Lecture 12
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Lecture 12

on

  • 516 views

Тогтвортой хөгжил ба хүн амын өсөлт

Тогтвортой хөгжил ба хүн амын өсөлт

Statistics

Views

Total Views
516
Views on SlideShare
516
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
4
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Lecture 12 Lecture 12 Document Transcript

  • Ëåêö 12. Òîãòâîðòîé õºãæèë áà õ¿í àìûí ºñºëò 1. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí ò¿¿õýí õàíäëàãà 2. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ºñºëòèéí ¿å øàò 1.Õ¿í àìûí ºñºëòèéí ò¿¿õýí õàíäëàãà Àëèâàà èðãýíøëèéí õºãæèë òýõ òóñìàà òîãòâîðòîé õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëò áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëýýñ èë¿¿ ÷óõàë áàéð ýçýëäýã. Ýöñèéí ä¿íäýý õ¿í àìûí òîî, á¿òýö, ºñºëòèéí õóðä íü èðãýíøëèéí îþóíû ¿íäýñ, ìàòåðèàëûí õýðýãöýý, á¿òýöèéã òîäîðõîéëíî. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí òàëààðõè Äýëõèéí îíîë÷äûí ¿çýë ò¿¿õèéí óðò õóãàöààíä îëîí ÿíçààð õóâèð÷ áàéæýý. Ýðòíèé çàðèì ñýòãýã÷ õ¿í àìûí ºñºëò “Ýõ áîëñîí Äýëõèéã” õîîëîõîä õ¿ðãýæ áîëçîøã¿é (Äåìîððèò, Ëóêðåöèé) òóõàé äóðüäàæ áàéñàí áîë Õÿòàäûí ã¿í óõààíòàí Õàíü Ôåé “Õ¿ì¿¿ñ á¿õ õ¿÷ýýðýý àæèëä ç¿òãýâ÷ á¿õ õ¿íä õ¿ðýëöýõ õ¿íñ àëãà” ãýæ ºã¿¿ëæ áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí àñóóäàëä îíöãîé àíõààðàõ áîëñîí ¿å íü Àíãëèéí ýäèéí çàñàã÷ Ò.Ìàëüòóñ “Õ¿í àìûí õóóëü”-èéã òîìú¸îëñîíîîñ õîéø ýõýëæýý. Õóóëèéí ãîë àãóóëãà íü àìüä áèåòèéí ¿ðæèõèéí õóðä, ¿éëäâýðëýëòèéí ä¿íä ãàðãàæ àâäàã õ¿íñíèé ç¿éëèéí õýìæýý õî¸ðûí õàðüöààíû çºð¿¿ã îëæ èëýðõèéëýõýä îðøèõ þì. Ò.Ìàëüòóñûíõààð áîë ýä þìñûí íººö àðèôìåòèêèéí ïðîãðåññîîð ºñºæ áàéõàä õ¿í àìûí ºñºëò ãåîìåòðèéí ïðîãðåññîîð ºñäºã ãýñýí ¿ã. Õîæèì Àíãëèéí áèîëîãè÷ ×àðëèç Äàðâèí “Õÿçãààðëàãäìàë ºñºëò”–èéí îíîëûã òîìú¸îëîõäîî ¿ðæëèéí ÷àäàâõè íü àìüäðàëûí õýðýãñýë, îðøèõ îð÷èí áîëîí áóñàä áèåò¿¿äèéí áîëîìæîîð õÿçãààðëàãäàíà ãýæ ¿çñýí áàéíà. Àíãëèéí íèéãýì ñóäëàà÷ Ã.Ñïåíñåðèéí áîëîâñðóóëñàí “Øèì åðòºíöèéí îíîë”-ä àëèâàà áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ººðèé㺺 õàäãàëàõ äîðîéòîæ ìóóäàõ ¿éë ÿâöûã òýíöâýðæ¿¿ëäýã õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã òóõàé ºã¿¿ëæýý. Õýðýâ ººðèé㺺 õàìãààëàõàä èõ õ¿÷ çàðöóóëñàí áîë ºñºæ ¿ðæèõýä áàãà õ¿÷ çàðöóóëàãäàõ àæ. Õ¿íèé íèéãìèéí òóõàéä ãýâýë õ¿íèé îþóíû áîëîí áèåèéí èõ õ¿÷ çàðöóóëæ á¿òýýñýí òåõíèêèéí äýâøèë íü õ¿íèé àìüäðàëûã õ¿íä õ¿÷èð õºäºëìºðººñ ÷ºëººëäºã æèøýýòýé. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä õ¿íèé àìüäðàëûí íºõöºë ñàéæèð÷ óðò íàñàëæ óäààí æàðãàíà. Ìàðêñûí íèéãìèéí õºãæëèéí îíîë íü õ¿í àìûí ºñºëòèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã ¿ã¿éñãýäýãã¿é áîëîâ÷ ¿éëäâýðëýëèéí òàë íü èë¿¿ à÷
  • õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çäýã áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëò áà õ¿íñíèé õàíãàìæèéí õîîðîíä íèéãýìä ¿¿ññýí çºð÷ëèéã íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí áîëîí øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí õºãæ뺺ð øèéäâýðëýæ áîëíî ãýæ Ìàðêñèçì íîòëîõûã îðîëääîã. Ãýâ÷ ÕÕ çóóíû 50-60-ààä îíû ¿åèéí õ¿í àìûí ºñºëò íü Ìàëüòóñûí îíîëûã ýðãýí ñàíàõàä õ¿ðãýñýí. Òýõ òóñìàà Ðîìûí êëóáûí òîìú¸îëñîí “ªñºëòèéí õÿçãààð”-ûí ¿çýë äýëõèé åðòºíöèéí ýêîëîãèéí õ¿íä ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýõ íü äàìæèãã¿é ãýäýã ä¿ãíýëòýä õ¿ðãýäýã. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí òóõàé îíîëûí ò¿¿õýýñ ¿çýõýä èðãýíøëèéí õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëòèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí à÷ õîëáîãäîëä íààä çàõ íü õî¸ð òóéëûí ¿íýëãýý ºãñºí áàéíà. Íýãäýõ õàíäëàãà íü õ¿í àìûí ºñºëò áîë èðãýíøëèéí ¿éë ÿâöûí ÷óõàë õýñýã ãýäýã îéëãîëòîä ¿íäýñëýãäñýí áàéíà. Õî¸ðäàõü õàíäëàãà íü Ìàëüòóñûí òàëûã áàðèìòëàã÷äûí õ¿í àìûí òàñðàëòã¿é ºñºëò íü çºâõºí õ¿íèé ñàéí ñàéõàí àìüäðàëä òºäèéã¿é õ¿í òºðºëõòíèé îðøèí òîãòíîõîä áîäèò àþóë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é ãýæ ¿çäýã áàéíà. 2.Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ºñºëòèéí ¿å øàò Äýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëòèéã ºâºðìºö ãóðâàí ¿å øàò áîëãîí ¿çäýã. Ýõíèé ¿åèéã õ¿í àìüòíû àéìãààñ ÿëãàðñàí ºâºðìºö ¿éë ÿâöòàé õîëáîæ ¿çäýã. Õ¿í òºðºëõòºí õºãæëèéíõºº ýõýí ¿åä (÷óëóóí çýâñãèéí ¿å) ººðèéí áèîëîãèéí õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä áàéãàëèéí õèøãèéã ò¿¿æ öóãëóóëæ àìüäàðäàã áàéæ. Àìüäðàëûí èéì õýëáýð íü õ¿í àìûí ºñºëòèéã çîõèöóóëàã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëæ æèëèéí ºñºëòèéí õýìæýý íü 0.05 õóâü áàéñàí ãýæ ¿çäýã. ªºðººð õýëáýë õ¿í àìûí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿éë ÿâö áàéãàëü îð÷íû ÷àäàâõèéí õýìæýýíä Äàðâèíû õÿçãààðëàãäìàë ºñºëòèéí õóóëèéí äàãóó ÿâàãääàã áàéæýý. Õî¸ðäàõü ¿åèéí îíöëîã íü ò¿¿æ öóãëóóëæ õýðýãëýäýã õýëáýðýýñ ¿éëäâýðëýæ õýðýãëýäýã çýðëýã àìüòíûã ãýðèéí òýæýýâýð áîëãîõ, àìóó òàðèà òàðèõ õýëáýðò øèëæñýí (øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å) ÿâäàë áàéâ. Ìàíàé