knjaževac: • podrazumeva smanjenje unutrašnjih razlika, odnosno kvalitativne promene u prostornoj, saobraćajnoj, ekonomskoj i socijalnoj strukturi (naročito brdsko-planinskih i pograničnih područja sa izraženim disfunkcijama socijalnog i ekonomskog razvoja); • sa Republikom Srbijom, u prvom redu sa susednim opštinama Zaječarskog i Niškog regiona; • sa susednim pograničnim opštinama i regijama u Republici Bugarskoj , što zahteva pripremu i realizaciju transgraničnih programa (naročito u oblasti infrastrukture, energetike, turizma, ekologije i dr).Integraciji pogoduju saobraćajno-geografski položaj i planirani razvoj infrastrukturnih ivodoprivrednih sistema, što će se odraziti i na osovine regionalnog i subregionalnog razvojapodručja, a posebno na pojedine urbane i industrijske centre, energetski kompleks, turističke regijekao i druga područja posebne namene.Uporišta ravnomernijeg razvoja opštine Knjaževac su : • uvažavanje realnih faktora razvoja uz preduzimanje podsticajnih mera od strane državnih i drugih fondova za izgradnju i razvoj opštine, izgradnje lokalne infrastrukture i uređenja prostora za razvoj profitabilnih privrednih pogona; i 57
    • • ekonomsko oživljavanje prigraničnih područja kroz transgraničnu saradnju.Jedan od važnijih preduslova je poboljšanje saobraćajne pristupačnosti i infrastrukturne opremljenostiopštine. Otvaranje graničnog prelaza, rekonstrukcija postojeće pruge, magistralnog puta Zaječar - Niši drugih puteva na teritoriji opštine, energetske i telekomunikacione infrastrukture predstavljaće bitanfaktor većeg otvaranja i integrisanosti opštine sa okruženjem.Privredni razvoj opštine Knjaževac, podržan neophodnom izgradnjom infrastrukture, dovršavanjemprocesa privatizacije, rešavanjem pravno-imovinskih odnosa i povećanim nivoom investicija(domaćih i stranih), usmeravaće se prema osnovnim konceptima razvoja: 1. Poljoprivreda i selo, prema raspoloživosti poljoprivrednog fonda, kvalitetu zemljišta, tradicionalnoj vezanosti stanovništva za ovu privrednu granu i izgrađenim agroindustrijskim kapacitetima, predstavljaju jedan od značajnijih resursa za razvoj. Intenziviranje razvoja poljoprivrede i sela zasnivaće se na povećanju tržišne konkurentnosti lokalnih agroekoloških dobara, u skladu sa specifičnim obeležjima ruralnih reona. Uporišta razvoja poljoprivrede zasnivaće se na poboljšanju agrarne strukture u sklopu sprovođenja programa integralnog ruralnog razvoja, prema novom modelu Zajedničke agrarne politike Evropske unije, kojom se istovremeno podržava povećanje konkurentnosti poljoprivredne proizvodnje, zaštita životne sredine i ruralnih predela, diverzifikacija ruralne ekonomije, buđenje lokalne inicijative, podizanje tehničke opremljenosti i edukacija i obrazovanje poljoprivrednih proizvođača za ekološku proizvodnju, jačanje stručne, informatičke i operativne podrške i dr. Ostvarivanje koncepta razvoja u oblasti zaštite i korišćenja poljoprivrednog zemljišta podrazumevaju: različite oblike podrške formiranju multifunkcionalnih porodičnih gazdinstava sa zdravom ekonomskom strukturom (za razvoj raznovrsnih mikro proizvodnh pogona, uslužnih, kulturnih, ekoloških i drugih delatnosti na selu); ažuriranje podataka katastra o namenama i vlasništvu zemljišta; sprovođenje posebnih agroekoloških programa u ruralnim područjima. 