wateenKunst

wateenKunst! Twaalf toppers Klaas de Jong uit de moderne kunst

WAT IS KUNST? VOORWOORD OVER KUNST HEEFT BIJNA IEDEREEN EEN MENING. Kijk voor meer informatie over de kinderen jeugdboeken van de Gottmer Uitgevers Groep op www.gottmer.nl ER WORDT VEEL OVER KUNST GESCHREVEN, EN NOG VEEL MEER GEPRAAT OF GEDISCUSSIEERD. GELUKKIG VERANDERT EEN KUNSTWERK NIET DOOR AL DIE WOORDEN. VAN NEGATIEVE KRITIEK WORDT HET NIET LELIJKER, VAN LOVENDE WOORDEN NIET Deze uitgave kwam tot stand dankzij een bijdrage van de Mondriaan Stichting en van het VSB Fonds MOOIER. EEN MENING OVER EEN KUNSTWERK KAN OVERIGENS VERANDEREN: WAT JE EENS ERG MOOI VOND, KUN JE LATER VRESELIJK VINDEN. OF ANDERSOM. HET KAN OOK ZIJN DAT JE EEN WERK Tweede, herziene druk, 2005 © 2001 tekst Klaas de Jong © 2001 voor deze uitgave: EERST NIET BEGRIJPT, MAAR LATER WEL. HET IS Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV, Postbus 317, 2000 AH Haarlem, post@gottmer.nl Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV DUS NIET ALTIJD EEN KWESTIE VAN SMAAK. Voor de rechten op de diverse afbeeldingen zie de illustratieverantwoording achter in het boek. Vormgeving omslag en binnenwerk: Anton Feddema, Amsterdam HET MEEST BIJZONDERE VAN KUNST IS MISSCHIEN Schilderij omslag en pagina 64: Jean Pierre Voogt Fotografie omslag: Anton Feddema Fotografie pagina 4 en pagina 62: Peter Dellenbag Redactie: Dr. Herbert van Rheeden WEL DAT HET VOOR IEDEREEN IETS ANDERS KAN Druk en afwerking: Proost N.V. Turnhout ZIJN. ALS JE DIT BOEK GELEZEN HEBT, KIJK JE ISBN 90 257 3279 8 / NUR 247 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige WELLICHT MET ANDERE OGEN NAAR KUNST. OF DAT vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel DE BEDOELING WAS VAN DE KUNSTENAAR? IN IEDER 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgaven in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, GEVAL WEL VAN DE SCHRIJVER VAN DIT BOEK. Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). JET MANRHO, DIRECTEUR VILLA ZEBRA, KINDERKUNSTHAL ROTTERDAM

Voorwoord Inleiding PABLO PICASSO 8 DE JONGEDAMES VAN AVIGNON, 1907 WASSILY KANDINSKY 12 EERSTE ABSTRACTE WATERVERF, 1910 MARCEL DUCHAMP 16 FONTEIN, 1917 GERRIT RIETVELD 20 ROOD BLAUWE STOEL, 1923 SALVADOR DALÍ 24 DE HARDNEKKIGHEID VAN DE HERINNERING, 1931 CLEMENT GREENBERG, KUNSTCRITICUS 28 DE AMERIKAANSE KUNST TUSSEN 1940 EN 1960 ANDY WARHOL 32 MARILYN, 1962 Inhoud JOSEPH KOSUTH 36 ÉÉN EN DRIE STOELEN, 1965 JOSEPH BEUYS 40 HOE JE AAN EEN DODE HAAS SCHILDERIJEN UITLEGT, 1965 CHRISTO 44 VALLEIGORDIJN, 1972 ROB SCHOLTE 48 UTOPIA, 1986 JODI 52 000.HQX, 1998 Verder lezen 56 Stijlen en stromingen 60 Verantwoording 62

In 1904 reist Pablo Picasso van Barcelona naar Parijs. De Franse hoofdstad is op dat moment het centrum van de kunstwereld en heeft op de jonge Spaanse schilder een onweerstaanbare aantrek- kingskracht. In Parijs gebeurt het. Het is niet de eerste keer dat hij hier is, maar nu wil hij definitief zijn geluk beproeven. In een bouwvallig huis – het Bateau-Lavoir – in de wijk Montmartre huurt hij een atelier en hij stort zich op zijn werk. Pablo Picasso wordt de beroemdste kunstenaar uit de Picasso 20ste eeuw, maar net aangekomen in Parijs is hij nog onbekend en kan met moeite zijn kostje bij elkaar scharrelen. Picasso is een vat vol creatief dynamiet. Hij maakt 1881–1973 in zijn leven meer dan twintigduizend kunstwerken. In 1906 begint hij aan een van de belangrijkste schilderijen uit de geschiedenis van de moderne kunst: Les Demoiselles d’Avignon (De jongedames van Avignon). geld met de klanten naar bed gaan. Picasso kwam wel eens in het bordeel – wat in zijn vriendenkring niet zo bijzonder was. Maar het onderwerp van dit schilderij is niet zo belangrijk. Picasso had niet de bedoeling een verhaal te vertellen of een emotie op te roepen. Je kunt de figuren op het schilderij wel herkennen, Van jongs af aan is er maar één ding dat Pablo Picasso maar ze zien er niet uit zoals je gewend bent. Ze zijn vreemd interesseert en dat is tekenen en schilderen. En hij heeft gedraaid, vooral het zittende meisje rechts. Je ziet haar zowel talent. Het kost hem geen moeite om zich verschillende stijlen van voren, als van achteren, als van opzij. Het is alsof Picasso eigen te maken. Hij maakt rustige en evenwichtige composi- om haar heen is gelopen en wat hij zag in één beeld heeft ties zoals hij het leerde op de kunstacademies in Barcelona samengevat. Ook de gezichten van de anderen lijken van ver- en Madrid, maar ook onstuimige doeken in felle kleuren. schillende kanten tegelijk geschilderd. Bij de linkervrouw zie je één oog dat je recht – en face – aankijkt, terwijl de rest Doch ondanks de erkenning die hij in Spanje krijgt wil hij van het gezicht van opzij – en profil – is weergegeven. naar Parijs, want dat is het centrum van de kunstwereld. Als hij in 1904 in de Franse hoofdstad gaat wonen verandert En dan de ruimte waarin de figuren zijn afgebeeld. Traditio- hij weer zijn stijl. Hij schildert nu veel droefgeestige clowns, neel is een schilderij een soort raam waardoor je een blik acrobaten en andere circusartiesten in rode en roze tinten, werpt in een wereld die de kunstenaar heeft bedacht. Om die vandaar dat dit zijn ‘roze periode’ wordt genoemd. Als je deze voorstelling zo echt mogelijk te laten lijken maakt de schilder schilderijen ziet, verbaas je je over het gemak waarmee hij gebruik van perspectief, waarmee de illusie van diepte wordt opgeroepen. Maar De jongedames heeft bijna geen diepte; alles op het doek zet. Het is alsof de figuren moeiteloos uit zijn penseel vloeien. Het duurt niet lang of zijn kwaliteiten alles is heel vlak en de personen en voorwerpen hebben geen beginnen ook in Parijs op te vallen en het lukt hem om regel- schaduw. Vooral bij de gordijnen op de achtergrond is dat matig werk te verkopen. goed te zien. Ze bestaan uit rechte lijnen en driehoeken en elk perspectief ontbreekt. Je wordt je ervan bewust dat je eigen- Maar dit succes is voor hem niet genoeg. Hij is een heel lijk naar een plat stuk schilderdoek kijkt. zelfbewust en eigengereid mannetje en wil niets liever dan zijn Al die elementen collega’s overtreffen. Hij wil schilderen zoals nog nooit – een schilderij zonder verhaal, figu- iemand dat vóór hem heeft gedaan. Met het idee om een ren die niet meer natuurgetrouw zijn afgebeeld en de nieuwe allesovertreffend meesterwerk te maken begint hij in 1906 manier om ruimte uit te beelden – werden door Picasso samen- aan De jongedames van Avignon. gebracht in De jongedames. Het schilderij staat daarmee op Het grote doek – het is bijna tweeënhalve meter hoog en een kruispunt in de kunstgeschiedenis, omdat het laat zien maar iets minder breed – maakt nog steeds indruk: het is ver- dat kunst niet meer afhankelijk is van de realiteit. Een schil- rassend, maar ook verwarrend. Het is geen schilderij dat je in derij hoeft niet langer een afbeelding van de wereld om ons DE JONGEDAMES VAN AVIGNON één gedachte kunt samenvatten. Je ziet vijf naakte vrouwen in heen te zijn, maar het heeft zijn eigen regels en werkelijkheid. 1907 verschillende houdingen. Op de voorgrond ligt wat fruit en de Picasso zet deze grote stap Olieverf op doek achtergrond bestaat uit rode en blauwe gordijnen. De voor- niet zomaar even. Voor hij in juli 1907 aan de definitieve versie van De jongedames stelling speelt zich af in een bordeel in Barcelona dat was 244 x 234 cm gevestigd in de Carrer d’Avinyo – de Straat van Avignon –, begint, heeft hij bijna een jaar lang voorstudies gemaakt. Museum of Modern Art, New York vandaar de naam. De ‘jongedames’ zijn de meisjes die voor Als in een laboratorium experimenteert hij met zijn ideeën. 9 Pablo Picasso

Er zijn meer dan achthonderd van deze studies bewaard; ook niet om de uitbeelding van de werkelijkheid, maar om de obsessies. In het Trocadéro leest hij de onderschriften bij de schetsblokken vol probeersels, waarin hij elke figuur en elk weergave van een idee in gestileerde vormen. Precies datgene beelden: ‘Geneest krankzinnigheid’, of ‘Beschermt tegen ver- detail bestudeert. Het is spannend om te zien welke ontwikke- waar Picasso mee bezig is. Als je kijkt naar de koppen van de vloekingen’. Picasso is ook door dat aspect van de Afrikaanse kunst gefascineerd. De jongedames wordt zo een talisman ling Picasso doormaakt en hoe hoog hij de lat voor zichzelf twee vrouwen rechts op het doek, dan zie je de overeenkom- heeft gelegd. Nog tijdens het schilderen blijft hij zijn stijl ver- sten. Ze lijken wel uitgehakt in plaats van geschilderd. waarmee hij zich van zijn eigen angsten en onzekerheden kan anderen en nieuwe dingen uitproberen. Je voelt de twijfel en bevrijden – want dat is zijn ware gezicht achter alle bravoure. Naast het schilderkunstige avontuur heeft De jongedames onzekerheid bij zijn zoektocht. Soms weet hij echt niet meer Als een geheime schat bewaart Picasso het schilderij in zijn hoe het verder moet en dan zet hij het werk een tijdje omge- voor Picasso een persoonlijke betekenis. Afrikaanse kunst is atelier. Hij laat het alleen zien aan vrienden en collega’s die bij keerd tegen de muur. Het is uiteindelijk zelfs niet zeker of het vaak religieus en magisch en geeft een vorm aan angsten en hem op bezoek komen. Die weten eigenlijk niet wat ze met het schilderij wel is afgemaakt – het is bijvoorbeeld niet gesigneerd. schilderij aan moeten. ‘Een verschrikkelijke puinhoop,’ zegt Maar misschien moet je het ook niet zien als een onveranderlijk Leo Stein, een bekende verzamelaar, die toch wel wat gewend kunstwerk, maar meer als het verslag van Picasso’s zoektocht is. Georges Braque vindt dat het eruitziet alsof iemand een in deze periode. brandbom heeft gegooid - maar gaat vervolgens wel in dezelf- De KUNSTENMAKERS- de stijl werken. Een andere kunstenaar, André Derain, denkt FAMILIE Het knappe van Picasso is dat hij niet al zijn schepen dat Picasso op het punt staat om zichzelf op te hangen. 1905 • Olieverf op doek achter zich verbrandt. Het schilderij is vernieuwend, maar Ondanks de kritiek was het schilderij het startpunt van de 213 x 230 cm • National verwijst tegelijkertijd op allerlei manieren naar andere kunst- eerste moderne kunststroming: het kubisme. Picasso en zijn Gallery of Art, Washington werken.Vooral de zogenaamde primitieve kunst helpt hem op vriend Georges Braque, met wie hij een tijd zeer nauw samen- De beginperiode van Picas- so in Parijs wordt ‘de roze werkte, gaan verder op de weg die met De jongedames is weg. Tijdens een bezoek aan het Trocadéro, een museum in periode’ genoemd. Hij schil- Parijs, bewondert hij de grote verzameling maskers en beelden ingeslagen. Het lijkt alsof ze de onderwerpen die ze schilderen dert veel circustaferelen in uit Afrika die daar te zien is. Hij begint zelf ook een verzame- eerst uit elkaar halen en tot geometrische vormen terugbren- roze en rode tinten. Je zou ling aan te leggen van kunstwerken uit andere culturen - waar- gen, die vervolgens opnieuw in elkaar worden gezet. Het met zo’n onderwerp feeste- bij hij met zijn vrienden soms wel eens wat ontvreemdt uit een onderwerp kan daardoor op één schilderij vanuit verschillende lijke schilderijen verwach- museum. Picasso ziet de Afrikaanse beelden niet als primitief gezichtpunten worden weergegeven, ook de onderdelen die ten, maar het lijkt alsof er en onbeholpen, maar als serieuze kunstwerken. ‘Toen begreep niet zichtbaar zijn. De kubisten schilderen dus niet meer wat een sluier van zwaarmoe- ik waar het bij schilderen om gaat,’ zegt hij. (Maar Picasso is ze zíén, maar wat ze wéten over de werkelijkheid. digheid over de figuren hangt. Ze zijn vaak somber niet erg betrouwbaar als hij over zijn werk praat. Bij een Pas in 1916 en in zichzelf gekeerd. is De jongedames voor het eerst te zien op andere gelegenheid doet hij het voorkomen of hij alles op Als je deze toch wel brave eigen kracht, zonder invloeden van buitenaf, heeft ontdekt: een tentoonstelling van moderne Franse kunst, en daarna schilderijen vergelijkt met ‘Negerkunst? Ken ik niet!’) In de Afrikaanse kunst gaat het duurt het nog tot 1937 voordat het een vaste plaats krijgt in De jongedames van Avignon het Museum of Modern Art in New York. Langzaam dringt zie je de reuzenstap die het besef door dat het werk het beginpunt vormt van de fasci- Picasso heeft genomen. STUDIE VOOR DE GEHURKTE DAME ZITTENDE VROUW IN EEN STOEL nerende speurtocht naar de relatie tussen werkelijkheid en Maart 1907 • Potlood op beige papier • 19 x 24 cm 1941 • Olieverf op doek • 130 x 97 cm • Particuliere verzameling afbeelding: het avontuur van de moderne kunst. Musée Picasso, Parijs Picasso blijft zijn hele leven experimenten en dingen uitproberen. Soms werkt hij in verschillende stijlen tegelijk. Maar hij is wel trouw aan zijn onderwerpen. Ruim dertig jaar na De jongedames houden vrouwenportretten hem nog steeds bezig. Rond 1940 schildert hij een serie zittende vrouwen, elk schilderij in een andere stijl. In het schilderij dat je hier ziet verwijst hij op een speelse manier naar zijn eigen kubistische werk. meer... PICASSO IN HET BATEAU-LAVOIR LEZENDE VROUW CEREMONIEEL 1908 • Fotograaf Gelett Burgess Georges Braque • 1911 • Olieverf MASKER (FANG) Picasso in het Bateau-Lavoir op Montmartre, de kunste- op doek • 130 x 81 cm • Musée Uit Gabon • 19de eeuw naarswijk in Parijs. Het Bateau-Lavoir was een bouw- National d’Art Moderne, Centre Beschilderd hout • 48 cm vallig pand waar verschillende kunstenaars een goed- Pompidou, Parijs hoog • Musée National koop atelier De jongedames van Avignon is d’Art Moderne, Centre huurden. de aanzet tot het kubisme. Pompidou, Parijs Op de achter- De eerste fase van deze stro- Primitieve kunst speelt in grond zie je ming wordt wel het analytisch de moderne kunst een kunstvoor- kubisme genoemd. Braque en belangrijke rol. ‘Primitief’ STUDIE VOOR DE GEHURKTE DAME werpen die Picasso halen de onderwerpen is eigenlijk niet het goede Juli 1907 • Houtskool op beige papier • 19 x 24 cm Picasso had die ze schilderen als het ware woord, het is kunst uit een Musée Picasso, Parijs verzameld, uit elkaar; ze analyseren ze. andere cultuur, maar niet Een aantal voorstudies uit de schetsblokken van waaronder Ze gaan hierin zover dat het beter of slechter dan de westerse. Aan het begin van de Picasso op een rij laat zien waar hij mee bezig is. beelden onderwerp bijna niet meer te 20ste eeuw worden deze voorwerpen voor het eerst als Het gezicht van het gehurkte meisje op de vooruit andere herkennen is, zoals je goed kunt kunst bekeken en niet langer als curiositeit. Picasso en grond verandert in een paar schetsen van een her- culturen. zien bij dit werk van Braque. andere kunstenaars zijn grote bewonderaars van Afrikaanse kenbaar portret in een bijna abstracte vorm. Alleen de titel zet je nog op het kunst en verzamelen de maskers en beelden – dit masker De meeste van deze schetsboeken bevinden zich in spoor. Een stap verder in hun was van een vriend van Picasso, André Derain. het Parijse Musée Picasso, een heel museum ontwikkeling (vanaf ongeveer 1912) keren ze weer terug naar meer her- De vormen van deze kunstvoorwerpen komen voort uit gewijd aan de Spanjaard. kenbare vormen. Ook komt er meer kleur en versiering in de schilderijen. een heel lange traditie – het zijn vaak religieuze ideeën Het is alsof ze de voorwerpen opnieuw in elkaar zetten. Dit wordt wel het die de maker heeft willen uitbeelden – en niet uit een 10 Pablo Picasso synthetisch kubisme genoemd. experiment, zoals in de westerse kunst.

Wassily Kandinsky 1866–1944 Terwijl Picasso bezig was met zijn kubistische experimenten had de kunst in het noorden van Europa, en met name in Duitsland, een andere wending genomen. Hier Een tijd later zit Kandinsky achter een nog maag- hielden de kunstenaars zich niet bezig met de weergave delijk wit vel aquarelpapier. Naast hem liggen zijn verfdoos, een paar penselen en nog wat tekenspulletjes. Hij probeert van de uiterlijke, materiële wereld, maar probeerden ze zich, zo goed als hij kan, af te sluiten voor alle indrukken van af te beelden wat er in hen omging. In felle kleuren en buiten en concentreert zich op zijn eigen gedachten en emo- met emotioneel geladen lijnen schilderden ze hun diep- ties. Zonder plan of voorstudie begint hij te werken. Op het lege vel verschijnen lijnen, vlekken en onherkenbare krabbels. ste zielenroerselen. Binnen deze stroming – die het Soms gebruikt hij met kracht zijn penseel, maar even later expressionisme wordt genoemd – was het Wassily Kand- zwiert zijn hand weer losjes over het papier. Langzaam wordt insky die de uiterste consequentie durfde te trekken. In het werk opgebouwd uit verschillende ondefinieerbare vormen zonder samenhang. Met potlood en Oost-Indische inkt geeft 1910 maakte hij het eerste abstracte kunstwerk; een hij af en toe een accent. Het is alsof hij geen keuze heeft en aquarel zonder herkenbare ruimte, zonder herkenbare het kunstwerk zich aan hem dicteert, uit een soort innerlijke voorwerpen, en zonder onderwerp. noodzaak. Met veel moeite weet hij de concentratie vast te houden. Op zijn voorhoofd verschijnen een paar zweetdrup- peltjes, zo intens is hij bezig. Soms geeft hij zichzelf hardop Het is het jaar 1910 en we zijn in de Duitse stad Mün- pratend aanwijzingen: ‘In die hoek een donkere kleur!’ chen. Op een avond komt de van oorsprong Russische Wassily Als hij na een uurtje zijn spullen neerlegt, ligt voor hem op tafel de Eerste abstracte waterverf. De aquarel – een schilde- Kandinsky terug in zijn atelier. Als hij binnenstapt ziet hij in het half donker opeens een onbeschrijfelijk mooi schilderij. rij in waterverf – biedt geen enkel houvast. Het is een werk Kandinsky blijft staan en laat het op zich inwerken. Het fasci- zonder herkenbare vormen, zonder herkenbare ruimte, en neert hem mateloos, hij kan zijn ogen er niet van afhouden. zonder onderwerp. Maar dat wil niet zeggen dat Kandinsky Het is net alsof er een innerlijke gloed van het schilderij af- er niets mee wilde vertellen, of beter gezegd, overdragen. straalt. Hij probeert in de schemer de voorstelling te herkennen, Je moet het vergelijken met muziek. Muziek is niet tastbaar, maar die lijkt uit niets anders dan kleuren en onherkenbare maar toch kan een melodie je ontroeren. Maar welke snaar vormen te bestaan. En toch roept ze een emotie bij hem op. wilde Kandinsky raken? Wat was de boodschap? Nieuwsgierig stapt Kandinsky dichterbij. Dan pas merkt hij Om daarachter te komen dat het een van zijn eigen schilderijen is, dat ondersteboven moet je iets meer weten tegen de muur staat. over de tijd waarin Kandinsky leefde. Het was een periode Iedereen heeft zoiets wel eens meegemaakt, in de schemer waarin veel mensen zich afwendden van een maatschappij van de slaapkamer, of ’s avonds in het bos. Je ziet een vage waarin alles om geld en macht draaide, waarin alleen de fei- vorm die je aandacht trekt en die een vreemd gevoel oproept. ten telden en de dingen die men kon meten en waarnemen. Er EERSTE ABSTRACTE WATERVERF Je weet niet wat het is en toch raakt het je. Voor Kandinsky werd gedroomd van een betere wereld, een Utopia. Kandinsky 1910 was deze belevenis net het zetje dat hij op dat moment nodig zag dat ook zo: ‘Onze periode is een tijd van een tragische Waterverf, potlood en Oost-Indische inkt had. In zijn eigen werk kwam hij steeds meer los van de botsing tussen materie en geest en de ondergang van de natuur. Hij zocht naar abstracte vormen die aansloten bij de materiële kijk op de wereld. Voor heel veel mensen is het een 50 x 65 cm spirituele wereld die hij in zichzelf had ontdekt. En deze erva- tijd van een verschrikkelijk, onvermijdbaar vacuüm, een tijd Musée National d’Art Moderne, ring in zijn atelier was voor hem het bewijs dat een kunstenaar van enorme vragen; maar voor een kleine groep mensen is het Centre Pompidou, Parijs met alleen kleuren en lijnen toch een gevoel of idee kon over- de tijd van een voorgevoel of van voorkennis van het pad van brengen. de Waarheid.’ 13 Wassily Kandinsky

