Газрын нөхөн
сэргээлт гэж
юуг хэлэх вэ?
Нөхөн
сэргээлтийн
үйл явцад
иргэд олон
нийт хэрхэн
бүтээлчээр
оролцох вэ?
Нөхөн
сэ...
Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  1
Агуулга
Өмнөтгөл.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 2
Талархал. ...
2  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  3
зарчмын дор ажилласан хариуцлагтай
уул уурхай нь Монг...
4  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  5
Талархал
Иргэд олон нийт, төрийн болон төрийн
бус, би...
6  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  7
Хөрөнгө оруулалтын чиг хандлага
Сүүлийн арав гаруй жи...
8  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  9
нөхөн сэргээлтийн үйл явц Монголын
ард иргэд болон эд...
10  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  11
Хайгуул нь хувьсан өөрчлөгдөж
буй геологийн ойлголт...
12  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  13
ашигласан) ажлыг зүй зохисоор нь хийх
оролдлого хий...
14  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  15
шаардлагуудыг хангасан байвал зохино:
Уурхайн үйл а...
16  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  17
овоолго, эрдэс баялаг болон уурхайн
хаягдал зэргийн...
18  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  19
чиглэгдсэн үйл явц юм. Нөхөн сэргээлтийн
үйл явц эр...
20  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  21
илрүүлснээр хэрэгжүүлэх боломжийн
судалгаа болон уу...
22  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  23
төлөвлөгөөг тогтмол хянаж байх хэрэгтэй.
Нөхөн сэрг...
24  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  25
болгох явдал бөгөөд зэрлэг амьтдын
амьдрах орчны хэ...
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
NS
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

NS

1,985

Published on

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,985
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
60
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "NS"

  1. 1. Газрын нөхөн сэргээлт гэж юуг хэлэх вэ? Нөхөн сэргээлтийн үйл явцад иргэд олон нийт хэрхэн бүтээлчээр оролцох вэ? Нөхөн сэргээлтийн талаарх үндсэн ойлголт болон холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм журмууд Олон нийтэд зориулсан гарын авлага Газрын нөхөн сэргээлт
  2. 2. Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  1 Агуулга Өмнөтгөл. . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Талархал. . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Гарын авлагын зорилго. . . . . . . . . . . . . 5 Бүлэг 1: Монгол орны эрдэс баялаг, эрчим хүчний нөөц. . 6 Хөрөнгө оруулалтын чиг хандлага. . . . . . . . . 6 Нөхөн сэргээлтийн ач холбогдол. . . . . . . . . 7 Бүлэг 2: Уурхайлалтын арга ба нөхцөл . . . . . . . . 9 Хайгуул . . . . . . . . . . . . . 9 Ил уурхай . . . . . . . . . . . . . 10 Далд уурхай . . . . . . . . . . . . . 12 Бүлэг 3: Уурхайн нөлөөлөл. . . . . . . . . . . 13 Газрын үржил шим . . . . . . . . . . . . . 14 Усны чанар . . . . . . . . . . . . . 15 Агаарын чанар . . . . . . . . . . . . . 16 Бүлэг 4: Газрын нөхөн сэргээлт ба иргэдийн оролцоо . . 17 Нөхөн сэргээлтийн зарчмууд, үйл явц . . . . . . . 17 Нөхөн сэргээлтийн үйл явц дахь иргэдийн оролцоо. . 26 Бүлэг 5: Иргэдийн оролцооны арга хэрэгсэл ба тактик. . 28 Орон нутгийн нөхөн сэргээлтийн зөвлөл . . . . . . 31 Уурхайн нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө. . . . . . 31 Мониторинг . . . . . . . . . . . . . 33 Бүлэг 6: Нөхөн сэргээлтийн талаарх монголын компаниудын туршлага. . . . . . . . . . . . 35 Дүгнэлт. . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Тайлбар толь . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Хавсралтууд . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Хариуцлагатай уул уурхайн тодорхойлолт Бүх оролцогч талуудын, ялангуяа нутгийн иргэдийн эрхийг хүндэтгэсэн, байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөгүй, олон улсын шилдэг туршлагад тулгуурлаж, хууль сахих ёсыг дээдэлсэн, Монгол Улсад байнгын ашиг орлого оруулж байх эрдэс баялгийн салбар дахь ил тод, цогц үйл ажиллагааг хариуцлагатай уул уурхай гэнэ. Хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд: Олон талын оролцоог хангах,♦♦ Ил тод нээлттэй байх,♦♦ Хуулийг сахин дээдлэх,♦♦ Байгаль орчин, хүний аюулгүй байдлын өмнө хариуцлага хүлээх,♦♦ Ирээдүйн хөгжилд хөрөнгө оруулах,♦♦ Үр өгөөжтэй байх,♦♦ Хүмүүнлэг ёс зүйтэй байх,♦♦ Дэвшилт технологид суурилсан байх.♦♦
  3. 3. 2  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  3 зарчмын дор ажилласан хариуцлагтай уул уурхай нь Монгол орны эдийн засгийн тогтвортой хөгжилд хувь нэмрээ оруулах нь дамжиггүй. Хариуцлагатай уул уурхайн нэгэн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бол уурхайн үйл ажиллагааны бүхий л үе шат бүрт оролцогч талуудын оролцоог жигд хангах явдал билээ. Орон нутаг, нутгийн иргэдийн оролцоо тэдний санаа бодол, хувь нэмэр уурхайн үйл ажиллагааны үе шат бүрт маш үнэ цэнэтэй бөгөөд төлөвлөлтийн явцаас эхлэн тэдэнд уурхайн талаар мэдлэг, мэдээлэл өгөхөөс гадна уурхайг хаахтай холбоотой асуудлууд, уурхайлалтын ажил дууссаны дараа газрыг хэрхэн яаж ашиглах талаарх шийдвэр гаргалтад ч чухал нөлөө, ач холбогдолтой юм. Энэхүү гарын авлагад уурхайн нөхөн сэргээлтийн ажил болон түүний төлөвлөлтийн шатан дахь ард иргэдийн оролцооны асуудлуудыг хөндөх болно. Уул уурхай үйлдвэрлэл нэн ялангуяа ил уурхайн олборлолтын явцад маш их хэмжээний газар эвдэрч сүйтгэгддэг. Уурхайн нөхөн сэргээлт нь тэрхүү эвдэрч сүйтгэгдсэн газрыг эргээд янз бүрийн зорилгоор ашиглаж болохуйцаар эргэлтэнд оруулах үйл явц бөгөөд эцсийн дүндээ үр өгөөжтэй экосистем буюу газар ашиглалтыг бий болгох явдал юм. Нөхөн сэргээлт нь ашиглагдсан газрыг эхний байсан байдалд нь оруулах, цаашид тогтвортой байлгах нөхцлийг нь хангахын тулд хучилт хийх, газрын хөрсийг нь нягтаршуулах, өнгөн хөрсөөр хучих, ургамалжуулах, арчилж тордох зэрэг бүхий л ажиллагааг хамарна. Хэрэгжүүлэх гэж буй төслөө уул уурхай эрхэлж буй компаниуд урьдчилан сайтар төлөвлөж боловсруулан, бохирдлын хэмжээг хянах арга хэмжээ авч, уурхайн үйлдвэрлэлийн улмаас үзүүлж болох нөлөөлөлд хяналт шалгалт тавьж ажиллан эцэст нь ашигласан газартаа нөхөн сэргээлт хийснээр тус салбараас орон нутаг, нутгийн иргэд, байгаль орчин болон урт хугацаагаар газрын чадавхид үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг багасгах боломжтой болно. Уурхайн нөхөн сэргээлт хийснээр уурхайн үйл ажиллагаанд өртөж сүйтгэгдсэн газар нутгийг сэргээж байгаль дэлхийн тогтвортой тогтолцоог ханган улмаар тухайн газар нутгийг өөр зорилгоор ашиглах боломж бүрдэнэ. Хэрвээ нөхөн сэргээлтийг сайтар тунгаан бодож боловсруулсны үндсэн дээр сайн гүйцэтгэж чадвал эргээд Монголын эдийн засаг болон ард иргэдэд урт хугацааны турш байгаль орчны болон нийгмийн ашиг тус авчрах болно. Бусад улс орны шилдэг туршлагуудаас харахад хамгийн гол нь уурхайн төлөвлөлтийг нөхөн сэргээлтийн стратегитай бүр эхнээс нь уялдуулах явдал чухал байдаг байна. Ингэснээр нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө нь тухайн орон нутгийн байгаль орчин, орон нутгийн оролцогч талуудын сэтгэл түгшээсэн асуудлуудыг шийдвэрлэх, тэдний санаа бодолд нийцэж байгаа эсэхийг баталгаажуулах боломжтой болно. Энэхүү гарын авлагыг гаргаснаар бидний хүсэн хүлээж буй үр дүн бол ард иргэд, орон нутгийн засаг захиргаа болон уурхайн компаниуд, үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн хооронд уурхайг хаах, нөхөн сэргээлтийн ажлыг зохион байгуулах талаар хамтарсан төлөвлөгөө гаргахад нь дэмжлэг үзүүлэхэд оршино. 