wateenGebouw

wateenGebouw! Klaas de Jong Architectuur en stedenbouw van vandaag en morgen

‘Wij willen architectuur die bloedt, die uitput, die wervelt en zelfs afbreekt. Architectuur die licht geeft, die steekt, die opensplijt en verscheurt. Architectuur moet hol en donker zijn, vurig, gladjes, hard, hoekig, brutaal, rond, delicaat, kleurrijk, obsceen, kronkelig, dromerig, aanlokkelijk, afstotend, nat en droog. Levend of dood. Koud – dan koud als een blok ijs. Heet – dan heet als een vlammende vleugel.’ Coophimmelb(l)au

INLEIDING 5 VAN OPDRACHT TOT OPLEVERING 1 SPIN IN HET WEB 6 Wat doet een architect precies (Van opdracht tot ontwerp) 2 KLODDERS EN KREUKELS 10 De computer als hulpje van de architect (De invloed van de computer op het ontwerp) 3 ZAPPI VEROVERT DE WERELD 14 Professor Eekhout ontwikkelt doorschijnend metaal (Constructies en materialen) 4 SLIMME GEBOUWEN 18 Mensvriendelijk en milieuvriendelijk bouwen (De technische installaties) VAN WONING TOT STAD ARCHITECTUUR 5 ALS DE DAG VAN MORGEN 22 Inhoud Wonen in de toekomst (Een woonhuis) 6 ALTIJD NUTTIG! 26 Over parkeergarages en elektriciteitshuisjes (Utiliteitsbouw) 7 WINKELDISCOWOONMUSEUMPARKEERGARAGE 30 Ruimtebesparing en functiemenging (Een multifunctioneel gebouw) 8 VLIEG ER EENS UIT! 34 Luchthavens en andere gebouwencomplexen (Megastructuren) STEDENBOUW 9 OLLIES EN NOSESLIDES 38 Stadsbewoners en hun pleinen (De inrichting van de openbare ruimte) 10 DUCKSTAD 42 Globalisering en regionalisme (Het ontwerp van een wijk) 11 STADSCHAP OF LANDSTAD 46 De stad barst uit haar voegen (Verstedelijking en netwerken) 12 XXL 50 Koolhaas voor beginners (De toekomst van de stad) MEER INFORMATIE… BIOGRAFIEËN 58 BOEKEN 61 TIJDSCHRIFTEN 61 OP HET WEB 62 MUSEA EN CENTRA 63 BRONNEN 63 ILLUSTRATIEVERANTWOORDING 64

Parijs Fractal heel complex en totaal onvoorspelbaar. tische figuur bestaat uit een onregelma- Architecten en stedenbouwers richten Welk beeld past het beste bij onze tijd? Hoe moet je de vorm van de wolken tig patroon dat zich oneindig herhaalt. onze omgeving in. Maar de ordening die Misschien wel de fractal. voorspellen? Of het weer? Of een Het heeft verrassende overeenkomsten zij aanbrengen is niet meer vanzelfspre- Hoe meer we over de wereld om ons verkeersongeluk? En ook ontwikkelin- met de onvoorspelbare fenomenen om kend. De maatschappij verandert zo snel heen te weten komen, hoe ingewikkel- gen in de samenleving lijken niet te ons heen. Zo kan de wiskundige formule dat niemand er nog greep op heeft. der die blijkt te zijn. Vroeger dachten voorzien. die bij de fractal hoort de grillige vorm Ook in de gebouwde omgeving lijken wetenschappers dat je overal een Of zou er in al die chaos een ander soort van een kustlijn verklaren, maar ook de soms de wetten van de chaos te heersen logische verklaring voor kon vinden, ordening en regelmaat te vinden zijn? schijnbaar chaotische manier waarop en ontwerpers kunnen vaak niet veel als je maar lang genoeg zocht. Maar De wiskundige Benoit Mandelbrot ont- veel steden zich tegenwoordig ontwik- meer doen dan de ontwikkelingen een helaas, zelfs de simpelste zaken zijn vaak dekte in 1977 de fractal. Deze mathema- kelen. beetje bijsturen.

Inleiding Wat betekent bijvoorbeeld de toegenomen mobiliteit, met We razen in volle vaart de toekomst tegemoet. Op allerlei alle wegen en luchthavens die daarbij horen, voor de inrich- gebieden volgen de ontwikkelingen elkaar in hoog tempo op.Wat gisteren nog onmogelijk leek is vandaag de ting van stad en land? En welke vormen en constructies worden mogelijk door de ontwikkeling van nieuwe bouwmate- normaalste zaak van de wereld. Zo was het maken van verre rialen en -technieken? Of wat is de invloed van wereldwijde reizen tot voor kort een avontuur. Nu doen afstanden er niet digitale netwerken op onze manier van wonen? meer toe.We stappen in de auto of het vliegtuig en kunnen elke plek op aarde in een paar uur bereiken. Een ander voor- Dit boek gaat over de architectuur van vandaag en beeld is internet: wie had kunnen dromen dat er een wereld- die van morgen.In elk hoofdstuk wordt aan de hand van wijd netwerk van computers zou ontstaan waarmee alle ken- een situatie die iedereen wel herkent, iets verteld over een nis voor iedereen toegankelijk is (als je tenminste over een actueel onderwerp uit de architectuur. Daarbij worden de computer en een internetaansluiting beschikt...). En wat mooiste en meest sensationele gebouwen als voorbeeld dacht je van al die fascinerende wetenschappelijke ontdek- gegeven. kingen die bijna dagelijks in de krant staan. Laatste nieuws: De eerste vier hoofdstukken laten zien hoe een architect een mens gekloond! Voor ons gevoel verandert alles steeds snel- gebouw ontwerpt en met welke praktische zaken hij reke- ler en het lijkt of de wereld steeds ingewikkelder wordt. ning moet houden. Wat gebeurt er allemaal tussen het moment dat de architect de opdracht krijgt en het moment Maar er zijn ook dingen die nooit veranderen. Waar mensen dat het gebouw in gebruik wordt genomen? altijd en overal behoefte aan hebben is eten, drinken, kleding In het tweede gedeelte worden verschillende typen gebou- en een beschutte plek om te wonen. Om aan die behoeften wen bekeken: van een kleine gezinswoning, via een parkeer- te voldoen richten we onze omgeving in. We bouwen huizen garage en een groot multifunctioneel gebouw, tot een lucht- en steden en maken de gebieden rond de stad geschikt voor haven – een complex dat bijna de omvang heeft van een stad. veeteelt en akkerbouw, of we richten ze in als industrieterrein En de laatste hoofdstukken gaan over stedenbouw – of recreatiegebied. dat is het aanleggen en uitbreiden van steden. Wat komt er Het is de architectuur die zich bezighoudt met de allemaal kijken bij de inrichting van een plein? Hoe kunnen stedenbouwers aantrekkelijke en leefbare woonwijken ont- inrichting van onze omgeving. Architectuur is ‘de kunst of werpen? En hoe ontstaan supergrote steden (zogenoemde wetenschap van het ontwerpen van de gebouwde omge- megalopolissen) met soms wel 50 miljoen inwoners? ving, zoals interieurs, gebouwen en steden', zegt het woor- Al met al geeft dit boek een overzicht van het kleinste archi- denboek. Op de eerste plaats dient architectuur dus een tectonische detail tot de grootste stedenbouwkundige pro- praktisch doel, want iedereen heeft een dak boven zijn hoofd jecten: het laat zien hoe ze zijn ontworpen en hoe ze worden nodig en wil bescherming tegen weer en wind. Daarbij is het gebruikt. fijn als een gebouw niet meteen instort en er ook nog eens Achter in het boek is van elke architect een korte biografie mooi uitziet. Maar architectuur vertelt ook iets over de tijd opgenomen, en wie daarna nog meer wil weten vindt er een waarin ze ontstaat – over hoe mensen leven en wat ze overzicht van de leukste en belangrijkste websites, boeken belangrijk vinden. en tijdschriften. Aan het begin van de 21ste eeuw zijn het vooral de mobiliteit (de vrijheid van verkeer voor personen en goederen), Ik heb geprobeerd om er een informatief en interessant boek de technologie (de voortgang van de wetenschap en de van te maken, waardoor je misschien met andere ogen naar producten van techniek) en de globalisering (het weg- de wereld om je heen gaat kijken. Als je wilt reageren of iets wilt vragen, stuur dan een mailtje naar wateenge- vallen van economische en culturele grenzen) die ervoor zor- bouw@gmail.com. gen dat de wereld om ons heen verandert. Die drie zaken bepalen voor een groot gedeelte de opgaven voor de archi- Klaas de Jong tectuur in onze tijd.

1 SPIN IN HET WEB WAT DOET EEN ARCHITECT PRECIES? VAN OPDRACHT TOT ONTWERP Trappenhuis Montessori College Oost

DATASCAPE (NOISE SCAPE) MVRDV 1997 Het oude schoolgebouw heeft klassikaal onderwijs wil liever ruime en zijn langste tijd gehad. De overzichtelijke lokalen. sombere lokalen met hun hoge ramen zijn te klein voor Naast het wensenlijstje van de school de overvolle klassen. zijn er nog allerlei andere zaken waar de En voor een computerruimte architect rekening mee moet houden. of een schoolbibliotheek is in Zo heeft het schoolbestuur maar het gebouw geen plaats. beperkte financiële mogelijkheden. Verder is de bouwkundige Lang niet alle ideeën kunnen dus gere- staat niet al te best: regelmatig aliseerd worden. Al snel sneuvelen bij- zijn er lekkages en sommige voorbeeld de plannen voor een dure muren beginnen scheuren te houten vloer, en voor een apart over- Het architectenbureau MVRDV heeft een heel eigen manier ontwik- vertonen. Het schoolbestuur blijflokaal blijkt ook geen geld te zijn. keld om tot een ontwerp te komen. In tabellen en grafieken worden heeft in overleg met de alle factoren in kaart gebracht die bij de opgave een rol spelen. Dat gemeente dan ook besloten Verder zijn er allerlei wettelijke regels en kunnen regels en afspraken zijn, het programma van eisen, maar ook dat er een nieuwe school bepalingen. De belangrijkste daarvan is de invloed van het klimaat of de afstand tot een belangrijk verkeers- moet komen... het Bouwbesluit. In het Bouwbesluit knooppunt. Pas als deze zogenaamde datascapes zijn geanalyseerd, staan de kwaliteitseisen beschreven wordt op basis van de conclusies een ontwerp gemaakt. Als eerste stap in het nieuwbouwproject waaraan een gebouw moet voldoen, Deze tabel, die met behulp van een computerprogramma is gemaakt, gaat de opdrachtgever – hier dus het zoals de minimumhoogte van een klaslo- laat de geluidsbelasting van een locatie in de buurt van een snelweg schoolbestuur – op zoek naar een archi- kaal, maar ook details als de maximaal zien. De gegevens werden gebruikt om de ligging van een serie tect. De architect is degene die het ont- toegestane afstand tussen de traptreden. woningen te bepalen. werp maakt, dat wil zeggen dat hij de En dan zijn er nog verschillende groepen ROOFTOP REMODELLING, WENEN vorm, de indeling, de kleuren en de mate- die op de een of andere manier met het rialen van het gebouw bepaalt. Maar daar nieuwe gebouw te maken hebben. Ook COOPHIMMELB(L)AU houdt zijn werk niet op. De architect zij willen meepraten over de plannen. 1988 regelt ook de hele gang van zaken rond- Dat kunnen buurtbewoners zijn die om het bouwproject. Zo zorgt hij voor de inspraak willen, Monumentenzorg die nodige vergunningen en praat met alle wijst op de historische waarde van het betrokken partijen. En bij de uiteindelijke oude pand, of het gemeentebestuur dat bouw let hij erop dat alles volgens de liever een nieuwe school in een andere gemaakte plannen wordt uitgevoerd.Van wijk zou zien. de eerste schets tot het moment waarop Uiteindelijk gaat de architect aan de slag de nieuwe school in gebruik wordt en probeert hij al die wensen en eisen te genomen, is hij de spin in het web: dege- vertalen in een eerste schetsontwerp. ne die de touwtjes in handen houdt. Er zijn verschillende manieren waarop Voordat de architect aan zijn werk de architect de klus kan aanpakken. begint, moet hij precies weten wat van Misschien vindt hij het vooral belangrijk hem gevraagd wordt. In overleg met de dat het gebouw goed functioneert en opdrachtgever wordt daarom het zoge- maakt hij een ontwerp dat helemaal is Het architectenduo naamde ‘programma van eisen’ opge- toegesneden op de activiteiten die erin Coophimmelb(l)au gaat bij het steld. In dit programma komen alle wen- plaatsvinden. Stap voor stap zoekt hij maken van een ontwerp niet sen en ideeën met betrekking tot het dan een oplossing voor de punten uit uit van een systeem, maar ver- nieuwe gebouw te staan. Naast prakti- het programma van eisen. Als een trouwt juist volledig op zijn sche punten als het aantal klaslokalen en school bijvoorbeeld de aula belangrijk gevoel en intuïtie. In de eerste fietsenrekken dat nodig is, kan er in het vindt, omdat de leerlingen daar regel- fase verzamelen ze zoveel programma ook iets gezegd worden matig samenkomen of omdat er veel mogelijk informatie over de over de sfeer die het gebouw moet uit- aan toneel wordt gedaan, krijgt deze opgave, nog zonder een stralen, of over de manier waarop het ruimte een centrale plaats in het schets of tekening te maken. Dan, als ze het gevoel hebben er klaar gebruikt gaat worden. Een school waar gebouw. De klaslokalen worden dan om voor te zijn, gaan ze aan tafel zitten en houden samen een potlood individueel onderwijs wordt gegeven zal de aula heen geschikt.Tegelijk moet de vast. In een moment van concentratie, met hun ogen gesloten, bijvoorbeeld vragen om kleine, beschut- architect er bij het indelen van de ruim- maken ze een schets. Het lijkt een willekeurige krabbel, maar de te werkplekken. Maar een school met te voor zorgen dat de verschillende acti- architecten houden het hele ontwerpproces vast aan deze tekening. Niet alleen de vorm van het gebouw wordt eraan ontleend, maar ook de constructie en de details. 7

Y2K, ROTTERDAM OMA (REM KOOLHAAS) 1999, NIET UITGEVOERD In 1999 kreeg OMA – het architectenbureau van Rem Koolhaas – van een Rotterdamse zakenman de opdracht een vrijstaande woning te bouwen voor hem en zijn gezin. Het leek in eerste instantie een gemakkelijke opgave, maar werd uiteindelijk een ongelukkig avontuur dat laat zien welke hinder- nissen een architect allemaal kan tegenkomen bij het maken van een ontwerp. Schets ontwerp De opdrachtgever gaf de architect maar een paar voorwaarden mee waaraan zijn nieuwe huis moest voldoen. Op de eerste plaats had hij een hekel aan rommel. De woning moest dus in elk geval over voldoende bergruimte beschikken. Verder wilde hij kunnen genieten van het uitzicht over de weilanden die rondom de locatie lagen. En als laatste moest de woning zo zijn ingedeeld dat elk gezinslid zijn eigen leven kon leiden, zonder dat ze elkaar te veel voor de voeten zouden lopen. overleg bestek gebouw Met dit programma van eisen gingen Koolhaas en zijn medewer- School kers aan de slag. In het eerste ontwerp stelde Koolhaas de woning voor als een liggende koker. De open einden van de huls zorgden Herman Hertzberger is de architect van het Montessori College Oost (amsterdam 1999). Hij wil- voor een ongehinderd uitzicht en tegelijkertijd kon deze ruimte de geen ‘leerfabriek’ met smalle en onbehaaglijke gangen ontwerpen, maar een open en over- gebruikt worden als gezamenlijke woonkamer. De andere vertrek- zichtelijk schoolgebouw. ken zoals de slaapkamers, de keuken en de vele kasten en berg- De belangrijkste ruimte in de school is de centrale hal, die loopt van de begane grond tot het ruimten kregen een plaats aan de buitenkant van de woning. transparante dak. Het is de plek waar de leerlingen elkaar ontmoeten en kunnen rondhangen. Maar Koolhaas was met dit ontwerp niet echt tevreden. De Hertzberger heeft geprobeerd om activiteiten die zich normaal gesproken buiten het gebouw maquette van het plan maakte duidelijk dat de buitenkant van de afspelen, een plaats te geven binnen de school. De leerlingen moeten zo het idee krijgen dat villa er rommelig uit zou komen te zien. De kamers en kasten leken het echt hún gebouw is. zonder veel samenhang tegen de buitenmuur te zijn geplakt. Rondom de open hal liggen de vier etages met leslokalen. Elke etage heeft over de hele lengte een balkon dat uitzicht biedt op de hal. Vanuit elk punt kun je zo het hele gebouw overzien, In het volgende ontwerp was sprake van twee liggende kokers met wat het voor de leraren weer makkelijk maakt om toezicht te houden. elk een verschillende doorsnede, die in elkaar waren geschoven. De benodigde kasten en kamers kregen een plaats in de ruimte die viteiten elkaar niet in de weg zitten. Het Een ontwerp is nooit in één keer klaar. tussen de twee kokers was ontstaan. Maar het probleem bleef nog zou niet slim zijn de bibliotheek een Steeds zal de architect zijn plannen laten steeds de buitenkant van het gebouw, die nu juist weer te saai en plaats te geven naast het lawaaiige zien en overleggen met de opdracht- eentonig was. Om het uiterlijk van de villa spannender te maken gymlokaal. De uiteindelijke vorm van het gever. Pas als die helemaal tevreden is werd de vorm van de buitenwanden aangepast aan de binnenruim- gebouw is dan de optelsom van al die maakt de architect een definitief ont- ten: de gevel werd als het ware strakgetrokken over de vertrekken. deeloplossingen. werp, vaak met een maquette en mooie De verrassende vorm die zo ontstond leek het winnende antwoord. presentatietekeningen. Koolhaas presenteerde de villa aan de opdrachtgever als een grote Een andere architect legt in zijn ontwerp Maar dan kan de nieuwe school nog opbergkast met uitzicht. Die reageerde in eerste instantie enthou- juist de nadruk op de buitenkant van de steeds niet gebouwd worden. Daarvoor siast, maar later begon hij toch te twijfelen en bestookte de archi- school. Hij wil dat de architectuur mooi zijn de zogenaamde bestektekeningen tect met open aanmerkingen. aansluit bij de omgeving, of dat het nodig. Hierop wordt het ontwerp tot in gebouw door een bijzondere vorm de het kleinste detail uitgewerkt. Elke balk Ondanks dat de relatie met de opdrachtgever steeds slechter werd, aandacht trekt. Hij kan er dan voor kie- en elke drempel staat erop uitgetekend. bleven Koolhaas en zijn medewerkers doorwerken aan het plan en zen om de aula een plaats aan de straat- Het is de handleiding waarmee de aan- werden verschillende details uitgewerkt. Zo kwam boven op het kant te geven en deze te voorzien van nemer, die de school uiteindelijk gaat dak een terras dat hetzelfde fraaie uitzicht bood als de woonkamer. een opvallende ronding met veel ramen. bouwen, aan de slag kan. En voor de slaapkamers op de bovenetage werd een ingenieuze Misschien niet zo functioneel, want som- Twee jaar later is het zover, met een groot plattegrond bedacht met verspringende niveaus, die de gezins- mige klassen moeten de hele school feest wordt de nieuwe school geopend. leden de gelegenheid bood ongestoord hun eigen gang te gaan. door voor ze bij de aula zijn. Maar het Het is een zorgvuldig ontworpen gebouw Maar het ontwerp en de verwachtingen van de opdrachtgever gebouw ziet er wel verrassend en her- geworden waar leraren en leerlingen zich lagen te ver uit elkaar. Uiteindelijk trok de opdrachtgever zich terug kenbaar uit. direct thuis voelen. en werden de plannen afgeblazen. Alles wat overbleef was een stapel tekeningen en een kast vol modellen en maquettes… 8

Eerste ontwerp Tweede ontwerp Derde ontwerp Tekeningen en maquettes

2 KLODDERS EN KREUKELS DE COMPUTER ALS HULPJE VAN DE ARCHITECT DE INVLOED VAN DE COMPUTER OP HET ONTWERP Phylum, architect Karl Chu