2. Dalji razvoj postojećih uspešnih firmi u sektoru malih i srednjih preduzeća (MSP), predstavlja važno uporište u razvoju opštine, uz modernizaciju i specijalizaciju proizvodnje, eko-restrukturiranje, privredno povezivanje u proizvodno-uslužne klastere sa preduzećima na području Zaječarskog okruga, ali i u Nišu, Beogradu i drugim industrijskim centrima. Razvoj privrednih delatnosti i struktura zasnivaće se na povećanom nivou investicija, podizanju nivoa tehničko-tehnološke opremljenosti, poboljšavanju konkurentnosti, favorizovanju znanja kroz edukaciju i stručno usavršavanje, racionalnom i efikasnom korišćenju prirodnih resursa i prostorno-ekološkoj prihvatljivosti. MSP će predstavljati osnovni oblik organizovanja firmi i generator razvoja i zapošljavanja (prioritetno u agroindustriji, tekstilnoj industriji, industriji obuće, turizmu, transportu, sektoru uslužnih delatnosti i dr.) koji omogućava i aktiviranje mikro biznisa i tzv. porodičnih firmi. 3. U razvoju opštine, naročito perifernih i ruralnih područja, značajnu ulogu imaće turizam i komplementarne aktivnosti, bazirane na očuvanoj prirodnoj sredini i turističkim resursima od međunarodnog i nacionalnog značaja.Uporišta razvoja turizma jesu: • kompletiranje i integracija postojeće ponude u prostoru parka prirode Stara planina, Rgoška Banjica; • izgradnja i uređenje novih sadržaja ponude kao glavnih generatora celogodišnje turističke ponude (turistički centri i skijalište na Staroj planini, raznovrsni sadržaji ponude, planina, nepokretnih kulturnih dobara, posebno arheoloških nalazišta starorimskog nasleđa, na potezu Knjaževac-Ravna, kao i tradicionalnih manifestacija, banja (Rgoška), sela i lovišta, i dr.; • zajedničke marketinške i promotivne aktivnosti sa susednim opštinama u Srbiji i Bugarskoj. Turizam će se razvijati i kao alternativna delatnost i predstavljaće jedan od vidova kompenzacije lokalnom stanovništvu za razne vidove ograničenja njihovih aktivnosti. Ostvarivanje koncepta razvoja u oblasti turizma zasnivaće se na razvoju turističke suprastrukture i turističke infrastrukture, zaštiti prostora za razvoj turizma, profesionalizaciji 58
    • ljudskih resursa i razvoj tržišta rada za turizam, umrežavanju sa drugim sektorima koji učestvuju u kreiranju nove vrednosti u turizmu i dr.Deo razvoja opštine Knjaževac će se zasnivati na održivom korišćenju energetskih, metaličnih inemetaličnih mineralnih sirovina, koje će se usklađivati sa opštom koncepcijom korišćenja mineralnihresursa Republike Srbije, lokalnim interesima i uslovima zaštite životne sredine. Uporište predstavljaju:stavljanje u razvojnu funkciju dokazanih rezervi i nastavak istraživanja perspektivnih rezervi(raspoloživo ležište krečnjaka uz izgradnju cementare – Jevik, ukrasni granitni Ravnobučki kamen,nalazišta zlata u dolini reke Timok). Ostvarivanje koncepta razvoja rudarstva zasnivaće se nastimulisanju rudarstva malih kapaciteta/ležišta (prioritetno kod zlata i kvalitetnijeg građevinsko-tehničkog kamena).Tercijarni sektor privrede čiji je razvoj znatno zaostao, neophodno je, ne samo nadoknaditi, već iznatno intenzivirati i diverzifikovati u skladu sa funkcijama pojedinih centara u mreži naselja iprioritetima razvoja seoskih područja.Polazeći od postojećeg modela koncentracije stanovništva i diverzifikacije delatnosti, koncept razvojase zasniva na kvalitativnim promenama privredne i socio-ekonomske strukture sistema naselja.Selektivno podsticanje i usklađivanje privrednog razvoja sa razvojem zajedničkog i individualnogstandarda (otvaranjem manjih i srednjih prerađivački pogona, izgradnjom mreže