• Like
Lecture 14
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Lecture 14

  • 358 views
Uploaded on

Хүний аюулгүй байдал

Хүний аюулгүй байдал

More in: Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
358
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
5
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Ëåêö 14. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë. 1. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé îéëãîëò 2. Õ¿íèé áà ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àðãà çàì 1.Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé îéëãîëò Ãëîáàë÷ëàëûí ¿åèéí õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë ãýæ þó âý? ãýäãèéã ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëæ áàéíà. Ìîíãîë ñýòãýëãýýãýýð õàìãèéí ýíãèéíýýð òîäîðõîéëáîë: ”Àéõ àþóëã¿é, äóòàãäàõ ãà÷èãäàõûí çîâëîíã¿é, óðò íàñàëæ óäààí æàðãàõûã õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë” ãýæ õýëæ áîëíî. “ªðã¿é áîë áàÿí, ºâ÷èíã¿é áîë æàðãàë” ãýæ ¿çäýã Ìîíãîë÷óóäûí ñýòãýëãýýã ÷ äýýðõèä õàìààðóóëæ áîëíî. Ãëîáàë÷ëàëûí íºõöºëä àþóëã¿é áàéäëûí çàð÷ìûã õ¿éòýí äàéíû ¿åèéíõýýñ íýëýýä ººðººð àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Òóõàéëáàë: Íýãä¿ãýýðò: Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã óëñ îðíû òóñãààð òîãòíîë, íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäàë, íèéãýì, òºðèéí àþóëã¿é áàéäëààñ äýýã¿¿ð òàâèõ, Õî¸ðäóãààðò, Óëñ îðíóóä àþóëã¿é áàéäëàà ýäèéí çàñãèéí õ¿÷ýýð õàìãààëàõ ¿çýëä øèëæèõ áîëæ áàéíà. Ãëîáàë÷ëàëûí ¿åèéí àþóëã¿é áàéäëûí äýýðõè ¿çëýýñ ¿¿äýí õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàëòàé õàðüöóóëáàë äàðààõ áàéäëààð òîìú¸îëæ áîëîõ þì. ¯¿íä: 1. Óëñ òºðèéí àþóëã¿é áàéäàë áóþó Ìîíãîë Óëñûí îðøèí òîãòíîõûí áîëîí íèéãýì, òºðèéí áàéãóóëàëûí àþóëã¿é áàéäàë. 2. Èðãýíèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé áîëîí áèå õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë. 3. Ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàë. 4. Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàë. 5. Ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäàë. 6. Ñî¸ë èðãýíøëèéí áîëîí íèéãìèéí áàéãóóëàëûí àþóëã¿é áàéäàë. 7. Õ¿í àì, óäìûí ñàíãèéí áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí àþóëã¿é áàéäàë. 8. Ýêîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàë. 9. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä õýí àþóë ó÷ðóóëäàã âý?  Áîëîâñðîë ýçýìøèõèéí òºëºº áèåý äàé÷ëàõã¿é áàéíà.  Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõã¿é ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ, áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ, ÄÎÕ-ûí Õ¿í ººðºº ººðèéíõºº àþóëã¿é áàéäàëä àþóë ó÷ðóóëæ áàéíà