SWARM TECTONICS (DIGITAL DREAMS), AMSTERDAM NEIL LEACH, KRISTINA SHEA, SPELA VIDECNIK 2002 Het probleem bij het ontwerpen met de computer is de moeilijke stap om de digitale vormen te vertalen in een constructie. Op de binnen- plaats van de Academie van Bouwkunst in Amsterdam werd door de architect Neil Leach met een groep studenten een paviljoen gebouwd waarbij de computer niet alleen hielp bij het ontwerp, maar ook de We brengen steeds meer tijd meer vrijheid.Vanaf de allereerste manier bedacht waarop het stevig in elkaar gezet kon worden. Een door achter de computer. Op schets maak ik voor de architect een speciaal programma wist de constructie van de tientallen parelmoer- school helpt de computer je digitaal model dat hij van alle kanten op kleurige kunststofplaten zo te berekenen dat alle krachten naar één met wiskunde en Nederlands, het beeldscherm kan bekijken. En als hij punt vloeiden. Hierdoor hadden de schotten maar een paar steun- en thuis surf je op het web en iets wil veranderen is dat geen pro- punten nodig en leken ze als een zwerm vogels over het binnenter- speel je on line je favoriete bleem. Wat vroeger dagen werk was, is rein te zweven. game. En voor elk beroep is nu met twee muisklikken voor elkaar. Ik wel een computertoepassing PHYLOX reken alle varianten in een paar tellen bedacht die het werk makke- door. Moeten de ramen een andere KARL CHU lijker maakt. Ook architecten vorm, of de gevel een andere kleur? Architect Karl Chu 1999 zitten tegenwoordig meer Knippen, plakken en klaar!' is een tovenaar achter een beeldscherm dan ‘Nou, nou, dat klinkt veelbelovend. Je met de computer. aan een tekentafel. Welke bent natuurlijk een supersnelle reke- Hij vindt dat er klussen laten zij de computer naar, maar je voert alleen maar uit. Je geen tegenstel- opknappen? We zetten er hebt toch geen eigen creatieve ling bestaat tus- eens een aan. inbreng?’ sen natuur en ‘Dat moet je niet zeggen. Ik doe alleen techniek en ziet Klik. maar wat me gevraagd wordt, maar de computer als ‘Goodmorning, hoe gaat het met je?’ toch heeft het gebruik van de computer een logische, vol- ‘Met mij prima, en hoe is het met jou?’ al tot een herkenbare stijl geleid, die zijn gende stap in de ‘Ik ben een computer, met mij gaat het naam dankt aan de vreemde en extreme evolutie. Om te altijd goed.’ vormen die geen mens kan berekenen, laten zien dat ‘Wat heb jij nou met architectuur te maar die ik met mijn ongekende proces- computers de maken?’ sorsnelheid zo uit m’n mouw schud. Het natuur kunnen ‘Tegenwoordig meer dan je denkt.’ zijn de blobs and folds – de klodders en overtreffen ‘O ja? Vertel...’ kreukels. Strakke hoeken en rechte lij- schrijft Chu spe- ‘Kijk, vroeger werkte een architect op nen hebben hun langste tijd gehad. Stel ciale computer- een plat vel papier en was het moeilijk je een gebouw voor waarvan de vloer programma's. om het ontwerp voor te stellen als een geleidelijk overloopt in de muur en de Deze zijn in staat driedimensionale ruimte.’ muur in het plafond en waarbij de ver- om, aan de hand ‘En dat is tegenwoordig anders?’ schillende ruimten niet meer door van gegevens die ‘Ja, door mij is die eeuwenoude metho- muren en wanden van elkaar geschei- worden ingevoerd, zelf vormen te bedenken die groeien en zich aan- de eindelijk achterhaald. Met de nieuw- den zijn, maar in elkaar overvloeien. Da’s passen aan de omstandigheden. Het zijn prachtige en spannende ste software geef ik ontwerpers veel nou mijn invloed op de architectuur.’ modellen die uit deze experimenten te voorschijn komen, maar ze zijn niet bedoeld om ooit gebouwd te worden. Chu verkent de grens tussen natuur, computertechniek en architectuur. 11

GUGGENHEIM MUSEUM, BILBAO FRANK O. GEHRY 1997 Ontwerpbureau van West 8 In het Spaanse Bilbao werd in Digitaal 1997 het Guggenheim Museum Vroeger had elke architect een goedgevulde tekendoos met potloden, passers en linialen. geopend. Het is een fonkelend gebouw dat doet denken Tegenwoordig zit een ontwerper de meeste tijd achter een beeldscherm en gebruikt hij aan een ingepakt cadeau met grote zilveren strikken. Met zijn gol- tekenprogramma's als AutoCAD en vende vormen ziet het er vanuit elk gezichtspunt weer even ver- Studio MAX. Met deze softwarepak- rassend uit – het gebouw lijkt wel belangrijker dan de kunst die er ketten kan hij zijn ontwerp in drie tentoongesteld wordt. dimensies bekijken, maar ook de De gevel van het museum is bedekt met platen titaan, een glan- bouwkosten controleren of bereke- zend metaal dat de twinkeling van het water in de rivier waaraan nen hoeveel energie het gebouw het gebouw ligt weerspiegelt, maar dat ook verwijst naar de sfeer gaat verbruiken. van de fabrieken die in dezelfde buurt staan. Het museum past zo, Langzaamaan wordt het hele ont- ondanks zijn uitbundige vorm, prachtig in de omgeving. In korte werpproces gedigitaliseerd, van de tijd is het een attractie geworden en heeft het de grauwe industrie- eerste schets tot de bestektekenin- stad veranderd in een trekpleister voor toeristen. gen die naar de aannemer gaan. Er komt geen potlood of tekendriehoek Zonder hulp van de computer had het museum nooit gebouwd meer aan te pas. De volgende stap kunnen worden. Architect Frank O. Gehry begon met een paar zal zijn dat de computer van de ontwerper rechtstreeks gekoppeld wordt aan de machines snelle schetsen. Aan de hand daarvan werd een eerste maquette die de bouwonderdelen fabriceren. De architect is dan niet meer afhankelijk van de stan- gemaakt, waarna een hele reeks varianten en verbeterde versies daardelementen die de fabrikant aanbiedt, maar hij kan elk raam en elke deur uniek en precies volgde. Toen het definitieve model uiteindelijk klaar was, bleek op maat ontwerpen. het onmogelijk om de superingewikkelde vormen om te zetten naar de bouwtekeningen die nodig zijn voor de uitvoering. Het computerprogramma Catia, waarmee ook vliegtuigen worden ‘Maar er is toch wel een klein probleem- gramma’s die laten zien hoe de krachten ontworpen, kwam te hulp. Een laser tastte de maquette af en de pje. De meeste architectuur die met de in zo’n ingewikkelde blob werken en computer was in staat om de gegevens te vertalen in een platte computer wordt ontworpen bestaat hoe de computerontwerpen stevig tekening. Zo werd de vorm van de ongeveer tienduizend platen alleen op het beeldscherm. Om het ont- gebouwd kunnen worden. Echt, geloof die de gevel bedekken stuk voor stuk uitgerekend en uitgete- werp van bits en bytes om te zetten in me, de computer zorgt ervoor dat de kend. Daarna waren er maar liefst vijf gespecialiseerde bedrijven bouwmaterialen is niet altijd even wereld er binnen een paar jaar anders nodig om de vaak dubbel gebogen titaanpanelen te fabriceren. gemakkelijk. Het kost veel moeite om uit zal zien.’ Uiteindelijk werd alles als een kant-en-klaar bouwpakket aangele- die rare gebogen vormen uit te voeren ‘Ja, ja… Nou, eerst zien en dan geloven. verd. Op de bouwplaats bleek hoe goed de computer zijn werk in steen, staal of glas, toch?’ Ik denk dat ik je maar weer eens uitzet.’ had gedaan: de platen pasten perfect en konden zonder proble- ‘Ja, dat is waar. Dit soort architectuur ‘Nee, nee, niet doen. Je kunt niet meer men gemonteerd worden. bestaat eigenlijk alleen nog maar op het zonder mij. Nee, echt ik...’ 'Zonder computer zouden we nooit in staat zijn geweest om het Klik. scherm. Maar er zijn al computerpro- museum te bouwen. Als Bilbao al met potlood en liniaal getekend had kunnen worden, dan zou ons dat tientallen jaren hebben gekost,’ zegt Gehry. 12

Schets Maquette Computermodel

3 ZAPPI VEROVERT DE WERELD PROFESSOR EEKHOUT ONTWIKKELT DOORSCHIJNEND METAAL CONSTRUCTIES EN MATERIALEN Studenten testen een Zappi-element

SUNDIAL BRIDGE, TURTLE BAY SANTIAGO CALATRAVA 2004 Aan de Technische Universiteit als een magneet naar beneden trekt. van Delft wordt hard gewerkt Maar ook wind, sneeuw en het eigen aan de ontwikkeling van het gewicht werken op een gebouw. De ideale bouwmateriaal.‘We constructie moet al die krachten opvan- zijn op zoek naar een bouw- gen, verdelen en afdragen naar de grond. stof die de eigenschappen In de moderne architectuur bestaat de van staal en glas combineert; constructie bijna altijd uit balken en het moet zo sterk zijn als het kolommen van staal of beton die de sterkste metaal en tegelijk net vloeren en het dak dragen. Dit skelet zo doorschijnend als een ven- geeft alle stevigheid die nodig is om het sterruit,’ zegt professor Mick gebouw overeind te houden. Je zou alle Eekhout, die alles weet van muren kunnen weghalen en dan stort materialen en constructies. het nog niet in. De gevel is vaak alleen Het zal nog een tijd duren nog maar de omkleding die het gebouw voor dit bouwmateriaal water- en winddicht maakt. gebruikt kan worden, maar de eerste proeven zijn sensatio- Bij deze manier van bouwen hebben de neel verlopen. En het heeft al constructie en de vorm van het gebouw Veel architecten bedenken een vorm en een naam: Zappi. nog maar weinig met elkaar te maken. laten een constructeur uitrekenen hoe Hoe transparanter of vloeiender een de krachten in het ontwerp werken en Wie wil begrijpen waarom Zappi hét gebouw eruitziet, hoe gecompliceerder hoe het geconstrueerd moet worden. De Spaanse ontwerper bouwmateriaal van de toekomst wordt, vaak de constructie is. Enorme glazen Santiago Calatrava werkt precies andersom. Hij gaat uit van de con- moet iets meer weten over de construc- kantoorgebouwen lijken licht en door- structieonderdelen, die hij – geïnspireerd door de anatomie van tie van gebouwen. zichtig, maar achter de glazen vliesgevel mensen of dieren – omtovert tot spannende vormen. Behalve dat een gebouw goed functio- zit een zwaar geraamte van staal en Calatrava is vooral beroemd om zijn bruggen. Hij ontwierp er tiental- neert en er mooi uitziet, verwachten we beton. En gebouwen met ronde vormen, len en ze zijn altijd een opvallend baken in de stad of het landschap. ook dat het niet instort of omvalt. Het is zoals architecten die met behulp van de In het Amerikaanse natuurpark Turtle Bay is de Sundial Bridge te vin- de constructie die ervoor zorgt dat een computer ontwerpen, zien er vloeiend den. De constructie die het wegdek draagt doet nog het meest den- bouwwerk – of het nu een simpel en vanzelfsprekend uit, maar er zijn ken aan een ribbenkast of een ruggengraat. Vanuit de staander, die schuurtje is of een torenflat – onder superingewikkelde constructies nodig zwaar achterover helt om de krachten te kunnen opvangen, lopen invloed van allerlei krachten overeind om ze in een stevig evenwicht te houden. lange kabels die de brug in evenwicht houden. Een spannende vorm blijft staan. De belangrijkste van die Professor Eekhout werkt aan de oplos- waarin je de krachten bijna kunt voelen. krachten is de zwaartekracht, die alles sing van dit probleem.‘In de architec- PORTUGEES PAVILJOEN, WERELDTENTOONSTELLING LISSABON ÁLVARO SIZA 1998 Zappi-paviljoen Voor een architect is het maken van een zo groot mogelijke over- Aan de Technische Universiteit van Delft worden de experimentele Zappi-bouwelementen op spanning altijd een uitdaging waarmee hij zijn vakmanschap kan hun sterkte getest. Een vlakke Zappi-plaat overleeft met gemak de inslag van een vallend blok bewijzen. De Portugese architect Álvaro Siza ontwierp voor het staal en een Zappi-balk kan extreme krachten dragen, het materiaal kan wel barsten, maar Portugese paviljoen op de Expo van 1998 een luifel van 65 bij 58 breekt niet. Door studenten is al een tijdelijk Zappi-paviljoen ontworpen, waarmee ze lieten meter die nergens wordt ondersteund en schijnbaar losjes tussen zien hoe het materiaal toegepast kan worden. twee gebouwtjes hangt. In werkelijkheid zitten in de betonnen plaat, die twintig centimeter dik is, kabels gevlochten die een overspanning van deze omvang mogelijk maken. Een constructief hoogstandje. 15

MEDIATHEEK, SENDAI TOYO ITO, SAMEN MET MUTSURO SASAKI 2001 De Japanse stad Sendai is een beetje saaie, middelgrote Japanse stad met bijna een miljoen inwoners, die voor het grootste deel bestaat uit woontorens en kantoorgebouwen. Om het culturele leven in Sendai een impuls te geven besluit het gemeentebestuur een Mediatheek te bouwen, waarin verschillende culturele instellingen zoals een bibliotheek, een videotheek en een kunstgalerie een plaats moeten krijgen. In het gebouw kunnen de bezoekers via de nieuwste digitale en elektronische media informatie verzamelen. Terminal 2E luchthaven Roissy-Charles de Gaulle Na een prijsvraag gaat de opdracht voor de Mediatheek naar Toyo Ito: een Japanse architect die al eerder gebouwen ontworpen Een constructie is een stevig evenwicht tussen alle krachten die op een gebouw werken. heeft waarin media en informatie een belangrijke rol spelen. Dat evenwicht kan verstoord worden door bijvoorbeeld een aardbeving, maar het gebeurt 'De Mediatheek bestaat uit informatie en de architectuur moet ook wel eens dat de architect of de constructeur een fout maakt. functioneren als een transparante huid voor die informatie,’ zegt Voor de Franse luchthaven Roissy-Charles de Gaulle ontwierp architect Paul Andreu een Ito over het concept voor de Mediatheek. ‘Door de digitalisering nieuwe wachtruimte voor de passagiers. Vlak na de opening in 2004 stortte het gebouw in. kunnen we via de elektronische media net zo gemakkelijk genie- Na onderzoek bleek er een fout in de constructie te zijn gemaakt. De sterkte van de ijzeren ten van muziek als van een boek of een schilderij. Nu de verschil- pilaren, die het gebouw moesten dragen, was niet goed berekend. lende soorten informatie niet meer duidelijk zijn afgebakend, is er ook geen duidelijke grens meer tussen een museum, een biblio- tuur heeft de skeletbouw eigenlijk zijn ‘Ik wil nu een volledig transparant theek en een galerie.’ Ito wil dit idee vormgeven door de langste tijd gehad,’ zegt Eekhout in zijn gebouw maken waarin alle onderdelen Mediatheek te ontwerpen als een open en transparant gebouw laboratorium – dat met allerlei lasappa- van Zappi zijn gemaakt – zowel de zonder muren en afgesloten ruimten. Alle functies en activiteiten raten en zaagmachines meer lijkt op een muren, het dak, de vloeren en de trap- lopen daarbij door elkaar. De schilderijen van de kunstgalerie han- werkplaats.‘Architecten bedenken pen alsook alle details als ramen, schar- gen tussen de boekenkasten en de computerschermen staan steeds vrijere vormen, die met de tradi- nieren en sloten,’ zegt Eekhout over de opgesteld naast de videobanden. tionele constructiemethoden en -mate- volgende uitdaging. rialen bijna niet meer zijn uit te voeren. Al schetsend komt Ito tot een gebouw dat slechts bestaat uit drie We moeten het gebouw verlossen van Het bijzondere van het Zappi-gebouw elementen: een glazen gevel, de vloeren en een aantal stalen zijn skelet van staal en beton en daar- zal zijn dat er geen verschil meer bestaat kokers die de vloeren dragen. Deze kokers moeten zo dun moge- voor hebben we Zappi nodig.’ tussen de constructie (die voor de stevig- lijk worden uitgevoerd, waardoor de vloeren lijken te zweven bin- heid zorgt) en de architectuur (die de nen een glazen doos. Na tien jaar onderzoek zijn de eerste vorm en de indeling bepaalt). Elk onder- Om dit gewaagde ontwerp te vertalen in een constructie neemt Zappi-elementen getest. Zappi is een deel dat de architect ontwerpt zal zo sterk Ito de constructeur Mutsuro Sasaki in de arm. Deze moet de sandwich geworden, die bestaat uit vijf zijn dat het zijn eigen gewicht kan dra- kokers en de vloeren zo uitdokteren dat ze er licht en doorzichtig lagen chemisch gehard glas, afgewisseld gen en geen extra ondersteuning nodig uitzien, terwijl ze toch grote krachten kunnen dragen. Hoe dik met lagen kunststof en verlijmd met heeft. En dat betekent meer vrijheid voor mogen de buizen worden, hoe zwaar kunnen de vloerdelen zijn, een speciaal ontwikkelde superlijm. de ontwerper, omdat hij geen rekening op welke plaatsen moeten de vloeren aan de buizen gelast wor- Het is een supersterke combinatie die meer hoeft te houden met de beperkin- den? Sasaki berekent alles tot op de millimeter nauwkeurig. grote belastingen kan dragen zonder gen die de constructie hem oplegt. te breken. Zappi, onthoud die naam! ‘De Mediatheek ziet er licht en vanzelfsprekend uit, maar ze is het resultaat van moeizaam handwerk. We hebben twee jaar gewor- steld met de staalconstructie op de bouwplaats,’ zegt Ito. De Mediatheek in Sendai laat zien dat het werk van de architect en de Constructie constructeur onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Ze zijn even belangrijk bij het verwezenlijken van een project: de een Elk gebouw heeft een draagstructuur. Op die voor het ontwerp, de ander voor de praktische uitvoering. constructie werken allerlei krachten, zoals de wind en de zwaartekracht, of het gewicht In korte tijd is de Mediatheek het culturele centrum van Sendai van de gebruikers. De constructeur moet de geworden, met duizenden bezoekers per dag. Vooral ’s avonds, dragende onderdelen van het gebouw zo als het gebouw van binnenuit verlicht is, lijkt de Mediatheek te berekenen dat ze sterk genoeg zijn om al spotten met de zwaartekracht. Het is een prachtig ontwerp, die krachten op te vangen. waarin de betekenis die de architect het gebouw heeft willen geven tot uitdrukking komt in de constructie. 16

Schets Doorsnede Interieur

4 SLIMME GEBOUWEN MENSVRIENDELIJK EN MILIEUVRIENDELIJK BOUWEN DE TECHNISCHE INSTALLATIES Termietenheuvel

TOKYO NARA TOWER KEN YEANG 1994, NIET UITGEVOERD ‘Pfff, zet eens een raam open, Architect Yeang ont- wat is het hier benauwd, zeg!’ werpt extreem hoge ‘Sorry, maar dat gaat niet, dit gebouwen, die vol zit- gebouw heeft namelijk geen ten met slimme ideeën. ramen die open kunnen.’ laten zakken, want alles wordt gecontro- Zo gebruikt hij in het ‘Hoezo? Ik stik! Hé, nu gaat de leerd door de installaties… interieur van zijn pro- zonwering naar beneden.’ Een kunstmatig binnenklimaat kan ook jecten veel planten en ‘Dat komt omdat er een straal- de oorzaak zijn van allerlei lichamelijke bomen om de tempera- tje zon door de wolken klachten. De droge lucht die de aircondi- tuur te beheersen. schijnt.’ tioning door het gebouw blaast zorgt op In het plan voor de ‘En nu gaat-ie weer omhoog.’ den duur voor vreemde kuchjes en Tokyo Nara Tower, een ‘Tsja, een wolk, hè.’ hoofdpijn. En de altijd gelijkmatige tem- wolkenkrabber van ‘En wat is die kou opeens in peratuur vermindert de weerstand tachtig verdiepingen, is m'n nek?’ tegen griep en verkoudheid.Voor de veel groen te vinden ‘Eh… de airconditioning kwaaltjes die samenhangen met dit dat zorgt voor scha- denkt dat je het warm hebt.’ soort gebouwen is al een naam bedacht: duw en helpt om het het sick building syndrome. geluid te dempen. Ook Grote gebouwen zijn vaak niet vriende- Maar belangrijker is misschien wel dat een de plattegrond is afge- lijk voor de mensen die erin werken of onnatuurlijke klimaatbeheersing slecht stemd op een prettig wonen. Het zijn vooral de verwarming en is voor het milieu. De apparaten die het binnenklimaat: in het de airconditioning, waarmee het binnen- gebouw koelen en verwarmen – samen gebouw zijn veel open klimaat wordt geregeld, die voor proble- met de verlichting, computers en liften – ruimten, die in direct men zorgen. Deze computergestuurde vreten stroom.Zoveel zelfs dat de helft van contact staan met de installaties beslissen wanneer de tempe- alle energie die we verbruiken voor reke- buitenlucht en voor ratuur een graadje omhoog gaat of op ning komt van werken woongebouwen. ventilatie zorgen. En welk moment er juist warmte wordt door de liften aan de afgevoerd en hoe vochtig de lucht mag Opdrachtgevers – waaronder de over- zuidkant te plaatsten is zijn. Dat alles automatisch wordt gere- heid, die de milieuregels voor gebouwen er aan de koele noord- geld lijkt makkelijk – je hebt er geen opstelt – kiezen steeds vaker voor archi- kant ruimte voor de omkijken meer naar – maar er zitten ook tectuur die vriendelijk is voor mensen en kantoren. nadelen aan zo’n systeem. Zo vinden de die zuinig omgaat met energie. meeste gebruikers het niet prettig dat ze Architecten ontwerpen daarom vaker MIELE RUIMTESTATION, VERSCHILLENDE LOCATIES geen invloed op hun directe leefomge- milieuvriendelijke gebouwen waarbij ze 2012 ARCHITECTEN ving hebben. Ze kunnen niet even een op een slimme manier gebruik maken 2003 raam openzetten of het zonnescherm van bouwmaterialen en -technieken. Klimaatgevel Een termietenheuvel wordt gekoeld door middel van een vernuftig systeem van dub- bele wanden en ventilatiegaten. Een klimaatgevel werkt volgens hetzelfde principe. Door achter het venster een tweede glaswand te plaatsten ontstaat een smalle tussenruimte. Door de luchtdruk hierin iets te verlagen stroomt de gebruikte lucht van het gebouw Het Rotterdamse bureau 2012 Architecten onderzoekt in hoeverre deze ruimte binnen. Die lucht wordt van bui- afval gebruikt kan worden als bouwmateriaal. Een van de experimen- tenaf door de zon verwarmd, stijgt daardoor op ten die ze uitvoerden is het Miele Ruimtestation: een gebouwtje dat en wordt via het dak afgevoerd: een natuur- gemaakt is van afgedankte wasmachines. Door tientallen wasmachi- lijk ventilatiesysteem dat geen stroom kost. nedeuren aan elkaar te monteren is een verplaatsbaar paviljoen ontstaan, dat voor alles en nog wat gebruikt kan worden. Zo deed het Ruimtestation al dienst als bar, kantoor en winkel. 19