2000 оноос уул уурхайн салбар нь Монгол орны эдийн засагт чухал хувь нэмэр оруулах болсон билээ. 1997 онд батлагдсан Ашигт малмалын тухай хууль нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг ихээр татаж чадсан төдийгүй эдийн засаг, засаглалын шинэчлэл нь сүүлийн арваад жилийн хугацаанд Монгол улсын ашигт малтмал хайгуулын1 салбарт оруулах гадны хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлсэн болно. 2006 онд шинэчлэн найруулсан Ашигт малтмалын тухай хуулинд гадаадын хөрөнгө оруулалтын талаар илүү нарийн чанд тусгаж өгснөөс гадна байгаль орчныг хамгаалах асуудалд нилээд хатуу шаардлага тавих болсон юм. Гэсэн хэдий ч дэлхийн даяар ашигт малтмалын эрэлт хэрэгцээ сүүлийн арван жилийн туршид нэмэгдсэн хэвээр байна. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ тогтвортой өсөж, эдийн засгийн мөчлөг нь ердийнхөөсөө илүүтэйгээр үргэлжлэн явагдаж байна. Эрдэс баялгийн үнийн өсөлттэй холбоотойгоор дэлхийн төдийгүй Монгол улсад ч ашигт малтмалын хайгуул 1 Улаанаар тэмдэглэгдсэн үгнүүд тус гарын авлагын тайлбар тольд буюу 42-44-р талд буй. болон олборлолт нэмэгдэж ирлээ. Эрдэс баялгийн салбарын энэхүү өсөн нэмэгдэж буй хөгжлийг даган Монгол улсын цэвэр усны нөөц хурдацтайгаар багасаж, хотын агаарын бохирдлын хэмжээ болон малын бэлчээрийн доройтол, талхигдал үлэмж ихээр нэмэгдэв. Энэ байдлыг харгалзан Монгол улсын засгийн газар болон иргэний нийгэм хариуцлагатай байгалийн нөөц баялаг ашиглалтын талаар үйлдвэрлэл эрхлэгчидтэй яриа хэлэлцээ өрнүүлэх болсон бөгөөд үүний үр дүнд та бидний мэдэх Хариуцлагатай уул уурхай буюу эрдэс баялгийн салбарын хөгжлийг хариуцлагатайгаар явуулах тулгуур зарчмуудыг боловсруулан баталсан болно. Хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд нь Монгол улсад уул уурхайн үйлдвэрлэл явуулахад шаардлагатай, оновчтой удирдамж болж байгаагаараа ихээхэн ач холбогдолтой юм. Эдгээр зарчмууд нь тухайн салбарыг үр ашигтай хөгжүүлэхийн зэрэгцээ хүний эрхийг баталгаажуулах, байгаль орчноо хамгаалахын төлөө нийт Монголчуудад урт удаан хугацаанд ашиг тусаа өгч байхаар зохицуулагдсан болно. Энэ Өмнөтгөл
  4. 4. 4  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  5 Талархал Иргэд олон нийт, төрийн болон төрийн бус, бизнесийн болон олон улсын байгууллагуудыг төлөөлсөн олон тооны хүмүүсийн зөвлөгөө, санал зөвлөмжийн дагуу энэхүү гарын авлага бүтээгдсэн болно. АНУ-ын Азийн сан нь иргэд, байгууллагууд хоорондын мэдлэг, мэдээлэл, туршлага солилцох сонирхол, хүсэл эрмэлзлэлд ихээхэн итгэл найдвар, ач холбогдол өгч ажилладаг. Энэ ч үүднээс гарын авлагыг гаргахад бидэнд туслалцаа үзүүлсэн Куинсландын их сургуулийн уурхайн газрын нөхөн сэргээлтийн төвийн доктор Дэвид Муллиган; Одод гоулд ХХК; Вестерн Проспектор Групп ХХК; Пеабоди Поло Ресурсис ХХК; Айвенхоу Майнз Инк ХХК; Рио Тинто; Монполимет ХХК; Леман, Ли болон Ху Монгол, Монаме эрдэм шинжилгээний судалгааны төвүүдэд талархал илэрхийлж байна. Энэхүү гарын авлагыг Австралийн уул уурхайн мэргэжилтэн, доктор Дэвид Муллиганы АНУ-ын Азийн санд зориулан бэлтгэсэн нөхөн сэргээлтийн бүрэн хэмжээний баримт материалд тулгуурлан зохиогч Эннэсса Жанес гаргасан болно. Түүнчлэн Азийн сангийн ажилтнууд Б. Болормаа, Д. Саруул болон уг гарын авлагын редактор бөгөөд сангийн төслийн ажилтан Шелла Росентал, орчуулагч Н. Ундраа нарт гүн талархал илэрхийлье. Нөхөн сэргээлтийн энэ гарын авлага олон нийтэд зориулсан анхны хэвлэл бөгөөд байгаль хамгаалах талаар иргэдэд зориулан гаргаж буй цуврал гарын авлагуудын гурав дахь нь болно. Өмнө нь бид Иргэдийн нөхөрлөл байгуулах замаар байгалийн баялгийг хамгаалах, ашиглах нь; Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олгох үйл явц дахь иргэдийн оролцоо гэсэн олон нийтэд зориулсан гарын авлага бүтээлүүд гаргасан билээ. Энэхүү гарын авлагыг орон нутагтаа ашиглан улмаар цаашид сайжруулахад өөрсдийн хувь нэмрийг оруулж санал, дүгнэлтээ ирүүлнэ гэдэгт Азийн сан найдаж байна. Та өөрийн санал дүгнэлтээ wqmprogram@asiafound. mn гэсэн хаягаар ирүүлэхийг хүсч байна. Гарын авлагыг Нидерландын Засгийн газрын тусламжаар Азийн сангаас хэрэгжүүлж буй “Ирээдүйгээ баталгаажуулах нь” байгаль орчныг хамгаалах санаачлага болон тогтвортой хөгжлийг хөхиүлэн дэмжих цогц хөтөлбөрийн хүрээнд санхүүжүүлэн боловсруулав. Гарын авлагын зорилго Гарын авлагыг Нидерландын Вант улсын Засгийн газрын санхүүжилттэйгээр хэрэгжүүлж буй Азийн сангийн “Ирээдүйгээ баталгаажуулах нь” тогтвортой хөгжлийг хөхиүлэн дэмжих, байгаль орчныг хамгаалах цогц хөтөлбөрийн хүрээнд хэвлэн гаргаж байна. Энэхүү гарын авлагад хариуцлагатай уул уурхайн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох нөхөн сэргээлтийн талаар өгүүлэх бөгөөд уурхайг хаахтай холбогдон гарах шийдвэр гаргалтын үйл явцад иргэд хэрхэн оролцох, хяналт тавих талаар тайлбарлах болно. Дараа дараачийн бүлгүүдэд уул уурхай болон нөхөн сэргээлтийн талаарх олон асуудлуудыг хөндөхөөс гадна уурхайн компаниуд, хариуцлагатай уул уурхайн лидерүүдийн туршлагаас оруулах болно. Нарийвчлан авч үзвэл гарын авлага нь дараах сэдвийн хүрээнд мэдээлэл өгнө. Үүнд: Уурхайлалтын аргууд♦♦ Уурхайн нөлөөлөл♦♦ Нөхөн сэргээлтийн туршлага♦♦ Нөхөн сэргээлт явуулахад иргэдийн оролцооны зарчим♦♦ Монголын улсын уурхайн нөхөн сэргээлтийн лидерүүд♦♦ Монголын төр, засгийн бодлого болон иргэдийн эрх зэрэг болно.♦♦ Олон нийтэд зориулсан Нөхөн сэргээлтийн гарын авлага нь уншигч олныг Монгол дахь уул уурхайн үйл ажиллагааны талаарх олон талын мэдээлэл, тайлбараар хангахаас гадна засгийн газрын дүрэм журам, нөхөн сэргээлтийн зарчмуудын талаарх мэдээлэл олгоход чиглэгдэж байна. Энэ бэсрэгхэн хэмжээний гарын авлага албан ёсны баримт бичиг биш бөгөөд гарын авлагыг Австралийн засгийн газар: Аж үйлдвэр, аялал жуулчлал, эрдэс баялгийн яам, Вэстэрн Проспектор Групп, Дэлхийн нөөц баялгийн институт, Уул уурхай ба метталлургийн олон улсын зөвлөлийн мэдээ баримт материалыг ашиглан бичсэн бөгөөд Австралийн уурхайн нөхөн сэргээлтийн төвийн доктор Дэвид Муллиганы оролцоо дэмжлэгтэйгээр бүтээлээ. Нэмэлт мэдээллийг гарын авлагын сүүлийн хуудсуудаас авах боломжтой.
