AGENCIJA ZA RAZVOJ     OPŠTINE KNJAŽEVACPROFIL OPŠTINE KNJAŽEVAC        April 2010. godine                             1
SADRŽAJUVOD..................................................................................................................
CIVILNI SEKTOR – NEVLADINE ORGANIZACIJE I UDRUŽENJA GRAĐANA ......................................................51CILJEV...
UVODProfil opštine Knjaževac pripremljen je sa ciljem da pruži osnovne informacije o opštini Knjaževac.Cilj ove analize ni...
POLOŽAJ OPŠTINE KNJAŽEVACPoložaj i osnovne odlikePodručje opštine Knjaževac obuhvata 86 naselja sa 37.172 stanovnika. U fi...
Na osnovu podataka Popisa 2002. godine, od ukupnog broja stanovnika veći je udeo gradskogstanovništva (52,1%). Od 85 seosk...
21   Vrtovac             21822   Gabrovnica          1023   Glogovac            7324   Gornja Kamenica     37725   Gornja ...
53   Manjinac          12254   Miljkovac         15455   Minićevo          82856   Mučibaba          11057   Novo Korito  ...
85            Štipina                                                                     531         86            Štitar...
Grafikon 1: Starosna struktura stanovništva                                                                           1282...
Preovlađuje stanovništvo sa potpunim ili delimičnim osnovnim obrazovanjem. Značajno je prisutnostanovništvo sa završenom s...
najnepovoljniji u okruženju. U opštini čak 22 naselja (tj. oko 1/4 ukupnog broja naselja       opštine) nema ni jedno dete...
•   negativan prirodni priraštaj koji nastavlja da se pogoršava zbog nepovoljne starosne       strukture stanovništva. Na ...
Tabela 8: Prognoza kretanja broja stanovnika na području opštine Knjaževac                    Broj               stanovnik...
MREŽA NASELJA I CENTARAUrbana koncentracija stanovništva i funkcija opštinskog centra i demografsko pražnjenje seoskihpodr...
Model policentričnog razvoja opštineU uslovima zapošljavanja stanovništva u urbanim naseljima, a delimično i u suburbanima...
predisponirani za lociranje novih industrijskih pogona, prilagođenih savremenim tehnologijama,ekološkim standardima i auto...
PRIVREDNI/EKONOMSKI RAZVOJPo stepenu ekonomske razvijenosti, Knjaževac pripada nerazvijenim opštinama (među 40najnerazvije...
Stambeno-komunalne delatnosti                                                            3 Finansijske i druge usluge     ...
padu ukupne i industrijske zaposlenosti, obima proizvodnje, niskoj iskorišćenosti kapaciteta, niskojkonkurentnosti privred...
Sektor malih i srednjih preduzeća je u fazi razvoja i očekuje se njegov značajan doprinos kaojednog od osnovnih oslonaca p...
demografskih trendova. Opština raspolaže značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebnomerama ekonomske i poreske poli...
•   podizanje nivoa saradnje sa susedima (Bugarska) na viši nivo, pre svega u oblasti novih        investicionih projekata...
Budžet opštine KnjaževacTabela 13: Ukupan budžet i sopstveni prihodi opštine Knjaževac (iznos u €)          OPIS          ...
TURIZAMNajznačajniji turistički potencijal opštine Knjaževac je Park prirode "Stara planina".Turizam u Parku prirode „Star...
Opština Knjaževac ima potencijala za razvoj sledećih vidova turizma: sportsko-rekreativnog,seoskog, ekološkog, turizma spe...
destinacija, koja sadrže prepoznatljive motive i omogućavaju afirmisanje novih proizvoda       domaće i inostrane turistič...
bližih gradova iz regionalnog okruženja) i inostranstva, a delom i sa područja opštine           razvijaće se kao alternat...
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Profil opstine knjazevac
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Profil opstine knjazevac

2,933

Published on

Profil opstine knjazevac

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
2,933
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
12
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Profil opstine knjazevac"

  1. 1. AGENCIJA ZA RAZVOJ OPŠTINE KNJAŽEVACPROFIL OPŠTINE KNJAŽEVAC April 2010. godine 1
  2. 2. SADRŽAJUVOD.....................................................................................................................................4POLOŽAJ OPŠTINE KNJAŽEVAC......................................................................................5POLOŽAJ I OSNOVNE ODLIKE...........................................................................................................5STANOVNIŠTVO...................................................................................................................5NASELJA, STANOVNIŠTVO I TRENDOVI................................................................................................6OBRAZOVNA STRUKTURA..............................................................................................................10RADNA SPOSOBNOST...................................................................................................................11SEOSKA DOMAĆINSTVA.................................................................................................................11OCENA STANJA..........................................................................................................................12POTENCIJALI.............................................................................................................................12OGRANIČENJA...........................................................................................................................13PROJEKCIJA KRETANJA STANOVNIŠTVA.............................................................................................14MREŽA NASELJA I CENTARA .........................................................................................15MODEL POLICENTRIČNOG RAZVOJA OPŠTINE......................................................................................16OČUVANJE I TRANSFORMACIJA RURALNIH NASELJA I PODRUČJA..............................................................17KONCEPCIJA RAZVOJA MREŽE NASELJA............................................................................................18PRIVREDNI/EKONOMSKI RAZVOJ .................................................................................18PROSEČNA ZARADA.....................................................................................................................21POTENCIJALI EKONOMSKOG RAZVOJA...............................................................................................22KONCEPCIJA UNAPREĐENJA STANJA I RAZVOJA PRIVREDE......................................................................23BUDŽET OPŠTINE KNJAŽEVAC.......................................................................................24TURIZAM.............................................................................................................................26MINERALNI IZVORI ...........................................................................................................31ZEMLJIŠNE POVRŠINE ....................................................................................................33KORIŠĆENJE I ZAŠTITA POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA .........................................................................34KONCEPT ODRŽIVOG POLJOPRIVREDNOG I RURALNOG RAZVOJA..............................................................37PRIORITETI RAZVOJA POLJOPRIVREDE I SELA.....................................................................................40ŠUMARSTVO I LOVSTVO .................................................................................................40PLANOVI GAZDOVANJA ŠUMAMA .....................................................................................................42LOVSTVO.................................................................................................................................42ORGANIZACIJA JAVNIH SLUŽBI....................................................................................43OBRAZOVANJE...........................................................................................................................43ZDRAVSTVENA ZAŠTITA.................................................................................................................45SOCIJALNA ZAŠTITA.....................................................................................................................46KULTURA..................................................................................................................................46MANIFESTACIJE..........................................................................................................................48SPORT I REKREACIJA ..................................................................................................................49 2