en Isis ontsluierd, waarin mystieke ideeën uit het westen wor- DE BLAUWE RUITER ALMANAK den vermengd met Indiase filosofie en godsdienst. 1912 • Houtsnede in kleur • 28 x 21 cm Kandinsky las deze boeken heel grondig -de exemplaren die Städtische Galerie im Lenbachhaus, München uit zijn eigen bibliotheek bewaard zijn gebleven staan vol In 1911 richtte Kandinsky samen met Franz Marc een kunstenaarsgroep op: De Blauwe aantekeningen. Ruiter. Naast het organiseren van tentoon- De ideeën van de theosofen stellingen werd gewerkt aan een almanak, zijn ingewikkeld. De pira- die in 1912 verscheen. Kandinsky liep niet miden in Egypte, yoga, het verzonken Atlantis, astrale ver- rond met oogkleppen. Ook in andere kunst- schijningen, maar ook de laatste wetenschappelijke ontdek- vormen herkende hij het verlangen om de kingen – ze hebben allemaal een plaats in een allesomvattende innerlijke essentie over te brengen. theorie. Een van de belangrijkste punten is het idee dat er De Blauwe Ruiter Almanak laat niet alleen ‘hogere sferen’ zijn. Werelden die je niet met het blote oog abstracte kunst zien, maar ook primitieve kunst, muziek, theater, poëzie, van verschil- kunt waarnemen, maar waar gedachten en emoties bestaan lende kunstenaars uit verschillende perioden als vibraties, waarin je kleuren kunt proeven en geluiden kunt en landen. zien. En hoe hoger je doordringt in deze sferen, hoe puurder en abstracter ze worden. In het boek Gedachtenvormen van de theosofen Annie Besant en Charles W. Leadbeater vind je In die sfeer werd gezocht naar een alternatief voor afbeeldingen waarin die geestelijke wereld zichtbaar is gemaakt het traditionele geloof van de kerk. Vooral mystieke en esote- met vage kleurvlekken en vreemde vormen. En – het belang- rische bewegingen zoals de Rozenkruisers en de Theosofische rijkste punt – dit soort vormen kan bij de kijker, als die er Vereniging trokken de aandacht van intellectuelen, kunstenaars gevoelig genoeg voor is, dezelfde sensaties oproepen. COMPOSITIE VIII en architecten. Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar En dat maakt kunst in de ogen van de theosofen zo belang- 1923 • Olieverf op doek•140 x 201 cm•The Solomon R. Guggenheim Museum, New York Het is die innerlijke wereld serieuze wetenschappers hielden zich bezig met zweverige rijk: het kunstwerk is een voertuig om geestelijke waarden die Kandinsky in zijn Later in zijn leven werd Kandinsky docent aan de belangrijkste kunstopleiding van de 20ste eeuw: het Bauhaus. Het was een brede opleiding, waarin niet alleen schilderen zaken als het oproepen van geesten, aura’s en de vierde over te dragen. schilderijen wilde weergeven. Maar om de ervaringen uit die tekenvakken op het programma stonden, maar ook keramiek en weven. In het begin dimensie. Kandinsky deed zijn best om door meditatieoefeningen die wereld om te zetten in kunstwerken was niet zo makkelijk. was het een opleiding waarin het ambachtelijke centraal stond. Veel van de docenten Kandinsky was in Rusland altijd naar de orthodoxe kerk gegaan hogere, innerlijke wereld te ervaren. En volgens eigen zeggen Stapje voor stapje werd zijn werk abstracter en vond hij de waren expressionisten en hadden dezelfde ideeën over kunst als Kandinsky. Later werd en voor hem waren de ‘hogere’ dingen in het leven eigenlijk lukte hem dat soms. Zo zat hij een keer bij een concert waar- vormen en kleuren waarmee hij ze kon weergeven. Tot hij uit- in een meer functionele stijl gewerkt en werd gekeken hoe kunst en industrie het best op Richard Wagners Lohengrin werd uitgevoerd en plotseling heel vanzelfsprekend. De theosofie sprak hem dan ook meteen eindelijk de waarneembare werkelijkheid helemaal durfde los kunnen samengaan. aan. Hij las de boeken van belangrijke theosofen als Helena zag hij de muziek als kleuren en ‘wild bewegende, bijna bal- te laten. Kandinsky’s werk werd onder invloed daarvan geometrischer en strakker. Hij ontwikkelde Blavatsky en Rudolf Steiner: dikke pillen met mysterieuze dadige lijnen’; een andere keer beschreef hij hoe hij de smaak Kandinsky wilde er zeker van zijn dat zijn schilderijen geen een eigen lesmethode, waarin de driehoek, het vierkant en de cirkel gebruikt werden titels als De geheime leer, De zichtbare en onzichtbare mens van blauw had geproefd. willekeurige behangpatroontjes of betekenisloze ornamentjes in combinatie met de primaire kleuren rood, geel en blauw. Maar de ideeën die hij aan het begin van zijn carrière ontwikkelde liet hij nooit los; hij zocht alleen naar andere werden. De kleuren en vormen moesten een effect bereiken. vormen om ze weer te geven. Het was daarbij niet genoeg om alleen maar naar zijn schilderijen te kijken. Die moesten worden ‘uitgewerkt’, waarmee IMPRESSIE III (CONCERT) hij bedoelde dat de kijker zich actief opstelt en probeert om 1911 • Olieverf op doek • 77,5 x 100 cm het schilderij binnen te dringen. Kandinsky zag wel in dat Städtische Galerie im Lenbachhaus, München Kandinsky maakte dit schilderij direct na een deze stap erg groot was en liet in zijn eerste abstracte werken meer... bezoek aan een concert. De concertgangers nog sporen zien van de zichtbare wereld – een engel met een zijn nog net herkenbaar. Maar het ging hem trompet, een kanon of een kasteel –, die een soort opstapjes er vooral om muziek weer te geven als kleur. zijn naar het spirituele universum van Kandinsky. Ook in Eerste Geel klonk voor hem ‘…als een steeds harder abstracte waterverf zit – bijna onzichtbaar – een verwijzing geblazen schelle trompet of een opgeschroef- SCHIPBREUK naar een berg en een kasteel. de fanfaretoon’. Als Kandinsky over zijn Boekillustratie uit In 1912 publiceerde Kandinsky het boekje Über das Geistige eigen werk schreef gebruikte hij vaak Gedachtenvormen in der Kunst (Over het geestelijke in de kunst). muziek als vergelijking. Hij had het over de van Annie Besant en ‘innerlijke klank’ of de ‘melodie’ van een Charles W. Lead- Over zijn eigen werk schreef hij: schilderij. beater • 1905 ‘De inhoud van In dit boek lieten de mijn schilderijen is inderdaad wat de toeschouwer beleeft en theosofen Annie voelt terwijl hij onder het effect is van de kleuren vorm- Besant en Charles combinaties van het schilderij…’ Maar of dat ook werkelijk W. Leadbeater de lukt? Als je Kandinsky’s theorieën niet kent, blijft zijn werk abstracte vormen een gesloten boek, iets dat je alleen kunt waarderen om de zien die hoorden bij verrassende motieven en het sprekende kleurgebruik. Maar bepaalde emoties, in dit voorbeeld die dat is de buitenkant van het schilderij, en daar was het van een schipbreu- Kandinsky juist niet om te doen… keling. Kandinsky bezat een exemplaar van het boek en het had grote invloed op hem. In zijn schilderijen probeerde hij op dezelfde manier abstracte vormen te vinden die zijn gevoelens konden 14 Wassily Kandinsky 15 Wassily Kandinsky uitdrukken.

Marcel Duchamp 1887–1968 dat ze de waarheid in pacht had. Dat gold ook voor vooruitstrevende kunstenaars. Ik heb vooral al die zogenaamde Marcel Duchamp was een buitenbeentje in de kunstwereld. zekerheden omver willen halen. De dingen die echt van waarde zijn kunnen toch wel tegen een stootje. Hij was op een heel objectieve, bijna wetenschappelijke manier op zoek naar de grens tussen wat kunst is en wat niet. Misschien moeten we naar een voorbeeld kijken om te Daarbij telde voor hem vooral de gedachte achter het werk, zien hoe u dat in praktijk bracht. In 1917 koos u een urinoir uit als kunstwerk. U noemde het Fontein en en niet per se de indruk op het netvlies. wilde het tentoonstellen. Wilt u dat verhaal nog een Soms werkte hij jaren aan een kunstwerk, maar een andere keer vertellen? keer stelde hij voorwerpen tentoon die iedereen in de winkel Met plezier. In 1915 kwam ik aan in Amerika. Ik werd met kan kopen. In 1917 zocht hij een urinoir uit om het, met een open armen ontvangen door de Amerikaanse kunstwereld en alle deuren gingen voor me open. Zo was ik al snel als paar minimale veranderingen, te exposeren. bestuurslid betrokken bij de Vereniging van Onafhankelijke Duchamp sloot zich nergens bij aan en was erg op zichzelf. Kunstenaars. We wilden een tentoonstelling organiseren waar Hij relativeerde alles en zijn eigen persoon misschien nog wel iedereen tegen een kleine vergoeding een kunstwerk tentoon kon stellen – of je nou amateur was of een groot talent. Het het meest: ‘Ik ben alleen maar een ademer.’ Af en toe ver- motto was: ‘Geen jury, geen prijzen, opgehangen in alfabeti- dween hij voor een tijd en vertelde niemand waar hij was of sche volgorde.’ De gedachte erachter was dat niemand het ant- wat hij deed. Stel nu dat zijn dood in 1968 zijn grootste grap woord weet op de vraag: Wat is kunst? Dus is het ook niet mogelijk om er een oordeel over uit te spreken. En omdat nie- was en dat hij ergens ongestoord met zijn geliefde schaak- mand het weet kan alles kunst zijn. Ik wilde alle waarden en bord verder leeft: het zou echt iets voor hem zijn. normen met betrekking tot de kunst loslaten, maar ik kreeg En stel dat we hem zouden vinden, wat zou hij ons dan te ver- steeds meer in de gaten dat de andere bestuursleden minder objectief waren. Ze bleven vasthouden aan hun ideeën over tellen hebben? mooi en lelijk, over wat wel en geen kunst is. Met mijn vriend Walter Arensberg, die ook lid was van de vereniging, wilde ik Marcel Duchamp, bent u het echt? de boel eens flink op stelten zetten. Ach, wat zal ik zeggen. De dingen zijn vaak niet wat ze lijken. Dat was wel aan u besteed, geloof ik. Was uw werk de logische volgende stap in de geschiede- Inderdaad. Humor, of eigenlijk meer relativering, is altijd een nis van de moderne kunst? belangrijk onderdeel van mijn werk. Maar enfin, om het bestuur Toen ik in München was, in 1912, lag het boekje over abstracte te testen zou ik onder een andere naam een kunstwerk inbren- FONTEIN kunst van Kandinsky in alle boekwinkels. Ik heb het met plezier gen, in de hoop dat het zich erin zou verslikken. Ik ging naar 1917 gelezen. Ook het werk van de kubisten kende ik, maar mijn een sanitairwinkel en zocht een porseleinen urinoir uit, een Porseleinen urinoir kunstwerken gaan toch over iets heel anders. Ik heb altijd een ordinaire pisbak. Het enige wat ik ermee deed was het ding heel objectieve, bijna wetenschappelijke houding tegenover op zijn kant zetten en het signeren met R. Mutt. En zo wilde Ongeveer 23,5 x 60 cm mezelf en de kunst aangenomen. ik het tentoonstellen. (origineel is verloren gegaan) U staat bekend als een anti-kunstenaar, als een iconoclast, En toen? een vernietiger van beelden. Nou, wat ik al dacht: het bestuur tuinde er met open ogen in. Nou, dat lijkt me wat te simpel. Het ging er mij vooral om, Ze wilden het werk er niet bij hebben en het ook niet opnemen alle dingen die als vanzelfsprekend worden aangenomen aan in de catalogus. En dat was tegen alle afspraken: ik had mijn de kaak te stellen. De kunstwereld bleek schijnheilig en dacht zes dollar betaald en ze moesten me exposeren. Het bestuur 17 Marcel Duchamp

DE BRUID DOOR HAAR VRIJGEZELLEN ONTBLOOT, ZELFS (OF: HET GROTE GLAS) 1915–1923 • Olieverf, lak, looddraad en stof op glas•278 x 176,5 cm•Philadelphia Museum of Art (Legaat van Katherine S. Dreier) zoals het uitkiezen van een willekeurig voorwerp. Het ging mij De bruid door haar vrijgezellen ontbloot, zelfs is het meesterwerk van Duchamp, dat ook wel bekend staat als Het grote glas. Duchamp werkte er jaren aan. Elk onderdeel heeft zijn om het idee, niet om de kunstwerken zelf. Veel van de originele eigen verhaal en geschiedenis. Samen vormen ze een liefdesmachine, met in de bovenste readymades gingen, net als Fietswiel, verloren, maar als er helft de bruid en daaronder negen vrijgezellen, die eruitzien als opgehangen kledingstuk- vraag naar was kocht ik gewoon weer een nieuwe. ken. Het werk gaat over verlangen, over de onbereikbaarheid van de bruid. Maar er is geen sluitende uitleg te geven voor alle details en verschillende onderdelen. Duchamp zelf zei Kort geleden werd een van die replica’s van Fontein hierover: ‘Er is geen oplossing, want er is geen probleem.’ Tijdens een transport in 1926 voor 1,5 miljoen euro verkocht. NAAKT DAT DE TRAP AFKOMT, NR. 2 braken de glasplaten. Duchamp probeerde ze eerst te repareren, maar besloot toen dat de 1912 • Olieverf op doek • 146 x 89 cm Belachelijk, die hebben er dus helemaal niets van begrepen. toevallige breuklijnen onderdeel van het werk waren. Philadelphia Museum of Art (verzameling De koper had net zo goed zelf naar de winkel kunnen gaan, Louise en Walter Arensberg) het had geen verschil gemaakt. Duchamp begon zijn kunstcarrière als schilder. Naakt dat de trap afkomt is zijn En verder… beroemdste schilderij, met veel kubistische Toen ik het schilderen eraan had gegeven, heb ik de rest van invloeden. Duchamp geeft een eigen draai mijn leven eigenlijk nog maar twee grote kunstwerken aan het kubisme en schildert het naakt bijna als een machine. Het werd in eerste instan- gemaakt. De bruid door haar vrijgezellen ontbloot, zelfs (ook had dus wel degelijk een oordeel over kunst. Maar het avon- tie niet gewaardeerd. Duchamp kreeg veel wel bekend als Het grote glas) en Gegeven zijn: 1. de water- tuur was nog niet afgelopen. Arensberg vertelde de andere kritiek toen hij het wilde tentoonstellen, bestuursleden dat-ie over Fontein gehoord had en het graag val, 2. het lichtgas. Met dat laatste werk ben ik twintig jaar ook van vooruitstrevende schilders van wie wilde kopen. Het bestuur raakte in paniek, want het werk bezig geweest. Iedereen dacht dat ik nu echt van het toneel hij gehoopt had dat ze hem zouden begrij- bleek nergens meer te vinden. Uiteindelijk vonden we het was verdwenen, en pas na mijn zogenaamde dood in 1968 pen. Het was de eerste keer dat Duchamp werd het ontdekt. De readymades en alle andere dingen die ik weggemoffeld in een vergeten hoekje. Met het urinoir in zijn in conflict kwam met deze avant-garde, die armen alsof het een net ontdekte schat was, liep Arensberg deed waren een soort vingeroefening voor die grote werken. toch niet zo progressief was als iedereen wel samen met mij de zaal uit. Vlak voor we buiten waren draai- dacht. Het was voor hem duidelijk dat het Vindt u zelf dat u tot een bepaalde kunststroming hoort? geen zin had om zich bij een groep aan te den we ons nog een keer om, om te vertellen dat we uit het sluiten; hij wilde het in zijn eentje redden. bestuur stapten. Nou, nee. Maar ik heb wel aan veel stromingen gesnuffeld, of Deze gebeurtenissen waren eigenlijk het liever gezegd: zij aan mij. Toen ik nog schilderde, was het voorspel voor Fontein, waarmee Duchamp Ja, een goede grap. Maar ik heb altijd het idee dat uw vooral het kubisme dat me boeide. Later had ik veel vrienden wraak nam op de kunstwereld. werk een zenuwslopende intelligentietest is met veel in Dada en de surrealistische beweging. En weer later voelde dubbele bodems. Was er een diepere gedachte achter de ik me wel thuis bij de kunstenaars die performances maak- hele actie en het kunstwerk? ten. Ik ben natuurlijk wel een kind van mijn tijd, maar geen Nou eh... ja en nee. Een urinoir is en blijft een urinoir. Maar meeloper. Ik ben nooit zo’n gezelschapsmens geweest, mijn het ging mij erom dat ík het had uitgekozen. Sommige mensen onafhankelijkheid was me erg dierbaar. Ik heb me financieel FIETSWIEL 1913 • Fietswiel en voorvork, gemonteerd op vonden het echt niet kunnen, zo’n ding in een museum. Ze ook nooit gebonden aan de kunst. Het was een baantje hier witgeschilderde keukenkruk (origineel is verloren vonden het schunnig. Maar hoe kan een wc of een badkuip of en een baantje daar. En als het zo uitkwam liet ik me tijden- gegaan, replica uit 1964) • Hoogte 126,5 cm iets anders nu schunnig of immoreel zijn? Het is iets dat in de lang nergens zien, om dan weer ergens onverwacht op te dui- Galleria Schwartz, Milaan etalage van elke loodgieterswinkel ligt. Ik had mijn keuze zo ken. Zoals nu. Duchamp noemde zijn readymades ‘kunstwerken objectief mogelijk gemaakt en er absoluut niet op gelet of het zonder kunstenaar om ze te maken’. Fietswiel is Meneer Duchamp, hartelijk bedankt voor het gesprek. een mooi of lelijk voorwerp was. Ik had alleen maar een nieuwe de eerste readymade. omgeving bedacht voor iets dat al bestond. Graag gedaan. Kun je schaken? Net als al het andere werk van Duchamp kun je Als je het urinoir in een museum ziet staan denk je niet meer Fietswiel op wel tien verschillende manieren uitleggen. Zo wordt wel gezegd dat het werk een aan een urinoir. Je vraagt je af wat het als kunstwerk bete- satirisch commentaar is op de ideeën van futuris- kent. Het heeft opeens een andere functie gekregen en je kijkt ten die zich lieten inspireren door de moderne er op een andere manier naar. Ik heb het voorwerp als het techniek en gefascineerd waren door auto’s en ware een andere gedachte gegeven. Later noemde ik die machines. gevonden voorwerpen readymades. Duchamp maakte ook eens een exemplaar met een rechte voorvork. Door het wiel te draaien gaat het Ik vind vaak taalspelletjes in uw werk. Zitten er ook krukje wiebelen en omvallen – een demonstratie van dat soort hints in Fontein? van de natuurkundige begrippen ‘stabiel’ en ‘instabiel’. Het kan dus een wetenschappelijk Ja, en ik heb er erg m’n best op gedaan. De middelen waren experiment in de vorm van een kunstwerk zijn. natuurlijk minimaal. Alleen in de signatuur en de titel kon ik me uitleven. Je kunt R. Mutt op verschillende manieren begrijpen. Mutt betekent op de eerste plaats ‘vuile hond’, en U heeft nog meer readymades gemaakt. Hoe verhouden de readymades zich nu tot de rest van vreemd genoeg was dat de enige betekenis die het bestuur meer... uw werk? erin wilde lezen. Maar ik had ook gedacht aan Mutt en Jeff, Ja, tussen 1914 en 1921 koos ik elk jaar twee of drie voordat waren toen twee populaire stripfiguren. Voor mij was dat werpen. De eerste keer was het een fietswiel, dat ik op een Ik ben begonnen als kunstschilder. En niet onverdienstelijk, hoor. In 1912 schilderde ik Naakt dat de trap afkomt. Een een hint naar het alledaagse en anti-kunstachtige karakter kruk vastschroefde. Ik kon het af en toe een zwiep geven en van Fontein. En er is ook nog een meer voor de hand liggende vond het een prettig object om naar te kijken. Het was vooral schilderij dat heel wat beroering teweegbracht. Maar rond PORTRET VAN verklaring: ik kocht het ding bij het bedrijf Mott Works. belangrijk dat de voorwerpen met volledige onverschilligheid 1914 stopte ik met schilderen. Het werd een herhaling van DE KUNSTENAAR En wat betreft de naam: normaal verdwijnt er een straal ín het werden uitgekozen, zonder vooroordelen. Soms signeerde ik steeds hetzelfde kunstje en ik vond het niet meer interessant. ALS FONTEIN urinoir, maar ik draaide dat om en maakte er Fontein van. ze of voorzag ze van een opschrift. Je kunt ze niet zonder Ook het werk van collega-kunstenaars kon me bijna niet meer Bruce Nauman • 1966 • Foto meer als kunstwerk herkennen; de grens tussen wat kunst is boeien. Literatuur, schaken, natuurkunde en wetenschap vond 50 x 60 cm • Leo Castelli Ik begin het een beetje te snappen. Gallery, New York en wat niet, is vervaagd. Toen ik in New York was vroeg ik ik veel leuker. Mijn werk kon daardoor naar alle kanten Hoewel Duchamp zich nergens Wees daar maar niet te zeker van. Fontein is niet bedoeld om aan m’n zuster of ze mijn atelier in Parijs wilde opruimen. exploderen. Ik was niet meer gebonden aan verf en doek, bij aansloot, had hij veel invloed De eerste readymades zijn toen gewoon weggegooid, niemand antwoorden te geven, maar juist om vragen te stellen. Het maar in mijn optiek kon alles kunst zijn: lucht, chocolade, een op andere kunstenaars. Hier zie werk ontkent zelf eigenlijk elke diepere betekenis, omdat het zag dat het kunstwerken waren. Voor mij was dat het bewijs flessenrek, maar ook ingewikkelde zaken als fotografie en je Bruce Nauman, die een hele blijft wat het is: een simpel stuk sanitair. dat ze goed gelukt waren. perspectivische berekeningen, of juist heel simpele handelingen, serie foto’s maakte waarop hij zichzelf – met een knipoog naar Duchamp – als fontein fotogra- 18 Marcel Duchamp 19 Marcel Duchamp feerde.

Gerrit Rietveld ROOD BLAUWE STOEL Oorspronkelijk ontwerp circa 1918 1888–1964 gekleurde versie 1923 Multiplex en beukenhout geschilderd in rood, blauw, geel en zwart Zitten doen we allemaal. Aan tafel op een eetkamerstoel, onderuitgezakt in een 87 x 66 x 82 cm strandstoel of met knikkende knieën in de stoel van de tandarts. Meestal denken Centraal Museum Utrecht we er niet bij na en vinden we een stoel net zo vanzelfsprekend als een lepel of een fiets. Maar soms kan een stoel duidelijk maken dat er iets bijzonders aan de hand is; denk bijvoorbeeld aan een troon of een versierde verjaardagsstoel. De Rood Blauwe stoel die de Utrechtse meubelmaker en architect Gerrit Rietveld in 1923 maakte, is ook bijzonder. Hij is niet alleen bedoeld om op te zitten; hij is ook om naar te kijken en over na te denken. Hij vertelt iets over Rietvelds ideeën over ontwerpen en over de tijd waarin hij gemaakt werd. Op het eerste gezicht zit de Rood Blauwe stoel simpel ‘koud’ tegen elkaar gezet. Ze blijven op hun plaats door een in elkaar. Hij bestaat uit vijftien onderdelen. Er zijn zeven onzichtbare houten pin – eenvoudig maar doeltreffend. De regels (dat zijn de horizontale latten) en zes stijlen (de verti- balkjes – en de planken – lopen net iets verder door dan cale latten). En twee planken: één voor de zitting en één voor nodig is, waardoor het lijkt of ze de ruimte in schieten. Voor de rug. De stoel heeft geen versiering en alle vormen zijn Rietveld was deze houtconstructie erg belangrijk. Hiermee recht; hij ziet er nogal hoekig uit. Erg comfortabel is-ie dan kon hij zijn ideeën over ruimte een vorm geven. Hij zag zijn ook niet. De mensen die zo'n stoel in huis hadden, legden er meubels als ‘een begrenzing van het onbegrensde’, dus als iets vaak een kussentje in om lekkerder te kunnen zitten. Rietveld waarin hij de oneindige ruimte kon vangen om die daardoor wist dat wel, maar hij vond het idee achter de stoel belangrijker iets begrijpelijker te maken. De primaire kleuren waarin de dan het gemak ervan. stoel is beschilderd, benadrukken de constructie. De zitting is Wat verder opvalt is de constructie. De onderdelen lopen niet blauw en de rug is rood – vandaar zijn naam. Verder zijn de in elkaar over, maar zijn, zoals een timmerman dat noemt, balkjes zwart en is de kopse kant van het hout geel. Hoe Rietveld op het idee kwam om de stoel op deze manier te construeren is niet duidelijk. Rietveld kan gekeken hebben naar de Japanse architectuur, of naar de meubels van de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright, of was hij misschien op de hoogte van wat kunstenaars in Rusland op dat moment deden? Maar misschien ligt de oplos- SCHEMATISCHE VOORSTELLING sing veel dichter bij huis en vond Rietveld zijn inspiratie wel HOUTVERBINDING in een doe-het-zelfboek voor kindermeubeltjes. Hij had een De constructie van de Rood Blauwe stoel groot gezin en veel van zijn ontwerpen hebben met kinderen is even simpel als doeltreffend. Praktisch te maken, zoals een bolderkar, een kinderstoel, een wieg en voordeel van deze constructiemethode is dat het hout zijn sterkte behoudt, en dat een box. De simpele manier om de onderdelen te verbinden de meubels snel en simpel in elkaar zijn komt veel voor in deze hobbyboeken. Rietveld verstopte wel te zetten en machinaal gemaakt kunnen meer van dit soort knipoogjes in zijn werk, waarbij iets heel worden. Maar vooral gebruikte Rietveld gewoons een speciale betekenis krijgt. de houtverbinding om het bijzondere, ruimtelijke effect; de latten lijken de Als je de Rood Blauwe vergelijkt met andere oneindige ruimte in te schieten. stoelen, dan zie je hoe verrassend hij is. Michel de Klerk, ook architect en meubelmaker, maakte in dezelfde tijd een heel zware fauteuil van duur eikenhout met veel ornamenten. De stoel van De Klerk lijkt wel een beeldhouwwerk, dat de ruimte in beslag neemt. Rietveld heeft in zijn ontwerp alles juist zo simpel mogelijk gehouden. De stoel is heel doorzichtig en 21 Gerrit Rietveld