  5. 5. 6  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  7 Хөрөнгө оруулалтын чиг хандлага Сүүлийн арав гаруй жилийн хугацаанд уул уурхайн салбар Монгол улсын эдийн засагт чухал байр суурь эзлэх болж, түүний үүрэг роль улам бүр өсөн нэмэгдэж байна. 2007 оны байдлаар уул уурхай болон үйлдвэрлэлийн салбар манай орны ДНБ-ний 33 хувь, (2002 онд 10% байсан), аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 70 гаруй хувийг тус тус бүрдүүлж байна. Монгол улсын эрдэс баялгийн салбарт оруулах гадаадын хөрөнгө оруулалт нэмэгдсээр байгаа бөгөөд 2005 оны байдлаар уул уурхай болон газрын тос олборлох салбар гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын 68 хувийг эзэлж байжээ. 2006 онд Монгол улсын олборлолтын зардал (ойролцоогоор 200 тэрбум төгрөг буюу 180 сая ам. доллар) дэлхийн олборлолтын зардлын 4 хувийг эзэлж байсан бөгөөд ингэснээр Монгол улс эрдэс баялгийн олборлолт явуулах дэлхийн топ 10 газруудын нэг болсон юм. Монгол улсад 80 гаруй төрлийн эрдэс баялаг агуулсан 6000 гаруй орд газруудыг илрүүлээд байгаа бөгөөд манай орны газар нутгийн 25 орчим хувьд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгогдоод байна. Хайгуулын ажилд оруулах гадаадын хөрөнгө оруулалт эрс нэмэгдсэний үр дүнд Баруун наран (нүүрс), Овоот толгой (нүүрс), Таван толгой (нүүрс), Оюу толгой (зэс, алт), Цагаан суврага (зэс, молибдени), Гацуурт (алт), Алтан овоо (алт), Төмөртэй (төмөр), Улаан (хар тугалга, цайр) зэрэг томоохон МОНГОЛ ОРНЫ ЭРДЭС БАЯЛАГ, ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ НӨӨЦ 1 ордуудыг илрүүлсэн юм. Сүүлийн жилүүдэд улс орны эдийн засагт зэс болон алтны олборлолт ихээхэн хувь нэмэр оруулж байна. Нүүрс, хайлуур жонш, молибдени, цайр, төмөр, гянт болон ураны нөөц баялаг ч манай орны эдийн засагт чухал хувь нэмэр оруулсан хэвээр байна. 1990 оноос хойш Монголын алт олборлох салбарын үйлдвэрлэл 30 дахин нэмэгдлээ. Зөвхөн 2004 онд л гэхэд тус салбарын өсөлт 70 хувьтай байсан бөгөөд энэ нь Бороогийн алтны уурхай (Канадын Сентерра Гоулд Инк эзэмшдэг) нээгдсэнтэй холбоотой ажээ. 1970 оны дунд үеэс Монгол-Оросын хамтарсан Уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэр нь Монголын хамгийн том зэс, молибидений хүдрийн үйлдвэрлэгч болж жилд 130,000 тонн зэс, 1,500 тонн молибдени үйлдвэрлэж байна. 2006 онд Канадын Айвенхоу Майнз Инк ХХК компани болон Рио Тинто (Автрали) компани Өмнөговьд Оюу толгой төслийг хэрэгжүүлэх стратегийн түншлэл бий болгох тохиролцоонд хүрсэн юм. Энэ нь дэлхийн зэс-алтны хамгийн томоохон ордуудын нэгд тооцогдож байна. Нүүрс нь Монгол улсын эрчим хүчний гол эх сурвалж бөгөөд энэхүү эрдэс баялгийн хайгуул болон үйлдвэрлэл сүүлийн жилүүдэд өссөн хэвээр байна. 2003 онд нүүрсний үйлдвэрлэл 5,7 тонн байсан бол 2007 он гэхэд 9,6 тонн болж өссөн байна. Өмнөговийн Улаан нуурын хөндийд байрлах Таван толгойн орд газар нь 6 тэрбум гаруй тонн коксжсон болон цахилгаан дулаан гаргаж авахад хэрэглэх нүүрсний нөөцтэй болох нь тогтоогдоод байгаа бөгөөд түүний тэн хагасыг ил уурхайгаар ашиглах боломжтой ажээ. Нүүрс экспортлогч байсан Хятад улс импортлогч болсноор ирээдүйд Монголын нүүрсний эрэлт хэрэгцээ өндөр байх хандлагатай байна. 2007 оны байдлаар уул уурхай болон олборлох үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллагсдын тоо 15,200 орчим байсан бол Ашигт малтмалын газар (АМГ)- аас мэдээлснээр энэхүү тоо баримтад жижиг болон гар аргаар алт олборлож байгаа 70,000 гаруй хүний тоо багтаагүй ажээ. 2009 оны 2-р сард Засгийн газраас гаргасан тоо баримтаас үзэхэд жижиг болон гар аргаар алт олборлогсдын тоо 50,000- 70,000 орчимд хүрчээ. Гар аргаар алт олборлогсдын үнэн бодит тоог тогтооход хүндрэлтэй байдгийн улмаас энэхүү тоо баримт маргаантай хэвээр байна. Нөхөн сэргээлтийн ач холбогдол Уурхайн нөхөн сэргээлт хийснээр эвдэгдсэн байгаль орчинг сэргээж байгалийн баялгийн тогвортой байдлыг хангах ач холбогдолтой. Нөхөн сэргээлтийн гол зорилго нь уул уурхайгаас байгаль орчинд үзүүлэх удаан хугацааны нөлөөллийг багасгах явдал юм. Нөхөн сэргээлтийн зорилтууд тухайн бүс нутгийг эргээд хүн суурьшихад аюулгүй болгох, тухайн газар орны урт удаан хугацааны экологийн тогтвортой байдлыг хангахын тулд байгаль орчныг нөхөн сэргээх хүчин чармайлт зэргээс хамааран өөр өөр байна. Хэрвээ үүнийг сайтар бодож боловсруулан нягт нямбай хийж чадвал
  6. 6. 8  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  9 нөхөн сэргээлтийн үйл явц Монголын ард иргэд болон эдийн засагт ихээхэн тустай байх болно. Нөхөн сэргээлт нь уул уурхайн салбарын компаний нийгмийн хариуцлагын салшгүй нэг бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд тогтвортой хөгжлийг хөхиүлэн дэмжих болон Монголын нийгэм, эдийн засагт урт удаан хугацааны ашиг тус авчрахад чухал ач холбогдолтой. Нөхөн сэргээлт нь уурхай хаагдсаны дараа л авч үзвэл зохих ганц үе шаттай үйл явц биш. Харин уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхээс эхлээд дуусгавар болох хүртэл буюу уурхайн хөгжлийн болон үйл ажиллагааны үе шат бүрт тусгаж өгвөл зохих ёстой бөгөөд өөрөөр хэлбэл нөхөн сэргээлтийг уурхайн төлөвлөлтийн явцаас аль болох эрт эхлэх хэрэгтэй. Хэдийгээр таны оршин сууж буй нутагт ямар нэгэн уурхайн компани аль хэдийнээ үйл ажиллагаагаа явуулаад эхэлчихсэн байгаа бол орон нутаг, нутгийн иргэдийн зүгээс нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрт нь оролцох оролцоо оройтчихжээ гэсэн үг биш. Учир нь нөхөн сэргээлт нь уурхайн үйл ажиллагааны турш үргэлжлэн явагддаг үйл явц болно. Нөхөн сэргээлтийн ашиг тус Усны чанар сайжирна.♦♦ Ирээдүйд газарт эдийн засгийн хөрөнгө оруулалт хийх боломж бүрдэнэ.♦♦ Агаарын чанар сайжирна.♦♦ Амьтан, ургамлын амьдрах орчин хамгаалагдана.♦♦ Ард иргэд, бодлого боловсруулагчид, уул уурхайн үйл ажиллагаа♦♦ эрхлэгчдийн хооронд эерэг харилцаа бий болно. Тогтвортой хөгжилд хувь нэмэр оруулна.♦♦ Уул уурхайн байгаль орчин болон нийгэмд үзүүлэх нөлөөллийг багасгана.♦♦ Хайгуул Хэлбэр хэмжээний хувьд харилцан адилгүй төрөл бүрийн эрдэс баялаг олон янзын газруудаас олддог. Нэгэнт орд газрыг илрүүлсэн бол уурхайн компаниуд ихэвчлэн хайгуул хийж үнэлгээ өгөх бялхмал ба бялхмал бус чулуулгын арга ашигладаг. Уул уурхайн үйл явц нь дараах үйл ажиллагаануудаар тодорхойлогддог: Алсаас тандалт хийх (тухайн ордын талаарх мэдээллийг хиймэл дагуулын дүрслэл♦♦ болон агаарын зураг ашиглан цуглуулах); Геологийн зураглал хийх (геологийн онцлог шинж чанарыг харуулах♦♦ зориулалттай геологийн зураглал); Гадаргын геохимийн судалгаа явуулах (хөрс, чулуулаг, хаягдал зэргээс дээж аван♦♦ химийн бүтцэд дүн шинжилгээ хийх); Эрлийн өрөмдлөг хийх (газарт өрөмдлөг хийн турших);♦♦ Хайгуулын өрөмдлөг хийх (Хүдрийн уулзвар хүртэл өрөмдөх);♦♦ Канавын ховилон дээжлэлт хийх (хучдаст нэвт тэсэлгээ буюу ухалт хийн♦♦ чулуулганд хүрч сорьц авах, зураглал гаргах); Кемп барьж байгуулах;♦♦ Уурхайн босоо малталтын байгууламж барих зэрэг болно.♦♦ УУЛ УУРХАЙН АШИГЛАЛТ ЯВУУЛАХ АРГУУД БА НӨХЦӨЛ 2
