Lecture 13

763 views
615 views

Published on

Тогтвортой хөгжлийн боловсрол, эрүүл мэнд

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
763
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Lecture 13

  1. 1. Ëåêö 13. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä 1. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë 2. Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ 3. Óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë ìýíä àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäýñ 1.Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð èðãýäýä îëãîäîã ¿íäñýí ýðõ¿¿äèéí íýã ãîë ¿íýò ç¿éë íü “èðãýí ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé. Òºðººñ á¿õ íèéòèéí åðºíõèé áîëîâñðîëûã òºëáºðã¿é îëãîíî” ãýæ õóóëü÷èëñàí ÿâäàë þì. Ìîíãîë Óëñ á¿õ íèéòèéã áè÷èã ¿ñýãò ñóðãàõ, áàãà àíãèéí áîëîâñðîëòîé áîëãîõ, á¿õ íèéòýýðýý á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëòîé áîëîõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëæ äýñ äàðààòàé õýðýãæ¿¿ëñíèé ä¿íä èðãýäýý á¿ðýí áè÷èã ¿ñýãòýé áîëãîñîí äýëõèéí öººõºí îðíû íýã þì. Áè÷èã ¿ñãýýð äàìæóóëæ áîëîâñðîë ýçýìøèõ íºõöºë á¿ðäýæ ìîíãîë õ¿íèé áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ÷ ÷àìëàãäàõààðã¿é áàéäàã. Øèíý çóóíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí øààðäëàãà èõ ººð÷ëºãäºæ áàéãààòàé óÿëäóóëæ áèä áîëîâñðîëûíõîî ÷àíàð, àãóóëãûã ýðñ øèíý÷ëýõ õýðýãòýé áîëæ áàéíà. Ñóóðü áîëîâñðîëûã áàéãàëü îð÷èí áà õºãæëèéí àñóóäëûã îéëãîõ ¿íäýñ áîëîõ õýìæýýíä õ¿ðãýõ õýðýãòýé áîëëîî. “Áîëîâñðîë íü õ¿ì¿¿ñò òîãòâîðòîé õºãæèëä øààðäàãäàõ áàéãàëü îð÷íû áîëîí ¸ñ ç¿éí ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áèåý àâ÷ ÿâàõ õ¿ì¿¿æèë, õàðèëöààíû ¸ñ ç¿éã ýçýìø¿¿ëýõ ¸ñòîé” ãýæ äàÿí äýëõèéí XXI çóóíû õºãæëèéí õºòºëáºðò çààñàí áàéíà. ªìíºõ çóóíä îëãîæ áàéñàí áîëîâñðîëûí àãóóëãà íü áàéãàëèàñ õèøãèéã ãîðüäîæ ñóóõã¿é áóëààí àâàõ ñóðãààëüä ñóóðèëñàí ýð÷èìòýé õºãæëèéí áîäëîãîä íèéöñýí òåõíèêèéí ìýäëýã, ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë øààðäàõ àæèë ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðýýíä áàãòàõ õºäºëìºðèéí áàãàæ çýâñýã ýçýìøèõ ÷àäâàð, õ¿í-ìàøèíû ñèñòåìèéã óäèðäàõ óõààíä ãîëëîí ÷èãëýãäýæ áàéæ. Äîêòîð Í.Áýãçèéí õýëñíýýð “Ìýðãýæëèéí ÷àäâàð îëãîæ èðñýí ºìíºõ ïðàêòèêèéã ºíººäðèéí ºíäºðëºãººñ õàðàõàä òºãñºã÷äèéí ìýðãýæëèéí ÷àäâàðûã àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëòîä òîõèðóóëæ èðñýí áàéäàã” ãýñýí íü ¿íýí áàéíà. Áîëîâñðîëûí ÷àíàðûã çºâõºí ìýðãýæëèéí ÿâöóó õ¿ðýýíä áóñ, ñóðãàëòûí ÿâöàä àâñàí òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð áóñ áîëîâñðîëûí ÷àíàð
  2. 2. ãýäãèéã õ¿íèé ýçýìøñýí ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë íü õóâü õ¿íèé áîëîí íèéãìèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí õýðýãöýýã õèð õàíãàæ áàéãààãààð íü ¿íýëýõ øèíý õàíäëàãàä íèéö¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí íºõöºëä áàéãàëèéí íººö áàÿëãèéã ç¿é çîõèñòîé àøèãëàæ õàìãààëàõ çàìààð òîãòâîðòîé õºãæèëä øèëæèõ ¿åèéí áîëîâñðîëûí øààðäëàãà íü áàéãàëü îð÷èí áà õºãæëèéí òºâºãòýé àñóóäëûã øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé, òîãòâîðòîé íèéãýìä øèëæèõ ¿åèéí ººð÷ëºëòºä çîõèöîõ ÷àäâàðòàé óÿí õàòàí ÷àíàðûã ýçýìøñýí áàéõàä ÷èãëýãäýæ áàéíà. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí àìüäðàõ àðãà óõààíä ñóðàëöàõàä íü òóñëàõ çîðèëãîîð èõ, äýýä áîëîí äóíä ñóðãóóëü òºãñºã÷äºä çîðèóëñàí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ; áàéãàëü îð÷íû ìåíåæìåíòèéã á¿õ íèéòýä ñóðãàõ; áàéãàëü îð÷íû ìýðãýæèëòí¿¿äèéã ñóðãàæ áýëòãýõ, äàâòàí ñóðãàõ àæëûã íýí òýðã¿¿íä õèéõ ¸ñòîé áîëæ áàéíà Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã ýêîëîãèéí áîëîâñðîë ãýæ áàñ íýðëýæ áàéíà. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîëûã ÷óõàë÷ëàõûí ó÷èð áîë òîãòâîðòîé õºãæèë ãýäýã ìààíü ¿íýí õýðýãòýý õ¿í ººðèéíõºº õýðýãöýýã õàíãàõäàà ýêîñèñòåìèéí äààöûã õýòð¿¿ëýõã¿é áàéõ çàð÷ìûã õýëæ áóé õýðýã. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë íü ýêîëîãèéí ñî¸ëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã. Áîëîâñðîëîîñ ãàäíà ýêîëîãèéí õ¿ì¿¿æèë, ìýäëýã ãýæ áàéíà. Ìîíãîë÷óóä õ¿¿õäýý áàãààñ íü ýêîëîãèéí õ¿ì¿¿æèëä ñóðãàäàã óëàìæëàëòàé. Ýêîëîãèéí õ¿ì¿¿æëèéã àõóéãààðàà, ¿ëãýð äóóðèàëà-ëààð, ñóðãààëààð, ìýäëýã áîëîâñðîëîîð äàìæóóëàí îëãîäîã. Àðãàìæààíû ãàäàñûã ñóãàëàõäàà í¿õèéã íü òàãëàäàã, áóëãèéí ýõèéã áóëèíãàðòóóëäàãã¿é, ãîë íóóðûí óñûã óëààí öàãààíààð áîõèðäóóëäàãã¿é ãýõ ìýòýýð àìüäðàëààñ îëæ ìýäýæ ò¿¿íèéãýý äàäàë çàíøèë, õýâøèë áîëãîí õàäãàëæ õîé÷ ¿åäýý ºâë¿¿ëæ èðñýí àìüäðàõ óõààí ìîíãîë÷óóäûíõ þì. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîëûã îëãîõûí òóëä ýêîëîãèéí ìýäëýãèéí ñàíã àðâèæóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý ìýäëýãýý áîëîâñðîë áîëãîí ýçýìøèæ ìýäëýã, áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿æèë ãóðâûã íýãòãýæ á¿õýë á¿òýí ýêîëîãèéí ñî¸ëûã á¿ðýëä¿¿ëæ òîãòâîðòîé õºãæëèéí ñóóðü áîëãîíî. Èéì ó÷ðààñ ýêîëîãèéí áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûã öýöýðëýã, áàãà äóíä, äýýä á¿õ øàòíû ñóðãóóëüä çààæ óëìààð äèïëîìûí äàðààõ áîëîí ìàãèñòð, äîêòîðûí ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ õýðýãòýé. Øàò á¿õýíä õ¿ì¿¿æèë, ìýäëýã áîëîâñðîë îëãîæ ýêîëîãèéí ñî¸ëûã ºâ òýãø ýçýìø¿¿ëýõèéã çîðèõ
  3. 3. õýðýãòýé. Òýãâýë èõ äýëõèéãýý ýêîëîãèéí ñ¿éðëýýñ õàìãààëæ óðò íàñëóóëæ, óäààí æàðãóóëæ ÷àäíà. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîëûã ýçýìøèõýä íàñ, õ¿éñ, ýðõýëæ áóé àæèë, àëáàí òóøààëûí õ¿ðýý õÿçãààðëàëò áàéõ ¸ñã¿é. ßàãààä ãýâýë áàéãàëüòàé õàðüöäàãã¿é áàéãàëèéí õèøãèéã õ¿ðòäýãã¿é õ¿í íýã ÷ áàéõã¿é. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë îëãîõ õºòºëáºðèéã ñóðãàëòûí øàò á¿õýíä òýäíèé îíöëîãò òîõèðóóëàí áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü íèéãìèéí õýðýãöýýíä íèéöíý. Õ¿í áàéãàëèéí õ¿éí õîëáîîíû õºãæèë õóâüñëûí ìýäëýã, äàäëàãà, äàäàë çàíøëûã øèíæëýõ óõààíû òàíèí ìýäýõ¿éí øèíý øèíý îëîëò, íýýëòòýé õîëáîæ ýêîëîãèéí ìýäëýãèéí ñàíã áàÿæóóëíà. Õ¿íèé õºãæèë, øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí õºãæèë, áàéãàëèéí õóâüñàë, ýëýãäýë ýâäðýëèéí ç¿é òîãòëûã ñóäëàõ, ýêîëîãèéí øèíý ìýäëýãèéã õºãæ¿¿ëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ÷èãë¿¿ëýõ õýðýãòýé þì. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë íü õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû ìºí ÷àíàðûã òàíèí ìýäýõ ò¿¿íòýé õàðüöàõ õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óõàìñàðûã òºëºâø¿¿ëäýã. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë íü õ¿ðýýëýã÷ îð÷íûã çºâõºí õàìãààëàõ òºäèé áóñ ò¿¿íèé áàéãàëèéí íººöèéã íèéãìèéí õýðýãëýýòýé õîëáîí îíîâ÷òîé àøèãëàõ àðãà óõààíû ýõ ñóðâàëæ áîëäîã. Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë àéë ºðõººñ ýõëýýä óëñ ¿íäýñòýí, á¿ñ íóòàã, äýëõèéí èðãýä á¿ãäýä õýðýãòýé ó÷ðààñ õ¿íèéã áàãààñ íü ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, àõ ä¿¿ ñàäàí òºðºë, öààøëààä àìüòàí óðãàìàë, ãàçàð óñàà õàéðëàí õàìãààëäàã áîëãîõîîñ ýõëýýä äýëõèé åðòºíö õ¿ðýýëýã÷ îð÷íîî õàà ÿâàà ãàçðàà õàéðëàæ äýýäýëäýã áîëãîæ ñóðãàñàí áàéíà. Òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõàä áîëîâñðîëûã àøèãëàõûí ÷óõëûã çààñàí Èîõàííåñáóðãèéí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåé 2005-2014 îíûã òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí àðâàí æèë áîëãîí çàðëàæ ÞÍÅÑÊÎ-ã ýíý 10 æèëèéí àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ òýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà áîëãîí çàðëàæýý. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí òàëààð ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé Êîìèññûí Åðºíõèé Íàðèéí Áè÷ãèéí äàðãà äîêòîð Í.Óðòíàñàí ñîíèðõîëòîé èëòãýë òàâüñàíààñ èø òàòúÿ. Òýðýýð áîëîâñðîëûí ¿¿ðýã, à÷ õîëáîãäîë àñàð èõ ãýäãèéã òýìäýãëýýä òîãòâîðòîé õºãæëèéí àñóóäëûã ñóäàëæ áóé ýðäýìòýä, óëñ òºðèéí ç¿òãýëòýíò¿¿ä “Áîëîâñðîë áîë òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ ò¿ëõ¿¿ð õ¿÷èí ç¿éë” ãýäãèéã õýäèéíýý õ¿ëýýí çºâøººð÷ýý. Èéì ó÷ðààñ ͯÁ 2005-2014 îíûã òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèë áîëãîí
  4. 4. çàðëàõ øèéäâýð ãàðãàæ ÞÍÅÑÊÎ-ã ýíý àðâàí æèëèéã çîõèîí áàéãóóëàõ òýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà áîëãîí çàðëàñíûã ìýäýýëýâ. ªíººäºð Ìîíãîë Óëñûí áîëîâñðîëûí òºðèéí áîäëîãî, ñóðãàëòûí àãóóëãà, ÷èãëýëèéã àâ÷ ¿çâýë “òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë” ãýæ îíöãîéëñîí áîäëîãî áàéõã¿é ÷ òîãòâîðòîé õºãæëèéí òàâüæ áóé çàðèì øààðäëàãà, ¿íýò ç¿éëñèéã õàðãàëçñàí, òóñãàñàí áàéãààã õàðæ áîëíî. Ãýõäýý òîãòâîðòîé õºãæëèéí òóõàé îéëãîëò, øààðäëàãà, ¿íýò ç¿éëñèéã öîãöîëáîðîîð àâ÷ ¿çýí íýãýí ¿ç¿¿ðò ÷èãëýñýí çîðèëãîòîé áîäëîãî, ÷èãëýë õàðààõàí ¿ã¿é þì. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí êîíöåïöè, ÷èãëýë, àðãà ç¿éã îëîí óëñûí ò¿âøèíä ÷ íýã ìºð áîëãîí áîëîâñðóóëæ àìæààã¿é áàéíà. ÞÍÅÑÊÎ-îîñ òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ îëîí óëñûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë áîëîâñðóóëæ ýõëýýä áàéãàà áºãººä ýíý õ¿ðýýíä îëîí óëñûí ýêñïåðò¿¿äèéí õýä õýäýí óóëçàëò, ñèìïîçèóì õèéæ áàéãàà áîëíî. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí òàëààð ÞÍÅÑÊÎ-îîñ áîëîâñðóóëæ áàéãàà áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí òºñë¿¿äèéã àâ÷ ¿çâýë äàðààõü ÷èãëýë¿¿äýä àíõààðàë òºâëºð¿¿ëýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. 1. Ñóóðü áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò áà ÷àíàðûã äýýø-ë¿¿ëýõ, ýíý õ¿ðýýíä òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëò, ¿çýë áàðèìòëàëûã ò¿ãýýæ, àìüäðàëä áîäèòîé àøèãëàõàä õ¿ì¿¿ñò òóñëàõ; 2. Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, àãóóëãà, ñòàíäàðòûã ñóäëàí ¿çýæ, òîãòâîðòîé õºãæëèéí àãóóëãàä íèéö¿¿ëýí øèíý÷ëýõ; 3. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëò, ¿íýò ç¿éëñèéã îëîí íèéòýä òàíèóëàõ, òýäíèé ìýäëýã, óõàìñàðûã äýýøë¿¿ëýõ; 4. Íèéãìèéí á¿õ õ¿ý àìä òýäíèé àæèë, ìýðãýæèë, îðîí íóòàã, àìüäðàëûí øààðäëàãàä íèéöñýí á¿õ òºðëèéí òóñãàéëñàí ñóðãàëò ÿâóóëàõ çýðýã áîëíî. 5. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõýä îëîí óëñ, á¿ñèéí óëñ îðîí áîëîí îðîí íóòãèéí á¿õ ò¿âøèíä õàìòûí àæèëëàãàà, ò¿íøëýëèéí õàðèëöààã õºãæ¿¿ëýõ çýðýã áîëíî. 1). Ñóóðü áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò áà ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ, ýíý õ¿ðýýíä òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëò, ¿çýë áàðèìòëàëûã ò¿ãýýæ, àìüäðàëä áîäèòîé àøèãëàõàä õ¿ì¿¿ñèéã ñóðãàõ íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøñíýýð õ¿íèé öààø ñóðàëöàõ,
  5. 5. àìüäðàõ óõààí, íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ äàäàë îëæ àâàõ ¿¿ä õààëãà íýýãääýã áèëýý. ªíººäºð äýëõèéí îëîí îðîíä ñóóðü áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò, ÷àíàðûí àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ áàéíà. Äýëõèéí îëîí îðîíä óíøèõ, áè÷èõ, òîî áîäîõ õ¿íèé ¿íäñýí ÷àäâàðûã ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøñýí ãýæ òîîöîæ áàéãàà õýäèé ÷ ýíý íü ºíººãèéí íºõöºëä õóâü õ¿íèé ýðýëò õàíãàõ, òîãòâîðòîé õºãæëèéí øààðäëàãàä õàðèó ºãºõºä õàíãàëòã¿é þì. Ñóóðü áîëîâñðîë õ¿íèéã ñóðñàí ç¿éëýý áóñàäòàé õóâààëöàõ, áèå áèåäýý õ¿ëöýë òýâ÷ýýðòýé õàíäàõ, àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõ, ººðèéí èðýýä¿éã á¿òýýã÷ ººðººð õýëáýë ãëîáàëü áîëîâñðîë ýçýìøñýí äýëõèéí èðãýí áîëîõîä üí òóñëàõ ó÷èðòàé. Èéìä áîëîâñðîëûí ÷àíàðûã á¿õ øàòàíä äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Ýíý ÷èãëýëýýð îëîí óëñûí áºãººä îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä öîãöîëáîð òºëºâëºãºº ãàðãàí õýðýãæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë þì. Ìîíãîë Óëñ á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí 11 æèëèéí òîãòîëöîîíä øèëæèõ øèéäâýð ãàðãàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíý õ¿ðýýíä ñóóðü áîëîâ-ñðîëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ, òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí àãóóëãûã õºòºëáºð, ñòàíäàðòàä òóñãàí öîãöîîð õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë çîðèëò þì. 2). Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, àãóóëãà, ñòàíäàðòûã ñóäëàí ¿çýæ, òîãòâîðòîé õºãæëèéí àãóóëãàä íèéö¿¿ëýí øèíý÷ëýõ íü ºíººäºð òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîîä áàéíà. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí òóõàé îéëãîëò, ¿íýò ç¿éëñèéã á¿õ øàòíû ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò îðóóëàõ, áàéãàëèéí óõààíû áîëîí íèéãýì-õ¿ì¿¿íëýãèéí óõààíû õè÷ýýë¿¿äèéí õàðèëöàí õàìààðëûã öîãö õýëáýðýýð àâ÷ ¿çýõ, õ¿¿õä¿¿äýä ìýäëýã, ìýäýýëýë îëãîõûí çýðýãöýý òîãòâîðòîé õºãæëèéí øààðäëàãàä íèéöñýí äàäàë ÷àäâàð õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðâàë çîõèñòîé. ßëàíãóÿà äàðààõü ÷èãëýë¿¿äèéã àíõààðàõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íä:  Ýêîëîãèéí áîëîí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ,  Ýð¿¿ë ìýíä, õ¿í àì ç¿éí àñóóäëóóä,  Àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ýðõýìëýõ, èðãýíèé íèéãýì òºëºâø¿¿ëýõ,  Ýíõ òàéâàí, õàðèëöàí îéëãîëöîë, õàìòûí àæèëëàãààíû òóõàé,  Áèîëîãèéí áîëîí ñî¸ëûí îëîí ÿíçûí áàéäëûã õàìãààëàí õºãæ¿¿ëýõ,