CULTUURCENTRUM JEAN MARIE TJIBAOU, NIEUW-CALEDONIË RENZO PIANO BUILDING WORKSHOP 1998 De gevel speelt daarbij een belangrijke Naast architecten die met dit soort rol. Het is de huid van het gebouw, waar- mogelijkheden experimenteren, zijn er mee het binnenklimaat gecontroleerd ook ontwerpers die juist alle moderne wordt. Een slimme gevel maakt bijvoor- techniek afwijzen. Ze willen liever geen beeld gebruik van het natuurkundige industriële producten zoals staal en principe dat warme lucht opstijgt. Door kunststoffen gebruiken, omdat de fabri- een gevel te ontwerpen met een dubbe- cage daarvan milieubelastend is. Op le wand waartussen de lucht circuleert, zoek naar een alternatief kijken ze naar kan de warme en gebruikte lucht aan de de manier waarop de temperatuurhuis- bovenkant van het gebouw worden houding is geregeld bij dieren en plan- afgevoerd.Tegelijkertijd wordt verse, ten. Hoe ijsberen bijvoorbeeld hun vacht koele lucht aan de plint aangezogen. Het en huid gebruiken om warmte op te klimaat in het gebouw wordt zo op een nemen, of hoe het komt dat een termie- natuurlijke manier geregeld, zonder tenheuvel in de blakende zon niet over- Nieuw-Caledonië is een tropisch installaties. verhit raakt. Met natuurlijke materialen eiland in de Grote Oceaan, in de zoals stro, baksteen en hout (die vaak buurt van Australië. Wie over zee de kustplaats Ook nieuwe materialen kunnen bijdra- goed isoleren en lang meegaan) probe- gen aan een energiezuinige manier van ren ze deze principes te imiteren. Noumé bereikt, ziet allereerst een paar grote, halfronde houten bouwen. Fabrikanten brengen bijvoor- schermen aan de horizon oprijzen. Kom je dichterbij, dan blijken beeld nieuwe glassoorten en kunststof- Maar ook hergebruik biedt onverwachte deze bij een complex te horen dat verder bestaat uit een aantal fen op de markt met speciale eigen- mogelijkheden voor milieubewuste ont- kleinere gebouwtjes. Het is het culturele centrum van de schappen. Zo is er nu glas dat mat wordt werpers. In onze consumptiemaatschappij Kanaken, de oorspronkelijke bewoners van het eiland. In het cen- als er licht op valt – en dus de warmte zijn we gewend om alles weg te gooien trum zijn onder andere een museum, een bibliotheek, een bio- buiten houdt. En er bestaan plastics die wat niet meer werkt. Maar veel van die scoop en verschillende vergaderzalen ondergebracht. superlicht zijn, maar toch genoeg stevig- spullen kunnen gemakkelijk opnieuw heid hebben om als bouwmateriaal gebruikt worden, ook in de bouw. Dat kan Toen de Italiaanse architect Renzo Piano werd gevraagd om het gebruikt te worden en die daarbij nog verrassende architectuur opleveren van centrum voor de Kanaken te ontwerpen, heeft hij zich eerst in de eens isolerende eigenschappen hebben. autobanden of wasmachineonderdelen. cultuur van de eilandbewoners verdiept en vooral gekeken naar de manier waarop zij al eeuwenlang hun hutten bouwen. Die traditionele hutten bestaan uit verschillende lagen bladeren, die in banen over elkaar worden gelegd. Op deze manier wordt de wind die altijd over het eiland waait, gebroken. En de ruimte tussen de bladeren zorgt op een natuurlijke manier voor ventilatie en verkoeling. Het centrum dat Piano ontwierp is een moderne versie van deze traditionele hut. De gebogen schermen filteren het daglicht en door de open structuur ontstaat achter de houten luifels een luchtstroom die de warmte afvoert. Het gebouw klinkt zelfs als een hut, want de wind ruist dag en nacht door de openingen tussen de planken. Door het gebruik van natuurlijke materialen en een slim ventilatiesysteem heeft Piano met verrassend simpele mid- delen een energiezuinig en milieuvriendelijk gebouw neergezet. ‘Voordat ik aan het ontwerp begon, heb ik me verdiept in de cultuur van de Kanaken. Ik wilde alles weten van hun geschiedenis, omgeving en geloof, om een gebouw te kunnen ontwerpen dat Fotovoltaïsch glas aansluit bij de tradities van de eilandbewoners. In de praktijk Een fantastische uitvinding betekende dat, dat ik zoveel is het fotovoltaïsch glas. In dit nieuwe materiaal worden foto-elektrische cellen, die zonlicht mogelijk de traditionele bouwme- omzetten in energie, tussen twee glasplaten geplakt. Gebouwen die met deze glaspanelen zijn thoden en -materialen heb uitgerust kunnen gedeeltelijk in hun eigen energiebehoefte voorzien. Foto-elektrische cellen gebruikt en ook de natuur, zoals zijn eigenlijk een uitvinding uit de computerindustrie, maar vinden zo een nuttige toepassing in de wind, het licht en de begroei- de bouw. Deze nieuwe glassoort ziet er aantrekkelijk uit en is leverbaar in verschillende kleuren. ing, een rol heb laten spelen,’ zegt Piano over zijn ontwerp. 20

Doorsnede Schets Interieur

5 ALS DE DAG VAN MORGEN… WONEN IN DE TOEKOMST EEN WOONHUIS Interieur Living Tomorrow, UN Studio

MAKROLAB, VERSCHILLENDE LOCATIES MARKO PELJHAN 1994 Elke dag hetzelfde: opstaan, log in het Midden-Oosten van minuut ontbijten, naar school of werk, tot minuut te volgen en als in New York eten, wat spelen of compute- een aanslag wordt gepleegd zijn we bin- ren en weer naar bed. nen de kortste keren op de hoogte. In Supersaai eigenlijk, maar tege- plaats van rond de haard, zitten we nu lijk heel veilig en vertrouwd. zappend voor de buis en worden over- Het middelpunt van dit alle- spoeld met nieuws en amusement. daagse leven is ons huis, met Nieuwe, interactieve media als internet een woonkamer om bij elkaar doen daar nog een schepje bovenop. Op te zitten, een zolder om weg het net vind je niet alleen oneindig veel te dromen en die donkere, informatie, maar via de digitale snelweg sombere kelder. Je kent de is het ook mogelijk om mensen te ont- De Sloveense ontwerper Marko Peljhan bouwde in 1994 een geur en elk geluid. Hier kun je moeten en boodschappen te doen. En woonlaboratorium, dat hij de naam Makrolab gaf. Het is een je afzonderen en je eigen wie durft, koppelt een webcam aan zijn gesloten capsule met dunne metalen poten, die eruitziet als een gang gaan, de muren bescher- computer en laat via internet de wereld ruimteschip uit een sciencefictionfilm. Regelmatig worden kun- men je tegen de buitenwe- meekijken in zijn woonkamer. stenaars en onderzoekers uitgenodigd om Makrolab te bewonen. reld. Zo leven we al generaties Ze trekken dan de deur van de capsule achter zich dicht en verblij- lang, maar er is iets aan het Hoe ziet het ideale huis eruit dat hoort ven voor korte of langere tijd in een ruimte waarin alle contacten veranderen... bij deze informatiemaatschappij? De met de buitenwereld via elektronische media verlopen. Ze heb- meeste woningen worden gebouwd vol- ben de beschikking over scpc-satellietschotels, HF-zenders, korte- Via radio, televisie en internet dringt de gens een standaardrecept en hebben golf-radio-ontvangers voor de L- en CU-band en een breedband- buitenwereld steeds meer onze woning een traditionele indeling met een geza- internetverbinding. Deze apparaten zijn de oren en ogen van de binnen. Op de bank voor de tv is een oor- menlijke woonkamer, een keuken en bewoners, die zo tijdens hun verblijf lijken te veranderen in cyborgs: half mens, half machine. LIVING TOMORROW, AMSTERDAM UN STUDIO In de 2003 Amsterdamse Bijlmermeer staat het Living Tomorrow- paviljoen, dat is ontworpen door UN Studio, het architectenbureau van Ben van Berkel en Caroline Bos. Het gebouw wordt aange- prezen als de ‘woon- en werkomgeving van de toekomst'. Het paviljoen heeft een opvallende vorm, waarbij laagbouw en hoogbouw in elkaar overlopen. Samen met de metalen bekleding maakt het een futuristische indruk, die goed past bij de functie van het gebouw. Huis van de toekomst In de verschillende vertrekken zijn allerlei intelligente systemen In de vorige eeuw zijn er regelmatig ‘huizen van de toekomst’ ontworpen. Vaak vertellen ze ingebouwd die het leven aangenamer moeten maken. Zo is er een meer over de tijd waarin ze bedacht zijn, dan dat ze een goede voorspelling van de toekomst slimme keuken, waarbij de computer de ijskast in de gaten houdt en geven. In het huis van de toekomst dat Peter en Alison Smithson in 1956 ontwierpen, spelen een bestelling de deur uit doet als de melk bijna op is. En er is een apparaten en techniek amper een rol, terwijl ze vijftig jaar later niet meer weg te denken zijn digitaal kookboek dat reageert op je stem en helpt bij het bereiden uit het dagelijks leven. En in het futuristische huis dat computerbaas Bill Gates liet bouwen, van de maaltijd. lopen kilometers kabel om alle computers en apparaten met elkaar te verbinden. Nog voor De organisatoren voorzien al dat de techniek snel zal veranderen en het huis af was, was het al mogelijk om draadloos te communiceren... dat er over een paar jaar nieuwe apparaten en mogelijkheden zijn ontwikkeld. Het paviljoen blijft maar vijf jaar staan en wordt dan ver- vangen door een nieuw ‘huis van de toekomst'. 23

GORDIJNHUIS, TOKIO SHIGERU BAN 1995 Webcamhuis In een drukke woonwijk in Tokio Van Alex van Es uit Apeldoorn staat een familiehuis van drie eta- weten we bijna alles. Om te laten ges dat door Shigeru Ban is ontzien wat er technisch allemaal worpen. De opdrachtgever wilde voor zijn gezin een mogelijk is heeft deze computer- woning die past bij het leven in de moderne stad, maar tegelijk programmeur zijn hele huis on line moest het hem herinneren aan het traditionele Japanse huis gezet. Hij heeft zijn deurbel, ijskast, waarin hij was opgegroeid. De oude Japanse huizen hebben een wc, wekker en nog veel meer aan open en transparant karakter. Ze zijn gemaakt van lichte materia- de computer gekoppeld, en die len als bamboe en rijstpapier en hebben een flexibele indeling weer verbonden met een website. met verplaatsbare wanden. In allerlei statistieken en diagrammen wordt het leven van Alex bij- Ban wist op een verrassende manier oud en nieuw te combineren. gehouden. Zo trekt hij gemiddeld Hij ontwierp de gevel als een gigantisch gordijn dat de tweede en acht keer per dag de wc door, werd derde verdieping van het woonhuis omsluit. Het gordijn er in een jaar tijd 1053 keer aange- beschermt de bewoners tegen felle zon, regen en kou, maar laat beld en was de gemiddelde tempe- wel wind, licht en geluid toe. De bewoners kunnen zich hierdoor ratuur in zijn slaapkamer 16,3 gra- nooit helemaal afzonderen van hun omgeving. ‘Ik dwing de bewo- den. En of dat nog niet genoeg is, ners om open te staan voor alle indrukken van buiten en al hun heeft hij zes webcams in en rond zintuigen te gebruiken,’ zegt Ban. zijn huis opgesteld. Als de programmeur zit te werken of de kat Als het gordijn is opengeschoven is er geen duidelijke grens meer eten geeft mag de hele wereld meekijken. Alex maakt zich niet druk om zijn privacy: ‘Als het tussen de stad en het huis. Het straatleven dringt aan alle kanten echt nodig is trek ik gewoon de kabel eruit.’ het Gordijnhuis binnen. (Alleen de badkamer en de slaapkamers Het project van Alex trekt veel aandacht en in verschillende kranten en tijdschriften zijn er liggen in een besloten hoek en zijn niet van buitenaf te zien.) Ban artikelen over geschreven, zelfs in Japan. heeft een flexibel en transparant woonhuis ontworpen, met een knipoog naar het verleden. Het huis past bij een open samenleving, waarin ons privé-leven en het openbare leven geen geschei- afgeschermde slaapvertrekken. Elke acti- ken. Als we aan alle kanten met de bui- den werelden meer zijn. viteit heeft zijn eigen plek in huis. Maar tenwereld verbonden zijn, kunnen En het is een fascinerend mooi gebouw. Soms wordt het gordijn soms krijgen architecten via een prijs- wonen en werken – of wonen en leren – opgetild door de wind en wappert het als een reusachtige vlag door vraag of een vooruitstrevende opdracht- goed gecombineerd worden. Via web- de straat. Als het gordijn 's avonds gesloten is, lijkt de woning op gever de kans om een huis te ontwerpen cam en e-mail houd je contact met je een lampion of een tent die van binnenuit verlicht wordt. waarin nieuwe media en computers de leraar of je baas. En met een kantoor aan hoofdrol spelen. Ze kunnen dan laten huis hoeft je vader niet meer in de file te zien hoe technologie onze manier van staan. Het geeft de vrijheid om te werken leven en wonen verandert. op de momenten dat het ons uitkomt. Zo'n ‘huis van de toekomst’ is natuurlijk Als wonen, werken en ontspannen in de voorzien van alle mogelijke technische woning door elkaar lopen, hebben deze snufjes. Als de bewoner 's morgens z'n activiteiten ook geen eigen plek meer bed uitstapt, is de verwarming al aange- nodig. Een plattegrond met één grote sprongen. Sleutels zijn niet meer nodig, open ruimte is dan wellicht genoeg, mis- want bij de voordeur wordt hij door het schien met wat mobiele panelen om een huis herkend aan zijn stem. De binnen- tijdelijk plekje af te scheiden. Ook de bui- muren bestaan uit grote plasmascher- tenmuren krijgen een andere functie. Ze men met toegang tot digitale netwerken hoeven ons niet langer af te schermen en televisiestations, en een netwerk van van de buitenwereld en kunnen net zo computers houdt alles in de gaten: de goed doorzichtig zijn, of enkel bestaan temperatuur, de achtergrondmuziek, wie uit een gordijn. er binnenkomt en wie er weggaat, en of Zo'n transparant huis met een flexibele er nog genoeg melk in de koelkast staat. indeling laat zien dat we in een open maatschappij leven,waarin de woning niet Door al die technologie verandert ook langer een besloten wereld is, maar een de manier waarop we de woning gebrui- knooppunt in een informatienetwerk. 24

Doorsnede Plattegrond Interieur

6 ALTIJD NUTTIG! OVER PARKEERGARAGES EN ELEKTRICITEITSHUISJES UTILITEITSBOUW De klimmuur van het Warmte Overdracht Station, NL Architects

WARMTE OVERDRACHT STATION WOS 8 NL ARCHITECTS 1999 Vlak bij Utrecht staat een opvallend zwart gebouwtje dat nu nog wat verloren Het ene gebouw is het andere uitgevoerd in dure materialen. Eén blik is tussen de weilan- niet. Als je door de stad loopt voldoende om te beseffen dat er binnen den ligt. Dit is het zie je soms prachtige architec- iets bijzonders of belangrijks gebeurt. gebied waar gelei- tuur, die zorgvuldig is ontwor- Voor architecten is het natuurlijk een eer- delijk de nieuwe pen. De opdrachtgever en de volle opdracht als ze zo’n gebouw mogen woonwijk architect hebben kosten noch ontwerpen. Leidsche Rijn moeite gespaard om er iets vorm krijgt. Het moois van te maken. Maar naast deze representatieve gebou- gebouwtje is een Warmte Overdracht Station. In het gebouw bevin- Maar er zijn ook gebouwen wen zijn er ook gebouwen die op de eer- den zich de leidingen en installaties die voor een gedeelte van de die zonder enig enthousiasme ste plaats een nuttige functie hebben. energievoorziening in de nieuwe wijk gaan zorgen. of overleg gemaakt lijken, Het zijn de zogenaamde utiliteitsgebou- Het projectbureau dat verantwoordelijk is voor de nieuwe wijk wilde zoals veel fabrieksgebouwen, wen. Ze hoeven niet op te vallen of iets van het utiliteitsgebouwtje toch iets bijzonders maken en vroeg de parkeergarages en elektrici- bijzonders uit te stralen. Het enige wat de ontwerpers van NL Architects een aantrekkelijke buitenkant te teitshuisjes. Ze voldoen aan de opdrachtgever wil is dat ze goed functio- bedenken voor de WOS 8, zoals het officieel heet. praktische gebruikseisen, maar neren. Utiliteitsgebouwen zijn bijvoor- ze misstaan in het landschap beeld kantoren, maar ook vuilstortgebou- Door de hoeken van het gebouw af te ronden en het dak te voorzien of verprutsen het stadsgezicht. wen, elektriciteitshuisjes, parkeergarages van een diepe plooi die als dakgoot fungeert, is een vloeiende vorm en fabrieken. ontstaan. Die opvallende vorm is bekleed met een rubberachtige kunst- Aan de buitenkant kun je meestal al zien stof die als een donkere huid om het gebouw zit. In plaats van een saai dat een gebouw een belangrijke functie Vooral die laatste gebouwtypen komen installatiegebouw staat er nu een sexy object met wulpse vormen. heeft. Denk bijvoorbeeld aan een muse- vaak tot stand zonder architect. Ze wor- Op het gebouwtje zijn verschillende speelse elementen aangebracht. um of een stadhuis. Ze hebben een opval- den bijvoorbeeld door de technisch teke- Zo is aan de voorkant een basketbalnet te vinden en op het terrein zijn lende vorm en doordachte details en zijn naar van een bouwbedrijf in elkaar gezet, de lijnen van het speelveld geschilderd. En aan een van de lange zijden is een klimmuur gemaakt, waarbij de grepen een tekst in braille vormen. AFVALOVERSTORTPLAATS, ZENDEREN KAS OOSTERHUIS Het ontwer- 1995 pen van een vuilnisbelt lijkt wel de laatste opgave waar een architect zich mee bezig wil houden. Maar tegenwoordig zijn vuil- stortplaatsen gecompliceerde bedrijven die via ingewikkelde installaties ons afval en schroot verwerken. Voor Kas Oosterhuis was het een uitdaging om in opdracht van de gemeente Zenderen een afvaloverstortplaats te ontwerpen. Rond het gebouw rijden vrachtwagens af en aan om het verzamelde vuilnis te dumpen. Grote grijpers laden het vuil daarna op kleinere wagen- tjes, die het vervolgens naar een gigantische afvalberg vervoeren. De Distripark Maasvlakte, Rotterdam architect moest ervoor zorgen dat de verschillende fasen van de Bedrijventerreinen zijn meestal geen serieuze opgave voor architecten en stedenbouwers. vuilverwerking in het gebouw goed op elkaar aansluiten. Naast het Vaak liggen ze, vanwege de milieuproblemen en de overlast, weggestopt aan de rand van de organiseren van de verschillende activiteiten en werkzaamheden, stad. Het zijn levenloze, saaie werkterreinen, die het landschap ontsieren. wilde Oosterhuis het werkgebouw ook een opvallend uiterlijk geven. Met behulp van de computer ontwierp hij een langgerekte, ovale vorm, die zich gemakkelijk schikt in het lichtglooiende landschap. 27

FIETSENSTALLING, AMSTERDAM VMX 2001 met standaardonderdelen uit een bouw- daarmee kunnen ze zich onderscheiden catalogus. Hoe het gebouw eruitziet en of van de concurrentie. De meeste het mooi in de omgeving past is voor Ook de overheid beseft dat zogenaamd Amsterdam- hem niet van belang. nuttige gebouwen met zorg ontworpen mers zijn er al Het gaat soms goed fout als er geen moeten worden. Ministers en wethouders aan gewend architect bij de plannen wordt betrokken. proberen met regelgeving en subsidies dat hun stad Iedereen kent wel de rommelige en slor- invloed uit te oefenen op de kwaliteit van regelmatig dig ingerichte bedrijventerreinen die de omgeving en richten zich daarbij ook wordt ver- langs de snelweg liggen. En de bedrijfs- op utiliteitsbouw. bouwd. Tegen de gebouwen die er staan verdienen ook geen schoonheidsprijs. Ze zijn gemaakt Maar valt er voor een architect eer te beha- achtergrond van oude van goedkope materialen als golfplaat en len aan het ontwerpen van een parkeerga- grachtengevels en andere lijken nog het meest op een schoenen- rage of een elektriciteitshuisje? Misschien monumentale gebouwen doos. dat dergelijke gebouwen niet veel status manoeuvreren de stadsbewoners schijnbaar moeiteloos tussen Een ander voorbeeld zijn garages. Om de opleveren, maar ze vormen wel een inte- opgebroken trambanen en bouwputten. Ook het Stationsplein auto’s uit het centrum te houden worden ressante uitdaging. Zo moet de architect voor het Centraal Station gaat op de schop voor de aanleg van aan de rand van de stad grote, vormloze bij de bouw van een parkeergarage met een ondergronds verkeersknooppunt. Dit knooppunt is onder- parkeergarages neergezet. Ze hebben allerlei moeilijke randvoorwaarden reke- deel van de nieuwe metroverbinding tussen het noorden en het een onvriendelijke, onveilige uitstraling ning houden. Hij moet een ingenieus sys- zuiden van Amsterdam. en kunnen het stadsbeeld bederven. teem bedenken om de verkeersstromen binnen het gebouw te regelen en deze te Dagelijks parkeren ongeveer 5000 reizigers hun fiets bij het sta- Gelukkig krijgen architecten steeds vaker laten aansluiten op het wegennet van de tion, het liefst kriskras tegen de bomen en gebouwen. Tijdens de de opdracht om dit soort gebruiksgebou- stad. En het vergt al zijn vakmanschap en ondergrondse werkzaamheden moet het plein vrij blijven en wen te ontwerpen. Bedrijven realiseren creativiteit om het gebouw mooi in te moet er dus een oplossing gevonden worden voor dit fietspar- zich dat een architect ze met een opval- passen in het stadsgezicht en een vrien- keerprobleem. De gemeente gaf het Amsterdamse architecten- lend gebouw een ‘gezicht’ kan geven. En delijke uitstraling te geven. bureau VMX van Don Murphy de opdracht om een drijvende fietsenstalling met plaats voor 3000 fietsen te ontwerpen. Het had een routineklusje kunnen worden, maar de ontwerpers wilden van dit tijdelijke gebouw op deze belangrijke plek in de stad iets bijzonders maken. De fietsenstalling ligt als een schip aangemeerd aan de kade. Ook wat betreft de maat en de gebruikte materialen heeft de stalling wel iets van een schip. Het grote heldere gebouw, zonder overbo- dige details, bestaat uit een doorlopende hellingbaan met een lengte van ruim 100 meter, die bekleed is met een knaloranje wegdek dat als een tapijt lijkt uitgerold. De constructie van het gebouw is eigenlijk simpel. Er zijn dertien kolommen die de hellingbaan dragen en aan beide zijden van het wegdek zitten de fietsenrekken. Het hele gebouw is gemaakt van standaardonderdelen, alleen de fietsenrekken zijn voor dit doel speciaal ontworpen. Een extra opdracht van de opdrachtgever was dat de stalling veilig moest zijn en geen hangplek voor jongeren of zwervers mocht worden. De oplossing daarvoor werd als vanzelf gevonden, want het gebouw biedt door zijn open karakter, geen enkele bescherming tegen wind en kou, waardoor ongewenste gebruikers zich wel twee keer zullen bedenken… Op haar eigen manier speelt de fietsenstalling haar rol op het Parkeergarage plein. Het drijvende gebouw voldoet als stallingplek, maar heeft onbedoeld ook een andere functie gekregen: veel mensen Bij het ontwerpen van parkeergarages is vaak het doel zoveel mogelijk auto's op zo weinig gebruiken het als uitzichtpunt om de werkzaamheden op het mogelijk plaats. Het gevolg is onprettige en onveilige ruimtes, zoals deze garage in Amsterdam, stationsplein te volgen. Zuid-Oost (die inmiddels gesloopt is). Niet echt een plek waar je voor je plezier naar toegaat. ‘Het is vooral een functioneel gebouw, zonder franje. En toch Tegenwoordig wordt opnieuw nagedacht over hoe en waar auto's geparkeerd moeten wor- heeft het een heel eigen karakter door het oranje asfalt, en vooral den en wordt geprobeerd om mooiere en veiligere parkeergebouwen te ontwerpen. door de opvallende vorm van de hellingbanen,’ zegt Murphy over de stalling. 28