puteva, infrastrukturei podizanjem kvaliteta javnih službi i usluga i sl.) imaće sledeći redosled prioriteta: • mikrorazvojni centri – urbana i ruralna naselja koja su centri zajednica naselja sa opštim ili specifičnim funkcijama; • opštinski centar – sa različitim stepenom razvoja urbanih i specifičnih funkcija i uticajem na sociogeografsku transformaciju okruženja.Razvoj prostorno-funkcionalne organizacije opštine po zajednicama naselja ostvarivaće sedecentralizacijom funkcije rada, pojedinih proizvodnih delatnosti, javnih službi i aktivnosti izopštinskog centra u centre zajednice sela i većih naselja sa opštim ili specifičnim funkcijama, radiracionalizacije upravljanja i organizacije javnih službi, kvalitetnijeg zadovoljavanja potreba iefikasnijeg koordiniranja aktivnosti lokalnih zajednica, čime se stvaraju uslovi i za ostanak ipovratak stanovništva. Koncept je: stvaranje nukleusa socio-ekonomske transformacije ruralnih islabo urbanizovanih delova opštine (što odgovara principima održivog razvoja teritorije naročito upogledu racionalnog korišćenja prostora, resursa, energije i transporta); i razvijanje dnevnihurbanih sistema (odnosno formiranja funkcionalnih urbanih područja), kao jednog od instrumenatahijerarhizovano uravnoteženog i policentričnog razvoja.U investicionim odlukama o materijalnoj proizvodnji striktno će se poštovati lokacioni, tehno-ekonomski i kriterijumi zaštite životne sredine, koji su usvojeni na nacionalnom i međunarodnomnivou. Programi javnih službi i valorizacija postojeće mreže biće usklađeni sa privrednim razvojem,finansijskim mogućnostima i osobenostima lokalnih zajednica, kao i sa ciljevima razvoja. Programirazvoja javnih službi podrazumevaju odgovarajuću podršku u drugim sektorima (u prvom redusaobraćajne i druge komunalne infrastrukture posebno u odnosu na prigranične, periferne, brdsko-planinske atare, koji imaju infrastrukturna, resursna i druga razvojna ograničenja).Razvoj seoskih naselja, negovanje i promovisanje vrednosti ruralnih područja (prirodneheterogenosti, kulturno-istorijskog identiteta i dr.) uz jačanje ekonomske snage seoskihdomaćinstava predstavlja važno pitanje budućeg ravnomernog razvoja opštine Knjaževac. Sviciljevi i koncepti koji vode ka razvoju sela i ruralnih područja, usmeravaće se na rešavanje pitanjapopulacionog razvoja, poboljšavanja uslova življenja na selu i promovisanja multifunkcionalneporodične poljoprivrede. Ovo zahteva kvalitativne i kvantitativne promene na seoskom području,zasnovane na sledećim osnovnim postavkama:(1) unapređenje lokalnih resursa za proizvodnju kvalitetnih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda;(2) podizanje saobraćajne dostupnosti, nivoa komunalne i opremljenosti javnim službama i ukupneuređenosti sela;(3) ukrupnjavanjem zemljišnih parcela i/ili zasada; 59
    • (4) razvijanje prerađivačkih kapaciteta u selima, u okviru postojećeg stambenog tkiva, uzpoštovanje pravila izgradnje i uređenja prostora i uslova zaštite životne sredine, i uz povezivanjesa odgovarajućim tehnološkim sistemima opštine Knjaževac;(5) obezbeđivanje zasebnih infrastrukturno opremljenih lokaliteta ili lokacija u naseljima u kojima jeispoljen interes za razvoj MSP;(6) diverzifikacija razvoja poljoprivrede i sela u skladu sa specifičnim resursnim, strukturnim,tehničko-tehnološkim i socioekonomskim obeležjima, potencijalima i ograničenjima ruralnih reonau sprezi s razvojem turizma;(7) uspostavljanje partnerstva lokalnih aktera iz