  6. 6.  Äýëõèéí ñî¸ëûí áîëîí áàéãàëèéí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé çýðýã îéëãîëò, ñýäâ¿¿äèéã ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äýä ã¿íçãèé òóñãàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà. ̺í íèéãìèéí áîëîí äýëõèéí àìüäðàëûã òîãòâîðòîé áóñ áîëãîæ áóé ãàìøèãò ¿çýãäýë, ç¿éëñèéí òàëààð, òóõàéëáàë, äàéí äàæèí, àëëàãà õÿäëàãà, òåððîðèçì, ÿäóóðàë, ºëñãºëºí, ýðõ òýãø áèø áàéäàë, õ¿÷èðõèéëýë ãýõ çýðýã ñºðºã ¿çýãäë¿¿ä, òýäãýýðèéí ìºí ÷àíàð, øàëòãààí, òýäãýýðèéã àðèëãàõûí à÷ òóñûí òàëààð õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàõ íü ÷óõàë. ªíººäºð ìàíàé ñóðãóóëèóäûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äýä äýýðõ ñýäâ¿¿äèéã ÿìàð íýã áàéäëààð òóñãàæ áàéãàà áîëíî. Òóõàéëáàë, ìàíàé óëñàä 1997 îíä Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¯íäýñíèé õºòºëáºð, Á¿õ íèéòýä ýêîëîãèéí áîëîâñðîë õ¿ì¿¿æèë îëãîõ ¯íäýñíèé õºòºëáºð, 1998 îíä Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ¯íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí òýäãýýðèéã á¿õ øàòíû ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä òóñãàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷ òýäãýýð íü ººð õîîðîíäîî óÿëäàà õîëáîî ìóóòàé, õ¿íèé ïðõêòèê ¿éëäýë, õàíäëàãààñ õºíäèé áàéñààð áàéíà. Áîëîâñðîëûí àãóóëãà, ñóðãàëòûí õýëáýðò øèíý÷ëýë õèéñíýýð èðýýä¿éí øèíý ¿åèéí èðãýäýä òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íýò ç¿éëñèéã õºãæ¿¿ëýõ, òýäýíä ºíººãèéí äàÿàð÷ëàëûí íºõöºëä äýëõèéí èðãýí áîëæ òºëºâøèõ ¸ñ ñóðòàõóóíû íèéòëýã ÷àíàðóóä áºãººä ñýòãýæ, á¿òýýõ ÷àäâàðûã ýçýìøèõýä íü òóñ äýì áîëîõ íü äàìæèãã¿é. Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí îíöëîã, àìüäðàëûí õýðýãöýý øààðäëàãà, òóõàéí íóòãèéí õ¿ì¿¿ñèéí àæèë àìüäðàëòàé íÿãò õîëáîõ íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí íýã ãîë øèíæ áîëæ áàéãààã ýíä òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. 3). Òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëò, ¿íýò ç¿éëñèéã îëîí íèéòýä òàíèóëàõ, òýäíèé ìýäëýã, óõàìñàðûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîâñðîëûí ÿëàíãóÿà àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿¿ðýã èõ þì. Ñ¿¿ëèéí àðâààä æèëèéí äîòîð ìàíàé áîëîâñðîëûí á¿òöýä àëáàí áóñ áîëîâñðîë áàòòàé áàéð ýçýëñíèéã áèä ìýäíý. ÞÍÅÑÊÎ ¿¿íä îíöãîé àíõààðàë òàâüæ, Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçàðòàé õàìòðàí “Ãîâèéí ýìýãòýé÷¿¿ä”, “Ñóð÷ àìüäàðúÿ” çýðýã òîìîîõîí òºñë¿¿ä õýðýãæ¿¿ëñíýýð àëáàí áóñ áîëîâñðîë òºëºâøèí õºãæèõºä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áîëíî. ªíººäºð àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâ¿¿ä àéìàã, ñóì, ä¿¿ðýã á¿ðò àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèé íýã ÷óõàë îíöëîã áîë ñóðàëöàã-÷èéí
  7. 7. ýðýëò õýðýãöýý ñîíèðõîëä íèéöýæ, ò¿¿íä ¿éë àæèëëàãààíû òîäîðõîé õàíäëàãà, äàäàë ÷àäâàð, àìüäðàõ óõààíûã îëîõîä íü òóñëàäàã ÿâäàë þì. Öààøèä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí á¿òýö, ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éã òîãòâîðòîé õºãæëèéí øààðäëàãà, ¿íýò ç¿éëñòýé íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ, èíãýõäýý áàéãàëü õàìãààëàõ áîëîí ìàíàé àðä ò¿ìíèé ñî¸ë, ¸ñ ñóðòõóóíû øèëäýã óëàìæëàë, ñàéí ñàéõàí çàí ¿éë, çàí çàíøèë, øàøèí ø¿òëýãèéí çàí ¿éë¿¿äòýé íÿãò õîëáîõ íü ¿ð ä¿íòýé áîëíî. Îëîí íèéòèéí õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëò, øààðäëàãóóäûã òàíèóëàõàä, ýíý ÷èãëýëèéí èðãýíèé ñàéí äóðûí õºäºë㺺í, íèéãýìëýã, õàìòëàã, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ñàíàà÷ëàãà, ¿¿ñãýëèéã äýìæèæ õàìòðàí àæèëëàõ ÿâäàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íýò ç¿éëñèéã ò¿ãýýõýä õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ÷èãëýñýí çîðèëãîòîé ñóðòàë÷èëãàà, øèíæëýõ óõààíû õÿëáàðøóóëñàí íîì, òîâõèìîë, òºðºë á¿ðèéí çîðèóëàëò á¿õèé ìýäýýëëèéí òºâ¿¿ä èõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý çîðèëãîîð ìýäýýëýë, õàðèëöààíû øèíý òåõíîëîãè, èíòåðíåòèéã ñóðãàëòàíä ºðãºí õýðýãëýõ, õºäººãèéí õ¿í àìûí äîòîð õºäºë㺺íò (í¿¿äëèéí) ñî¸ë, ìýäýýëëèéí òºâ¿¿äèéã àæèëëóóëæ òºðºë á¿ðèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ øààðäëàãûã öàã ¿å äýâø¿¿ëæ áàéíà. Òýð÷ëýí íîìûí ñàí, ìóçåé, ò¿¿õ-ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçðóóä, òóñãàé õàìãààëàëò á¿õèé áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðóóä, ïàðê, öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí, òåàòð çýðýã ñî¸ë áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóä òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íýò ç¿éëñèéã ñóðòàë÷ëàõ òóñãàé õºòºëáºð ãàðãàí àæèëëàæ õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà íýãòãýõ íü ÷óõàë áîëæ áàéíà. Áàéãàëüä õîð ó÷ðóóëàõã¿éãýýð áàéãàëèéí áàÿëãààñ õ¿ðòýõ, óëìààð íºõºí ñýðãýýõ ñýòãýë, ñî¸ë, àðãà õàíäëàãûã á¿õ õ¿í àì, ÿëàíãóÿà á¿õ àæèëëàõ õ¿÷èíä ýçýìø¿¿ëýõ ÿâäàë ºíººäºð çàéëøã¿é áîëëîî. Á¿õ èõ, äýýä ñóðãóóëü, ìýðãýæëèéí êîëëåæóóä, ìýðãýæëèéí ÷èãëýëèéí á¿õ ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí çîðèëò àãóóëãûã ¿¿íä ÷èãë¿¿ëýõ øààðäëàãà ìºí ãàð÷ áàéíà. 4). Íèéãìèéí á¿õ õ¿í àìä òýäíèé àæèë, ìýðãýæèë, îðîí íóòàã, àìüäðàëûí øààðäëàãàä íèéöñýí á¿õ òºðëèéí òóñãàéëñàí ñóðãàëò ÿâóóëàõ íü ÒÕÁ-ûí íýã ÷èãëýë þì. Ýíý íü õ¿í á¿ð òîãòâîðòîé õºãæëèéã á¿òýýã÷ áàéõàä ÷èãëýíý ãýñýí ¿ã þì. Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èõ äýýä ñóðãóóëü, ñóäàëãàà, ýðäýì øèíæèëãýý, õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí áàéãóóëëàãóóäûí àæèë÷èä, àæèëòíóóä, èðãýä çýðýã íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîã÷ á¿õ òàëóóäàä áàéãàëü îð÷íû áà õºãæëèéí