Doorsnede Computermodel Interieur

7 WINKELDISCOWOONMUSEUMPARKEERGARAGE RUIMTEBESPARING EN FUNCTIEMENGING EEN MULTIFUNCTIONEEL GEBOUW Het Pioniershuisje in Rotterdam van John Körmeling

GALERIE LAFAYETTE, BERLIJN JEAN NOUVEL 1993–1996 bouwactiviteit. En zolang het goed gaat met de economie durven gemeenten en bedrijven wel geld te steken in grote Onderwerp: Groeten uit Holland! projecten. Het levert ze veel aanzien op, Van:“Keira” <keira_627@hotmail.com> en als het meezit verdienen ze hun geld Datum: Za, 16 april, 2005 12:27 am dubbel en dwars weer terug. Een andere Aan:“Johnny” <johnnycooldude@hot- oorzaak van al dat gebouw zijn de woon- mail.com> wensen van de mensen. Iedereen wil Prioriteit: Normaal tegenwoordig het liefst een huis met Hi lieve Johnny, een tuin, en voor elk kind een eigen kamer. En daarbij komen er steeds meer Even een mailtje uit Europa. een- en tweepersoonshuishoudens. In een week tijd bezichtigen Waar vroeger een heel gezin woonde, we zeven steden in Europa. woont nu een vrijgezel of een jong stel. Nadat we in Londen waren Alleen al hier in Nederland moesten er aangekomen werden we tussen 1995 en 2000 800.000 nieuwe direct de stad door gereden, woningen bijkomen. de volgende dag vertrokken Er is dus meer ruimte nodig om te bou- In de deftige Berlijnse Friedrichstrasse, een winkelstraat, ontwierp we naar Parijs en na een wen, maar tegelijkertijd vindt iedereen de Franse architect Jean Nouvel een warenhuis dat zich gedeeltelijk tussenstop in Brussel zijn we dat niet ál het land gebruikt mag wor- onder de grond bevindt. In het ondergrondse gedeelte zijn naast de nu in Amsterdam en heb ik den en dat natuurgebieden beschermd parkeergarage en de magazijnen ook brede winkelstraten te vinden. eindelijk even tijd om je te moeten worden. Opvallendste onderdeel van het ontwerp is de manier waarop het schrijven. daglicht het gebouw binnen komt. Om het ondergrondse gedeelte Steden kunnen dus niet onbeperkt door- van het warenhuis van daglicht te kunnen voorzien bedacht Nouvel Wat me in de Europese steden vooral groeien en moeten zo slim mogelijk een ingenieuze constructie met twee grote glazen kegels. De boven- opvalt zijn de bouwputten die je overal omgaan met de ruimte die ze hebben. ste zorgt ervoor dat het licht alle bovengrondse etages kan bereiken tegenkomt.Wat een gebouw, om gek Onze gids liet onderweg wat interessan- en de omgekeerde, onderste kegel brengt het daglicht naar de vier van te worden! Links en rechts verrijzen te staaltjes zien van wat architecten ‘ver- etages die onder straatniveau liggen. Als je door de glaswanden van nieuwe kantoren, metrostations, musea, dichting’ noemen. Het zijn creatieve de kegels kijkt heb je een sensationeel uitzicht op alle elf etages van megabioscopen, poppodia en heel veel oplossingen om de beschikbare grond het gebouw. nieuwe woonwijken. En als ze al niet zo goed mogelijk te gebruiken. INFRABODIES, ROTTERDAM druk bezig zijn, dan zijn er wel grote Interessant zijn bijvoorbeeld projecten plannen om zo snel mogelijk aan de slag waarbij verschillende activiteiten wor- MONOLAB te gaan. den ondergebracht in één gebouw. 1998, NIET UITGEVOERD Normaal gesproken hebben gebouwen We hebben een fantastische gids bij ons maar één functie, waardoor ze een groot die voor architect studeert en ons er deel van de dag leeg staan – een kantoor- alles over weet te vertellen. Het schijnt wijk lijkt na vijven wel een spookstad. Nu goed te gaan in Europa, vandaar al die hebben architecten bedacht dat al die Het Rotterdamse architectenbureau Monolab heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om verkeerswegen te combineren met andere functies. In het plan dat het bureau maakte voor het Schieplein, een druk verkeersknooppunt in Rotterdam, komt op de rotonde een gebouw van 140 meter hoog te staan. De toren bestaat uit een aantal gestapelde schijven, waarin onder andere een zwembad en een golfbaan zijn ondergebracht. Een bouwput in Berlijn

NEDERLANDS PAVILJOEN, EXPO, HANNOVER MVRDV 2000 verschillende functies best gemengd ruimtewinst op en het verlevendigt het kunnen worden. Een kantoor kan gecom- silhouet van de stad. Sinds de bineerd worden met een sportschool. En En er kan natuurlijk ook ondergronds 19de eeuw waarom zou de parkeergarage onder gebouwd worden. Alles wat met het ver- wordt er een kantoor ’s avonds niet gebruikt kun- keer te maken heeft, zoals parkeergara- regelmatig nen worden als disco? ges, treinen en autowegen, kan best een Er worden al futuristische combinaties onder het straatniveau gestopt worden. wereldten- bedacht als een winkeldiscowoonmuse- Het voordeel van ondergronds bouwen toonstel- umparkeergarage. Dat zijn spannende is dat je boven de grond meer openbare ling geor- gebouwen waarin dag en nacht wat ruimte overhoudt, voor bijvoorbeeld ganiseerd. gebeurt en waar het licht nooit uitgaat. voetgangers en fietsers. Deelnemende landen Verder werden we door de gids gewezen Nou, dit was het weer even vanuit richten op deze expo- op nog andere mogelijkheden om ruim- Europa. Vanavond ga ik stappen met de sities een paviljoen in, te te winnen. Bijvoorbeeld door boven gids en morgen vertrekken we naar waarin ze zich van op het dak van een bestaand gebouw Berlijn. Ik hou je op de hoogte! hun beste kant laten zien. Het evenement is vaak een grote een tuin of zwembad aan te leggen, of publiekstrekker en voor het bedrijfsleven is het een kans om con- xxx Keira een paviljoen neer te zetten. Het levert tacten te leggen en zaken te doen. De paviljoens – een soort visitekaartje van de deelnemende landen – worden ontworpen door een spraakmakende architect uit het betreffende land. Het is altijd een soort wedstrijd welk paviljoen de meeste aandacht trekt. De Expo 2000, die in het Duitse Hannover werd georganiseerd, richtte zich op de toekomst en had als thema ‘Mens – Natuur – Techniek: op weg naar een nieuwe wereld'. Het Nederlandse paviljoen voor deze wereldtentoonstelling werd ontworpen door (de naam van dit architectenbureau is samengesteld uit de MVRDV eerste letters van de achternamen van de oprichters: Winy Maas, Jacob van Rijs en Nathalie de Vries). Natuur en bebouwing zijn in de ogen van MVRDV geen tegengestel- de begrippen, maar vullen elkaar juist aan. ‘Vrije natuur bestaat hier niet meer, elke vierkante meter is ontworpen en door men- senhanden gemaakt. Het dichtbevolkte Nederland is eigenlijk één groot kunstmatig landschap,’ zegt Winy Maas. In het verleden heeft Nederland vaak land gewonnen door het aanleggen van polders en droogmakerijen, maar ook in de toe- Kowloon Ommuurde Stad komst zal Nederland steeds met creatieve oplossingen moeten komen om de schaarse ruimte zo goed mogelijk te gebruiken. Het dichtstbevolkte wooncomplex dat ooit heeft bestaan was Kowloon. Het wordt door archi- wil daarbij de bebouwing niet regelmatig over het land uit- tecten nog steeds gebruikt als voorbeeld van superverdichting. MVRDV smeren, maar denkt dat het beter is om sommige plekken heel Kowloon lag op de grens tussen de (toen nog) Britse kolonie Hongkong en China. De Britten en dicht te bebouwen, waardoor andere plekken leeg kunnen blij- de Chinezen konden het niet eens worden over het toezicht op dit grensgebied en zo ont- ven. Hierdoor ontstaat een afwisselend landschap. Een van de stond een niemandsland, zonder wetten en regels. De Ommuurde Stad, zoals het werd manieren om dit te realiseren is, volgens MVRDV, het stapelen van genoemd, werd een toevluchtsoord voor duizenden daklozen en woningzoekenden – en voor functies. misdadigers, die zo buiten bereik van de politie en justitie konden blijven. In de illegale woonwijk moesten de bewoners zelf hun voorzieningen organiseren. Elektriciteit werd afgetapt, Het Expo-paviljoen met als motto ‘Nederland schept ruimte’ is waterleidingen werden clandestien omgeleid, en allerlei primitieve gebouwen en woningen een uitwerking van dat idee. MVRDV gebruikte van het beschikbare werden, zonder plan of toezicht, aangebouwd. Zo ontstond een labyrint van gangen, ruimten stuk grond slechts een klein gedeelte voor een compacte toren. en pleintjes, waarin naast woningen, casino’s en bordelen ook allerlei kleine bedrijfjes zich ves- In deze toren werden verschillende landschappen en activiteiten tigden. Er was zelfs een tandartsenpraktijk in de Ommuurde Stad. op elkaar gestapeld: een heuvellandschap, een bos, een expositie- Op een gegeven moment was het bouwblok zo vol gebouwd dat er geen daglicht meer bin- zaal en op het dak windmolens voor de energielevering. Het tota- nendrong. Op een oppervlakte van 2,5 hectare (zeg maar vier voetbalvelden) stonden 300 le oppervlakte van het paviljoen is gelijk aan het beschikbare ter- gebouwen waarin 100.000 mensen woonden. In 1993 werd het de Chinese en de Britse rege- rein, alleen zijn nu de verschillende functies boven op elkaar ring te gortig en werd besloten Kowloon te ontruimen en af te breken. gezet en dat levert vrije ruimte op. Het niet gebruikte gedeelte van het terrein werd dan ook demonstratief leeg gelaten. 32

Doorsnede Plattegrond Interieur

8 VLIEG ER EENS UIT! LUCHTHAVENS EN ANDERE GEBOUWENCOMPLEXEN MEGASTRUCTUREN Architect Norman Foster op zijn lievelings‘gebouw’

BEWEGWIJZERING STANSTED AIRPORT, LONDEN PENTAGRAM 1981 Je zit in een saaie ruimte met Niemand kijkt meer op van een vakantie wat kunststof bankjes, tegen naar een tropisch eiland of een bezoek de muur staan een paar bakken aan een neef in Australië. Het vliegver- met plastic planten en hier keer wordt steeds drukker en de lucht- een daar is een zitje bij een havens worden steeds groter en inge- koffieautomaat. Is dit een wikkelder – het zijn bijna complete steden. kantoor of is het een wachtka- Naast de vertrekhallen, wachtruimten en mer, is het Amsterdam of ben alles wat met het vliegverkeer te maken je in New York? Alle mensen heeft, zijn er ook winkels, restaurants, lijken een andere taal te spre- een postkantoor, en soms zelfs een ken en tonen geen enkele kapper. Er is wel één verschil met een interesse voor elkaar. Ze liggen echte stad: er woont niemand op een te slapen of hangen wat ver- luchthaven, de mensen zijn er altijd veeld rond. Is het ochtend of onderweg. zou het al avond zijn? En welke dag is het eigenlijk van- Bij het ontwerpen van zo’n megastruc- daag? Als je wel eens een paar tuur (zo worden grote gebouwen met uur op een vliegveld hebt verschillende functies genoemd) lijkt de doorgebracht, herken je dit architect wel een jongleur die twintig vreemde, gedesoriënteerde ballen tegelijk in de lucht moet houden. gevoel vast wel. Alle gebruikers van het complex hebben Luchthavens zijn één groot doolhof. Onvermijdelijk onderdeel van de hun eigen wensen. De één heeft een inrichting is dan ook de bewegwijzering: een wirwar van pijlen, stre- Vliegen was nog niet zo lang geleden kantoor nodig, de ander juist een werk- pen en verlichte bordjes die de bezoekers door het complex leiden. een avontuur, maar tegenwoordig is het plaats of een mooie winkelruimte. Het ontwerpbureau Pentagram is gespecialiseerd in het bedenken voor veel mensen net zo vanzelfspre- Daarnaast moet de architect de passa- van dergelijke systemen. Voor Stansted Airport in Londen ontwier- kend als reizen met de trein of de bus. giers met hun bagage soepel door het pen ze de 3114 borden die de reizigers wegwijs maken. INTERIEUR BOEING BUSINESS JET THE BOEING COMPANY 2005 De luchthaven Als één soort gebouw bij onze tijd hoort, dan is het wel de luchthaven, een plek waar technologie, mobiliteit en globalisering – de belangrijkste kenmerken van de 21ste eeuw samenkomen. De gebouwen, de vliegtuigen en de hele organisatie van de luchthaven zijn een verbluffend staaltje van menselijk kunnen. Het hele complex is een grote efficiënte machine, volledig gericht op het vervoeren van personen en goederen naar alle uithoe- Toen architect Norman Foster werd gevraagd wat zijn favoriete ken van de wereld. Maar er is een keerzijde, gebouw was, noemde hij de Boeing 747. Dat lijkt een vreemde keus, want bij het vliegverkeer horen ook geluids- maar als de luchthaven net een stad is, dan lijken de vliegtuigen op overlast, vervuiling en ongelukken. vliegende gebouwen. En Foster kreeg gelijk. Sinds kort heeft Boeing een volledig vliegend kantoor met vergaderruimten over twee ver- 35 diepingen, telefoons en een snelle internetverbinding.

CHEK LAP KOK, HONG KONG NORMAN FOSTER 1988 Grote steden hebben een vliegveld als toegangspoort tot de wereld. Maar door milieuproblemen en ruimtegebrek worden vliegvelden het liefst een eind buiten de bebouwde kom gepland. Ook de luchthaven van Hongkong lag oorspronkelijk op een schiereiland voor de stad. Maar toen het vliegveld te klein werd voor het toegenomen luchtverkeer, besloot de regering dat er voor de kust een kunstmatig eiland moest worden aangelegd waarop Chek Lap Kok werd gebouwd. Schiphol Airport Het eiland heeft een oppervlakte van ruim 20 vierkante kilometer. 1934 en 2005 Naast de enorme landingsbanen bestaat de luchthaven uit verschillende gebouwen en een enorm treinen busstation, dat via Hoewel luchthavens naar de langste hangbrug ter wereld (lengte 30 kilometer) verbonden binnen gekeerde gebouwen is met het vasteland. Maar het meest indrukwekkend is de passa- zijn, hebben ze veel invloed giersterminal, waar 50 miljoen reizigers per jaar inchecken. Deze op hun omgeving. Ze zijn hal is de grootste overdekte open ruimte die ooit is gebouwd; hij het knooppunt van allerlei heeft een lengte van drie kilometer en is zo breed dat er zeven activiteiten die zich afspelen Boeing 747’s vleugel aan vleugel in passen. in het omringende gebied. Bedrijven vestigen zich De architect die het hele complex heeft ontworpen is Sir Norman graag in de buurt en hebben Foster. Deze Engelsman wilde het vliegveld niet laten lijken op de dan ‘de wereld onder handbereik’. En de duizenden mensen die er hun brood verdienen doorsnee luchthaven, waar passagiers vaak door tunnels en afge- wonen het liefst niet te ver van hun werk, waardoor in de omgeving nieuwe woonwijken ont- sloten ruimten bewegen en zich al snel vervreemd en verdwaald staan. voelen. In de terminal van Foster zijn de passagiersruimten juist Een dorp kan door de aanleg van een vliegveld veranderen in een wereldstad. Zo lag Schiphol hoog en licht en bieden ze niet alleen een spectaculair uitzicht op vroeger eenzaam in de polder, nu is Schiphol Airport, omringd door bedrijventerreinen, de vliegtuigen, maar ook op het omringende water en het vaste- wegen en woonwijken, een van de grootste steden in Europa. land in de verte. De reiziger ervaart het gebouw als een prettige en heldere structuur, waarin hij eenvoudig zijn weg kan vinden. gebouw leiden en ze de kans bieden om al op gericht om een efficiënte indruk te Ook aan de buitenkant ziet het gebouw er overzichtelijk uit. flink inkopen te doen (voor veel vliegvel- maken:‘Hier is alles onder controle – Foster wilde de verschillende functies (naast passagiersdiensten, den de belangrijkste bron van inkom- ‘don’t worry, be happy.’ ook kantoren, werkplaatsen en transportfaciliteiten) in één beeld sten). En er moet een vlotte aansluiting vangen. Dat werd het enorme, gewelfde dak, dat als een kleed zijn op verder vervoer. En dan moet het Misschien is alles dan wel onder contro- over alle onderdelen is gelegd. Met die ogenschijnlijk simpele gebouw er ook nog eens aantrekkelijk le, maar tegelijk is de luchthaven vaak oplossing maakte Foster het zichzelf niet gemakkelijk. Niet alleen uitzien. De architect staat voor de bijna het decor van emotionele situaties. moesten alle activiteiten in één complex worden ondergebracht, onmogelijke opgave om al die belangen Mensen nemen voor korte of langere tijd maar ook nog in één vorm worden gegoten. Het simpele uiterlijk in één gebouw te verenigen. afscheid van elkaar, of worden juist weer van het vliegveld is dan ook maar schijn. Foster werkte met 500 herenigd. Ze komen uitgelaten van medewerkers drie jaar lang aan de plannen. Er waren 30.000 teke- Ondanks de inspanningen van de ont- vakantie terug of vertrekken naar een ningen nodig voor het ontwerp van het acht verdiepingen tellen- werpers lijken de meeste vliegvelden op begrafenis. En er is altijd die verveling en de gebouw. elkaar. De buitenkant krijgt in het ont- het eindeloze wachten, met op de ach- werp vaak weinig aandacht, want die tergrond de spanning en het gevaar van ‘Het is een echte toegangspoort tot de stad: groot, statig, maar ziet toch bijna niemand – behalve dan het vliegen. Misschien is het door die ook licht en transparant en – het belangrijkst – vriendelijk. En hoe- als je aan komt vliegen. Het hele com- vreemde tegenstelling tussen de kale en wel het het grootste vliegveld ter wereld is, is de maat van het plex is eigenlijk één groot interieur, uit- onpersoonlijke ruimte en al die emoties, gebouw niet storend voor de reizigers. gevoerd in glimmend aluminium, hard waardoor je op een luchthaven wel eens Het gebouw maakt wel indruk, maar het is niet overweldigend. In plastic en helder glas, en geschilderd in het gevoel bekruipt: Waar ben ik? Wat tegendeel, met zijn grote, rustige ruimten die baden in het dag- neutrale kleuren. Het ontwerp is er voor- doe ik hier? licht biedt het gebouw een verheffende ervaring – sommigen zien het als een “horizontale kathedraal”. Het maakt het vervoer door de lucht tot een nieuwe sensatie,’ zegt Foster. 36

Doorsnede Vogelvlucht Interieur

9 OLLIES EN NOSESLIDES STADSBEWONERS EN HUN PLEINEN DE INRICHTING VAN DE OPENBARE RUIMTE Skaten op de West-Blaak, Rotterdam