  7. 7. 10  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  11 Хайгуул нь хувьсан өөрчлөгдөж буй геологийн ойлголт, шинэ техник технологи, эдийн засгийн хэлбэлзэл буюу өөрчлөлтийн нөлөөнд байнга автдаг динамик үйл явц юм. Тиймээс өнөөдөр эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй гэх уурхайн хайгуулын ажил ирээдүйд өгөөжтэй болж болох боломжтой гэж үздэг. Хувьсан өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдлын улмаас эрдэс баялаг ихтэй бүс нутгуудад олон арван жилийн турш тэр ч бүү хэл бүтэн зууны туршид ахин дахин хайгуул олборлолт явагдсаар байдаг байна. Ил уурхайн олборлолт Орчин үед ихэнхи уурхайнууд хүдэр болон хаягдлыг олборлох явцдаа их хэмжээний эрчим хүч болон том оврын техник ашигладаг. Хүдэр, хаягдлын шинж чанар болон уурхайн олборлолтын хүчин чадлаас хамаарч уурхай бүрт хүнд тоног төхөөрөмжийн төрлийг сонгодог. Ерөнхийдөө ихэнхи ил уурхайд үндсэн 4 хүчин зүйл байдаг: өрөмдлөг, тэсэлгээ, ачилт болон тээвэрлэлт. Хэрэв хөрсний давхарга нь харьцангуй нимгэн бол ил уурхай ашиглахад үр ашигтай. Ил уурхайнууд нь эрдэс дуустал эсвэл хөрс хуулалт нь эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй болтол тэлдэг. Өнөөдөр ил уурхайд голчлон өргөнөөр ашигладаг хэд хэдэн арга байдаг. Үндсэн орд – гүнийн онцлогоос хамааран гадаргын ачилтаар хийгддэг ба ихэнхдээ метал олболрлолтод ашигладаг. Уурхайчид карьеруудын ханандаа догол гарган ачилт хийдэг. Энэ нь чулуу дээрээс унахаас хамгаалдаг. Хүдэр болон хаягдал тээвэрлэхэд зориулж карьеруудын хажуугаар том том замууд баригдсан байдаг. Хөрс хуулалт – нь ил уурхайн аргаар гадарга дээрхи хөрсийг хуулж завсрын хүдрийг олборлодог. Энэ аргыг ихэнхидээ нүүрсний уурхайд ашигладаг. Хөрс хуулалтын арга нь хүдэр нь гадаргад ойр үед ашиглахад тохиромжтой. Монголын үндсэн орд болон хөрс хуулалтын аргаар уурхайлалт хийдэг уурхайнуудад Улаанбаатар хотоос баруун хойшоо 400 км зайд орших Эрдэнэтийн зэсийн баяжуулах үйлдвэр, Улаанбаатар хотоос баруун-баруун хойшоо 110 км-т байрлах Сентерра Гоулдын Бороогийн алтны уурхай, Улаанбаатар хотоос зүүн зүгт 130 км-т орших Багануурын нүүрсний уурхай зэрэг багтана. Түүнчлэн тодорхой төрлийн ашигт малтмалыг олборлоход ашигладаг ил уурхайн аргууд байдаг. Барилгын материал болон чулуу олборлоход голчлон хэрэглэгддэг ил ашиглалтыг бас карьер гэж нэрлэдэг. Ихэнхи карьерууд гүехэн байдаг учраас довжоолон үелүүлэх шаардлага байдаггүй. Алльювалын эрдсийн ордууд нь салхи болон хөдөлгөөнт усны нөлөөн дор эрдэс баялгийн хими болон физик өгөршил явагдсанаар бий болдог. Энэ төрлийн ордууд нь ихэвчлэн урсгал усны ёроолоос олддог. Алтны шороон орд нь элс хайрган алльювалын ордуудаас металл олборлохыг хэлнэ. “Шороон орд” гэдэг нь эрдэс баялгаа олборлож авахын тулд тухайн орд/тунадасыг угаах газрыг хэлнэ. Үнэт металл болох алт болон цагаан алт нь хамгийн их ашиг өгдөг ордууд юм. Ихэнхи шороон ордын олборлолт нь бага хэмжээний хөрс шороог саванд угаахаас эхлээд том хэмжээний ул хөрсний ухалт хийх, гидромеханикжуулалт зэрэг ил уурхайн аргыг хэрэглэдэг. Алтны шороон ордны уурхай Заамар суманд их түгээмэл тархсан бөгөөд жижиг гар аргаар олборлогчдоос эхлээд Монполимет, Шижир Алт болон Алтан Дорнод Монгол зэрэг мөн Драгаар олборлодог албан ёсны компаниуд тэнд үйл ажиллагаа явуулж байна. Монполимет ХХК нь Заамар суманд анх удаагаа өнгөн хөрсөөр хучиж ургамалжуулах (анх байсан өнгөн хөрсийг хуулах болон хадгалахдаа алдаа гаргасны улмаас импортоор оруулж ирсэн хөрс Уул уурхайн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл Газрын үржил шим: Эвдрэл ба тундасжилт♦♦ Амьдрах орчны сүйрэл♦♦ Гадаргын ургамалан бүрхэвчний♦♦ алдагдал Хорт бодис, хаягдал♦♦ Усны чанар: Суваг хоолой үүсгэх♦♦ Усны амьдрах орчны доройтол♦♦ болон гадаргын усны бохирдол Уурхайн хүчиллэг чулуулгын♦♦ шүүрэл болон хортой урсац хүрээлэн буй орчинд урсан гарах Агаарын чанар: Аюултай шороон болон хий♦♦ ялгарал Утааны ихсэлт♦♦ Салхинд хийссэн уурхайн♦♦ хаягдал болон хорт хог хаягдал
  8. 8. 12  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  13 ашигласан) ажлыг зүй зохисоор нь хийх оролдлого хийсэн алтны шороон ордын олборлолт явуулдаг компани юм. 2005 онд Шижир Алт болон Алтан Дорнод Монгол компаниуд Заамарын алтны хоёр хаягдсан уурхайн газрыг хэлбэршүүлэх анхан шатны ажлыг эхлүүлжээ (өмнөд хэсгийн олборлолт явуулсан талбай болон Хайлаастын эвдэгдсэн хөндий). Алтан Дорнод бол тухайн газар нутаг буюу Туул голын цутгалан дээр Монгол улсын засгийн газрын шууд захирамжийн дор бүрэн хэмжээний нөхөн сэргээлт хийсэн, Монголд шороон ордны олборлолт явуулдаг компани юм. Энэхүү нөхөн сэргээлт нь газрыг тэгшлэх хэлбэржүүлэх, ус зайлуулах суваг шуудуунд хяналт тавих, тундасжилтад анхаарах, байгалийн ургамалжилт явуулах талаар нилээд үр дүнтэй ажиллаж ирсэн байна.1 Далд уурхай Ашигт малтмалыг бүрхсэн хучдас (хөрс) зузаан байгаа нөхцөлд ил уурхай маш өндөр өртөгтэй болдог. Энэ тохиолдолд далд уурхайн аргаар ашигт малтмалыг гарган авдаг. Олборлолт хийх явцад гадаргын чулуулаг болон хучдас бүхий ашигт малтмал үлдсэн тохилдолд далд уурхайн аргыг хэрэглэнэ. Ингээд уурхайчид босоо ам, туннель гаргах замаар ашигт малтмалыг гарган авдаг. Орчин үед далд уурхайнууд механикжиж хүрз, зээтүү хэрэглэх нь бага 1 Монгол дахь далд уурхайнуудын заримаас дурдвал Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан суман дахь Бүрэнцогтын гянт болдын уурхай, Өмнөговь аймагт төлөвлөгдөж буй Оюу толгойн алт, зэсний уурхай зэргийг нэрлэж болно. Эдгээр уурхайнуудад ил болон далд уурхайн аргын аль алинийг нь ашиглах юм. болжээ. Резинэн дугуйтай хүнд оврын, даацын машин техник болон том өрөмүүд ихэвчлэн ашигладаг болсон байна. Далд уурхайд нэвтрэхдээ хөндлөн туннель, босоо ам эсвэл дамнуурган замаар дамжин ордог бөгөөд ердийн далд уурхай өөр өөр гүнтэй, хэд хэдэн хөндлөн түвшинтэй байдаг. Далд уурхайн үйл ажиллагааны явцад зарим тохиолдолд газрын гадаргад суулт өгдөг бөгөөд ингэснээр уурхайн дээрхи байгалийн тогтоц маш ихээр өөрчлөгдөж байгалийн экосистемд ихээхэн хохирол учруулдаг. Уул уурхайн компаниуд уурхайн үйл ажиллагаанаас газар орны экосистем, усны нөөц болон орон нутаг, нутгийн иргэдэд үзүүлэх нөлөөллийг багасах талаар хичээл зүтгэл гаргах хэрэгтэй. Хэд хэдэн хуульд эрдэс баялаг болон газрын тосны салбарын зүгээс үйл ажиллагаагаа хэрхэн хянаж байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг бууруулах болон удаан хугацааны нөлөөлөл үзүүлэхгүй байх талаар ямар арга хэмжээ авах гэж буйгаа орон нутгийн иргэд болон газар ашиглагчдад дэлгэрэнгүй мэдээллэх үүрэгтэй гэж заасан байдаг. Үйл ажиллагаа эхлүүлэхийн тулд ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл авах үйл явцад Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг агуулсан (БОНБҮ) өргөдөл гаргах хэрэгтэй. БОНБҮ-ний үйл явц дахь иргэдийн оролцоо нь хуулиар заасан заавал дагаж мөрдөх ёстой хуулийн шаардлага бөгөөд БОНБҮ-ээг тусгай зөвшөөрөл хүссэн өргөдлийг Ашигт малтмалын газарт өгөхөөс өмнө хийсэн байх ёстой. БОНБҮ-нд Байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөөг боловсруулдаг ба энэхүү төлөвлөгөөнд нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө, байгаль орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөр тусгагддаг. БХТ-нд хүрээлэн байгаа орчны бохирдолтыг зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс хэтрүүлэхгүй байх, эвдэгдсэн газрыг булах, тэгшлэх, ургамалжуулах замаар цаашид нийтийн хэрэгцээний зориулалтаар ашиглаж болох нөхөн сэргээх арга хэмжээг тусгасан байна (Ашигт малтмалын тухай хуулийн 38.1.2-р зүйл). Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олгогдсон тохиолдолд уурхай нь жил бүр байгаль орчны төлөвлөгөө боловсруулан гаргаж Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамаар хянуулах шаардлагатай. Уул уурхайн төсөл хэрэгжүүлэхийн тулд байгаль орчны төлөвлөлт, менежментийг эртнээс харгалзан үзэж доорхи УУЛ УУРХАЙН НӨЛӨӨЛӨЛ 3