  3. 3. CIVILNI SEKTOR – NEVLADINE ORGANIZACIJE I UDRUŽENJA GRAĐANA ......................................................51CILJEVI RAZVOJA JAVNIH SLUŽBI.....................................................................................................52KONCEPT RAZVOJA JAVNIH SLUŽBI..................................................................................................54OSNOVNI POTENCIJALI I OGRANIČENJA OPŠTINE KNJAŽEVAC..............................57VIZIJA I PRINCIPI RAZVOJA OPŠTINE KNJAŽEVAC..................................................................................57OPŠTI CILJEVI............................................................................................................................58KONCEPCIJA RAZVOJA OPŠTINE KNJAŽEVAC.....................................................................................59SWOT ANALIZA..................................................................................................................63RAZVOJ OPŠTINE KNJAŽEVAC U KONTEKSTU EVROPSKIH POLITIKA IMEĐUNARODNE SARADNJE...........................................................................................66 3
  4. 4. UVODProfil opštine Knjaževac pripremljen je sa ciljem da pruži osnovne informacije o opštini Knjaževac.Cilj ove analize nije da se rasvetle svi detalji ekonomskog položaja ove opštine, već pre da se pružiosnovna slika i pokažu neki od bazičnih indikatora.Temelj ove analize su pre svega raspoloživi zvanični podaci Republičkog zavoda za statistiku, ali ipodaci koji postoje u samoj opštini, Privrednoj komori, kao i neke informacije koje su prikupljale zasvoje potrebe Agencija za razvoj opštine Knjaževac i nevladine organizacije.Pored činjenice da neki izuzetno važni pokazatelji, koji bi morali biti uzeti u obzir prilikom izradeovakvih dokumenata, nisu dostupni, treba imati u vidu i činjenicu da su zvanični statistički podacičesto u manjoj ili većoj meri neprecizni. Ovo posebno dolazi do izražaja kada su u pitanjuekonomski pokazatelji i to iz više razloga:  Podaci o privredi uglavnom se prikupljaju kroz obavezno dostavljanje izveštaja od strane preduzeća, što je obaveza koja se vrlo često ne poštuje (privatna preduzeća i radnje ove podatke često uopšte ne dostavljaju, a nije redak slučaj da se dostavljaju netačni i proizvoljni podaci)  Podaci koji proističu iz popisa stanovništva mogu biti u manjem delu neprecizni jer se baziraju na subjektivnim izjavama (poznato je npr. da se romska populacija nerado odazivala popisu ili da se nije izjašnjavala kao Romi).  Podaci o zaposlenosti/nezaposlenosti obuhvataju izvestan broj ljudi koji su zvanično zaposleni ali već duži vremenski period ne rade (plaćena/neplaćena odsustva), kao i lica koja se vode kao nezaposlena iako u stvari obavljaju neku delatnost (poljoprivreda, rad „na crno“...)  Podaci o zaradama su često iskrivljeni zbog, još uvek, prisutnog plaćanja „na ruke“  Promenama u metodologiji, Republički zavod za statistiku više ne objavljuje podatke o nacionalnom dohotku i društvenom bruto proizvodu za nivo opština  Čak i dostupni podaci, pa i oni koji su manje ili više precizni, objavljuju se sa popriličnim zakašnjenjem, tako da na početku 2010. još uvek nema nekih podataka iz 2009. itd.Sadržina ove analize postavljena je tako da maksimalno obezbeđuje mogući stepen realističnosti udatim i očekivanim uslovima, na taj način što polazi od osnovne slike koja je data zvaničnimstatističkim podacima, faktorima razvoja i eksternim činiocima ali koja uzima u obzir i zvaničnatežišta i prioritete.Agencija za razvoj opštine Knjaževac, 2010. 4
  5. 5. POLOŽAJ OPŠTINE KNJAŽEVACPoložaj i osnovne odlikePodručje opštine Knjaževac obuhvata 86 naselja sa 37.172 stanovnika. U fizičko-geografskompogledu teritorija opštine Knjaževac prostire se u širem prostoru preseka 22º 15 meridijana istočno odGrniniča i 43º 30 severnog uporednika sa površinom od 1.202 km² što je čini četvrtom opštinom poveličini u Republici Srbiji. Opština Knjaževac se nalazi uistočnom delu Republike Srbije uz granicu sa RepublikomBugarskom kao najjužniji grad Timočke Krajine. OpštinaKnjaževac je brdsko-planinska sa nadmorskom visinom od176 do 2.169 m i izraženom ravnicom u dolini reke Timok,koja izlazi na Dunavsku niziju. Planinskim vencima teritorijaje izolovana od susednih opština. Brdsko-planinski karakteropštine Knjaževac pre svega je sadržan u činjenici da se75% njene teritorije nalazi na preko 400 m nadmorske visine.Područje opštine Knjaževac pripada nerazvijenim,ekonomski i demografski depresivnim opštinama sasledećim specifičnim namenama: poljoprivredno-stočarsko i šumsko područje; prirodne i turističke vrednosti(sa izrazitim potencijalima za razvoj turizma na Starojplanini i Banjici); izvorišta voda, rezerve mineralnihsirovina i građevinskog materijala i planiranim graničnimprelazom.Tabela 1: Osnovni podaci o opštini Knjaževac Prosečna % Gustina Osnovni Površina, Broj veličina Broj Poljoprivredne naseljenosti 1 podaci km2 naselja naselja, stanovnika površine km2 km2Opština 1202 57,6 86 13,97 33051 27KnjaževacIzvor: RZS opštine u Srbiji 2009. godineSTANOVNIŠTVOPovršina opštine Knjaževac je 1202 km², sa 37172 stanovnika, prosečne naseljenosti 30,9stanovnika po km².Od 1948. do 2002. godine broj stanovnika u opštini Knjaževac je opao za 38.2%. A od 1991. do2002. godine za 14.6% , što je najviše u okruženju.Tabela 2: Kretanje broja stanovnika u periodu 1981-2002. godine 1991. 2002. Područje Plana/opština/tip naselja 1981. 1991. 2002. nova met. nova met.Opština Knjaževac 48789 44036 38044 43551 37172Gradska 16665 19705 19941 19523 19351Ostala 32124 24331 18103 24028 17821Izvor: RZS - Popis 1981,1991,2002. godine 5
  6. 6. Na osnovu podataka Popisa 2002. godine, od ukupnog broja stanovnika veći je udeo gradskogstanovništva (52,1%). Od 85 seoskih naselja u periodu 1981-1991. godine, samo je Trgovištepovećalo broj stanovnika , dok su sva ostala smanjila, a 9 njih čak za polovinu. U periodu od 1991-2002. godine, selo Repušnica ostalo je bez stanovništva.Problem „biološke depopulacije“ seoskih naselja je alarmantan jer je negativan prirodni priraštajnajveći u Republici. Migracioni saldo je za grad Knjaževac u poslednjem popisnom periodu, 1991-2002. godine bio pozitivan, ali apsolutni porast stanovništva negativan, zbog negativnog priraštaja.Naselja, stanovništvo i trendoviOpština Knjaževac se prostire na površini od 1.202 km² i po veličini je četvrta opština u RepubliciSrbiji, međutim, opštinu karakteriše visoka razudjenost. Po popisu iz 2002. godine u opštini živi37.172 stanovnika, od čega 52% živi u Knjaževcu, a 48% u 85 seoskih naselja. Administrativnicentar opštine je Knjaževac u kome živi 19.351 stanovnik. Sam grad se nalazi na sastavuTrgoviškog i Svrljiškog Timoka koji zajedno čine Beli Timok.Tabela 3. Broj stanovnika po naseljima u opštini Knjaževac R.br. Naselje Broj stanovnika 1 Opština Knjaževac 37172 2 Knjaževac 19351 3 Seoska naselja 17821 4 Aldina Reka 12 5 Aldinac 26 6 Balanovac 328 7 Balinac 38 8 Balta Berilovac 187 9 Banjski Orešac 96 10 Beli Potok 243 11 Berčinovac 172 12 Božinovac 26 13 Bulinovac 194 14 Bučje 369 15 Valevac 281 16 Vasilj 757 17 Vidovac 45 18 Vina 424 19 Vitkovac 352 20 Vlaško Polje 172 6
  7. 7. 21 Vrtovac 21822 Gabrovnica 1023 Glogovac 7324 Gornja Kamenica 37725 Gornja Sokolovica 4126 Gornje Zuniče 47527 Gradište 3128 Grezna 32929 Debelica 42330 Dejanovac 2731 Donja Kamenica 36032 Donja Sokolovica 13633 Donje Zuniče 40734 Drvnik 1535 Drenovac 14136 Drečinovac 8837 Žlne 16138 Žukovac 11439 Zorunovac 17940 Zubetinac 19141 Inovo 10042 Jakovac 34943 Jalovik Izvor 23844 Janja 3745 Jelašnica 21246 Kaličina 25647 Kalna 55348 Kandalica 5249 Koželj 18150 Krenta 13751 Lepena 13752 Lokva 69 7
  8. 8. 53 Manjinac 12254 Miljkovac 15455 Minićevo 82856 Mučibaba 11057 Novo Korito 20858 Orešac 33559 Ošljane 25660 Papratna 1361 Petruša 12062 Podvis 36963 Ponor 14464 Potrkanje 8365 Pričevac 5466 Ravna 25267 Ravno Bučje 2868 Radičevac 5969 Rgošte 31970 Repušnica -71 Svrljiška topla 11272 Skrobnica 17873 Slatina 12474 Stanjinac 9575 Staro Korito 5176 Stogazovac 13277 Tatrasnica 578 Trgovište 195379 Trnovac 22780 Ćuštica 25381 Crvenje 15282 Crni Vrh 13383 Šarbanovac 2584 Šesti Gabar 173 8
  9. 9. 85 Štipina 531 86 Štitarac 61 87 Štrbac 246 88 Šuman Topla 77Izvor : Opštinska Uprava KnjaževacU periodu između dva popisa, 1991-2002. godine, broj stanovnika se smanjio za 6.847 stanovnika,odnosno 14,4%, što je jedna od najvećih negativnih stopa u RS. Smanjenje broja stanovnika uopštini je dovelo i do smanjenja gustine naseljenosti sa 33,02 na 30,92 stanovnika/km².Tabela 4: Kretanje broja stanovnika u periodu 1991 - 2002 Prosečno Stanovništvo Stanovništvo Porast-pad godišnje na Stanovništvo Prosečno godišnje 1991 2002 ukupno 1000 stanovnika Opština 44019 37172 -6847 622 17 KnjaževacIzvor : RZS – Popis 2002. godineNeminovna posledica privrednog razvoja zemlje u periodu 70-80 tih je i promena demografske isocio - ekonomske strukture seoskog stanovništva. Kao posledica toga u Istočnoj Srbiji naročito uopštini Knjaževac smanjen je broj ukupnog i aktivnog poljoprivrednog stanovništva. Takvetendencije izazvale su promene strukture porodičnih gazdinstva u opštini Knjaževac, što je uticalo Ina lokalni ruralni razvoj.Depopulacija prostora je najizraženija u seoskim sredinama. Oko 90% ukupnih migracija činemigracije seoskog stanovništva. Osnovni uzrok migracija su zapošljavanje u drugim sredinama,školovanje, odlazak na rad u inostranstvo... Značajan broj stanovnika se nalazi na privremenomradu u inostranstvu, a naročito u SAD.Trenutno je u Knjaževcu registrovano oko 13.382 domaćinstva.U starosnoj strukturi stanovništva preovladava radno sposobno stanovništvo sa 60,79%, štoukazuje na postojanje značajnog kontigenta radno sposobnog stanovništva. Zabrinjavajući podatakje, međutim, skoro duplo veći udeo starog stanovništva (28,35%) u odnosu na mlade (15,79%) ustarosnoj strukturi stanovništva. Starosna struktura stanovništva je posebno loša u seoskimsredinama u kojima je izrazito izražen proces starenja sela. Pojedina, udaljena, planinska sela suna putu izumiranja, a Repušnica je od 2006. godine selo u kome više nema stanovnika.Tabela 5: Starosna struktura stanovništvaStanovniš Po Ukup 10- 15- 20- 25- 30- 35- 40- tvo po 0-4 5-9 45-49 l no 14 19 24 29 34 39 44godinama s 37172 1185 1368 1485 1831 1943 2001 1876 1764 2272 2937Opština m 18033 590 732 788 943 1067 1076 929 886 1155 1473Knjaževac ž 19139 595 636 697 888 876 925 947 878 1117 1464Stanovniš Po 50- 55- 60- 65- 70- 75- 80- 85- 95 i Nepoznat tvo po 90-94 l 54 59 64 69 74 79 84 89 više ogodinama s 3244 2201 2528 2930 3094 2479 1215 336 166 28 289Opština m 1649 1066 1173 1324 1377 983 486 141 65 9 121Knjaževac ž 1595 1137 1355 1606 1717 1496 729 195 101 19 168Izvor : RZS – Popis 2002. godine 9