  • 2. õàëäâàð àâàõàä õ¿ð÷ áàéíà.  Çàëõóóðààä àæèë õèéæ îðëîãî îëæ àìüäðàëàà äýýøë¿¿ëýõã¿é, ºëñãºëºí ÿäóóðàëä ºðòºæ áàéíà.  Á¿òýëã¿é õàéð äóðëàë, àìüäðàëûí ààð ñààð çîâëîí áýðõøýýëä øàíòàð÷ àìèà õîðëîæ áàéíà.  Õ¿÷èðõèéëýõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéã õ¿÷èíäýõ, ºì÷ õºðºíãèéã íü õóëãàéëàõ, äýýðýìäýõ, ã¿òãýæ ã¿æèðäýõ, íýð òºðèéã íü ãóòààæ áàéíà.  Õàíèà õ¿÷èðõèéëæ çîäîæ, ãýìòýýæ, äàðàìòàëæ, ýð¿¿ë ìýíä àìü íàñàíä íü õîõèðîë ó÷ðóóëæ áàéíà.  ¯ð õ¿¿õäýý àíõààð÷ õàëàìæèëæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõã¿é çºíä íü îðõèñíîîñ ãýð îðíîîñîî äàéæèæ, ãóäàìæ òðàíøåéíä õîíîãëîæ áàéíà.  Ãýð á¿ë ñàëæ, õ¿¿õýä ºí÷èð÷ õîéò ýõ, ýöãèéí òààã¿é õàðüöààíààñ àéæ ýìýýæ ñýòãýë ñàíààíû äàðàìòàíä îðæ áàéíà.  Õýëìýãä¿¿ëýëò ãàð÷ õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõ.  Ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëä ºðòºõ, óëñ òºðèéí òîãòâîðã¿é áàéäëààñ õ¿ì¿¿ñ ìàðãààøäàà èòãýõ èòãýëýý àëäàõ.  Á¿ñ íóòãèéí òýíöâýðòýé áèø õºãæëèéí óëìààñ õ¿ì¿¿ñ íóòãààñ îðõèí í¿¿õ.  Áàéãàëü îð÷èí áîõèðäîæ àìüäðàõ íºõöºë ìóóäàõ.  Õèëèéí çºð÷èë, ìàëûí õóëãàé, õ¿íèé àìü. Õ¿í õ¿íèéõýý àþóëã¿é áàéäàëä õºíäëºí㺺ñ àþóë ó÷ðóóëæ áàéíà Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä äîòðîî àþóëã¿é áàéäëàà õîõèðîîæ áàéíà Óëñ òºðèéí áóðóó áîäëîãîîñ õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä àþóë ó÷èð÷ áàéíà Ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë Ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë
  • 3.  Çóä òóðõàí, ¿åð, ãàí ãà÷èãèéí àþóëààñ õ¿í àìüäðàëûí îðëîãûíõîî ýõ ñóðâàëæèéã àëäàõ.  Ãàçàð õºäëºëò.  Àçîíû äàâõàðãûí íèìãýðýëòýýñ ¿¿äñýí äóëààðàëò. Äýýðõ áàéäëààñ ¿çýõýä õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä ýí òýðã¿¿íä àíõààðàõ îð÷èí ãýâýë:  Ãýð á¿ë,  Àæëûí áàéð,  Ãóäàìæ, îëîí íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð,  Íóòàã îðîí, ñóì, àéìàã, ýäèéí çàñãèéí á¿ñ çýðýã äîòîîä îð÷íîîñ ãàäíà õºðø îðîí, á¿ñ íóòàã, Äýëõèé äàõèí çýðýã ãàäààä îð÷íûã ýêîëîãè ýäèéí çàñãèéí íýãäñýí ñèñòåìèéí õóâüä íü àíõààð÷ õàìòàð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé ãýäýã ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ õýä õýäýí íºõöºë áàéíà. Òóõàéëáàë:  Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò,  Àæëûí áàéð, îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð, àìüäðàëûí ÷àíàð,  Íèéãìèéí õàìãààëàë,  Áîëîâñðîë,  Ýð¿¿ë ìýíä, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý,  Ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ, ñî¸ë,  Ýð¿¿ãèéí òààòàé íºõöºë,  Õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû ýð¿¿ë àõóéí íºõöºë çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. Øèëæèëòèéí ¿åèéí õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí ò¿âøèí Óã ñóäàëãààíä: Íýãä¿ãýýðò Õ¿íèé õºãæëèéí áóþó ìàêðîýäèéí çàñãèéí ò¿âøèí Õî¸ðäóãààðò Õºäºëìºð ýðõëýëòèéí áàéäàë, àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí Ãóðàâäóãààðò Ýð¿¿ãèéí íºõöºë áàéäàë, àæèëã¿éäëèéí õ¿ðýý ĺðºâä¿ãýýðò Ýð¿¿ãèéí íºõöºë áàéäàë áóþó ãýìò õýðãèéí õ¿ðýý Áàéãàëèéí ãàìøèãààñ õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä àþóë ó÷èð÷ áàéíà