  9. 9. 14  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  15 шаардлагуудыг хангасан байвал зохино: Уурхайн үйл ажиллагаа явуулж буй♦♦ хүрээлэн буй орчныг хамгаалах; Уурхайн бүс дэх нөлөөлөл, бохирдлоос♦♦ зайлсхийх буюу бууруулах; Уурхайн үйл ажиллагаа дуусгавар♦♦ болсны дараа тухайн бүс нутгийг нөхөн сэргээх; Уурхайн ажлын төлөвлөгөө,♦♦ хөтөлбөр боловсруулах, үр дүнг нь тодорхойлоход уурхайн үйл ажиллагаанд өртсөн нутгийн ард иргэдийн оролцоог хангах. Уурхай эрхлэгчид хайгуул болон олборлолтын ажиллагааг хариуцлагатайгаар төлөвлөж явуулах үүднээс орон нутгийн иргэдэд хамааралтай, тустай байгаль орчны холбогдол бүхий мэдлэг, мэдээллийг өөрийн үйл ажиллагаандаа нэгтгэн тусгах хэрэгтэй. Тогтвортой нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийг төлөвлөн хэрэгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулахын тулд иргэд уул уурхайгаас үүдэлтэй нийтлэг нөлөөллийг ойлгож авах нь зайлшгүй чухал байдаг. Хог хаягдал хуримтлуулалт, усны суваг хоолой, ургамал болон үржил шимт хөрсний хуулалт, хаягдсан дэд бүтэцтэй холбоотой аюул эрсдэл зэрэг нөлөөллийг эртнээс шийдвэрлэж тухайн газар нутгийг үр ашигтай, бүтээмжтэй хэлбэрт эргэн оруулах шаардлагатай. Энэ хэсэгт бид уурхайн компаниудын зүгээс шийдвэрлэх шаардлагатай уул уурхайн нийтлэг нөлөөллийн талаар авч үзэх болно. Газрын үржил шим Уул уурхай нь газрын өнгөн хөрсийг хуулж, хөрс хуулалт хийж ашигт малтмалыг олборлохдоо байгалийн тогтоц, тухайн орчныг өөрчилж сүйтгэдэг. Уул уурхайн үйл ажиллагаа нь газрын хэлбэр дүрсийг харагдах байдлаар нь төдийгүй бүтцээр нь өөрчилж чаддаг. Зарим тохиолдолд уурхайн компаниуд олборлолт хийх явцдаа уулын орой хэсгийг тэр чигээр нь ч авах тохиолдол байдаг. Ихэнхи ил уурхайн хувьд олон зуун метр гүн мөн олон арван км өргөн байдаг. Нөхөн сэргээлтийн нэг зорилго нь уурхайлалтын дараа геотехникийн хувьд тогтвортой, бохирдолгүй газрын дахин ашиглалтыг бий болгох явдал юм. Байгаль дээрх салхи, ус, мөсний болон таталцлын хүч хөрс, чулуулгыг элэгдэлд оруулдаг. Уурхайн үйл ажиллагааны улмаас ургамалжилт, хөрс болон үндсэн чулуулагт үзүүлэх нөлөөлөл урсац өөрчлөгдөж улмаар энэ нь байгалийн тогтоцыг илүү тогтворгүй, эмзэг болгож энэ элэгдлийг нэмэгдүүлж улам бүр хурдасгадаг. Элэгдэл нэмэгдсэнээр: Гол нууруудын♦♦ тундасжилт; Гадаргын усны урсгал болон урсацын♦♦ өөрчлөлт; Суваг хоолой;♦♦ Цэгэн бус бохирдолын♦♦ үүсэл, жишээ нь тунадас, түлш, химийн бүтээгдэхүүн г.м; Үнэт, үржил шим бүхий өнгөн хөрсний♦♦ алдагдал; Газрын болон усны амьдрах орчны♦♦ эвдрэл, гэмтэл; Хөрсний нягтаршил болон гадаргын♦♦ усны урсгалын нэмэгдэлт; Налуугийн тогтворгүй байдал бий♦♦ болох гэх мэт нөлөөллүүд гардаг. Уурхайн үйл ажиллагаанд өртсөн газарт байгалийн өнгөн хөрс өртөгддөг тул эрүүл хөрс бий болгож ургамалжуулалт явуулахад нилээд удаан хугацаа шаарддаг. Энэ нь элэгдэл болон химийн бодисын ялгаралтыг эрчимжүүлж болно. Элэгдэл болон тунадас үүсэхтэй холбоотой асуудлууд нь усны хагалбарт удаан хугацааны нөлөөлөл үзүүлж болзошгүй. Уурхайн төсөл дууссаны дараагаар үлдсэн уурхайн хог хаягдал, хөрс чулуулгийн овоолго нь тоног төхөөрөмжийн ашиглалт, өгөршил зэргээс үүдэн химийн хорт бодис агуулж байж болно. Зохистой зохицуулалт хийхгүй бол эдгээр бодис хөрсний чанар болон аюулгүй байдалд нөлөөлж ирээдүйн газар ашиглалтын талаарх зорилго стратегийг хязгаарлаж болзошгүй. Суулт нь уул уурхайтай холбоотой бас нэгэн нийтлэг тохиолддог зүйл. Зарим тохиолдолд газар доорхи хонгил, туннелүүд нурснаас болж газрын гадарга доошлон суулт өгдөг. Үүний улмаас гол горхины байгалийн урсгал өөрчлөгдөж, хүн, мал амьтад төдийгүй дэд бүтцэд аюул учруулдаг. Усны чанар Уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанд ус гол зүйлийн нэг байдаг. Ус нь хүрээлэн буй орчиндоо бохирдол үүсгэдэг бас нэгэн гол хэрэгсэл болдог. Уурхайн компаниуд уурхай хаагдсаны дараа гадаргын болон гүний усанд удаан хугацааны нөлөөлөл үзүүлэхгүй гэдгээ баталгаажуулах асуудлын хүрээнд бэрхшээлтэй тулгардаг. Ил ашиглалт, хаягдал чулуулгын овоолго, хаягдал хадгалах төхөөрөмж, боловсруулах үйлдвэр болон уурхайн дэд бүтэц зэрэг нь байгалийн суваг шуудууны хэлбэр загварыг өөрчилөхөд хүргэдэг. Усан зам болон суваг шуудуунд нөлөөлснөөр уурхайн үйл ажиллагаа явагдаж буй хэсгээс урсгал дагуух экосистем болон орон нутгийн иргэдэд хүрэх усан хангамжийн дутагдалд орж болзошгүй болдог. Түүнээс гадна, уул уурхайн ашиглалтын болон боловсруулах ажиллагаанд түлш, тос тосолгооны материал, цэвэрлэгээний бодис, тэсрэх бодис, уусгагч болон будаг зэрэг олон янзын химийн аюултай хорт бодисийг тээвэрлэх буюу хадгалж байдаг. Хэрвээ эдгээрийг зохистойгоор зохицуулж чадвал байгаль орчин болон хүний эрүүл мэндэд учруулах эрсдлийг багасгах боломжтой. Хаягдал чулуулагт урвал явагдсанаар гадаргын болон гүний усны нөөцийг бохирдуулж болно. Хөрс, чулуулгийн
  10. 10. 16  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  17 овоолго, эрдэс баялаг болон уурхайн хаягдал зэргийн химийн өгөршил нь цаг хугацааны явцад хүчиллэг уусмалыг бий болгосноор хүчиллэг чулуулгын шүүрэл (ХЧШ) үүсдэг. Энэхүү хүчиллэг урсац/ хаягдал нь зэс, хар тугалга, мөнгөн ус зэрэг хүнд металлуудыг гадаргын болон гүний усанд уусгадаг. Хүчиллэг чулуулгын шүүрэл үүссэн тохиолдолд их хэмжээний хортой урсац бий болдог. Тэрхүү урсац нь гүний усанд нэвтэрснээр тухайн бүс нутгийн нийт усан хангамжийг удаан хугацаанд бохирдуулах аюултай. ХЧШ- ийн өндөр концентрац нь хүн, мал амьтан, загас, усны ургамал гээд бүхий л амьд биетүүдэд аюултай. Түүнчлэн уурхайн газрын эргэн тойрон дахь усан зам болон намаг руу маш их хэмжээний бохирдсон тунадас урсан орох аюултай. Гадаргын усны тундасжилт нь усны экосистем болон усны чанарт үлэмж их нөлөө үзүүлдэг. Тийм ч учраас уул уурхайн компаниуд химийн хорт бодисийн асуудлыг шийдвэрлэх, зохицуулах түүнийг гадагшлуулахдаа хүн болон хүрээлэн буй орчинд хор хөнөөл учруулахгүй байхаар шийдвэрлэх нь маш чухал юм. Төр засаг болон иргэдийн хараа хяналт ч үүнд чухал үүрэг роль гүйцэтгэнэ. Агаарын чанар Агаарын чанар үзэгдэх орчин, эрүүл мэнд болон аюлгүй байдалд нөлөө үзүүлдэг учраас экосистемийн маш чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Уул уурхайн үйл ажиллагаа нь чулуужсан түлш шатаах, ухалт болон өрөмдлөг хийх улмаар