  10. 10. Grafikon 1: Starosna struktura stanovništva 12824 14000 10654 12000 7584 >19 10000 20-39 5869 40-59 8000 <60 6000 nepoznato 4000 289 2000 0Stopa prirodnog priraštaja ima negativan predznak, i među najvećima je u RS. U 2001. godini jenpr. stopa nataliteta iznosila 6,4%, a mortaliteta 19,0%. Postojeći socijalni pokazatelji su, takođe,negativni i ukazuju da je najveći broj domaćinstava sa dva (29,56%) člana ili jednim (23,30%)članom, a da je najveći broj porodica bez dece (46,72%) ili sa jednim detetom (31,12%). Navedenisocijalni parametri su u skladu sa prosekom Zaječarskog okruga, ali su značajno lošiji u odnosu naprosek Republike Srbije.Obrazovna strukturaObrazovna struktura stanovništva u Knjaževcu se ne može smatrati zadovoljavajućom (tabela 6.).Tabela 6: Obrazovna struktura stanovništva Bez 1-3 4-7školsk razreda razreda Osnovno Srednje Više Visoko e Nepoznato osnovn osnovn obrazovanje obrazovanje obrazovanje obrazovanjesprem e škole e škole e6,41% 1,91% 29,89% 22,89% 28,26% 3,11% 3,21% 4,31%Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godineGrafikon 2: Obrazovna struktura stanovništva % ,89 % 29 ,26 28 % ,89 30,00% 22 Bez školske spreme 25,00% 1-3 razreda osnovne škole 4-7 razreda osnovne škole 20,00% Osnovno obrazovanje Srednje obrazovanje Više obrazovanje 1% 15,00% 6,4 Visoko obrazovanje 1% 1% 1% 4,3 1% Nepoznato 3,2 3,1 10,00% 1,9 5,00% 0,00% 10
  11. 11. Preovlađuje stanovništvo sa potpunim ili delimičnim osnovnim obrazovanjem. Značajno je prisutnostanovništvo sa završenom srednjom školom, dok je udeo stanovništva sa višim i visokimobrazovanjem dosta nizak.Radna sposobnostRadno sposobno stanovništvo predstavlja najveći kontigent stanovništva, odnosno 22.597stanovnika, ili 60,79% populacije predstavlja radno sposobno stanovništvo. Veliki problem,međutim, predstavlja nezaposlenost. Stopa nezaposlenosti se konstantno povećava u poslednjihnekoliko godina, i trenutno je 21,04%. Broj nezaposlenih se povećao sa 1.094 u 1991. godini na5.328 lica u 2009. godini.Tabela 7: Udeo radno sposobnog stanovništva Radni kontigent Udeo Žens Udeo Žens stanovništva Ukup Ispo Mušk ko stariji radnog 7-14 Sveg ko starog 65 i no d7 o (15- (15- od 65 stanovn a (15- više godina u 64) 49) istva 64) ukupnom (%) Opština 37172 1712 2326 22597 11417 11180 7095 10248 60,79 25,57 KnjaževacIzvor : RZS – Statistički godišnjak opština 2009. godineSeoska domaćinstvaOd 85 seoskih naselja svega 27 se nalazi u ravničarskim, dok se 36 nalazi u brdskim a 22 ubrdsko-planinskim područjima opštine.Broj registrovanih poljoprivrednih gazdinstva u opštini Knjaževac iznosi 3308, od toga u aktivnomstatusu je 1854 a u pasivnim statusu odnosno broj gazdinstva koja nisu izvršila preregistraciju u2009. godini je 1454.Po selima ima malo dece, a u pojedinim MZ više nema dece. Radno sposobno stanovništvo imatrend starenja. U velikom broju su prisutna staračka gazdinstva. Takođe, u velikom broju sela imaviše penzionera od radno sposobnog stanovništva. Situacija je možda i najkritičnija u Zaječarskomregionu.Ocena stanjaAnalizirajući strukturu stanovništva na području Opštine prema podacima Popisa 2002. godine,može se uočiti sledeće: • Kvantitativni odnos muškog i ženskog stanovništva (48% prema 52%) • U starosnoj strukturi dominantan je udeo starosnog kontingenta stanovništva (60 i više godina starosti) i iznosi 34,6% , što je najviše u okruženju. Najmanje je učešće mladog stanovništva (15,9%). Sa prosečnom starošću 47.3 godina i indeksom starenja od 2,18 (po Popisu 2002. godine), područje opštine Knjaževac je zahvatila najdublja demografska kriza. • Učešće dece predškolskog uzrasta (0-6 godina starosti) u ukupnom stanovništvu područja opštine Knjaževac je 4.6%. Deca osnovnoškolskog uzrasta 6,3%. I ovi podaci su 11
  12. 12. najnepovoljniji u okruženju. U opštini čak 22 naselja (tj. oko 1/4 ukupnog broja naselja opštine) nema ni jedno dete predškolskog ili osnovnoškolskog uzrasta, što predstavlja izrazitu prepreku njihovom demografskom opstanku. • Za reprodukciju sposobne populacije fertilni kontingent (žene stare od 15 do 49 godina) spada u važnije funkcionalne kontingente. Prema podacima Popisa 2002. godine, uočava se opadanje učešća žena u fertilnom dobu. Udeo fertilnih žena u ukupnom stanovništvu je 19,1% (Popis 2002.). • Radno sposobno stanovništvo je 60,7%, ali je nepovoljna opšta stopa aktivnosti (udeo aktivnog u odnosu na ukupno stanovništvo) koja iznosi negde između 40,8%, što znači da ima više neaktivnog od aktivnog u radnosposobnom stanovništvu. U periodu 1971-2002. godine stopa aktivnosti stanovništva kontinuirano se smanjivala (za 28,2%, tj. sa 69% na 40,8%). • Struktura zaposlenih prema sektorima delatnosti: Od 5975 zaposlenih, u šumarstvu i vodoprivredi je zapošljeno 344, vađenje ruda 4, prerađivačka industrija 2856, proizvodnja električne energije, gasa i vode 230, građevinarstvo 275, i trgovina 565. • Poljoprivredno stanovništvo, prema podacima Popisa 2002. godine, čini između 6% i 8,9%. U periodu 1971-2002. godine, poljoprivredno stanovništvo na području opštine Knjaževac beleži drastičan pad: sa 33219 (1971. godine) na 2244 (2002. godine), tj. poljoprivredno stanovništvo se smanjilo 14,8 puta. • Obrazovna struktura stanovništva na području opštine je veoma nepovoljna. Bez škole je 6,41%, sa nesvršenom osnovnom školom 31,8%, sa osnovnom 22,89%, sa srednjom 28,26%, višom 3,11%, visokom 3,21%. • Opština Knjaževac je zabeležila manji broj domaćinstava 2002. godine u odnosu na 1948. godinu, s tim da je opadanje broja domaćinstava u opštini započelo 1981. godine. Prosečna veličina domaćinstava je 2,76 člana po domaćinstvu.PotencijaliUprkos smanjenju ukupnog broja stanovnika tokom perioda 1981-2002. godine, potencijalestanovništva za razvoj opštine Knjaževac treba tražiti: • u stanovništvu koje se obnavlja; • u mogućnostima za povećanje stope aktivnosti većim angažovanjem radno sposobnog stanovništva u svim sektorima delatnosti, a posebno stvaranjem uslova da se zainteresovano stanovništvo u većoj meri aktivno uključi u razvoj poljoprivrede uključujući promociju multifunkcionalnosti i sl.; • u potencijalima izraženim velikim brojem iseljenika koji potiču sa ovog područja, posebno kad je reč o stanovništvu koje živi u inostranstvu , uz podsticanje njihovog većeg angažovanja na prenosu znanja, tehnologije, radnog iskustva i ulaganja kapitala, i uz stvaranje mogućnosti za trajni povratak naročito mlađeg dela populacije; • u stambenom fondu koji je neiskorišćen usled smanjenja broja stanovnika, naročito u seoskim naseljima, a koji može da predstavlja odgovarajući potencijal za razvoj različitih delatnosti – od male privrede, usluga, do realizacije brojnih poljoprivrednih programa ukoliko se zaustave negativni demografski trendovi.OgraničenjaOsnovna ograničenja kad su u pitanju demografski resursi na području opštine Knjaževac odnosese na: • nepovoljnu starosnu strukturu, uz činjenicu da indeks starenja raste i da je područje opštine Knjaževac zahvatio proces najdublje demografske starosti; 12
