Your SlideShare is downloading. ×
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Lecture 16
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Lecture 16

247

Published on

Тогтвортой хөгжил ба удирдлагын менежмент

Тогтвортой хөгжил ба удирдлагын менежмент

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
247
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Ëåêö 16. Òîãòâîðòîé õºãæèë áà óäèðäëàãûí ìåíåæìåíò 1. Àðä÷èëñàí çàñàã òîãòâîðòîé õºãæëèéí äºðºâäºõ õýìæèãäýõ¿¿í 2. ÝÁÖ-ûí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíò 1.Àðä÷èëñàí çàñàã òîãòâîðòîé õºãæëèéí äºðºâäºõ õýìæèãäýõ¿¿í XX çóóíû ñ¿¿ëèéí 20-èîä æèë áîë Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ç¿ã õóâüñãàë õèéæ áóé ò¿¿õýí öàã ¿å ãýæ ¿çýõ ¿íäýñòýé áàéíà. Åð íü òîãòâîðòîé õºãæèë ãýäýã ¿ãèéã õýäèéä õýí õýëñýí õýðõýí òîìú¸îëñîí íü òîäîðõîéã¿é áîëîâ÷ 1980 îíä “Äýëõèéã õàìãààëàõ ñòðàòåãè: Òîãòâîðòîé õºãæèõºä àìüäðàëûí ýõ ñóðâàëæèéã õàìãààëàõ” ãýñýí ãàð÷èãòàé íýãýí áàðèìò áè÷èã ãàðñàí áàéíà (“World Conservation Strat- egy: Living Resource Conservation for Sustainable Devolopment”). Ýíý òàëààð Àâñòðàëèéí ñóäëàà÷ Barry Carbon 1997 îíä “Industry and envi- ronment” ñýòã¿¿ëä áè÷æýý. Ýíý áàðèìò áè÷ãèéã: •Äýëõèéí îíãîí áàéãàëèéí ñàí •Í¯Á-ûí õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû õºòºëáºð (UNEP) •Áàéãàëèéí íººö áà Áàéãàëü Õàìãààëàõ Îëîí Óëñûí Õîëáîî çýðýã áàéãóóëëàãóóä õàìòðàí áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí þì áàéíà. Ýíý áàðèìò áè÷èãò äýâø¿¿ëñýí øèíý çàð÷èì áîë: “Õºãæèë äýâøèë òîãòâîðòîé áàéõûí òóëä íèéãìèéí, ýêîëîãèéí áîëîîä ýäèéí çàñãèéí àñóóäëóóäûã òîîöñîí áàéõ õýðýãòýé. Áóñàä ñîíãîëòóóäûí óðò áà áîãèíî õóãàöààíû äàâóó áîëîí ñóë òàëûã òîîöñîí áàéõ õýðýãòýé. Àìüäðàëûí áîëîí àìüäðàëûí áóñ íººö¿¿äèéã ìºí òîîöñîí áàéõ õýðýãòýé” ãýñýí ñàíàà þì. ¯¿ãýýð “Òîãòâîðòîé õºãæèë”-èéí àñóóäàëä èæ á¿ðýí õàíäàõûí ÷óõëûã èëýðõèéëñýí áàéíà. 1987 îíä Õ¿ðýýëýã÷ îð÷èí áà Õºãæëèéí Äýëõèéí Êîìèññîîñ áîëîâñðóóëñàí õîæèì Áðóòëàíäûí èëòãýë ãýäýã íýðýýð àëäàðøñàí “Áèä á¿õíèé èðýýä¿é” ãýäýã áàðèìò áè÷èã ãàð÷ òîãòâîðòîé õºãæëèéã îëîí óëñûí õýëýëöýõ àñóóäàë áîëãîñíîîð 1992 îíä Ðèî-äå Æàíåéðîä äýëõèéí äýýä õýìæýýíèé ÷óóëãàí õèéëãýõýä õ¿ðãýñýí áàéíà. Ýíäýýñ òîãòâîðòîé õºãæëèéí ãóðâàí òóëãóóð áàãàíûã ýäèéí çàñàã, õ¿ðýýëýã÷ îð÷èí áà íèéãýì ãýæ òîäîðõîéëñîí. Ãýòýë òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöûã ýðõëýã÷ ãýæ çàñàãëàëûí á¿õýë á¿òýí èíñòèòóö áàéíà. ¯¿íèéã òîãòâîðòîé õºãæëèéí òîãòîëöîîíä îðóóëàõã¿é áîë ýêîëîãè, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí
  • 2. òîãòâîðòîé õºãæëèéã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ìåõàíèçìã¿é, óðüäûí àäèë áîäëîãîã¿é íýãäìýë áóñ, ñàëàíãè çàäãàé áàéõ áîëíî. Òèéì ó÷ðààñ øèéäâýð ãàðãàõ, ò¿¿íèé áèåëýëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ, õÿíàëò òàâèõ, ìàðãààíûã øèéäâýðëýõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé àðä÷èëñàí çàñàã íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí äºðºâäýõ õýìæèãäýõ¿¿í áàéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Àðä÷èëñàí çàñàã ãýäýã îéëãîëòîä çºâõºí Çàñãèéí ãàçðûã áóñ õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã ýäýëäýã òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûã á¿õýëä íü áàãòààõ ¸ñòîé. Òýäãýýðýýñ ãàäíà àðä÷èëñàí èðãýíèé íèéãìèéí á¿òö¿¿ä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî íü øèéäâýð ãàðãàõ çàéëøã¿é íºõöºë áîëäãèéí õóâüä ýíýõ¿¿ äºðºâäýõ õýìæèãäýõ¿¿í áàãòàõ ¸ñòîé. Òîãòâîðòîé õºãæèëä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà íü ñàíõ¿¿ãèéí ¿íý ºðòºãòýé áàéíà. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëãîä õ¿ðýõ ýíýõ¿¿ ¿íý ºðòºã íü õ¿í òºðºëõòíèé õºãæèë äýâøèë áîëîí òîäîðõîé á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíä ÷èãëýñýí, õýðýãöýý øààðäëàãàä òîõèðñîí, àìüäðàõ ÷àäâàð ñàéòàé, ýäèéí çàñãèéí áîëîìæîîð áàòëàãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí ¿éë÷èëãýýíä òºëºõ ¿íý íü ò¿¿íèéã á¿òýýñýí ¿íýí çºâ ºðòºãòýé òîõèð÷ áàéõ ¸ñòîé. Ýöýñò íü òîãòâîðòîé õºãæèë õ¿ì¿¿ñèéí èðãýíèé áîëîí óëñ òºðèéí ýðõèéã õàíãàõ õóóëü ç¿éí áà óëñ òºðèéí àðä÷èëñàí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿ì¿¿ñèéã ººðñäèéí àìüäðàëä øóóä íºëººëºõ øèéäâýð ãàðãàõàä îðîìäîõ áîëîìæîîð õàíãàõ ¸ñòîé. Íýýëòòýé àðä÷èëñàí çàñàãëàë íü õºãæëèéí õóóëü ç¿éí áàòàëãààòàé, áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãààã á¿ðýí õàðèóöàõ òîãòîëöîîòîé áàéõ ¸ñòîé. Òºðèéí îíîâ÷òîé òîãòîëöîî áóþó ñàéí çàñàãëàë Ñàéí çàñàãëàë ãýäýã îéëãîëò õýëëýã ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàéä íýâòýð÷, îëîí ÿíçààð òîìú¸îëæ îéëãîæ áàéíà. Òýð á¿ðèéã òîî÷èëã¿é ãàíöõàí ç¿éëèéã õýëýõýä ñàéí çàñàãëàë ãýäãèéã ñàéí Çàñãèéí ãàçàð ãýæ îéëãîæ áîëîõã¿é. Çàñàãëàë ãýäãèéã àðä ò¿ìíýý𠺺ðòºº ¿éë÷ë¿¿ëæ, òýäíèéã çàõèðàí çàñàãëàõ çàõèðãààäàõ õóó÷èí îéëãîëòîîñ ñàëãàæ àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷èëäýã, òºðèéí õýðãèéã òýäíèé îðîëöîîòîé øèéääýã óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ýêîëîãèéí àñóóäëóóäûã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ èðãýíèé
  • 3. íèéãìèéí óäèðäëàãûí àðä÷èëñàí òîãòîëöîî ãýæ îéëãîâîë èë¿¿ íèéöòýé îíîâ÷òîé áàéõ áîëîâ óó! Ýíý á¿òýö äîòîð Çàñãèéí ãàçàð áàãòàíà. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëèíä Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð áîë Òºðèéí ã¿éöýòãýõ äýýä áàéãóóëëàãà ìºí (38 äóãààð ç¿éëèéí 1) ãýýä Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí á¿ðýí ýðõèéã 9 ÷èãëýëýýð çààæ ºãñºí. Çàñãèéí ãàçàð ¿éë àæèëëàãààãàà ÓÈÕ-ä òàéëàãíàíà (41 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 2). Áèäíèé ýíä äýëãýðýíã¿é ÿðèõ ç¿éë áîë òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõàä Çàñãèéí ãàçàð õýðõýí äºðºâäýõ õýìæèãäýõ¿¿í áàéõ òóõàé þì. ¯¿íèé òóëä Çàñãèéí ãàçðûí áàðèìòëàõ çàð÷èì þó âý? ãýâýë: 1. Õóóëèéã äýýäëýõ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ 2. Çàñãèéí ãàçàð ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ îíîâ÷òîé á¿òöýä ººðèéí îðîí çàéã çºâ ýçýëñýí áàéõ 3. Èë òîä ¿éë àæèëëàãààòàé áàéõ 4. Õýýë õàõóóëèàñ àíãèä áàéõ 5. Õ¿íèé ýðõèéã õ¿íäýòãýõ 6. Á¿õ èðãýä ººðñäèéí àìüäðàëä íºëººëºõ øèéäâýð ãàðãàõàä îðîëöîõ ýðõèéã õàíãàñàí áàéõ 7. Îëîí íèéòèéí ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé áàéõ 8. Çàõ çýýë áîëîí íèéãìèéí õºãæëèéí ¿éë ÿâöûã ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòòàé (òîãëîîìûí ä¿ðýìòýé) áàéëãàõ 9. Ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîëîí óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé òààëàìæòàé íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ 10.Ýìçýã á¿ëãèéí õàìãààëàëòòàé 11.Áàéãàëü îð÷íû õàìãààëëûí ñèñòåìòýé áàéõ çýðýã áîëíî. Ýíý æàãñààëòûã öààø íü ¿ðãýæë¿¿ëæ áîëíî. Ýðäýñ áàÿëãèéí áèçíåñèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõàä Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã “Ãàçðûí õýâëèé, ò¿¿íèé áàÿëàã, îé óñíû íººö àí àìüòàí òºðèéí ºì÷ ìºí” ãýæ ¯íäñýí Õóóëüä çààñàí ó÷èð ò¿¿íèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäãèéí õóâüä Çàñãèéí ãàçàð ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðò ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áà ò¿¿íèé òîãòâîðòîé õºãæëèéã ¿å øàòíû óäèðäëàãûí ÷óõàë îðîëöîã÷ áàéäàã. Çàñãèéí ãàçàð: 1. Ýðäýñ áàÿëãèéí õàéãóóë àøèãëàëòûí ëèöåíç áîëîí òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ àñóóäëûã õàðèóöäàã 2. Áàéãàëü îð÷íû íºëººëëèéí õÿíàëò, ¿íýëãýýã õèéëãýõ
  • 4. 3. Òàòâàðûí õýìæýýã òîãòîîõ 4. Á¿ñ íóòãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí õºãæëèéí õýòèéí òºëâèéã òîãòîîõ 5. Áàéãàëü îð÷èí, õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä áîëîí àþóëã¿é áàéäëûí ñòàíäàðòûã òîãòîîí ìºðä¿¿ëýõ 6. Ýðäýñ áàÿëãèéí àøèãëàëòààñ îðñîí îðëîãûã íèéãìèéí áîëîí õ¿íèé íººöèéã õºãæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí çàðöóóëàõ ¿¿ðýãòýé. Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðãèéí ýíý æàãñààëòûã ÷ öààø íü ¿ðãýëæë¿¿ëæ áîëíî. Çàñãèéí ãàçðûí òîäîðõîé áóñàä ¿¿ðãèéã ÿàì, àãåíòëàã áîëîí Çàñãèéí ãàçðûí áóñàä ò¿âøèí (îðîí íóòãèéí çàõèðãàà çýðýã) õàðèóöàí ã¿éöýòãýõ ó÷èð áàñ áèé. Çàñãèéí ãàçðóóä äýýðõ ¿¿ðãýý õàðèëöàí àäèëã¿é áèåë¿¿ëäýã. Äýëõèéí îëîí ãàçàðò õ¿íèé áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí íººö äóòàãäàëòàéãààñ Çàñãèéí ãàçà𠺺ðèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿é áàéõ ÿâäàë áàéíà. Çàðèì òîõèîëäîëä óëñ òºðèéí áîëîí õýýë õàõóóëèéí áàéäëààñ áîëîîä ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëõýýñ çàéëñõèéäýã òàë ÷ áàéäàã. Õýýë õàõóóëèàñ áîëæ ýðäýñ áàÿëãèéí õºãæ뺺ñ îëîõ îðëîãûí õóâààðèëàëòàä õàìãèéí ÿäóó õ¿ì¿¿ñ áàãòäàãã¿é æèøýý öººíã¿é áàéäàã òóõàé ñóäëàà÷èä áè÷ñýí áèé. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ¿çýãäýõ áîëñîí ººð íýãýí ç¿éë áîë òºâ áîëîí á¿ñ íóòàã, îðîí íóòãèéí çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëîõäîî õàðèëöàí çºâøèëöºõã¿é áóþó íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðàëæ õýò òºâëºð¿¿ëõèéã îðîëäîõ á¿õ ýðõ ìýäëèéã òºâ人 çàõèðóóëàõ ãýñýí áóðóó áîäëîãûí ñºðºã ¿ð äàãàâàð áîëæ áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ººð õîîðîíäîî çîõèöîõã¿é îëîí ¿¿ðãèéã íýã áàéãóëëàãàä õàðèóöóóëàõ íü áàéäëûã óëàì õóðöàòãàõ òàë áàéäàã. Íýã ÿàìàíä ãàçðûí õýâëèéí áàÿëãèéã óäèðäàã÷, óóë óóðõàéí õºãæëèéã äýìæèã÷, õóâèéí õýâøëèéí óóðõàéíóóäòàé ò¿íøëýã÷, óóë óóðõàéí êîìïàíèóäààñ áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áóé íºëººã çîõèöóóëàã÷ çýðýã ¿¿ðã¿¿äèéã íýãýí çýðýã ã¿éöýòãýõ ÿâäàë þì. Êàíàä, Àâñòðàëè çýðýã îðîíä äýýð ºã¿¿ëñýí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã àéìàã ñóìäûí õýìæýýíèé ò¿âøèíä õóâààðèëñàí áàéäàã. Àéìàã ñóì, ä¿¿ðýã ìýòèéí äîîä ò¿âøíèé çàñàã çàõèðãàà íü íººö áàÿëàã, áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíã áîëîí õÿíàëò, á¿ñ íóòãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ãàçàð àøèãëàëò, õºãæëèéí òºëºâëºëòèéã èæèë òýíö¿¿, îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîé õèéõ õàðèóöëàãà ºíäºð áàéíà.
  • 5. Íóòãèéí çàõèðãààíû ñóë äîðîé áàéäàë íü ýðõ ìýäýëã¿é, ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè áóé áîëãîí àøèãëàæ ÷àääàãã¿é, ìýðãýøñýí ìýäëýãã¿é, ñàíàà÷ëàãàã¿é, äýýä ãàçðûí àì, ãàð õàðæ ñóóäãààñ øàëòãààëäàã àðä÷èëàëã¿é, òîãòâîðã¿é, òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áàéõ íü íóòãèéí õºãæëèéã ñààòóóëàã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éë ãýäãèéã äýëõèéí îëîí óëñ îðîí ìýäýæ 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýñ àðä÷èëñàí øèíýòãýëèéã õèéæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ øèíýòãýëèéí õ¿ðýýíä íóòãèéí çàõèðãààíû ýðõèéã ºðãºòãºõ, çàñàãëàëûí á¿òöèéã ººð÷ëºí èë¿¿ èðãýíèé øèíæòýé áîëãîõ, òºðèéí óäèðäëàãàä èðãýíèé îðîëöîî, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, èðãýíèé ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëæ ýðõ ç¿éò òºðèéí òîãòîëöîîã áýõæ¿¿ëýõ çàð÷ìóóäûã àãóóëæ áàéãàà áîëíî. Îëîí îðîíä òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ õºäºë㺺í ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ áàéãàà íü îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëæ áàéíà. Ýðäýñ áàÿëãèéí õºãæëèéã îðîí íóòãèéí òºëºâëºëòòýé óÿëäóóëàõ, ò¿¿íýýñ îëñîí îðëîãûã ñîíèðõëûí á¿ëã¿¿äèéí õîîðîíä øóäàðãà õóâààðèëàõ, íóòãèéí ýðäýñ áàÿëãèéã îëáîðëîõ çºâøººðºë îëãîõ ýðõèéã ýäýëæ óëñûí äýìæëýãã¿é àìæèëòàíä õ¿ðñýí ãàçàð öººíã¿é áàéäàã áàéíà. Òýäýíä ó÷èðäàã áýðõøýýë íü õ¿÷èí ÷àäëûí äóòàãäàë, òºðèéí çàñàã çàõèðãààíû çàìáàðààã¿é ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí çààã ÿëãààã¿é, á¿õíèéã òºâëºð¿¿ëýõ ãýñýí îðîëäëîãî, àâèëãàë, õ¿íä ñóðòàë þì áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàãóóäòàé íÿãò õàìòðàí àæèëëàäàã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðò Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàãóóä áà îëîí óëñûí îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãààòàé áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëæ ÷àäâàë õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàòàëãàà, óëñ òºðèéí áîëîí õýìæýýã¿é ýðõ ìýäëèéí ýðñäýëýýñ õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä èë¿¿ àíõààð÷ èäýâõòýé îðîëöäîã. Äýëõèéí áàíêíû ãðóïï äýýðõè ÷èãëýëýýð ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áàéíà. Ýíý ãðóïïò îðäîã áàéãóóëëàãóóäûí äîòîð: -Ñýðãýýí áîñãîëò áà Õºãæëèéí îëîí óëñûí áàíê (IBRD), -Îëîí óëñûí õºãæëèéí àññîöèàöè (IDA), -Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí êîðïîðàöè (IFC), -Îëîí òàëò õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàòàëãààíû àãåíòëàã (MIGA) çýðýã áàéãóóëëàãóóä îðäîã áºãººä ýäãýýðèéí óóë óóðõàéí ñàëáàðò ýçëýõ áàéð