  • 4. çýðãèéã õàìààðóóëàí àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Õ¿íèé õºãæèë ìàêðîýäèéí çàñãèéí òîãòâîðæèëò Ìîíãîë Óëñûí øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí ¿åèéí õ¿íèé õºãæëèéã ñóäàëæ ¿çýõýä àõèöòàé ç¿éë îëîí áàéíà (õ¿ñíýãò 4.1). Òóõàéëáàë èíôëÿöèéí ò¿âøèí (çóðàã 4.1), õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ 1996 îíîîñ (çóðàã 4.2), õ¿í àìûí ºñºëò, òºðºëò, äóíäàæ íàñëàëò 1995 îíîîñ (çóðàã 4.3, 4.4, 4.5) ýõëýí äýýøèëæ; íýã ýì÷èä íîãäîõ õ¿íèé òîî (çóðàã 4.8) òîãòâîðòîé; á¿õ øàòíû ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí òîî, íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäàë 1994-1995 îíîîñ õîéø íýìýãäýæ (çóðàã 4.9), 1000 àìüä òºðñºí õ¿¿õäýä íîãäîõ ýíäýãäýë 1998 îíä 1989 îíûõîîñ 57.5%-èàð áóóð÷ (çóðàã 4.7), íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ 1994 îíîîñ ºñºæ ýõýëñýí áàéíà (çóðàã 4.10). 1950-1980 îíû õîîðîíä 30 æèëèéí õóãàöààíû õ¿í àìûí ºñºëòèéí îðãèë ¿å íü õ¿í àì ýð¿¿ëæñýí, õºäºº àæ àõóéí íýãäýëæèõ õºäºëãººí ºðíºæ ìàë àæ àõóéä õàìòûí õºäºëìºðèéí õýëáýð õºãæñºí, àòàð ãàçàð ýçýìøèæ ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí òîì àæ àõóéíóóä áàéãóóëàãäàæ òºâ ñóóðèíãóóä ¿¿ññýí, àæ ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ áîäëîãûí äàãóó àæ ¿éëäâýð-íóòàã äýâñãýðèéí öîãöîëáîðóóä ¿¿ñ÷ õîò ñóóðèíãóóäàä èðãýä òºâëºðºí ñóóðüøèæ àéë ºðõ, çàëóó ãýð á¿ë¿¿ä îëøèðñîí çýðýã õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéí ¿ð ä¿í þì. 1980-1986 îíîîñ õîéø õ¿í àìûí ºñºëò ýðñ áóóðñíûã ñóóðèí àìüäðàëä äàñàæ òîãòâîðæèõ ¿éë ÿâö ýõýëñýíòýé áóþó ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýë, õÿìðàëûí ýõëýëòýé õîëáîæ ¿çýæ áîëîõ þì. Äýýðõ ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä øèëæèëòèéí ýõíèé æèë¿¿äýä (1993 îíûã õ¿ðòýë) õ¿íèé õºãæëèéí áîëîí äåìîãðàôûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áóóðñàí áîëîâ÷ ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýë¿¿äèéã õàðüöàíãóé áàãà õîõèðîëòîé äàâæ 1993 îíîîñ òîãòâîðæèæ óëìààð ºñºëò ýõýëñýí áàéíà. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã áàòàëãààòàé õàíãàõûí òóëä ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, ÄÍÁ-íèé õýìæýýã ò¿ðãýí õóðäàöòàé ºñãºõ øààðä-ëàãàòàé áàéãààã äýýðõ ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà. Õºäºëìºð ýðõëýëò, ÿäóóðàë Õºäºëìºð ýðõëýëò, àæèëã¿éäýë, îðëîãûí õýìæýý áîë ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé õàðèëöàí óÿëäàà á¿õèé áºãººä õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí àìèí ÷óõàë àñóóäàë þì. Øèëæèëòèéí ¿åä õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí àãóóëãà, õýìæýý, õýëáýð øèíý÷ëýãäñýí áàéíà. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí õàìãèéí ÷óõàë áàòàëãààíû íýã áîë õºäºëìºð ýðõýëæ áàéíãûí îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðòýé áàéõ ÿâäàë þì.