  8. 8. òàëààð òóñãàéëñàí õºòºëáºðèéí äàãóó áîëîâñðîë îëãîõ àëáàí áîëîí àëáàí áóñ õýëáýðèéí ñóðãàëòóóä çîõèîí áàéãóóëàõ, òýäýíä ìåíåæìåíòèéí çºâ ìýäëýã îëãîõ íü ºíººäºð òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí íýã áîëîîä áàéíà. Òýð÷ëýí ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýý áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóäûí äýðãýäýõ ìýðãýæëèéí êóðñ äàìæààíóóäàä áàéãàëü, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíä ãýì õàëã¿é ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, õºäºëìºð ýðõëýõ øààðäëàãà, óëàìæëàë, àðãà òåõíîëîãèéí òàëààð íýãäñýí îéëãîëò ºã÷, ¿éë àæèëëàãààíû òèéì àðãà áàðèë äàäàë, óð ÷àäâàð îëæ àâàõàä íü ñóðàëöàã÷äàä òóñàëäàã áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà. 5). Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõýä îëîí óëñ, á¿ñèéí áîëîí îðîí íóòãèéí á¿õ ò¿âøèíä õàìòûí àæèëëàãàà, ò¿íøëýëèéí õàðèëöààã õºãæ¿¿ëýõäýý äàðààõü ÷èãëýë¿¿äèéã áàðèìòëàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. À. ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë:  ÞÍÅÑÊÎ Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí ͯÁ-ûí 10 æèëèéí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèã÷, óäèðäàí çîõèöóóëàã÷ áàéæ, ýíý òàëààð õàìòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã íýãòãýõ,  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààðõè ãèø¿¿í îðíóóäûí ¿éë àæèëëàãàà, õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã äýìæèõ, òóñëàõ,  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí ñàëáàðò îäîî àæèëëàæ áàéãàà îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ñ¿ëæýýã áýõæ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõèéí õàìò øèíýýð áàéãóóëæ àæèëëàõ,  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã òºëºâø¿¿ëýõ, áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí îëîí óëñûí òóðøëàãà, øèíý ñàíàà÷ëàãûã ñîëèëöóóëæ áàéõ àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëæ áàéõ,  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð äýëõèé äàõèíä õèéãäñýí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð ͯÁ áîëîí îëîí óëñàä ìýäýýëýë ò¿ãýýæ áàéõ çýðýã àðãà õýìæýýí¿¿ä ç¿é ¸ñîîð îðíî. Á. Á¿ñ, íóòãèéí ò¿âøèíä ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí á¿ñèéí òºâ¿¿ä, òóõàéëáàë, Áàíãêîê, Áýýæèí, Øèíý Äåëè, Æàêàðòà äàõü Àçèéí á¿ñèéí òºâ¿¿ä ìºí òîäîðõîé òºëºâëºãºº ãàðãàæ, á¿ñèéí îíöëîãèéã õàðãàëçàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, ò¿¿íä ãèø¿¿í îðíóóäûã èäýâõèòýé îðîëöóóëàõ, Â. ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé Êîìèññ íü Ìîíãîë Óëñûí ÁÑØÓß, õîëáîãäîõ áóñàä òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ñîíèð- õîã÷ òàëóóäòàé õàìòðàí äàðààõü ÷èãëýë¿¿äýýð àæèëëàõ. ¯¿íä:
  9. 9.  ͯÁ-ûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèë 2005 îíä ýõëýõèéí ºìíº Ìîíãîë Óëñûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí êîíöåïöè, àãóóëãà ÷èãëíëèéã áîëîâñðóóëæ òîäîðõîéëîõ. Ýíý êîíöåïöè íü ýíý òàëààðõè äýëõèéí åðºíõèé êîíöåïöòîé óÿëäàõ íü ãàðöààã¿é áîëîâ÷ Ìîíãîë îðíû áàéãàëü, öàã óóð, ýêîëîãèéí äàâòàãäàøã¿é îíöëîã, Ìîíãîë ¯íäýñòíèé ñî¸ëûí ºâºðìºö óëàìæëàë, çàí çàíøèë, ñýòãýë ç¿éä ã¿íçãèé ñóóðèëñàí áàéõ íü ç¿éòýé. ¯¿íä: òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýä ñóäëàà÷èä, ïðàêòèêèéí õ¿ì¿¿ñèéí õ¿÷ ÷àðìàéëòûã òºâëºð¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéíà. Òºðººñ òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã äýìæèõ ñàíõ¿¿ãèéí áîäëîãûã òóóøòàé áàðèìòëàõ íü ÷óõàë áàéíà.  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¸ñ ç¿éí ¿íýò ç¿éëñèéã òîäîðõîéëæ á¿õ øàòíû ñóðãàëòûí àãóóëãàä íýãäìýë öîãö áàéäàëòàé øèíãýýõ òàëààð àðãà õýìæýý àâàõ;  Îðîí íóòàã, çàñàã çàõèðãààíû íýãæ á¿ðò èðãýä, îëîí íèéòèéã òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí ¿éë àæèë-ëàãààíä òàòàí îðîëöóóëàõ ¿¿äíýýñ èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ. Þóíû ò¿ð¿¿íä ýíý ÷èãëýëèéí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ, ìýäýýëýë, ìýäëýã, òóðøëàãà õàðèëöàí ñîëèëöîæ áàéõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé ñ¿ëæýý áèé áîëãîí àæèëëàõ;  Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ñóäàëãàà, øèíæèëãýý ÿâóóëàõ, ò¿¿íèéã àìüäðàëä íýâòð¿¿ëýõ, øèíý ñàíàà÷ëàãûã äýìæèõ;  Õóâèéí õýâøèë, ¿éëäâýð àæ àõóéí íýãæ¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ çýðýã ÷èãëýë¿¿ä þì. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë àñóóäàë çºâõºí îéðûí 10 æèëýýð õÿçãààðëàãäàõã¿é ýíý çóóíû òóðøèä òºëºâøèí òîãòîõ áîëîâñðîëûí øèíý ¿çýë ó÷ðààñ äýýðõè çàð÷ìóóä óðò õóãàöààíä ¿éë÷ëýõ áîëíî ãýæ èéíõ¿¿ èø òàòñàí õýðýã. Ýðäýñ áàÿëãèéí öîãöîëáîðûí ¿éëäâýð¿¿äèéã ò¿øèãëýí áîëîâñðîëûí ºðãºí ñ¿ëæýý õºãæèõ òààòàé íºõöºë á¿ðääýã. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãýýñ ýõëýýä áàãà äóíä ñóðãóóëü, ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí áîëîí êîëëåæ, äýýä ñóðãóóëü õ¿ðòýë áàéãóóëàãäàæ áîëîâñðîëûí á¿õýë á¿òýí ñ¿ëæýý îðøèí òîãòíîæ áàéíà. Ìîíãîë-
  10. 10. Îðîñûí õàìòàðñàí Óóëûí áàÿæóóëàõ Ýðäýíýò ¿éëäâýðèéã ò¿øèãëýí áàéãóóëàãäñàí Ýðäýíýò õîò ¿¿íèé æèøýý þì. Ýíäõèéí áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäàä çºâõºí óóðõàé÷äûí õ¿¿õýä çàëóó÷óóä áóñ ýíý á¿ñ íóòãèéí íèéò îðøèí ¸óóã÷èä ñóðàëöàæ áàéíà. Õîòûí ñóðãóóëèóäûí èõýíõèéã óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã áîëîâ÷ óóðõàéãààñ òîíîã òºõººðºìæ, ñóðãàëòûí òåõíèê õýðýãñýë, êîìïüþòåð, ëàáîðàòîðèéí áàãàæ õýðýãñýã íèéë¿¿ëæ òóñëàõ, òýòãýëýã îëãîõ, áàéøèí áàðèëãûí çàñâàð ¿éë÷èëãýý, îð÷íû òîõèæèëò çýðýãò õºðºí㺠õ¿÷íèé òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. Áîëîâñðîë íü òîìîîõîí óóðõàé, óóëûí ¿éëäâýðýýñ íóòãèéí èðãýäýä ¿ç¿¿ëæ áóé óðò õóãàöààíû ÷óõàë òóñëàëöàà þì. Õ¿÷ ÷àäàë, îðëîãî áàãàòàé òºðèéí áì÷èéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí çàðèì óóðõàéíóóä íèéãìèéí ñàëáàðò òýð äóíäàà áîëîâñðîëä õºðºí㺠ìºíãºíèé òóñëàìæ ºã÷ ÷àääàãã¿é òîõèîëäîë ãàðäàã. Èéì óóðõàéã íóòãèéí èðãýä äýìæäýãã¿é, òýäíèéã àä ¿çýõ, õàðüöàà ìóóòàé áàéõ òàë áèé. Çàðèì òîõèîëäîëä òºðèéí ºì÷èéí óóðõàéã õóâü÷èëæ àâñàí ýçýä óðüä íü áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä ¿ç¿¿ëæ áàéñàí òóñëàìæààñ òàòãàëçàõ ÿâäàë ãàðäàã áîëîâ÷ îëîí ò¿ìíèé äóðã¿éöýëòýé òóëãàð÷ àðãà áóþó óðüäûí òîãòñîí çàíøëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýõýýñ ººð àðãàã¿é áîëäîã òàë ÷ áèé. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé óóë óóðõàéí çàðèì êîìïàíè àæèë÷äûí îðîí ñóóö áàðèõ, íóòãèéí èðãýäèéã ñóðãóóëüä ñóðãàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàõ õàíäëàãà öóõàëçäàã. Èéì òîõèîëäîëä íóòãèéí èðãýä àøèãò ìàëòìàëàà àøèãëóóëàõàä äóðã¿é áàéäàã. Ìîíãîë÷óóäûí íýã ºâºðìºö îíöëîã áîë îëîí õ¿¿õýäòýé, õ¿¿õä¿¿äýý ñóðãóóëüä ñóðãàõûã èõ ÷óõàë÷èëæ áàðàã àìüäðàëûí çîðèëãîî ãýæ ¿çäýã ó÷ðààñ õ¿¿õäýý ñóðãóóëü áàðààäóóëàõ íü ººðèéí àæèë õºäºëìºð ýðõëýõýýñ äýýã¿¿ðò òàâüäàã. Èéìýýñ èðýýä¿éä ÷àäâàðòàé, áîëîâñðîëòîé àæèëëàõ õ¿÷íýý áàãààñ íü áýëòãýæ óóë óóðõàéí ìýðãýæèëä ñóðãàäàã àëñûí õàðààòàé òîìîîõîí êîìïàíèóäèéã ò¿øèõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã.