кэмпийн барилга байгууламж барих зэргийн улмаас агаарын чанарт ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Уурхайн эргэн тойрон дахь агаарын чанарт тоос шороо болон дотоод шаталтын хөдөлгүүрүүдээс гарах утаа тортог ихээр нөлөөлдөг. Хүдэр бутлалт, хөдөлгүүрт тээврийн хэрэгсэл нэмэгдэх, салхинд хийссэн хаягдал, ил задгай хог хаягдлын овоолго зэрэг нь мөн тоос шороо ялгаруулалтыг нэмэгдүүлдэг. Ийм төрлийн тоос шороо нь их хэмжээний хорт бодис агуулах магадлал өндөртэй бөгөөд хүрээлэн буй орчинд агаараар дамжин тархдаг. Хар тугалга, хүхрийн хүчил болон хүнцэл зэрэг хортой хүнд металлуудыг зөв зохицуулж шийдвэрлээгүйн улмаас агаар, ус болон хөрсийг бохирдуулах аюултай болдог байна. Энэ бүлэгт нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө, зарчмуудын талаар нарийвчлан тайлбарлах бөгөөд уурхайн төлөвлөлтийн үеэс эхлэн энэ үйл явцад ард иргэд хэрхэн оролцох стратегийн талаар авч үзнэ. Хэдийгээр нөхөн сэргээлтийн ажлын дийлэнхи хэсэг нь уурхайн төслийн дуусгавар болох үед хийгддэг гэсэн нийтлэг ойлголт байдаг боловч нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөөг уурхайн ажлын төлөвлөлтөд бүр эхнээс нь тусгаж өгөх хэрэгтэй гэдгийг бид өмнө тэмдэглэсэн билээ. Орчин үеийн шилдэг тэргүүний туршлагуудаас харахад нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөөг тухайн орон нутгийн байгаль орчны байдалд тохируулан, эвдэгдсэн газрыг уурхайн олборлолт дууссаны дараа ямар зориулалтаар ашиглах талаар ард иргэдийн итгэл найдвар, хүлээлтэд нийцүүлэн хийх нь зохистой ажээ. Мөн нөхөн сэргээлт бүхий л оролцогч талуудад ашигтай, тогтвортой, байгалийнхаа жамаар явах орчныг бий болгохоор хийгдэх нь чухал юм. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд уурхайн үйл ажиллагааны бүхий л үе шатны турш болон уурхай хаах төлөвлөлтөд ч нутгийн иргэдийн мэдлэг, мэдээлэл болон оролцоог нь хангаж тэдний санал бодлыг тусгаж ажиллах нь маш чухал ач холбогдолтой байдаг байна. Нөхөн сэргээлтийн зарчмууд, үйл явц Нөхөн сэргээлт нь уул уурхайгаас байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг багасгаж, байгаль орчны доройтлыг бууруулах, түүнийг аль болох сайжруулахад ГАЗРЫН НӨХӨН СЭРГЭЭЛТ БА ИРГЭДИЙН ОРОЛЦОО 4
  11. 11. 18  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  19 чиглэгдсэн үйл явц юм. Нөхөн сэргээлтийн үйл явц эрдэс баялгийг газрын хөрснөөс гаргаж авахаас өмнө төслийн бүр эхэн үеэс төлөвлөгдөнө гэдгийг нэгэнтээ дурдсан билээ. Тэгэхээр нөхөн сэргээлт хийх ажлын хүрээнд газрын хөрсний үржил шим, ус болон агаарын чанар, тухайн бүс нутгийн нийгэм-эдийн засгийн урт удаан хугацааны тогтвортой байдлыг хангах зэрэг асуудлуудыг шийдвэрлэх шаардлагатай байдаг аж. Уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө газар орны нөхцөл байдал болон газар ашиглалтыг үнэлж дүгнэснээр уурхайн үйлдвэрлэл дуусч, хаагдсаны дараа газрыг хэрхэн ашиглаж болох сонголтуудыг мэдэх боломжтой болно. Уул уурхайн үйлдвэрлэл бол түр зуурын газар ашиглалтын хэлбэр бөгөөд уурхайн төлөвлөлт нь дараа дараачийн газар ашиглалтын төлөвлөгөөтэй нийцсэн байвал зохино. Уурхайгаас байгаль орчинд үлдээж болзошгүй ул мөрийг бүр эхнээс нь зөв тодорхойлж уурхай хаагдсаны дараах газар ямар байхыг бодолцож ажиллах нь чухал. Уурхайн үйлдвэрлэл явагдаж дууссаны эцэст газар ашиглалт ямар болсон байхаас үл хамааран нөхөн сэргээлт хийх эцсийн зорилго бол: Ашиглагдсан газрын цаашдын♦♦ аюулгүй, тогтвортой байдлыг хангах; Уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхийн♦♦ өмнөх үеийнхтэй аль болох адил байхаар нөхөн сэргээгдсэн, эсвэл тодорхой зорилго тавьж (амралт, зугаалгын газар гэх мэт) тэр зорилгодоо нийцэх хэмжээнд хүргэсэн байх; Байгалийн баялгийг хадгалан♦♦ хамгаалах; Экосистем нь бүс нутгийн хувьд♦♦ тохиромжтой, тогвортой байх зэргийг хангасан байх ёстой. Уурхайг хаахад тавигдах шаардлага: Оролцогч талуудын оролцоо:♦♦ Уурхайг хаах үйл явцад бүхий л оролцогч талуудын ашиг сонирхлыг харгалзан үзэх боломж бүрдүүлэх Төлөвлөлт:♦♦ Хаах үйл явц нь зөв дараалалтайгаар, бага зардалтай, цаг хугацаандаа хийгдэж байгаа эсэхийг баталгаажуулах Санхүүгийн хүртээмж:♦♦ Уурхайг хаахтай холбогдон гарах зардалд хүрэлцэхүйц хэмжээний мөнгөн дүн компаний дансанд байгаа эсэх болон орон нутаг, нутгийн иргэд ямар нэгэн үүрэг хүлээж хоцрохгүй гэдгийг баталгаажуулах Хэрэгжилт:♦♦ Хэрэгжүүлэгчийн үүрэг хариуцлага тодорхой эсэх болон нөөц бололцоо хангалттай эсэхийг баталгаажуулах Стандартууд:♦♦ Уурхай хаах үйл явц амжилттай явагдсан гэдгийг илтгэх хэд хэдэн шалгуур үзүүлэлтүүд гаргах Шилжүүлэн өгөх:♦♦ Хариуцсан байгууллагын таашаалд нийцүүлэн дуусгавар болгохтой холбогдуулан тодорхой шалгуур үзүүлэлтүүдийг компаний зүгээс хангах Төр засгийн бодлогын шилдэг туршлага нь харилцан хүлээн зөвшөөрч тохиролцсон газар ашиглалтыг тууштай дэмжиж чадах аюулгүй, бохирдолгүй, тогтвортой байдлыг бий болгож чадах нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийг дэмжих хандлагатай байдаг. Нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд хөрс хамгаалал, налуугийн менежмент, дахин ургамалжуулалт болон биологийн төрөл зүйлийн талаар техникийн мэдлэг, чадвар, туршлагатай мэргэжилтнүүдийг ажиллуулах шаардлагатай. Түүнчлэн орон нутгийн иргэдийн мэдлэг, санаа бодол, үнэт зүйлсийг мөн ашиглах хэрэгтэй. Хэдийгээр нөхөн сэргээлт нь техник ур чадвартай мэргэжилтнүүдийн оролцоотойгоор нарийвчилсан төлөвлөлт хийсний дүнд хэрэгждэг урт удаан, нарийн ээдрээтэй үйл явц боловч уурхайн үйл ажиллагааны тодорхой үе шат тутамд шат дараалалтайгаар хэрэгжүүлснээр хураангуйлах боломжтой болно. Эдгээр үе шатууд нь доор тайлбарлах зургаан үндсэн хэсэгт ангилагдана. 1. Байгаль орчны суурь үнэлгээ болон мэдээлэл цуглуулах Хайгуул хийх явцад эдийн засгийн хувьд оршин тогтнож чадахуйц орд газар Уурхайг хаахад тавигдах хууль ёсны шаардлага юу вэ? Ашигт малтмалын тухай хууль 45-р зүйл. Уурхайг хаах үед тавигдах шаардлага 45.1 Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь уурхайг бүхэлд нь, эсвэл хэсэгчлэн хаах♦♦ бол нэг жилээс доошгүй хугацааны өмнө мэргэжлийн хяналтын албанд энэ тухай албан бичгээр мэдэгдэх бөгөөд уг албаны гаргасан журмын дагуу зохих бэлтгэлийг хангаж дараах арга хэмжээг хэрэгжүүлнэ: 45.1.1 уурхайн талбайг нийтийн зориулалтаар ашиглахад аюулгүй болгох,♦♦ байгаль орчныг нөхөн сэргээх талаар холбогдох арга хэмжээг бүрэн авах 45.1.2 уурхайн эдэлбэр байсан газрыг нийтийн зориулалтаар ашиглахад аюул♦♦ учирч болзошгүй бол түүнээс сэргийлэх арга хэмжээ авах; 45.1.3 тухайн нутгийн захиргааны байгууллага, эсвэл мэргэжлийн хяналтын♦♦ албанаас талбайд үлдээхийг зөвшөөрснөөс бусад технил хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж болон эд хөрөнгийг талбайгаас гаргах. 45.2 Уул уурхайн үйлдвэрлэлийн улмаас үүсч бий болсон, аюул учруулж♦♦ болзошгүй газруудыг зохих масштабын газрын зураг дээр нарийвчлан тэмдэглэж шаардлагатай тэмдэг, дохио, сануулгыг уурхайн эдэлбэрийн орчинд байрлуулах бөгөөд газрын зургийг мэргэжлийн хяналтын алба болон тухайн сум, баг, дүүргийн Засаг даргад хүлээлгэн өгнө.