ABRI, LANDSHUT HILD & KALTWASSER, ARCHITECTS 1997 Op een zonnige zomerdag al die bordjes met “verboden dit” en “ver- De openbare ruimte staan in Rotterdam een vader boden dat” Hier mag je niet skaten en . wordt door de en zoon klaar om de middag daar mag je niet op het gras zitten, en als gemeente ingericht door te brengen op de je je lege colablikje even laat slingeren met straatmeubilair, Maasvlakte. De auto is gepakt, staat er al een stadswacht naast je.’ zoals lantarenpalen, de fietsen zijn achterop ‘Ja, dat is waar. De pleinen en straten zijn bankjes, wachthokjes gebonden en het surfboard is behoorlijk veranderd als je het vergelijkt en urinoirs. Vaak heb- op het imperiaal gesnoerd. met een tijdje geleden. Dat komt vooral ben deze objecten Maar de Maasvlakte? Dat was door de auto. Daarmee zwerven we als een nuttige functie toch een industriegebied aan een nomade het hele land door. Kijk en soms zijn ze enkel de rand van de Rotterdamse maar naar ons, vorige week waren we bedoeld als versie- haven? Ja, maar de Maasvlakte nog in Walibi World en de Amsterdamse ring, zoals beelden en is ook een uitgestrekte zand- Uitmarkt komt er al weer aan. We zijn fonteinen. Het straat- vlakte, een kunstmatig land- steeds op zoek naar de nieuwste kick en meubilair bepaalt schap, met tal van mogelijkhe- het laatste spektakel.’ vaak de sfeer van de den voor de stadsbewoner die ‘Ik had die super-Python in de Efteling openbare ruimte. er even uit wil. niet willen missen, en volgende week is Voor het Duitse stadje het Lowlands Festival er weer.Trouwens, Landshut ontwierp het bureau Hild & Kaltwasser een prachtige abri. ‘Kom op, instappen en wegwezen.’ zou je ons dan kunnen brengen?’ Dit bushokje is opgebouwd uit stalen platen waaruit opvallende ‘Hoe is het op je werk tegenwoordig?’ ‘Aha, vandaar die aandacht... Nou, ik ornamenten in de vorm van bloemen en bladeren zijn gesneden. ‘Wat een belangstelling opeens… Nou, moet er even over nadenken. Maar laat Door de invloed van het weer is op het metaal een dunne laag roest wel goed, dank je.We zijn bezig met de ik m’n verhaal afmaken. Het zit zo, we ontstaan, die het hokje een mooie, oranjebruine kleur geeft. Met zijn inrichting van een plein in de verleggen onze grenzen, en gebieden ornamenten en de verwering van het materiaal past het hokje per- Rotterdamse binnenstad.’ die nooit die bestemming hadden wor- fect in de statige laan met zijn eeuwenoude bomen. ‘O? Vertel eens…’ den nu gebruikt als openbaar domein. D-TOWER, DOETINCHEM ‘Kijk, als je door de stad loopt zie je hui- De stadsbewoner bedenkt steeds vaker zen en gebouwen, allemaal neergezet allerlei fantastische mogelijkheden voor NOX, SAMEN MET Q.S. SERAFIJN om in te wonen, te werken of met een onooglijke terreinen die aan de rand van Voor een plein in 2004 andere nuttige functie. Daartussen de stad liggen. We gaan nu relaxen op de Doetinchem gaf de bevinden zich de straten, de pleinen en Maasvlakte, verderop is een industriege- gemeente opdracht de parken. Dat is de openbare ruimte, die bied waar motorcrossers zich uitleven en aan het architecten- voor iedereen toegankelijk is en die je als je nog een stukje doorrijdt heb je de bureau NOX een kunt gebruiken voor van alles en nog dijken en dammen in Zeeland, waar hele opvallend object te wat. Het zijn de plekken waar je afspra- families hun weekend doorbrengen. En ontwerpen. NOX ken maakt, gaat skateboarden of een vergeet de wegen niet, door al dat gereis kwam in samenwer- potje voetballen met je vrienden.’ is de snelweg misschien wel de meest king met de kunste- ‘Nou, zo leuk is het niet om op straat te gebruikte openbare ruimte.’ naar Q.S. Serafijn tot spelen. Overal dat verkeer om je heen en ‘En de stad?’ een wonderlijke toren van twaalf meter hoog, gemaakt van kunststof. Bij het ontwerp van de buitenis- sige vorm, die doet Groepen denken aan een De samenleving bestaat uit allerlei groepen omgekeerd bood- en subcultuurtjes – van studenten en bejaar- schappennetje, speel- den tot skaters en Marokkaanse cheb's en de de computer een chebba's. Veel van die groepjes veroveren grote rol. hun eigen stukje van de stad. Als de junks zich Onderdeel van het verzamelen in een metrostation zorgen project is een website waar de bewoners een vragenlijst kunnen oudere mensen wel dat ze daar niet in de buurt invullen over hun stemming en gevoelens van die dag. De uitkomst komen, en als een speelplaats is ontdekt als van de enquête wordt vertaald in een kleurenschema dat op de skatebaan gaan moeders met kinderen een toren wordt geprojecteerd – als de toren blauw is, is iedereen blokje verderop zitten. tevreden, en bij rood overheersen gevoelens van angst en agressie. De toren laat zo zien wat de overheersende emotie is en maakt op die manier deel uit van het leven in de stad. 39

SCHOUWBURGPLEIN, ROTTERDAM WEST 8 1995 Flash Mobs Als mensen elkaar willen ontmoeten gaan ze de deur uit; op straat speelt zich het openbare leven af. Maar tegenwoordig pak je net zo gemakkelijk de telefoon of ga je achter de computer zitten om je vrienden te spreken. Pleinen en straten zijn nu nog maar een onderdeel van de ingewikkelde ‘Een stad moet een attractie zijn, netwerken waarin we ons organiseren. opwindend en verleidelijk,’ zegt Een typisch eigentijdse rage waren de Flash ruimtelijk ontwerper Adriaan Mobs. Via internet werden mensen opge- Geuze. In de strijd om aandacht (zeg maar: om het geld) roepen om naar een bepaalde plek in de stad te komen om daar een ludieke actie uit te voe- zijn steden concurrenten van elkaar geworden. Ze doen hun best ren – het fotograferen van voorbijgangers bijvoorbeeld, of picknicken op een druk verkeers- om via gelikte reclamecampagnes toeristen en bedrijven naar plein. De deelnemers kenden elkaar meestal niet, maar ontvingen via-via een mailtje. Zo ont- zich toe te trekken. En de kwaliteit van de openbare ruimte is stond voor korte tijd een spontaan netwerk, dat de straat als decor gebruikte en daarna net daarbij het visitekaartje. zo snel weer oploste. Ook Rotterdam krijgt een facelift en belangrijke plekken in de stad worden opnieuw ingericht. Een van die plekken is het Schouwburgplein: een afgeleefde open ruimte in een winkelge- ‘Die blijft leeg achter, lijkt het wel. Als we Maar ik denk dat de macht van de ont- bied. De opdracht om deze plek opnieuw te ontwerpen werd niet oppassen zijn de pleinen en straten werper beperkt is, hoor, uiteindelijk zijn gegeven aan West 8, het bureau van Geuze. straks alleen nog gevuld met een onein- het altijd de bewoners die bepalen hoe Geuze begon niet met een schets op papier, maar bedacht een dige stroom verkeer. Op zo’n druk plein de ruimte wordt gebruikt.Wat wij probe- scenario: hij vroeg zich af welke gebeurtenissen en verhalen zich heeft niemand iets te zoeken en kun je ren is het juiste decor te bouwen, maar op het plein zouden gaan afspelen. Hij wilde de schouwburgbe- natuurlijk niet spelen. En daar probeer ik de mensen maken het toneelstuk.’ zoekers, voetballende kids en de peuters die in de vijver spette- op m’n werk iets aan te doen. Veel ste- ‘Precies, en ik wil dit weekend ook iets ren allemaal – en het liefst ook nog allemaal tegelijk – hun rol den willen hun centrum weer nieuw cultureels doen. Dus zou je me dan weg laten spelen. Dit draaiboek was het uitgangspunt voor een leven inblazen met grote stedenbouw- kunnen brengen?’ ‘attractief ontwerp dat met een dosis humor de gebruikers uit- kundige en architectonische projecten. ‘Oké, vooruit dan maar…’ daagt de ruimte in bezit te nemen en om te toveren tot een fan- tasierijke sensatie’, zo formuleerde Geuze het. Hoe wilde hij dat bereiken? In het ontwerp is het plein vooral leeg gelaten, maar als je beter naar het plan kijkt wordt er een zorgvuldig spel gespeeld met de verlichting en de gebruikte materialen. Het plein bestaat uit een verhoogd podium (het is eigenlijk het dak van een ondergrondse parkeergarage), dat is voorzien van metalen vloerplaten die op verschillende manieren zijn bewerkt en zo steeds een andere structuur hebben. Het doet denken aan het ijzeren dek van de schepen in de Rotterdamse haven. In de vloer is een raster van 1200 lichtjes verwerkt, waardoor het plein ’s avonds verandert in een omgekeerde sterrenhemel. Verder vallen de grote lichtmasten op, die als havenkranen aan de rand van het plein staan: mooi speelgoed dat je zelf kunt besturen als je er een muntje ingooit. Er is een waterstroompje dat uitmondt in twee fonteinen en aan de rand staan tropische palmen waarin eek- hoorntjes wonen. Vanaf de terrasjes aan de kant kun je ’s zomers genieten van het spektakel dat zich op het plein afspeelt. Dat was het beeld dat Geuze had van het plein. Maar door geldge- brek en praktische problemen zijn niet alle onderdelen van Paragliders op de Maasvlakte Geuzes plan uitgevoerd of even goed gelukt. Voor de tropische bomen was geen geld meer en de lichtkranen zijn altijd kapot. De Maasvlakte is een industriegebied bij de Rotterdamse haven. De Rotterdammers gebruiken Maar voor de gemeente Rotterdam was het een geslaagd project. dit gebied tussen de fabrieken en schepen ook voor recreatie en ontspanning. In allerlei folders en reclamespotjes kom je het plein tegen als een attractie van de stad. 40

Detail Doorsnede Plattegrond

10 DUCKSTAD GLOBALISERING EN REGIONALISME HET ONTWERP VAN EEN WIJK Anti-Globalisten

ZUIDAS, AMSTERDAM PI DE BRUIJN (MASTERPLAN) 2004–2006 Het is 22 juli 2001. De leiders ving of de geschiedenis van de plek waar Aan de rand van de acht rijkste landen ter ze staan. Een kantoorgebouw in Amster- van Amsterdam wereld zijn bij elkaar gekomen dam of Berlijn, wie ziet het verschil? ontstaan ver- in Genua, Italië, om te praten Voor de anonieme ontwikkelaar die zich schillende over economische samenwer- bezighoudt met het opzetten en finan- commerciële king. Na de conferentie staat cieren van dit soort grote projecten, is wijken die de Amerikaanse president Bush het geen probleem: ‘Dit is de architec- voornamelijk de pers te woord: ‘Informatie, tuur van het geld en die kent geen gren- bestaan uit goederen en geld bewegen zen. Ik ben blij met de globalisering en grote kantoor- zich in een vrije stroom door reken maar dat de duizenden mensen gebouwen. Het de westerse wereld.We leven die ik aan het werk houd, dat ook zijn.’ historische steeds meer in een wereld centrum van de zonder grenzen en dat is Toch heeft elke stad en streek in de loop stad, met zijn goed. De globalisering brengt van eeuwen zijn eigen bouwkunst voort- kwetsbare vrijheid, vooruitgang en eco- gebracht.Zo’n regionale stijl wordt bepaald grachtengor- nomische groei voor iedereen. door de plaatselijke omstandigheden del, wordt zo Ik dank u voor uw aandacht.’ zoals het klimaat, de materialen die in de ontzien. En de nabijheid te vinden zijn en sociale en eco- bedrijven kunnen profiteren van elkaars nabijheid en de aanwezige Buiten zijn demonstranten in fel gevecht nomische factoren. Het is architectuur die verkeersvoorzieningen. met de politie (afloop: één dode). laat zien wat bijzonder is aan een bepaal- Eén van die projecten is de Zuidas. Tussen een belangrijke verkeers- Spandoeken met ‘FUCK kapitalisme’ de plaats of aan een manier van leven. weg, een treinstation en dicht bij Schiphol wordt een nieuwe wijk laten zien hoe zij erover denken. In een streek waar de zon veel schijnt gebouwd die moet uitgroeien tot een internationale toplocatie voor ‘Globalisering betekent vooral dat de hebben de huizen dikke muren om de bedrijven. Om te voorkomen dat het gebied te eenzijdig wordt, krij- Amerikanen hun ideeën aan de rest van warmte buiten te houden, en de donker- gen ook allerlei woon- en recreatievoorzieningen een plaats. Maar de wereld opdringen. Het gaat hun alleen rode baksteen die kenmerkend is in een hoofdzaak blijven toch de werkgebouwen, die door bekende binnen- maar om de belangen van grote bedrijven ander gebied heeft te maken met de en buitenlandse architecten worden ontworpen. en niet om de mensen. Alles is gericht op ijzerhoudende klei die daar gevonden DIJKWONINGEN, PAPENDRECHT consumeren en geld verdienen en er is wordt. En als het de bevolking financieel geen plaats meer voor wie zijn leven goed gaat zijn de huizen vaak rijk ver- KINGMA ROORDA anders wil inrichten. We zijn uitgeleverd sierd, terwijl je in armere streken een 2003 aan het kapitalistische systeem en verlie- soberder bouwkunst vindt. Lokale zen onze identiteit,’zegt een actievoerder. bouwtradities leveren een afwisselende architectuur en stedenbouw op die aan- Die tegenstelling tussen globalisering en sluit bij de omgeving. streekgebonden identiteit vind je ook terug in de architectuur.Veel architec- Kunnen deze bouwtradities een alterna- tuur in de westerse wereld ziet er het- tief bieden voor eenvormige en com- zelfde uit.Vooral kantoren, woontorens merciële architectuur? Er zijn ontwer- en winkelcentra in grote steden zijn vaak pers die beiden stromingen met elkaar inwisselbaar. Het zijn gebouwen met een verbinden. Ze laten zich inspireren door glanzende gevel van glas en staal, die de bouwkunst uit de streek, maar bij de volgens een beproefd recept zijn ont- uitvoering van hun plannen maken ze worpen en met standaardonderdelen in wel gebruik van moderne bouwtechnie- Dijkwoningen zijn een karakteristieke woonvorm in het Nederlandse elkaar gezet. Ze functioneren goed en ken en houden ze rekening met de eisen rivierenlandschap. Deze huizen, die op of tegen een dijk zijn zijn een commercieel succes, maar ze die tegenwoordig aan een gebouw gebouwd, zijn herkenbaar aan de vaak robuuste vorm en stevige houden weinig rekening met hun omge- gesteld worden. Voor het ontwerpen van constructie die opgewassen is tegen wind en water. Binnen de rivier- dorpen vormen de dijkhuisjes, die als een lint langs de dijk zijn gegroepeerd, vaak een aparte wijk. In Papendrecht is door het architectenbureau Kingma Roorda een cluster van zestien woningen gebouwd, waarbij de traditionele dijkwoning als uitgangspunt is genomen. De bewoners konden een stan- daard dijkwoning naar wens combineren en uitbreiden met moderne elementen, zoals een glasgevel of een buitenterras. Zo is een divers wijkje ontstaan dat een mooi voorbeeld is van traditionele architectuur en stedenbouw in een eigentijds jasje.

CELEBRATION COOPER ROBERTSON & PARTNERS, ROBERT A.M. STERN ORLANDO, CALIFORNIA, 1995 Striptekenaar en filmmaker Walt Disney had een duidelijk idee hoe de wereld eruit zou moeten zien: schoon en opgeruimd. En voor iedereen een eigen huis in een zorgvuldig aangelegde buurt, waar de mensen elkaar kennen en rekening met elkaar houden. Als ideale bewoners zag hij bemiddelde Amerikanen die van orde, rust en regelmaat houden. Na zijn dood heeft de Disney Company dit ideaal gerealiseerd in verschillende nieuwbouwprojecten. Celebration is zo’n Disneyproject, gebouwd voor 20.000 bewoners. Het ligt vlak bij het pretpark The Magic Kingdom in Californië. Het ontwerp werd gemaakt door architecten en stedenbouwers die gespecialiseerd zijn in traditionele architectuur, onder wie Robert A.M. Stern. Wie door Celebration loopt waant zich in een Amerikaans stadje uit de 19de eeuw. In het centrum bevinden zich de gemeenschap- pelijke voorzieningen, zoals winkels, een bank, de bioscoop en een kerk. Daaromheen zijn de wijken gegroepeerd, die gevarieerd zijn bebouwd en voorzien van veel groen in de openbare ruimte. Anoniem De huizen zijn ruim opgezet en hebben een tuintje voor en achter. Voor de gevels kan gekozen worden uit verschillende histori- Crazy in Love van Beyoncé stond tegelijkertijd op nummer 1 in Amerika, Zuid-Afrika en Japan. sche stijlen: van ‘klassiek’ met zuilen en lijstwerk, tot ‘koloniaal’ Een nieuw model spijkerbroek dat in Frankrijk een rage wordt, ligt overmorgen bij H&M, een naar het voorbeeld van de eerste westerse huizen in Amerika. Zweedse winkel in de Amsterdamse Kalverstraat. En op vakantie in Griekenland kun je bij elke ‘Sommige dingen zijn zo mooi dat ze best herhaald mogen wor- bank geld van je Nederlandse rekening opnemen. Kortom, er lijken geen grenzen meer te den,’ zegt Stern over het gebruik van de historische voorbeelden. bestaan. Betekent dat meer vrijheid, of valt er eigenlijk steeds minder te kiezen en gaan we Verder is er geen hoogbouw in Celebration (het hoogste punt is steeds meer op elkaar lijken? de lichtreclame van de bioscoop) en de openbare ruimte is inge- Ook in de architectuur zie je overal in de wereld hetzelfde soort gebouwen opduiken. Vooral richt voor wandelaars en fietsers. Auto’s worden buiten het zicht grote anonieme kantoorcomplexen zijn inwisselbaar. gehouden in de garage die bij iedere woning hoort. Het klinkt allemaal aantrekkelijk, maar de droom van Disney is niet een serie woningen aan een dijk kan de metselaar zijn opgetrokken, terwijl de voor iedereen weggelegd. Wie in Celebration een huis wil kopen architect bijvoorbeeld kijken hoe in het bouwonderdelen meestal gewoon uit de moet goed bij kas zitten. Maar dat alleen is niet voldoende. De verleden met die speciale omstandighe- fabriek komen. Veel huizenkopers vin- toekomstige inwoner moet een commissie ervan overtuigen dat den werd omgegaan en daar een den deze traditionele architectuur met hij zich aan de regels van het stadje zal houden. Zo is precies vast- moderne variant op bedenken. historische elementen zoals zuilen, lijst- gelegd hoe hoog de heg mag zijn, welke planten er in de tuin zijn Voor de commerciële projectontwikke- werk en een puntdak aantrekkelijk. In de toegestaan en welke kleur de gordijnen voor de ramen mogen laar ligt het anders: ‘Allemaal prachtig, folders van de makelaars worden ze aan- hebben. Verder doen de inwoners verplicht mee aan het sociale maar om elk gebouw aan te passen aan geprezen met wervende teksten als ‘nos- leven met clubjes en verenigingen en is het verboden voor de de lokale omstandigheden is mij te duur. talgisch wonen in een rustieke omge- deur aan je auto te sleutelen, of om een schotel-antenne op het Ik laat het maar bij de particuliere ving’ of ‘de kwaliteit van vroeger’. dak te zetten. opdrachtgevers om dit soort incidenten Bij stadsuitbreidingen in deze stijl wordt Het is gemakkelijk om Celebration te bekritiseren en af te schilde- te bouwen. Onze tijd vraagt om goed vaak gekeken naar het traditionele dorp. ren als een nepwereld – de huizen lijken van hout, maar zijn van functionerende gebouwen die niet te Zo worden de woonwijken gegroepeerd plastic, de bevolking is zeker geen doorsnee van de Amerikaanse veel geld kosten en die snel en gemak- rond een centraal plein, waar zich de bevolking en alle regels en verplichtingen laten de bewoners wei- kelijk in elkaar gezet kunnen worden.’ belangrijkste gebouwen bevinden. nig vrijheid. Maar aan de andere kant laten de architecten die voor Verder zijn de wijken ruim en overzichte- Disney werken een alternatief zien voor de anonieme en eentoni- Er is ook eigentijdse architectuur die zich lijk opgezet, met veel groen. Ze worden ge architectuur die je in veel nieuwbouwwijken tegenkomt. helemaal richt op het verleden. De ont- gepresenteerd als een aantrekkelijk werpers van deze gebouwen halen hun (maar duur) alternatief voor de doorsnee voorbeelden uit de architectuurgeschie- nieuwbouwwijk. denis met zijn verschillende stijlen en ‘Ik ruik geld. Dit is architectuur voor men- beproefde oplossingen. Het zijn huizen sen met een dikke portemonnee. die eruitzien alsof ze honderd jaar of lan- Volgens mij is dit een nieuwe markt met ger geleden zijn ontworpen en alsof ze behoorlijke groeimogelijkheden,’ zegt door een ambachtelijke timmerman en de ontwikkelaar. 44

Straatbeeld Gevel in klassieke stijl

11 STADSCHAP OF LANDSTAD DE STAD BARST UIT HAAR VOEGEN VERSTEDELIJKING EN NETWERKEN Netwerk: grafische voorstelling van internet