  13. 13. • negativan prirodni priraštaj koji nastavlja da se pogoršava zbog nepovoljne starosne strukture stanovništva. Na to se nadovezuje negativan migracioni saldo, ukoliko bi se trend smanjenja broja stanovnika nastavio, mnoga sela i područja bi se demografski ugasili; • nepovoljniju strukturu stanovništva prema aktivnosti u odnosu na republički prosek (niža stopa aktivnosti i aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje, ali i niža stopa izdržavanog stanovništva); • ograničenje koje se odnosi na formalno obrazovanje, koje je ispod republičkog proseka u kategorijama stanovništva sa završenom srednjom školom, višom školom i fakultetom; • usitnjenost domaćinstava, tj. najveću zastupljenost dvočlanih i samačkih domaćinstva; • broj nenastanjenih stanova u ruralnim oblastima opštine Knjaževac je u značajnom porastu, a rezultat je odliva stanovništva i nepovoljne starosne strukture.Uzimajući u obzir sadašnje demografske karakteristike područja opštine Knjaževac, kao i tok ipromene u kretanju stanovništva koji su praćeni u periodu 1981-2002. godine, kao osnova zabudući razvoj stanovništva ističu se sledeći ciljevi: • opšti cilj održivog demografskog razvoja je zadržavanje stacionarnog stanovništva, tj. populacioni razvoj kojim će sledeće generacije biti barem iste veličine kao i postojeće; • prioritetna podrška najvitalnijim područjima u kojima je u poslednje dve decenije već započeo proces starenja, kao i podrška pojedinim nerazvijenim područjima po principu „spašavanja onog što je moguće spasiti“; • smirivanje negativnih demografskih procesa (negativnog prirodnog priraštaja i velikog odliva stanovništva zbog iseljavanja) na dugi rok, i perspektivno zaustavljanje i promena sadašnjeg negativnog trenda u onim područjima koja su donedavno rasla, bilo na osnovu prirodnog ili mehaničkog priliva stanovništva; • ponovno aktiviranje populacionih mera pronatalitetne politike uz dostizanje kohortne stope ukupnog fertiliteta na nivou oko 2,1 deteta po ženi, čime bi se sprečilo dalje drastično opadanje stanovništva prirodnim putem. Realizacija ovog cilja zahteva prethodno ostvarivanje posebnih ciljeva: ublažavanje ekonomske cene podizanja deteta, usklađivanje rada i roditeljstva, borbu protiv neplodnosti, populacionu edukaciju, aktiviranje lokalne samouprave, itd.; • kratkoročno, prioritet predstavlja smanjenje emigracije mlađeg i visokoobrazovanog stanovništva kao i unapređenje nivoa formalnog obrazovanja odraslih radi otvaranja mogućnosti za zapošljavanje. Kao poseban cilj, ističe se podizanje opšte stope aktivnosti koja je drastično opala, tj. cilj je da se poveća učešće aktivnog stanovništva u kontingentu radno sposobnih.Projekcija kretanja stanovništvaUslovljen kompleksnim društvenoekonomskim faktorima na demografski razvoj, na područjuopštine će i u narednom periodu delovati dosadašnji trend kretanja ukupnog broja stanovnika.Tradicionalno niska stopa prirodnog priraštaja (delimično i zbog već odseljenog mlađeg, tj. fertilnogstanovništva), čime je uslovljen nizak natalitet, i u narednom periodu će bitno uticati na tokpopulacionih kretanja. Mehaničko kretanje stanovništva, kao drugi faktor od uticaja na budućekretanje ukupnog broja stanovnika, donekle može ublažiti negativnu sliku u slučaju očekivanogprivrednog razvoja pojedinih delova područja opštine i potencijalne potražnje za novom radnomsnagom.Prema podacima Popisa 2002. godine, najveću prosečnu starost (47,3 godine) i najveći indeksstarenja (2,18) u odnosu na Timočki Region beleži opština Knjaževac. 13
  14. 14. Tabela 8: Prognoza kretanja broja stanovnika na području opštine Knjaževac Broj stanovnika po Indeks popisu (nova Analitički metod (metod komponenata) metodologijaGodina 1991. 2002. 2007. 2012. 2017. 2022. 2027. 2027/12 2027/02Opština 43551 37172 34017 31413 29035 27027 25312 80,6 68,1KnjaževacIzvor: Statistički godišnjak opština 2009. godinePodaci govore da će opština Knjaževac, u ovom slučaju izgubiti preko 30% stanovništva u periodu2002. do 2027. godine,Grafikon 3: Projekcija kretanja stanovništva 50000 40000 30000 20000 Knjaževac 10000 0 1991. 2002. 2007. 2012. 2017. 2022. 2027.Osnovna strateška pitanja budućeg razvoja na području opštine tiču se kvantitativnih i kvalitativnihpromena demografskih procesa. Kvantitativne promene se odnose na usporavanje i zaustavljanjeapsolutnog pada broja stanovnika. Kvalitativne promene podrazumevaju: podmlađivanjestanovništva i stimulisanje naseljavanja mladog i radnosposobnog stanovništva, poboljšanjeobrazovne strukture, mogućnosti za otvaranje novih radnih mesta, itd. Srazmerno očekivanimdruštveno ekonomskim promenama menjaće se i osnovne strukturne karakteristike stanovništvapo pojedinačnim opštinama ovog područja.Osnovno polazište koncepta je pokretanje ekonomije i privrednih kapaciteta zasnovanih nalokalnim resursima uz otvaranje novih radnih mesta, što je korigujući faktor kojim se stimuliše prilivstanovništva na osnovu migracija. Posredni efekat je poboljšanje obrazovne strukture izadržavanje, tj. privlačenje mlađih ljudi sa završenim višim i visokim obrazovanjem. Uz stimulativnemere pronatalitetne politike donekle će se ublažiti negativan prirodni priraštaj, pre svega udelovima područja opštine u kojima proces starenja nije uzeo najveći mah. Težište pri obnoviseoskih područja treba da bude na programima razvoja prilagođenim pojedinim ciljnim grupamastanovništva. To se posebno odnosi na programe usmerene ka mladima koji su na pragu ili su većušli u radni kontingent, kao i na fertilni kontingent. Ovi programi bi obuhvatali niz mera zastimulisanje razvoja malih i srednjih preduzeća, razvoj turizma i različite beneficije za one koji seodlučuju da rade u ruralnom okruženju, kroz unapređenje životnih uslova izvan tržišta rada,ukupno jačanje i povećanje dostupnosti saobraćajne i socijalne infrastrukture i dr. Imajući u vidumogućnosti za otvaranje prema susednim zemljama i jačanje novih migracionih tokova, uperspektivi većeg zapošljavanja na području opštine Knjaževac moguće je očekivati intenziviranjeimigracije, tj. uvećanja populacionog rasta po ovoj osnovi. 14
  15. 15. MREŽA NASELJA I CENTARAUrbana koncentracija stanovništva i funkcija opštinskog centra i demografsko pražnjenje seoskihpodručja izazvano migracijom ili smanjenjem prirodnog priraštaja, a najčešće njihovomkombinacijom, doveli su do promena u demografskoj veličini naselja. U geoprostoru opštineidentifikovane su četiri kategorije seoskih naselja razvrstanih po demografskoj veličini: • Patuljasta naselja, sa manje od 250 stanovnika; • Mala naselja koja imaju od 250 do 500 stanovnika; • Srednja naselja koja se javljaju u dve varijante: srednja manja naselja sa 500 do 750 stanovnika i srednja veća naselja sa 750 do 1000 stanovnika; • Velika seoska naselja sa 1000 i više stanovnika. Seoska naselja nemaju razvijene funkcije sekundarnog, tercijarnog i kvartarnog sektora delatnosti. Primarni sektor je baziran na ekstenzivnoj poljoprivredi (ratarstvo, stočarstvo, voćarstvo i vinogradarstvo). Neadekvatna, slabo razvijena i nedovoljno kvalitetna putna mreža smanjuje dostupnost seoskih naselja opštinskom centru i njihovu međusobnu povezanost. Socijalna infrastruktura u ruralnim prostorima je nerazvijena. Glavni ograničavajući faktor je disproporcija u razmeštaju stanovništva i prirodnih potencijala koji se mogu aktivirati za razvoj poljoprivrede i njoj komplementarnih delatnosti.Manji urbani areali u ruralnom okruženjunastali su lokalnom koncentracijomstanovništva i funkcija u opštinskom centru.Knjaževac je zahvaljujući geografskompoložaju i diverzifikovanoj industriji doživeobrz demografski i funkcionalni rast do 1980.godine i preneo pozitivne razvojne uticaje nabliže opštinsko okruženje.Polazeći od činjenice da su naseljanajupečatljiviji elementi kulturnog pejsaža i dasu nosioci funkcionalne organizacije i žarištapreobražaja geoprostora, poseban naglasakmora biti stavljen na razvoj njihovih mreža.Opšti cilj je uravnoteženiji razvoj teritorije ifunkcionalnih područja kao i specifičnih funkcija manjih razvojnih centara u ruralnom područjuopštine Knjaževac. Pored ovoga potrebno je sagledati zajedničke interese i potencijale funkcijskihveza sa prekograničnim centrima u Bugarskoj.Ciljevi razvoja mreže naselja jesu: • Razvoj funkcija većih naselja u opštini (privrednih, javno-socijalnih, razvojno-upravljačkih i kulturnih). • Modernizacija i razvoj poljoprivrede i dopunskih aktivnosti (turizam, mala i srednja preduzeća, mikrobiznis) razvijati u funkciji zadržavanja mlađeg dela kontingenta radne snage i podsticanje povratka dela nezaposlene radne snage iz urbanih na poljoprivredna gazdinstva (farmersko stočarstvo, ukrupnjavanje poseda, organska poljoprivreda). • Poboljšanje kvaliteta mreže puteva i razvoj javnog saobraćaja. • Podsticanje i usmeravanje socioekonomske transformacije seoskih naselja difuzijom informacija, znanja i veština u ruralna područja. • Podsticanje planske izgradnje i rekonstrukcije stambenih i drugih objekata i uređenje javnih prostora u seoskim naseljima radi poboljšanja kvaliteta života, očuvanja naselja, kulturnih predela i autentičnih vrednosti područja. • Sanacija, ograničena i kontrolisana izgradnja prigradskih naselja i naseobinskih celina u koridorima javnih puteva. 15