  12. 12. 20  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  21 илрүүлснээр хэрэгжүүлэх боломжийн судалгаа болон уурхайн төлөвлөлтийг эхлэх боломжтой болдог. Уурхайн төлөвлөлтийн явцад уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас үүсэж болзошгүй байгаль орчны асуудлуудыг тодорхойлох нь нэн чухал. Уурхайтай холбогдон үүсэх байгаль орчны асуудлууд нь байршил, уурхайн төрөл болон тухайн төслийн овор хэмжээнээс шалтгаалан харилцан адилгүй байна. Үүсэж болзошгүй асуудлуудыг тодорхойлоод тэдгээрийг шийдвэрлэх, тохиромжтой менежментийн стратегийг боловсруулна. Энэ явцад тухайн байгалийн тогтоцтой холбогдон үүсэх хаягдал гадагшлуулах газрын байршил, дэд бүтцийн байршил, газар ашиглалт, хөдөлмөрийн зах зээл зэрэг асуудлуудыг авч үзэх хэрэгтэй. Байгаль орчинд үзүүлж болзошгүй нөлөөллийн мөн чанар, хэмжээг тодорхойлсон тохиолдолд тэдгээрийн нөлөөллийг хэмжих судалгааг хийж эхэлж болно. Ийм төрлийн судалгаа явуулснаар байгаль орчныг хамгаалах, тухайн орд газрын байгаль орчны талаар баримтлах стандарт, зарчмыг сайжруулах, хяналтын стратегид шаардлагатай мэдээллээр хангагдана. Суурь мэдээллүүд нь Засгийн газраас үнэлгээ хийж шаардлагатай түвшнийг тодорхойлоход чухал. Үндэслэл сайтай байгаль орчны суурь үзүүлэлт, тоо баримтууд нь аливаа уурхайн төслийг амжилттай боловсруулах, удирдан зохион байгуулах төдийгүй байгаль орчны хувьд хариуцлагатай байдлаар хэрэгжүүлэхэд зайлшгүй чухал болдог. Суурь үзүүлэлтүүд нь төслөөс үзүүлэх нөлөөллийг урьдчилан тооцоолж, хэмжих, уурхайн үйл ажиллагаа үргэлжлэх хугацаанд нөлөөллийг нь багасгах, хяналт бий болгох ач холбогдолтой. Суурь үзүүлэлтүүд цуглуулахын нийтлэг ач холбогдол, зорилго нь байгаль орчныг тодорхойлох тоо баримт; уурхайн загвар болон уурхайг хаах төлөвлөгөөг боловсруулахад шаардлагатай тоо баримт; ирээдүйд харьцуулалт хийх баримт сэлтийг бий болгож чадна. Цуглуулсан бүх суурь мэдээ баримт, үзүүлэлтүүд нь цаашид мониторинг хийхэд чухал хэрэглэгдэхүүн болох учраас маш бодитой, тодорхой, найдвартай байх ёстой. Эдгээр тоо баримт, мэдээллүүд нь ялангуяа дагаж мөрдвөл зохих норм, стандартын хэм хэмжээг тогтоох, уурхайн хаалтын шалгуурыг хангах нөхцлийг тодорхойлоход ач холбогдолтой (Хавсралт 3-аас Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын (МХЕГ) Уурхайг түр болон бүр мөсөн хаах тухай журмыг үзнэ үү). Төр засгийн албан хаагчид, хувийн хэвшлийнхэн, төрийн бус болон орон нутгийн байгууллагууд, ард иргэд физик, биологи, нийгмийн үзүүлэлт, мэдээллүүдээс бүрддэг суурь үзүүлэлт, тоо баримтуудыг ойлгож хүлээн авах хэрэгтэй. Тэдгээр нь маш өргөн хүрээтэй бөгөөд ус цаг уур, хөрс болон чулуулгын шинж чанар, эрдсийн шинжилгээ, хөрс болон уурхайн хаягдлын хими-физикийн судалгаа шинжилгээ, ургамал амьтны аймаг, тухайн газар нутгийн нийгэм, соёлын онцлог зэрэг олон талын мэдээллийг агуулна. 2. Нөхөн сэргээлтийн стратеги төлөвлөлт Үндэслэл сайтай нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө боловсруулахад эцсийн газар ашиглалтын талаарх сонголтуудыг тодорхойлсон байх шаардлагатай төдийгүй төлөвлөлтийн бүр эхний шатнаас эхлэн бүхий л оролцогч талуудтай зөвлөлдөх хэрэгтэй. Нөхөн сэргээлтийн стратегийн хэрэгжилтэд цаг уур, газар зүй, гадаргын гидрологи болон ургамал ургах хөрс зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлдөг. Нөхөн сэргээлтийн зарчмын хүрээнд газрын гадаргуугийн төрхийг сэргээн засварлах, ургамал ургах үндэс суурийг бий болгох, ургамал амьтны аймгийг бий болгох төдийгүй магадгүй бэлчээр, ойн аж ахуй аль эсвэл тариалангийн газар байгуулах, түүнд хяналт тавих, арчилгаа тордолгоо хийх зэрэг асуудлуудыг шийдвэрлэнэ. Физик орчинд нөхөн сэргээлт хийх үйл явцын хүрээнд хаягдал чулуулгын овоолго, хаягдал цуглуулах төхөөрөмж, ил уурхайн нүх, хоосон орон зай болон уурхайн дэд бүтцийн хэсэг зэрэг үйл ажиллагааг мөн төлөвлөх хэрэгтэй. Уурхай хаах талаар сайтар төлөвлөх нь хариуцлагатай уул уурхайн гол үндэс юм. Уурхай хаах төлөвлөгөөг нь тухайн төслийг хэрэгжүүлэх боломжийн судалгааны үе шатнаас боловсруулан улмаар төслийн үйл ажиллагаа эхлэх үеэс хэрэгжүүлэх ба уурхайн удаан хугацааны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөтэй уялдуулан хийсэн төлөвлөгөө хамгийн үр дүнтэй байдаг. Уурхайн төсөл хэрэгжих хугацаанд гарсан зохион байгуулалт, техник технологи болон эдийн засгийн өөрчлөлтүүдэд нийцүүлэх үүднээс эдгээр Газар эзэмших эрхийг цуцлах өргөдлийг байгаль орчны албанд гаргах Газар эзэмшигчээс уурхай хаагдсаны дараа шалгуур үзүүлэлтүүд хангалттай эсэх, дэд бүтэц болон арчилгаа тордолго хийх ажил хэрхэн биелэгдсэн талаар мэдээлэл авах Оролцогчдын бүлгүүд байгуулж зөвлөлдөх Уурхай хаахтай холбоотой асуудлуудыг тодорхойлох Болзошгүй асуудлуудын эрсдлийн үнэлгээ гаргах Асуудал шийдвэрлэх гарц, арга замыг олох буюу тэдгээрийг тодорхойлох судалгааны хөтөлбөр хэрэгжүүлэх Судалгааны хөтөлбөрийн ололт амжилтын талаар танилцуулж, оролцогч талуудтай хэлэлцэх Уурхай хаагдсаны дараах шалгуур үзүүлэлтүүд, мониторинг, менежментийн шаардлага зэргийг багтаасан хаалтын стратегийг боловсронгуй болгох Уурхайн хаалтын талаарх ойлголтыг хүлээн зөвшөөрч тохиролцох Уурхайн хаалтын төлөвлөгөөг албан ёсоор баталгаажуулах Мониторингийн үр дүнг оролцогч талуудад танилцуулж, хэлэлцэх ЦУЦЛАГДАХ Уурхайн хаалт Хяналт тавих ТӨСӨЛ ХЭРЭГЖИХ БОЛОМЖ Нөхөн сэргээлтийн эцсийн шатны тайлан гаргах Уурхайн хаалтын төлөвлөгөөг үйл ажиллагаандаа тусгаж хэрэгжүүлэх Шилдэг тэргүүний туршлагуудад тулгуурлан гаргасанУул уурхайн нөхөн сэргээлтийнүйл явцын шатлал. Эх сурвалж: Куинсландын байгалийн нөөцийн зөвлөл
  13. 13. 22  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  23 төлөвлөгөөг тогтмол хянаж байх хэрэгтэй. Нөхөн сэргээлтийн хүрээнд төлөвлөвөл зохих гол асуудлууд нь уурхайн дараах газар ашиглалтыг тодорхойлох, ашигт малтмалыг бүрхсэн хучдас болон хөрсийг хэрхэх сонгомол арга барил, газар ашиглалт дахь байгалийн тогтоцийн хэлбэр загвар, ус гадагшлуулах суваг шуудуу, газрын хөрсний эвдрэлийг хянах, ургамалжилтыг бий болгох, дэмжих арчлах арга барил зэргийг хамрана. 3. Газрын гадаргын төрх болон хөрсийг ангилан байршуулах замаар гадаргын тогтвортой байдлыг бий болгох Нөхөн сэргээлт нь газрын гадаргын төрх тогтвортой байх нөхцлийг шаарддаг. Газар нь геотехникийн шалгуур үзүүлэлтүүдийн хувьд тогтвортой, салхи, ус зэрэг хүчин зүйлүүдэд тэсвэртэй байх ёстой. Газрын гадаргын тогтвортой төрх байдал нь өөр нэг экосистемийн үйл явцын үндэс суурь болдог (ургамалжилт бий болох гэх мэт) төдийгүй гадны нөлөөллийг хянахад хэрэгцээтэй юм. Хэдийгээр газрын гадаргын тогтвортой байдал нөхөн сэргээлтийн ажлыг амжилттай явуулахтай салшгүй холбоотой боловч ургамалан бүрхэвч зэрэг бусад экосистемийн шинж чанаруудаас мөн хамаардаг. Уурхайн олборлолт болон нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааны явцад хөрсний сонголт маш чухал. Хөрс болон уурхайн хаягдал материал (хучдас)-ын тодорхойлолтыг гаргаж нөхөн сэргээлтийн явцад үр дүнтэйгээр ашиглах ба уурхайн газар маш хянамгай хадгалах хэрэгтэй. Уурхайн хаягдлыг Ашигт малтмалын тухай хууль нь иргэдэд уурхайн нөхөн сэргээлтэд оролцох, мэдээлэл авах олон эрх боломжийг олгодог. Үүнд геологи, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллаг (Ашигт малтмалын газар)-ын иргэдэд мэдээлэл хүргэх тухай үүрэг (11-р зүйл) болон төрийн захиргааны байгууллагын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нөхөн сэргээлттэй холбоотой гаргасан аливаа зөрчлийг таслан зогсоох эрх зэрэг багтана (12-р зүйл). Иргэд тэдний сонгосон албан тушаалтнууд үүргээ биелүүлж байгаа эсэхийг шалгахад туслах боломжтой. Тухайлбал: 39.7-р зүйлд зааснаар тухайн жилийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг бүрэн хийгээгүй тохиолдолд сум, дүүргийн Засаг дарга болон мэргэжлийн хяналтын алба хамтран дараагийн жилийн олборлолтын ажлыг эхлүүлэхгүй байх эрхтэй. Мөн түүнчлэн 42.3-т зааснаар Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн үйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналт тавих үүрэг бүхий төлөөлөгчийг иргэд дундаасаа сонгон ажиллуулж болно. тодорхойлсноор газрын гадарга, гүний ус болон тогтвортой экосистемийг хамгаалах, хаягдлыг шийдвэрлэх хөтөлбөрийг боловсруулах боломж бүрддэг. Хаягдал шийдвэрлэх хөтөлбөрийн хүрээнд хөрс хуулалтанд зориулж хөрсний хүрээг сонгох, хөрсийг хадгалах/нөөцлөх болон түүний нөлөөллийг багасгах, дахин байршуулсан хөрсний гүнийг оновчтой тодорхойлох, хуулалт хийх болон дахин байршуулах, хөрсний усны агууламжийг тодорхойлох, түүнд шаардагдах тоног төхөөрөмжийн асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг нарийн чанд төлөвлөлт хэрэгтэй болно. Энэ төрлийн төлөвлөлт нь мөн ургамлын ургалтад хортойгоор нөлөөлөх эд, ургамлын өсөлтийг дэмжих бодисын агууламж болон газрын гадаргын элэгдэл буюу газрын тогтворгүй байдалд хүргэх физик шинж чанарыг тодорхойлдог. Тиймээс хөрс болон бусад бодисыг уурхайн хөгжлийн хамгийн эхний үе шатнаас эхлэн тодорхойлох нь бодисыг сонгон шийдвэрлэх хөтөлбөр, уурхайн төлөвлөлтийн боловсруулалтад зайлшгүй шаардлагатай. 