  11. 11. 2.Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ Ýð¿¿ë ìýíä áàéõ íü ýð¿¿ë îð÷íîîñ øóóä õàìààð÷ áàéíà. պ人ãèéí õ¿í àìûí õàðüöàíãóé áàãà ºâ÷ëºëò íü òýäíèé ýð¿¿ë îð÷èíòîé õîëáîîòîé. Ðèîãèéí Òóíõàãëàëûí çàð÷ìààð áîë òîãòâîðòîé õºãæèéí òºâä õ¿íèé àìüäðàë áàéãàà áºãººä òýä áàéãàëüòàé çîõèöñîí ýð¿¿ë îð÷èíä àìüäðàõ ýðõòýé ãýæ çààñàí. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëüä: Ìîíãîë Óëñûí èðãýí “Ýðð¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí òýíöýë àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé” (Àðâàí çóðãààäóãààð ç¿éëèéí 1) ãýæ çààñàí. Ìîíãîë Óëñûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí XXI çóóíû õºòºëáºðò “Ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõ ¿íäýñíèé áîäëîãî íü õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäñýí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàõ çàìààð á¿õ íèéòýýð ýð¿¿ë áàéõ çîðèëãîä ÷èãëýõ áîëíî” ãýæ òîäîðõîéëñîí. ¯¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà íü “ªâ÷íèéã àíàãààõàä ÷èãëýæ áàéñàí àðãà àæèëëàãààíààñ õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àðãà àæèëëàãàà ðóó øèëæèõ ¿éë ÿâöààð ñîëèãäîõîä” îðøèõ àæ. Õ¿í ººðºº ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëæ ñóðàõ, ýð¿¿ë àæ òºðºõ ìýäëýã äàäëàãàòàé áîëîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷ëàõ õýðýãòýé þì. Ñóóðèí àìüäðàëààñ áîëæ ìîíãîë õ¿íèé àìüäðàëûí õýâ çàãâàð, õîîëëîõ äýãëýì, õºäºë㺺í, àãààð îð÷èí ººð÷ëºãäºæ òýð íü ýð¿¿ë ìýíäýä íü íºëººëæ áàéíà. Òèéì ó÷ðààñ õ¿íèé àæèëëàæ àìüäàð÷ áóé ãýð îðîí, ¿éëäâýð, áàéãóóëëàãà, ñóðãóóëü ñî¸ëûí ãàçàð, õàìò îëîí, õîò ñóóðèí çýðýã á¿õèé ë îð÷èí íü ýð¿¿ë ìýíäýä òààòàé íºëººòýé áàéõ øààðäëàãàòàé. Àæèë äýýðýý “íåðâýý” áàðààä, àãààð îð÷èíä íü õîðäîîä, ãýðòýý îðæ èðæ ºëºí çºìºã õºð÷ äààð÷ ñóóâàë õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýýñ þó ¿ëäýõ áèëýý. Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàíãàõ òàëààð ÌÕ-21 õºòºëáºðò äýâø¿¿ëñýí ãîë çîðèëòóóäààñ äóðüäâàë: - Á¿õ íèéòýýð ýð¿¿ë áàéõ çîðèëòûã õàíãàõ õ¿ðýýíä õ¿í àì ò¿¿íèé äîòîð õºäººãèéí õ¿í àì, õÿçãààð íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäñýí õýðýãöýýã õàíãàõàä øààðäàãäàõ ýìíýëýã, àðèóí öýâðèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõàä òºðèéí çàõèðãàà, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí á¿õ íèéòèéí îðîëöîîã ºðãºæ¿¿ëýõ; - Õ¿¿õýä ºñâºð ¿åèéíõíèéã àìüäðàëä áýëòãýõ, èäýð çàëóó íàñíûõíû àìüäðàëûã õàìãààëàõ, ºíäºð íàñíû àìüäðàëûí ÷àíàðûã õàíãàõ,
  12. 12. ºñ÷ õºãæèõ, ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ òààòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ íººö ÷àäàâõèéã íü äýýøë¿¿ëýõ; - Îð÷íûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä áîëîí ýð¿¿ë çàí ¿éëä òààëàìæòàé àþóëã¿é îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ õ¿ðýýëýã÷ îð÷íîî õàìãààëàõ, áîëîâñðîë ìýðãýæèë ýçýìøèõýä íü õ¿í àìä á¿õ òàëûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ. Îð÷èíä àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí õÿíàëò òàâèõ, ¿íýëãýý ºãºõ ìýðãýæëèéí àëáàäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ çýðýã áîëíî. Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, ñàéæðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåì: ¯íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí äîòîð:  Òºðºëòººñ òîîöñîí äóíäàæ íàñëàëò  Íÿëõñûí ýíäýãäëèéí êîýôôèöèåíò  Ýõèéí ýíäýãäëèéí êîýôôèöèåíò  Óíäíû öýâýð óñíû õàíãàìæ  Ýð¿¿ë àõóéí ¿íäñýí ¿éë÷èëãýý (æîðëîí, ìóó óñíû çîõèõ õýðýãñëýýð õàíãàãäñàí áàéäàë). ¯ð ä¿íãèéíõ íü ¿ç¿¿ëýëòýä:  Îðîí íóòàãò çàðöóóëñàí ¿íäýñíèé ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ çàðäàë  ¯íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí  Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí õàëäâàðò ºâ÷íèé ýñðýã äàðõëààæóóëàëò õàìðàãäàæ áàéíà. Äýëõèéí ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã 1990- 2015 îíû õîîðîíä 5 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã ãóðàâíû õî¸ðîîð áóóðóóëàõ, ýõèéí ýíäýãäëèéã ýíý õóãàöààíä äºðºâíèé ãóðâààð áóóðóóëàõààð äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Ìîíãîë õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò 2002 îíä 63.5 áàéíà. Íÿëõñûí ýíäýãäýë 1990 îíä 1000 àìüä òºðºëò òóòàìä 64.6 íÿëõàñ ýíäýæ áàéñàí áîë 2002 îíä 29.6 áîëæýý. 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ ýõèéí ýíäýãäýë 1997 îíä 1.4 áàéñàí áîë 2002 îíä 1.2 áîëñîí áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí õýìæýýíä 2002 îíû áàéäëààð íèéòäýý 18616 îðòîé 754 ýìíýëýã, 6823 ýì÷ àæèëëàæ áàéñàí áºãººä äóíäæààð 360 õ¿íä 1 ýì÷ íîãäîæ áàéæýý. íýã ýì÷èä íîãäîõ õ¿íèé òîî Óëààíáààòàðò 209, Îðõîí àéìàãò 314, Àðõàíãàé, Áàÿíõîíãîð, Çàâõàí, Õºâñãºë, Óâñ, Òºâ àéìàãò
  13. 13. ýíý ¿ç¿¿ëýëò 700-ãààñ äàâæýý (äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Ìîíãîëûí õ¿íèé õºãæëèéí 2003 îíû èëòãýëýýñ àâñàí áîëíî). Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû ÷óõàë ¿ð ä¿íãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí äîòîð îðîí íóòãèéí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëñàí ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ çàðäàë áàéäàã. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéí òóõàé îéëãîëòîä õàìààðàõ ç¿éëñ íü:  Îðîí íóòãèéí õ¿í àìûí ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãàà, ¿íäýñíèé ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ íèéò çàðäàë;  Óëñààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò çàðöóóëñàí áóþó çàðöóóëàõ íèéò çàðäàë;  Íèéãìèéí õàìãààëëûí çàðäàë;  Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò ¿ç¿¿ëñýí ãàäààäûí òóñëàìæ;  Õóâü õ¿í ººðèéíõºº ýð¿¿ë ìýíäýä çàðöóóëñàí çàðäàë;  Õóâèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë;  Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààñ ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëñàí çàðäàë òóñ òóñ îðíî. Õýìæèõ àðãà íü: Õ¿ðòâýðò îðîí íóòãèéí õ¿í àìûí ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëàõ ¿íäýñíèé ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ çàðäàë, õóâààðüò ¿íäýñíèé ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ çàðäàë áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ õî¸ð äàõü ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîë ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ¿íäýñíèé ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ çàðäëûí ýçëýõ óõâèéí æèí þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëñàí ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäý-õ¿¿íèé õýìæýýã èëýðõèéëíý. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéí òàëààð äýëõèéí íèéòýä äýâø¿¿ëñýí çîðèëò áîë óëñ îðíóóäûã ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý äîð õàÿàä 5%-èéã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò çîðèóëàõûã çºâëºìæ áîëãîæýý. Õýìæèõ àðãà íü: Õ¿ðòâýðò- ýð¿¿ë ìýíäýä çàðöóóëñàí óëñûí áîëîí õóâèéí çàðäàë, õóâààðüò - ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í áàéíà. ¯íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í íü ÄÍÁ, ãàäààä öýâýð õ¿÷èí ç¿éëèéí îðëîãîîñ á¿ðäýíý. 1994 îíîîñ Ìîíãîëä “Èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí õóóëü” õýðýãæèæ ýõýëñýí áºãººä ìàíàé óëñûí íèéò õ¿í àìûí 92.4% íü ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäñàí áàéíà. Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõûí òóëä õºäºº îðîí íóòàãò ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãûã áýõæ¿¿ëýõ, ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, ò¿ðãýí òóñëàìæèéí ìàøèí îíãîö çýðýã óíààíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëæ, ýìèéí ¿éëäâýðëýëèéí
  14. 14. õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ýìíýëýã àðèóí öýâðèéí ¿éë÷èëãýý õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ, õºäººä äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿õ íèéòèéí ñóðãàëòûã ºðãºí çîõèîí áàéãóóëàõ ÿâäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí òóëãàìäñàí çîðèëò þì. Áàéãàëü îð÷èí áà Ðèîãèéí Òóíõàãëàëûí íýãä¿ãýýð çàð÷èìä õ¿íèé àìüäðàë òîãòâîðòîé õºãæëèéí òºâä áàéõ òóõàé çààæýý. Íýãä¿ãýýð ç¿éë: Òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ òàëààðõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòàä õ¿íèé òºëºº òàâèõ àíõààðàë õàëàìæ ãîë áàéðûã ýçýëíý. Òýä áàéãàëü îð÷èíòîé çîõèöñîí ýð¿¿ë ¿ð á¿òýýëòýé àìüäðàõ ýðõòýé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû àëü ÷ ò¿âøèíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèë, òºëáºðèéí áîëîìæèéí ¿íý á¿õèé çàéëøã¿é áà àþóëã¿é ýì, äàðõëààæóóëàëòûí ¿éë÷èëãýýã à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çäýã. 3.Óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë ìýíä àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäýñ Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé ¿íäñýí ýðõ áîëãîæ èðãýí íü: “Àìüä ÿâàõ ýðõòýé. Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ, ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ ýðõòýé, èðãýäýä ýìíýëãèéí òºëáºðã¿é òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ áîëçîë, æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî” ãýæ çààñàí. 1994 îíîîñ Ìîíãîëä "Èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí õóóëü" õýðýãæèæ ýõýëñýí áºãººä ìàíàé óëñûí íèéò õ¿í àìûí 92.4% íü ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäñàí áàéíà. Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëõûí òóëä õºäºº îðîí íóòàãò ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãûã áýõæ¿¿ëýõ, ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, ò¿ðãýí òóñëàìæèéí ìàøèí îíãîö çýðýã óíààíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëæ, ýìèéí ¿éëäâýðëýëèéí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ýìíýëýã àðèóí öýâðèéí ¿éë÷èëãýý õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ, õºäººä äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿õ íèéòèéí ñóðãàëòûã ºðãºí çîõèîí áàéãóóëàõ ÿâäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí òóëãàìäñàí çîðèëò þì. Áàéãàëü îð÷èí áà Ðèîãèéí Òóíõàãëàëûí íýãä¿ãýýð çàð÷èìä õ¿íèé àìüäðàë òîãòâîðòîé õºãæëèéí òºâä áàéõ áºãººä òýä áàéãàëüòàé çîõèöñîí ýð¿¿ë ¿ð ºãººæòýé îð÷èíä àìüäðàõ ýðõòýé ãýæ çààñàí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû àëü ÷ ò¿âøèíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèë, òºëáºðèéí áîëîìæèéí ¿íý á¿õèé çàéëøã¿é áà àþóëã¿é ýì, äàðõëààæóóëàëòûí ¿éë÷èëãýýã à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çäýã. Òîãòâîðòîé
  15. 15. õºãæëèéí äýëõèéí äýýä õýìæýýíèé Èîõàííåñáóðãèéí óóëçàëòààñ áàòàëñàí õýðýãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãººíä ýð¿¿ë ìýíä áà òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëãûã òîäîðõîéëîõäîî Ðèîãèéí Òóíõàãëàëä “Õ¿íèé àìüäðàë òîãòâîðòîé õºãæëèéí òºâä áàéõ áºãººä òýä áàéãàëüòàé çîõèöñîí ýð¿¿ë ¿ð ºãººæòýé îð÷èíä àìüäðàõ ýðõòýé” ãýæ çààñíûã èø ¿íäýñ áîëãîí “Á¿õ õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð àìæèëò îëîõîä ÿäóóðëûã á¿ðýí àðèëãàõ íü ÷óõàë ... õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äîðîéòëûí øàëòãààí, ò¿¿íèé äîòîð áàéãàëü îð÷íû øàëòãààí, òýäãýýðèéí õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã èëð¿¿ëæ àðèëãàõ àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà” ãýæýý (Õýðýãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãººíèé VI-èéí 46). "Ýð¿¿ë ìýíä áà òîãòâîðòîé õºãæèë"-èéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð VI á¿ëãèéí 47-ð ç¿éëèéí ê, æ-ä çààõäàà: Óóë óóðõàéí àæ ¿éëäâýðèéí àþóëã¿é àæèëëàãàà, õºäºëìºð õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ýð¿¿ë àõóéí òàëààð Îëîí óëñûí Õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãààñ îëîí ÷óõàë êîíâåíöè çºâëºìæ¿¿äèéã ¿íäýñëýí óóðõàé÷äûí: • Öàöðàã èäýâõò áîäèñîîñ õàìãààëàõ òóõàé 1960îíû Êîíâåíöè Ǻâëºìæ, • Çàëóó àæèë÷äûã ãàçðûí äîîðõè íºõöºëä àæèëëàõûã çºâøººðñºí ýìíýëãèéí ãýð÷èëãýýíèé òóõàé 1965 îíû Êîíâåíöè, • ¯éëäâýðëýëèéí îð÷íû òóõàé (àãààðûí áîõèðäîë, øóóãèàí, äîðãèîí) 1977 îíû Êîíâåíöè, Ǻâëºìæ, • Õºäºëìºðèéí ýð¿¿ë àõóé áà àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé 1981 îíû Êîíâåíöè, Ǻâëºìæ, • Õèìèéí áîäèñûí òóõàé 1990 îíû Êîíâåíöè, Ǻâëºìæ, • Àæ ¿éëäâýðèéí òîìîîõîí àâààðûã óñòãàõ òóõàé 1993 îíû Êîíâåíöè, Ǻâëºìæ, • Óóë óóðõàéí àþóëã¿é àæèëëàãàà õºäºëìºðèéí ýð¿¿ë àõóéí òóõàé 1995 îíû Êîíâåíöè, Ǻâëºìæ çýðýã ýðõ ç¿éí îëîí ÷óõàë áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ¿íäýñëýí óóë óóðõàéí àæ ¿éëäâýðèéí ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ãàð÷ áîëçîøã¿é õ¿íèé àìü íàñòàé õîëáîãäñîí îñîë ãýìòýë ºâ÷ëºë ìºí õ¿í àì, õ¿ðýýëýã÷ îð÷èíä õîõèðîë ó÷ðóóëàõààñ óðüä÷èëàí õàìãààëàõ, àþóëûã çàéëóóëàõ àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõ ¸ñòîé þì. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí àþóëã¿é àæèëëàãàà, õºäºëìºðèéí ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà íü çºâõºí óóðõàé÷äàä òºäèé áèø óóðõàéí îéð îð÷íû