  16. 16. Model policentričnog razvoja opštineU uslovima zapošljavanja stanovništva u urbanim naseljima, a delimično i u suburbanima, sa jednestrane, i nemogućnosti njegovog definitivnog preseljavanja u centre rada sa druge, dnevna migracija ostaje izraz ekonomskih kompromisa iz kojih je u našim uslovima proizašla specifična socioekonomska kategorija radnik – zemljoradnik, što je u biti implikacija nepotpune alokacije rada iz poljoprivrede u sekundarne i uslužno- upravne delatnosti. Taj proces je uticao na određen vid socio-ekonomskog preobražaja gradskih okruženja i seoskih naselja. Na prostorni obim, pravce i intenzitet dnevne migracije stanovništva u velikoj meri uticaće razvoj javnog gradskog, prigradskog i međugradskog saobraćaja i u njemu primenjivana tarifna politika, koja je stimulisala kretanje radne snage na većimdistancama. Činjenica je da su naselja sa dobrom saobraćajnom dostupnošću migraciono stabilnasa razvijenom dnevnom migracijom, kao i da su saobraćajno izolovana i nedostupna naseljamigraciono labilna tj. emigraciona.U uslovima stalnog prerazmeštaja stanovništva i manje-veće sinhronizovanosti procesadeagrarizacije, industrijalizacije, urbanizacije sa opštim socioekonomskim tokovima razvijali su sednevni urbani sistemi u Srbiji. Shodno dinamici razvoja centara rada, obrazovanja i drugih uslužnihfunkcija i javno-socijalnih službi, razvili su se dnevni urbani sistemi, višeslojne hijerarhije, sačinjeniiz komplementarnih i kompatibilnih, subsistema.Dosadašnja iskustava u istraživanju demografskih, prostornih i funkcijskih komponenti dnevnihurbanih sistema govore da su za izradu modela njihovog ispoljavanja i trajanja najrelevantnijiindikatori o razmeštaju i funkcijskom usmerenju centara rada i naselja stanovanja, kao i broju istrukturama dnevnih migranata. Osnovna hipoteza pri konstruisanju modela polazi od činjenica da: • okupljanjem i integracijom teritorija naselja sličnih migracionih osobina utvrđuje se polje funkcionalnog uticaja gradskog centra; • na bazi intenziteta dnevne migracije vrši se njegova unutrašnja diferencijacija na subcentre, zone i areale.Decentaralizacija urbanizacije i razvoj dnevne pokretljivosti stanovništva imaju za cilj porast brojasela koji funkcionišu kao delovi koherentnih mreža.Na osnovu relevantnih indikatora o pokretljivosti radne snage, odnosno kontingenta stanovništvakoje obavlja delatnosti van mesta stanovanja, Knjaževac dobija oko 1500 radnika dnevnihmigranata iz 70 naselja.Očuvanje i transformacija ruralnih naselja i područjaDecentralizacijom funkcije rada i stvaranjem submigracionih sistema omogućila bi se primenamodela decentralizovane koncentracije stanovništva i funkcija. Model decentralizovanekoncentracije odgovara principima održivog razvoja teritorije naročito u pogledu racionalnog -štedljivog korišćenja prostora, resursa, energije i transporta.Na ruralnom području opštine Knjaževac najpogodniji instrument implementacije modeladecentralizovane koncentracije, je primena koncepta centara zajednica naselja – nukleusa socio-ekonomske transformacije ruralnih i slabo urbanizovanih delova opštine. To bi bila naselja sarazvijenom javno-socijalnom infrastrukturom i nukleusima proizvodnih delatnosti i usluga, 16
  17. 17. predisponirani za lociranje novih industrijskih pogona, prilagođenih savremenim tehnologijama,ekološkim standardima i autohtonim sirovinama. Uz odgovarajuće podrške i stimulacije razvojaproizvodnje bazirane na lokalnim resursima (rude, drvo, stočarski proizvodi, vinogradi, voćnjaci isl.) omogućilo bi se otvaranje novih radnih mesta i razvoj dopunskih, alternativnih ili dvojnih(komplementarnih) zanimanja stanovništva u domenu poljoprivrede, rudarstva, energetike,industrije, zanatstva, trgovine, ugostiteljstva, turizma i javnih službi. Komplementaran razvojpoljoprivrede i ostalih delatnosti vodiće usporavanju depopulacije i socijalno-ekonomskompreobražaju sela. Zbog toga, obnovu sela i oživljavanje seoske ekonomije treba temeljiti nakreativnoj integraciji savremenih proizvodnih i potrošačkih tendencija, kao i ekonomskoj valorizacijilokalne baštine, resursa, kulture, tradicije i znanja. Bez stimulativnog vrednovanja rada i javneafirmacije kvaliteta i načina seoskog života ne može se u ruralnim područjima zadržatistanovništvo, niti se ona mogu prostorno i ekonomski razvijati. Uloga mikrorazvojnih centara je daomoguće dopunjavanje seoske i gradskeekonomije.U razvoju i unapređenju ruralne infrastruktureprioritet ima opremanje mikrorazvojnih centarasavremenim objektima i uslugama u domenusaobraćaja, vodoprivrede, telekomunikacija iinformatičkih tehnologija, kao i u domenu javnihslužbi.Za razvoj naselja je od posebnog značaja funkcijastanovanja. Osnovni indikatori razvijenosti sudisperzija stanovništva, stanova, objekata iusluga javnosocijalne infrastrukture. U uslovimaurbane polarizacije i depopulacije ruralnihpodručja i konstantne ekonomske krize, postojećistambeni fond treba tretirati kao jedan odrazvojnih resursa naselja. Neophodno jestimulisanje i usmeravanje stambene i stambeno-poslovne gradnje u ruralnim područjima.Seoskom stanovništvu je potrebno omogućiti kvalitetnu izgradnju ili rekonstrukciju stambenih iobjekata seoske ekonomije, uz poštovanje tradicionalnih obrazaca uređenja predela, organizacije ibioklimatske izgradnje objekata i uvođenje savremenih tehnologija građenja.Koncepcija razvoja mreže naseljaPolazeći od ostvarenih prostorno-funkcionalnih odnosa i veza na teritoriji opštine Knjaževac injenog okruženja, identifikovana je vertikalna–funkcionalna i horizontalna-prostorna hijerarhija umreži naselja. Funkcionalne veze i odnose u opštini odlikuje nedovoljna koherentnost, to jestnedovoljna razvijenost funkcijskih veza između opštinskih celina.U cilju razvoja koherentne prostorno-funkcijske organizacije opštine, na bazi prirodno-ekoloških,demografskih, socijalno-ekonomskih i drugih karakteristika njenog geoprostora predlaže se modelbuduće mreže naselja.U opštini Knjaževac, sekundarni opštinski centri Minićevo i Kalna, centri sa posebnim funkcijamaVina i Rgošte, i centri zajednica sela Bučje, Valevac, Donje Zuniče, Beli Potok, Vasilj i DonjaKamenica. Specifičnu funkciju centra tercijarnih delatnosti imaće i Crni Vrh.Funkcije opštinskog centra i centara zajednica naselja će, u nekim slučajevima, prevazilazitiopštinske granice i imati međuopštinski uticaj (između dve ili čak i tri opštine), shodno morfološkimpredispozicijama terena, ali i tradicionalnim usmerenostima stanovništva. 17
  18. 18. PRIVREDNI/EKONOMSKI RAZVOJPo stepenu ekonomske razvijenosti, Knjaževac pripada nerazvijenim opštinama (među 40najnerazvijenijih opština u RS), a 2004. godine opština je proglašena devastiranim područjem (Odluka o određivanju devastiranih područja RS – “Sl Glasnik RS“, br. 63/2004, 20/2006 i 91/2006). Prosečna zarada u opštini Knjaževac je u decembru 2009. godine iznosila 19.806,00 RSD i predstavljala je 53,83% proseka RS, i svega 67,89% proseka Zaječarskog okruga. Po nivou zarada, Knjaževac zauzima 159. mesto u Srbiji što dovoljno govori o stepenu ekonomske razvijenosti opštine. Nosioci ekonomskog razvoja opštine u drugoj polovini prošlog veka su bila velika preduzeća: fabrika motokultivatora “IMT”, fabrika obuće “Leda”, Konfekcija “Branka Dinić”, fabrika nameštaja “Tina” i PPK “Džervin” koja su ujedno i zapošljavalaznačajan broj ljudi u opštini. Ova preduzeća nakon procesa privatizacije i restrukuiranja ili nisu višeaktivna ili nisu više nosioci ekonomskog razvoja, što je uslovilo pad celokupne ekonomskeaktivnosti u opštini. Izuzetak je nekadašnja fabrika obuće „Leda“, koja danas posluje kao „FalcEast“ i koja je jedan od najvećih izvoznika u Srbiji.Sektor malih i srednjih preduzeća nije do kraja bio sposoban da kompenzuje pad privrednihaktivnosti niti da apsorbuje višak radnika koji su u procesu restruktuiranja ostali bez posla. Ovo seposebno odnosi na metalski sektor. Ipak, sektor malih i srednjih preduzeća se pokazao održivim,tako da se njegov napredak svakodnevno primećuje.Sadašnje karakteristike privrede Knjaževca su nedovoljno razvijena preduzetnička klima, sporiproces restruktuiranja velikih preduzeća, nedostatak znanja i menadžerskog kadra, nedostataknovih proizvodnih tehnologija, niska produktivnost i nedostatak finansijskih sredstava za razvoj štorezultira u sporom ekonomskom razvoju opštine.Uprkos problemima, broj privrednih društava u opštini Knjaževac beleži konstantan rast uposlednjih 10 godina. U odnosu na 1999. kada je bilo registrovano oko 150 preduzeća, taj broj jeporastao na oko 200 u decembru 2008. Ukoliko se posmatraju i ustanove i društvene organizacije,onda je taj broj skoro tri puta veći i na dan 31.12.2008. iznosio je 579. Isti trend se dešava i kadasu u pitanju samostalne radnje. Njih je u 1999. godini bilo 593, a u januaru 2009. – 674.Tabela 9: Broj privrednih društava u opštini Knjaževac prema delatnosti (stanje 31.12.2008.)Ukupno 579Industrija i rudarstvo 31Pоljoprivreda i ribarstvo 12Šumarstvo 2Vodoprivreda 1Građevinarstvo 4Saobraćaj i veze 1Trgovina 57Ugostiteljstvo i turizam 3Zanatstvo i lične usluge 4 18