4. Ургамалжуулалт буюу нөхөн сэргээлт хийсэн газрын ашиглалтын горим Газрын хөрс болон хучдаст сонголт хийж ургамал ургахад тохиромжтой эсэхийг тогтоох ба нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөөний дараагийн чухал алхам бол ургамалан бүрхэвчийг бий болгож арчилгаа тордолт хийх явдал юм. Эвдэрсэн газар ургамалжуулалт хийж арчлах арга нь уурхай хаагдсаны дараах газар ашиглалт, цаг уур, газрын хөрсний бүрэлдэхүүн зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлээс хамаарна. Түүний амжилттай явагдах эсэх нь ургамлаа зөв сонгохтой холбоотой (уурхайн үйл ажиллагаа явагдахаас өмнө байсан ургамлыг тарихад анхаарах). Ургамалжуулахад хэд хэдэн арга хэрэглэж болох бөгөөд үүнд үрээр суулгах, усан суулгац, үрслүүлэн тарих болон байгалаар өөрөөр нь эргэн суурьшуулах гэх мэт. Амжилттай хэрэгжих эсэх нь талбайн бэлтгэл, бордоо ашиглалт, суулгах арга барил зэргээс хамаарна. Ерөнхийдөө налууг ургамалжуулах нь усны урсацыг багасган тундасжилтаас ангид байлгаж ингэснээр эвдрэл элэгдлийг бууруулахад тустай. Нөхөн сэргээлтийн зорилго нь байгалийн тогтвортой экосистем бий Иргэдийн оролцооны зорилт Оролцогч талууд харилцан♦♦ мэдээлэл солилцох Асуудлыг харилцан таньж мэдэх,♦♦ хүлээн зөвшөөрөх Цагаа олсон, амжилттай, хамтын♦♦ төлөвлөлтийн үр дүнг бий болгох Эцсийн ашиглалтын талаарх♦♦ шийдвэрийг тогтвортой, зохистой байдлаар гаргах Нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийг♦♦ орон нутаг, нутгийн иргэдээс дээгүүр бус тэдний дунд байрлуулах Тогтвортой хөгжлийн зорилтод♦♦ амжилттай хүрэх Боловсрол ба чадавхижуулах♦♦
  14. 14. 24  |  Газрын нөхөн сэргээлт Олон нийтэд зориулсан гарын авлага  |  25 болгох явдал бөгөөд зэрлэг амьтдын амьдрах орчны хэрэгцээ шаардлагыг мөн анхааралдаа авах ёстой. Туршлагаас харахад зарим амьтдын аймгийн амьдрах орчинд шаардлагатай нөхцөл байдал нөхөн сэргээгдсэн газарт хэдэн арван жилийн туршид бий болдоггүй боловч уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө байсан ургамлын аймагтай аль болох адил ургамал тарьж суулгах нь зэрлэг амьтдыг цаг хугацааны явцад эргэн суурьшихад нөлөөлдөг. Энэхүү амьдрах орчны хомсдолтой холбоотой асуудлуудыг компаниуд хэд хэдэн аргаар шийдвэрлэж байна. Үүнд ургамал аль эсвэл ургамлын хэсгийг шилжүүлэн суулгах, модон дээр шувууны үүр байрлуулах гэх мэт. Нөхөн сэргээсэн газрын ургамалжуулалтад амьтад асуудал учруулж болзошгүй байдаг. Манай улсын хувьд таван хушуу мал компаниудын нөхөн сэргээлтийн ажилд хүндрэл учруулдаг бөгөөд мал сүрэг дахин ургамалжуулсан газар, зулзаган ногоог устгаж сүйтгэдэг. Иймээс ургамалжилт бүрэн явагдаж дуусах буюу зарим тохиолдолд түүнээс ч урт хугацаанд бэлчээрийн мал, амьтдаас хамгаалсан хашлагаар тусгаарлах шаардлага гардаг. Ийм төрлийн ажил хийх бэлчээрийн малыг зайлшгүй тусгаарлах шаардлагатай үед малчид болон орон нутаг, нутгийн иргэд үүнийг ойлгож хүлээн авч, хамтарч ажиллах хэрэгтэй. Тухайн нутгийн хөхтөн амьтдын (жишээ нь: үлийн цагаан оготно) бэлчээр мөн асуудал үүсгэж болзошгүй тул мод хамгаалагч (залуу зулзаган мод хамгаалах саравч хашлага) ашиглах, аль эсвэл тухайн байгаль, амьтдад хор хөнөөлгүй өөр арга ашиглах шаардлага гарна. Зарим уурхайн газар нөхөн сэргээлт хийж байгалийн амьдрах орчныг бий болгодог бол зарим тохиолдолд нөхөн сэргээсэн газрыг бэлчээр, ойн аж ахуй болон тариалангийн газрын хэлбэрээр ашигладаг. Мал бэлчээхэд тохиромжтой бэлчээрийн газар болгох нь уурхай хаагдсаны дараах газар ашиглалтын дэлхий дээр хэрэглэгдэж буй түгээмэл арга юм. Монгол улсын хувьд Засгийн газрын агентлагууд болон орон нутаг, нутгийн иргэд хөдөө аж ахуйн өөр өөр бүс нутгуудад тохиромжтой ургамлын төрөл, үрслүүр бэлдэх, шаардлагатай бордоо болон суулгац, тарих арга барил зэргийн талаар өргөн мэдлэгтэй байдаг. Тухайн уурхайн газрын байгаль орчны нөхцөл байдлыг ойлгож мэдсэнээр энэ бүх мэдээллүүдийг ашиглан бэлчээрийн газар байгуулж болно. Зарим нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөөнд тухайн газарт том хэмжээний ойн аж ахуй байгуулахаар тусгасан байдаг. Гэхдээ уурхайн ашиглалт явуулсан газрын модны чанар, өгөөж арилжааны түвшинд ашигтай, аль эсвэл ашиггүй ч байж болно. Мод ургуулахад шаардлагатай цаг хугацааг тооцож үзээд төлөвлөгөө гаргаж буй хүмүүс их хэмжээний суулгац суулгаж эхлэхээсээ өмнө тухайн уурхай мод үржүүлэх, үйлдвэрлэл явуулах нөөц баялагтай эсэх талаар хангалттай мэдээлэлтэй гэдгээ баталгаажуулах хэрэгтэй. Хамгийн анхан шатны зөвлөлгөөг энэ талаар холбогдох Засгийн газрын байгууллагуудаас авах хэрэгтэй төдийгүй олон төрөл зүйлийн моднуудыг суулгаж туршилт явуулж үзэх шаардлагатай. 5. Усан хагалбарын бохирдол болон суваг шуудууны хаягдлыг багасгаж сайжруулах Уурхайн үйл ажиллагаа болон нөхөн сэргээлтийн үед устай холбоотой хамгийн том бэрхшээл нь урсгал дагуух усны чанарт нөлөөлөхгүй байх явдал юм. Уурхайн усны эх үүсвэрүүдэд хаягдал чулуулгын овоолго, боловсруулах үйлдвэр, хүдрийн овоолго, уурхайн ухмал нүх болон газар доорхи ажил зэрэг багтана. Өмнө нь байсан давс (давст хаягдал), чулуулаг бороонд элэгдэх, хүчиллэг чулуулгын шүүрэл зэрэг нь усны чанарт нөлөөлнө. Хаягдлаас ялгарах метал болон давс гадашлалтыг буруу тооцоолох, бороо, хур тунадас ихтэй улирлуудад үүсэх шүүрлийг хадгалах, уурхайн хаягдал хадгалах төхөөрөмжийн багтаамж нөөц боломж хангалттай бус байх, усны чанарын доройтлын талаар эртнээс анхааруулах мониторингийн хөтөлбөр муу байх, устай зохисгүй харьцах зэрэг нь усны чанарт нөлөөлнө. Дээр дурьдсанчлан хог хаягдлыг зүй зохистойгоор тодорхойлох (хаягдал шийдвэрлэх хөтөлбөрөөр дамжуулан) нь усны чанарыг хамгаалахтай салшгүй холбоотой. Төлөвлөгөөнд хаягдал чулуулаг болон уурхайн хаягдлын шинж чанарыг муу тодорхойлсон бол энэ нь хаягдал лагийн (хаягдал болон хөрсөөр шүүрэн гарахдаа өөртөө бохир хорт бодисийг цуглуулдаг ус) чанар болон хэмжээний талаар буруу төсөөлөл таамаг үүсгэж болно. Энэ нь уурхайн үйл ажиллагааны усны чанарт үзүүлэх хамгийн том “гэнэтийн” шалтгаан юм. Хэрвээ хаягдал лаг/шингэн нь урьдчилан тооцоологдоогүй асуудал үүсгэвэл уурхайн үйл ажиллагаа болон хэлбэрийг шинэчлэн өөрчлөх шаардлагатай бөгөөд усны чанарыг сайжруулах, боловсруулах шаардлага гарахад хүргэнэ. Энэ төрлийн өртөг, зардалд гарах өсөлт нь уурхайн үйл ажиллагааг эдийн засгийн хувьд ашиггүй болгож улмаар цагаас нь өмнө уурхайг хааж батлагдсан нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх боломжгүй болгохоос гадна байгаль орчинд үзүүлэх эрсдлийг нэмэгдүүлэх боломжтой. 6. Нөхөн сэргээлтийн амжилтад байгаль орчны мониторинг хийх Нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөрийн салшгүй хэсэг нь түүнд хяналт тавих ажил юм. Нөхөн сэргээлтийн талаарх бүхий л нарийн мэдээллийг уурхайн үйл ажиллагааны бүр эхнээс баримтжуулах хэрэгтэй. Сайн мониторингийн хөтөлбөрүүд нь уурхайн үзүүлэх нөлөөллийг тодорхойлж нөхөн сэргээлтийн менежмент болон хөтөлбөрийн үр дүнг үнэлдэг. Энэ нь менежментийн талаасаа аливаа асуудалд хариу үйлдэл хийж сөрөг нөлөөллийг багасгах үүднээс үйл ажиллагаандаа зохицуулалт хийх боломж олгодог. Орон нутаг, нутгийн иргэдийг хамарсан мониторингийн хөтөлбөр орон нутагт ажлын байр бий болгох болон тухайн орон нутгийн байгаль орчин, биологийн олон янз байдал болон соёлын асуудлуудын талаар мэдээлэл олж авах боломж
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×