  16. 16. íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíä àþóëã¿é áàéäàëä íýãýí àäèë õàìààðäàã áàéíà. Óóë óóðõàéí êîìïàíèóä íü àæëûí áàéð íýã á¿ðò ãàðñàí áîëîí ãàð÷ áîëçîøã¿é àâààð îñëûí áàéäëûã ñóäàëæ ä¿í øèíæèëãýý õèéæ àëèâàà ýðñäýëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, øààðäëàãàòàé ¿åä àâðàõ õàìãààëàõ ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãëýõ àðãà òåõíèêèéã àæèëëàãñàä, ìàñòåð, ìåíåæåð¿¿äýä çààæ ñóðãàæ ýçýìø¿¿ëýõ õýðýãòýé. Óóëûí ìàëòàëòóóäûí áýõýëãýýã íàéäâàðòàé áàéëãàõ, èë óóðõàé àæëûí áîëîí àæëûí áóñ õàæóóãèéí áàò áýõèéã áàéíãà õýìæèæ àæèãëàëò õèéæ ò¿¿íèéã ãóëñàëò íóðàëòààñ õàìãààëàõ, ãàäíààñ ýëäýâ áèåò¿¿ä óóðõàéí èðìýã ìºðºãöºã ð¿¿ óíàõ çýðýã àþóëààñ àæèëëàãñàä, óóðõàé÷äûã õàìãààëñàí áàéâàë çîõèíî. Õàÿãäëûí àæ àõóé áîëîí óñàí ñàíãèéí äàëàí çýðýã óñíû áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí òîîöîî çóðàã òºñºë, àøèãëàëòûí áàéäàëä áàéíãûí àæèãëàëò õÿíàëò õèéõ ¸ñòîéã õàòóó ìºðäºæ àæèëëàâàë çîõèíî. Ãèäðîòåõíèêèéí àëèâàà áàéãóóëàìæèä ãýìòýë, ýâäðýë, ñýòðýëò ¿¿ñâýë õààæ òîãòîîõûí àðãàã¿é ¿ëýìæ õýìæýýíèé øèíãýíèé óðñãàë çàìä òààðàëäñàí á¿õíýý äàéð÷ íóðààí óðñãàí ñ¿éòãýæ ñ¿éð¿¿ëýõ àþóëòàé ó÷èð àþóëòàé á¿ñèéí õèë òàòàæ õààæ õàìãààëàõ áºãººä ò¿¿íýýñ äîòîãø õ¿í ìàë, àæ àõóéí àëèâàà õýëáýðèéã ýðõëýõ, áàðèëãà ãýð îðîí ñóóö áàðèõûã õàòóó õîðèãëîõ ¸ñòîé. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýð íü îðîí íóòàãò ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõàä áîäèò íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Ìîíãîë Óëñàä óóë óóðõàéí òîìîîõîí ¿éëäâýð íü õîò áàéãóóëàëòûí ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë áîëäãèéí õóâüä ýìíýëýã ñóðãóóëü çýðýã íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé íýãæ¿¿ä áàéãóóëàãäàæ òýð íü çºâõºí óóðõàé÷äàä ¿éë÷ëýõ òºäèéã¿é íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ ¿éë õýðýãò íýãýí àäèë ¿éë÷èëäýã ñàéí òàëòàé. Óóë óóðõàéí êîìïàíèóä ººðñäèéí àæèë÷èä áîëîí òýäíèé ãýð á¿ëèéíõýíä çîðèóëæ ýìíýëãèéí òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàæ àâàõ, ýì òàðèàíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõàä õºðºí㺠çàðäàã. Öàëèí õºëñ ñàéòàé ó÷èð õîîë õ¿íñíèé ÷àíàð õýðýãëýý ñàéæèð÷ óëìààð ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàíäàðò ñàéæèð÷ ºâ÷ëºë áàãàñäàã. Íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí ¿ç¿¿ëýõ ñàéí òàëûí íºëºº èõ áîëîâ÷ áàñ ñºðºã ¿ð äàãàâàð áàãàã¿é áàéäàã. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðò àæèëëàäàãã¿é áîëîâ÷ îéð îð÷èíä àìüäàðäàã íóòãèéí èðãýäýä óóðõàéí òîîñ (Ýðäýíýòèéí õàÿãäëûí àæ àõóéí öàãààí òîîñ),
  17. 17. àãààðûí áîõèðäîë (Øàðûí ãîëûí øàòñàí í¿¿ðñíèé óãààð óòàà), óñíû áîõèðäîë (Çààìàðûí àëòíû óóðõàéíóóäûí áóëèíãàðòàé óñ Òóóëûí ãîëûã áîõèðäóóëàõ) ãýõ ìýò÷èëýí îð÷íû áîõèðäëîîñ ¿¿äýëòýé ºâ÷ëºë íýìýãäýõ íýã ¿íäýñ áîëíî. Óóðõàé õààãäñàíû äàðààõ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíä èõ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé. Íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûã íóòãèéí èðãýäýýñ ñóðãàæ áýëòãýõ íü òîãòâîðòîé ñóóðüøëûí õóâüä ãàäíààñ ýì÷ óðüæ àæèëëóóëõààñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. Óóë óóðõàéí õîð íºëººòýé ºâ÷ëºë óóðõàé õààãäñàíààñ õîéø ÷ õýäýí æèëèéí äàðàà èëýð÷ áîëîõ ó÷ðààñ óóðõàé îð÷ìûí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä òàâèõ àíõààðëûã ñóëðóóëæ áîëîõã¿é. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëààð ÿíç á¿ðèéí òóðøëàãóóä áàéíà. 2000 îíä Ãàçðûí òîñ áà Õèé ¿éëäâýðëýã÷äèéí Õîëáîîíîîñ “Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòðàòåãèéí ìåíåæìåíò: Ãàçðûí òîñ áà õèéí ñàëáàðûí çàð÷èì, çºâëºìæ¿¿ä” íýðòýé íîì õýâë¿¿ëæýý. Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãèéí ìåíåæìåíò íü ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿ëã¿¿ä, Çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî á¿ëãèéí òºëººëºã÷èä áîëîí áóñàä îðîëöîã÷äûí õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýíý. Ýíä äýâø¿¿ëæ áàéãàà ¿íäñýí ñàíàà íü: • ¯éëäâýðèéí ñàëáàðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷èãëýëèéí õàìòûí àæèëëàãàà çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé, • Çàñãèéí ãàçðûã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä íü óóë óóðõàéí ñàëáàð äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý, • Ýð¿¿ë ìýíäèéí õÿíàëò, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñíýýð íºëºº á¿õèé îðîëöîã÷äûã àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä îðîëöóóëæ íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëíà. ªºð íýã æèøýý áîë 1999 îíä óóë óóðõàéí 5 êîìïàíè õàìòðàí Á¿ëãèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéã Äýìæèõ Äýëõèéí Õîëáîîã áàéãóóëæ Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàõààð òîõèðîëöñîí ÿâäàë áàéíà. Òóñ õîëáîîíû çîðèëãî íü óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàíä îðîëöäîã á¿ëã¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Õýðýãæ¿¿ëæ áóé òºñë¿¿äýý ¿íýë¿¿ëõèéí òóëä òóñ õîëáîî íü Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãòàé õàìòûí àæèëëàãààíû ãýðýý áàéãóóëñàí áàéíà. Ýíý ãýðýý ¸ñîîð ãèø¿¿ä á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãààñ áàòàëãààæóóëñàí