INTERNET MAPPING PROJECT ANDREW WOOD, RUSSELL BEALE, BOB HENDLEY 1999 Vroeger was de stad een dui- met musea, bioscopen en festivals. delijk afgebakend gebied. Bij Verder zijn er scholen en andere voorzie- het bordje ‘Amsterdam’ veran- ningen. En er is veel werk te vinden – derde het landschap en kwa- tenminste, dat hopen de mensen die men de eerste huizen in zicht. naar de stad komen om er hun geluk te Het was voor iedereen her- beproeven. Maar veel steden zijn langza- kenbaar waar het platteland merhand gevangen in een vicieuze cir- ophield en de stad begon. kel. De groei van het aantal inwoners Als je nu door het westen van zorgt voor meer activiteit en dat trekt Nederland rijdt, zie je om je weer mensen aan die weer voor meer heen een aaneenschakeling bedrijvigheid zorgen. van woonwijken, bedrijventer- De Egyptische hoofdstad Caïro bijvoor- reinen en recreatiegebieden. beeld, had in 1975 6 miljoen inwoners. De bebouwing is uitgewaai- Verwacht wordt dat het er in 2015 bijna erd over de wijde omgeving 15 miljoen zijn. Het Chinese Beijing hoort We kennen de wereld als onze broekzak. Met behulp van luchtfoto- en ziet er overal ongeveer het- ook in het lijstje met snelle groeiers: van grafie en satellieten is de laatste lege plek op de wereldkaart (een zelfde uit. Is het een nieuw 8 miljoen in 1975 naar binnenkort 20 onherbergzaam gebied in Antarctica) precies ingetekend. Maar net soort landschap of een nieuw miljoen. Maar koploper is de hoofdstad nu onze atlas compleet is, is er een nieuwe ruimte ontstaan. Het ver- type stad: is het een stadschap van Nigeria, Lagos, dat in dertig jaar binden van miljoenen computers via internet betekende de geboor- of een landstad? groeide van 3 naar 25 miljoen inwoners. te van cyberspace. Deze digitale ruimte kun je je voorstellen als een oneindig informatielandschap, waar je via het computerscherm een Steden zijn net magneten die mensen Door die enorme groei is het alsof de kijkje neemt. en activiteiten aantrekken. Aan het stad uit elkaar is gespat.Was ze eerst te Dit is een kaart van een groep onderzoekers uit Londen, die hebben begin van de vorige eeuw leefde één op vergelijken met een spiegelei dat geprobeerd om het onzichtbare computernetwerk in beeld te bren- de tien mensen in een stad, nu is dat bestond uit een historisch centrum gen. Het laat zien hoe de informatie op het world wide web met ongeveer de helft en rond 2025 zal het waaromheen de wijken en de wegen elkaar samenhangt. De bolletjes zijn de data, de lijnen geven aan hoe tweederde van de wereldbevolking zijn. lagen, nu lijkt de stad meer op een roerei de informatie is gelinkt. Niet alleen in Europa en Amerika, maar dat is uitgestrooid over een groot De kaarten die deze netwerken in beeld brengen hebben geen rela- vooral in Azië en Afrika groeien veel ste- gebied.Verspreid rondom de oude bin- tie met de zichtbare wereld om ons heen. Ze laten een abstracte den in een ongekend hoog tempo. nenstad liggen nieuwe woonwijken, ruimte zien, waarin plaats en afstand geen betekenis hebben. Leven in een stad heeft dan ook zijn sportvelden, winkelcentra en evenemen- ONTWIKKELINGSBEELD STEDELIJKE NETWERKEN voordelen. Het culturele leven bruist er tenhallen.Tel daarbij op de bedrijventer- VIJFDE NOTA OVER DE RUIMTELIJKE ORDENING De manier MINISTERIE VAN VROM, 2002 Puntstad waarop de Nederland is een van de dichtstbevolkte lan- ruimte in den ter wereld en veel mensen hebben het Nederland is idee dat het land vol is. In 1995 deed Rem ingericht en Koolhaas onderzoek naar de precieze dicht- geordend, is heid van Nederland (dichtheid is het gemid- niet meer te delde aantal inwoners per vierkante kilome- begrijpen ter.) Om te laten zien dat ‘vol’ een relatief zonder te begrip is bedacht hij Puntstad. kijken naar Puntstad heeft de dichtheid van Manhattan, wat er in de het hartje van New York. Het blijkt dan dat andere alle 15 miljoen Nederlanders passen in één Europese megastad die Koolhaas situeert in het Groene landen Hart, het beschermde natuurlandschap mid- gebeurt. De den in de Randstad. De rest van Nederland kaarten in wordt in dit plan één groot natuurgebied. de regeringsnota’s waarmee de overheid de ontwikkelingen pro- Als toeristische attractie laat Koolhaas de vier grote steden Amsterdam, Den Haag, Rotterdam beert te sturen, houden dan ook niet op bij de grens, maar laten zien en Utrecht bestaan rond Puntstad. hoe de ontwikkelingen in Nederland samenhangen met die in De conclusie van Koolhaas is dat Nederland misschien wel dichtbevolkt is, maar dat het ook Duitsland en België. Op deze kaart uit de Vijfde Nota over de mogelijk is om het land te zien als één grote stad met een zeer lage dichtheid. Ruimtelijke Ordening zijn de belangrijkste stedelijke netwerken inge- kleurd en wordt zichtbaar hoe deze zijn verbonden met stedelijke regio’s in de landen om ons heen. 47

DE AANKOOP MUST 2000 Fragmenten Grote stedelijke gebieden worden Een verkeersknooppunt naast een landbouw- bij elkaar gehouden door allerlei bedrijf, met in de verte woonwijken. Zo zien netwerken. Dat kunnen de straten, wegen en pleinen grote delen van Nederland er tegenwoordig zijn, die ervoor zorgen dat we elkaar kunnen ontmoeten en ons uit. Het stedelijk landschap van nu bestaat uit kunnen verplaatsen. Maar er zijn ook onzichtbare netwerken, een verzameling fragmenten die zonder veel zoals internet en het mobiele telefoonnetwerk, die mensen, goe- samenhang door elkaar liggen. deren en informatie met elkaar verbinden. Met behulp van kaarten is het mogelijk om deze verschillende netwerken in beeld te brengen. Nieuwe Kaart van Nederland, Randstad MUST is een ‘laboratorium voor stedenbouw’. Een van de onderwerpen waar dit bureau zich mee bezighoudt, is de relatie tussen De Nieuwe Kaart van Nederland biedt een netwerken en de gebouwde omgeving. overzicht van alle ruimtelijke plannen die in In het diagram ‘De aankoop’ laat MUST zien dat een eenvoudige Nederland tot 2015 gerealiseerd zullen wor- gebeurtenis, zoals de aankoop van een computer, tot stand komt den. Het geeft een indruk hoe Nederland er via allerlei zichtbare en onzichtbare lijntjes. over enkele jaren uitziet. Deze uitsnede van Het begint bij de Amerikaanse computerfabrikant die via een e- de kaart laat zien hoe in de Randstad een mail zijn onderdelen in Seoul bestelt. Die worden vervolgens naar groot stedelijk gebied ontstaat: een wereld- het Ierse Limerick gevlogen, waar de computer in elkaar wordt stad met miljoenen inwoners. gezet. Daarna gaat de computer per schip naar Amsterdam, waar hij in de etalage komt te staan. En als de uiteindelijke koper een ‘Blauwe banaan’ probleem heeft en de helpdesk belt, bestaat de kans dat hij wordt doorgeschakeld naar een medewerker die in Mumbai, India zit. Vanuit de lucht is ’s nachts de verstedelijking van Europa goed te zien. Gevoelige satelliet- De conclusie van MUST is dat bedrijven (en ook mensen) zich camera’s zijn in staat om de warmte vast te steeds losser organiseren. Afstanden en geografische grenzen leggen die wordt uitgestoten door de woon- spelen bijna geen rol meer, maar de toegang tot allerlei netwer- en industriegebieden. Het verstedelijkte ken is des te belangrijker geworden. gebied van Londen tot Milaan licht dan op als een blauwe banaan. reinen langs de snelweg en de recreatie- joen inwoners. (Volgens sommigen zou gebieden en je hebt het beeld van de je zelfs ons hele land als een stedelijk stad van vandaag: een niet al te dicht gebied kunnen zien; dan verandert bebouwde, uitgestrekte omgeving zonder Nederland van het dichtstbevolkte land veel samenhang en zonder duidelijke in de dunstbevolkte stad ter wereld…) grenzen. In cijfers: in 1970 was ongeveer 2000 Ook in andere Europese landen groeien vierkante kilometer van Nederland steden steeds meer naar elkaar toe, zoals bebouwd, 35 jaar later is dat oppervlak in het Duitse Ruhrgebied (rond bijna verdubbeld. In China gaat het nog Oberhausen, Duisburg en Dortmund) en veel sneller: daar is het verstedelijkte in de Vlaamse Ruit (de streek tussen gebied in tien jaar tijd vervijfvoudigd. Gent, Antwerpen, Leuven en Brussel). Deze stedelijke regio’s zijn ook weer op Als in een gebied verschillende steden allerlei manieren met elkaar verbonden zich op deze manier ontwikkelen, klonte- en zo ontstaat geleidelijk een Europese ren die langzaam samen tot een stedelij- superstad, die loopt van Londen, via de ke regio. In Nederland is de Randstad Randstad, het Ruhrgebied en Parijs tot daarvan een voorbeeld. In het westen aan Milaan: een breed uitgewaaierde van het land wordt de ruimte tussen megalopolis met 50 miljoen inwoners. Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht langzaam volgebouwd. Eigenlijk is de Randstad één grote stad met 7 mil- 48 Een call-center in India

12 XXL KOOLHAAS VOOR BEGINNERS DE TOEKOMST VAN DE STAD Hyperbuilding, ontwerp voor een stad in een gebouw, Rem Koolhaas

Plattegrond New York Volgens veel mensen is Rem Koolhaas de meest Manhattan groeide snel, het invloedrijke architect van onze tijd. In de architectuur- was een welvarende stad tijdschriften worden zijn projecten uitgebreid bespro- waar iedereen graag wilde ken en als hij ergens een lezing geeft puilt de zaal uit. Hij wonen. Binnen de kortste heeft de status van een popster, hoewel dat volgens keren was het hele raster hemzelf wel meevalt:‘Iedereen kan me leren kennen, als volgebouwd. Maar uitbrei- je me maar een opdracht geeft…’ ding van het grondgebied was niet mogelijk, omdat de stad aan bijna alle kanten Naast de ontwerper van spraakmakende gebouwen is Koolhaas ook schrij- omsloten was door water. ver:‘Ik zie mezelf als architect én als schrijver.’ Met zijn scherpe pen en droge humor (door een criticus wel eens ‘Rem-praat’ genoemd) heeft Opvallend genoeg was het Koolhaas het in zijn boeken vaak over de toekomst van de stad.‘Ik ben de uitvinding van de lift die ervan overtuigd dat de steden en stadsuitbreidingen die nu overal ter voor de oplossing voor dit wereld worden ontworpen en gebouwd, niet langer “stad” genoemd kun- ruimteprobleem zorgde. nen worden. Wat vroeger stad was, bestaat niet meer. Er zijn nog wel ste- Door de lift werd het moge- den, maar alles wat erbij komt [...] kan niet meer als stad begrepen worden. lijk om tientallen verdiepin- De stad met zijn pleinen, straten en boulevards is grotendeels aan het ver- gen op elkaar te stapelen, dwijnen. Er is een nieuwe situatie ontstaan...’ die toch gemakkelijk En het onderzoek naar die nieuwe stedelijke situatie is de rode draad in bereikbaar bleven. De wol- Koolhaas’ werk. kenkrabber was geboren en de stad groeide verder, alleen nu de hoogte in. Al snel woonden er Na een korte loopbaan als journalist besluit Koolhaas op zijn 24ste dat hij miljoenen mensen op het kleine schiereiland. architect wil worden, hoewel hij eigenlijk twijfelt aan het nut van dat beroep:‘Ik ben niet altijd architect geweest en heb niet een heilig geloof in Toen gebeurde er iets wat niemand had voorzien. Hoewel ze van het beroep van de architect of het werk van de architect...’ Hij volgt een buiten onverstoorbaar bleven, begon het binnen in de wolkenkrab- architectuuropleiding in Londen en richt in 1975 met enkele collega’s het bers te borrelen en te koken. In een en hetzelfde gebouw zaten architectenbureau Office for Metropolitan Architecture (OMA) op. In eerste honderden woningen, een sportcentrum, een bioscoop, een hotel instantie houdt het bureau zich vooral bezig met onderzoek en krijgt het en kantoren: de wolkenkrabber was een stad ín de stad geworden. maar een paar kleine opdrachten. Al die dicht op elkaar gestapelde activiteiten gingen elkaar beïn- In 1978 wordt Koolhaas in één klap bekend, niet met een gebouw of een vloeden en door elkaar lopen. Er ontstonden spontaan situaties en ontwerp, maar met een boek: Delirious New York. Het boek is een menge- gebeurtenissen die niemand had kunnen bedenken. Stel je voor ling van een serieuze studie en een sprookjesachtige vertelling. Koolhaas wat zich tegelijkertijd allemaal in één gebouw kon afspelen: terwijl noemde het een ‘architectuurroman’. Het gaat over de geschiedenis van in een bioscoop op de begane grond een filmvoorstelling draait, zit New York, maar tegelijk wordt een verhaal verteld over het ontstaan van de in een woning daarboven een gezin aan tafel, en in de oesterbar op moderne stad. de achtste etage komen een naakte saunabezoeker, een bokser en een bankbediende in pak elkaar tegen en nuttigen een hapje. Er was eens een drassig schiereiland aan de oostkust van Die opeenstapeling van mogelijkheden en verleidingen, de intro- Amerika. Daar moest uit het niets een stad worden gebouwd: ductie van nieuwe technologie (zoals de radio en de film) en de Manhattan. De landmeter scherpte zijn potlood en tekende op de enorme mensenmassa’s – en dat allemaal op een klein stukje land landkaart twaalf kaarsrechte boulevards van noord naar zuid en 155 – leidde en tot nieuwe ervaringen en een nieuwe manier van leven. even rechte straten die van oost naar west liepen. Zo ontstond een Dit was de geboorte van de moderne stad. plattegrond met 2028 gelijke bouwblokken. Danstheater, Den haag Delirious New York

Stad van de toekomst... sen, een congresruimte en een hal voor popconcerten. Het is een enorm complex, waarvoor Koolhaas het masterplan ontwerpt. In 1995 verschijnt het boek S,M,L,XL met een overzicht van de plannen en ontwerpen die Koolhaas tot dan toe heeft gemaakt, geordend van klein naar groot – vandaar de titel. Het boek telt maar liefst 1334 pagina’s en bevat naast architectuurprojecten een wervelwind aan dagboekfragmen- ten, verhalen en theorieën.‘Het boek laat architectuur zien als chaotisch avontuur,’ zegt Koolhaas. Het laatste hoofdstuk gaat over de toekomst van de stad. Koolhaas beschrijft hierin een somber visioen waarin de stad een wegwerpartikel is geworden... In de stad van de toekomst wonen 15 miljoen mensen – maar het kunnen er ook 5 of 50 miljoen zijn. De stad ligt waarschijnlijk in Azië, maar kan, als de omstandigheden dat vragen, net zo goed ontstaan in Afrika of Amerika. Ze bestaat uit honderden, misschien wel duizenden, gelijkvormige hoogbouwblokken die zich in eentonig ritme eindeloos herhalen, hier en daar onderbroken door een gecul- In een interview zegt Koolhaas over het boek:‘Ik ben in New York gefasci- tiveerd stukje natuur in de vorm van een pretpark of een golfbaan. neerd geraakt door hoogbouw.Wat ik interessant vind, is dat er een soort Er is in deze stad geen verschil tussen het centrum en de buitenwij- radicale scheiding bestaat tussen het uiterlijk van het gebouw en het inner- ken. Alles lijkt op elkaar en elke plek is inwisselbaar voor elke andere lijk en er absoluut geen verband hoeft te bestaan. De gebouwen zijn zo plek. Het is een kunstmatige omgeving zonder eigenschappen, die groot en complex geworden dat [...] het leven binnen in een voortdurende alleen bestaat uit wat strikt noodzakelijk is. beweging is die helemaal niets te maken heeft met de uiterlijke kalmte.’ Eigenlijk functioneert deze stad heel simpel. Als ze te klein wordt breidt ze zich gewoon uit. En als ze oud wordt breekt ze zichzelf af Koolhaas wil geen papieren architect blijven, die alleen maar plannen en begint ergens anders weer opnieuw. maakt. Met zijn bureau doet hij mee aan verschillende prijsvragen in de hoop een opdracht binnen te halen. Maar het duurt nog tot 1986 voor hij Wie door deze stad loopt ervaart een trance-achtige rust en wordt zijn eerste projecten kan uitvoeren: een woonwijk in Amsterdam-Noord en overweldigd door de enorme grootte. Er heerst een wezenloze het Danstheater in Den Haag. kalmte tussen de wolkenkrabbers, die alleen van elkaar verschillen Na deze eerste successen krijgt OMA meer opdrachten. Het architectenbu- door de vorm van de glazen gevels. De openbare ruimte wordt reau van Koolhaas groeit en wordt een broedplaats voor jonge getalen- amper gebruikt en de straten zijn verlaten. De bewoners hebben teerde architecten uit de hele wereld, die bij elke opgave met een intelli- de straat ook niet meer nodig. Het leven speelt zich af in cybers- gent en creatief ontwerp willen komen. Er zijn weinig vaste regels binnen pace; hier komen de bewoners elkaar tegen, hier doen ze hun inko- het bureau en het is er vaak behoorlijk chaotisch. Wie ’s morgens op het pen, hier wordt handel gedreven en informatie uitgewisseld. bureau komt kan te horen krijgen dat hij direct naar de andere kant van de wereld moet om ter plaatse een probleem op te lossen. En ontwerpen waar Deze stad van de toekomst heeft geen identiteit en geen geschiede- weken aan gewerkt is, worden zonder pardon in de prullenbak gegooid als nis.Ze is uit het niets ontstaan en zal net zo snel verdwijnen als de oplossing uiteindelijk niet optimaal is.‘Hoe langer ik bij OMA werk, hoe de economische omstandigheden veranderen en de bevolking minder ik eigenlijk van architectuur begrijp,’ zegt een van de medewerkers. wegtrekt... naar een andere stad. De stad is een tentenkamp Voorlopig hoogtepunt is het ontwerp voor Euralille, dat in 1994 wordt geworden (maar dan van glas en beton) dat de wereldwijde opgeleverd. Naast een treinstation omvat dit verkeersknooppunt in de kapitaalstromen volgt. Noord-Franse stad Lille ook winkels, appartementen, hotels, parkeerplaat- Luchtfoto Euralille, Lille S,M,L,XL

Huis in Bordeaux

Ontwerp CCTV in Beijing

Shenzen Koolhaas:‘Natuurlijk is het hele artikel over de toekomst van de stad een beetje ironisch bedoeld, maar toch... Omdat steeds grotere delen van ons leven zich afspelen in cyber-space worden onze gebouwen en steden steeds minder belangrijk en ook minder duurzaam. Misschien zijn wij wel de eerste generatie die geen sporen in de geschiedenis achterlaat in de vorm van gebouwen en monumenten.’ Met zijn opvallende ideeën en architectuur heeft Koolhaas zijn naam nu definitief gevestigd en de opdrachtenportefeuille van OMA is goed gevuld. Zo ontwerpt Koolhaas in het Franse Bordeaux een opvallende villa voor een invalide uitgever, wiens kamer bestaat uit een lift waarmee hij zich met het nog nooit vertoonde, het onbestaanbare, met nieuwe vergezich- van etage naar etage door het huis kan bewegen. En hij ontwerpt het ten’. Maar tegelijk weet Koolhaas dat hij met zijn werk de wereld niet kan (niet uitgevoerde) Hyperbuilding. Een gebouw met een hoogte van één veranderen: ‘Architectuur is een bescheiden discipline.’ kilometer, waarin 120.000 mensen kunnen wonen en werken: een-stad- in-een-gebouw. Misschien moet je Koolhaas zien als een surfer die boven op de golf van de geschiedenis zijn evenwicht weet te bewaren en een kunstje doet waar- In 1997 wordt Koolhaas gevraagd als professor aan de Amerikaanse voor hij veel bewondering krijgt, maar die tegelijk weet dat hij op de loop Harvard Universiteit. Hij begint het ‘Studiecentrum voor wat eens de stad van de golf geen invloed kan uitoefenen. was’, waar hij met studenten onderzoek doet naar multimiljoenensteden als Lagos en Singapore en nog een gebied dat zich razendsnel ontwik- De Parelrivier-delta is een regio aan de Chinese kust kelt, namelijk de delta van de Parelrivier in China. Hier lijkt te gebeuren die bestaat uit een cluster van vijf steden. Dit gebied is een ‘Speciale wat Koolhaas in S,M,L,XL heeft voorspeld. Economische Zone’, waar het communistische China experimen- Toch ziet Koolhaas dit niet alleen maar als een negatieve ontwikkeling: teert met het westerse kapitalistische systeem. Als alles volgens ‘Azië is in de greep van een meedogenloos bouwproces. De maalstroom planning verloopt, zullen hier rond 2020 36 miljoen mensen wonen van modernisatie vernietigt bestaande omstandigheden en creëert een – op een oppervlakte zo groot als de Randstad. In een ongelooflijk nieuw soort stedelijkheid. De afwezigheid daarbij van een voorbeeld of tempo worden woonwijken, torenhoge kantoorgebouwen, vijf- ideaal […] creëert een uniek moment van vrijheid om nieuwe waarden te baanssnelwegen en vliegvelden gebouwd. definiëren. Zo kun je de Parelrivier-delta ook zien als een vitrine van de Een van de steden in de delta is Shenzen, dat in tien jaar tijd uit het nieuwe Chinese politiek van openheid.’ niets is ontstaan en nu 3 miljoen inwoners telt. De stad duikt zonder Na de verovering van Europa en Amerika is Azië de volgende uitdaging aankondiging op tussen de rijstvelden en bestaat uit 900 wolken- voor Koolhaas:‘Van het westen hoef je geen visionaire gedachten meer te krabbers, waarvan sommige in drie dagen tijd door een Chinese verwachten over de nieuwe stad; die moet je zoeken in landen als China.’ architect zijn ontworpen. (De doorsnee Chinese architect heeft niet Met de opening van een filiaal in Beijing laat Koolhaas de autoriteiten zien veel meer nodig dan een keukentafel en een laptop en werkt der- dat hij geïnteresseerd is in de grootschalige projecten die daar op stapel tigmaal zo snel als zijn westerse collega’s.) staan. En met succes. In de Chinese hoofdstad wordt een nieuw zakencen- trum gebouwd met ongeveer driehonderd wolkenkrabbers. De opdracht Deze nieuwe steden verschillen in alles van de traditionele stad. voor het eerste gebouw in deze wijk (het hoofdkwartier van de Chinese Ze worden vanuit het niets opgebouwd en hebben geen verleden. staatstelevisie) gaat naar Koolhaas. Ze bestaan uit een aantal gebouwen die schijnbaar geen relatie met elkaar hebben of onderdeel zijn van een groter geheel.Van een zorg- Koolhaas heeft een scherpe, vooruitziende blik. Onderwerpen die hij in zijn vuldig stedenbouwkundig plan is geen sprake, en of de gebouwen boeken aansnijdt zijn vaak niet eerder opgemerkt en beschreven. En in zijn mooi of lelijk zijn is de laatste zorg van de opdrachtgever. Kortom, architectuur- en stedenbouwprojecten vind je allerlei oorspronkelijke architectuur en stedenbouw spelen eigenlijk geen enkele rol meer. oplossingen die niet eerder gebruikt zijn. Aan de ene kant wil hij ‘verrassen Ontwerp stadscentrum Almere Project on the city