Het was voor Rietveld Nadat Rietveld de meubelwerkplaats had weggedaan, bleef den achter overdadige versiering. Ook het materiaal moest een verrassing dat de kunste- zijn hulpje Gerard van de Groenekan nog jarenlang op bestel- eerlijk gebruikt worden. Zo is hout van zichzelf recht en niet naarsgroep De Stijl op hetzelfde spoor zat. De Stijl-kunste- ling de Rood Blauwe stoel vervaardigen. Ook tegenwoordig gebogen, en dus moest je er rechte dingen van maken. Er zou- naars (waaronder Piet Mondriaan, Bart van der Leck en nog kun je hem kopen; de Italiaanse firma Cassina fabriceert den op deze manier goede meubels ontstaan, die met behulp Theo van Doesburg) zochten naar abstractie en simpele vor- ze voor chique meubelzaken. Nog steeds ziet-ie er modern van machines gemakkelijk en goedkoop gemaakt konden wor- men. De rechte lijn was voor hen het uitgangspunt en het uit: het is een tijdloos ontwerp. Maar de originele exemplaren den. Met deze ideeën werd Rietveld op het spoor gezet van symbool voor helderheid en orde. Ze wilden zich daarmee die door Rietveld zelf werden gemaakt, hebben toch iets afzetten tegen de overdaad aan versiering die in de kunst en speciaals. Ze zijn ook erg gewild bij verzamelaars en musea; architectuur te vinden was. Maar ook waren het idealisten, op een kunstveiling werd er laatst eentje afgehamerd op ruim die kunst maakten voor een betere wereld, waar ze na de ver- honderdduizend euro. schrikkingen van de Eerste Wereldoorlog op hoopten. Het samenwerken met andere kunstenaars hoorde bij dat ideaal. Om te begrijpen hoe Rietveld er toe kwam om zo'n Toen zij Rietveld leerden kennen werd hij gelijk in hun kring stoel te ontwerpen moet je iets meer weten over zijn leven en opgenomen. In een briefje aan Van Doesburg, de leider van de ideeën over kunst in zijn tijd. De Stijl, schreef Rietveld: ‘’t Meest verblijdend is te merken Rietvelds vader was ook meubelmaker. Hij was een echte vak- dat, hoewel ik steeds alleen stond, er anderen zijn die even- man, maar niet bijzonder origineel. De mensen kwamen naar eens voelden en dachten.’ Een beetje een deftige manier om te hem toe als ze een stoel of een tafel wilden hebben in een his- zeggen dat hij blij was dat andere kunstenaars dezelfde torische stijl, wat aan het begin van de vorige eeuw erg in de ideeën hadden. De eerste keer dat de stoel werd beschreven mode was. Het maakte hem niet uit of hij iets moest maken was dan ook in het tijdschrift van De Stijl. op de manier van de Middeleeuwen of de 17de eeuw; hij kon Stoelen bleven Rietveld inspireren en tot het eind het allemaal. Toen Gerrit van de lagere school kwam ging hij gelijk bij zijn van zijn leven maakte hij steeds nieuwe ontwerpen. Altijd met vader werken. Er waren vroeger voor de meeste beroepen een origineel idee, zoals een stoel die uit één vierkant stuk geen opleidingen. Als je meubelmaker wilde worden leerde je aluminium gevouwen kon worden, bedacht in 1942. Daarnaast dat in de praktijk en je moest onderaan beginnen. Als ‘krul- begon hij zich steeds meer met architectuur bezig te houden. WERKPLAATS RIETVELD lenjongen’ moest Rietveld het gereedschap en de rommel Hij ontwierp tientallen gebouwen, waaronder het Rietveld- Circa 1917 • Fotograaf onbe- open van karakter, nergens wordt je blik gestopt, de ruimte opruimen. Stukje bij beetje kreeg hij meer te doen en werd Schröderhuis, de koepel van het Amsterdamse warenhuis Metz kend Een foto uit 1917 van Riet- vloeit er als het ware doorheen. Een bevriende kunstenaar hem het vak geleerd. Uiteindelijk was hij een volleerd vak- & Co en het Van Gogh-museum. Maar ook kleinere projecten veld en zijn hulpjes voor zijn noemde het dan ook ‘een rank ruimtedier’. man. Maar langzaam aan was hij zichzelf meer gaan zien als als een simpel vakantiehuisje of een fietsenstalling waren een pas geopende eigen meubel- een kunstenaar dan als een ambachtelijke meubelmaker. Dat uitdaging. In al zijn gebouwen kun je steeds dezelfde ideeën makerij in de Adriaen van De eerste versie van de Rood Blauwe stoel is ongeveer in spoorde natuurlijk niet met de manier waarop Rietvelds vader over ruimte en kleur terugvinden. Ostadestraat in Utrecht. RIETVELD-SCHRÖDERHUIS 1918 gemaakt. Op een foto uit die tijd, die voor de deur van tegen het vak aankeek. Links achter Rietveld staat Als je dit allemaal weet, 1924 • Utrecht Rietvelds werkplaats is genomen, zie je de meubelmaker – hij Na een fikse ruzie begon Rietveld voor zichzelf en probeerde kijk je anders tegen de Gerard van de Groenekan, Het huis is genoemd naar de ontwerper, Rietveld, en de opdrachtgever, mevrouw Schröder. Je herkent Rood Blauwe stoel aan. Niet alleen is hij heel mooi met zijn zit in de stoel een sigaretje te roken – en zijn hulpjes. De stoel hij zijn ideeën in praktijk te brengen. die later de werkplaats van in dit eerste gebouw van Rietveld dezelfde ideeën over ruimte en kleur als in de stoel. Rietveld wilde Rietveld over zou nemen op deze foto is net iets anders. Hij is gemaakt van blank hout ranke, slanke vorm en heldere kleuren – ik zou hem zo in mijn architectuur bevrijden van ‘sleuroverschotten’, zoals hij de invloeden uit het verleden noemde. Net als Om zich verder te ontwikkelen toen deze zich als architect en heeft een paar onderdelen meer. Later heeft Rietveld alles ging hij een cur- huis willen hebben –, maar hij is ook interessant. Hij vertelt bij de stoel zijn heldere vormen en kleuren gebruikt en is constructie, die in dit geval bestaat uit ging vestigen. weggehaald wat niet strikt noodzakelijk was, en in 1923 is de sus volgen bij Pieter Klaarhamer, een Utrechtse architect die zijn eigen verhaal en hij heeft een nieuwe dimensie aan het stalen profielen, zichtbaar. Rietveld wilde laten zien dat constructie en schoonheid goed samengaan. De stoel waar Rietveld in zit gekleurde versie ontstaan die nu iedereen kent. goed op de hoogte was van de ontwikkelingen in de kunst en begrip zitten toegevoegd. is een eerdere versie van de Dat de stoel een succes werd is nooit de bedoeling geweest. In architectuur. Tijdens de lessen maakte hij kennis met het werk zijn stoel. Maar in vergelijking met de meubels van Berlage Rood Blauwe stoel. een brief aan een collega vroeg Rietveld zich af ‘of het niet en de opvattingen van andere kunstenaars en architecten, gaat Rietveld net een stapje verder. Hij zocht naar een ont- beter is dergelijke dingen als studies te beschouwen…’ Hij is zoals Hein Berlage. Berlage had geprobeerd om een stijl te werp waarin vorm, functie en constructie op een vanzelfspre- dus in eerste instantie gemaakt als een soort oefening. Pas later, vinden die niet meer was gebaseerd op het verleden, maar die kende manier samengaan. Zoals een lepel de ideale vorm nadat de stoel in tijdschriften en op tentoonstellingen had aansloot bij de eigen tijd: een nieuwe kunst voor een nieuwe heeft om mee te eten en een fiets precies geschikt is om met gestaan, waren er mensen die wel een exemplaar wilden kopen, tijd. Het toverwoord voor deze Nieuwe-Kunst-beweging was twee wielen op eigen kracht vooruit te komen, zo wilde Riet- soms met speciale wensen. Zo bestaat er een knalroze exem- ‘eerlijkheid’. De manier waarop een meubel of een gebouw veld met zijn stoel de meest geschikte vorm vinden die hoort plaar, en ook eentje in een kleiner formaat, als damesstoel. gemaakt was moest zichtbaar blijven en niet verborgen wor- bij ‘het zitten'. meer... KINDERKRUIWAGEN Circa 1923 • Hout, geschilderd in rood, MODELKAMER ’T WOONHUIS COMPOSITIE IN KLEUR B geel, blauw en wit • 30 x 81 x 38 cm Michel de Klerk • 1919 Piet Mondriaan • 1917 • Olieverf op Stedelijk Museum, Amsterdam De stoelen en andere meubels in deze salon doek • 50 x 45 cm • Rijksmuseum De simpele en heldere manier van ont- zijn van Michel de Klerk en werden in dezelf- Kröller-Müller, Otterlo werpen zie je ook terug in andere meubels de tijd ontworpen als de Rood Blauwe stoel. Toen Rietveld zijn stoel maakte wist van Rietveld. Vooral kindermeubeltjes De Klerks meubels zijn erg kostbaar, zowel hij niet dat de kunstenaarsgroep inspireerden Rietveld. door het zeldzame hout als door de lange tijd De Stijl met dezelfde ideeën expe- Dit ontwerp voor een kruiwagen stamt uit die nodig was om ze te maken. De Klerk rimenteerde. Piet Mondriaan hoorde 1923 en was bedoeld voor het zoontje van hoorde bij de Amsterdamse School-architec- ook bij De Stijl. Hij maakte rond de bevriende architect J.J.P Oud. . ten, die fantasie en versiering belangrijk von- 1917 al abstracte schilderijen die den. De kunstenaars van De Stijl, waar Riet- bestonden uit rechte lijnen en kleur- veld bij hoorde, zochten schoonheid juist in vlakken. Toen De Stijl-kunstenaars simpele vormen, helderheid en rechte lijnen. zagen waar Rietveld mee bezig was, De meubels van De Klerk zijn massieve beeld- werd hij meteen in de groep opge- 22 Gerrit Rietveld houwwerken die erg veel ruimte in beslag nomen, wat je kunt begrijpen als je nemen. In alles zijn ze het tegengestelde van de overeenkomsten ziet tussen dit schilderij en de Rood Blauwe stoel. Rietvelds ontwerp.

De Spaanse schilder Salvador Dalí was net een levend kunstwerk, met zijn lange ‘antennesnor’ en zijn opengesperde ogen met de ‘kritisch-paranoïde blik’. Soms aangekleed als een vorst, dan weer als een clown, lijkt hij weggelopen uit een droom. Dalí zei eens: ‘Het enige verschil tussen mij en een gek is dat ik niet gek ben.’ In zijn schilderijen laat hij een onmogelijke wereld zien. Een bizarre mengeling van droom en werkelijkheid: Salvador een surrealiteit. Een van zijn bekendste schilderijen is Dalí De hardnekkigheid van de herinnering. Een beangstigend droomlandschap met slappe horloges en een week zelfportret. Het is een blik in de grillige geest van Dalí. 1904–1989 Op een avond in 1931 ontvingen Salvador Dalí en uur later was het schilderij, dat een van mijn beroemdste zou zijn grote liefde Gala een paar vrienden in hun vissershut, worden, voltooid…’ Toen Gala weer thuiskwam liet hij haar vlak bij het Spaanse dorpje Port Lligat. De Goddelijke Dalí, enthousiast zijn vondst zien. Helemaal in zijn eigen stijl zoals hij zichzelf noemde, had opgewonden verteld over zijn omschreef hij het werk als een ‘...tedere, extravagante en soli- werk en zijn ideeën. Tijdens het eten legde hij zijn gasten uit tair paranoïd-kritische camembert van tijd en ruimte’. dat-ie de laatste tijd vooral gefascineerd was door de rotsen Het werk heet De hardnekkigheid van de herinnering en op het strand van Cadaqués, een paar kilometer van zijn huis. In de loop van honderden jaren had de zee daar grillige vor- is een geschilderde droom. Je zweeft hoog boven een dor en men in uitgeslepen. Dalí’s fantasie veranderde de rotsblokken verlaten landschap, maar toch lijken de voorwerpen op de grond dichtbij – of zijn ze zo groot? Er valt geen levend in een ruiter te paard, een vrouwenlichaam of in een portret van de schilder. Zijn verbeelding maakte de harde steen week wezen te ontdekken, alleen een groepje krioelende mieren en en zacht. Voor Dalí was het op deze manier net alsof de rot- een vlieg. Je wordt er niet vrolijker van. De rotsen aan de sen levend waren; ze verkleedden zich en deden zich steeds horizon worden beschenen door de oranje gloed van de onder- anders voor. Hij vond ze zelfs een beetje huichelachtig, omdat gaande zon en benadrukken dat benauwende sfeertje nog ze nooit lieten zien wat ze werkelijk waren. Dalí had zo zijn eens. Op de voorgrond ligt een vreemde, weke vorm, waarin je eigen taalgebruik en noemde de achterdocht die hij had ont- met wat moeite het portret van Dalí herkent. Het is een van wikkeld om overal deze dubbele beelden in te zien de ‘kri- de vormen die Dalí al fantaserend had gezien in de rotsblok- tisch-paranoïde methode’. ken op het strand bij zijn vissershut. Maar het meest opval- De gasten waren geamuseerd, maar voelden zich ook wat lend zijn de weke horloges. De slappe uurwerken kunnen ongemakkelijk bij al die wilde theorieën. Daarbij kwam nog natuurlijk de tijd niet meer aanwijzen; ze zijn dood en de dat Dalí onder het eten een paar keer een hysterische lachbui insecten komen er al op af. Alles staat stil in het landschap. kreeg, zoals hem de laatste tijd wel vaker overkwam. De mechanische tijd, zoals een uurwerk die tik voor tik aangeeft, heeft het verloren van de subjectieve en onbetrouwbare Na de overvloedige maaltijd, die werd afgesloten manier waarop we tijd beleven in onze herinneringen. Het met een heerlijk stuk camembert, wilden de vrienden naar de schilderij is een nachtmerrie waarin heden, verleden en toe- film. Maar Dalí voelde zich niet zo lekker en bleef liever komst samensmelten. thuis. Toen hij onderuitgezakt aan tafel wat zat na te genie- Het werk is vrij klein – het formaat van een velletje typpapier – ten, viel zijn oog op het bord vloeibare kaas en als vanzelf en geschilderd met olieverf op doek. Iedereen herkent het wel. DE HARDNEKKIGHEID VAN DE HERINNERING begon hij weer te denken aan het weke en het harde. Voordat Je komt het tegen als affiche, als boekillustratie en zelfs als hij uiteindelijk naar bed ging, liep hij nog even zijn atelier motiefje op kledingstof. Het is een soort symbool geworden 1931 binnen. Het doek dat op de ezel stond was een klein land- voor bepaalde theorieën over tijd en ruimte. Maar met die Olieverf op doek schap. Het was nog niet af en Dalí wist niet precies hoe hij gedachte heeft Dalí het niet geschilderd – hoewel hij het later 24 x 33 cm verder moest. ‘Ik zocht naar een verrassend beeld, maar kon prachtig vond en deed alsof hij de laatste wetenschappelijke niets bedenken. Ik deed het licht uit en ging de kamer uit, en ontdekkingen al voorspeld had. Museum of Modern Art, New York op dat moment “zag” ik de oplossing letterlijk: twee weke uurwerken, waarvan er één zielig over de tak van de olijfboom hing. Ik maakte mijn palet klaar en ging aan het werk. Twee 25 Salvador Dalí

Maar Dalí had zijn eigen variant METAMORFOSE VAN NARCISSUS van drugs en hypnose. Maar deze experimenten liepen een op deze manier 1936–1937 • Olieverf op doek keer bijna uit de hand, toen een paar kunstenaars tijdens een van werken. In de schilderijen rond 1930 lijken de beelden 51 x 76 cm • Tate Gallery, Londen van de bijeenkomsten in trance raakten en bijna zelfmoord spontaan opgeborreld uit de verborgen lagen van zijn geest, Op dit schilderij kun je goed zien wat pleegden.) Ze waren erg onder de indruk van de levendige maar ze zijn tegelijk heel gedetailleerd geschilderd. Het zijn Dalí bedoelde met zijn ‘kritisch-paranoïde maar ook bizarre beelden die ze op deze manier konden minutieus weergegeven droombeelden, waar Dalí weken aan methode’. De vorm van de geknielde oproepen. werkte om ze zo precies op het doek te krijgen. Volgens eigen figuur in het meertje is precies dezelfde Max Ernst was een surrealist die met deze techniek prachtige zeggen staarde hij een tijdlang naar het lege linnen en zag als die van de hand met het ei. Het is een dubbelbeeld, waarin je twee voorstellin- tekeningen en schilderijen maakte. Om zijn fantasie een beetje dan vanzelf de beelden verschijnen die hij alleen nog maar gen kunt zien. op gang te brengen wreef hij met een potlood over een stuk hoefde na te schilderen Toen ze elkaar in 1938 ontmoetten, was hout of een andere structuur. In die afdruk ‘zag’ hij dan aller- Dalí omschreef zijn schilderijen met een wervende reclame- dit het schilderij dat Dalí aan Freud liet lei vormen, zoals je gezichten in de wolken kunt zien, en werkte tekst als: ‘[…] ogenblikkelijke en handgemaakte fotografie in zien. Freud wilde eigenlijk niets weten die verder uit. In het werk De Horde, uit 1927, toverde Ernst kleur, met beelden die superfijn, extravagant, extra-beeldend, van de surrealisten en vond dat ze zijn de doordruk van een kluwen touw om in een landschap met extrapicturaal, onverkend, superpicturaal, super-beeldend, theorieën te grabbel gooiden: ‘Ik beschouw woeste figuren. bedrieglijk, hypernormaal, zwak en van een concreet irratio- de surrealisten, die mij zien als hun nalisme zijn.’ beschermheilige, als complete dwazen...’ Als Dalí hem koortsachtig zijn theorieën Om de overeenkomst tussen de fotografie en zijn schilderijen te heeft uitgelegd, zucht Freud en zegt: benadrukken bracht hij soms een dikke, glanzende laag vernis ‘Wat een fanatiekeling.’ aan op zijn werken. Ze werden dan net zo glad en glimmend als een foto en tegelijk leken ze op het werk van de Neder- landse fijnschilders uit de 17de eeuw, die Dalí bewonderde. Door zijn betoverende schilderijen en zijn opval- lende gedrag werd Dalí al snel een beroemdheid. Dat hij door de andere surrealisten uit de beweging werd gezet deed hem niets. ‘Het surrealisme, dat ben ik,’ zei hij in een van zijn over- moedige buien. Geld en roem werden voor hem belangrijker dan kunst. Breton maakte met de letters van Dalí’s naam de naam Avida Dollars: de geldgraaier. En Dalí vond het een eer tijd, mijn jeugd en mijn volwassenheid.’ Ook in zijn schilderijen DE MADONNA VAN PORT LLIGAT 1950 • Olieverf op doek • 144 x 96 cm uit deze periode beleefde Dalí zijn jonge jaren opnieuw. om zo genoemd te worden. Hij schilderde steeds meer wat het Verzameling Lady Beaverbrook, Canada Hij werd zijn eigen psychiater en bracht de theorieën van publiek van hem verwachtte en sloeg geen nieuwe wegen meer Dit is een van de vele portretten die Dalí Sigmund Freud, over wie hij veel gelezen had, in praktijk. in. Aan het eind van zijn leven werkte hij zelfs mee aan het maakte van zijn vrouw Gala. Hij noemde vervalsen van zijn eigen werk. Hij zette zijn handtekening op haar onder andere De Heilige Maagd van De Oostenrijker Freud had onderzoek gedaan naar lege vellen papier, die daarna werden bedrukt en als echte Port Lligat, het Daliaanse wonder, Galatea, de menselijke geest. Hij probeerde erachter te komen wat Dalí’s werden verkocht. Gardiva, de Eeuwige Moeder van de Aarde, zich afspeelt onder de oppervlakte van ons denken, in het De schilderijen die hij rond 1930 maakte blijven zijn beste en Godin van de Overwinning. onder-bewustzijn. Hij ontdekte dat we ons vaak laten leiden werk, omdat Dalí een eerlijk beeld geeft van zijn angsten en Toen hij Gala voor het eerst ontmoette, wist hij meteen dat zij de ideale vrouw voor hem door verborgen verlangens waar we ons voor schamen – zoals frustraties. En daarin herkent iedereen wel iets van zichzelf. was. Hoewel ze nog getrouwd was met de seks. Of door verborgen herinneringen aan vervelende gebeur- surrealistische dichter Paul Éluard, deed hij tenissen. Maar Freud liet ook zien dat je het onderbewustzijn er alles aan om haar te veroveren. Maar wel kon leren kennen. Hij liet mensen hun dromen en fantasieën helemaal in zijn eigen stijl. Om haar aandacht vertellen. Dat zijn de momenten waarop je geheime gedach- DE GROTE MASTURBEERDER te trekken scheurde hij zijn hemd in stukken ten, vaak verhuld als symbolen, naar boven komen. Freud had 1929 • Olieverf op doek • 110 x 150 cm • Particuliere verzameling en trok hij zijn broek binnenstebuiten aan. Dit werk is uit dezelfde periode als De hardnekkigheid van de herinnering. In De grote mastur- daar in 1900 een belangrijke studie over geschreven: De En hij schoor zijn oksels tot ze begonnen te beerder zie je iemand die een rotsblok omhelst. Daaromheen zijn de angsten en fantasieën van droomduiding, een boek dat op het nachtkastje van Dalí lag. bloeden. Als parfum kon hij alleen eau-de- deze hoofdpersoon weergegeven. In de vreemde, weke vorm herken je Dalí’s gezicht, met op cologne vinden, maar die lucht beviel hem zijn mond een sprinkhaan. Door het diertje zo dicht bij zijn gezicht af te beelden, wilde hij zijn Dalí stond niet alleen niet. Hij kookte vislijm in water, deed er wat met zijn belangstelling voor het panische angst voor deze insecten overwinnen. geitenmest bij en maakte er een goedje van onderbewuste. Ook de surrealisten, bij wie Dalí zich in 1929 waarmee hij zich van top tot teen insmeerde. aansloot, bewonderden Freud, omdat hij de verbeelding de En Gala werd verliefd op hem. vrijheid had gegeven en het onderbewustzijn liet zien als een meer... schatkamer vol prachtige beelden en symbolen. De surrealisten hielden van alles wat onverwacht, onlogisch, verwarrend of gewoon gek was. Ze hadden door de verschrikkingen van Het schilderij ontstond in een moeilijke periode in de Eerste Wereldoorlog hun vertrouwen in politiek en religie DE HORDE DALÍ IN ZIJN ATELIER Dalí’s leven. Zijn vader had al problemen met Gala (die met verloren en vonden in de droom en de fantasie een nieuwe Max Ernst • 1927 • Olieverf en krijt op doek 1961 • Fotograaf Lies Wiegman iemand anders getrouwd was) en toen Salvador ook nog op vrijheid. ‘Belangrijkste uitgangspunt van het surrealisme is 115 x 146 cm • Stedelijk Museum, Dalí bleef zijn hele leven wonen in de een religieuze prent schreef: ‘Soms spuug ik voor mijn plezier om de mensen van hun remmingen, de logica, de heersende Amsterdam vissershut die hij in 1930 had gekocht, op het portret van mijn moeder,’ was de maat vol: hij kon ver- moraal enzovoort te verlossen, om hun daardoor hun geeste- Het surrealisme begon als een literaire vlak nadat hij Gala had leren kennen. trekken en hoefde nooit meer terug te komen. Voor Dalí bete- lijke vermogens terug te geven,’ schreef de leider van de sur- groep. Pas later sloten ook beeldende kun- De vervallen hut werd in de loop van kende dit het einde van zijn jeugd. Hij stond nu helemaal op realisten André Breton. Het klinkt allemaal gewichtig, maar stenaars zich aan. De techniek die de sur- de tijd flink opgeknapt en uitgebreid. zichzelf. In zijn autobiografie, Dagboek van een Genie, de surrealisten waren tegelijk heel serieus en volslagen absurd. realisten gebruikten om de beelden uit het Het huis en de omgeving waren het onderbewustzijn naar boven te halen wordt middelpunt van Dalí’s universum. schreef hij: ‘[...] ik schoor mijn hoofd kaal, daarna begroef ik Het leven was in hun ogen een ernstig spelletje. het ‘automatisme’ genoemd, waarbij met Hier zie je de schilder aan het werk mijn geheime haarpracht met de ’s middags leeggegeten Om de beelden uit het onderbewustzijn naar boven te halen behulp van vlekken en andere willekeurige in zijn atelier. De foto is gemaakt door schalen van zee-egels in de grond. Toen klom ik op een kleine gebruikten de surrealisten het ‘automatisme’. De bedoeling vormen de fantasie in werking wordt de Nederlandse fotografe Lies Wieg- heuvel vanwaaraf je heel Cadaqués kon overzien; daar zat ik was om je fantasie de vrije loop te laten en alles te zeggen of gezet. In dit werk legde Max Ernst een man. Wiegman had het gevoel dat twee uur lang en verzonk in het panorama van mijn kinder- te tekenen wat in je opkwam. (Eerst gebeurde dat met behulp stuk doek over een kluwen touw en wreef Dalí, ondanks al zijn grootspraak, ook erover met houtskool. In de contour die zo verlegen en onzeker kon zijn. Zij schreef over deze foto: ‘Hij ziet er nu uit als een ontstond zag Ernst een groep vechtende ambachtsman, geen poses meer, zelfs zijn antenneachtige snorren hangen omlaag. 26 Salvador Dalí wildemannen. Kleine zweetdruppels verschijnen op zijn voorhoofd.’