  19. 19. Stambeno-komunalne delatnosti 3 Finansijske i druge usluge 17 Obrazovanje i kultura 79 Zdravstvo i socijalna zaštita 7 Društveno-političke zajednice i organizacije 178Izvor podataka: Opštinska upravaSamostalne radnje u opštini zapošljavaju oko 1.300 radnika. Najveći broj, odnosno 175 preduzeća,se može svrstati u kategoriju malih preduzeća (do 50 zaposlenih). U opštini, međutim, funkcioniše i20 srednjih (50-250 zaposlenih) i pet velikih preduzeća (preko 250 zaposlenih). U strukturi privredeopštine dominantno mesto i ulogu ima privatno vlasništvo.Tekstilna, obućarska i prehrambena industrija su trenutno najvažnije privredne grane. Raspoloživiprirodni resursi, međutim, nisu dovoljno iskorišćeni. Učešće ugostiteljstva i turizma u strukturizaposlenih i u stvaranju narodnog dohotka je svega oko 1,6%. Razvojnim planovima i programimaje predviđen značajan razvoj turizma na području Stare Planine na kojoj u ovom trenutku postojeskromni turistički kapaciteti. Slična je situacija i sa toplim izvorom lekovite vode „Banjica”. Zbogtoga se u narednom periodu predviđa da turizam, kao i sektor usluga postanu nosioci privrednograzvoja opštine.Na teritoriji opštine proizvodnu delatnost obavlja i nekoliko preduzeća koja su registrovana nateritoriji drugih lokalnih samouprava, te se rezultat njihovog poslovanja ne iskazuje u bilansima kojise odnose na Knjaževac, ali ova preduzeća imaju značajnu ulogu u zapošljavanju i ekonomskomrazvoju opštine. Privatni preduzetnici imaju svoje udruženje preduzetnika.Osnovni problemi privrednog razvoja opštine Knjaževac znatnim delom su posledica procesatranzicijske recesije i promena u širem okruženju. Ključni problemi proistekli su iz nedovoljnokonkurentne privrede, netransformisane postojeće privredne strukture, sporosti tranzicijskogprocesa u privatizaciji, restrukturiranju i reorganizaciji državnih preduzeća (npr. Džervin). Posebnosu izraženi sledeći problemi: • relativno nizak nivo ukupne privredne aktivnosti; • usporavanje privrednog rasta; • nizak nivo investicija; • visok stepen nezaposlenosti i socijalnih tenzija; • nizak obrazovni nivo, • nizak nivo konkurentnosti privrede; • zaostajanje u primeni faktora tehničkog progresa (inovacija, know-how, novih tehnologija); • neefikasnost korišćenja materijalnih inputa (sirovina, energenata, tehnološke vode, građevinskog zemljišta) i dr.U ključne probleme privrednog razvoja mogu se svrstati i ekstremna depopulacija, disbalansizmeđu starosne, migracione, kvalifikacione, obrazovne i strukture radno-sposobnog stanovništva,kao i problemi nedovoljne infrastrukturne opremljenosti privrednih lokacija i prostora, i dr.Pored sporosti strukturnih promena privrede i usporavanja stope privrednog rasta usled delovanjaglobalne finansijske krize, ključni problem je i veoma nisko učešće tehničkog progresa kaoključnog faktora razvoja, kao i zaostajanje u primeni inovacija u većini privrednih sektora inedovoljno razvijeno tržište rada, kapitala i znanja.Ekstremni pad poslovnih prihoda u 2007. godini u odnosu na 1990. godinu evidentan je i iznosi-69,2% .Značajno slabljenje privredne osnove i tranzicijska recesija ogleda se u rapidnom i drastičnom 19
  20. 20. padu ukupne i industrijske zaposlenosti, obima proizvodnje, niskoj iskorišćenosti kapaciteta, niskojkonkurentnosti privrede, znatnim gubicima, tehnološkom zaostajanju i demografskom egzodusu.U proteklom periodu evidentan je stalni pad zaposlenosti na području opštine.Ukupna zaposlenost na području opštine Knjaževac za 2009. godinu prema delatnostima izgledaovako:Tabela 10: Ukupan broj zaposlenih prema delatnosti UKUPNO ZAPOSLENI 5646Poljoprivreda, šumarstvo i vodoprivreda 337Ribarstvo 0Vađenje ruda i kamena 14Prerađivačka industrija 2702Proizvodnja el. energije, gasa i vode 227Građevinarstvo 221Trgovina na veliko i malo 438Hoteli i restorani 5Saobraćaj, skladištenje i veze 148Finansijsko posredovanje 20Poslovi sa nekretninama, iznajmljivanje 116Državna uprava i socijalno osiguranje 237Obrazovanje 460Zdravstveni i socijalni rad 643Druge komunalne, društvene i lične usluge 81Izvor podataka: RZS – Statistički godišnjak opštine , 2009. godineBroj nezaposlenih se povećao sa 1.094 u 1999. godini na 5.328 lica u 2009. godini.Stopa nezaposlenosti iznosi 21,04% sa tendencijom daljeg porasta.Tabela 11: Zaposleni u 2008. godini (godišnji prosek) Zaposleni u Zaposleni u Lica koja preduzećima, preduzeć., Od toga samostalno Ukupno naZaposleni Ukupno ustanovama, ustanovama, žene, % obavljaju hiljadu zadrugama i zadrugama i dr. delatnost dr. organiz. organiz. na hiljaduOpština 6829 46,2 5646 1183 207 171KnjaževacIzvor podataka: RZS – Statistički godišnjak „Opštine u Srbiji“, 2009. 20
  21. 21. Sektor malih i srednjih preduzeća je u fazi razvoja i očekuje se njegov značajan doprinos kaojednog od osnovnih oslonaca privrede u regiji i generatora zaposlenosti stanovništva.Prosečna zaradaTabela 12: Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa Prosečna bruto zarada u RSD 2003. 2004. 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Republika Srbija 11.500 14.108 17.443 21.707 27.759 32.746 31.733Opština Knjaževac 8.115 10.874 13.450 16.028 20.329 18.359 18.977Izvor podataka: Statistički godišnjak „Opštine u Srbiji“, 2009.Prosečna zarada ima trend povećanja u periodu 2003-2009. godine. Prosečna zarada u OpštiniKnjaževac je konstantno niža u odnosu na prosek RS.Grafikon 4: Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa Prosečna bruto zarada bez poreza i doprinosa 35000 32746 31733 30000 27759 2003. 25000 21707 2004. 20329 2005. 20000 17443 18359 18977 16028 2006. 14108 13450 15000 11500 2007. 10874 10000 8115 2008. 2009. 5000 0 Republika Srbija Opština KnjaževacPotencijali ekonomskog razvojaPored potencijala visokoobrazovanog kadra (3,21% ), visokostručnog kadra i ostalih ljudskihresursa, najveći značaj imaju postojeći izgrađeni privredni kapaciteti, smeštajni i uslužni kapaciteti,infrastruktura (saobraćajnice, železničkapruga, energetski kapaciteti i infrastruktura,telekomunikacije), prirodni resursi, urbananaseljska i komunalna infrastruktura,socijalni servisi/javne službe, dugaindustrijska tradicija, itd.Osnovni potencijali za razvoj privrede su: • prirodni resursi za razvoj poljoprivrede i prehrambene industrije; • prirodne vrednosti i uslovi za razvoj određenih vidova turizma, pre svega planinskog, sportskog, banjskog, lovnog i eko-turizma;Potencijali privrednog razvoja mogu seiskoristiti uz podršku intenzivne investicione politike, čime bi se omogućilo zaustavljanje negativnih 21
  22. 22. demografskih trendova. Opština raspolaže značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebnomerama ekonomske i poreske politike omogućiti formiranje većih poljoprivrednih poseda, saadekvatnim sistemom za navodnjavanje i optimalnom primenom agrotehnike. Ipak, osnovnipreduslov ostvarenja navedenih potencijala (industrijskih, poljoprivrednih, turističkih i dr.) jeznačajno veće investiranje.Najbitnija ograničenja privrednog razvoja su: • depresirana privredna situacija sa visokom stopom nezaposlenosti, niskim nivoom investiranja i opremljenosti; • nedostupnost finansijskih sredstava i nepovoljni uslovi finansiranja; • nepovoljna demografska struktura; • odliv i nedostupnost odgovarajućih kadrova; • nedovoljno izgrađena i razvijena infrastruktura (posebno povezanost sa koridorom X).Industrijska proizvodnja beleži značajan pad, što je dovelo do značajnog povećanja nezaposlenosti(poseban problem je niska kvalifikaciona i obrazovna struktura stanovništva) i povećanja zastarelostiopreme, deficit radnika pojedinih kvalifikacija kao što su npr. menadžeri, inženjeri, merketing stručnjaci,pojedina zanatska zanimanja i dr. Najveći problem poljoprivrednih proizvođača je u velikimdisparitetima cena (cena repromaterijala neophodnih za proizvodnju je daleko viša u odnosu na cenugotovih proizvoda) što čini ovu vrstu proizvodnje destimulativnom za proizvođače.Osnovni dugoročni cilj privrednog razvoja na području opštine Knjaževac jeste ostvarivanjeodrživog privrednog rasta u delatnostima koje su sposobne za konkurentski nastup na domaćem iizvoznom tržištu, primenom evropskih principa industrijske politike i politike razvoja preduzetništvai MSP na lokalnom nivou. Cilj podrazumeva efikasno sprovođenje tranzicionih i reformskih procesakoji mogu da doprinesu da privreda opštine Knjaževac postane privlačna za domaći privatni sektori strane direktne investicije. Tako bi započelo stvaranje konkurentne privrede, zasnovane naznanju, koja je u stanju da obezbedi održivi privredni rast sa novim radnim mestima i većomsocijalnom kohezijom. To uključuje povećanje konkurentnosti privrede i prilagođavanje potrebamadomaćeg i međunarodnog tržišta, kao i povezivanje firmi radi zajedničkog nastupa na tržištima iformiranjem raznih sektorskih klastera. S tim u skladu, postavljaju se sledeći posebni ciljevi: • formiranje privrede zasnovane na znanju, unapređenju podrške svim oblicima inovacija, ubrzanom usvajanju tehničkog progresa i povećanom investiranju u istraživanja i razvoj; • restrukturiranje privrede i prilagođavanje tržišnim uslovima privređivanja, stavljanjem akcenta na poljoprivredu sa agroindustrijom, energetiku, razvoj turizma; • povećavanje ekonomskog značaja regiona i privlačenje investicija (domaćih i stranih) i sredstava finansiranja, imajući u vidu geografsko-saobraćajni i pogranični položaj (EU), kao i karakteristike opštine; • podsticanje razvoja industrijskih klastera, industrijskih i tehnoloških parkova i zona, biznis inkubatora i drugih lokacionih formi; • klastersko udruživanje i povezivanje preduzeća i formiranje poslovno-tehnoloških inkubatora; • podrška razvoju preduzetništva i stvaranju ambijenta koji podstiče razvoj MSP u sektoru proizvodnje i raznovrsnih usluga; • obezbeđenje povoljnih lokacija različitog stepena uređenosti/opremljenosti i drugih poslovno-investicionih uslova za razvoj različitih privrednih aktivnosti; • razvoj efikasne privredne infrastrukture koji uključuje saobraćaj, telekomunikacije, energetiku i vodoprivredu, pruža usluge koje su od ključnog značaja za razvoj industrijskog sektora i trgovine i drugih delatnosti; • ravnomerniji razmeštaj kapaciteta, u skladu sa lokaciono-razvojnim potencijalima i ograničenjima prostora; • poboljšavanje tehnološkog nivoa opreme preduzeća i celokupne privrede; • olakšavanje širenja i efikasnog korišćenja informatičko-komunikacionih tehnologija (ICT); i 22