Meer informatie...Biografieën 2012 Architecten Shigeru Ban Santiago Calatrava Karl Chu Coop Himmelb(l)au 2012 Architecten Haarlemmermeer een serie van drie brug- maar heeft ook een eigen bedrijf: Octatube definitieve vorm krijgt. Met behulp van de gen: de Harp, de Citer en de Luit. Space Structures. computer worden de complexe vormen 2012 Architecten is een klein architectenbu- Eekhout is vooral geïnteresseerd in de omgezet naar platte bouwtekeningen. reau uit Rotterdam. Ze ontwerpen gebou- Karl Chu (1950, Birma) manier waarop architectuur die met de Gehry bouwde onder andere het wen, interieurs en meubels. 2012 Architecten De van oorsprong uit Birma (het tegen- computer is ontworpen, en die vaak bestaat Guggenheim Museum in Bilbao en de Walt maakt zoveel mogelijk gebruik van afvalma- woordige Myanmar) afkomstige Karl Chu is uit ingewikkelde gebogen vormen, Disney Concert Hall in Los Angeles. terialen en als het mogelijk is voeren ze hun architect en theoreticus. Hij woont en gebouwd kan worden. Hij doet daarvoor ontwerpen zelf uit. Zo bouwden ze het Herman Hertzberger (1932, werkt in Los Angeles, Californië. Als docent onderzoek naar nieuwe bouwmaterialen en Miele Ruimtestation, een verplaatsbaar Amsterdam) is hij betrokken bij verschillende ontwerp- constructiemethoden. paviljoen van wasmachineonderdelen. En opleidingen en universiteiten. Daarnaast Eekhout maakt zelf geen ontwerpen, maar Herman Hertzberger ziet architectuur als voor een schoenenwinkel in Scheveningen heeft Chu ook een eigen bureau, X Kaya, dat werkt samen met architecten. Voorbeelden een ‘ruimtelijk raamwerk’. Hij wil de bewo- maakten ze stellingen waarbij autoruiten zich vooral bezighoudt met onderzoek en van projecten waar hij bij betrokken was: de ners de vrijheid geven om binnen dat raam- als kastplank werden gebruikt. experimenten waarbij de computer een Achmea-toren in Leeuwarden en de glazen werk te bepalen hoe het gebouw gebruikt Shigeru Ban (1957, Tokio, belangrijke rol speelt. Chu heeft nog nooit muziekzaal in de Beurs van Berlage in wordt. Aan het begin van zijn carrière Japan) iets gebouwd, maar zijn werk heeft toch Amsterdam. bestonden zijn gebouwen vaak uit gelijkvor- veel invloed door de lezingen en de publica- mige elementen die steeds herhaald wer- De Japanse architect Shigeru Ban is vooral Norman Foster (1935, ties die hij verzorgt. den en zo een complexe structuur vorm- bekend om zijn experimenten met onge- Manchester, Engeland) den. Hertzberger maakte daarbij gebruik bruikelijke bouwmaterialen als papier en Coop Himmelb(l)au De Engelse architect Norman Foster heeft van geprefabriceerde betonelementen, die karton. Voor de overlevenden van een aard- Het Weense architectencollectief Coop een reputatie opgebouwd met het ontwer- hij onbewerkt en zichtbaar liet. Voorbeeld is beving in het Japanse Kobe ontwierp hij Himmelb(l)au werd in 1968 opgericht door pen van grootschalige stedelijke projecten. het kantoorgebouw voor Centraal Beheer in noodwoningen van kartonnen kokers die in Wolf D. Prix (1942) en Helmut Swiczinsky Zo verzorgde hij de reconstructie en uit- Apeldoorn. Later ging hij ook staal toepas- twee uur in elkaar gezet konden worden. (1944). Hun vroegste werk is erg experimen- breiding van de Rijksdag, het belangrijkste sen en werd het dak steeds belangrijker in Ook bouwde Ban opvallende woonhuizen teel, zoals de Vlammende Vleugel. Deze regeringsgebouw in Berlijn. Foster gaf het zijn projecten, zoals bij het Chassé Theater zoals het Gordijnhuis in Tokio, waarbij de bestond uit een gigantische ijzeren con- historische gebouw een opvallende glazen in Breda. gevel uit een enorme lap stof bestaat, en het structie, bekleed met stof, die op een bin- koepel. In Londen ontwierp hij de Hertzberger ontwierp een hele reeks scho- Muurloze Huis in Nagano, waarbij schuifwan- nenplaats in het Oostenrijkse Graz in brand Millenniumbrug, die de oevers van de len waaronder het Montessori College Oost den een flexibele indeling mogelijk maken. werd gestoken. Theems met elkaar verbindt. Foster legt in Amsterdam. Bans projecten verwijzen vaak met een knip- Na verloop van tijd verloren de architecten veel nadruk op de relatie van het gebouw oog naar de traditionele Japanse architectuur. Hild & Kaltwasser hun wilde haren en tegenwoordig behoren met de omgeving. Zijn architectuur heeft Santiago Calatrava zij tot de elite van de architecten en halen een hightech-uitstraling, met glimmend Het Hamburgse architectenbureau Hild & (1951, Benimamet, Spanje) ze grote opdrachten binnen. Tot hun staal en glas. Kaltwasser werd in 1992 opgericht door belangrijkste werk behoren een paviljoen Tillmann Kaltwasser (1959-1998) en Andreas In het werk van de Spanjaard Santiago Frank O. Gehry (1929, voor het Groninger Museum, met een Hild (1961). Het bureau past bij elk ontwerp Calatrava is de constructie altijd het uit- Toronto, Canada) gedeeltelijk glazen vloer, en de Opera in de stijl van het gebouw aan, aan de omstan- gangspunt. Hij probeert de constructie- Gunagzhou, China. Kenmerkend voor hun De architectuur van de Canadees Frank O. digheden waarbij de keuze van het materi- onderdelen niet te verbergen, maar geeft ontwerpen is dat de gebouwen eruitzien of Gehry lijkt vaak op een abstract beeldhouw- aal en de constructiemethode altijd het uit- ze juist spannende vormen die ontleend alle onderdelen eerst uit elkaar zijn gehaald werk. Het zijn grote gedraaide geometri- gangspunt is. Soms gebruiken ze strakke zijn aan de anatomie van mensen en dieren. en daarna opnieuw gemonteerd. sche volumes, bekleed met glimmend vormen die in beton worden uitgevoerd, Zijn specialiteit is het ontwerpen van brug- metaal. Gehry wordt gevraagd voor culture- zoals bij het ontwerp voor een parkeergarage gen. Hij werd beroemd met het ontwerp Mick Eekhout (1950, le gebouwen als musea en concertzalen. in het Duitse Riem. Maar als het aansluit bij voor een brug voor de Olympische Spelen Den Haag) Gehry begint zijn projecten met een snelle de opdracht, gebruiken ze ook subtiele his- van 1984 in Barcelona. Ook in Nederland zijn Mick Eekhout is constructeur. Hij is profes- schets. Daarna worden verschillende torische ornamenten, zoals bij een uit stalen voorbeelden van zijn werk te vinden. Hij sor aan de Technische Universiteit in Delft, maquettes gemaakt, waarmee het plan zijn platen opgetrokken bushokje in Landshut. bouwde voor de gemeente Mick Eekhout Norman Foster Frank O. Gehry Herman Hertzberger Hild & Kaltwasser

Meer informatie...Biografieën Toyo Ito Kingma Roorda Rem Koolhaas Neil Leach J. W. van Kuilenburg Toyo Ito (1941, Kyoto, Japan) gecompliceerde projecten krijgt hij ook werpopdrachten van meubels tot steden- en Pieter Bannenberg (1959) en werd opge- opdrachten van particulieren. Zo bouwde bouwkundige projecten. richt in 1997. De architecten hebben elkaar De Japanse architect Toyo Ito probeert in hij de Villa Dall’Ava, een vrijstaand woonhuis Monolab bouwde het Body House in leren kennen tijdens hun opleiding aan de zijn architectuur een vorm te vinden voor in Parijs dat gedeeltelijk wordt gedragen Rotterdam en deed met het project TU Delft. de veranderingen die nieuwe media en door dunne stalen buizen. Infrabodies onderzoek naar de mogelijkhe- De architecten van NL Architects vinden technologie teweegbrengen in de wereld Eerst concentreerde OMA zich op Europa den van onbenutte gebieden rond ver- hun inspiratie in gewone, alledaagse zaken. om ons heen. Hij wil dat zijn gebouwen een en Amerika, maar na verloop van tijd is de keersknooppunten. Ze willen onvermoede aspecten van het plek zijn waar media en mensen samenko- aandacht van het bureau naar Azië verscho- dagelijkse leven laten zien door onverwach- men en waar de fysieke wereld en de virtu- MUST ven. Koolhaas kreeg de opdracht om het te combinaties. Zo werd een installatiehuis- ele wereld in elkaar overlopen. hoofdkwartier van de Chinese staatstelevi- MUST is een stedenbouwkundig bureau dat je in Leidsche Rijn (nabij Utrecht) bekleed De geavanceerde ontwerpen van Ito zijn sie te ontwerpen. ontwerp en onderzoek combineert. MUST met een sexy uitziende ‘huid’ van een vaak moeilijk uit te voeren, zodat zijn Naast architect is Koolhaas ook schrijver. wordt geleid door Robert Broesi (1969), latexachtige kunststof. En de Basketbar gebouwen ook constructieve hoogstandjes Zijn boeken, zoals Delirious New York; Pieter Jannink (1971) en Wouter Veldhuis voor de Universiteit van Utrecht werd een zijn. Zijn bekendste projecten zijn de Tower S,M,L,XL en Project on the City, hebben (1971). Het bureau werkt op verschillende verrassende combinatie van een bar en een of Winds in Yokohama, waarvan de gevel minstens zoveel invloed als zijn gebouwen. schaalniveaus. Zo ontwierpen ze stadstui- basketbalveld. ’s nachts van binnenuit wordt verlicht, en Koolhaas schrijft over de geschiedenis en nen in Meppel, maar maakten ook een de Mediatheek in Sendai, waarin de vloeren Jean Nouvel (1945, Fumel, de toekomst van de moderne stad. groot stedenbouwkundig plan voor stads- lijken te zweven. Frankrijk) deel Geuzenveld-Slotermeer in Amsterdam Neil Leach (1958) Kingma Roorda architecten en deden onderzoek naar de ruimtelijke en Nouvel begon in 1975 zijn architectenbu- Neil Leach is architect en is daarnaast actief culturele ontwikkelingen in Europa. Verder reau. Het bekendste gebouw van Nouvel is Klaas Kingma en Ruurd Roorda begonnen als schrijver en docent. Hij is een veelge- verzorgt MUST lezingen, onderwijs, ten- het Institute du Monde Arabe in Parijs. De beiden hun carrière bij OMA, het architec- vraagd gastspreker aan universiteiten en toonstellingen en workshops. gevel van dit instituut bestaat uit vensters, tenbureau van Rem Koolhaas. In 1989 richt- architectuuropleidingen. Leach houdt zich die als een sluiter van een fototoestel het ten ze hun eigen bureau op: Kingma MVRDV bezig met onderwerpen uit de architec- licht filteren – hoe meer licht er binnenvalt, Roorda architecten. Ze willen eigenzinnige tuurgeschiedenis, maar schrijft ook over de MVRDV werd in 1991 opgericht in Rotterdam hoe kleiner de opening wordt. architectuur ontwerpen die past bij de laatste ontwikkelingen. Hij is vooral geïnte- door Winy Maas (1959), Jacob van Rijs (1964) Ook in zijn andere ontwerpen is Nouvel onvoorspelbaarheid van het leven. Soms resseerd in de relatie tussen informatie- en Nathalie de Vries (1965). Het bureau richt gefascineerd door de werking van licht en laten ze zich daarbij leiden door traditie, technologie en de gebouwde omgeving. In zich op architectuur, stedenbouw en land- schaduw en de doorschijnendheid van zoals bij het ontwerp voor een serie Amsterdam bouwde hij met studenten het schapsarchitectuur. Belangrijke projecten verschillende materialen. Zo bestaat de Dijkwoningen in Papendrecht. Maar een paviljoen Swarm Tectonics. Een gespeciali- zijn Villa VPRO in Hilversum en een woon- buitenmuur van zijn stadhuis in Mont- andere keer, zoals bij een complex in seerd computerprogramma hielp bij het zorgcomplex (WoZoCo) voor ouderen in pellier uit beweegbare panelen, die in elke IJsselstein ontwerpen ze bijzondere wonin- maken van het ontwerp en berekende ook Amsterdam, waarbij sommige woningen stand een andere sfeer in het interieur gen met een ingenieuze en originele inde- de constructie. ver over de gevel uitsteken. oproepen. ling. Voordat MVRDV aan een ontwerp begint ver- Monolab NOX Rem Koolhaas (1944, zamelen ze eerst zoveel mogelijk gegevens Rotterdam) Monolab is in 1999 opgericht door architect over de opdracht en de locatie. Al dat mate- Architect Lars Spuybroek (1959) is directeur Jan Willem van Kuilenburg (1958). Het riaal wordt verwerkt in diagrammen en sta- van NOX, opgericht in 1990. Dit bureau doet Rem Koolhaas is een van de belangrijkste bureau wil in zijn ontwerpen eenvoud tistieken. Pas als deze zogenaamde datasca- onderzoek naar de relatie tussen architec- ontwerpers van onze tijd. Met zijn architec- (mono) koppelen aan experiment (lab). pes zijn geanalyseerd, wordt op basis van tuur, beeldende kunst en nieuwe media. tenbureau OMA krijgt hij opdrachten in bin- Monolab probeert de dynamische leefpa- de conclusies een ontwerp gemaakt. Spuybroek ziet architectuur niet als een nen- en buitenland. Koolhaas ontwierp tronen van de huidige cultuur, die ertoe lei- afgegrensd vakgebied, maar kijkt hoe ande- onder meer een groot verkeersknooppunt NL Architects den dat werken, wonen en vrije tijd steeds re kunstvormen en nieuwe technologie in in de Franse stad Lille en maakte het plan meer worden gemengd, te vertalen in flexi- NL Architects is het architectenbureau van de architectuur kunnen worden toegepast. voor de herinrichting van het centrum van bele ontwerpen. Het bureau krijgt ont- Kamiel Klaasse (1967), Walter van Dijk (1962) In de gebouwen die NOX, vaak met behulp Lelystad. Naast deze grootschalige en MUST MVRDV NL Architects Jean Nouvel Lars Spuybroek

Meer informatie...Biografieën Kas Oosterhuis Marko Peljhan Pentagram Renzo Piano Álvaro Siza van de computer, ontwerpt, lopen vloeren vestigingen in verschillende landen, is Robert A.M. Stern (1940, maar herkenbare vorm. Naast een tijdelijke en muren in elkaar over. Bekendste project van alle markten thuis. Klanten kunnen er New York) fietsenstalling voor het Stationsplein in is het interactieve waterpaviljoen H2O eXPO terecht voor het ontwerp van een huis- Amsterdam, bouwde VMX het Stedelijk De Amerikaanse architect Robert A.M. Stern op het voormalige werkeiland Neeltje Jans stijl of een bewegwijzering, tot interieurs Gymnasium in Den Bosch en maakte het heeft een passie voor architectuurgeschie- in Zeeland. en architectuurprojecten. Pentagram plannen voor de nieuwe Amsterdamse denis. Zijn huizen en stedenbouwkundige verzorgde onder meer de vormgeving woonwijk IJburg. projecten zijn een uitdrukking van zijn liefde Kas Oosterhuis (1951, van het New York Times Magazine en de voor het verleden. Hij maakt geen letterlijke Amersfoort) West 8 bewegwijzering op Stansted Airport in kopieën van de historische architectuur, Computerarchitect Kas Oosterhuis leidt een Londen. Het hedendaagse landschap is voor het maar wil de sfeer van een geïdealiseerd ver- veelzijdig bureau waarin architecten grootste deel kunstmatig en door mensen leden oproepen. Stern gebruikt wel moder- Renzo Piano (1937, Genua, samenwerken met beeldend kunstenaars, bedacht en uitgevoerd: er is geen duidelijk ne bouwtechniek en -materialen om zijn Italië) webdesigners en programmeurs. verschil meer tussen natuur en bebouwing. projecten uit te voeren. Hij werkte onder Oosterhuis beweegt zich op uiteenlopende De Italiaan Renzo Piano werd beroemd met Dat is het uitgangspunt van West 8, het ont- andere voor de Walt Disney Company, maar ontwerpterreinen: woningbouw, tentoon- het Centre Pompidou in Parijs, dat hij werpbureau van Adriaan Geuze (1964). hielp ook mee aan de herinrichting van het stellingspaviljoens, stedenbouw en interac- samen met Richard Rogers ontwierp. Alle Geuze is landschapsarchitect, maar het Times Square in New York. tieve installaties. installaties van dit museum werden aan de bureau is actief op verschillende schaal- Hij werd bekend door het Zoutwater- buitenkant van het gebouw geplaatst zodat UN Studio niveaus van tuin tot landschap, en van paviljoen op het voormalige werkeiland de binnenruimte optimaal gebruikt kon architectuur tot stedenbouw. Geuze wil in UN Studio werd in 1998 opgericht door Ben Neeltje Jans, waarin hij voor het eerst zijn worden. Piano heeft in zijn ontwerpen altijd zijn projecten een decor scheppen waarin van Berkel (1957) en Caroline Bos (1959). UN ideeën over interactieve en vloeibare archi- veel aandacht voor ecologische oplossin- ook het klimaat, het verkeer, de mensen en in de naam staat voor United Network. Het tectuur kon realiseren. Verder bouwde hij gen, zoals natuurlijke ventilatiesystemen. de natuur onderdeel zijn van het ontwerp. bureau is een netwerk van verschillende woningen in Groningen en Lelystad en ont- Piano werkt, zoals veel eigentijdse architec- West 8 maakte het stedenbouwkundig plan specialisten op het gebied van architectuur, wierp de paraSITE; een opblaasbare, zilver- ten, op allerlei locaties in de wereld. Hij voor de wooneilanden Borneo en infrastructuur en stedenbouw. Grote kleurige tent. bouwde onder andere het Kensai Airport in Sporenburg in het Amsterdamse havenge- bekendheid kreeg UN Studio met het ont- Osaka, Japan, en het museum De Menil bied en ontwierp het Schouwburgplein in werp voor de Erasmusbrug in Rotterdam. Marko Peljhan (1969, Collection in Houston, Texas. Rotterdam. De ontwerpen zijn vaak complex, met bij- Sempeter, voormalig voorbeeld dubbelgekromde vlakken, zoals Joegoslavië) Álvaro Siza (1933, Ken Yeang (1948, Penang, het tentoonstellingspaviljoen RealSpace in Matosinhos, Portugal) Maleisië) Mediakunstenaar Marko Peljhan leeft en QuickTimes. werkt afwisselend in Los Angeles, Riga en Siza is de belangrijkste Portugese architect Ken Yeang is een architect uit Maleisië die Ben van Berkel en Caroline Bos schreven Ljubljana. Peljhan is gefascineerd door van dit moment. Hoewel hij opdrachten zich na zijn opleiding in Engeland heeft verschillende boeken, waaronder Mobile media en ruimtevaart. Zijn werk bestaat krijgt op verschillende locaties in de wereld, gevestigd in de Verenigde Staten. Hij is Forces en Move. onder andere uit de ontwikkeling van een heeft zijn werk altijd kenmerken van lokale gespecialiseerd in het ontwerpen van mobiel medialaboratorium, het Makrolab, bouwtradities. De gebouwen bestaan vaak VMX milieuvriendelijke hoogbouw. Zijn wolken- waarmee hij de wereld rondreist. Verder uit onregelmatige geometrische vormen krabbers zitten vol slimme oplossingen die De Engelsman Don Murphy (1965) richtte in werkt hij samen met wetenschappelijke die in elkaar grijpen. De muren zijn veelal zorgen voor laag energieverbruik en een 1995 VMX Architects op. Het bureau ver- instituten zoals het trainingscentrum voor wit, met kleine ramen – in warme landen vriendelijke woon- en werkomgeving. Yeang richtte in de eerste periode van zijn bestaan kosmonauten in Moskou en was hij betrok- een bescherming tegen de zon. Naast bouwde onder andere het hoofdkwartier veel onderzoek en nam deel aan prijsvra- ken bij de oprichting van het mediacentrum representatieve gebouwen, waaronder het van IBM in Kuala Lumpur. gen. Daarna krijgen de ontwerpers van VMX Ljudmila in Ljubljana. Serralves-museum in Porto, Portugal heeft met verschillende opdrachten de kans om Siza ook veel woningbouwprojecten ver- hun ideeën te realiseren. Pentagram zorgd, zoals in de Haagse Schilderswijk. Siza VMX streeft ernaar om een praktische en Het ontwerpbureau Pentagram werd in heeft daarbij altijd veel aandacht voor de efficiënte oplossing te vinden voor de opga- 1978 opgericht in Londen. Het bureau, met wensen van de gebruikers. ve en die te vertalen in een eenvoudige, Robert A.M. Stern UN Studio VMX Adriaan Geuze Ken Yeang