javnog i civilnog sektora pri utvrđivanju isprovođenju lokalnih strategija/planova integralnog ruralnog razvoja i dr.Jedno od osnovnih uporišta razvoja opštine Knjaževac odnosi se na štednju, racionalno korišćenjei zaštitu prirodnih resursa, naročito deficitarnih i strateški značajnih za razvoj i kvalitet življenja.Ukupan bilans vodnih resursa, kao i njihov prostorni i vremenski razmeštaj zahteva izuzetnopažljivo korišćenje i u potpunosti obezbeđen sistem zaštite od zagađenja i neplanskog korišćenjaizvorišta površinskih i podzemnih voda. Intenziviraće se hidro-tehničke aktivnosti na regulisanjubujičnih rečnih tokova, zaštiti od poplava, poboljšanju vodosnabdevanja naseljenih područja,razvoju sistema za navodnjavanje i odvodnjavanje kao i sanitarnoj zaštiti ugroženih izvorišta islivova. Koncept jeste zaštita poljoprivrednog zemljišta, a naročito striktno ograničavanjepretvaranja zemljišta I-IV bonitetne klase u nepoljoprivredne namene, očuvanje kvaliteta i prirodneplodnosti zemljišta. Važan značaj pridaje se pošumljavanju, obnavljanju i poboljšanju kvalitetašuma, antierozivnim radovima u slivovima postojećih i budućih vodoakumulacija, kao i razvojupreduzetništva, posebno u oblasti osnivanja i razvoja mikro preduzeća za ekološki bezbednupreradu lokalnih poljoprivrednih, šumskih i mineralnih sirovina.Koncept jeste uspostavljanje efikasnije kontrole i planskog korišćenja i uređenja građevinskogzemljišta, komunalnog opremanja i uređenja seoskih naselja i izgrađenih naseljskih celina, anaročito zaštite prostora koridora planiranih infrastrukturnih sistema, područja eksploatacijemineralnih sirovina, slivnih područja i prostora za izgradnju planiranih vodoakumulacija, prostorazaštićenih prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara, turističkih područja, kao i prostora za izgradnjusanitarnih deponija sa reciklažnim centrima.Važno uporište razvoja opštine Knjaževac predstavlja i unapređenje i zaštita životne sredine,zaštita i promocija vredne prirodne baštine i očuvanje većih područja posebne namene saprirodnim vrednostima od značaja za biodiverzitet i kvalitet životne sredine. U domenu zaštite ipromocije kulturno-istorijskog nasleđa, zalaganje je za promenu dosadašnje prakse koju jekarakterisala, kako nedovoljna valorizacija, prezentacija i korišćenje kulturnih dobara, tako inedovoljna uređenost, naročito vangradskih dobara (arheoloških nalazišta, crkava i seoskog etno-nasleđa).Intenziviranje prekogranične i međunarodne saradnje u cilju osnaživanja opštine, očuvanja prirodnihresursa i održivog razvoja, izgradnje zajedničkih infrastrukturnih sistema, jačanja partnerstva na nivoulokalnih vlasti, kao i zajedničkog nastupa kod EU i drugih relevantnih međunarodnih asocijacija zarealizaciju razvojnih programa, privredne i druge saradnje. U okviru ove saradnje realizovano jenekoliko projekata u domenu razvoja privrede, infrastrukture, planiranog graničnog prelaza, zaštiteprirode, prirodnih vrednosti i životne sredine, kao i kulturne saradnje. 60