  18. 18. òîäîðõîé øàëãóóðûã õàíãàñàí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëñîí áàéíà. Òºñºëä òóñãàõ àñóóäëûí æàãñààëòûã óã õ¿ðýýíä òóñãàñàí áàéíà. Ãýðýýíèé ãîë àñóóäëóóä íü ò¿íøëýë, ÷àäâàðàà äýýøë¿¿ëýõ, õºòºëáºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë çýðýã þì. Ýíý ÷óõàë ñàíàà÷ëàãà îäîîãîîð ºðãºí îëíûã õàìàð÷ ÷àäààã¿é áàéíà. ¯¿íèé øàëòãààí íü: • Øèíý ãèø¿¿í ýëñ¿¿ëæ õ¿ðýýãýý òýëýýã¿é, • Õàìòûí àæèëëàãàà òîãòâîðòîé áàéäëûí òàëààð õýò ºíäºð ñòàíäàðò òîãòîîñîí, • Òºðèéí òîäîðõîé áîäëîãîã¿éãýýñ óóë óóðõàéí á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûí êîìïàíèóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëàõàä ò¿ëõýö áîëîõóéö áàñ íýã æèøýý áîë Äýëõèéí Ýäèéí Çàñãèéí Áàãà Õóðëûí (ÄÝÇÁÕ) äýðãýä Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Ñàíàà÷ëàãûí Áàéãóóëëàãûã áàéãóóëæýý. Ýíý áàéãóóëëàãà 2001 îíû 3 äóãààð ñàðä Æåíåâò õóðàëäàæ Øèëäýã òóðøëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð îëîõ áîëîëöîî áà ýðõèéí õàìãààëàëò çýðýã àñóóäëóóäûã õýëýëöñýí áàéíà. 2001 îíû 7 äóãààð ñàðä ÄÝÇÁÕ-ûí àæèëòíóóä áîëîí óóë óóðõàé, õºíãºí öàãààíû ¿éëäâýðëýë, ãàçðûí òîñ õèéí ñàëáàðûí òºëººëºã÷人ñ á¿ðäñýí àæëûí õýñýãòýé õàìòðàí ¿íäñýí çîðèëãî òîäîðõîéëæ àæëûí õºòºëáºðºº áàòàëæýý. Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãûí ñàíàà÷ëàãûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ õóâèéí õýâøëèéí êîìïàíèóäûí çàõèðëóóä ýíý àñóóäàëä çîõèñòîé õýëáýðýýð îðîëöîõ íü ç¿éòýé ãýäãèéã òîõèðîëöæýý (Breaking New Ground MMSD CHAPTER 9). Èíãýñíýýð òýä ººðñäèéí êîìïàíèéã á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðò îðîëöóóëõûã èäýâõèòýé äýìæèõ þì. Ýðäýñ áàÿëãèéí öîãöîëáîðûí á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð óðàãø àõèõ õýä õýäýí àðãà çàì áàéãààã äîîðõ æèøýýí¿¿ä òîäîðõîéëæ áàéíà. Òóõàéëáàë: • Óóë óóðõàéí îéð îð÷èíä áàéæ ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã, õàìààðäàã á¿ëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä àõèö ãàðãàõ ¿¿äíýýñ ¿éëäâýðëýëèéí áîäëîãî, òýðã¿¿í òóðøèëãûã äýëãýð¿¿ëýõ àæèë çîõèîõ, • Óóðõàéí îéð îð÷ìûí íóòàãò ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéã òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõäýý îðîí íóòãèéí á¿ëã¿¿äèéí ¿¿ðýã îðîëöîîòîé õàìòûí àæèëëàãààíû çàð÷ìûã óäèðäëàãà áîëãîõ, • Õºòºëáºð íü ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäëûã îéðûí çîðèëãîî áîëãîñîí áàéõ,
  19. 19. • Óðò õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéã ãîë÷ëîí Çàñãèéí ãàçðààñ ýðõëýí õàðèóöàõ ¸ñòîé. Çàñãèéí ãàçàð áîëîìæ òààðóó íºõöºëä îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóä, áèçíåñèéí õ¿ðýýíèéõýí, áèå äààñàí ñàíãóóäûí îðîëöîî òóñëàëöàà õàìòûí àæèëëàãàà õýðýãòýé. • Óóë óóðõàéí êîìïàíèéí ò¿âøèíä àæèëëàãñàä áà òýäíèé ãýð á¿ëèéíõíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî õºòºëáºðèéã ººðºº ýðõëýí õýðýãæ¿¿ëýõ íü îíîâ÷òîé þì. Óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë ìýíä, àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿íäýñ Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãûí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä äýëõèéí õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéí 1%-èéã óóë óóðõàéí ñàëáàðò àæèëëàãñàä ýçýëäýã àòëàà ¿éëäâýðëýëèéí îñëîîð ãýìòýæ íàñ áàðàã÷äûí 5%-èéã óóðõàé÷èä ýçýëæ áàéíà. Óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë àõóé àæëûí áàéðíû àþóëã¿é îð÷èí íü òîãòâîðòîé õºãæèëä õ¿ðýõ õàìãèéí ãîë íºõöºë ìºí. Àæèë÷äûí ýð¿¿ë ìýíä, õºäºëìºð õàìãààëàë, àþóëã¿é áàéäëûí ò¿âøèí íü õýä õýäýí íºõö뺺ñ øàëòãààëíà. 1. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí áàéðøëààñ (óëñ îðíû õºãæëèéí íºõöºë, íèéãìèéí äýä á¿òöèéí áàéäàë), 2. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí õýìæýý, ºì÷èéí òºð뺺ñ (òîì êîìïàíè, íýãäýë, ýâñýë áà ÷àäëûí óóðõàé ãýõ ìýò), 3. Îëáîðëîæ áóé àøèãò ìàëòìàëûí òºð뺺ñ (àëò, óðàí, í¿¿ðñ, áàðèëãûí ìàòåðèàë), 4. Àøèãëàëòûí õýëáýð íºõö뺺ñ (äàëä óóðõàé, èë óóðõàé, õîñîëñîí óóðõàé). Ýäãýýð íºõöë¿¿äýýñ õàìààðàí ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷èí (ñèëèêîç, àíòðèêîç, ¿å ìº÷, óóö íóðóóíû ãýõ ìýò) òóñàõ; Óóëûí íóðàëò, äàðàëò, óñíû öºìðºëò, õèé òîîñíû äýëáýðýëò çýðãýýñ ¿éëäâýðèéí îñîëä ºðòºõ, áýðòýæ ãýìòýõ, àìü íàñàà àëäàõ õ¿ðòýë àþóëä ºðòºõ íü öººíã¿é áàéäàã. Óóðõàé÷äûí ìýðãýæëýýñ øàëòãààëàõ ºâ÷èí èõýâ÷ëýí õèé òîîñ, óñ ÷èéã, äîðãèîí ÷è÷èðãýýí, ÷èìýý øóóãèàí, õàëóóí õ¿éòýí íºõö뺺ñ ¿¿äýëòýé áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ãýðëèéí äóòàãäàë, àæëûí áàéðíû çàé òàëáàé õÿçãààðëàãäìàë îð÷èí, àìüñãàëàõ öýâýð àãààðûí õàíãàìæèéí íºëººëºë
  20. 20. áàñ áàéíà. Äàëä óóðõàéä õ¿íèé öóñíû äàðàëò èõñýõ, óóøèã òîîñæèõ, ìýäðýëèéí ÿäàðãààíä îðîõ ºâ÷ëºë ýëáýã áàéäàã áîë í¿¿ðñíýýñ óóøèã òîîñæèõ, óðàíààñ öàöðàãèéí õîðäëîãî àâàõ, àñáåñòààñ àìüñãàëûí çàìûí àðõàã ºâ÷èí òóñàõ ìàãàäëàëòàé. ÕÕ çóóíû õî¸ðäóãààð õàãàñò äýëõèéí óóë óóðõàé õºãæñºí á¿ñ íóòàã, óëñ îðîíä óóðõàéí îñëîîñ ãàðàõ ãýìòýë, àæëûí íºõöºëòýé õîëáîîòîé ºâ÷ëºëèéí õýìæýý ìýäýãäýõ¿éö áóóðñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, ÀÍÓ-ä í¿¿ðñíèé óóðõàéä àæèëëàãñàä áóñàä ñàëáàðûí äóíäàæ íàñ áàðàëòûí õàðüöàà 1941-1945 îíä 0.234 áàéñàí áîë 1991-1995 îíä 0.029 áîëòëîî áóóðñàí áàéíà (çóðàã 4, 5, 6, 7). Ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò óëñ îðîí á¿ðò ººð áàéãàà áîëîâ÷ òºñòýé áàéãàà íýã ç¿éë áîë äàëä óóðõàé íü èë óóðõàéã áîäâîë ýðñäýë èõòýé áîëîõ íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ áàéíà. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí óóë-ãåîëîãèéí áîëîí óóë-òåõíèêèéí íºõö뺺ñ ãàäíà õºäºëìºðèéí ìåíåæìåíòèéí ò¿âøèíýýñ óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë ìýíä, àþóëã¿é áàéäàëä ñºðºã íºëººëºõ ÿâäàë áàãàã¿é áàéíà. Óóðõàé÷äûí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã õºäºëìºðèéí àþóëã¿é áàéäëààñ äîîãóóð àíõààðäàã òàë ÷ áàñ áàéíà. Àâñòðàëè, Êàíàä çýðýã òîì íóòàã äýâñãýðòýé óóë óóðõàéí àæ ¿éëäâýð ºíäºð õºãæñºí îðíóóäàä "èðæ àæèëëààä ýðãýýä õàðèõ" ãîðèìîîð àæèëëóóëæ íýã ñàðä 14 ºäºð 12 öàãèéí ýýëæýýð óóðõàé÷äûã àæèëëóóëàõ ÿâäàë èõ áàéíà. Õºäºëìºðèéí ìåíåæìåíòèéí îíîâ÷òîé áóñ íýã õýëáýð áîë ãýðýýãýýð ò¿ð õóãàöààãààð õºäºëìºð ýðõëýëò íýìýãäýæ, àæëûí àþóëã¿é áàéäàë ñóëàðñíû óðøãààð àæèë÷èä ýð¿¿ë ìýíä, õºäºëìºðèéí àþóëã¿é áàéäëûí ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ ÿâäàë äóòàãäàëòàé áîëæýý.

×