ýðèíû ýõýíä äýëõèéí õ¿í àìûã îéðîëöîîãîîð 400 ñàÿ áàéñàí ãýäýã. XVIII-XIX çóóíû àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàëûí ¿ð ä¿íä õ¿í àìûí ºñºëòèéí ¿åä õ¿í àìûí æèëèéí äóíäàæ ºñºëò 1.5 õóâèä õ¿ð÷ýý. ÕÕ çóóíû ýõíèé õàãàñò äýëõèéí õ¿í àìûí ¿õýë òºðºëòèéí õýìæýý òýíöýæ èðñýí áàéíà. Ãóðàâäàõü ¿åèéã ÕÕ çóóíû äóíäààñ ýõýëæ òîîëäîã áºãººä ýíý ¿åèéí îíöëîã íü õºãæèëòýé îðíóóäàä õ¿íèé ºñºëò çîãñîíãè áàéäàëä îðæ,
  • õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä õ¿í àìûí íàñ áàðàëò áóóð÷ òºðºëò íýìýãäñýíýýð “õ¿í àìûí òýñðýëò” ¿¿ñ÷ ºíººãèéí õ¿í àìûí ºñºëòèéí äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéã òîäîðõîéëæ áàéíà. 1800 îíä äýëõèéí õ¿í àì 1 ìèëëàðä áàéñàí áîë 1930 îíä 2 ìèëëàðä, 1960-ààä îíîîñ ýõëýí 10 æèë òóòàì íýã ìèëëàðäààð íýìýãäýæ 1970 îíä 4 ìèëëàðä, 1980-ààä îíû ýöýñò 5 ìèëëàðä õ¿íòýé áîëæýý. 1994 îíä äýëõèéí õ¿í àìûã 5.7 ìèëëàðä ãýæ áàéñàí áîë îäîî 6 ìèëëàðä õ¿íòýé áîëñíû 80 õóâü íü õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä, 20 õóâü íü õºãæèëòýé îðíóóäàä îðøèí ñóóæ áàéíà. ÕÕ çóóíû ñ¿¿ëèéí 10 æèëèéí õ¿í àìûí ò¿ðãýí ºñºëòèéí ¿å äóóñ÷ òîãòâîðæèõ áóþó çàðèì á¿ñ íóòàãò áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí ñóäàëãààíä àæèãëàãäñàí íýã îíöëîã øèíæ áîë íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ºíäºðøèõèéí õèðýýð õ¿í àìûí ºñºëò áóóð÷ áàéíà. Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí äýýøëýõ òóòàì òºðºëò áóóð÷ áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëò òîãòâîðæèõûí õèðýýð äóíäàæ íàñëàëò íýìýãäýæ áàéíà. Õºãæèæ áóé îðíóóäûí õóâüä õ¿í àìûí ºñºëòèéí õóðä ºíäºð, äóíäàæ íàñëàëò äîîãóóð áàéäàã. Òýõäýý á¿ñ íóòàã á¿ð ºâºðìºö ÿëãààòàé. Àôðèê òèâä õ¿í àìûí æèëèéí äóíäàæ ºñºëò 3 õóâü, Ëàòèí Àìåðèêèä 2.2 õóâü, Àçèä 1.94 õóâü áàéõ æèøýýòýé. Ýíý á¿ñ íóòàãò äóíäàæ íàñëàëò äîîãóóðààñ ãàäíà õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë èõ áàéíà. Òºðºëò èõ áàéäãèéí ó÷èð íü íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿âøèí, øàøíû íºëºº, ýðõýë-äýã àæ àõóéí õýâøèë çýðýã öººíã¿é õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººòýé õîëáîîòîé áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëòèéí áàéäàë äýëõèé äàÿàð òîãòâîðæèõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Õýò ºñºëòººñ òàòãàëçàõûí ÷óõëûã óõàìñàðëàõ õ¿ðýý ºðãºæèæ áàéãàà þì áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëò-õ¿íñ-ñàâ øèì ãýñýí ñèñòåìèéí õàðèëöàí õàìààðëûí çîõèöîëäîî èõ ÷óõàë áàéäàã. Õ¿í àìûí õýò ºñºëòººñ ýêîñèñòåìä ¿ç¿¿ëýõ à÷ààëàë