    • SWOT ANALIZA Na osnovu analize potencijala i ograničenja opštine Knjaževac i sagledavanja koncepcije razvoja i trendova u okruženju, izdvojene su osnovne snage, slabosti, mogućnosti i pretnje budućem razvoju opštine. SWOT analiza SNAGE (postojeće) SLABOSTI (unutrašnje)• Poljoprivredno zemljište – plodno zemljište za • Nedovoljna iskorišćenost najvažnijih različitu poljoprivrednu proizvodnju potencijala, posebno parka prirode Stara planina. (vinogradarstvo, voćarstvo, povrtarstvo, • Demografsko pražnjenje i pogoršana starosna ratarstvo, stočarstvo i mlekarstvo) - lokalna struktura stanovništva - posebno seoskih tradicija u poljoprivredi, posebno u voćarstvu, naselja (područje sa najvišim stopama opadanja vinogradarstvu i stočarstvu; broja stanovnika u Srbiji u poslednjih par• Šumsko bogatstvo posebno u zaštićenim decenija); područjima - Park prirode Stara planina (jedno • Ekonomsko zaostajanje, posebno smanjena od najšumovitijih područja u Srbiji, i po kvantitetu investiciona aktivnost, usporen proces i po kvalitetu); restrukturiranja privrede i izražena• Lokalna agencija za razvoj; nezaposlenost kao posledica lošeg stanja poslovanja postojećih privrednih kapaciteta, kao i• Strukovna udruženja; nedostatka investicija u otvaranje novih privrednih• Kancelarija za romsku zajednicu; kapaciteta;• UG „Timočki klub“; • Niska budžetska sredstva lokalnih zajednica,• Strateški plan razvoja opštine Knjaževac; kao rezultat izraženih teškoća u privredi i nepostojanja svojine jedinice lokalnih• Strateški plan razvoja socijalne politike; samouprava, kao i odlivanje resursnih renti -• Kulturno istorijsko nasleđe; koje se formiraju po osnovu korišćenja prirodnih dobara i resursa od javnog interesa (mineralnih• Ljudski resursi; sirovina, vodnih resursa i šumskog bogatstva);• Kvalifikovana radna snaga; • Nerazvijenost primarnih prerađivačkih• Preduzetnički duh; kapaciteta, kao i kapaciteta male privrede, posebno u ruralnim delovima i nedostatak• Briga o kulturnoj baštini; lokacija za razvoj, posebno MSP, neuređenost• Postojanje osnovne mreže saobraćajne i Stare planine za potrebe turizma; komunalne infratrukture; • Veliki broj naselja ruralnog karaktera• Vodni resursi — sliv reke Timok; zahvaćenih procesom depopulacije, što otežava njihovo infrastrukturno opremanje, podsticanje• Sportska infrastruktura; razvoja i oživljavanje;• Specifične klimatske odlike – područje sa • Nedovoljna snabdevenost vodom naselja i kontinentalnom klimom , područja dobro turističkih kapaciteta; neizgrađenost i nepostojanje očuvane životne sredine, sa smanjenim sistema odvođenja otpadnih voda kao i tretmana antropogenim uticajem na kvalitet životne otpadnih voda; nedovoljna zaštićenost vodnih sredine; resursa od zagađivanja;• Postojeća ekonomska infrastruktura; • Nedovoljna izgrađenost saobraćajne mreže i slabiji kvalitet puteva II reda nedovoljno• Postojeći saobraćajni koridori - drumski: održavanje putne mreže; višedecenijski periferni pravac Zaječar-Knjaževac-Niš (rezerviše se kao položaj; potencijalni autoput); železnički koridor Prahovo - Zaječar – Niš; • Neprilagođenost kapaciteta elektroenergetske infrastrukture zahtevima stalno rastuće• Turistički centri i punktovi za: stacionarni potrošnje; izgrađenost prenosne i distributivne 61
    • turizam sa celogodišnjim vidovima ponude u mreže nije dovoljna u pogledu kapaciteta i prostoru – Stara planina , potencijalni banjski tehničkih karakteristika; turizam (Rgoška banjica) kulturni, • Telekomunikaciona infrastruktura po kvalitetu i manifestacioni, izletnički, lovni, ribolovni, kapacitetu nije na zadovoljavajućem nivou; sportsko-rekreativni i drugi vidovi turizma; • Nedovoljna energetska efikasnost u• Zaštićena prirodna i nepokretna kulturna domaćinstvima, javnim institucijama i dobra kao faktor i podstrekač razvoja; industriji;• Kancelarija za mlade; • Zanemarljivo korišćenje obnovljivih izvora• Kancelarija za