De Amerikaanse kunst tussen 1940 Clement en 1960 Greenberg 1909-1994 kunstcriticus De kunstwerken van deze nieuwe generatie waren een Een schilderij met enkel verfspetters of een doek met grote uiting van dat neerslachtige levensgevoel. De kunstenaar Bar- geometrische vormen. Wat kan dat betekenen? Veel kunstwer- nett Newman omschreef het als: ‘[…] de tragiek van de daad ken zijn zonder uitleg niet te begrijpen. Pas na het lezen van die gesteld wordt in de chaos van onze maatschappij.’ Het schilderdoek kon bijna niet groot genoeg zijn voor de beeldex- recensies in kranten en kunsttijdschriften of de catalogus bij plosies die zonder voorstudies, al improviserend, ontstonden. een tentoonstelling komen de schilderijen tot leven. Degene De schilderijen hadden meestal geen herkenbare voorstelling die er zijn beroep van heeft gemaakt om over kunst te schrijven en waren de uiting van een persoonlijke emotie die soms mythische vormen aannam; ze waren abstract en expressio- is de kunstcriticus. Hij is de opinieleider in de kunstwereld. nistisch tegelijk. Het abstract-expressionisme, zoals de nieuwe Hij geeft zijn mening en brengt het publiek op de hoogte van stroming dan ook werd genoemd, veroverde al snel de kunst- de laatste ontwikkelingen. wereld. En voor het eerst werden de rollen omgedraaid en waren het de Europese kunstenaars die hun Amerikaanse col- In de jaren veertig en vijftig was Clement Greenberg de lega’s als voorbeeld namen. belangrijkste kunstcriticus. Hij had zoveel invloed dat het af en Een echte beweging met een gemeenschappelijk doel is het toe leek alsof kunstenaars schilderden wat Greenberg graag nooit geweest. Maar de kunstenaars klonterden na een tijdje toch samen in New York en hadden het over zichzelf als The wilde zien. Met zijn uitgesproken ideeën over wat goed en Club. Ze bezochten dezelfde cafés – zoals de Cedar Tavern – slecht en mooi en lelijk was, bood hij de kunstenaars een hou- en hun schilderijen hingen in dezelfde kunstgaleries – bijvoor- vast. Hij dacht een logische lijn ontdekt te hebben in de beeld die van Leo Castelli en Betty Parsons. Het gevoel van uitzichtloosheid leidde vaak tot een losgesla- geschiedenis van de moderne kunst en wilde met zijn theorie gen leven met veel drank en vrouwen, en af en toe een stevige haar heden, verleden en toekomst verklaren. vechtpartij. Er is dan ook geen andere kunststroming waar- HERFSTRITME, NUMMER 30 POLLOCK SCHILDERT HERFSTRITME over zoveel anekdotes en sterke verhalen bestaan. Zoals over Jackson Pollock • 1950 • Olieverf op doek • 267 x 526 cm • Metropolitan Museum of 1950 • Fotograaf Hans Namuth die keer dat Jackson Pollock na wangedrag de Cedar Tavern Art, New York Nadat de fotograaf Hans Namuth Pollock Moderne kunst leek tot de Tweede Wereldoorlog altijd werd uitgezet, en zo boos werd dat-ie de wc-deur eruit sloopte Greenberg beschreef Pollocks werk als ‘volledig gelijkmatig’ en ‘plat’. Maar naast een paar keer had vastgelegd in zijn ate- een typisch Europese aangelegenheid met Parijs als bruisend en mee naar buiten nam. Greenberg was er nog een belangrijke kunstcriticus die veel invloed had in deze lier – waarbij hij onder andere deze foto middelpunt. In Amerika bleven kunstenaars op de hoogte door periode en dat was Harold Rosenberg. Rosenberg legde de nadruk op een ander maakte – , wilde hij graag een film van Ook kunstciriticus Clement Greenberg aspect van Pollocks werk. In de stukjes die hij schreef over deze nieuwe stroming hem maken. ‘Pollocks manier van werken tentoonstellingen in onder andere het New Yorkse Museum maakte had hij het over ‘action painting’; het doek stelde hij voor als een ‘arena’ waar de leent zich voor de film: de dans om het of Modern Art, waar ze regelmatig de nieuwste werken van deel uit van dit wereldje. Met zijn scherpe geest had hij al kunstenaar een gevecht hield met de verf en het materiaal. Het was het gebaar, doek, de constante beweging en het drama,’ Picasso, Kandinsky en Mondriaan konden zien. Maar het snel door dat er iets aan het borrelen was in de New Yorkse de spontaniteit en de actie die telde, waarbij het schilderij zelf eigenlijk bijzaak zei Namuth. Het werd een korte maar ontbrak de Amerikanen aan een eigen stijl. De schilders hob- kunstwereld. Toen Arshile Gorky, Mark Tobey en Willem de was. Wat op het schilderij te zien was, was geen afbeelding maar een gebeurte- indrukwekkende documentaire. Later zou belden netjes mee met de ontwikkelingen aan de overkant van Kooning nog amper een galerie konden vinden die hun werk nis. Als je dit werk van Pollock bekijkt, kun je zowel de kenmerken die Greenberg Namuth een langere film maken waarin de de Atlantische Oceaan. tentoon wilde stellen, had Greenberg al in de gaten dat deze noemt als die van Rosenberg herkennen. Ze belichten elk een andere kant van schilder gefilmd werd van onder een Rond 1940 kwam daar verandering in. Voor het eerst kozen kunstenaars iets nieuws te vertellen hadden. In tijdschriften Pollocks werk. glazen plaat waarop hij aan het werk is. als de Partisan Review – het lijfblad van de linkse New Yor- Amerikaanse schilders een eigen weg, vaak nog zonder dat ze het van elkaar wisten. Belangrijk daarbij was de komst van kers, met een piepkleine oplage – schreef hij enthousiaste veel Europese kunstenaars, die de Tweede Wereldoorlog ont- recensies. ‘Als we zien hoe het niveau van de Amerikaanse vluchtten. Het was nu mogelijk om uit eerste hand kennis te kunst de laatste vijf jaar is gestegen, met het te voorschijn nemen van hun werk en ideeën. Bovendien waren kunstenaars komen van nieuwe energieke talenten, dan moeten we, tot en intellectuelen door de oorlog en de politieke ontwikkelin- onze grote verrassing, wel tot de conclusie komen dat alle gen hun linkse idealen kwijtgeraakt en trokken ze zich terug nieuwe ontwikkelingen in de westerse kunst uit de Verenigde in hun eigen wereld. Staten komen…’ 28 Clement Greenberg

Greenberg was een materialist, voor wie de wereld Maar voor Greenberg was de mening die Pollock over zijn alleen maar bestond uit wat je kunt meten en waarnemen. eigen werk had, niet van belang. Hij lette alleen op de formele Voor hem bestonden er geen diepere bedoelingen of hogere kwaliteiten en omschreef de schilderijen in zijn kritieken als sferen. En op die manier keek hij ook naar kunst, als een puur ‘harmonieus en onvermijdelijk logisch’, ‘monumentaal’, ‘volledig formeel verschijnsel: een schilderij is wat je ziet, niets meer gelijkmatig’ en ‘plat’. En zo pasten ze precies in zijn theorie. en niets minder, en daarop moet het beoordeeld worden. Hij Greenberg had uitgesproken ideeën was daarbij niet geïnteresseerd in de eventuele betekenis van over wat de voorstelling. goed en slecht was in de kunst, maar hij was ook helder en De geschiedenis van de schilderkunst had volgens Greenberg logisch en veel kunstenaars gebruikten zijn theorieën dan ook een logisch, zelfs noodzakelijk verloop. In zijn theorie wordt als houvast. Al snel leek het alsof hun werk een soort illustra- de beeldende kunst steeds zuiverder, waarbij alle overtollige ties waren bij Greenbergs publicaties. Het werd daardoor elementen verdwijnen. Het schilderij zou meer en meer wor- voor Greenberg steeds moeilijker om objectief te blijven. Hij den wat het in essentie is: een plat stuk doek met kleuren en kende de kunstenaars persoonlijk, zocht ze op in hun ateliers lijnen. Simpel gezegd verliep volgens Greenberg de ontwikke- en gaf ze ook adviezen. Zo gaat het verhaal dat hij een kunst- ling van de moderne kunst van plat, naar platter, naar het schilder vertelde dat zijn schilderij er beter van zou worden TRANS WEST Kenneth Noland • 1965•Acrylverf op allerplatst. Het was voor hem vanzelfsprekend dat, wat hij als hij er aan de linkerkant een reep van af zou snijden. En de doek • 260 x 530 cm•Stedelijk Museum, zag als de échte moderne kunst, werd geboren in Amerika, kunstenaar deed het. Amsterdam waar men geen last had van de Europese traditie en vrij en Kunstenaars die vertrouwen hadden in Greenberg dachten dat Greenberg zag in het werk van Kenneth onbevangen een weg kon zoeken, die als vanzelf uitkwam bij ze de volgende stap in de ontwikkeling van de moderne kunst Noland, Morris Louis en nog een aantal de platte, abstracte schilderijen. makkelijk konden voorspellen – nog platter dan plat – en pro- schilders het logische vervolg op het beerden daar in hun werk op vooruit te lopen. En hoewel abstract-expressionisme. Hij noemde deze Om zijn theorie te onderbouwen keek hij vooral Greenberg ontkende zoveel invloed te hebben, waren zijn ontwikkeling de post painterly abstraction. Greenberg bewonderde deze schilders ideeën de aanzet tot de post painterly abstraction (of color- naar Jackson Pollock. Pollock was een zeer getalenteerde omdat ze het platte oppervlak van het field painting, zoals het ook wel wordt genoemd), waarbij schilder, die al vanaf zijn zeventiende meeliep in de New York- schilderdoek zo benadrukten. Het werk se kunstwereld. De fotograaf en filmmaker Hans Namuth grote afgebakende kleurvlakken het platte oppervlak van het van schilders als Pollock en De Kooning maakte in 1950 een fascinerende documentaire over de schil- schilderdoek benadrukken. Morris Louis, bijvoorbeeld, was ‘schilderachtig’ – painterly – omdat der, waarin je hem aan het werk ziet. gebruikte ongeprepareerd linnen zonder ondergrond of de persoonlijke toets duidelijk zichtbaar In zijn atelier op Long Island, waar hij was gaan wonen om behandeling en goot daar in stralen heel transparante en is. Kleur en vorm werden losjes op het alle drukte en drank in New York te ontvluchten, zie je Pollock dunne acrylverf overheen. doek gezet. Schilders als Kenneth Noland in de weer. Hij steekt zijn zoveelste sigaret op en treft de De verf werd opgezogen door het linnen, waardoor de voor- kwamen na – post – deze schilderachtige fase. Hun werk is lineair, onpersoonlijk laatste voorbereidingen voor een nieuw schilderij. Op de grond stelling en het materiaal een eenheid werden. Ook bij Kenneth en helder. Door de scherpe afscheiding ligt een gigantische lap schilderslinnen van ruim tweeënhalf Noland, die grote schilderijen maakte met heldere geometrische van de kleurvlakken wordt dit ook wel bij vijfenhalve meter – het lijkt wel een draagbare muurschil- vlakken, is het duidelijk waar hij zijn opvattingen vandaan hard-edge – harde rand – genoemd. dering – met eromheen blikken verf, stokken, opgedroogde haalde: ‘Het gaat mij erom de kleur zo dun als maar enigszins kwasten en paletmessen. Na nog een peuk pakt hij de eerste mogelijk is op het doek te brengen, in vlakken die zulke pot en begint te werken. Met de stokken en het andere gereed- scherpe grenzen hebben dat ze eruitzien of ze met een scheer- schap laat hij de verf – het liefst gebruikte hij goedkope olie- mes zijn gesneden. Het gaat mij alleen om de kleur en het verf uit een doe-het-zelfwinkel – op het doek druipen. Nu eens oppervlak, dat is alles.’ Het was de echo van Greenbergs stem. langzaam en dan weer snel beweegt hij in een soort indianen- De kunst was nu helemaal autonoom geworden. Zij ver- dans om het schilderij, dat zich langzaam vult met een abstract patroon van spetters en klodders. Hij raakt het doek daarbij wees alleen nog maar naar zichzelf en de kunsttheorie, en nooit aan. Pollock schildert in een soort trance; hij heeft geen was onafhankelijk van de waarneembare wereld, de maat- schets of plan maar laat impulsief de beelden ontstaan. Regel- schappij of wat dan ook. En zo was het woord van Greenberg matig pakt hij een ander blik en met elke kleur begint het waarheid geworden. Maar tegelijk wordt ook duidelijk waar- ritueel weer opnieuw. Na een paar uur legt de schilder zijn om Greenbergs ideeën eigenlijk niet kloppen. Want wat zou er spullen neer en kijkt naar het labyrint van verf.Tussen 1947 en na het allerplatste plat moeten komen? Greenberg dacht dat 1951 maakt hij enkele tientallen van deze drip paintings met GAMMA EPSILON hij de hele geschiedenis van de moderne kunst kon verklaren, Morris Louis • 1960 • Acrylverf op doek romantische titels als Lila mist, Herfstritme en Kathedraal. maar zijn theorie bleek uiteindelijk alleen maar van toepas- 86 x 192 cm • Particuliere verzameling Het leven van Jack the Dripper, zoals hij wel werd genoemd, sing op de kunst tussen 1940 en 1960. Daarna kozen veel OPGRAVING In dit werk heeft Morris Louis verdunde verf Willem de Kooning • 1950•Olieverf op doek was doortrokken van drank, sigaretten en depressies. In 1956 kunstenaars voor een andere, minder theoretische richting, en op het doek uitgegoten. De verf zocht zijn 204 x 257 cm • Art Institute of Chicago, Chicago – hij was toen pas 44 jaar – kroop hij half beschonken achter kregen zij weer aandacht voor wat er in de wereld om hen eigen weg en het beeld ontstond zonder verdere Naast Jackson Pollock was Willem de Kooning het stuur en reed zichzelf te pletter. heen gebeurde. tussenkomst van de kunstenaar. Doordat de het boegbeeld van het abstract-expressionisme. kleuren aan de randen van de verfstrepen in De van oorsprong Nederlandse schilder maakte Pollock was, net als de surrealisten, geïnspireerd elkaar overlopen, is het werk minder streng grote, onstuimige doeken. Schilderen was dan dat van Noland. door de theorieën over de menselijke geest van Sigmund Freud voor De Kooning geen proces met een duide- en diens belangrijkste leerling Carl Gustav Jung. Ook hij liet lijk begin en einde zoals bij Pollock, maar een de beelden spontaan opborrelen uit zijn onderbewustzijn: ‘Als langzame en twijfelachtige ontwikkeling, waarbij hij met moeite kon besluiten dat het ik in mijn schilderij zit, weet ik niet precies meer wat ik doe. werk ‘af’ was. Altijd wilde hij er nog verder Pas na een soort “kennismakingsperiode” zie ik wat ik heb aan werken. Zo gebeurde het wel eens dat hij gedaan. Ik ben niet bang om veranderingen aan te brengen, zijn schilderijen nog nat en druipend inleverde het beeld te vernietigen, enzovoort, omdat het schilderij een voor een tentoonstelling. eigen leven leidt. Ik probeer het te voorschijn te laten komen. Als ik het contact met het schilderij verlies, wordt het een rommeltje. Maar anders is het pure harmonie, een makkelijk geven en nemen, en het schilderij ontstaat vanzelf.’ 31 Clement Greenberg

Na de Tweede Wereldoorlog ontstond in Amerika een samenleving waarin alles gericht was op geld. Money, money, money – en de spullen die je ermee kon kopen. Een eigen huis, een auto voor de deur en een volle ijskast: kon het leven nog beter? Als je de reclames mocht geloven was iedereen even gelukkig in Gods eigen land, Amerika dus. Maar in de kunst werd deze consumptiemaatschappij kritisch tegen het licht gehouden. De Pop Art-kunstenaars gebruikten daarbij de ironie als wapen, waarbij ze een beetje overdreven zeiden alles héééél mooi te vinden om te laten merken dat het ze eigenlijk niet beviel. Andy Warhol was de meester van de ironie. In zijn kunstwerken roemt hij die heerlijke nieuwe wereld en je zou bijna geloven dat hij het meende… Andy Als iemand wist hoe je iets moest verkopen dan was het Warhol wel Andy Warhol, de bleke reclametekenaar uit Pittsburgh, die in New York carrière maakte. Andy was de beste in zijn vak. Vooral zijn advertenties voor damesschoenen waren een groot succes; hij had er zelfs een prijs voor gekregen. Maar hij wilde meer. De wereld van glitter en glamour fascineerde 1928–1987 hem mateloos. Rijk en beroemd worden, dát was zijn ideaal. En dan niet als de beste reclametekenaar, maar als de grootste kunstenaar. Alsof het een reclamecampagne was, bedacht hij een succes- formule voor een carrière in de kunst: zorg dat je je gezicht laat zien bij openingen van exposities en tentoonstellingen; was als een broodje hamburger. De alledaagse werkelijkheid maak veel vrienden en het liefst onder mensen die al beroemd werd het onderwerp. Kunst kon net zo goed een modeartikel zijn; zorg dat je opvalt door je uiterlijk en je gedrag en – o ja – zijn: jong, sexy, verrassend en geestig. Zoiets als een nieuwe bedenk iets voor je schilderijen dat nog niet eerder gedaan is jurk of een kant-en-klare hap uit de supermarkt. of – nog makkelijker – laat iemand anders het voor je bedenken. Pop Art werd deze nieuwe stroming genoemd – pop betekent En het was een goed recept. klap in het Engels, maar is ook de afkorting van popular, Andy kwam steevast over de vloer bij de belang- populair. Rond 1960 kreeg de Pop Art vaste grond onder de rijke kunstgaleries van Leo Castelli en Eleanor Ward. Hij liet voeten in New York. Claes Oldenburg exposeerde de installatie De Winkel, die bestond uit groezelige replica’s van etenswaren zich voorstellen aan alles en iedereen die wat betekende in de New Yorkse kunstwereld en opvallen was ook geen probleem. en gebruiksvoorwerpen, en Roy Lichtenstein schilderde strip- Van zijn verlegenheid en zijn vreemde accent – zijn ouders kwa- verhalen zo nauwkeurig na, dat zelfs de rasterpunten van het men uit Tsjechië – maakte hij zijn handelsmerk. Bij openingen drukwerk zichtbaar werden. Al die kunstwerken waren een en partijen stond hij met een bleek gezicht, een zonnebril en uitvergroting – soms letterlijk – van de dagelijkse werkelijk- zijn onafscheidelijke zilveren pruikje uren tegen de muur heid en hielden de consumptiemaatschappij een spiegel voor. geleund zonder iets te zeggen en kreeg zo precies de aandacht Deze kunststroming was een kolfje naar de hand van Andy. die hij zocht. Kortom, al snel hoorde hij er helemaal bij. Hij kon gewoon verdergaan op de weg die hij als reclametekenaar al was ingeslagen. The American Way of Life werd Zijn levensstijl had hij al bedacht – nu nog een kunstvorm die daarbij paste! zijn thema: ‘Ik geloof dat ik Amerika schilder, maar ik ben geen maatschappijcriticus. Ik schilder deze dingen omdat het Andy had een prima neus MARILYN voor alles wat nieuw was. de dingen zijn die ik het beste ken.’ En dus liet Andy zich Aan het einde van de jaren vijftig waren kunstenaars zich gaan inspireren door wat hij zag in de winkels, in reclames en op 1962 afzetten tegen het introverte abstract-expressionisme. Ze had- de televisie. Zeefdruk op acrylverf op doek den genoeg van die moeilijke schilderijen en ingewikkelde 91,5 x 91,5 cm theorieën. Geen abstracte kunst meer, maar juist herkenbare en simpele kunst. Kunst die net zo makkelijk te consumeren Particuliere verzameling 33 Andy Warhol

Het ging de goede kant op. Andy was nu een bekend gezicht en maakte originele kunstwerken. Alleen was er nog geen New Yorkse galerie die zijn werk wilde exposeren. Na wat gevlei kreeg hij van galeriehoudster Eleanor Ward een kans, maar op voorwaarde dat hij een schilderij van haar ACHTTIEN VEELKLEURIGE MARILYNS geluksbiljet van twee dollar zou maken. Andy zei alleen maar (OMGEKEERDE SERIE) ‘Wow!’ en ging aan het werk. Op zijn eerste tentoonstelling in 1979-1986 • Zeefdruk op acrylverf op de Stable Gallery van Ward hingen zeefdrukken van Campbell- doek 138 x 215 cm • The Andy Warhol soepblikken – een hele serie, die alle smaken omvatte –, teke- Foundation for the Visual Arts ningen van Coca Colaflesjes – hét symbool van Amerika –, en Andy was af en toe net een machine. Hij de uitvergrote dollarbiljetten – namaakgeld dat werd ver- kon eindeloos hetzelfde thema herhalen. kocht voor echt geld. En het werd een succes. Op de opening De portretten van Marilyn Monroe bleef hij maken tot het eind van zijn leven. kwamen de beroemdheden die hij zo bewonderde dit keer Maar de latere Marilyns zijn toch minder speciaal voor hem, en bijna alles werd verkocht. Hier had spannend dan de eerste. Wat in het begin Andy van gedroomd. een originele vondst was, werd al snel Op de tentoonstelling waren ook portretten te zien van de een maniertje. beroemde filmster Marilyn Monroe. Het nieuws van haar zelfmoord op 4 augustus 1962 was voor Andy een prachtig wereld lieten zien zoals ze is. Zo is Slaap een film die zes nieuw onderwerp. Zo kon hij de roem van Marilyn gebruiken Andy schilderde ook steeds dezelfde onderwerpen. De portret- om de aandacht op zichzelf te vestigen. De portretten maakten ten van Marilyn bleef hij bijvoorbeeld tot 1986 maken, steeds uur duurt en waarin niets anders te zien is dan een slapende WITTE BRANDENDE AUTO I deel uit van de Dood-en-Verderf-serie waar Andy net mee met die ene zwartwitfoto uit 1953 als voorbeeld. Van de Gou- vriend van Andy. De film werd iets vertraagd afgedraaid, waar- 1963 • Zeefdruk op doek•270 x 210 cm•New York Dia Center for the Arts In de Dood-en-Verderf-serie liet Andy de andere kant zien van de Ameri- den Marilyn, die werd gedrukt op een goudkleurige achter- begonnen was en die ging over de andere kant van die o-zo- door een droomachtige, vreemde sfeer ontstaat. Er waren kaanse welvaartsstaat. Hij was gefascineerd door berichten in kranten en mooie consumptiemaatschappij: de schietpartijen, auto-onge- grond en doet denken aan een icoon uit de Russisch-ortho- maar weinig mensen die het volhielden om de hele film uit op televisie over auto-ongelukken, rassenrellen en rampen. Ook zijn latere doxe kerk, tot de Achttien veelkleurige Marilyns, dat een jaar lukken en elektrische stoelen. Andy was gefascineerd door de te zitten. werk heeft vaak een donkere, macabere kant. Zo maakte hij eens een hele manier waarop de media met deze rampspoed omgaan. In de voor zijn dood ontstond. Maar denk niet dat Andy echt serie met schedels. De Factory werd het centrum van de Pop Art. Het was een kranten en op televisie wordt het grootste drama een interes- geraakt was door het trieste leven van de filmster. Hij bleef sant nieuwsfeit, een soort ontspanning. En hoe vaker je die de dingen met afstand en ironie bekijken: ‘Ik zie Monroe soort duiventil, waar iedereen dag en nacht in en uit kon lopen. De portretten van Marilyn afschuwelijke beelden ziet, hoe minder indruk ze nog maken. zijn een combinatie van gewoon als een willekeurige vrouw. Ik zou haar niet van zelf- Fotomodellen, popmuzikanten, kunstenaars en filmsterren We voelen niets meer als we de meest verschrikkelijke foto’s een schilderij en een zeefdruk. Andy schilderde eerst in grote moord hebben weerhouden. Ik vind dat iedereen moet doen waren de vaste bezoekers. Andy was geslaagd. Hij bewoog tijdens ons ontbijt in de krant zien staan: ‘Mag ik nog een kleurvlakken de ondergrond. Het gezicht zachtroze, de haren wat hij wil doen, en als zelfmoord haar gelukkiger maakte, zich nu tussen de rijken en beroemden van deze aarde en kopje thee…?’ Het beeld is een cliché geworden. En daar had knalgeel, spetterend rood voor de lippen en pastelblauw voor moest ze het vooral niet laten. Of het symbolisch is om Monroe hoorde er helemaal bij. Maar het leek alsof hij in zijn eigen Andy met zijn nieuwe serie wel wat over te zeggen. de ogen. Daaroverheen drukte hij in zwart het portret. De kleu- in zulke felle kleuren te schilderen? Het is gewoon een kwestie rol ging geloven. De grens tussen ironie en werkelijkheid werd ren zijn super-onnatuurlijk en slordig geschilderd. Ze doen van schoonheid. Zij is mooi, en als iets mooi is, verdient het steeds dunner. Hij had er bijvoorbeeld helemaal geen moeite denken aan goedkope reclamefolders en zijn net zo onecht als mooie kleuren, dat is alles. Of zo ongeveer.’ mee om op bestelling voor grof geld portretten van bedrijfs- het leven van de filmster zelf. Op het eerste gezicht lijken de directeuren te fabriceren. Andy nam een polaroid-foto, liet er Na zijn eerste successen CAMPBELL’S SOEPBLIK portretten allemaal hetzelfde, maar juist door de fouten en betrok Andy een groot door zijn assistenten een schilderij van maken, en bracht (KIP MET RIJST) onregelmatigheden die tijdens het drukprocédé optraden zijn atelier, dat hij de Factory noemde – de fabriek. Hier maakte daarvoor 15.000 dollar in rekening. 1962 • Caseïne op doek•50 x 40 cm ze toch allemaal verschillend. hij naast zijn kunstwerken vooral veel films. Elke twee weken Andy had iedereen altijd een spiegel voorgehouden, maar Particuliere verzameling produceerde hij een nieuwe underground movie. Films die Andy gebruikte vooral de zeefdruktechniek. Bij het zeefdruk- toen hij eenmaal een beroemdheid was durfde hij er niet meer Andy schaamde zich er nooit voor ken wordt een afbeelding overgebracht op gaas dat gespannen opvielen omdat ze zonder enige tussenkomst van Andy de in te kijken. als iemand anders hem op een idee is op een raam. Dat overbrengen gebeurt door een fotogevoe- had gebracht. Een vriendin had hem voorgesteld om soepblikken te gaan lige laag op het gaas te belichten, waarbij de donkere delen meer... schilderen. Andy vond het een goed van de afbeeldingen oplossen. Met een rakel, een houten houder idee. De volgende dag vroeg hij aan met een rubberen strip, wordt de verf over de zeef gehaald. zijn moeder om in de supermarkt De verf kan alleen door de open delen dringen en zo ontstaat alle smaken Campbell-soep te op de ondergrond een afbeelding. kopen. En van elke smaak maakte DE WINKEL WARHOL IN DE FACTORY hij een kunstwerk. In de wegwerpmaatschappij Claes Oldenburg • 1961 Rond 1967 • Fotograaf Stephen Shore waren voorwerpen niet Fotograaf onbekend De Factory was het middelpunt van langer uniek, maar werden met tienduizenden tegelijk door In 1961 opende Claes de Amerikaanse Pop Art. Het was fabrieksmachines uitgespuwd. Kunst was voor Andy ook een Oldenburg een winkel een soort laboratorium, waar Andy lopende-bandproduct en de zeefdruk hielp hem om op een in New York waar hij niet alleen zijn kunstwerken maakte, machinale manier kunstwerken te produceren. Het allerliefst gebruiksvoorwerpen maar ook experimenteerde met film wilde hij het idee van een met de hand gemaakt kunstwerk verkocht die hij had en popmuziek. nagemaakt van gips en Een vriend van Andy had bedacht dat helemaal uitschakelen. ‘De reden waarom ik op deze manier daarna had beschilderd. alles in de Factory zilver moest wor- schilder is dat ik een machine wil zijn. Wat ik ook doe, en Er waren in De Winkel den, maar de zilveren kussens waren machinaal doe, doe ik omdat ik het zo wíl doen. Het zou vooral veel groezelige een idee van Andy zelf. Ze waren geweldig zijn als iedereen zo was.’ voedingsmiddelen te gemaakt van zilver plasticfolie dat koop – ijsjes, hambur- als verpakkingsmateriaal werd gers en sandwiches – gebruikt. Omdat ze met helium bedoeld als parodie op waren gevuld bleven ze, als een soort 34 Andy Warhol de fast-foodrestaurants. wolken, in de lucht zweven.

Joseph Kosuth In de jaren zestig van de vorige eeuw was het grote schoonmaak in de kunstwereld. De deur werd opengezet voor een eindeloze stroom ideeën, die alle regels en verwachtingen uit het 1945 verleden op de helling zetten. Het kunstwerk als tastbaar object werd naar de prullenbak verwezen, want waar het om ging was de achterliggende gedachte – het concept. Er ontstond een heel ze herkennen, ook al zien ze er elke keer anders uit. En de gevarieerde stroming, met kunstuitingen die zich stoel als idee is een – onzichtbaar – onderdeel van het kunst- voornamelijk afspeelden in de verbeelding van de werk. Maar kan alleen een idee dan een kunstwerk zijn? kunstenaars en het publiek. Deze stroming wordt De jaren zestig waren een tijd van protest tegen alles samengevat met de term ‘conceptuele kunst’. wat met tradities en de gevestigde orde had te maken. In de maatschappij brokkelden de oude gezagsverhoudingen af. Studenten en arbeiders gingen de straat op om meer demo- cratie te eisen. En ook in de kunst werd alles wat altijd van- In 1965 exposeerde de Amerikaanse kunstenaar zelfsprekend was geweest kritisch tegen het licht gehouden: Joseph Kosuth naast elkaar een echte stoel, een foto van een waarom moet een kunstwerk eigenlijk mooi zijn; en is het wel stoel, en een tekstbord met de definitie van het woord ‘stoel’. nodig om te exposeren; en waarom moet een kunstwerk iets De installatie heet Eén en drie stoelen. Toen Kosuth het pro- zijn dat je kunt zien of voelen – en verkopen? Het leek alsof ject bedacht was hij nog student aan de School of Visual de kunst opnieuw werd uitgevonden. Arts, een belangrijke kunstopleiding in New York. Maar vak- Met Marcel Duchamp als voorbeeld – hij had al eerder de ken als schilderen en beeldhouwen interesseerden hem niet zo grens tussen het ‘zichtbare’ en het ‘onzichtbare’ in de kunst veel. Hij was meer een denker, die zich vooral bezighield met verkend – werd vooral de nadruk gelegd op kunst als idee. het raadsel van de creativiteit. Hij wilde erachter komen hoe En ideeën waren er genoeg in de jaren zestig. Er ontstond een en waarom kunst wordt gemaakt. ‘Een kunstenaar moet veelzijdige stroming, met kunstuitingen die zich voornamelijk bezig zijn met een onderzoek naar de essentie van de kunst,’ afspeelden in de verbeelding van de kunstenaars en het publiek, schreef Kosuth in een van zijn artikelen. En dat onderzoek is en die wordt samengevat met de term conceptuele kunst. zijn kunstwerk. Wat al die verschillende kunstuitingen gemeen Ook Eén en drie stoelen is een filosofische bespiege- hadden was het gebruik van taal als medium. Kunstenaars ling, waarin het denken over kunst en het maken van kunst wilden toch iets van al hun ideeën overbrengen en vastleggen samenvallen. Kosuth wilde laten zien dat elk voorwerp op ver- – nu niet langer met verf en penselen, maar met het geschre- schillende manieren bestaat. Op de eerste plaats natuurlijk ven woord. Veel werken bestonden zodoende alleen nog maar ÉÉN EN DRIE STOELEN als een materieel object dat je aan kunt raken en waar je – in op papier, waarbij het niet meer belangrijk was of ze wel of 1965 dit geval – op kunt zitten. Als je er een foto van maakt is het niet werden uitgevoerd. Een stroom van catalogi, kranten, Houten klapstoel, foto’s en tekstpaneel nog steeds hetzelfde voorwerp, alleen is het een afbeelding tijdschriften en ander drukwerkjes was het gevolg. geworden en heeft het zijn oorspronkelijke functie verloren. Galeriehouder Seth Siegelaub organiseerde de eerste tentoon- Stoel 82 x 78 x 53 cm stelling van conceptuele kunst, met als titel 5-31 januari En daarnaast bestaan alle dingen ook als woord, waardoor foto 91,5 x 61 cm 1969; de feitelijke constatering van de tentoonstellingsdatum. we er met andere mensen over kunnen praten – vandaar de tekstpaneel 61 x 62 cm uitvergrote tekst uit het woordenboek. Het was geen expositie zoals je dat gewend bent, want er viel Maar het gaat vooral om die ‘Eén…’ uit de titel, want daar- namelijk geen kunstwerk te zien. Ze bestond alleen uit een Museum of Modern Art, New York mee verwijst Kosuth naar de stoel als idee. Dus niet alleen catalogus met bijdragen van onder andere Joseph Kosuth, naar een specifiek exemplaar dat bestaat in je gedachten of Robert Barry en Lawrence Weiner. herinneringen, maar ook naar ‘de stoel’ als abstract begrip, In een commentaar dat Weiner gaf op zijn werk proef je de naar iets wat alle stoelen gemeen hebben, iets waardoor we protestsfeer uit de jaren zestig: ‘Industriële en economische 37 Joseph Kosuth

5-31 JANUARI 1969 Tentoonstellingscatalogus • Samenstelling Seth Siegelaub In 1969 organiseerde galeriehouder en conservator Siegelaub een groepstentoonstel- ling met werk van conceptuele kunstenaars. De tentoonstelling bestond alleen maar uit een catalogus met bijdragen van de verschillende deelnemers. Door de kunstwerken als een catalogus te presenteren maakte Siege- laub duidelijk dat de kunstenaars hun eigen critici waren. Ze deden met hun werk zelf onderzoek naar de bedoeling van de kunst en hoefden niet te wachten op het oordeel van de kunstcriticus. Kosuths bijdrage bestond uit een gedeelte van een wetenschappelijk orde- ningsschema, dat als tekstbord langs een weg was gezet. Eenzelfde wetenschappelijke ordening en logica wilde Kosuth toepassen op de kunst. KUNST ALS IDEE ALS IDEE (EERSTE ONDERZOEK) 1968 • Collage op karton (5 panelen)•Elk paneel 100 x 100 cm•Van Abbemuseum, Eindhoven Het nadenken over kunst was de essentie van Kosuths werk. Kunst hoefde geen materiele vorm te hebben maar kon bestaan als idee, en over die ideeënkunst wilde Kosuth filosoferen. pen het domein van de kunst binnen te trekken. Bernar Venet want voor Kosuth begon het kunstwerk pas waar zijn fysieke Vandaar de titel ‘kunst als idee als idee’; een taalspelletje dat zijn uitgangspunt samenvat. nodigde wetenschappers uit om in een galerie over hun ont- tastbaarheid ophield, dus bij het achterliggende idee. Als je de Vaak gebruikte Kosuth zwart-witvergrotingen van definities uit woordenboeken als basis voor dekkingen en theorieën te komen praten. Zo organiseerde hij publicaties van Kosuth leest, weet je niet zeker of hij nu een zijn bespiegelingen, die hun neerslag vonden in moeilijk leesbare boeken en artikelen. in 1968 een lezing getiteld: Neutronenemissie na het wegvan- filosoof is of een kunstenaar. gen van muondeeltjes in het element calcium, een ingewikkeld Maar er waren ook kunstenaars verhaal dat werd geïllustreerd met allerlei tabellen en grafie- die zelfs het machten vervuilen de omgeving, als kunstenaars daaraan ken. Het publiek bestond uit kunstenaars en kunstkenners, die opschrijven van hun ideeën niet nodig vonden. Het meeste meer... extreme voorbeeld is Telepathisch stuk uit 1969, bedacht meewerken kunnen ze beter stoppen met het maken van niets van het betoog begrepen. Maar dat interesseerde Venet kunst. Dat ik kunstenaar ben, betekent dat ik andere mensen niet. Het ging hem erom wetenschappelijke informatie als een door Robert Barry. Om ook geen catalogi en ander drukwerk zo min mogelijk kwaad wil doen. Ik hou niet van kunst die vorm van kunst te presenteren. meer nodig te hebben, richtte Barry zich op pure energie. Met Telepathisch stuk wilde de kunstenaar ‘proberen langs zijn wil aan andere mensen oplegt.’ Vandaar dat hij zijn werk Ook het werk van Kosuth niet zelf uitvoerde, maar het aanbiedt als een mogelijkheid: bevindt zich op de grens telepathische weg een kunstwerk te verspreiden dat uit een tussen kunst en wetenschap. In 1970 maakte hij Informatie- een soort doe-het-zelf-kunstwerken. Zo was een van zijn pro- reeks gedachten bestaat die niet zijn toe te passen op de taal ruimte, dat was opgebouwd uit twee grote tafels, waarop, jecten een tekst met het voorstel aan de lezer om een vier- of het beeld’. Een tentoonstellingsruimte was daarbij niet kant uit het vloerkleed te snijden. naast een paar stapels kranten en tijdschriften, een aantal nodig, en de twee weken dat dit Project duurde bleef de gale- Ook de traditionele kunsthandel moest het ontgelden. Kunste- boeken lag over moeilijke filosofische onderwerpen – onder rie van Barry – Art & Project in Amsterdam – dan ook geslo- naars wilden niet dat anderen geld verdienden aan hun werk. andere titels van hemzelf. Er stonden een paar stoelen bij, ten. ‘Ik vraag ze om de deur gesloten te houden en een bordje Een kunstwerk was altijd iets exclusiefs en kostbaars die uitnodigden om de boeken eens rustig te lezen. Het geheel op te hangen met de tekst: “Tijdens de tentoonstelling zal de geweest, waarvan er maar één bestond. Maar aan enkel een – de voorwerpen en de manier waarop ze waren neergezet – galerie gesloten zijn”.’ idee kon geen prijskaartje worden gehangen. Voor Weiner was niet bedoeld als kunstwerk: ‘Het kunstwerk bestaat eruit De conceptuele kunst betekende een grote schoonmaak was het vanzelfsprekend en zelfs onvermijdelijk dat hij zijn dat ik mijn boeken in een kunstomgeving heb gezet.’ ideeën gratis en voor niets weggaf: ‘Wanneer iemand van het De boeken en artikelen van Kosuth zijn ingewikkelde filosofi- in de kunstwereld. Omdat het materiaal en de vorm er niet IK BEN OPGESTAAN bestaan weet van een kunstwerk van mij, dan heeft hij het in sche betogen, die een onderdeel zijn van zijn zoektocht naar meer toe deden kon de kunst zich losmaken van alle regels On Kawara • 1970 • Bestempelde de kern van de kunst. Zijn belangrijkste publicatie is Art after zijn bezit. Het is onmogelijk om in iemands hoofd te klimmen en verwachtingen die in het verleden met haar waren verbon- ansichtkaart • 10 x 15 cm Philosophy, geschreven in 1969, waarin hij wil bewijzen dat en het er weer uit te halen.’ den. En daarmee was de stroming ook een reactie tegen het Van Abbemuseum, Eindhoven kunst een exacte wetenschap is. Kunst zou zich vooral moeten formalisme van kunstcriticus Clement Greenberg, die een ‘Tijd’ is ook een veelgebruikt Wat de conceptuele kunstenaars thema in de conceptuele kunst. verder van bezighouden met het zo precies mogelijk omschrijven van wat generatie eerder de kunst had teruggebracht tot wat haar On Kawara verstuurde elke dag Duchamp hadden geleerd was dat de omgeving bepaalt of iets zij zelf is – vandaar dat hij regelmatig uitvergrote omschrij- meest essentiële eigenschap leek: een plat doek met kleuren een ansichtkaart met daarop kunst is. Door een bestaand voorwerp in een museum neer te vingen uit een woordenboek gebruikte. Taal en filosofie waren en lijnen. De conceptuele kunstenaars verwezen het formele de datum gestempeld en de tijd zetten ga je het anders bekijken – denk maar aan Fontein. daarbij de belangrijkste middelen om de kunst te onderzoeken. kunstobject juist naar de prullenbak en concentreerden zich dat hij was opgestaan. Er ont- Dit was het alibi om andere kennisgebieden en wetenschap- En materiaal en vorm waren natuurlijk het minst belangrijk, op wat overblijft: de inhoud. stond zo een oneindige serie die, met wetenschappelijke precisie, het verstrijken van de 38 Joseph Kosuth 39 Joseph Kosuth tijd uitbeeldt.

Beuys Joseph 1921–1986 HOE JE AAN EEN DODE HAAS SCHILDERIJEN UITLEGT 26 november 1965 Soms maak je een gebeurtenis mee die je leven verandert. Performance De Duitse kunstenaar Joseph Beuys kreeg in de Tweede Galerie Schmela, Düsseldorf Wereldoorlog een ernstig vliegtuigongeluk in de Russische Krim en werd op het nippertje gered door rondzwervende steppe- bewoners. Rond dit avontuur bouwde hij zijn eigen mythologie, waarin alles wat hij toen meemaakte een speciale betekenis ter en psychiater in één. Dieren als de haas, het paard en de kreeg. In zijn kunstwerken zie je steeds verwijzingen naar eland zijn voor de sjamaan de gidsen naar die bovennatuurlijke deze oorlogservaring. gebieden. Hij kan met ze praten en ze wijzen hem de weg. Maar niet alleen zijn schilderijen, tekeningen, beeldhouwwerken Tweeëntwintig jaar na het ongeluk, op 26 en performances zitten vol met symboliek, hij zag zichzelf en november 1965, wordt in de kunstgalerie van Alfred Schmela alles wat hij deed als kunst. ‘Leven=Kunst, Kunst =Leven’ was in Düsseldorf een tentoonstelling geopend met schilderijen een van zijn lijfspreuken. Het lijkt absurd om aan een dode van Beuys. De kunstenaar zelf is ook aanwezig. Hij zit naast de ingang op een kruk in de hoek. Aan de muren hangen zijn haas een schilderij uit te leggen, maar voor Beuys was het een schilderijen en midden in de ruimte ligt de stam van een logisch gevolg van zijn manier van denken… dennenboom. Beuys ziet er vreemd uit. Zijn hoofd heeft-ie ingesmeerd met honing en daarna bedekt met bladgoud. Onder zijn rechtervoet zit een plak vilt en een soort ijzeren Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Joseph ski, die met leren riempjes is vastgeknoopt aan zijn been. Beuys piloot in de Duitse luchtmacht. Hij vloog met een Ook om een van de krukpoten zit een dikke rol vilt. En in zijn Stuka. Dat waren de Duitse jachtbommenwerpers, die een armen ligt een dode haas, die hij koestert als een baby. Ieder- speciale aanvalstactiek hadden: ze doken van grote hoogte een let natuurlijk op de kunstenaar en denkt dat hij wat zal naar beneden en lieten een paar honderd meter boven de gaan zeggen, maar Beuys heeft alleen maar aandacht voor de grond, vlak voordat ze weer optrokken, hun bommen vallen. haas. Dan staat hij op en loopt met het dode beestje door de Een gevaarlijke actie, waarbij je makkelijk door het luchtaf- ruimte. De ijzeren plaat klettert op de stenen vloer. Af en toe weergeschut van de vijand geraakt kon worden. In de winter tilt hij de haas op, houdt hem voor een schilderij en laat het van 1943 was dat precies wat er met Beuys gebeurde. Zijn dier met zijn pootjes aan het kunstwerk voelen. Ondertussen toestel werd aan het Russische front uit de lucht geschoten en murmelt hij iets, maar niemand kan hem verstaan. Alles gebeurt stortte neer op de steppen. Door een wonder overleefde heel langzaam en geconcentreerd. Een paar keer stapt hij Joseph het ongeluk. Tussen de puinhopen van zijn machine over de boomstam en gaat dan weer op het krukje zitten. werd hij, met een schedelbreuk en gebroken armen en benen, Hij kijkt nu wel naar het publiek, maar zegt nog steeds niets. gevonden door rondtrekkende Tartaren – een volk dat op de Na twee uur is alles afgelopen en zet Schmela de deuren van steppen leeft. Ze konden de gewonde Beuys natuurlijk niet de galerie weer open. Het publiek vertrekt, nog verward over laten liggen en namen hem op een slee mee naar hun tenten- wat het heeft gezien. Een plaatselijke krant kopt de volgende kamp. Daar deden ze alles wat ze konden om hem in leven te dag: ‘Misschien begreep de haas het.’ houden. Zijn wonden smeerden ze in met vet en om hem Beuys noemde deze performance Hoe je aan een warm te houden wikkelden ze Beuys in lappen van vilt. En dode haas schilderijen uitlegt. Het is een kunstwerk waarin vloeibare honing was het enige voedsel dat ze hem gaven. Na acht dagen kwam Beuys weer bij kennis. In de tijd die hij nog beeldende kunst en theater samengaan en waarin de kunste- in het tentenkamp bleef raakte hij erg onder de indruk van naar zelf een belangrijke rol speelt. Op het eerste gezicht lijkt het natuurvolk en hun manier van leven. alles in deze voorstelling onbegrijpelijk. Wat had Beuys de De bewoners van de Russische steppen hebben een hechte haas dan te vertellen? En wat hebben al die voorwerpen relatie met de natuur en de dieren die daar leven, waarbij de ermee te maken? Het is allemaal erg raadselachtig, maar als sjamaan – de toverpriester – een belangrijke rol speelt. De je alles op een rijtje zet wordt stukje bij beetje de boodschap sjamaan heeft toegang tot een onzichtbare, hogere wereld, die duidelijk. Uit het oorlogsavontuur van Beuys herken je al ver- bewoond wordt door geesten en zielen. Als hij daar is kan hij schillende dingen: de ijzeren slee onder zijn voet, het vilt, de de mensen van zijn stam helpen, niet alleen met hun lichame- honing. Alleen hebben ze nu een symbolische betekenis gekre- lijke maar ook met geestelijke problemen; hij is een soort dok- gen; ze verwijzen naar een idee. 41 Joseph Beuys