  23. 23. • podizanje nivoa saradnje sa susedima (Bugarska) na viši nivo, pre svega u oblasti novih investicionih projekata i razvoja hidroenergetskog i turističkog potencijala.Koncepcija unapređenja stanja i razvoja privredePod pretpostavkom da će biti ispunjeni osnovni preduslovi daljeg privrednog razvoja opštine, kojise odnose na dovršavanje procesa privatizacije i prilagođavanje novim tržišnim uslovimaprivređivanja, strateškim dokumentima opštine definisani su sledeći prioriteti razvoja (redosled nijepredložen po važnosti): • Energetika, pre svega proizvodnja električne energije iz mini hidro elektrana, energije vetra i sunčeve energije • Turizam, sa centralnim projektima turističke regije Stara planina, Rgoška banjica, seoski turizam i dr. • Poljoprivreda, zasnovana na unapređenim tradicionalnim vidovima uz stvaranje uslova za: efikasniju proizvodnju, formiranje mikropogona za preradu poljoprivrenih proizvoda, plasman proizvoda, razvoj voćarstva i vinogradarstva, stočarstva i mlekarstva, povećanjem prosečne veličine poseda i brendiranjem stočnog fonda i proizvoda, udruživanjem proizvođača, organska proizvodnja i dr.; • Mala i srednja preduzeća, kao osnovni oblik organizovanja firmi i generator razvoja, konkurentnosti i zapošljavanja (prioritetno u proizvodnji i preradi poljoprivrednih proizvoda, turizmu, trgovini i sektoru usluga); • Dalji razvoj i diverzifikacija usluga tercijarnog i kvartarnog sektora, posebno trgovine, zanatstva, poslovnih usluga, finansijskih, informatičkih, tehničkih i drugih usluga, ličnih usluga, poslova sa nekretninama, i dr. • Diverzifikovani razvoj prerađivačkog sektora industrije, zasnovan na primeni savremene tehnologije, znanja, inovacija, istraživačko-razvojne i marketinške aktivnosti; i • Šumarstvo, lov i vodoprivredne aktivnosti.Potrebe novih proizvodnih kapaciteta i MSP za lokacijama biće realizovane na sledeći način: • U okviru postojećih privredno-industrijskih zona i planiranih industrijskih zona, parkova, biznis inkubatora, preduzetničkih zona (u formi grinfild i braunfild ulaganja); • izgradnjom mikro pogona u okviru postojećeg stambenog tkiva seoskih naselja, uz poštovanje pravila izgradnje i uređenja prostora i uslova zaštite životne sredine; • aktiviranjem i poboljšanjem infrastrukturne opremljenosti postojećih lokacija.Imajući u vidu probleme, ciljeve razvoja i potencijale opštine Knjaževac prioritete bi trebalo usmeritika razvoju jakih institucija za podršku sektora MSP i regionalnog razvoja, izgradnji novihproizvodnih kapaciteta i razvoj turizma. Primarnu ulogu u tome ima i podizanje obrazovnog nivoaljudskih resursa.Ključni akteri u sprovođenju koncepta privrednog razvoja su: • Lokalna samouprava, uz uslov snažnog, efikasnog i dinamičnog pristupa rukovodstva opštine i nadležnih opštinskih službi u sprovođenju ciljeva privrednog razvoja, uz saradnju sa republičkim nadležnim ministarstvima. • Agencija za razvoj opštine Knjaževac, kao jedan od važnijih koordinatora razvoja u opštini Knjaževac (pokretanjem potrebnih inicijativa i projekata, edukaciji stanovništva, praćenje otvorenih konkursa i dr.). • Regionalna agencija za razvoj Istočne Srbije (RARIS) koja treba da pruži značajan doprinos razvoju, koordinacijom lokalnih aktivnosti. • Nadležne republičke institucije i ministarstva. Neophodna je njihova snažna podrška opštini kao jednom od manje razvijenih području Republike, kroz subvencije, unapređenje statusa nerazvijenih područja u relevantnim zakonima, obezbeđivanje povlašćenog pristupa izvorima finansiranja, carinskim, izvoznim i drugim privrednim subvencijama i olakšicama. 23
  24. 24. Budžet opštine KnjaževacTabela 13: Ukupan budžet i sopstveni prihodi opštine Knjaževac (iznos u €) OPIS 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Ukupan budžet 3.564.927,00 4.236.270,00 4.609.609,00 5.539.956,00 4.168.601,00Sopstveni prihodi 236.916,00 380.129,00 2.601.242,00 3.737.387,00 862.034,00% sopstvenih 6,65% 8,97% 56,43% 67,46% 20,68%prihodaUkupan budžet po 101,72 123,34 136,85 167,62 128,28glavi stanovnikaSopstveni prihodi 6,76 11,07 77,22 113,08 26,53po glavi stanovnikaIzvor podataka: Odeljenje za budžet i finansije opštinske uprave KnjaževacNapomena: Za svaku godinu je uziman procenjeni broj stanovnika iz opštinskog godišnjaka, da bi dobili ukupan budžet isopstveni prihod po glavi stanovnika.Grafikon 5: Ukupan budžet i sopstveni prihodi opštine Knjaževac za period 2005 – 2009 godine 6.000.000,00 5.539.956,00 5.000.000,00 4.609.609,00 4.236.270,00 4.168.602,00 4.000.000,00 3.737.387,00 3.564.927,00 3.000.000,00 Ukupan budžet 2.601.242,00 Sopstveni prihod 2.000.000,00 1.000.000,00 862.034,00 380.129,00 236.916,00 0,00 2005. 2006. 2007. 2008. 2009.Najveći iznos ukupnog budžeta po glavi stanovnika je ostvaren 2008. godine, i iznosio je 167,62€.Najveći iznos sopstvenog prihoda po glavi stanovnika je ostvaren, takođe 2008. godine i iznosio je113,08€.U 2007. i 2008. godini je veliki deo sredstava izdvajan za razvoj Stare planine, i zbog toga je u timgodinama veći iznos sopstvenog prihoda. U tim godinama se beleži i značajan rast svih navedenihparametara. 24
  25. 25. TURIZAMNajznačajniji turistički potencijal opštine Knjaževac je Park prirode "Stara planina".Turizam u Parku prirode „Stara planina“ je u povoju. Potencijali za razvoj seoskog turizma aktiviranisu sporadično, lokalnim inicijativama i nedovoljno su organizaciono povezani sa vodnim,planinskim, banjskim, lovnim i ribolovnim i drugim vidovima turizma.Tabela 14: Smeštajni kapaciteti na teritoriji opštine Knjaževac Objekat Broj ležajaHotel “Timok” 66Konak “Vila Katarina” 44STUR “Barka” 90Pansion “Mali predah” 50Pansion “Ana” 23Konak “Ćirić” 14Planinarski dom “Babin zub” 72Epsturs hotel “Babin zub” 57 Ukupno: 416Izvor: Turistička organizacija opštine KnjaževacNa teritoriji opštine Knjaževac ima 230 kategorisanih ležajeva u seoskim sredinama. Smeštajnihkapaciteta ima u sledećim selima: Vrtovac, Balta Berilovac, Crni Vrh, Ravno Bučje, Inovo, Jakovac,Gornja Sokolovica, Vlaško Polje, Bučje, Zubetinac, Stogazovac i Žlne.Ukupni smeštajni kapaciteti su vrlo skromni i rezultat su stagnacije turističkih aktivnosti inedovoljnih investicija u modernizaciju i izgradnju turističkih objekata. Karakteriše ih različit nivoturističkih usluga i sadržaja, i trenutno su većinom lošeg kvaliteta. Ukupan broj posetilaca u 2008. godini iznosio je 6201, (sa 13% stranih) i 19556 noćenja. Turistički proizvodi nisu u dovoljnoj meri komercijalizovani na domaćem, a posebno na inostranom tržištu. Turistički razvoj opštine Knjaževac, najviše zavisi od adekvatnog marketinga i animiranja komercijalne turističke i rekreativne tražnje kao i podizanja konkurentnosti. Interes inostrane turističke tražnje neće biti masovnije privučen samo potencijalima Stare planine, već prvenstveno poboljšanjem kvaliteta smeštaja i celogodišnje turističko-rekreativne ponude u prostoru u kombinaciji sa motivima očuvane prirode i kulturne baštine, etno- baštine sela i organske hrane.Jaki su i lokalni interesi za zaštitom prostora i za održivim razvojem turizma kao potencijalnimpokretačem privrednog napretka. Nosioci promocije turizma, koordinacije ponude i potražnje ikulturno-edukativne delatnosti u turizmu je Turistička organizacija opštine Knjaževac. Postoji iinicijativa za formiranje regionalne turističke organizacije. 25
  26. 26. Opština Knjaževac ima potencijala za razvoj sledećih vidova turizma: sportsko-rekreativnog,seoskog, ekološkog, turizma specijalnih interesovanja, kulturno-manifestacionog.Potencijal za razvoj sportsko – rekreativnog turizma se posebno odnosi na Staru planinu i Rgoškubanjicu. Glavni potencijali razvoja turizma su alpsko i nordijsko skijalište na Staroj planini, vodotocii drugi potencijali za letnju rekreaciju, lov i ribolov, uz uključivanje podplaninskih sela u turističkuponudu. Staru planinu karakteriše visok stepen očuvanosti prirode i prirodne sredine, raznovrsni obliciflore i faune, biogeografska obeležja, uz uslov intenzivnije i organizovanije zaštite, prezentacije ikontrolisanog korišćenja.Značajni potencijal predstavlja i bogata kulturna baština (naročito arheološka nalazišta, spomenicikulture, etno-vrednosti tradicionalnih sela i manifestacije u funkciji turizma), uz intenzivniju iorganizovaniju prezentaciju i korišćenje, obnovu zapostavljenih tradicionalnih zanata i dr.Prioritetne turističke lokacije su: arheološka nalazišta Ravna - Timacum minus, Manastir GornjaKamenica, Crkva sv. Bogorodice, Crkva sv. Trojice itd.Postoje potencijali za dalji razvoj turizma u Rgoškoj banji. Dragocenu dopunu banjskom turizmumogu da predstavljaju prirodni potencijali i kulturna baština u okruženju koji integrišu nekolikodrugih vidova turizma kao što su izletnički, ekološki, vodni, kulturološki, seoski, lovni, sportski idr.Potencijali za izletnički, ekološki i sportsko-rekreativni turizam, kao i turizam specijalnihinteresovanja (speleologija, biciklizam i dr.),su prvenstveno u morfometrijskim,klimatskim i biološkim pogodnostima zaplaninarenje, boravak u očuvanoj prirodi,aktivnu sportsku i opštu rekreaciju,speleologiju i dr.Obilje prirodnih bogatstava i zdrava životnasredina daju preduslove za razvoj seoskogi komplementarnih vidova turizma,zasnovanog