MSP; energije, geotermalne energije, energije vetra, energije planinskih potoka, sunčeve energije uz izraženu energetsku neefikasnost u privredi i domaćinstvima; • Neadekvatne postojeće deponije, kao i nepostojanje regionalne deponije; • Neadekvatno upravljanje seoskim vodovodima, veliki gubici i neadekvatan materijal (CA cevi); • Zastarele tehnologije; • Nedovoljna informatička pismenost; • Nedostatak visoko obrazovnog kadra; • Nepostojanje jedinstvene baze podataka; • Nedovoljno razvijeni kadrovsko-tehnički kapaciteti u Opštinskoj upravi i JP, organizacijama i ustanovama; • Problemi životne sredine zagađivanja vazduha i tla; niskog nivoa razvijenosti komunalnih usluga, a posebno zbog nefunkcionisanja sistema upravljanja otpadom; zagađivanja rečnih tokova, pojava erozije i dr.; • Nedostatak sopstvenih sredstava i izostajanje domaćih i stranih investicija za ulaganje u razvoj i zaštitu životne sredine; • Nedovoljna primena mera sistemske podrške sa nacionalnog nivoa; MOGUĆNOSTI (razvojni potencijali) PRETNJE (razvoju)• Razvoj uspešnih firmi i poljoprivrede • Nastavljanje demografskog pražnjenja i (vinogradarstvo, stočarstvo i dr.) uz procesa starenja stanovništva, posebno na klastersko udruživanje, rast interesa ruralnom području, što može dovesti do nastavka emitivnih tržišta za turističkim destinacijama nestajanja pojedinih naselja, te odliv stručnog ( Stara planina ); kadra;• Brojni i različiti potencijali za razvoj turizma, • Nedovoljna međuopštinska, prekogranična i Stara planina (alpsko skijanje, eko turizam , međunarodna saradnja u cilju osnaživanja sportski turizam , rekreacija i dr.), banjska perifernih i slabo razvijenih regiona, očuvanja mesta, zaštićena prirodna i kulturna dobra; prirodnih resursa i održivog razvoja, posebno 62
    • • Poljoprivredno ekološki potencijal područja korišćenja potencijala Stare planine (razvoj sa svim uslovima za proizvodnju „zdrave hrane” turizma, zaštita prirode i dr.); i organizovanje mini – prerađivačkih kapaciteta i • Sporo restrukturiranje preduzeća, a posebno sticanje karakterističnog obeležja „brenda” za nekadašnjih velikih privrednih preduzeća, uz specifične proizvode (vino, mlečni proizvodi, pojedine negativne efekte dosadašnje meso i mesne prerađevine, voće i povrće i dr.); privatizacije;• Šumski potencijal i proizvodnja drvne mase, • Nedonošenje planskih dokumenata i akata; koja može da se iskoristi za razvoj malih kapaciteta - proizvodnih i pratećih uslužnih • Nerešeni imovinsko – pravni odnosi; delatnosti u obodnim naseljima, uz ispunjavanje • Odlaganje decentralizacije države; ekoloških kriterijuma u skladu sa propisima iz oblasti zaštite životne sredine; • Zadržavanje postojećeg sistema upravljanja dobrima od javnog interesa - ubiranja i• Potencijal dijaspore za različite vidove raspodele resursnih renti (vodne, šumske, uključivanja u privredni razvoj i unapređenje mineralne), i nerešavanje pitanja stimulacija i životne sredine (prenos znanja i tehnologija, kompenzacija u područjima gde su uspostavljeni ulaganje u otvaranje novih kapaciteta, različiti režimi zaštite koji mogu predstavljati uključivanje u izgradnju turističke infrastrukture i „ograničavajući faktor” za razvoj jedinica lokalnih sl.); samouprava;• Korišćenje sredstava iz EU-IPA fondova i • Neadekvatan odnos prema prirodnom i budžeta; kulturno-istorijskom nasleđu i njihovog• Rast ekološke svesti građana i institucija; „stavljanja”u funkciju turističkog motiva i ugrožavanje