Beuys was niet het type kunstenaar dat eenzaam in een atelier aan zijn scheppingen werkt. Hij was erg naar EURASIA, SIBERISCHE SYMFONIE buiten gekeerd en liet overal zijn gezicht zien én zijn stem 1966 • Bord met krijttekening, vilt, vet, haas en hout Galerie René Block, Berlijn horen. In de jaren zestig van de vorige eeuw was hij betrokken In Eurasia uit 1966 speelt een dode haas de hoofdrol, net als in Hoe bij Fluxus, de meest radicale en experimentele kunstbeweging je aan een dode haas schilderijen uitlegt. Ook vet en vilt zie je in dit uit die periode. Fluxus was een los-vastverband van kunstenaars werk weer terugkomen. De haas was op een schoolbord vastgemaakt uit verschillende landen. Het was meer een opstelling, een met dunne houten takken. Op het bord stond EURASIA. De haas was houding, dan een stijl of kunstvorm. Fluxus wilde iedereen de boodschapper tussen Azië en Europa, de twee werelddelen die wakker schudden met spraakmakende acties waarin theater, Beuys als eenheid zag. Het halve kruis zinspeelt op de scheuring die beeldende kunst en muziek samengingen. Ze maakten geen ontstond tussen Oost en West toen in de oudheid het Romeinse Rijk uiteenviel. onderscheid tussen kunst en alledaagse dingen en lieten ook ELAND MET VROUW De materialen die Beuys gebruikte vond hij een belangrijk middel 1957 • Waterverf op papier het toeval een belangrijke rol spelen. Een typische Fluxus- om zijn ideeën over te brengen. Naast honing, vet en vilt gebruikte 59,6 x 43,1 cm • Museum Misschien zou je performance op de volgende manier beteke- gebeurtenis was bijvoorbeeld het leeggooien van een flesje Beuys ook melk, beits en bloed. In zijn grote installaties zie je ook Schloss Moyland/ Joseph nis kunnen geven. De twee hoofdrolspelers zijn de kunstenaar limonade in de zee, zoals Wim T. Schippers dat deed in 1962. bestaande voorwerpen als lampen, brancards of zelfs een piano, die Beuys Archiv, Bedburg-Hau Ook in Hoe je aan een dode haas schilderijen uitlegt herken en de haas. Door zijn gezicht in te smeren met goud en in zijn wereld een nieuw leven krijgen. Beuys was een heel produc- honing wil Beuys duidelijk maken dat hijzelf een sjamaan is – je allerlei Fluxus-invloeden door de vermenging van verschil- tieve kunstenaar. Hij maakte een ‘kunstenaar-sjamaan’ zoals hij het noemde. Met het gou- lende kunstvormen en het gebruik van bestaande voorwerpen. duizenden schilderijen en den honingmasker verbeeldt hij zijn bijzondere krachten als Op de uitnodiging voor de performance stond dan ook: ‘met tekeningen, honderden een soort geestelijk voedsel. En het vilt, dat de eigenschap de complimenten van Fluxus’. beelden en gaf tientallen performances. Veel kunst- heeft om warmte vast te houden, isoleert deze energie. Het De grens tussen kunst en religie werken uit zijn begintijd krukje noemde Beuys dan ook ‘de warme stoel’. is bij Beuys niet werden aangekocht door de Over de haas zei Beuys: ‘Ik gaf de haas uitleg over mijn schil- duidelijk te trekken. En halverwege de jaren zeventig werd ook broers Van der Grinten uit derijen omdat ik ze niet aan de mensen kan uitleggen. […] politiek een belangrijk onderdeel van zijn werk. Kranenburg. Beuys verbleef een haas begrijpt vaak meer dan de mensen met hun recht- Als een van de leiders van De Groenen, een politieke partij in tijdens een moeilijke periode lijnige manier van denken. Ik vertelde de haas dat hij het Duitsland, zette hij zich in voor het milieu. ‘Politiek is de inte- ressantste kunstvorm,’ zei Beuys. Vooral discussies met andere JOSEPH BEUYS in zijn leven bij de broers, Fotograaf Volker Krämer schilderij alleen maar hoefde af te tasten om te begrijpen wat kunstenaars, politici en burgers zag hij als middel om zijn die hem met de kunstaan- De kleren van Beuys, een vliege- kopen ondersteunden. Deze het wezenlijk belang ervan is.’ De haas moest ‘voelen’ wat de ideeën over te brengen. Hoogtepunt daarbij was zijn optreden COYOTE: IK HOU VAN AMERIKA EN AMERIKA HOUDT VAN MIJ niersjack en een vilthoed, waren tekening komt uit hun ver- betekenis was, hij hoefde er niet over na te denken. Bij de op de Documenta in 1972 in Kassel. Op deze grote kunst- 21–25 mei 1974 • Performance•Galerie René Block, New York zijn handelsmerk. De hoed droeg zameling. In de tekeningen schilderijen van Beuys moet je dus je gevoel en je fantasie tentoonstelling discussieerde hij honderd dagen van ’s morgens In de performances bracht Beuys zichzelf in een soort trance om tot Beuys omdat zijn hoofd bijna kaal van Beuys spelen dezelfde gebruiken, niet je verstand. Daar gaat het om. En voor Beuys, vroeg tot ’s avonds laat met het publiek, steeds met een roos het uiterste te kunnen gaan. Beuys vond performance (letterlijk ‘uit- was en vol littekens zat van zijn motieven een rol als in zijn die vond dat iedereen eigenlijk een kunstenaar is, was het ook op tafel. Beuys noemde deze actie een ‘sociaal beeldhouwwerk’. voering’) een te zwak woord en had het altijd over Aktionen (‘acties’ verwondingen uit de oorlog. Voor performances. Hier zie je klinkt inderdaad wat sterker). In 1974 deed hij in New York Coyote: de richting die je aan je leven zou moeten geven. Een richting Beuys was de hoed ook een sym- een eland met een vrouw op Het werk van Beuys lijkt gesloten Ik hou van Amerika en Amerika houdt van mij, waarin hij zich vijf dagen die voor dieren – die niet logisch denken, maar hun intuïtie en ondoorgron- bool: ‘Deze hoed maakt een andere zijn rug. Beuys werkte veel liet opsluiten in een kooi met een gevaarlijke coyote. Beuys heeft zich persoon van me. […] De mensen volgen – vanzelfsprekend is. delijk, maar als je de sleutel hebt gevonden, kom je binnen in in bruine en oranje tinten. in een lap vilt gehuld. Even later zou de coyote beginnen om de lap in blijven ernaar kijken en kunnen de In latere werken gebruikte een andere wereld. Een wereld van inspiratie, fantasie en stukken te scheuren. Het liep goed af. Aan het einde leken ze elkaar Met alle handelingen betekenis niet meteen ontraadse- hij bruine verf vermengd en voorwerpen laat Beuys zien intuïtie. ‘Mijn onderzoekingen hebben tot doel de mens als iets beter te begrijpen. len. […] De hoed doet al het werk. met hazenbloed om een hoe je de grens tussen de denk-wereld en de voel-wereld over- een geestelijk wezen te leren kennen. De mens moet leren zich Daarmee kan ik mijn ideeën over- heel eigen kleur te krijgen. steekt. Het is een overgangsritueel, waarin hij de weg wijst boven zijn werkelijkheidservaring te verheffen. Hij moet een dragen. Ikzelf ben niet meer zo naar een andere ervaring. Met dat in je achterhoofd krijgt geestelijk voertuig scheppen waarmee hij een geheel andere belangrijk.’ alles opeens een plaats. Dan snap je de slee aan zijn voet: het positie in het heelal bereikt.’ Iets om even over na te denken… vervoermiddel dat hem naar de plek bracht waar hij werd genezen. En de boomstam, die wellicht de scheidslijn tussen gevoel en verstand voorstelt. meer... Maar het interessante aan het werk van Beuys is dat je het op verschillende manieren kunt uitleggen. Beuys kende de geschiedenis van de kunst heel goed en ook in deze performance speelt hij met bekende onderwerpen en thema’s. Als je GEMASKERDE BURIAT- 20 JAAR EENZAAMHEID hem ziet zitten met de haas op zijn schoot kun je denken aan SJAMAAN MET TROMMEL, Anselm Kiefer • 1971–1991 • Schilderijen, boeken, een Piëta: de huilende Maria, die Jezus, nadat hij van het TROMMELSTOK EN PAARDEN- sperma en gemengde techniek • Marion Goodman kruis was gehaald, op haar schoot nam. Het is een onderwerp TROMMEL Gallery, New York dat door veel schilders is gebruikt. En goud is in de kunst Sjamanen zijn een soort priesters bij Er zijn mensen die zeggen dat Beuys en zijn werk zo vaak het symbool van het goddelijke. De godenbeelden van de steppenvolken die in Centraal-Azië met elkaar verbonden waren, dat je je kunt afvragen of leven. Door rituelen en ritmische zijn werk nog wel dezelfde waarde en betekenis heeft oude Grieken waren soms gemaakt van dit edelmetaal, en op muziek raken ze in extase en hebben nu de kunstenaar er niet meer is. Maar het stempel dat middeleeuwse schilderijen zie je heiligen afgebeeld met een dan contact met een geestenwereld. Beuys op de moderne kunst heeft gezet is onuitwisbaar. gouden stralenkrans rond hun hoofd. De sjamaan heeft speciale krachten Beuys heeft veel les gegeven aan jonge kunstenaars, Juist al die lagen maken Beuys zo’n fascinerende kunstenaar. waarmee hij de mensen kan helpen en onder andere aan de kunstacademie in Düsseldorf. Steeds vind je nieuwe betekenissen. genezen. Het sjamanisme speelt in Een van zijn bekendste leerlingen is Anselm Kiefer. het werk van Beuys een belangrijke Kiefer laat zich inspireren door de Duitse geschiedenis. rol; hij zag zichzelf als een gids naar In zijn werk herken je dezelfde fascinatie voor onge- 42 Joseph Beuys een andere belevingswereld. bruikelijke materialen als lood, stro, bloed en staal.

VALLEIGORDIJN Christo 1970–1972 Nylon polyamide, stalen kabels, touwen en beton 111 x 381 m Rifle Gap, Colorado 1935 ken met de plaatselijke autoriteiten, met ambtenaren en met natuurbeschermers. Alles en iedereen die iets met de vallei te maken heeft moet enthousiast gemaakt worden voor het project, waar – behalve dat het fascinerend mooi is – moeilijk Vaak gaat het kunstenaars vooral om het idee of een ideaal een redelijk argument voor te bedenken valt. Na duizenden brieven, telefoontjes, telegrammen en moeilijke en is het voor hen niet belangrijk of dat idee ook buiten hun gesprekken krijgt Christo uiteindelijk toestemming om het kunstwerken werkelijkheid wordt. werk uit te voeren. De Highway Division is de laatste hobbel Maar Christo wil dat zijn visioenen ook uitvoerbaar zijn. die genomen moet worden. Maar na wat gehakketak over de veiligheid voor het verkeer geeft ook deze organisatie haar Hij verkent het schemergebied tussen fantasie en werkelijk- goedkeuring. heid: ‘[…] we werken op de grens van het onmogelijke, maar dat is juist zo spannend.’ Teletype 12/7/71 De Highway Division heeft afgelopen maandag toestemming Christo is vooral bekend als inpakkunstenaar. Als een nomade gegeven aan de Valley Curtain Corporation om een gordijn te zwerft hij over de wereld om zijn projecten uit te voeren. hangen over de staatssnelweg 325 bij Rifle Gap. De toestem- Een brug in Parijs, eilanden in Florida en rotspartijen in Aus- ming volgt op de tegemoetkoming aan de eisen die door de afdeling Veiligheid gesteld zijn ten aanzien van de wegge- tralië worden door hem in prachtig gekleurd doek gewikkeld. bruikers […] Het verkeer zal op zaterdagen en zondagen tijdens Allemaal kunstwerken met maat XXL, die de stad of het de werkzaamheden geen hinder ondervinden en zal verder nooit landschap waarin ze staan voor korte tijd compleet verande- meer dan 15 minuten worden opgehouden. […] De Highway Division heeft te allen tijde het recht om het gordijn te ver- ren. Zijn spannendste project is het Valleigordijn: een oranje wijderen als de verkeersveiligheid dit vereist. doek zo groot als vijf voetbalvelden dat werd opgehangen in Stanley K. Brown, Rifle Gap, een kloof in de Amerikaanse staat Colorado. Public Relations Officer, Room 235, Extension 228 Zelfs de plaatselijke bevolking, Valleigordijn, project voor Colorado, 1971 die eerst niets van Het zal een gordijn zijn dat is gemaakt van synthetische stof, het project wil weten, trekt Christo over de streep – met als opgehangen aan een stalen kabel van 400 meter lang, vast- belangrijkste argument het geld dat ze aan de toeristen kunnen gemaakt aan de twee bergtoppen […] Het synthetische mate- verdienen. Christo begint nu met de technische kant van het riaal zal los geweven zijn waardoor het mogelijk is om door project. Hij neemt het ingenieursbureau Lev Zetlin Associates het gordijn iets van de andere kant van de vallei te zien. in de arm om het constructiewerk uit te dokteren: hoe komt Christo, maart 1970 het gordijn vast te zitten aan de rotsen? Welke stof is het meest geschikt? En hoe dik moeten de kabels zijn? Er is heel Dit simpele briefje is het begin van een groot en wat onderzoek en rekenwerk te doen voor Christo weet hoe ingewikkeld kunstproject. Om het werk uit te voeren moet hij zijn plan kan realiseren. Christo een hinderniswedstrijd afleggen met heel veel obstakels. The Ken R. White Company 7 juli 1971 Het eerste probleem is het geld. Waar moet hij de duizenden […] We hebben de schetsen van de ankers gecontroleerd dollars vandaan halen die hij nodig heeft? Zijn vrouw Jeanne- (SSk-1A, 2A, 3A en 4A) alsook de berekeningen voor de Claude, die alle zaken afhandelt, bedenkt een tactiek om aan ankers en het traliewerk. We stellen de volgende veranderingen sponsors te komen: geldschieters mogen tegen lage prijzen voor: de belangrijkste ankers zijn op de tekeningen weerge- kunstwerken van de Valley Curtain Corporation kopen – een geven met een lengte van 20 voet. Dit moet 40 voet worden. bedrijfje dat voor de gelegenheid is opgezet. Belangrijke gale- De reden is, zoals het memo van Rohwer aantoont, dat de ries en musea zoals de Staatsgalerie in Stuttgart en het Ste- rots op geen enkele plek bestaat uit zandsteen alleen, maar delijk Museum in Amsterdam, maar ook particuliere verza- meer uit onregelmatig gevormde zandsteenblokken die van melaars, investeren op deze manier in het plan. (Iets waar ze elkaar gescheiden zijn door dunne lagen klei […]. geen spijt van krijgen, want het werk van Christo brengt nu Hoogachtend, veel geld op. Een werk dat in 1963 werd gekocht voor 125 Ernest C. Harris, dollar is nu dertigduizend dollar waard.) Maar het geld is Senior Staff Engineer pas de eerste stap. Daarna volgt een eindeloze reeks gesprek- 45 Christo

VALLEIGORDIJN, COLLAGE 1971-1972 • Zwart - en kleurpotlood, textiel op papier • 72 x 56 cm Stedelijk Museum, Amsterdam Voor Christo maken alle voorbereidingen deel uit van het kunstwerk. Kunst kan dus ook een gesprek zijn, een technisch rapport of een zakelijke brief. In deze collage zie je een ontwerpschets voor het Valleigordijn, en een technische berekening. Bij de grote projecten heeft Christo honderden helpers, maar deze kleine werken maakt hij helemaal zelf. Op 7 september 1971, na anderhalf jaar, is het dan eindelijk zover. Vijf kabels van zeven centimeter dik, elf ton zwaar en 400 meter lang worden over de kloof gespannen. Aan de kabels is het opgerolde gordijn van 381 bij 111 meter bevestigd. Maar als de spanning oploopt en iedereen uitkijkt naar het moment waarop het gordijn zal worden ontrold, blijkt dat er ergens een misrekening is gemaakt. De kabels zakken door onder hun eigen gewicht en het lukt niet om ze weer strak te trekken. De wind krijgt vat op het gordijn, dat langzaam begint te scheuren. De situatie is gevaarlijk. Het loopt al tegen de avond en Christo vraagt aan de aannemer of hij alsjeblieft wil blijven. Maar de aannemer neemt geen risico en wil zijn mannen niet in het donker laten doorwerken. Twee uur later gebeurt waar Christo bang voor was: het gordijn raakt los van de kabel en is niet meer onder controle. Er is niets meer aan te doen. In een paar seconden blaast de wind de gigantische lap stof aan stukken. Jan van der Marck is een van helpers van Christo: ‘[…] er vertoonde zich een grote scheur en de hel brak los. Voor de ogen van de hevig INGEPAKTE RIJKSDAG ontstelde toeschouwers werd het gigantische kunstwerk een 1971-1995 • Berlijn•Fotograaf Cris Will zich wanhopig verwerend slachtoffer van de wind. […] Toen Lang niet al zijn projecten hebben te maken met het inpakken van gebouwen, de zon onderging en de hemel diep donkerblauw werd, ging bruggen of rotspartijen, maar toch staat Christo bekend als ‘inpakkunstenaar’. De meeste Land Art-werken het gescheurde gordijn tekeer met de ongebreidelde kracht hebben geen lang Een van zijn laatste grote projecten was het inpakken van het Rijksdaggebouw in van hoog oplaaiende vlammen. Het was een spectaculair leven. De natuur wist ze na korte of langere tijd vanzelf weer Berlijn. Al in 1971, tijdens de voorbereidingen van het Valleigordijn-project, had uit – Spiral Jetty verdronk in het zoutmeer. Ook Christo’s gezicht, maar hartverscheurend om aan te zien […]’ Christo het plan opgevat om het regeringsgebouw in te pakken. Na jaren van werk is niet voor de eeuwigheid bedoeld. Van tevoren spreekt onderhandelen was het in 1995 eindelijk zover en kon hij zijn plannen uitvoeren. Maar Christo laat zich niet uit het veld slaan en zet een hij af hoe lang het zal bestaan. Als de periode is afgelopen nieuwe poging op poten. De kunstenaar gaat nu nog preciezer wordt alles weer zorgvuldig afgebroken en weggehaald. En te werk. Met de ingenieurs loopt hij nog een keer alle bereke- Christo wil het landschap achterlaten zoals het voor het pro- ningen na en verbetert het ophangsysteem. Zelfs de windsnel- ject gevonden werd. ‘Wij zijn de schoonste kunstenaars ter heden en luchtdrukverschillen in het dal worden gemeten om steekt onverwacht een storm op met windstoten tot honderd wereld,’ zegt Jeanne-Claude. Wat blijft is de herinnering in de te voorspellen welk moment het beste is om het gordijn uit te kilometer per uur. Nadat een zoom is losgeraakt, wordt in een vorm van foto’s, video’s en publicaties. Die tijdelijkheid is rollen. Helemaal niets meer wordt aan het toeval overgelaten. paar tellen het hele kunstwerk weer aan flarden geblazen. voor Christo belangrijk: kunst hoeft niet iets te zijn dat voor Op 10 augustus 1972 staan voor de tweede keer een kleine Maar Christo haalt bijna onverschillig zijn schouders op. Het altijd bestaat. ‘Mijn kunstwerken hebben het idee veranderd honderd bouwvakkers, ingenieurs en technici klaar. Met behulp doel is bereikt, het gordijn heeft echt bestaan, hij heeft zijn dat een kunstwerk eeuwig is, en ook onze arrogantie dat we van trekkers, vrachtwagens en ander zwaar materiaal wordt fantasie gerealiseerd. onsterfelijk zijn.’ om precies elf uur de laatste van de 27 touwen losgemaakt Christo maakt zijn werken en dan glijdt eindelijk het nylondoek naar beneden. voor een specifieke plek meer... in een stad of een landschap. Je kunt je het Valleigordijn niet Een gejuich stijgt op. Het is dan toch gelukt. Na alle eindeloze onderhandelingen en saaie voorbereidingen is er eindelijk het ergens anders voorstellen. Het vormt een eenheid met de resultaat. Tegen de donkerblauwe lucht en bruine tinten van plaats waar het is uitgevoerd. Eind jaren zestig ontstaat in Amerika een kunststroming die Land Art heet. Kunstenaars de rotsen hangt het enorme oranje gordijn, licht bollend door SPIRAL JETTY de wind. Een ongewoon en adembenemend mooi gezicht. krijgen een nieuwe kijk op de relatie tussen kunst en omge- Robert Smithson • 1970 De hele vallei verandert door Christo’s gordijn. De begroeiing, ving. Vaak ver weg van de bewoonde wereld, in woestijnen en Puin en stenen • 475 m x 4,6 m het steen, zelfs de lucht; alles weerkaatst de oranje gloed. canyons, maken ze extreem grote kunstwerken, die het land- Grote Zoutmeer, Utah Iedereen voelt zich overweldigd door de afmetingen van het schap compleet transformeren. Zo maakt Robert Smithson in Spiral Jetty was een van de belang- CHRISTO BIJ HET VALLEIGORDIJN rijkste Land Art-kunstwerken. 1970 Spiral Jetty, een gigantische spiraal van stenen en doek, dat een nieuwe dimensie aan het landschap geeft. Alle 1972 • Fotograaf Wolfgang Volz Het werk werd volgens het idee tegenslagen zijn in één klap vergeten en maken plaats voor een aarde in een groot meer in de Amerikaanse staat Utah. Land Christo en Jeanne-Claude leiden een zwervend bestaan, van project naar project. van Robert Smithson uitgevoerd gevoel van extase. Christo gaat op de schouders en de toeschou- Art is een mengeling van natuur, architectuur en kunst. Hoe- Misschien beheert de C.V.J. Corporation (het bedrijf van Christo) vele miljoenen, door een aannemer, die 6650 ton wers vechten om de beste plekjes om hun foto’s te maken. wel hij het zelf liever heeft over ‘omgevingskunst’, zijn de maar de kunstenaar zelf krijgt van al het geld weinig te zien. Alles wordt gebruikt puin en stenen in de spiraalvorm Helaas duurt de feestvreugde niet lang. De volgende dag werken van Christo ook een vorm van Land Art. om weer het volgende grote project op poten te zetten. verwerkte. Na verloop van tijd werd het werk weer door het water opgeslokt, wat door Smithson al 46 Christo 47 Christo voorzien was.