Meer informatie...Boeken Moderne architectuur rijkste stijlen en stromingen waren in de besproken. De serie loopt vanaf 1987 en bij geschiedenis van de moderne architectuur in Nederland 1900–1940 vorige eeuw. elkaar geven de delen een goed overzicht vooral vanuit de theorieën en ideeën van Wil je meer weten over de geschiedenis van de meest recente architectuurgeschie- de architecten. Dat levert een pittige tekst Architectuur in Nederland van de moderne architectuur in Nederland, denis van Nederland. op, die wel wat doorzettingsvermogen in de twintigste eeuw dan kun je beginnen met het boek vraagt. Moderne architectuur Moderne architectuur in Nederland Mag het wat beknopter, dan is Architectuur sinds 1900 Architecture Now 1900–1940 van de Italiaan Giovanni Fanelli. in Nederland in de twintigste eeuw, geschre- Hij bespreekt de belangrijkste architecten ven door architectuurcriticus Hans van Dijk, Wil je iets weten over de internationale Naast lees- en studieboeken zijn er veel uit- en ontwikkelingen in de periode voor de een goed en gemakkelijk leesbaar overzicht. architectuurgeschiedenis, dan is Moderne gaven waarin de illustraties het belangrijkst Tweede Wereldoorlog. architectuur sinds 1900 van William J. Curtis zijn. De Duitse uitgever Taschen geeft een Jaarboek Architectuur in een goed begin. Het is een niet al te moeilij- serie uit, Architecture Now, met de meest Honderd jaar Nederlandse Nederland ke tekst, waarin een chronologisch over- opvallende eigentijdse architectuur, afge- architectuur, 1901–2000 Als samenvatting van de actuele ontwikke- zicht wordt gegeven van de architectuur in beeld met prachtige foto’s en beknopte Voor de periode daarna kun je de volgende lingen verschijnt het Jaarboek Architectuur de twintigste eeuw. beschrijvingen. dikke pil van de plank pakken: Honderd jaar in Nederland. Het wordt uitgegeven door Moderne architectuur: Hedendaagse architectuur Nederlandse architectuur, 1901–2000: het Nederlands Architectuurinstituut en een kritische geschiedenis Tendensen, Hoogtepunten, samengesteld bevat een overzicht van de mooiste en Ook een lekker bladerboek is Hedendaagse door Umberto Barbieri en Leen van Duin. opvallendste architectuur van dat jaar. Ook Kenneth Frampton schreef een over- architectuur van Francisco Cerver, dat op Aan de hand van twintig opvallende gebou- Verder zijn er in het Jaarboek essays te vin- zichtswerk: Moderne architectuur: een kriti- zakformaat een overzicht geeft van hon- wen laten de auteurs zien wat de belang- den waarin de stand van zaken wordt sche geschiedenis. Frampton beschrijft de derden eigentijdse gebouwen. Meer informatie…Tijdschriften Nederlandse tijdschriften De Architect een boekenrubriek waarin de belangrijkste het een rubriek waarin nieuwe boeken wor- breid interview met een architect, aan- De Architect is het vakblad voor architecten nieuwe uitgaven worden besproken. den gerecenseerd. dacht voor nieuw talent, informatie over en stedenbouwers. In dit tijdschrift worden Net als bij De Architect zijn teksten niet altijd bouwmaterialen, boeken en sites, en een Volume aan de hand van een actueel thema opval- even makkelijk, maar vaak vertellen de foto's uitgebreide agenda. lende architectuur en stedenbouwkundige Volume (voorheen Archis) is een tijdschrift en illustraties al het halve verhaal. Oase projecten besproken, voorzien van prachti- voor architectuur, stad en beeldcultuur. Bouw ge foto’s en verhelderende tekeningen. De Volume wil graag discussie uitlokken over Oase is een tijdschrift over de theorie van ontwerpen die door de redactie worden actuele onderwerpen die met architectuur en Het tijdschrift Bouw belicht de architectuur de architectuur. Het gaat hierin niet zozeer gekozen hebben altijd iets extra’s. Ze stedenbouw te maken hebben. In elk num- vanuit het perspectief van de bouwpraktijk. om de gebouwen, maar om het denken maken op een opvallende manier gebruik mer staat een actueel onderwerp centraal, Het richt zich niet alleen op ontwerpers over architectuur. Elke nummer heeft een van nieuwe materialen of constructiemetho- waarover verschillende auteurs hun mening (zoals De Architect en voorheen Archis) centraal onderwerp dat wordt uitgespit in den, of bieden een oorspronkelijke oplos- geven. Volume probeert de eigentijdse archi- maar is ook bedoeld voor opdrachtgevers, verschillende essays en achtergrondartikelen, sing voor een ontwerpopgave – of ze zijn tectuur te plaatsen in een breder kader van de overheid en bouwbedrijven. Uitvoerige geschreven door auteurs uit binnen- en gewoon opvallend mooi. Verder hebben politieke en sociale ontwikkelingen. documentatie over recente projecten buitenland. Vaak worden bepaalde ontwik- techniek en interieurarchitectuur een Daarnaast bespreekt het tijdschrift de vormt het hart van het blad. kelingen in de architectuur belicht vanuit belangrijke plaats in het tijdschrift en is er meest spraakmakende projecten en heeft Daarnaast vind je in elk nummer een uitge- de filosofie of de geschiedenis.

Meer informatie...Tijdschriften Buitenlandse tijdschriften El Croquis tijdschrift staat steeds een thema centraal Andere buitenlandse tijdschriften richten gebreid staan besproken. Vooral het foto- Een belangrijk internationaal architectuur- en worden de meest in het oog springende zich vooral op het presenteren van de materiaal is opvallend. tijdschrift is het Spaanse El Croquis. Dit tijd- gebouwen getoond die daarop aansluiten. nieuwste en meest in het oog springende De uitgever heeft eigen fotografen die schrift lijkt af en toe meer op een boek, zo gebouwen. de wereld rondreizen om de projecten vast Casabella omvangrijk is het. Het laat in elk nummer te leggen. GA Houses en uitgebreid het werk zien van één bekende Ook het Italiaanse Casabella gaat op deze GA Document Bauwelt architect. Zo zijn er nummers over Toyo Ito, manier te werk. In elk nummer wordt geko- Rem Koolhaas en MVRDV. zen om, rond een bepaald onderwerp, het Global Architecture is een Japanse Het Duitse Bauwelt verschijnt wekelijks werk van verschillende architecten te laten uitgever van verschillende architectuur- en volgt de internationale ontwikke- Architecture d’Aujourd’hui zien. Verder is in Casabella ook plaats voor bladen, zoals GA Houses en GA Document. lingen op de voet. Als ergens een nieuw Het Franse l’Architecture d’Aujourd’hui artikelen over de geschiedenis van de Het zijn schitterende architectuurtijd- project wordt opgeleverd is dit tijdschrift er heeft een andere opzet. In dit architectuur- moderne architectuur. schriften waarin recente projecten uit- vaak als eerste bij om het te publiceren. het web Meer informatie...Op www.architectureweek.com www.archined.nl de omgeving hebben te maken. Elke site is op het scherm toveren. Daarmee is het Als je op de hoogte wilt blijven van interna- voorzien van een korte omschrijving zodat je mogelijk om het project van alle kanten te De beste Nederlandse architectuursite tionale ontwikkelingen en actualiteiten snel kunt vinden waar je naar op zoek bent. bekijken en je door het interieur te bewegen. is ARCHINED. Op Archined vind je het moet je regelmatig een bezoek brengen aan laatste nieuws over architectuur en www.greatstructures.info www.members.riba.org/ ARCHITECTURE WEEK. Dit is een elektronisch stedenbouw, recensies van nieuwe archi- library/rlinks.htm architectuurtijdschrift dat alleen op inter- Zoek je een overzicht van de meest specta- tectuurboeken, verslagen van lezingen net verschijnt. Elke week wordt een nieuwe culaire eigentijdse architectuur, kijk dan Een handige overzicht van de betere archi- en natuurlijk informatie over de nieuwste editie gemaakt met het laatste nieuws over eens op GREAT STRUCTURES. Hier vind je tectuursites wordt bijgehouden door de gebouwen. bijvoorbeeld belangrijke opdrachten, opval- informatie over de grootste, de hoogste en RIBA (de Royal Institute of British En vergeet de societypagina niet – de rod- lende gebouwen en nieuwe bouwmateria- ingewikkeldste bouwwerken. De samenstel- Architects). De lijst ziet er saai uit, maar als delrubriek voor architecten. len. Verder zijn er reportages en achter- lers hebben niet alleen ‘mooie’ gebouwen je iets meer wilt weten over een onder- www.arki.nu grondartikelen waarin dieper op het nieuws uitgekozen, maar ook hangars, bruggen en werp vind je hier zeker de goede links. wordt ingegaan. Leuk zijn de forums waarin fabriekshallen – als het maar groot en hoog Een architectuursite speciaal voor jongeren, www.spacesoup.nl je on line van gedachten kunt wisselen met is. In de tekst wordt uitgelegd hoe deze is ARKI.NU. De naam is een samentrekking andere architectuurliefhebbers. enorme constructies in elkaar zitten. SPACESOUP is een on-line-lesprogramma van ‘architectuur’ en ‘kinderen’. over vormgeving en architectuur voor leer- De site geeft een kort overzicht van de www.archi-europe.com www.greatbuildings.com lingen die het vak culturele en kunstzinnige geschiedenis van de architectuur aan Ben je op zoek naar nog meer informatie over De site GREAT BUILDINGS ONLINE laat hon- vormgeving (CKV) volgen Aan de hand van de hand van tientallen bijzondere gebou- architectuur op internet? Dan kun je natuurlijk derden opvallende architectuurprojecten een stappenplan laat de site zien hoe je zelf wen. Verder kun je je droomhuis ontwerpen met een zoekmachine als Google aan de slag, zien. Van elk gebouw zijn foto’s, tekeningen een ontwerp kunt maken. Er zijn video’s en en is er een agenda met activiteiten en maar misschien heb je meer aan een bezoekje en plattegronden te vinden en ook over de een beeldbank voor de nodige inspiratie en tentoonstellingen. En enkele bekende aan ARCHIEUROPE. Op deze site zijn 150.000 architecten wordt in het kort iets verteld. je kunt op Spacesoup een dossier aanleg- architecten vertellen over hun lievelings- links verzameld van sites die met de gebouw- Van enkele projecten kun je een 3D-model gen waarin je je werk bewaart. gebouw.

en centra Meer informatie...Musea NAi Bouwen in de beurs Architectuurcentra Daarnaast beheert het NAi de archieven van In verschillende Nederlandse steden kun je de belangrijkste architecten uit deze perio- een architectuurcentrum vinden. Deze de. Er is een uitgebreide bibliotheek en er organiseren tentoonstellingen en lezingen worden regelmatig activiteiten voor jonge- over onderwerpen die actueel zijn voor die ren georganiseerd. stad of streek en ze bieden lokale architec- NAi ten de gelegenheid om hun werk te laten Museumpark 25 zien. In Amsterdam is bijvoorbeeld het 3015 CB Rotterdam architectuurcentrum ARCAM te vinden, dat www.nai.nl/nl/educatie de gebeurtenissen in de hoofdstad op de Stichting Bouwen voet volgt. Andere architectuurcentra zijn in de Beurs Aorta in Utrecht, abc Architectuurcentrum in Haarlem en Casla in Almere. De Stichting Bouwen in de Beurs organiseert ARCAM verschillende activiteiten voor kinderen op Prins Hendrikkade 600 het gebied van architectuur. Zo komen er 1011 VX Amsterdam elk jaar in november ruim 500 kinderen naar www.arcam.nl de Beurs van Berlage in Amsterdam om een model te bouwen van hun droomwoon- Nederlands plek. Je kunt dan met verschillende mate- Architectuurinstituut rialen aan de slag en er zijn architecten die In Rotterdam vind je het Nederlandse je helpen om je maquette uit te voeren. Architectuurinstituut. Het NAi volgt zowel Daarnaast organiseert de stichting ook de de nationale als internationale ontwikkelin- Kinder Architectuur Prijs. Deze prijs wordt gen op het gebied van architectuur en ste- door kinderen toegekend aan het gebouw denbouw. Het instituut organiseert ten- dat zij het mooiste, beste of meest opval- toonstellingen, lezingen en andere activi- lend vinden. teiten, voornamelijk over de periode van Stichting BidB 1880 tot heden. www.bouwenindebeurs.nl ARCAM Bronnen Spin in het web Slimme gebouwen Winkeldiscowoonmuseum- Duckstad parkeergarage 'OMA@WORK a+u 1972-2000.’ In: Architecture Ine ter Borch: Skins for Buildings. Kenneth Frampton: Modern Architecture. and Urbanism; special issue May 2000. Amsterdam, 2004. Dubbel Grondgebruik. Amsterdam, 2000. Londen, 1980. Theo van der Voort & Herman van Wegen: Peter Buchanan: Renzo Piano Building Ernst von Meijenfelt: Verborgen ruimte. Peter Katz: New Urbanism. New York, 1994. Architectuur en Gebruikswaarde. Workshop: Complete Works. Londen, 2000. Blaricum, 2002. Piet Vollaard & Paul Groenendijk: Bouwen in Delft, 2000. Ed Melet: Duurzame architectuur. de regio. Rotterdam, 1992. Vlieg er eens uit! Rotterdam, 1999. Klodders en kreukels Stadschap of landstad David Pascoe: Airspaces. Londen, 2001 Als de dag van morgen J. Fiona Ragheb: Frank Gehry, Architect. Martin Pawley: Norman Foster. Robert Broesi: Euroscapes. Amsterdam, 2003. New York, 2001. Euginia Bell: Shigeru Ban. Londen, 2001. Londen, 1999. Luuk Boelens: Nederland, netwerkenland. James Steel: Architecture and Computers. Terence Riley: The Un-Private House. New Rotterdam, 2000. Ollies en Noseslides Londen, 2001. York, 1999. XXL Haico Breuker & Marion Pothoff: Zappi verovert de wereld Altijd nuttig! Stedelijke openbare ruimte. Rem Koolhaas: Delirious New York. Mick Eekhout: Architecture and Building Stef van der Gaag: Vademecum bedrijven- Amstelveen, 1992. Rotterdam, 1978. Technology. Delft, zonder jaar. terreinen. Rotterdam, 2004. Maarten Haijer & Arnold Reijndorp: Op zoek Rem Koolhaas. S,M,L,XL. Rotterdam, 1995. Toyo Ito: Sendai Mediatheque. Floortje Louter: Parkeren op niveau. naar een nieuw publiek domein. Rem Koolhaas. Project on the City. Barcelona, 2003. Bussum, 2005. Rotterdam, 2001. Cambridge, 2001.

Voor Hilde die in een moeilijke periode steeds dapper en optimistisch bleef Illustratieverantwoording Colofon Deze uitgave kwam tot stand dankzij een bijdrage van het De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te achterhalen. Stimuleringsfonds voor Architectuur en een Wie evenwel meent nog rechten te kunnen doen gelden, wordt Bemiddelaarssubsidie van het Fonds voor beeldende kun- verzocht contact op te nemen. sten, vormgeving en bouwkunst, Amsterdam. omslagfoto: Renzo Piano Building Workshop/Dennis Gilbert foto (rechtsboven): Pentagram Design; omslagfoto achterzijde: Peter Dellenbag foto (rechtsonder): The Boeing Company p. 4 foto: Google Earth p. 36 foto (boven): DIV Gemeente Amstelveen; p. 6 foto: Peter Dellenbag foto (midden): Aerophoto p. 7 grafiek: MVRDV; schets: Coop Himmelb(l)au; p. 37 tekeningen: Foster and Partners; foto: Gerald Zugmann foto's: Dennis Gilbert/View Pictures p. 8 schets: Herman Herzberger; tekeningen en foto (links): p. 38 foto: Peter Hilz/Hollandse Hoogte Architectuurstudio Herman Herzberger; foto (rechts): p. 39 foto (linksonder): Bert Verhoeff/Hollandse Hoogte; Duccio Malagamba foto (rechtsboven): Hild und K Architekten/Michael p. 9 foto's: Hans Werlemann Heinrich; foto (rechtsonder): Lars Spuybroek p. 10 beeld: X Kaya p. 40 foto (linksboven): neos.nl; foto (linksonder): Kijk voor meer informatie over p. 11 beeld (linksboven) X Kaya; foto (rechtsboven) Jeroen www.myflight.hu/Zsuzsa Ákos; foto (rechtsboven) West van Mechelen, EXP. architects; beeld (rechtsonder): X Kaya 8/Jeroen Musch; de kinderen jeugdboeken van p. 12 foto: West 8; screendump: Monolab Architects; teke- p. 41 foto: West 8/Jeroen Musch; tekeningen: West 8 ning: Gehry Partners p. 42 foto: Marco Okhuizen/ ANP de Gottmer Uitgevers Groep op p. 13 foto: Jeff Goldberg/Esto; schets, maquette en teke- p. 43 foto (linksonder): Ari Versluis & Ellie Uyttenbroek; ning: Gehry Partners foto (rechtsboven): CIIID Architectural Presentations; www.gottmer.nl p. 14 foto: Hans Krüse/Glass & Transparency Research foto (rechtsonder): René de Wit Group/Dpt. of Building Technology, TU Delft p. 44 foto (boven): Ari Versluis & Ellie Uyttenbroek © 2005 tekst Klaas de Jong p. 15 foto (links): Hans Krüse/Glass & Transparency p. 45 foto's: Camera Press/Hollandse Hoogte © 2005 voor deze uitgave: Uitgeverij J.H. Gottmer / Research Group/Dpt. of Building Technology, TU Delft; p. 46 afbeelding: CAIDA/Young Hyun H.J.W. Becht BV, Postbus 317, 2000 AH Haarlem foto (boven): Alan Karchmer/Esto; foto (onder): Duccio p. 47 tekening: OMA; afbeelding: Internet Mapping (e-mail: post@gottmer.nl) Malagamba Project/Andrew Wood, Nick Drew, Russell Beale, Bob Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV is onderdeel van de p. 16 foto: AFP/ANP; tekening: Veltman Bouwkundig Hendly; kaart (rechtsonder): VROM/Directoraat-Generaal Gottmer Uitgevers Groep BV Ontwerp- en Tekenburo Ruimte Voor de rechten op de diverse afbeeldingen zie de illustratie- p. 17 foto's: Hiro Sakaguchi; tekeningen: Toyo Ito & p.48 foto (linksboven): Pandion/Peter van Bolhuis; foto verantwoording op blz. 63 Associates (linksmidden): De Nieuwe Kaart van Nederland ; kaart p. 18 foto: the Image Bank (linksonder): NASA GSFC Scientific Visualization Studio; Illustratie omslag: Renzo Piano Buiding Workshop, p. 19 tekening: www.smartarch.nl; foto (boven): foto (rechts): Sherwin Crasto/Reuters Kensai International Airport Terminal T.R. Hamzah & Yeang; foto (onder): 2012 architecten p. 49 afbeelding: Must Stedebouw Vormgeving omslag en binnenwerk: p. 20 foto (linksonder): Kees Hummel; foto's (rechtsboven p. 50 foto: OMA Anton Feddema, Amsterdam en linksonder): Renzo Piano Building Workshop/Christian p. 51 foto (midden): Hans Werlemann Fotografie structuren: Peter Dellenbag, Amsterdam Richters p. 52 foto (linksonder): OMA Beeldredactie: Marja van der Burgh, Rotterdam p. 21 tekeningen: Renzo Piano Building Workshop; p. 53 foto: Hans Werlemann Redactionele adviezen: Arthur Wortmann, Rotterdam foto's Renzo Piano Building Workshop/Christian Richters p. 54 foto: OMA Druk en afwerking: Proost N.V., Turnhout p. 22 foto: Michael van Oosten Fotografie/Living p. 55 foto (linksonder): Hans Werlemann Met dank aan: Mirjam, Esmee, Abel Tomorrow; p. 56-57 foto: Dynamic City Foundation p. 23 foto (links): Simon Smithson; foto (rechtsboven): p. 58-60 portretfoto's. 2012: 2012 Architecten; Shigeru Ban: ISBN 90 257 3808 7 / NUR 247 Ljubljana Digital Media Lab; foto (rechtsonder) Michael van foto Shigeru Ban Architects; Santiago Calatrava: Oosten Fotografie/Living Tomorrow foto Suzanne DeChillo/The New York Times; Karl Chu: Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde p. 24 afbeelding (linksboven): www.icepick.com ; X Kaya; Coop Himmelb(l)au: foto Aleksandra Pawloff; Mick uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveel- foto (rechtsonder): Hiroyuki Hirai Eekhout: foto Octatube; Sir Norman Foster: foto DCPAF; voudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevens- p. 25 foto's: Hiroyuki Hirai; tekening: Shigeru Ban Frank O'Gehry: foto Gehry Partners; Herman Herzberger: bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige Architects foto Harry Noback; Hild und K Architekten: foto Andreas wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, p. 26 foto: Teake Bouma Hild; Toyo Ito: foto Toyo Ito & Associates; Rem Koolhaas: opnamen of op een andere manier, zonder voorafgaande p. 27 foto (links): Kaap3 ontwerpbureau ; foto Sanne Peper; Neil Leach: Jeroen van Mechelen, EXP. schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het foto (rechtsboven): NL Architects; foto (rechtsonder): ONL Architects; NL Architects: foto NL Architects; Monolab: maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uit- p. 28 foto (linksonder): Siebe Swart/Hollandse Hoogte foto Monolab Architects; MUST: foto MUST; MVRDV: gave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 p. 29 foto's en tekening: VMX Architects foto Rob 't Hart; Álvaro Siza: foto Álvaro Siza, architect; dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen p. 30 foto: Peter Cox Lars Spuybroek: foto NOX; UN Studio: foto UN Studio; te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, p. 31 foto (rechtsboven): Philippe Ruault; Kas Oosterhuis: www.e-architekt.cz, Marko Peljhan: 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen beeld (rechtsonder): Monolab Architects foto Solomonovi Seminarji, Pentagram: foto Pentagram van gedeelte(n) uit deze uitgaven in bloemlezingen, readers p. 32 foto's (links): Ian Lambot; foto (rechtsboven): Design, Robert A.M Stern: foto Robert A.M. Stern en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) Rob 't Hart Architects, VMX: foto VMX; West 8: foto West 8; Ken Yeang: kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting p. 33 foto's: Rob 't Hart; tekeningen: MVRDV foto T.R.Hamzah & Yeang Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, p. 34 foto: BBC Television p. 63 foto (links): www.nai.nl; foto (midden) Stichting 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). p. 35 foto (midden): Barbara Wartenbergh; Bouwen in de Beurs; foto (rechts) www.archined.nl

wateenGebouw

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events

wateenGebouw - Presentation Transcript

More by user

More info about this document

Categories

wateenGebouw

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events

wateenGebouw - Presentation Transcript

Related Presentations

More by user

More info about this document

Categories