bespravnom gradnjom;• Revitalizacija prerađivačkih kapaciteta; • Neadekvatan razvoj i unapređenje saobraćajne,• Privlačenje investicija; energetske, vodoprivredne, telekomunikacione,• Jačanje partnerstva na međuopštinskom, socijalne infrastrukture, javnih službi i servisa; međugraničnom nivou i međudržavnom nivou i • Izostajanje konkretnih planova, programa i zajedničkog nastupa na tržištu – formiranje projekata, odnosno nedostatak planske i asocijacija proizvođača i privrednih klastera; projektne podrške za korišćenje domaćih i• Formiranje novih industrijskih zona i stranih namenskih fondova; obezbeđenje i infrastrukturno opremanje • Nepostojanje efikasnog sistema organizacije lokacija za razvoj MSP, turističkih kapaciteta i upravljanja, finansiranja i monitoringa; drugih delatnosti; • Nepostojanje fondova za smanjenje opštinske• Stvaranje novih sistema za upravljanje nerazvijenosti; razvojem, formiranje institucija, kadrova, formiranje namenskih fondova – a posebno stvaranje menadžerskog kadra u cilju programiranja i praćenja razvoja; 63
    • RAZVOJ OPŠTINE KNJAŽEVAC U KONTEKSTU EVROPSKIH POLITIKA IMEĐUNARODNE SARADNJESpecifičnost opštine Knjaževac u međunarodnom kontekstu ogleda se u činjenici da se graniči saistom takvom opštinom u susednoj Bugarskoj, zemlji koja je 2007. godine pristupila Evropskoj uniji, ali čiji jenivo razvijenosti još uvek veoma nizak u odnosu na prosečne vrednosti za EU. Integrisanje prostoraopštine Knjaževac u širi regionalni kontekst podrazumeva uvažavanje najvažnijih evropskih dokumenatakojim je definisan prostorni razvoj, kao i primenu njihovih preporuka za ostvarivanje međunarodne, aposebno prekogranične saradnje.Kako bi se dostigao ravnomeran i održiv razvoj, definisana su tri osnovna cilja, i to: • Razvoj ravnomernog i policentričnog sistema naselja i uspostavljanje novog odnosa između grada i sela, kroz prevazilaženje postojeće kolizije između ruralnog i urbanog; • Jednak pristup infrastrukturi i znanju kroz integralne planove razvoja saobraćaja i komunikacija koji doprinose policentričnom razvoju, a koje je potrebno prilagoditi specifičnim regionalnim uslovima; • Održivi razvoj, mudro upravljanje i očuvanje prirodnog i kulturnog nasleđa, što treba da doprinese očuvanju i razvoju regionalnog identiteta, kao i očuvanju raznovrsnosti prirodnih i kulturnih karakteristika opštine Knjaževac.Za dostizanje navedenih ciljeva potrebno je primenjivati sledeće osnovne preporuke, i to:za postizanje policentričnog i ravnomernog razvoja: • podsticanje integralnih strategija prostornog razvoja za urbane klastere kroz transnacionalnu i prekograničnu saradnju, uključujući i ruralna područja i njihove varošice; • jačanje saradnje u specifičnim tematskim oblastima u domenu prostornog razvoja kroz prekogranično i transnacionalno umrežavanje; • podsticanje saradnje na opštinskom, regionalnom, prekograničnom i transnacionalnom nivou.za formiranje i unapređenje dinamične, atraktivne i urbanizovane opštine: • unapređenje ekonomske osnove, životne sredine i usluga, kako bi se povećala njihova atraktivnost za investiranje; • promovisanje integralnih strategija urbanog razvoja koje vode računa o socijalnom i funkcionalnom diverzitetu.za iniciranje autohtonog razvoja i razvoja raznovrsnih i produktivnih ruralnih područja: • promocija multifunkcionalnosti u poljoprivredi, podrška ruralnim područjima u pogledu obrazovanja, obuke i kreiranja radnih mesta van poljoprivrede; • jačanje