na gostoprimstvu i izvornostiseoskog domaćinstva, sa celogodišnjomponudom (eko, etno, lovnih i drugihprograma, proizvodnje zdrave hrane, etno-zanatskih proizvoda, sakupljanje šumskihplodova i dr.). Uslov razvoja seoskog turizma je funkcionalno povezivanje sa turističkim irekreativnim kompleksima, centrima i mestima komercijalne ponude drugih oblika turizma(nautički, planinski, banjski, gradski i dr), kao i komunalno i infrastrukturno opremanje seoskihpodručja i uređenje etno-sela .Razvoj turizma, organizacija i uređenje turističkih i rekreativnih prostora zasnivaće se na sledećimopštim ciljevima: • uvođenje i poštovanje principa održivog razvoja u turizmu, uz ekonomsku i ekološku revitalizaciju prostora, racionalizaciju korišćenja prirodnih resursa, očuvanje, zaštitu i unapređenje korišćenja prirode, životne sredine i kulturnoistorijskog nasleđa; • kompleksna valorizacija prirodnih i stvorenih turističkih potencijala, regionalno diferenciranih po vrednosti i sadržaju, u skladu sa trendovima svetske i domaće tražnje, standardima međunarodnog tržišta i socio-ekonomskim interesima Republike i lokalnih sredina; • bolje uključivanje prirodnih i kulturno-istorijskih vrednosti u razvoj turizma; organizovanje, uređivanje i korišćenje turističkih prostora po kriterijumima i standardima zaštite životne sredine, prirodne i kulturne baštine; integrisanje razvoja turizma sa komplementarnim aktivnostima (zdravstveno-banjskim funkcijama, poljoprivredom, šumarstvom, saobraćajem, kulturom i dr.); • organizovanje sadržajno zaokružene i regionalno integrisane ponude turističkih područja i 26
  27. 27. destinacija, koja sadrže prepoznatljive motive i omogućavaju afirmisanje novih proizvoda domaće i inostrane turističke tražnje; • podsticanje razvoja turističkih područja sa najpovoljnijim uslovima za maksimalno produženje turističke sezone, povećanje stepena iskorišćenosti kapaciteta turističke ponude i socio-ekonomskih efekata turizma; • intenziviranje razvoja turizma i kompletiranje turističke ponude u destinacijama (turističke regije i turistička mesta I – IV kategorije) koje su već u određenoj meri turistički afirmisane, uz povećanje kvaliteta turističkih usluga i unapređivanje turističkog proizvoda; aktiviranje novih prostora sa turističkim resursima, kao glavnim potencijalima nedovoljno razvijenih područja, zavisno od trendova tražnje i mogućnosti ulaganja Republike u nekomercijalne uslove turističke ponude (krupna i turistička infrastruktura i nekomercijalni javni sadržaji); • unapređenje uslova za turizam i rekreaciju otvaranjem i kompletiranjem izletišta, skijališta i ski-stadiona iznad podplaninskih naselja, turističkim i komunalnim opremanjem sela, uređenjem lovišta, kulturno-istorijskih celina, spomenika i višim kvalitetom njihove dostupnosti razvojem različitih modaliteta saobraćaja do i u destinacijama; • poboljšanje organizovanosti turizma (turističke ponude) i efikasnosti upravljanja razvojem turističkih destinacija, posebno u normativnoj oblasti, sprovođenju vlasničke i poslovne transformacije, koordinaciji aktivnosti na nivoima turističke privrede, turističkog mesta i Republike, usklađivanju interesa zaštite prirode i razvoja turizma, davanju većih ovlašćenja lokalnim zajednicama, destinacijskim i regionalnim agencijama za inovativnu interpretaciju i korišćenje turističkih potencijala, kao i integraciju postojeće i planirane turističko-rekreativne ponude okruženja.Posebni ciljevi razvoja turizma i uređenja turističkih i rekreativnih prostora su: • turizam će biti glavni razvojni agens prostora koji su potencijalno atraktivni i sadrže izrazite motive za domaću turističku i rekreativnu tražnju klijentele većih i bližih gradova, odnosno u kojima su turističke aktivnosti produktivnije ili prilagodljivije od drugih mogućih aktivnosti; • prema prirodnim i stvorenim potencijalima, razvoj turizma i rekreacije zasnivaće se na turističko-rekreativnoj ponudi prirodnih celina pre svega delovima turističkih regija Stara planina, kao i drugih turističkih prostora odnosno pojedinačnih lokaliteta i mesta - na planinama i vodama, turističkim koridorima, lovištima i na selima, kojima su istovremeno obuhvaćene i sve značajne prirodne i kulturno-istorijske vrednosti; turistički prostor biće planski rejoniran na celovite, jedinstvene i međusobno integrisane komplekse turističke ponude, sa originalnim turističkim proizvodima svakog rejona, u okviru obuhvaćenih turističkih mesta i sadržaja ponude u opštini Knjaževac; • fizička i funkcionalna integracija ponude turističkih destinacija zasnivaće se na poboljšanju dostupnosti saobraćajne i druge infrastrukture (tehničke i rekreativne), javnih službi i servisa; • prioritete u formiranju turističke ponude činiće sadržaji u prostoru – na planinama, skijalištima i drugim sportsko-rekreativnim poligonima, lovištima, objektima i površinama prirodnih vrednosti; i njihovo neposredno povezivanje sa turističkim koridorima, centrima, mestima, selima i turističkim manifestacijama; • razvoj turističkih mesta biće uslovljen državnom regulativom razvoja turizma i podržan državnim ulaganjima u izgradnju infrastrukture i nekomercijalnih sadržaja javnog standarda i edukaciju stanovništva, kao i stimulacijama komercijalnih investitora u početnim koracima razvoja kroz fiskalne, kreditne i druge olakšice, kroz odgovarajuće mere zemljišne politike, posebno u pogledu građevinskog zemljišta i dr.; i • razvoj kako lokalne tako i regionalne turističke organizacije i uspostavljanje informacionog sistema turističke ponude područja u cilju boljeg brendiranja i marketinga.Osnovna opredeljenja dugoročnog koncepta razvoja turizma i rekreacije su: • turizam će biti osnova razvoja onih prostora, koji raspolažu atraktivnim motivima za turističku i rekreativnu tražnju prvenstveno klijentele iz Niša, Beograda (i drugih većih i 27
  28. 28. bližih gradova iz regionalnog okruženja) i inostranstva, a delom i sa područja opštine razvijaće se kao alternativna delatnost na drugim prostorima (pod režimima zaštite, seoskim područjima i sl.) i vid kompenzacije lokalnom stanovništvu za različita ograničenja u razvoju; • prema prirodnim i stvorenim potencijalima, razvoj turizma i rekreacije zasnivaće se na integrisanoj celogodišnjoj turističko-rekreativnoj ponudi Stare planine , Rgoške banjice, kulturno istorijskih znamenitosti sela, lovišta i dr., kojima će ujedno biti obuhvaćene i sve ostale značajne vrednosti područja; • turizam će aktivirati razvoj komplementarnih aktivnosti i struktura (sela, poljoprivrede, male privrede, javnih službi i objekata, infrastrukture i dr.), podržati i unaprediti zaštitu i kulturološku prezentaciju prirode, prirodnih i kulturnih vrednosti, kao temeljnih resursa i uslova ukupnog, zdravstvenog, eko, etno i drugih vidova turizma, proizvodnje eko-hrane i sl.; • postojeća turistička ponuda biće tehničko-tehnološki i organizaciono unapređena i funkcionalno zaokružena, posebno u pogledu uređenja, opremanja i korišćenja sadržaja ponude. Za privlačenje domaćeg i inostranog kapitala razvijaće se atraktivni i profitabilni programi postojeće i nove turističke ponude.Prema prirodnim i stvorenim turističkim resursima opštine Knjaževac i kriterijumima tražnje širegkruga turističke i rekreativne klijentele, ponuda turističkog područja zasnivaće se na sledećimdominantnim vidovima turizma: • planinskom turizmu i rekreaciji - na Staroj planini sa raznovrsnom celogodišnjom ponudom kako u zimskoj sezoni (alpsko, turno i nordijsko skijanje, snou-bord i dr.), tako i u letnjoj sezoni (planinarske i izletničke ture, jahanje, planinski biciklizam, letenje zmajem i paraglajderom, bas-safari i dr.) uz seoski, lovni i ekološki turizam; • banjskom i zdravstveno-rekreativnom turizmu - sa celogodišnjom ponudom u zdravstvenoj rehabilitaciji (balneološka i klimatska), zdravstvenoj, opštoj i sportskoj rekreaciji na tlu i vodi, na bazi mineralnih i termomineralnih voda i klimatizma ( Rgoška banja ), uz planinski, kulturni, seoski, ekološki i druge vidove turizma; • seoski turizam - sa celogodišnjom ponudom, uz planinski, eko i etno-turizam, lovni turizam, proizvodnju eko-hrane i etno-zanatskih proizvoda, • turizam specijalnih interesovanja (speleologija/avanturističke ture, istraživačke ture, obilazak prerasti/, biciklizam, panoramski putevi i dr.) uz funkcionalnu integraciju sa drugim vidovima turizma.Na području opštine Knjaževac će se razvijati deonica R-243 Kalna (planirani granični prelaz saRepublikom Bugarskom - Sveti Nikola), R-247-a Minićevo (granični prelaz sa RepublikomBugarskom - „Kadibogaz“), kao i više deonica ka prilazima turističkim centarima, naseljima napodručju Stare planine.Opština Knjaževac će u svom neposrednom okruženju integrisati brojne turističke resurse ivrednosti kao što su Park prirode Stara planina, Rgoška banja, sportsko-rekreativni centar Banjica,arheološki lokaliteti (Timacum minus, Baranica, Dubrava, Gabrovnica i dr.), etno selo Ravna (uokviru kog se nalazi i muzej vina), sakralni objekti (Manastir Svete Trojice-XIV vek, između naseljaDonja Kamenica i Gornja Kamenica, Crkva Svete Bogorodice u Donjoj Kamenici, crkva SvetogĐorđa u Knjaževcu i dr.), izletište Baranica i dr. Glavna turistička ponuda rejona u pogledu 28

×