De Amsterdammer Rob Scholte maakt rond 1985 een vliegende start Scholte in de kunstwereld. Hij is de jonge Rob held die voor niemand bang is. Zijn schilderijen verkopen als warme broodjes en hij lijkt hard op weg 1958 naar een internationale doorbraak. Zijn schilderijen knipt en plakt hij aan elkaar van bestaande foto’s en illustraties, waarbij hij soms gevaar- Capital als hulpmiddel voor beleggers. Een beetje schilderij van de Amsterdammer kost al snel zo’n twintigduizend euro lijk dicht bij zijn voorbeeld blijft. – en dat is een goede investering, want iedereen is het erover Het schilderij Utopia leidt tot een eens: Scholte wordt een wereldtopper. En bescheidenheid is al discussie waarin elke criticus en lang niet meer zijn beste eigenschap: ‘God en ik schilderen.’ columnist wel wat te zeggen heeft. En waarmee doet-ie het? Met plat geschilderde ‘Bedenkelijke nabootsing’ wordt er plaatjes die eruitzien als reclameborden, met beeldgrappen geschreven. Hebben de critici gelijk, die op het eerste gezicht flauw en oppervlakkig zijn, en met veel jatwerk. Rob Scholte combineert bestaande illustraties, of zet Scholte alles en iedereen op foto’s en als het moet zelfs werk van andere kunstenaars tot het verkeerde been? nieuwe schilderijen. De grote bron van inspiratie daarbij is de plaatjesverzameling waar hij op zijn zestiende aan begon. Alles wat zijn aandacht trekt wordt opgeslagen in dit beeld- archief en weer tevoorschijn getoverd als hij het nodig heeft. ‘Luister! Ik ben een cold war baby. Ik heb geen ‘Dit archief is het instrumentarium waar ik mee speel. Ik meng geschiedenis. Ik maak mijn eigen imaginaire museum waarin alles door elkaar en probeer nieuwe betekenissen te laten ont- een grote plaats voor mezelf is gereserveerd […] Dit is de staan.’ Hij combineert Pipo de Clown met een telefoondraai- schijf en hij noemt het De ontembare neus; filmster Marilyn tijd van volstrekte kunstmatigheid, van genetische manipulatie, Monroe wordt in Blondes prefer gentlemen verhaspeld tot een van kunstmatige intelligentie. Een verraderlijke tijd, want alles is dubbel. We zitten in een beslissende evolutiefase, meisje van vijf jaar, en voor een vloerkleedontwerp gebruikt hij die knetterhard is. In mijn werk ben ik bezig met unica en het mens-erger-je-niet-bord. Met schaar en lijm – en later de duplicaten. Ik monteer en ik kloon beelden. Noem me de computer – knutselt hij zijn vondsten in elkaar. Daarna pro- Dr. Mengele van de kunst.’ jecteert hij ze op het doek en schildert ze dan gewoon over Het is 1988. Postmodernisme is het modewoord en hier met dunne synthetische acrylverf. Niks aan: een simpele tech- spreekt Rob Scholte. Hard zuigend aan zijn zoveelste sigaret niek, die vooral door decor- en reclameschilders wordt laat hij aan iedereen die het horen wil zijn mening weten. In gebruikt. het Rotterdamse Museum Boijmans van Beuningen is net een En kan dat allemaal zomaar? overzichtstentoonstelling van zijn werk geopend. Het is de De grens tussen het definitieve doorbraak van de Amsterdamse kunstenaar. voorbeeld en wat Scholte ermee doet is soms dun. Té dun volgens de kenners, en de kritiek is dan ook niet van de lucht: Na zijn opleiding UTOPIA aan de Rietveld Academie is Scholte ‘een artistieke oplichter’, ‘visuele apekool’, ‘niet origineel’, actief in de Amsterdamse krakerswereld en exposeert hij ‘een regen van minuscule banale vormpjes’. 1986 regelmatig in de kleine vriendengalerie The Living Room. En Scholte is de laatste om zijn diefstal te ontkennen: ‘Ik Acrylverf op doek Maar het idealisme van die eerste tijd maakt al snel plaats gebruik alle technieken; ik teken, schilder, vergroot, verklein, 155 x 250 cm voor een keihard realisme. Scholte wordt een kunstpoliticus imiteer, projecteer. Alles wat een kopieerapparaat kan, kan ik die berekent hoe hij een plaats moet veroveren in de meedo- ook, alleen veel beter. Maar ik ga niet de originele plaatjes Museum Boijmans van Beuningen, genloze wereld van kunst en commercie. Na een flinke duw naast mijn schilderijen hangen, dat zou de illusie wegnemen, Rotterdam omhoog door exposities in Keulen en São Paulo staat hij met terwijl kunst juist illusie is.’ Is Rob Scholte echt een levende stip op nr. 95 op de hitparade van ‘beste jonge kunstenaars’, kopieermachine? Of heeft hij het spelletje zo goed door dat een lijstje dat is opgesteld door het economische tijdschrift hij de kunstkritiek op het verkeerde been zet? 49 Rob Scholte

DE SCHREEUW HET AUTOWRAK VAN ROB SCHOLTE 1995 • Tentoonstelling Bits and Pieces, 1985 • Olieverf op doek • 180 x 150 cm • Paul Maenz, Keulen De schreeuw is een typisch werk van Scholte, dat is gemonteerd uit Arti et Amicitiae, Amsterdam verschillende bestaande beelden. De schilder is een mechanisch stukje Op 24 november 1994 klinkt er op klaar- speelgoed en het schilderij waar hij aan werkt is De schreeuw, een lichte dag opeens een enorme knal in de bekend doek van de Noorse schilder Edvard Munch. Alle onderdelen Amsterdamse Jordaan. De ijzingwekkende van Scholtes schilderij bestonden al, maar door het levenloze apparaat stilte na de klap wordt verscheurd door te combineren met het emotionele schilderij ontstaat een nieuwe een aanhoudende schreeuw. Op de hoek betekenis. van een straat staat een totaal vernield en nog rokend autowrak. Er is een bomaan- slag gepleegd op Rob Scholte. Toegesnelde passanten halen Scholte uit het wrak en een paar minuten later wordt hij op een oproept, maar een zelfbewuste jongedame van vlees en bloed, brancard in een ziekenauto gehesen. die precies weet wat ze wil. Het is een eigentijdse afbeelding Hij overleeft het, maar moet allebei zijn van het naakt, en zo protesteert Manet tegen de schijnheilig- benen missen. heid waarmee brave burgers dit soort zaken veroordelen. Het politieonderzoek naar de daders loopt Weer later maakt genoemde Spooner een klein bewegend vast. Is er sprake van een persoonsverwis- object van Manets statische en onbeweeglijke schilderij. Zijn seling? Heeft Scholte contacten met beeldje, meer een grap en een knap stukje huisvlijt dan een drugsdealers? Heeft hij speelschulden? serieus kunstwerk, wordt gebruikt in een reclame die in de Of is er een jaloerse concurrent in het spel? Een van de suggesties is dat de Engelse krant The Sunday Times staat. En nu zijn we er dader een kunstenaar is en dat de aanslag weer: Rob Scholte ziet die advertentie, knipt hem uit voor gezien moet worden als kunstwerk. zijn uitbundige knipselarchief en gebruikt hem na verloop van Volgens Scholte ‘[…] was die bom bedoeld tijd als voorbeeld voor zíjn versie van de Olympia. Dat Scholte als een kunstwerk. Het is het loon voor de een bestaand onderwerp kiest, daar heeft niemand het moei- postmoderne dief die zijn succes niet ver- lijk mee – naast Manet en Spooner zijn er nog heel veel andere diende. Het is een afschuwelijk kunstwerk, kunstenaars die zich door het werk van Titiaan lieten inspire- maar – ik moet toegeven – ook een briljant ren. Maar Scholte neemt niet alleen het thema over, maar de kunstwerk.’ Als bizar onderdeel van de tentoonstelling Bits and Pieces die in 1995 in complete voorstelling. En dát schiet de kunstkritiek dus in het Amsterdam wordt gehouden, stelt hij het verkeerde keelgat. autowrak tentoon. De hele discussie eindigt in een verassende climax, waarbij de kunstenaar zich van zijn beste kant laat zien. Als commentaar op alle commotie schildert hij Nostalgia, dat een precieze Een van de schilderijen op de overzichtstentoonstel- kopie is van het krantenartikel dat zijn originaliteit in twijfel schappij waar de kunstenaars van De Stijl aan werkten, het ling in het Boijmans is Utopia, dat een jaar daarvoor al flink trok. En ook daar weet Scholte weer een extra laag aan toe rijk van de fantasie waarin de surrealisten hun vrijheid zoch- meer... wat stof doet opwaaien. Het tumult rond dit schilderij legt te voegen: ‘De eigenlijke clou is dat dit schilderij ook op de ten – al die grote verhalen hebben hun kracht verloren. Zelfs precies de essentie van Scholtes werk bloot. tentoonstelling in het Boijmans te zien was, en dat dezelfde de ironie van Warhol is uitgewerkt. Het is alsof alles al NOSTALGIA Op het schilderij zie je een houten ledenpop die op een bankje journalist er weer een artikel over moest schrijven […]’ Een gezegd en gemaakt is. Het modernisme is voorbij. Er breekt 1988 • Acrylverf op doek ligt. Een negerjongetje serveert haar een kopje koffie en aan plaatje, in een plaatje, in een plaatje… een nieuwe periode aan: die van het postmodernisme. 155 x 250 cm • Particu- OLYMPIA het voeteneinde kijkt een zwarte kat met een dikke staart de Op zoek naar een beetje houvast in die leegte kijken kunste- liere verzameling Waar het allemaal om gaat Édouard Manet • 1863 • Olieverf op doek toeschouwer boos aan. Op het eerste gezicht niets aan de is originaliteit. Moet een naar naar het verleden. Niet meer vanuit een optimistisch Nostalgia maakte Scholte 130,5 x 190 cm • Louvre, Parijs hand. Er zijn wel meer schilderijen bekend waarop dit soort kunstwerk altijd origineel zijn en een volgende stap op weg ideaal, maar met onverschilligheid. De verschillende stromingen als commentaar op alle Manet wilde met dit schilderij een veel poppen – die vaak worden gebruikt als hulpmiddel in het ate- naar een ideaal? en stijlen uit de kunstgeschiedenis worden op een hoop commotie die ontstond gebruikt thema – een liggend naakt – een over zijn werk Utopia. lier – staan afgebeeld. Maar een recensent krijgt van een Aan het einde van de vorige eeuw is het idealisme dat vaak geveegd, waarbij er geen aandacht meer is voor de achterlig- eigentijds jasje geven. Hij schilderde geen Het is een precies nage- oplettende lezer een foto toegestuurd met daarop het door ten grondslag lag aan nieuwe kunststromingen uitgeblust. Het gende gedachte, maar alleen de uiterlijke vorm nog belangrijk onaantastbare godin, maar een zelfbewuste schilderde kopie van het Scholte geschilderde object. Het blijkt te gaan om een houten droomland waar Kandinsky naar uitkeek, de betere maat- wordt gevonden. Alles wordt teruggebracht tot een beeld, een jongedame die zonder dat ze zich ervoor krantenartikel waarin hij schaamt haar lichaam gebruikt om geld te beeldengroepje, gemaakt door ene Paul Spooner en te zien in plaatje. Of het nu een Rembrandt is of Donald Duck, ze wor- beschuldigd werd van verdienen. Schilders vonden het in de 19de The Cabaret Mechanical Theatre; een klein museum in Londen den door dezelfde bril bekeken. plagiaat. eeuw belangrijk om ‘van hun tijd’ te zijn. met een hele verzameling van dit soort mechanieken. Scholte Ze zochten onderwerpen die in hun periode Kunst hoeft niet meer origineel, heeft het apparaat van Spooner precies nageschilderd, zonder uniek of geniaal belangrijk waren of vertaalden traditionele iets te veranderen. ‘Bedenkelijke nabootsing,’ schrijft de criti- te zijn. Kunstenaars beginnen te spelen met de verworvenheden thema’s naar de actualiteit. cus. ‘Welnee, Scholte is gewoon een kind van zijn tijd,’ zegt de uit het verleden. Ze gebruiken daarbij de kunstgeschiedenis tegenpartij. Het wordt een felle pennenstrijd, en elke colum- als een grote grabbelton waaruit naar hartelust geput kan MANETS OLYMPIA nist en kunstcriticus heeft er wel wat over te zeggen. worden. Oude schildertechnieken worden weer van stal Ongeveer 1970 • Paul Spooner Automata • The Cabaret Mechanical gehaald, er mogen weer herkenbare voorwerpen op een schil- We zetten de feiten even op een rijtje en beginnen Theatre, Londen derij staan, en het schilderij mag weer een verhaal vertellen. In Londen staat het Cabaret Mecha- daarbij met een duik in de tijd. In 1538 schildert Titiaan de En dat verhaal bestaat in het werk van Scholte uit onver- nical Theatre, een klein museum Venus van Urbino, een meesterwerk uit de late Renaissance wachte combinaties van al bestaande beelden, die op die waar een hele verzameling van kleine dat je in alle handboeken over kunst tegenkomt. Titiaan laat manier een nieuwe inhoud krijgen. mechanische apparaten te vinden is de godin van de liefde zien als een onaantastbaar ideaal van Is het dan terecht om Scholte te beschuldigen van plagiaat? die geïnspireerd zijn op belangrijke schoonheid. In 1863 neemt de impressionist Édouard Manet De vraag is eigenlijk niet belangrijk, want Scholte wil hele- schilderijen. Het is niet vreemd dat Scholte werd getroffen door dit dit werk als voorbeeld voor zijn Olympia. Maar op dit schilde- maal geen originele kunstenaar zijn. ‘Ik begin altijd met een object, want zelf verzamelt hij aller- rij is de godin veranderd in een prostituee die je uitdagend idee, met iets dat niet van mij is, maar dat ik me eigen maak lei bewegend kinderspeelgoed, dat aankijkt, terwijl een donkere dame haar een boeket bloemen door het te schilderen.’ In de manier waarop hij met de ook regelmatig opduikt in zijn werk. aangeeft – misschien van een bewonderaar of een klant. De geschiedenis van onze cultuur omgaat is Scholte een kind van Als je het werk van Spooner verge- vrouw van lichte zeden is niet een triest geval dat medelijden zijn tijd, net zoals Titiaan, Manet en Spooner dat waren. lijkt met de Utopia van Scholte, dan zie je dat de schilder toch enkele details heeft veranderd. Zo is de haas vervangen door 50 Rob Scholte 51 Rob Scholte Sjimmie van de Rebellenclub, een stripfiguur.

Jodi Joan Heemskerk Dirk Paesmans Webkunst – het woord zegt het al – is kunst, speciaal gemaakt voor het World Wide Web. Voor een aantal kunstenaars zijn computertalen als HTML, Flash en Java de verf en penselen van onze tijd. Uit de kruisbestuiving tussen kunst en internet is een nieuwe kunstvorm geboren, die borrelt, leeft en vol verrassingen zit. Jodi, pseudoniem van het Belgisch-Nederlandse kunstenaarsduo Joan Heemskerk en Dirk Paesmans, heeft zich gestort op de creatieve mogelijkheden van het nieuwe medium. Zij maken spannende projecten, die de processor van je computer aan de kook brengen. ‘We like to be inside your computer’ is hun leus. Yo! Als je rondsurft op internet kunnen er wilde uitdrukken. En Luigi Russolo gaf zijn schilderijen titels vreemde dingen gebeuren. Wie de website 000.hqx voor het als Dynamiek van een automobiel en Een trein in beweging. eerst bekijkt denkt dat zijn computer op hol is geslagen. Het Jodi doet er met zijn fascinatie voor eigentijdse techniek nog beeldscherm verandert in een onherkenbare brij van flitsende een schepje bovenop: ‘We werken met de snelheid van trans- kleuren, vibrerende achtergronden en onbegrijpelijke flarden missie op het net.’ En dat is bijna de snelheid van het licht. tekst die uit het binnenste van je machine lijken op te borrelen. Maar door de vaart waarmee alles op internet gebeurt is het Met elke klik van de muis raak je verder verdwaald in een bijna onmogelijk om eens rustig over de dingen na te denken. ondoordringbaar woud van bits en bytes. Tussen de groene Klik, klik en je bent op de hoogte van het laatste nieuws uit Servië, nog een klik en je kunt chatten met een vriendje in strepen en knipperende buttons verschijnen opeens vreemde foutmeldingen: ‘;¬É¬ÊËÏS'«__¡¢£ ¬¥ª'¬_ÿS¬¬íî\". Een com- Singapore, en weer een klik en je luistert via het net naar de putervirus, denk je. Maar het valt allemaal mee. Je bent politieradio in New York. Er is alleen nog maar het bombar- beland in een Webwerk van het kunstenaarsduo Jodi. dement van informatie. En omdat de tijd voor bespiegeling 000.HQX Jodi houdt van computers en speelt met de mogelijkheden ontbreekt, heeft die informatie eigenlijk geen betekenis meer. 1998 van World Wide Web. ‘Het net is onze natuurlijke omgeving,’ Dat is wat de Jodi-sites laten zien; elke inhoud en betekenis zeggen ze. ontbreekt. Alleen het medium, het wereldwijde computernet- HTML en Javascript werk, blijft nog over: het medium wordt de boodschap. Jodi In cyberspace http://7061.jodi.org/100/hqx is de wereld een dorp geworden, waarin je laat het internet zien in zijn meest extreme vorm. net zo makkelijk contact hebt met iemand die duizend kilometer Webkunst is zo nieuw verderop woont, als met je buurman. Het is niet belangrijk dat de meeste musea en gale- waar je je bevindt in ‘de echte wereld’ – afstanden en lands- ries er nog wat vreemd tegen aankijken. Tijdens de tiende grenzen bestaan niet meer op internet. Door de snelheid Documenta in Kassel in 1997 werden voor het eerst, in een waarmee de informatie in cyberspace rondraast, lijkt het zelfs weggemoffeld hoekje, een aantal webkunstwerken geëxpo- alsof je op meer plaatsen tegelijk aanwezig kunt zijn. Tijd en seerd. De organisatie wist niet wat ze met de nieuwe trend ruimte hebben hier een andere betekenis gekregen. aan moesten en de kunstenaars voelden zich tekort gedaan. In de kunstgeschiedenis zijn het de futuristen die rond 1910 Maar deze kunstvorm heeft ‘de echte wereld’ ook niet nodig. voor het eerst enthousiast worden over snelheid en moderne In de onbegrensde cyberspace is plaats genoeg. Äda ‘web is techniek. Raceauto’s, vliegtuigen en motoren brachten hen in een galerie die alleen bestaat op het Net en die op een heel extase. ‘De grootsheid van de wereld is verrijkt met een nieuwe originele manier webkunstwerken exposeert. (De site is schoonheid: die van de snelheid,’ schreef de futuristische dich- genoemd naar Ada Lovelace, een wetenschapper uit de 19de ter Marinetti. De futuristen deden hun best om die dynamiek eeuw die een soort primitieve computer bedacht.) Benjamin van het moderne leven in hun kunstwerken te pakken. Weil, de baas van Äda ‘web, ziet geen plaats voor webkunst in Zo schilderde Umberto Boccioni beweeglijke stadsgezichten, de gewone galeries en musea: ‘Deze werken zijn bedoeld voor waarin hij de dynamiek en beweging van het moderne leven het beeldscherm en moeten ook op die manier bekeken wor- 52 Jodi

den. Kunstgaleries zijn niet geschikt voor deze digitale pro- ducties.’ De galerie exposeert behalve Jodi ook andere %20DEMO belangrijke webkunstenaars, zoals Group Z en Vivian Selbo. 1997 • HTML, Javascript en Shockwave • http://www.adaweb.org Wie %20Demo bezoekt ziet zijn computerscherm veranderen in De gewone kunstgalerie een zee van kleuren en figuren die zich naar alle kanten oneindig is vaak een neutraal vertrek, lijkt uit te strekken. Na wat oefening blijkt dat snelheid en richting met witte muren om de beelden en schilderijen zo goed moge- van wat er op het scherm gebeurt met de computermuis te beïn- lijk tot hun recht te laten komen. En bij een bezoekje aan een vloeden zijn. Dit is een voorbeeld van een van de projecten die galerie moet je je altijd gedragen: zachtjes praten, niet rennen Jodi exposeert op Äda ‘web, de online-kunstgalerie voor Webkunst- in de zalen en een beetje hemels kijken. Bij Äda ‘web gaat het werken. Langzaam vindt de webkunst zijn weg naar de gevestigde anders. De kunstwerken zijn niet eens zo snel als kunstwerk te musea en kunstgaleries. Maar voorlopig blijft het World Wide Web herkennen. Het woord ‘kunst’ ontbreekt op de site, vaak staat zelf nog de meest aangewezen plaats om de digitale kunstwerken er niet bij wie het gemaakt heeft en prijskaartjes zijn al hele- te bekijken. Een van de ‘problemen’ met webkunst is het feit dat de werken gratis maal niet te vinden, want webkunst is per definitie gratis. en oneindig te kopiëren zijn. Een computerbestand kan onbeperkt Een willekeurige bezoeker heeft niet door dat hij eigenlijk vermenigvuldigd worden en blijft daarbij toch bit voor bit identiek naar een tentoonstelling kijkt. En dat is precies de bedoeling. aan het origineel. En dat maakt het bepalen van een prijskaartje Hij zal het werk zonder vooroordelen beleven. Jodi kan zich tot een moeilijke zaak. Zonder waarde is deze kunstvorm ook niet daar helemaal in vinden: ‘Bij tentoonstellingen lezen mensen interessant voor de gewone galeries en de kunsthandel. eerst de bordjes naast de kunstwerken, voordat ze naar de werken zelf kijken. Ze willen weten wie het gemaakt heeft voor ze een mening geven. Wij willen juist alle uitleg vermijden.’ De kunst van Jodi en de manier waarop het tentoonge- steld wordt, laat zien dat internet écht iets heeft veranderd. Het kubisme vond een nieuwe manier om ruimte uit te beelden en het abstract expressionisme begrensde een oneindig kleur- vlak alleen nog door de maten van het schilderdoek. Maar in 000.HQX het werk van het Belgisch-Nederlandse duo is elk besef van 1998 • HTML en Javascript•http://7061.jodi.org/100/hqx vorm en perspectief verdwenen. Wat met Picasso’s De jonge- Veel van de projecten van Jodi hebben geen duidelijk begin of eind. dames van Avignon begon, is hier tot een einde gekomen. En door hyperlinks zijn de werken onderling verbonden waardoor De vormloze schoonheid die Jodi aan de cyberspace geeft laat ze als het ware in elkaar overlopen. Verder zijn de Jodi-sites opzet- een nog ongekende voorstelling van tijd en ruimte zien. telijk ondoorzichtig en ongestructureerd. Sommige pagina’s liggen De cirkel is rond en het wordt tijd voor iets nieuws… diep verborgen in het doolhof en worden alleen bij toeval ontdekt. Ook in 000.hqx verdwaal je al snel in een web van hersenspinsels. 404 DE WERKRUIMTE VAN JODI 1998 • HTML en Javascript•http://404.jodi.org 2000 • Photoshop-montage•Particuliere verzameling Een belangrijk kenmerk van webkunst is dat de kijker eigenlijk net Jodi blijft het liefst anoniem. ‘We zetten ons werk gelijk op zo belangrijk is als de kunstenaar. Veel van de werken zijn inter- het net. Zonder uitleg of informatie. We hebben alleen een e- actief, dat wil zeggen dat de bezoeker van de site bepaalt wat er mailadres. We hebben het idee dat ons werk er duidelijker op het scherm gebeurt. De kunstenaar geeft alleen de grenzen aan. meer... van wordt als mensen niet weten wie het gemaakt heeft. In het project 404 van Jodi kun je een tekst intypen die door een Door die anonimiteit kunnen we niet beoordeeld worden op filter wordt veranderd in een onbegrijpelijke boodschap. Al die onze nationale of culturele achtergrond. Het klinkt misschien vervormde berichten bij elkaar vormen een brij van letters en romantisch, maar wij zijn bewoners van cyberspace. cijfers zonder begin of eind. Maar alles is ooit door een bezoeker Ons werk komt vanuit het binnenste van de computer, niet DYNAMIEK VAN EEN AUTOMOBIEL ingetypt en iedereen heeft zo een bijdrage geleverd aan wat je op uit een land.’ Luigi Russolo • 1911 • Olieverf op doek het scherm ziet. Een collectief kunstwerk. 104 x 140 cm • Musée National d’Art Moderne, Centre Pompidou, Parijs De futuristen waren gefascineerd door de techniek en de snelheid van het moderne leven. Het was de kunst van de beweging. Ze schilderden treinen, fabrieken en elektrisch licht en vonden een raceauto mooier dan een klassiek beeld. Hoewel de futuristen de ‘oude media’ als verf en penselen gebruikten, hadden ze dezelfde belangstelling voor de nieuwste uitvindingen en technische 55 Jodi ontwikkelingen als Jodi.

Verder lezen... Rietveld Het meest complete boek over Rietveld is de oeuvrecatalogus Gerrit Rietveld • 1888-1964, het volledige werk, geschreven door Marijke Küper en Ida van Zijl en uitgegeven door het Centraal Museum Utrecht in 1992. Picasso • Een goed boek dat alleen over de meubels van Rietveld gaat is The complete Rietveld Furniture van Peter Vöge, uitgegeven in Rotterdam in 1993. In het Musée Picasso in Parijs werd in 1988 de tentoonstelling Les Demoiselles d’Avignon Peter Vöge is zelf meubelmaker en hij heeft veel te vertellen over het materiaal • georganiseerd, die helemaal was gewijd aan dit ene schilderij. De catalogus bij deze tentoon- en de constructie van de meubels. • Een van de beste boeken over de kunstenaarsgroep De Stijl is De beginjaren van stelling bestaat uit twee dikke delen, waarin heel veel valt te lezen over Picasso’s meesterwerk. De Stijl, 1917-1922, uitgegeven in Utrecht in 1982. Dit boek is – samen met een • Christian Zervos heeft tussen 1942 en 1978 geprobeerd om het volledige werk van Picasso te publiceren – een oeuvrecatalogus. Er staan 16.000 kunstvoorwerpen in beschre- groep studenten – geschreven door Carel Blotkamp. ven: Christian Zervos. Pablo Picasso. Parijs 1942-1978. Internet Het Centraal Museum in Utrecht heeft een grote collectie meubels, • Picasso verwerkte veel krantenpagina's en bladzijden uit tijdschriften in zijn schilderijen. In 2003 werd in Parijs een tentoonstelling georganiseerd over dit facet van zijn werk: Picasso: tekeningen en maquettes van Rietveld. Op hun site is daar informatie over te papiers, journaux. Anne Baldarassi verzorgde hierbij de prachtige catalogus. vinden: www.centraalmuseum.nl • Een overzicht van het kubisme is geschreven door Douglas Cooper in The Cubist Epoch uit 1970. Cooper was een bekende verzamelaar van kubistische schilderijen en kende veel van de kubisten persoonlijk. Dalí Internet De beste website over Picasso is Museo Picasso Virtual, gemaakt door Enrique Mallen. Je kunt van maand tot maand, soms zelfs van dag tot dag, het leven van de schilder Dalí zelf heeft een paar boeken geschreven die erg leuk zijn om te lezen. Zijn eerste • autobiografie heet The Secret Life of Salvador Dalí, uitgegeven in New York in volgen: wie hij zag, wat er gebeurde en welke schilderijen hij maakte. Verder houdt Mallen 1942. Het vervolg daarop is Diary of a Genius, dat verscheen 1965 (de leukste alle actualiteiten bij met betrekking tot Picasso, zoals nieuwe boeken of tentoonstellingen. fragmenten uit beide boeken zijn vertaald in Mijn leven als genie. Amsterdam, 1979). Ook de prijzen die tegenwoordig voor de schilderijen worden betaald vind je op deze site. • Verder zijn er veel tentoonstellingscatalogi uitgegeven zoals Salvador Dalí: Rétro- Het webadres is: www.tamu.edu/picasso spective 1920-1980, die verscheen bij een tentoonstelling in het Parijse Centre Pompidou in 1979. Deze tentoonstelling was een ware happening, waar meer dan een miljoen mensen op afkwamen. Kandinsky • In 2004 was in het Rotterdamse museum Boijmans van Beuningen de tentoonstelling te zien Dalí: Mass Culture. Hierin werden minder bekende werken van Dali Over de invloed van de theosofie op het werk van Kandinsky kun je lezen in getoond, zoals zijn ontwerpen voor kostuums en filmdecors. Bij de tentoonstelling • The Spiritual in Art: Abstract Painting 1890-1985. Dit is de catalogus bij een verscheen een catalogus, samengesteld door Félix Fanès. belangrijke tentoonstelling die in 1987 in verschillende steden was te zien en die Internet ging over het ontstaan van de abstracte schilderkunst. Dalí is op internet erg populair. Er zijn honderden sites waarop zijn • Het belangrijkste boek dat Kandinsky over zijn ideeën schreef was Über das werk te zien is. Een bezoekje waard is in ieder geval de site van het Dalí Museum Geistige in der Kunst, voor het eerst uitgegeven in 1912 (in het Nederlands in St. Petersburg (niet in Rusland, maar in Amerika). Naast zijn levensloop en een vertaald als Het abstracte in de schilderkunst. Utrecht, 1962). overzicht van de belangrijkste schilderijen vind je hier ook een online-winkel, waar • Bij belangrijke kunstenaars is er altijd wel iemand die een oeuvrecatalogus je sokken en stropdassen kunt bestellen met afbeeldingen van Dalí’s werk: maakt. Hans Roethel heeft een oeuvrecatalogus in twee dikke delen samenge- www.salvadordalimuseum.org steld van Kandinsky’s werk: Kandinsky: catalogue raisonné of the oil-paintings. Londen 1982-1984. Greenberg Internet De informatiefste pagina's op internet over Kandinsky zijn samen- 0gesteld door Philippe Audinos. Hij geeft een helder overzicht van het leven en Een goede biografie over Clement Greenberg is in 1988 geschreven door Florence Rubenfeld. • Het boek heet Clement Greenberg, A Life. Rubenfeld laat een heleboel mensen die het werk van de kunstenaar en heeft ook aandacht voor zijn theorieën: wikipedia.org/wiki/Wassily_Kandinsky Greenberg hebben gekend aan het woord. Het boek gaat meer over de persoon dan over zijn ideeën. • Greenberg stelde zelf een verzamelbundel samen met zijn beste kritieken: Art and Culture, Boston 1961. Duchamp • Een satirische kijk op Greenbergs theorie wordt gegeven door Tom Wolfe in het boek The Painted Word, uit 1981. De scherpe pen van Wolfe maakte dit boek tot het meest gehate in de kunstwereld (Het geschilderde woord. Baarn, 1982). In de serie ‘World of Art’ van de uitgever Thames and Hudson is in 1999 een heel leuk • boekje verschenen over Duchamp, geschreven door Dawn Ades, Neil Cox en David Hopkins; • Over het ontstaan van het abstract-expressionisme en de invloed van de politieke de titel is – voorspelbaar – Marcel Duchamp. ontwikkelingen daarop is geschreven door Serge Guilbaut in How New York Stole the Idea of Modern Art uit 1983. • Alle aantekeningen, opstellen en kattebelletjes die Duchamp over zijn eigen werk schreef kun je teruglezen in The Essential Writings of Marcel Duchamp, verzorgd door Michel • Een prachtige catalogus verscheen bij de tentoonstelling uit 1998 in het Museum of Modern Art in New York: Jackson Pollock, geschreven door Kirk Varnedoe. Sanouillet en Elmer Peterson en uitgegeven in 1975. Het is een heruitgave van drie dozen met gekopieerde aantekeningen die Duchamp zelf had verzorgd in een beperkte oplage: Vooral de illustraties zijn erg goed, met veel detailfoto’s van zijn schilderijen – je ziet de De doos van 1914, De groene doos en De witte doos. sigarettenpeuken en voetafdrukken van Pollock zitten. Internet Internet Op internet bestaat een elektronisch tijdschrift dat helemaal gewijd is aan Terry Fenton heeft een website gemaakt waarop verschillende teksten van Greenberg te Duchamp. Hierin kun je allerlei wetenswaardigheden en diepgravende artikelen lezen over vinden zijn. Het is een keuze uit de kunstkritieken en beschouwingen die hij schreef tussen 1939 en zijn werk. De site heet The Bride Stripped Bare en is te vinden op: 1994. Daarnaast heeft Fenton allerlei anekdotes en sterke verhalen verzameld over Greenberg en www.marcelduchamp.net de kunstenaars uit zijn omgeving. www.sharecom.ca/greenberg/. 56 Verder lezen 57 Verder lezen

en verder... Christo Over het Valleigordijn is in 1973 een heel mooi fotoboek gemaakt: Christo: • Valley Curtain, uitgegeven in Stuttgart. Ook veel van de brieven en technische rapporten vind je in dit boek. Warhol • Jan van der Marck was betrokken bij enkele van Christo’s projecten. Voor het Museumjournaal deed hij in 1972 verslag van zijn avonturen in het artikel: ‘Het Valleigordijn van Christo: uitvoering als creatieve daad.’ Victor Bockris schreef het spannende levensverhaal van Andy Warhol. Bockris • • The Gates, was een project van Christo uit 2005, waarbij hij in het Central Park kende Andy persoonlijk en hij praatte met bijna iedereen die de kunstenaar van dichtbij had meegemaakt. Het boek is in het Nederlands vertaald en heet Andy in New York honderden poorten met wapperende doeken plaatste. Over dit project Warhol: een biografie. Het is verschenen in 1992. maakte Jonathan Fineberg een prachtig boek: Christo and Jeanne-Claude: On the • Over zijn beginjaren schreef Andy zelf ook een boek: POPism: The Warhol Sixties, Way to the Gates. uitgegeven in 1980. Internet • Een verzameling hoogtepunten uit het werk van Warhol werd samengesteld door De ‘officiele’ website van Christo wordt onderhouden door Jok Church Jessica Arcand. Het boek verscheen in 2004 en heet Andy Warhol: 365 takes. en Kaz Adams. Op deze site vind je informatie over de projecten en het laatste nieuws over de plannen die nog op stapel staan. christojeanneclaude.net/ Internet Op internet kun je veel informatie vinden op de site van het Warhol Museum in Pittsburgh. Het museum is bezig om de tijdcapsules van Warhol uit te pakken. Dit zijn dozen die Andy tijdens zijn leven vulde met allerlei spullen die hij de moeite waard vond om te bewaren: folders, kranten, programmaboekjes, etiketten – werkelijk van alles. Op de site van het museum vind je lijsten met de inhoud van elke doos: www.warhol.org Scholte Beuys De catalogus bij de tentoonstelling in het Museum Boijmans van Beuningen uit • 1988 heet Rob Scholte, How to Star en werd samengesteld door Wim Crouwel. De belangrijkste boeken over Beuys zijn in het Duits geschreven. Heiner Stachel- In de catalogus vind je onder andere een greep uit de artikelen die tot dan toe • haus schreef in 1987 de biografie Joseph Beuys. over Scholte waren verschenen. • Caroline Tisdall is een echte Beuys-kenner. Zij schreef onder andere de teksten • Een interessant artikel over de verschillende betekenislagen in Scholtes werk is voor de tentoonstellingscatalogus Joseph Beuys, die in 1979 in het Guggenheim geschreven door Evert van Uitert: ‘Rob Scholte, De Schilder, zijn rol, en zijn publiek’ in Kunstschrift 1990, nummer 3. Museum in New York werd gehouden. • Alle performances van Beuys staan uitgebreid beschreven in het boek van Uwe • Je kunt over Scholte een compleet knipselarchief aanleggen, zoveel is er over Schneede, Joseph Beuys: Die Aktionen, uitgegeven in 1994. hem geschreven in kranten en weekbladen. In ieder geval moet in dat archief • Een goede Nederlandse tekst is In gesprek met Beuys. Zeist, 1988. Het is een het artikel zitten van Bas Roodnat uit NRC Handelsblad van 3 december 1987: ‘Het schilderij Utopia van Rob Scholte, nieuw gebruik of nabootsing?’. uitgebreid interview met de kunstenaar. • Joseph Beuys: Sculptor of Souls werd geschreven door Lucrezia De Domizio Durini. Dit stukje was de aanleiding voor de hele discussie rond het schilderij Olympia. • Bert Jansen gaf in Het Financieele Dagblad van zaterdag 19 november en Het boek verscheen in 2001 en geeft een overzicht van het leven en werk van Beuys. maandag 21 november 1988 een samenvatting van alles wat in deze discussie Internet Op internet heeft The Walker Art Center, een kunstinstituut in New gezegd en geschreven is. En wat ook niet mag ontbreken is het uitgebreide artikel over Scholte uit de HP van 5 november 1988. York, een paar mooie webpagina’s over Beuys gemaakt: www.walkerart.org/beuys Internet Op internet heeft Rob van der Werve een mooi site gebouwd over Scholte. ‘Ik vind het er prachtig uitzien,’ zei Scholte over de site, die hij natuurlijk zelf bezocht: www.geocities.com/SoHo/Lofts/4482/e-scholt.htm Kosuth Wees gewaarschuwd, publicaties over conceptuele kunst zijn geen makkelijke • kost. Ursula Meyer stelde een boekje samen waarin werk te vinden is van de belangrijkste conceptuele kunstenaars. De titel is Conceptual Art, New York 1972. De plaatjes in dit boek zeggen vaak meer dan de pittige tekst van Meyer. Jodi • In het naslagwerk Concepts of Modern Art uit 1981 (in de Nederlandse vertaling heet het De kernbegrippen van de moderne kunst) vind je een bijdrage Internet van Roberta Smith over de stroming. De meeste informatie over Jodi vind je, dat spreekt voor zich, op internet. In het on line-tijdschrift Rhizome zijn verschillende artikelen verschenen over het duo. • Joseph Kosuth’s belangrijkste tekst is ‘Art after Philosophy’ en werd voor het • eerst gepubliceerd in het tijdschrift Studio International, oktober 1969. Rhizome vind je op www.rhizome.org. • Jodi heeft zelf ook een site: www.jodi.org. Bijna elke week valt hier wel weer wat nieuws te zien. Internet In de on line kunst-encyclopedie ArtLex is een leuk artikel te vinden Je kunt Jodi ook een e-mailtje sturen: jodi@jodi.org. Meestal geven ze antwoord, maar het duurt over conceptuele kunst. Niet alleen wordt de stroming beschreven, maar er is ook vaak wel even. werk te zien van verschillende conceptuele kunstenaars, waaronder Lawrence • Een overzicht van het werk van Jodi, met alle links naar de projecten, is samengesteld door Weiner en Joseph Kosuth. www.artlex.com/ArtLex/c/conceptualart.html Sandra Fauconnier. wikipedia.org/wiki/Jodi 58 Verder lezen 59 Verder lezen

De Stijl vroegen aandacht voor de natuur. Kunstenaars De Stijl-beweging ontleent zijn naam Stijlen en die zich met Land Art bezig hielden: Christo, aan het tijdschrift dat tussen 1917 en 1932 Robert Smitson en Richard Long. verscheen. Het tijdschrift was opgericht door Theo van Doesburg. Hij wilde dat het een plat- Performance De performance (voorstelling) form was voor schilders, beeldhouwers, schrij- is een kunstvorm waarbij muziek, theater en vers en architecten die zich bezig hielden met nieuwe beelding. De Stijl-kunstenaars waren beeldende kunst versmelten en waarbij de kunstenaar zelf nadrukkelijk op de voorgrond idealisten die streefden naar een betere maat- treedt. Performance als kunstuiting is niet aan schappij, waarbij ook een nieuwe kunst hoorde. een stroming gebonden. Bij de futuristen, Dada Hun werken zijn helder door het gebruik van en het Bauhaus speelden theaterachtige optre- rechte lijnen en de primaire kleuren rood, dens al een belangrijke rol. Onder invloed van blauw en geel. Belangrijke Stijl-kunstenaars de conceptuele kunst gaan meer kunstenaars de zijn Piet Mondriaan, Gerrit Rietveld en Bart performance als zelfstandige kunstvorm gebrui- van der Leck. ken. Bekende performance-kunstenaars zijn Surrealisme Joseph Beuys, Yoko Ono en George Maciunas. Het surrealisme onstond als Abstract expressionisme Kubisme Het abstract de rechte lijn. Kunstenaars uit de Amsterdamse van hun ideeën te kunnen overbrengen kozen Rond 1907 zochten Pablo Picasso een literaire stroming rond 1920 in Parijs. Pop Art expressionisme ontstond rond 1940 in Amerika. School zijn Michel de Klerk en Hendrik Wijde- ze voor de taal als medium. Voorbeelden van en Georges Braque een nieuwe manier om de Door de welvaart en de economische Later voegden zich ook beeldende kunstenaars Het was de eerste keer dat kunstenaars in veld. Deze laatste was ook redacteur van het conceptuele kunstenaars zijn Lawrence Weiner, werkelijkheid uit te beelden, wat leidde tot het groei in de periode na de Tweede Wereldoorlog bij het gezelschap. De surrealisten waren vooral tijdschrift Wendingen, waarmee ze hun ideeën Amerika zich losmaakten van de Europese Joseph Kosuth en Robert Barry. kubisme. Ze analyseerden hun onderwerpen en ontstond een maatschappij waarin alles was geïnspireerd door de theorieën van Sigmund kunst en een eigen richting insloegen. Niet langer verspreidden. probeerden de voorwerpen van verschillende gericht op geld en bezit. Pop Art-kunstenaars Freud over het onderbewustzijn. Dada Parijs, maar New York werd nu het centrum was de voorloper van het surrealisme. kanten tegelijk weer te geven. Ze schilderden zochten hun inspiratie in reclames, tijdschriften De leider van de surrealisten was André Breton, Bauhaus van de kunstwereld. was de kunstopleiding voor kunst en De beweging begon rond 1916 in Zürich en ver- dus wat ze wisten en niet langer wat ze zagen. en televisie en wilden met hun ironische kijk op die in 1924 het manifest van het surrealisme De werken van de abstract expressionisten zijn architectuur die in 1919 werd opgericht door spreidde zich later naar onder andere Berlijn, De eerste fase van het kubisme, waarbij het deze consumptiemaatschappij een schokeffect schreef. vaak groot en ze zijn direct en improviserend Walter Gropius in het Duitse Weimar. Door de New York en Parijs. De dadaïsten, zoals de demonteren van voorwerpen centraal stond, bereiken. Tegelijk is Pop Art ook een reactie op Om de beelden uit het onderbewustzijn naar geschilderd. Net als de surrealisten lieten de vooruitstrevende ideeën van de docenten werd deelnemende kunstenaars worden genoemd, wordt het analytisch kubisme genoemd. Vanaf het abstract expressionisme, waarin het indivi- boven te halen gebruikten de surrealisten de schilders zich leiden door hun onderbewustzijn, het de belangrijkste kunstschool uit de 20ste hadden na de Eerste Wereldoorlog hun vertrou- 1912 kwamen er meer herkenbare vormen en duele gevoel van de kunstenaars centraal stond; techniek van het ‘automatisme’, waarbij ze, maar nu was niet meer de verrassende voorstel- eeuw. Het idee was om de verschillende kunsten wen in de Europese cultuur verloren. Ze waren versieringen in de schilderijen en ook kleur ging kunstenaars kregen weer belangstelling voor zonder erbij na te denken, alles opschreven of ling het belangrijkste, maar de handeling van bij elkaar te brengen met architectuur als ver- anti-kunst, anti-politiek, eigenlijk anti-alles. een belangrijke rol spelen; Dit wordt het synthe- hun omgeving. Pop Art ontstond in Engeland tekenden wat in hen opkwam. Juist de verras- het schilderen zelf. De emoties van de schilders bindende factor. Eerst was de middeleeuwse Met spot en persiflage wilden ze het publiek tisch kubisme genoemd. Braque en Picasso met het werk van Richard Hamilton. In Ameri- sende en absurde combinaties van bestaande herken je in de manier waarop ze de verf met manier waarop de kunsten georganiseerd choqueren en schandalen veroorzaken. waren de ‘uitvinders’ van het kubisme. Later ka zijn belangrijke Pop Art-kunstenaars Andy voorwerpen fascineerden de kunstenaars. krachtige gebaren op het doek aanbrachten. waren het voorbeeld en werd in een expressio- De belangrijkste dadaïstische kunstenaars gingen meer kunstenaars in deze stijl werken, Warhol, Roy Lichtenstein en Claes Oldenburg. Surrealisten waren onder andere Salvador Dalí, Belangrijke abstract expressionisten waren nistische stijl gewerkt. Later werd een meer waren Hugo Ball, Tristan Tzara en Hans Arp. waaronder Juan Gris en Jean Metzinger, maar André Breton en Max Ernst. Postmodernisme Jackson Pollock, Willem de Kooning en Robert functionalistische richting ingeslagen en keek ook Piet Mondriaan en Marcel Duchamp door- Vanaf 1970 lijkt het Expressionisme Webkunst gebruikt de mogelijkheden van Motherwell. men hoe kunst en techniek elkaar konden aan- Het expressionisme is een liepen een kubistische fase. idealisme van de meeste moderne bewegingen vullen. In 1933 werd het Bauhaus door de brede beweging in de moderne kunst waarbij voorbij. Kunstenaars kijken niet langer met internet voor het maken van kunst. Webkunste- Abstracte kunst Land Art is kunst zonder herkenbare nazi’s gesloten. Belangrijke docenten verbon- kunstenaars niet de werkelijkheid, maar hun ontstond in de jaren zestig. Ken- optimisme naar de toekomst, maar nemen het naars gebruiken geen verf en penselen, maar voorstelling. Uitgangspunt is het idee dat kleuren den aan het Bauhaus waren Wassily Kandinsky, persoonlijke emoties willen weergeven. Veelal merkend was dat kunstenaars gingen werken verleden als voorbeeld. Omdat er niet meer één computerprogrammeertalen om hun ideeën en vormen onafhankelijk van een onderwerp toch Oskar Schlemmer en Paul Klee. gebeurt dit door de kleuren en vormen op het met natuur en landschap. De kunstobjecten ideaal is, ontstaat er een veelvormige kunst vorm te geven. Ze presenteren hun werk mooi of lelijk kunnen zijn, of een idee kunnen schilderij te overdrijven, of juist te vereenvoudigen waren vaak van een enorm formaat en lagen waarin de mengeling van heden en verleden een natuurlijk op de eerste plaats op het World Color-field painting overbrengen. Belangrijk bij het ontstaan van de Het abstract om zoveel mogelijk hun innerlijke beleving weer verscholen in moeilijk toegankelijke gebieden nieuw, eigentijds beeld oplevert. Sommige kun- Wide Web, maar langzaam krijgen musea en abstracte kunst waren de ideeën van esoterische expressionisme evolueerde rond het eind van de te kunnen geven. Het expressionisme in de beel- zoals woestijnen. De werken hadden meestal stenaars maken weer herkenbare voorstellingen galeries ook belangstelling voor deze nieuwe groepen als de theosofen, die een hogere wereld jaren vijftig in de post painterly abstraction, of dende kunst ontstond in Duitsland rond 1905. geen lang leven en werden door de natuur zelf in traditionele media, zoals de olieverfschilde- kunstvorm. De onderwerpen die Webkunste- veronderstellen waarin gedachten en emoties in color-field painting zoals het wel wordt genoemd. Twee belangrijke expressionistische kunstenaars- weer vernietigd. Wat overbleef waren de foto’s, rijen van de ‘jonge Italianen’ als Sandro Chia naars kiezen hebben vaak te maken met de meer zuivere vorm bestaan als abstracte vormen De voorstellingen bestaan uit grote geometri- groepen zijn Der Blaue Reiter (De Blauwe Ruiter) video’s en voorbereidende tekeningen. De kun- en Enzo Cucchi. Anderen proberen het expres- kenmerken van internet zoals snelheid, commu- en kleuren. Rond 1910 ontstaan de eerste schil- sche vormen in heldere kleuren. De ideeën van en Die Brücke (De Brug), maar ook in veel stenaars wilden zich hiermee afzetten tegen de sionisme een eigentijds gezicht te geven, zoals nicatie en interactiviteit. Jodi, Group Z en Vuk derijen, waarin de natuur als voorbeeld wordt de kunstcriticus Clement Greenberg hadden latere ontwikkelingen zijn expressionistische consumptiemaatschappij en industrialisatie en de Amerikaan Julian Schnabel. Cosic zijn enkele actieve webkunstenaars. losgelaten. Wassily Kandinsky wordt vaak veel invloed op schilders als Morris Lewis en tendensen terug te vinden. genoemd als de eerste abstract werkende kun- Kenneth Noland. Volgens Greenberg was een Futurisme stenaar, maar in Nederland en Rusland waren schilderij niets anders dan een plat vlak met is een kunststroming die rond stromingen kunstenaars als Piet Mondriaan en Kazimir kleuren en lijnen. In het werk van de Color-field 1909 in Italië ontstond. Kunstenaars als Malevitch dezelfde weg ingeslagen. painters ontbreekt dan ook elk onderwerp of Umberto Boccioni en Luigi Russolo wilden zich elke symboliek. niet meer door het verleden laten beïnvloeden, Amsterdamse School De Amsterdamse dat ze vooral belichaamd zagen in musea en Conceptuele kunst School is de naam van een groep architecten en ontstond in de jaren bibliotheken, maar richtten zich op de toekomst vormgevers die van ongeveer 1915 tot 1930 in zestig en is een kunstvorm waarbij het gaat en hadden veel belangstelling voor de laatste Amsterdam actief waren. Ze wilden zich afzet- om het idee achter het kunstwerk. Of dat idee technische ontwikkelingen. Ze waren gefascineerd ten tegen de strenge en rationele ontwerpen van wel of niet wordt uitgevoerd is niet belangrijk. door techniek en de vooruitgang, waarvan ze Berlage en werkten in een expressionistische Kunstenaars verwezen het traditionele kunst- fabrieken, auto's en elektrisch licht als de vormentaal met veel fantasierijke ornamenten. werk - en de hele kunstwereld met zijn musea belangrijkste uitingen zagen. In hun werken Ze zijn in deze periode de tegenhangers van en galeries - naar de prullenbak en hielden zich probeerden ze de dynamiek van het moderne De Stijl-groep, die juist koos voor helderheid en alleen nog bezig met de inhoud. Om toch iets leven weer te geven. 60 Stijlen en stromingen 61 Stijlen en stromingen

wateenKunst

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events

wateenKunst - Presentation Transcript

More by user

More info about this document

Categories

wateenKunst

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events

wateenKunst - Presentation Transcript

Related Presentations

More by user

More info about this document

Categories