naselja u ruralnim područjima kao fokalnih tačaka razvoja opštine Knjaževac i podsticanje njihovog umrežavanja; • obezbeđivanje održive poljoprivrede, primena mera zaštite životne sredine i diverzifikacija poljoprivredne namene zemljišta; • podsticanje i podrška saradnji i razmeni informacija između ruralnih područja; • korišćenje obnovljive energije u urbanim i ruralnim područjima, kao i korišćenje potencijala za razvoj turizma koji ne narušava životnu sredinu.za adekvatno očuvanje, upravljanje i održivi razvoj prirodnog i kulturnog nasleđa: • kontinuirani razvoj evropskih ekoloških mreža, kako predlaže program Natura 2000; • integracija brige o diverzitetu u sektorske politike u skladu sa EU Strategijom biodiverziteta; • promocija energetski štedljivih naseljskih struktura koje doprinose i smanjenju saobraćaja, integralno planiranje resursa i značajnije korišćenje obnovljive energije kako bi se smanjile 64
    • emisije CO2; • zaštita zemljišta kao osnovnog resursa za život ljudi, faune i flore, kroz smanjenje erozije, uništavanja zemljišta i prekomernog korišćenja slobodnih površina; • očuvanje i kreativni razvoj kulturnih predela (istorijskog, estetskog i ekološkog značaja); • kreativna obnova predela koji su oštećeni pod uticajem čoveka, uključujući mere rekultivacije; • očuvanje i kreativno redizajniranje urbanih celina vrednih zaštite.za adekvatno očuvanje i upravljanje vodnim resursima: • uspostavljanje ravnoteže između vodosnabdevanja i potreba za vodom, posebno u područjima sklonim sušama. Razvoj i primena ekonomskih instrumenata upravljanja vodama, uključujući podsticanje poljoprivrednih metoda koji štede vodu i irigacionih tehnologija u područjima u kojima nedostaje vode; • podsticanje transnacionalne i međuopštinske saradnje za primenu integralnih strategija upravljanja vodnim resursima, uključujući veća izvorišta podzemnih voda u područjima sklonim sušama i poplavama; • očuvanje i obnova većih vlažnih područja, izloženih prekomernom crpljenju vode.Teritorijalna agenda Evropske unije, usvojena u Lajpcigu maja 2007. godine, zasniva se na tri osnovnacilja i definiše sledeće prioritete: jačanje policentričnog razvoja i inovacija kroz umrežavanje gradova-regiona i drugih gradova; novi oblici partnerstva i teritorijalnog upravljanja između ruralnih i urbanihpodručja; promocija konkurentnih i inovativnih regionalnih klastera u Evropi; podrška jačanju i širenjutransevropskih mreža; promovisanje transevropskog upravljanja rizicima, uključujući i rizike od uticajaklimatskih promena; jačanje ekološke strukture i kulturnih resursa kao dodatna vrednost razvoja.Prekogranična saradnja u zemljama Centralne i Istočne Evrope je generalno slabija nego u zemljama ZapadneEvrope, što se može obrazložiti, kako različitim političkim okolnostima, tako i manje pragmatičnim mentalitetom,manjim sredstvima, manjim obimom lokalnih inicijativa i slabijom decentralizacijom.Cilj Programa prekogranične saradnje Bugarska – Srbija (za period 2007-2013) je jačanje teritorijalnogjedinstva pograničnog regiona Bugarske i Srbije, konkurentnost teritorije kao i održivost razvoja krozekonomsku, socijalnu i saradnju na polju zaštite životne sredine duž administrativne granice. Prioritet urealizaciji projekta jeste razvoj malih infrastruktura, odnosno fizička i informaciona infrastruktura iinfrastruktura koja se odnosi na zaštitu životne okoline, kao i održivi razvoj kroz efikasno korišćenjelokalnih resursa. 65