  • 5. Àëäàãäàëòàé ¿éëäâýð¿¿ä äàìïóóð÷, òºðèéí ºì÷ õóâü÷ëàãäàæ, õºðºí㺠îðóóëàëò áóóðñàí çýðýã øàëòãààíààð àæëûí áàéð õîðîãäîæ àæèëã¿éäýë íýìýãäýæ ýõëýâ. 1992-1996 îíä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 6.5%-èàñ 10% áîëæ ºññºí áàéíà. Íèéãìèéí ýíý ñºðºã ¿çýãäëèéã ñààðìàãæóóëæ õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð Çàñãèéí ãàçðààñ 1995 îíä “Àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéã áàòëàí õýðýãæ¿¿ëñíèé ä¿íä 1996-1998 îíä óëñûí õýìæýýíä 81000 àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîæýý. 1999 îíû ýöñèéí áàéäëààð óëñûí õýìæýýíä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 4% áîëæýý (çóðàã 4.12). Øèëæèëòèéí æèë¿¿äýä àæèëëàãñàäûí ñàëáàðûí á¿òöýä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàðñàí áàéíà. 1999 îíû áàéäëààð íèéò àæèëëàãñàäûí 49.7% íü ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò, 9.6% íü àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò àæèëëàæ áàéíà. Ýä¿ãýý ìàíàé ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí äààòãàë (67.1%), çî÷èä áóóäàë, çîîãèéí ãàçàð (64.7%), áîëîâñðîë (63.9%), õóäàëäàà (59.9%), ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàëò (52.4%) çýðýã íèéãìèéí áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò çîíõèëîí õºäºëìºð ýðõëýæ áàéíà. Øèëæèëòèéí æèë¿¿äýä õºäºëìºð ýðõëýëòèéí õýâ øèíæèä ãàðñàí ãîë ººð÷ëºëò áîë àæèëëàãñàäûí äèéëýíõ íü õóâèéí õýâøëèéí ñàëáàðò àæèëëàäàã áîëñîí áàéíà. 2000 îíû áàéäëààð õóâèéí õýâøèë ÄÍÁ-íèé 70% -èéã ¿éëäâýðëýæ íèéò àæèëëàãñàäûí 60 ãàðóé õóâü òýíä àæèëëàæ áàéíà. ªíººäºð òºâ îðîí íóòãèéí õºäºëìºð çîõèöóóëàëòûí àëáàíä á¿ðòã¿¿ëæ àæèë èäýâõòýé õàéæ áàéãàà àæèëã¿é÷¿¿äèéí 45.6%-èéã ýðýãòýé÷¿¿ä, 54.4%-èéã ýìýãòýé÷¿¿ä ýçýëæ áàéíà (çóðàã 4.14). Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí àæèëã¿éäëèéí áàéäëûí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëã¿éäýë ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýíý íü õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä ýçëýõ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé á¿òýöòýé õàðüöóóëáàë óðâóó ¿ç¿¿ëýëò áàéãààã àíõààðàõ ¸ñòîé (çóðàã 4.27). Àæèëã¿é÷¿¿äèéã íàñíû á¿ëãýýð ñóäàëæ ¿çýõýä íèéò àæèëã¿é÷¿¿äèéí 65.3%-èéã 35 õ¿ðòýëõ íàñíû çàëóó÷óóä ýçýëæ áàéãààãèéí 45.1% íü ýðýãòýé÷¿¿ä, 54.9% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Ãýð á¿ë áîëîîã¿é, õóðèìòëàëã¿é, îðëîãûí ÿìàð ÷ ýõ ¿¿ñâýðã¿é èéì îëîí òîîíû çàëóó õ¿ì¿¿ñèéã àæëûí áàéðààð õàíãàõ àñóóäàë òºðèéí îíöãîé àíõààðàëä áàéõ ¸ñòîé þì (çóðàã 4.15).