  • 6. ñóóðü, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã íü õàðèëöàí àäèëã¿é òóñ òóñäàà ººð ººðèéí íàðèéí çààã ÿëãààòàé áàéíà. Òóõàéëáàë IBRD áà IDA áàéãóóëëàãóóä íüóóë óóðõàéí ñàëáàðûí õºãæèëä çîðèóëàí òåõíèêèéí òóñëàìæèéã Çàñãèéí ãàçàðò ¿ç¿¿ëäýã áºãººä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëò, áàéãàëü îð÷íû áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí ºðãºí õ¿ðýýòýé àðãà õýìæýý ìàêðî ýäèéí çàñãèéí åðºíõèé óäèðäëàãûã õàðèóöäàã áàéíà. IFC áàéãóóëëàãà íü çýýë áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëòûã õàðèóöäàã áîë MIGA áàéãóóëëàãà íü õóâèéí õýâøëèéí óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíä áàòàëãàà ãàðãàæ ºãäºã áàéíà. Äýëõèéí áàíê ººðºº îëáîðëîõ àæ ¿éëäâýðèéí òàéëàíä ãîë÷ëîí àíõààðäàã áàéíà. Ýäãýýðýýñ ãàäíà ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðòàé õîëáîîòîé îëîí óëñûí ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû öººíã¿é áàéãóóëëàãà áàéíà. •Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà áà õºãæëèéí áàéãóóëëàãà (OECD) •Í¯Á-ûí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí êîìèññ •Í¯Á-ûí áàéãàëü îð÷íû õºòºëáºð (UNEP) •Í¯Á-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð •Í¯Á-ûí Õóäàëäàà õºãæëèéí êîíôåðåíöè (UNCTAD) •Äýëõèéí Õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà (ILO) •Í¯Á-ûí Ä¿ðâýãñäèéí êîìèññ çýðýã îëîí áàéãóóëëàãà áàéíà. Ýäãýýð íü äîð á¿ðíýý óóë óóðõàéí ñàëáàð ðóó ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû öàð õ¿ðýý, íººöòýé áàéäàã ãýíý. Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä Çàñãèéí ãàçàðò àëáàí ¸ñíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ õºðºí㺠ìºíãºíèé õ¿ðýëöýý áàãàòàé ÷ ãýñýí ÷óõàë õóðàë ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëæ ñàéí äóðûí õàíäèâûã õºãæ¿¿ëýõýä èäýâõòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã þì áàéíà. Õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõàä Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã Òîãòâîðòîé õºãæëèéí óãòâàð íºõöëèéã õàíãàõ 4 çàð÷èì áàéíà. 1. Õ¿ðýýëýã÷ áàéãàëü îð÷íû òîäîðõîé õýñãèéã óíàãàí òºðõººð íü õàäãàëàõ 2. Óðãàìàë, àìüòàí ìºõ뺺ñ õàìãààëàãäàõ 3. ͺõºí òºëæèõ áàãòààìæ õàìãààëàãäàõ 4. Õ¿í öýâýð, ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ ýðõýýð õàíãàãäàõ. Çàñãèéí ãàçàð ýäãýýð çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòààð õàíãàõ ¿¿ðýãòýé. Èéì á¿òöèéí îëîí õýëáýð áàéæ áîëîõ þì. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàð, óóë óóðõàéí îëáîðëîõ áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã á¿õèé àøèãò ìàëòìàëûí õýðýã ýðõëýõ
  • 7. àãåíòëàã Ìîíãîëä áàéãàà æèøýýòýé. Ãýòýë ýíý Àãåíòëàã õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ òàëààð áîäëîãî òîäîðõîéëîõ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæîîð õýð õàíãàãäñàí áý? Åð íü ÿìàð á¿òýö áàéâàë çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä èë¿¿ äºõºìòýé áàéõ âý? ãýæ èõ ìàðãàæ ÿíç á¿ðèéí çàãâàð ãàðãàæ õýëýëöäýã. Ýíä èéì õýëýö¿¿ëãèéí ãóðâàí çàãâàðûã àâ÷ ¿çüå. 1. Õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû á¿õ ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöñàí ÿàì, òºâ àãåíòëàã áàéæ áîëîõ. Ìîíãîëä Áàéãàëü îð÷íû ÿàì áàéãàà. 2. Óóë óóðõàéòàé õîëáîîòîé õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ àñóóäëûã õàðèóöäàã óóë óóðõàéí àãåíòëàãààð çîõèöóóëàõ. Ìîíãîëä Àøèãò ìàëòìàëûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçàð õýìýýõ Àãåíòëàã, Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àãåíòëàãò óóë òåõíèêèéí õÿíàëòûí õýëòýñòýé áàéãàà. 3. ¯¿ðýã õàðèóöëàãûí òîäîðõîé çààã ÿëãààòàé, ýðõëýí ã¿éöýòãýõ àæëûí íàðèéí õóâààðüòàé áàéâàë ñàëáàð äóíäûí ÷àíàðòàé õîðîî, àãåíòëàã ÿàì àëèí ÷ áàéñàí áîëîõ þì. Èéì íºõöºëä çºâõºí õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû òºäèéã¿é ýäèéí çàñàã, ýð¿¿ë àõóé, àþóëã¿é àæèëëàãààíû á¿õ àñóóäàë èæ á¿ðýí øèéäýãäýæ áîëîõ òàëòàé. Ýíý ãóðâàí çàãâàðûí àëü àëü íü Ìîíãîëä áàéãàà áîëîâ÷ õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ ñàëáàðûí áîäëîãî îðõèãäñîí ýçýíã¿éäñýí õýâýýð ¿ðãýëæèëæ áàéíà. Òèéì ó÷ðààñ Çàñãèéí ãàçðûí á¿òöýä ýð÷èì õ¿÷, ýðäýñ áàÿëãèéí ÿàìòàé áàéæ ò¿¿íäýý ãóðàâäàõü çàãâàðûí ÷èã ¿¿ðãèéã äàâõàð õàðèóöàõ äýä á¿òýöòýé áàéâàë èë¿¿ ¿ð àøèãòàé áàéõ áîëíî. Èéì íºõöºëä Çàñãèéí ãàçàð þó õèéâýë çîõèõ âý? Äàâûí ºìíº øèéäâýðëýõ ãóðâàí ãîë àñóóäëûã øèéäâýðëýõ õýðýãòýé. 1. Ýõíèé ýýëæèíä ºìíºõ ¿åýñ ºâºëæ èðñýí àãààð, ãîë ìºðºí, õºðñíèé áîõèðäîëò çýðýã õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû áàéäëûã çºâøººðºõ äýýä õýìæýýíä îðòîë áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ õýðýãòýé. Ýõíèé øàòíû ýíý çîðèëò íü õºðºí㺠ìºíãºíèé áýðõøýýë, ¿éëäâýðëýëèéã ýð÷èéã áóóðóóëàõã¿éãýýð õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã ñàéæðóóëàõàä ó÷ðàõ õ¿íäðýë çýðýã áýðõøýýëòýé òóëãàðàõ áîëîâ÷ Çàñãèéí ãàçðûí õàòóó áàéð ñóóðü õýðýãòýé. 2. Ýõíèé øàòíû çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëñíèé äàðàà ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã òºëºâø¿¿ëýõ, åð íü õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ ìºðä¿¿ëýõ õî¸ðäàõü øàòíû àæèëä îðíî. Óóë óóðõàé ºíäºð õºãæñºí Êàíàä, Àâñòðàëè ìýòèéí îðíóóäàä
  • 8. õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû õàìãààëàëòûí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàí ìºðäºæ áàéãààã ìàíàéä íýâòð¿¿ëæ õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéãàà þì. Õî¸ðäàõü øàòíû ¿éë àæèëëàãàà íü äýýð õýëñýí 4 çàð÷èì äýýð ¿íäýñëýãäýõ ¸ñòîé. Àëèâàà áîõèðäîëò ¿¿ñõýýñ ñýðãèéëýõ õýì õýìæýýã ñòàíäàðòóóäààð òîãòîîæ ºãºõ íü ç¿éòýé þì. Àøèãëààä õàÿñàí ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ, õóó÷èí õàÿãäëûã äàõèí àøèãëàõ õýëáýðèéã óðàìøóóëàõ ýäèéí çàñãèéí ìåõàíèçì õýðýãòýé. 3. Õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ ìåíåæìåíòèéã ñèñòåì, ñòàíäàðòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä Çàñãèéí ãàçàð, ¿éëäâýð àæ àõóéí íýãæ¿¿äòýé õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Ãàíöõàí çàõèðàí òóøààõ àðãààð ýíý àæèë á¿òýõã¿é. Ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í, öýâýð îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ òàòâàðûí áîëîí áóñàä õºíãºëºëò¿¿ä áàéæ áîëíî. 2.ÝÁÖ-ûí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíò Àðä÷èëñàí íèéãìèéí óäèðäëàãûí îíîë íü îëîí óðãàë÷ ¿çëèéí áóþó êîíâåðãåíöèéí îíîë äýýð òóëãóóðàëæ áàéíà. Óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàã÷ íü Õààí, Åðºíõèéëºã÷, Ýçýí çàõèðàã÷, Íàìûí äàðãà, Çàñàã äàðãà ãàíöààð áàéõàà áîëüæ Ïàðëàìåíò, Èðãýäèéí õóðàë, õàìò îëîí, îëîí íèéò, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, îðîëöîã÷èä çýðýã õàìòûí õýëáýðýýð øèéäâýð ãàðãàõàä îðîëöîæ õýëýëöäýã, çºâøèëöäºã õýëáýðò øèëæèæ áàéíà. Òºðèéí ¿¿ðýã øèíý÷ëýãäýæ áàéíà. Ǻâõºí èðãýä, íèéãýì, òºðºº õàìãààëäàã áàéñíàà òºð èðãýäýý íèéãìýý õàðèëöàí õàìãààëäàã áîëæ áàéíà. Õ¿íèé ýðõýä òºð õàëäàõàà õÿçãààðàëæ õàìãààëàõ íü òºðèéí ¿íäñýí ¿¿ðýã áîëæ áàéíà. Ïðîëåòàðèéí äèêòàòóðûí íèéãýì õ¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãìýýð ñîëèãäîæ áàéíà. Ìîíãîë îðîíä õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãìèéã öîãöëóóëàõ ¿éë ÿâö íýãýíò ýõýëñýí áàéíà. Ýíý çîðèëãîî ¯íäñýí õóóëèàðàà òóíõàãëàñàí áàéíà. Àëü ÷ ñàëáàðûí óäèðäëàãàä ýíý ë çàð÷èìä òóëãóóðëàí õºãæèõ ó÷èðòàé. Óäèðäëàãûí àðä÷èëñàí çàð÷èì íü òºðèéí àðä÷èëàë áóþó óëñ òºðèéí àðä÷èëàë íü ýäèéí çàñãèéí àðä÷èëàëòàé àðãà áèëãèéí íýãäýëòýé áàéõ ¸ñòîé. Íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí àøèã ñîíèðõëûã àäèë òýãø ¿íýëæ õ¿íäýòãýõ çàð÷ìààð óäèðäëàãûí èæèë ò¿âøíèé õýâòýý õàðèëöààã ýðõýìëýõ øààðäëàãàòàé.
  • 9. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí ãîë öºì íü ãåîëîãè õàéãóóëûí àíãè, óóë óóðõàéí îëáîðëîõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, ìåòàëë ýäëýëèéí ¿éëäâýð, ýäãýýð ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýã÷èä áàéíà. Ýíý ñàëáàðûí ãîë îíöëîã íü õýðýãöýýòýé, õ¿ññýí ãàçàð îð÷èíä áàéæ ºãäºãã¿é. ªºðèéíõºº ¿¿ñýæ õóðèìòëàãäñàí ãàçðàà îðøèí áàéäàã. Õ¿ñýæ õ¿ëýýñýí õýìæýý ÷àíàðûã àãóóëäàãã¿é. ªºðèéíõºº òºðºëõ ÷àíàð õóðèìòëàãäñàí õýìæýýãýýðýý áàéäàã. Õ¿íèé ÷àäàâõèä çîõèöîæ íºõö뺺 ººð÷èëäºãã¿é, ººðèéíõºº íºõöºë á¿òýö òîãòîëöîîíä õ¿íèé óõààíûã õºãæ¿¿ëõèéã òóëãàäàã. “×àäâàë àâ, ýñ ÷àäâàë îðõè, á¿¿ çýðýìäýãëý àþóëòàé” ãýæ õýëäýã áàéãàëèéí õàòóó õóóëüòàé. Áàéãàëèéí ýíý õàòóó õóóëèéã äàãàõ, äàâàõàä óóë óóðõàéí óäèðäëàãûí îíöëîã áàéãàà þì. Íýã çàãâàðààð óäèðäàõ áîëîìæã¿é. Îðä ãàçàð áîëãîí óóë-ãåîëîãèéí ººð ººð òîãòîöòîé, ÿëãààòàé òåõíîëîãè, ÿëãààòàé ìýðãýæèëòýí øààðäàíà. Ìåíåæìåíò íü ººð. Çàðöóóëàõ õºðºí㺠õàðèëöàí àäèëã¿é, ºãººæ íü áàñ ººð. Óäèðäàõ àðãà íü ººð áàéõààñ àðãàã¿é. Ãýõäýý àìüäðàëûí ìº÷ëºãèéí øàò àõèõ òóòàì òåõíîëîãèéã èæèëñ¿¿ëýõ, õóâèëàõ áîëîìæ íýìýãäýæ óäèðäàõàä àðàé õÿëáàð áîëíî. Áàéãàëèéí òààã¿é íºõöëèéã ñàéæðóóëíà ãýæ áàðàã áàéõã¿é. Ãàãöõ¿¿ òýð òààã¿é íºõöëèéí ¿éëäâýðëýëä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººã áóóðóóëàõ áîëîìæèéã õàéæ îëîõ õýðýãòýé. Èõ óñòàé îðäûí óñûã ø¿¿ð¿¿ëæ õóóðàéøóóëàõ, ìåòàí èõòýé í¿¿ðñíèé äàâõàðãûã ìåòàíã¿éæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã óðüä÷èëàí àâàõ, èõ ã¿íèé õàëóóíûã õ¿éòýí àãààðààð ñýð¿¿ö¿¿ëýõ ãýõ÷ëýí èõ àæèë áèé. Àäàðìààòàé áîëãîíû àðãûã îëîõ ñóäàëãàà øèíæèëãýý, òóðøèëò çîõèîí á¿òýýõýä èõ çàðäàë, èõ õóãàöàà õýðýãòýé. Íýãýíò çýñèéã õ¿í á¿òýýæ ñóðààã¿éãýýñ õîéø áàéãàëèéí á¿òýýñýí òýð áàéäëààð íü á¿òñýí îð÷íîîñ íü ÿàæ èéãýýä ñàëãàæ àâàõ ë õýðýãòýé. Íýãýíò öààíà íü õýðýãëýý áàéãàà íü ¿íýí. Èíãýõäýý ýêîëîãèéí òýíöâýðèéí õàòóó õóóëèéã ¸ñ÷ëîí äàãàõ ¸ñòîé. Îëîí ñàÿ æèëèéí ìèãðàöèéí ¿éë ÿâöûí ä¿íä õóðàëäñàí áàÿëãèéã õàÿãäàëã¿é èæ á¿ðýí, á¿ðýí ã¿éöýä àâ÷ àøèãëàõ õýðýãòýé. Ýíý áîë ýðäñèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäñýí çàð÷èì. Õ¿íèé ìýäëýãèéí ò¿âøíýýñ õàëüæ íàðèéí á¿òýö òîãòîö, àãóóëãàòàé îðäûã àøèãëàõ ãýæ çýðýìäýãëýõ õýðýãã¿é. Îðäûã òåõíîëîãèä çàõèðóóëæ áîëîõã¿é. Õàðèí òåõíîëîãèéã îðäûí îíöëîãò òîõèðóóëæ øèíý÷ëýõ, øèíýýð áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé.
  • 10. Óóë óóðõàéí òåõíîëîãèéí áîëîí õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû ìåíåæìåíò íü ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã ýêîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàëòàé õîñëóóëæ ä¿ãíýõ çàð÷èìä òóëãóóðëàõ ¸ñòîé. Èíãýõäýý ýõëýýä ýêîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàëä ¿íýëãýý ºãñíèé äàðàà èéì íºõöºëä ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã ÿìàð ò¿âøèíä áàéõûã ¿íýëæ óã îðäûã ýçýìøèõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ íü ºíººãèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí øààðäëàãà. Ýíý á¿õíèéã çºâ øèéäâýðëýõ íü ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðààñ õàìààðíà. Óóë óóðõàéí ìåíåæìåíòèéí áàñ íýã îíöëîã íü óóðõàé÷èí õ¿íèé àæëûí áàéð íü öàã õóãàöààíû ìº÷ á¿ðò îðîí çàé íü ººð÷ëºãäºæ àëõàì á¿ðò øèíý íºõöºëòýé òóëãàð÷ òýð áîëãîíä çîõèöóóëæ õýðõýõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàõ íü óóë óóðõàéí òåõíîëîã ìåíåæåð õ¿íèé áàéíãûí ¿¿ðýã áàéäàã. Èõ ìýäëýã, òóðøëàãà, ÷àäâàð øààðääàã àæèë ýíý ìºí. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí äýýðõ îíöëîãóóäààñ ¿¿äýí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíòèéí àëòàí ä¿ðýì áîë ýðñäëèéã óðüä÷èëæ òºñººëºõ, ò¿¿íèéã àëü áîëîõ òîéð÷ ãàðàõ, íàéäâàðòàé àæèëëàãààã áàòàëãààæóóëàõ, îíöãîé íºõöºëä øèéäâýðèéã øóóðõàé ãàðãàõ, ìýäýýëýëòýé áàéõ ÿâäàë þì. Ýðäýñ áàÿëãèéí óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ îðîëöîîã àëü áîëîõ ºðãºí áàéëãàõûã îð÷èí ¿åèéí àðä÷èëñàí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíò øààðääàã. Ýíýõ¿¿ îðîëöîî íü èõýâ÷ëýí ¿ð ä¿íã õóâààõ õ¿ðýýíä ÿâàãääàã. ßìàð èõ õ¿÷ ç¿òãýë, àðãà óõààí, áèå ñýòãýëèéí õ¿÷ýýð õóâààõ þìòàé áîëñíûã òýð á¿ð àíçààðäàãã¿é òàë áèé. Áàéãàëèéí õóâüñàìòãàé àðàíøèíòàé óëààí í¿¿ðýýðýý ó÷èð÷ áàéäàã óóðõàé÷èä, òåõíîëîãè, ìåíåæåð¿¿äèéí óäèðäëàãûí óõààí øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã ó÷èð òýäýíä ¿ð ä¿íãèéí èõýíõ íîãäîæ áàéõ ó÷èðòàé þì. Ýíý áîë øóäàðãà ¸ñîíä èë¿¿ íèéöíý. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí îáúåêò áîëîõ òàëààñ àâ÷ ¿çýõýä èéìýðõ¿¿ îíöëîãóóäûã õýëæ áîëíî. Îäîî ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûã óäèðäëàãûí ñóáúåêò áîëîõ òàëààñ íü àâ÷ ¿çüå. ¯¿íèé òóëä óäèðäëàãûí åðºíõèé çîðèëãûã ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ õàðèëöàí óÿëäàà á¿õèé äîîä øàòíû ñàëáàð çîðèëãóóäûí õàìò íýãýí á¿õýë ñèñòåì áîëãîí ¿ë äàâòàãäàõ, ¿ë äàâõàðäàõ øèíæ á¿õèé “Çîðèëãûí õýëõýý” õýëáýðýýð èëýðõèéëæ áîëíî. Ýë çàð÷èì íü ºì÷èéí õàðúÿàëëààñ ¿ë øàëòãààëàí ÿìàð ÷ íºõöºëä óäèðäëàãûí ñóáúåêò áàéäàã ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí áàñ íýã îíöëîãòîé õîëáîîòîé. Ýíý îíöëîã áîë Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð “... ãàçðûí õýâëèé, ò¿¿íèé áàÿëàã, îé, óëñûí íººö, àí àìüòàí, òºðèéí ºì÷ ìºí” ãýæ òîäîðõîéëñîí
  • 11. ÿâäàë þì. ¯¿íýýñ ¿¿äýí òóñ ñàëáàðûí åðºíõèé çîðèëãî íü òºðèéí áîäëîãîîð òîäîðõîéëîãäîæ çàõ çýýëèéí ýðýëò, àðä ò¿ìíèé àæ áàéäàë àìüäðàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ ýðýëòèéí õýìæýýíä õ¿ðãýõ øààðäëàãààð òîäîðõîéëîãäîõ ¸ñòîé. Åðºíõèé çîðèëãîä ¿éëäâýðëýëèéí (ýðýëò íèéë¿¿ëýëò), ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí, ýêîëîãèéí øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí ¿íäñýí çîðèëãûã òóñãàãäàõ ¸ñòîé áºãººä ýäãýýð çîðèëãîä õ¿ðýõ óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ìåíåæìåíòèéí ýöñèéí ¿ð ä¿íã òîäîðõîéëîõ øèíæ ÷àíàðòàé áàéíà. Äýýä ò¿âøíèé åðºíõèé çîðèëãî íü: “Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí äýâøèë áîëîí á¿õ òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã ýêîëîãèéí òýíöâýðèéã äýýä çýðãýýð õîñëóóëàõ ¿íäñýí äýýð ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð íèéãìèéí áîëîí çàõ çýýëèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä” ÷èãëýãäýíý. Õî¸ðäóãààð ãîë çîðèëãî íü: Ýêîëîãè, òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷ìûã õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí “Áàéãàëèéí áàÿëãèéã èæ á¿ðýí, á¿ðýí ã¿éöýä àøèãëàõ, õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû áîõèðäëîîñ õàìãààëàõ ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìèéã õýðýãæ¿¿ëýõ”-ä ÷èãëýãäñýí çîðèëãî þì. Àøèãò ìàëòìàëûã õàÿãäàë áîõèðäîëò áàãàòàé îëáîðëîí áîëîâñðóóëæ öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷, óñ áîëîí áóñàä ìàòåðèàëûã õàìãèéí áàãààð çàðöóóëàõ çîðèëòûã ýíä àãóóëíà. Àøèãò ìàëòìàëûí àìüäðàëûí ìº÷ëºãèéã óðòàñãàõ îëîí äàõèí äàâòàí áîëîâñðóóëæ àøèãëàõ çàð÷èì ýíä àãóóëàãäàíà. Àãààð, ãàçàð, õºðñ, óðãàìàë, óñ, àìüòàí çýðýã øèì ìàíäëûã õàìãààëæ àøèãëàõ ¿éë àæèëëàãàà ýíä àãóóëàãäàíà. Ãóðàâäóãààð çîðèëãî íü: Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã õàíãàæ àðä ò¿ìíèé àìüæèðãààíû ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëõèéí òóëä “ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã ò¿¿íèé ºñºëòèéã õàíãàõ, á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ” ÿâäàë þì. ĺðºâä¿ãýýð çîðèëãî íü: Øèíæëýõ óõààí-òåõíîëîãèéí ÷èãëýëòýé “ñàëáàðûí á¿õ òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíä øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí òðàíñôîðìàö, èííîâàöûã íýâòð¿¿ëæ ñàëáàðûí áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã ÿìàãò äýýä ò¿âøèíä áàéëãàõ”-ä ÷èãëýãäýõ þì. Òàâäóãààð çîðèëãî íü: Õ¿í òºâòýé íèéãìèéí õºãæèëä ÷èãëýãäñýí “õ¿íèé íººöèéã õºãæ¿¿ëýõ îëîí òàëò àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ õ¿íèé ìýäëýã, äàäëàãà, ÷àäàâõèéã äýëõèéí äýýã¿¿ð ò¿âøèíä õ¿ðãýõ”-ä îðøèõ áîëíî. Çóðãààäóãààð çîðèëãî íü: “Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí áîëîí õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã õàìãààëàõ ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìèéã òîãòâîðòîé õºãæëèéí øààðäëàãûí õýìæýýíä õ¿ðãýõ”-ä ÷èãëýãäñýí áàéõàä îðøèíî.
  • 12. ªì÷èéí îëîí õýëáýð çýðýãöýí îðøèæ ºì÷èéí õàðúÿàëëààñ ¿ë øàëòãààëàí àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ¿éë àæèëëàãààãàà áèå äààí ÿâóóëæ ººðèé㺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, çàðäëàà ººðºº íºõºæ, õóóëèéí äàãóó òàòâàðàà òºëæ, ¿éëäâýðèéíõýý òåõíèê òåõíîëîãèéã ººðºº øèíý÷èëæ, õ¿íèéõýý íººöèéã ººðºº õºãæ¿¿ëæ áàéãàà çàõ çýýëèéí íºõöºëä òºðººñ øàëòãààëàõ õàìààðàë íýí áàãà áàéíà. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ ýðäýñ áàÿëãèéí íººöèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéã õàíãàõ, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã äýìæèõ, òýäýíòýé òîãòâîðòîé áàéäëûí ãýðýý áàéãóóëàõ, àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóëûí áîëîí àøèãëàëòûí ëèöåíç îëãîõ çýðýã àñóóäëûã çîõèöóóëàõ íü òºðèéí ¿¿ðýã. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ òºðèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëæ ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ õÿíàëò òàâèõ íü òºðèéí ¿¿ðýã. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ Ìîíãîë Óëñûí áàéãàëèéí íººöèéã èðýýä¿é ¿åèéíõýý õýðýãöýýã õàíãàõààð áîäîæ ºíººãèéí õºãæëèéã çîõèöóóëàõ íü òºðèéí ¿¿ðýã. Õ¿íèé íººöèéí õºãæëèéã õàíãàõ áîäëîãûã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ, õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ áàòàëãàà äàðõëàëûã áóé áîëãîõ áîäëîãî íü òºðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéí õ¿ðýýíä áàéõ ¸ñòîé. Òºðèéí ýäãýýð áîëîí áóñàä îëîí ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ òºðèéí íýãäñýí á¿òýö õýðýãòýé. Óäèðäëàãûí îëîí ñàëáàðò òàðæ öàëãàðäñàí á¿òýö íü (Ãåîëîãè óóë óóðõàé, ìåòàëëûí ñàëáàð-¯éëäâýð õóäàëäààíû ÿàìàíä, Ò¿ëø ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð-Äýä á¿òöèéí ÿàìàíä, Íåôòü, õèéí ñàëáàð-Åðºíõèé ñàéäàä, Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàð-äýä á¿òöèéí ÿàìàíä õàðúÿàëàãäàæ áàéãàà íü) Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàãò òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé ýðäýñ áàÿëãèéí öîãöîëáîðûí áîäëîãûã íýãòãýí çàíãèäàãäàæ ÷àäàõã¿é õ¿íèé íººöèéí õºãæëèéí áîäëîãî ¿íýí õýðýãòýý àëäàãäñàí, ýðäñèéí íººöèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéí áîäëîãî îðõèãäîæ áàéãàà íü äààìæèðâàë ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õîõèðîë ó÷èð÷ áîëçîøã¿é þì. Èéì ó÷ðààñ ò¿ëø ýð÷èì õ¿÷, óóë óóðõàé ìåòàëëûí áîëîí íåôòü õèé, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàðûã íýãòãýí Çàñãèéí ãàçðûí íýã á¿òýö áîëãîí Ýð÷èì õ¿÷, ýðäýñ áàÿëãèéí ÿàì áîëãîí çîõèîí áàéãóóëàõ íü XXI çóóíû ýõíèé 50 æèëèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí óäèðäëàãûí îíîâ÷òîé øèéäâýð áàéõ áîëíî.

×