èõñýæ ñàâ øèìèéã äîðîéòóóëæ íºõºí ñýðãýýõ ÷àäâàð, áàéãàëèéí ºãººæèéã áóóðóóëäàã. ͺ㺺 òàëààñ õ¿í àìûí õýò ºñºëò íü àæèëã¿éäëèéã áàãàñãàõ, áîëîâñðîë, ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä õ¿íäðýëòýé áîëäîã. Õ¿í àìûí áîäëîãî íü õ¿í àìûí ºñºëò, õºãæëèéí ÷àíàð, òîãòâîðøèëòûã áàéãàëü ýêîëîãèéí äààöòàé óÿëäàí çîõèöîõ, ººðèé㺺 áîëîí ºðººëèéã çîõèöóóëàõ óäèðäëàãàòàé áàéõàä ÷èãëýãäýõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.
  • Õ¿í àìûí çîõèöóóëàëòã¿é ºñºëò íü ýöñèéí ä¿íäýý èðãýíøëèéí àþóëã¿é áàéäàëä õîõèðîë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é ó÷ðààñ ºñºëò òºðºëòèéã óõààí, óõàìñàð, àõóéãààð, îð÷íîîð çîõèöóóëàõ øààðäëàãà, áîëîìæèéí àëü àëü íü ºíººãèéí íèéãýìä á¿ðýëäýí òîãòñîí ãýæ ¿çýõ ¿íäýñòýé þì. ¯¿íèéã óäèðäàõ îëîí àðãà áàéãààãèéí õàìãèéí õ¿ì¿¿íëèã íü “õ¿íèé òºëºº õºãæèë” ãýñýí çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Ýíý íü õ¿í àìûí àæ àìüäðàë, ñî¸ëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí ¿¿ðãèéã ººð÷ëºõ, õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áàãàñãàõ, áîëîâñðîëûí ñèñòåìèéã ñàéæðóóëàõ, àõìàä íàñòíû íèéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çýðýã íèéãìèéí õºãæëèéí óäèðäëàãààð äàìæèí õýðýãæèæ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ àðãà þì. Çàðèì óëñ îðîíä òºðºëòèéã õÿçãààðëàõ, ¿ð õºíäºëòèéã çºâøººðºõ, ¿ð òîãòîîõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàõ (Ýíýòõýã-ýð õ¿íèéã õºíãºëºõ) ýìíýëýã-áèîëîãèéí àðãà õýðýãëýæ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí òóðøëàãà äýëõèéä áàéíà. Õÿòàä Óëñûí “íýã õ¿¿õýä” ãýäýã áîäëîãûí ¿ð ä¿íä Õÿòàäûí õ¿í àìûí ºñºëòèéí õóðä 70-ààä îíû äóíä ¿åä 2 õóâü áàéñàí áîë 80-ààä îíä 1.15 õóâü áîëæ áóóðñàí áàéíà. “Òºðººä áàé, ºñººä áàé” ãýäýã Õðèñòèéí ñóðãààëü, Ëàëûí óëàìæëàëûã øèíý öàãèéí óõàìñðààð áàÿæóóëæ òºð¿¿ëñíýý á¿ðýí áîéæóóëæ, ýð¿¿ë ýíõ ºñãºæ, ýðäýì áîëîâñðîëòîé áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ýðõýì çîðèëãîä íèéö¿¿ëáýë çîõèëòîé. Èðãýíøëèéí òîãòâîðòîé õýëáýðèéã öîãöëóóëàõ ãýäýã íü õ¿í çºâõºí ººðèéí áîëîí õîé÷ ¿åèéíõýý èðýýä¿éí òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ¸ñòîé ÷ óõàìñàðëàõààñ ãàäíà õ¿í àìûí ºñºëòèéã îíîâ÷òîé õýìæýýíä áàéëãàõàä ÷èãëýãäñýí àñóóäëûã ÷ºëººòýé øèéäâýðëýõ áîëîìæèéã õàíãàõ ìåõàíèçìûã (ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí, ñî¸ëûí ãýõ ìýò) á¿ðä¿¿ëýõèéã õýëæ áóé õýðýã þì. Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí áîäëîãûí òóõàéä ãýâýë: Ìîíãîë Óëñ õ¿í àìàà ºñãºõ áîäëîãîòîé, àìüäðàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ ýðõýì çîðèëãûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã äýýäëýí õàíãàõ, õ¿¿õýä áàãà÷óóä, ºíäºð íàñòàí, òàõèð äóòóó èðãýäýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëààñ ÿäóóðàëä ºðòñºí õ¿ì¿¿ñò õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõ íèéãìèéí õàìãààëàëûí òîãòîëöîîã áýõæ¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéíà. Õ¿íèé õºãæëèéí ¿íäñýí èíäåêñ ñàéæðàõ òàë ðóóãàà ºñºæ áàéíà. Ìîíãîë õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò 1960 îíä 47 áàéñàí áîë 1998 îíä 65
  • áîëñîí áàéíà. Õ¿í àìûí 96 õóâü íü áè÷èã ¿ñýãòýé. 100 ìÿíãàí õ¿í àìä 750 ýìíýëãèéí îð, 240 ýì÷ íîãäîæ áàéíà. Àæëûí áàéðíû õîìñäîë, õºäºëìºðèéí õºëñíèé ¿íýëãýý äîîãóóð, îðëîãûí õýìæýý áàãà áàéãààãààñ àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûí õýìæýý áóóðàõã¿é áàéíà. 2000 îíû áàéäëààð õ¿í àìûí 35 õóâü íü ÿäóó, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé áàéâ. Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 5.8 õóâü, Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí öàëèíãèéí äîîä õýìæýý 1998 îíä 71 òºãðºã áàéâ. Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí ºñºëòèéí îðãèë ¿å íü 1960-1980 îíû õîîðîíä òîõèîëäîæ æèëèéí äóíäàæ ºñºëò 2.6-2.9 õóâüä õ¿ðñýí áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí ºñºëòèéã ñ¿¿ëèéí 90 æèëýýð ¿ç¿¿ëâýë: Îí Õ¿í àìûí òîî, ìÿí.õ¿í 1918 1935 1944 1956 1963 1969 1979 1989 2000 674.5 738.2 759.1 845.5 1017.1 1197.6 1595.0 2044.0 2373.5 Ýíý íü õºäºº àæ àõóéä íýãäýëæèõ õºäºë㺺í ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ õóâèéí ìàëàà íèéãýì÷èëæ õàìòûí àæ àõóé ýðõëýí õàìòðàí àìüäðàõ 255 íýãäýëòýé áîëñîí, ãàçàð òàðèàëàíä àòàð ãàçàð ýçýìøèõ àæèë ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ 50 ãàðóé ñàíãèéí àæ àõóé, 20 ãàðóé òýæýýëèéí àæ àõóé áàéãóóëàãäàí òºâ ñóóðèí ãàçðóóä îëíîîð áàéãóóëàãäàæ ýõ îðíû ºíöºã áóëàí á¿ðýýñ îëîí àðâàí ìÿíãàí çàëóó÷óóä öóãëàí èðæ àæèëëàæ àìüäðàõ áîëñîí ÿâäàë õ¿í àìûí ò¿ðãýí ºñºëòèéã õàíãàõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëæýý. Àøèãò ìàëòìàëûí òîìîîõîí îðä ãàçðûã ò¿øèãëýí óóë óóðõàéí ¿éëäâýð¿¿ä (Øàðûí ãîë, Áàãàíóóð, Ýðäýíýò, Äàðõàí, Áýðõ, Áîð-ªíäºð çýðýã) íýýãäýæ àæ ¿éëäâýðèéí øèíý òºâ, õîò, òîñãîí îëíîîð áàéãóóëàãäàæ àæèëëàõ õ¿÷èí á¿ðýëäýí Ẻãíºð÷ ñóóðèí àìüäðàëûí õýâøèë òîãòîæ ýõýëñýí íü õ¿í àìûí ºñºëòºä ñàéíààð íºëººëñºí áàéíà. 1980-ààä îíîîñ õîéø ñ¿¿ëèéí 20 æèëä õ¿í àìûí ºñºëò òîãòâîðæèæ æèëèéí äóíäàæ íü 1.4 îð÷èì õóâüòàé áàéíà.
  • Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àì 2019 îíä 3.4 ñàÿ õ¿ðýõ áà õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àìûí ýçëýõ õýìæýý 69 õóâüä õ¿ð÷ õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü ýäèéí çàñàãò ýåðýã íºëººëºõ þì. Ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé õºãæëèéí õóðäöûã õàíãàõàä õàíãàëòòàé òîîíû ýðäýìä áîëîâñîðñîí àæëûí ìýäëýã äàäëàãà, ÷àäâàð õóðèìòëóóëñàí ýð¿¿ë ñàðóóë õ¿í àìòàé áàéõ ÿâäàë áîë òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ õ¿í àìûí áîäëîãûí ýðõýì çîðèëãî þì. Õ¿í àìûã ºñãºõ áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä òºðºëòèéã òóóøòàé äýìæèæ õ¿í àìûí æèëèéí äóíäàæ ºñºëòèéã 1.8 õóâèàñ áóóðóóëàõã¿é áàéõ, òºðñºí ýõ÷¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò òóñëàì-æèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õ¿ñýýã¿é æèðýìñýëòýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ îð÷èí ¿åèéí àðãà áàðèëûã èðãýäýä ýçýìø¿¿ëýõ, ¿ð õºíäºëòèéã ýðñ öººð¿¿ëýõ íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ, ýõ íÿëõñûí ýíäýãäëèéã òóóøòàé áóóðóóëàõ, òýäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí õàìãààëàë-òûã ñàéæðóóëàõ çýðýã àðãà õýìæýý àâàõ þì. Ò¿¿í÷ëýí ãýð á¿ëèéã áýõæ¿¿ëýõýä õýðýã áîëîõ ºðõèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ, ºì÷ºº àðèâæóóëàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çýðãýýð ºðõèéí ýäèéí çàñãèéí áèå äààñàí áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ, ãýð á¿ë òîãòâîðòîé áàéõ îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõèéã ÷óõàëä ¿çýæ áàéíà. Õ¿í àìûí çîõèñòîé áàéðøëûí òàëààð õî¸ð ¿çýë áàðèìòëàë ÿðèãäàæ áàéíà. Íýã íü í¿¿äýë ñóóðüøèë õîñîëñîí õîò õºäººãèéí áàéðøèë, õî¸ðäàõü íü õîò, òºâ ñóóðèí ãàçðóóäàä Ẻãíºæ ñóóðèí àìüäðàõ õýâøèëä øèëæèõ ãýñýí ¿çýë þì. Îéðûí èðýýä¿éä ìîíãîëûí õ¿í àìûí çîõèñòîé áàéðøèë íü õîò, õºäºº á¿ñ íóòãààð æèãä áàéðøèõ á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí çàð÷ìûã èë¿¿ä ¿çýæ ñîíãîí øèéäâýðëýýä õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Áàéãàëèéí íººö人 òóëãóóðëàñàí àæ àõóéí óëàìæëàëò õýâøèë ìàë àæ àõóé, òàðèàëàí, àÿëàë æóó÷ëàë, àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëò áîëîâñðóóëàëò çýðýã õýëáýð íü ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ áàò áààç þì.