  • 6. Àæèëã¿é÷¿¿äèéí áîëîâñðîë ìýðãýæëèéí áàéäëûã àâ÷ ¿çâýë 1999 îíû áàéäëààð íèéò 39.8 ìÿíãàí àæèëã¿é÷¿¿äèéí 60% íü ìýðãýæèëã¿é, 23.5% íü ìýðãýëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðëýëèéí òºâ, áîãèíî õóãàöààíû äàìæààãààð ìýðãýæèë ýçýìøñýí áîëîâ÷ ¿éëä-âýðëýë äýýð òóðøëàãà îëæ àìæààã¿é çàëóó÷óóä áàéíà (õ¿ñíýãò 4.2). Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí íººöèéí àøèãëàëò, àæèëëàõ õ¿÷íèé õºäºëìºð îðîëöîîíû ò¿âøèí õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà. Àæèëëàõ õ¿÷èéã õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìä õàðüöóóëñàí õºäºëìºð îðîëöîîíû ò¿âøèí 68.4% (1998 îí) áàéãàà íü ÷àìëàëòã¿é ¿ç¿¿ëýëò þì. ¯¿íèé íºãºº òàëä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíèé ¿ç¿¿ëýëò 5.2- 6.4% áàéãàà íü Èòàëè ìýòèéí ºíäºð õºãæèëòýé îðíûõîîñ ìàíàéä àæèëã¿éäýë 2 äàõèí áàãà áàéíà ãýñýí ¿ã (çóðàã 4.12). Õºäºëìºðèéí íººöèéí ìýäýýëëèéã õ¿ñíýãò 4.3-ò ¿ç¿¿ëýâ. Äýýðõ ñóäàëãàà õàðüöóóëàëòààñ ¿çýõýä àæèëã¿éäëèéí õýìæýý õàðüöàíãóé äîîãóóð, õºäºëìºð îðîëöîîíû ò¿âøèí íýëýýä ºíäºð áàéõàä ÿäóóðàë ÿàãààä èõ áàéíà âý? ãýäýã àñóóäàë ãàð÷ áàéíà. Àæèëã¿éäëèéí õóâü õàðüöàíãóé áàãà áàéõàä ÿäóóðàë èõ áàéãààãèéí øàëòãààíûã àæèëã¿éäëýýñ ãàäíà äàðààõ ¿ç¿¿ëýë-ò¿¿äýýñ îëæ áîëíî. ¯¿íä: -Õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýíýýñ (çóðàã 4.15), -Õ¿í àìûí àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíãýýñ (çóðàã 4.16), -Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéí ò¿âøèíãýýñ, -ªðõèéí æèëèéí äóíäàæ îðëîãî, çàðëàãûí á¿òöýýñ, -Íýã ºðõèéí àì á¿ëèéí äóíäàæ òîî, ñàðûí ìºíãºí îðëîãî, çàðëàãûí õýìæýýíýýñ. 1989 îíä 786.5 ìÿíãºí õ¿í àæèëëàæ 2017.4 ìÿíãàí õ¿íèéã áóþó àæèë õèéäýã íýã õ¿í 2.6 õ¿íèéã òýæýýäýã áàéñàí áîë 1998 îíä 809.5 ìÿíãàí õ¿í àæèëëàæ 2413 ìÿíãàí õ¿íèéã áóþó àæèë õèéäýã íýã õ¿í 2.9 õ¿íèéã òýæýýäýã áîëñîí áàéíà.Áàðààíû ¿íý çàõ çýýëèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë ºññºí áîëîâ÷ õºäºëìºðèéí õºëñíèé ¿íýëãýý çàõ çýýëèéí ò¿âøèíãýýñ äîîãóóð ó÷ðààñ öàëèíãèéí ºñºëò áàðààíû ¿íèéí ºñºëòººñ õîöîð÷ õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð ìóóäñàíààñ ÿäóóðàë ¿¿ñýõýä íºëººëæ áàéíà.
  • 7. ßäóóðëûã áóóðóóëàõûí òóëä àæëûí áàéðûã íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëæ, õºäºëìºðèéí õºëñèéã ºñãºõ õýðýãòýé áàéíà. Ýð¿¿ãèéí íºõöºë, ãýìò õýðýã Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ÷óõàë îð÷íû íýã áîë ýð¿¿ãèéí íºõöºë þì. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä àíõààðàõ çàð÷ìûí òàëààð ͯÁ-ûí Õ¿íèé õºãæëèéí 1994 îíû òàéëàíä äóðüäñàíààñ ¿çýõýä íýã òàëààñ õ¿í ºâ÷ëºõ, ºëñºõ, õýëìýãäýõ àþóëã¿é áàéõ, íºãºº íü ãýð îðîíäîî, àæèë äýýðýý îëîí ò¿ìíèé äóíä ºíãºðäºã ºäºð òóòìûí õýâèéí àìüäðàë íü õºíäëºíãèéí ãýíýòèéí íºëººíä ºðòºæ àëäàãäàõààñ õàìãààëàãäñàí áàéâàë çîõèõ àæýý. Ãëîáàë÷ëàëûí íºõöºëä áàÿí ÿäóó, òîì æèæèã àëü ÷ îðîíä àæèëã¿éäýë, ãýìò õýðýã, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû áîõèðäîëò, õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõ çýðýã àþóë íèéòëýã áàéíà. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã á¿ðä¿¿ëýã÷ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä íü õàðèëöàí óÿëäààòàé óÿèð íýã íü íºãººäºº íºëººëæ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã íýìýãä¿¿ëäýã áàéíà. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàëä õîõèðîë ó÷ðóóëæ áóé õàìãèéí íîöòîé íºõöºë áîë ãýìò õýðýã (çóðàã 4.19) áàéíà. Ãýìò õýðãýýñ áîëæ õ¿í ãýð îðîíäîî ÷ (çóðàã 4.23), ãóäàìæ òàëáàéä ÷ (çóðàã 4.22) àìàð òàéâàí áàéæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Íîöòîé ãýìò õýðãèéí äîòîð ñîãòóóãààð ¿éëäñýí (çóðàã 4.24), èðãýäèéí ºì÷èéã õóëãàéëñàí, äýýðýìäñýí (çóðàã 4.27), òàíõàé (çóðàã 4.26) ãýìò õýðã¿¿ä õàìãèéí èõ õýìæýýòýé áàéíà. Õ¿í àìèíû, õ¿÷èíãèéí, çàì òýýâðèéí (çóðàã 4.25) ãýìò õýðã¿¿ä ÷ áóóðàõã¿é áàéíà. Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ íýã ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîë õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë þì. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàìãèéí òîâ÷îîð õýëýõýä ìîíãîë÷óóäûí õîíîãò õýðýãëýñýí õ¿íñíèé ç¿éëèéí èë÷ëýãèéí äóíäàæ õýìæýý (çóðàã 4.28) àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíãýýñ (2300 êàëîðè) áàãà áàéíà. ¯¿íèé ãîë øàëòãààí íü õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿ðýëöýýã¿éíõ áèø, ò¿¿íèéã õóäàëäàæ àâàõ ÷àäâàð ìóóòàé õîëáîîòîé áàéíà. Ãëîáàë÷ëàëûí íºõöºë äýõ õ¿íèé áà ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àðãà çàì Àãóóëãà - Ìîíãîë Óëñûí îðøèí òîãòíîõûí áîëîí íèéãýì òºðèéí áàéãóóëàëûí àþóëã¿é áàéäàë áóþó óëñ òºðèéí àþóëã¿é áàéäàë
  • 8. - Èðãýäèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé áîëîí áèå õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë - Ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàë - Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàë - Ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäàë - Ñî¸ë èðãýíøëèéí áîëîí íèéãìèéí áàéãóóëàëûí àþóëã¿é áàéäàë - Õ¿í àì, óäìûí ñàíãèéí áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí àþóëã¿é áàéäàë - Ýêîëîãèéí àþóëã¿é áàéäàë - Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë