Kathedralen van het platteland
Stukken en brokken: silo’s in Overijssel
Dirk Baalman
Het Belvedere-project ‘Lege silo’s - nieuwe vulling’ heeft
tot doel de silo’s te omschrijven en te waarderen.
Vervolgens i...
3
Voorwoord 5
1. Inleiding 7
1.1. Probleemstelling 7
1.2. Het project 7
1.3. Doeleinden 7
2. Structuur van het agrarisch n...
Voorwoord
5
Dat Overijssel rijk gezegend is met fraaie landschappen,
steden en dorpen weet ik. Maar dat er zoveel silo’s v...
7
1. Inleiding
1.1. Probleemstelling
Silo’s en silocomplexen voor de opslag van graan, meel
en veevoeder vormen binnen het...
• de regionale en lokale component:
1. verkrijgen van inzicht in de bouwhistorische,
functionele en typologische ontwikkel...
2. Structuur van het agrarisch netwerk
Wijziging van het logo op de silo in Zwolle: van ABTB naar Cebeco (± 1973)
Afgezien...
10
De letters ABTB domineerden decennia lang menig dorp,
zoals hier in Lemelerveld
Overijssel
Overijssel was, curieus geno...
11
investeringen die dit met zich meebrengt, zien we ook
hier fusies tot grote, bovenregionaal werkende bedrij-
ven. Deze ...
het eind van de negentiende eeuw raakten de molens de
fabricage van bloem kwijt.
De behoefte aan een goede kwaliteitscontr...
13
toegenomen. De productiviteit van de koeien groeide
navenant, maar gelijkwaardig wintervoer was niet voor-
handen tegen...
Karentrechters op de begane grond van de silo in De Krim. Ook aan de
zijkanten zitten uitstroomopeningen, die rechtstreeks...
3. Silo’s in Overijssel
15
3.1. Categorieën naar functie
3.1.1. Mengvoederbedrijven, voortgekomen uit oude
molens/maalderi...
Voormalige silo van Smeenk in Olst-Middel (rechtsmidden)
Silo’s voor op- en overslag van allerlei, waaronder basisstoffen ...
De CODO-silo in Deventer vertegenwoordigt een latere
fase in de betonconstructies, waarin de kosten worden
gedrukt door ge...
21
4. Waardering van silo’s in Overijssel
4.1. Waardevol vanwege de geschiedenis van
streek of landbouw
4.1.1. Complex voo...
22
• Van ’t Spijker Vriezenveen (gemeente Twenterand):
uniek qua locatie tussen spoor en water en zeldzaam
als klein parti...
16
Inventarisatie silocomplexen Overijssel 2004
01. Almelo, ABCTA
02. Dalfsen, Feijen
03. Hoonhorst, Fakkert
04. Nieuwleus...
gemeente plaats naam silocomplex eigenaar adres
01 Almelo Almelo ABCTA Dollegoor ABCTA Lochem Jollesweg 4
02 Dalfsen Dalfs...
ontsluiting type landbouw- type bouwconstructie cellen waarde waarde waarde ib = in bedrijf
historie landbouw- type archit...
gemeente plaats naam silocomplex eigenaar adres
34 Olst-Wijhe Olst/Middel Smeenk-Middel Smeenk transport Oude Deventerweg ...
ontsluiting type landbouw- type bouwconstructie cellen waarde waarde waarde ib = in bedrijf
historie landbouw- type archit...
01. ABCTA Dollegoor
gemeente Almelo
plaats Almelo
adres Jollesweg 4
typering soort ontsluiting water
typering soort bedrij...
02. Feijen
gemeente Dalfsen
plaats Dalfsen
adres Rondweg 14
typering soort ontsluiting weg
typering soort bedrijf ex-molen...
05. Weijers Raambuurt
gemeente Deventer
plaats Deventer
adres Bergpoortstraat 23
typering soort ontsluiting water
typering...
31
08. Hendrix UTD (vleespluimvee)
gemeente Deventer
plaats Deventer
adres Roermondstraat 2-4
typering soort ontsluiting w...
11. Sloten BV
gemeente Deventer
plaats Deventer
adres Antwerpenweg 38007
typering soort ontsluiting water
typering soort b...
14. SESAM
gemeente Enschede
plaats Enschede
adres Sesamstraat 1
typering soort ontsluiting water
typering soort bedrijf op...
17. Altena Classic Service
gemeente Hardenberg
plaats Ane
adres De Vaart 23 Ane,
Gramsbergen
typering soort ontsluiting wa...
20. Bruins (mengvoeder + kunstmest)
gemeente Hardenberg
plaats Hardenberg
adres Nieuwe haven 17
typering soort ontsluiting...
23. CAVV
gemeente Hellendoorn
plaats Haarle
adres Stationsweg 2-4
typering soort ontsluiting weg
typering soort bedrijf co...
26. Kamphuis (oude silo 1916)
gemeente Hengelo
plaats Beckum
adres Wolfkaterweg 53
typering soort ontsluiting weg
typering...
29. Voorm. fa. Nijhuis (mengvoeders)
gemeente Hof van Twente
plaats Hengevelde
adres Bretelerstraat 29
typering soort onts...
32. Schellings
gemeente Losser
plaats Beuningen
adres Denekamperstraat 43
typering soort ontsluiting weg
typering soort be...
35. Van Riel (voorm. fa. Dieperink)
gemeente Olst-Wijhe
plaats Wesepe
adres Raalterweg 6
typering soort ontsluiting weg
ty...
38. Fakkert
gemeente Raalte
plaats Heino Ganzepan
adres Zwolseweg 85-87
typering soort ontsluiting weg
typering soort bedr...
41. Vree-Egberts (voorm. CAVV)
gemeente Raalte
plaats Nieuw Heeten
adres Scholtensstraat 4
typering soort ontsluiting weg
...
44. De Eendracht (voorh. De Samenwerking)
gemeente Staphorst
plaats Staphorst
adres Lichtmisweg 15
typering soort ontsluit...
47. CAV Den Ham
gemeente Twenterand
plaats Den Ham
adres Dorpsstraat 68
typering soort ontsluiting weg
typering soort bedr...
50. Agri-Twente Weggeman BV
gemeente Wierden
plaats Wierden
adres Hexelseweg 4
typering soort ontsluiting weg
typering soo...
53. Covatra Nederland BV
gemeente Zwartewaterland
plaats Hasselt
adres Randweg 23
typering soort ontsluiting water
typerin...
47
a. Voordragen als monument
Potentiële rijksmonumenten: Mariënberg vm. VTL,
Haaksbergen coöperatiecomplex vm. ABCTA,
De ...
48
SILO'S IN OVERIJSSEL
SILO'S IN OVERIJSSEL
SILO'S IN OVERIJSSEL
SILO'S IN OVERIJSSEL
SILO'S IN OVERIJSSEL
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

SILO'S IN OVERIJSSEL

692

Published on

EEN OVERZICHT VAN DE SILO'S VAN DIVERSE VEEVOERBEDRIJVEN IN OVERIJSSEL.

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
692
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
14
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "SILO'S IN OVERIJSSEL"

  1. 1. Kathedralen van het platteland Stukken en brokken: silo’s in Overijssel Dirk Baalman
  2. 2. Het Belvedere-project ‘Lege silo’s - nieuwe vulling’ heeft tot doel de silo’s te omschrijven en te waarderen. Vervolgens is bestudeerd of ze tot iets bijzonders kunnen worden getransformeerd. Het project resulteert in een drietal samenhangende onderdelen: 1. Silogebouwen van graan- en veevoederbedrijven in Nederland; 2. Stukken en brokken: silo’s in Overijssel; 3. Vijf hergebruikstudies van Overijsselse silo’s. In ‘Silogebouwen van graan- en veevoederbedrijven in Nederland’ beschrijft Karel Loeff de ontwikkeling van de silobouw in Nederland. Het onderzoek is op te vatten als aanzet tot waardering van silo’s. In nauwe samenwer- king met Peter Nijhof, coördinator industrieel erfgoed van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, zijn waardestellende criteria geformuleerd. In het tweede deel ‘Stukken en brokken: silo’s in Over- ijssel’ heeft Dirk Baalman het Overijsselse silobestand geïnventariseerd, de ontwikkeling ervan beschreven en gewaardeerd. Het bevat een velddekkend beeld van het Overijsselse silobestand. Een vijftal waardevolle Overijsselse studies vindt u op de Cd-rom getiteld: ‘Vijf hergebruikstudies van Overijsselse silo’s’. Voor vijf silocomplexen, te weten in Deventer, Haaksbergen, Mariënberg en Raalte, zijn deze her- gebruikstudies uitgevoerd. De opdrachten voor de hergebruikstudies zijn steeds samen met de desbetref- fende gemeente en soms door de eigenaar of project- ontwikkelaar verleend. De vijf studies resulteren in architectuurverkenningen voor nieuwe functies evenals kostenindicaties voor het re-animeren van de veelal leegstaande complexen. Omdat de toekomstige bestemming vaak niet duidelijk is, zijn diverse functies verkend. De hergebruikstudies zijn uitgevoerd door DAAD Architecten BV uit Beilen, I’M architecten uit Deventer, De Velde Architecten uit Kampen en VHP uit Rotterdam. Het Belvedere-project is in eendrachtige samenwerking tussen de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Het Oversticht en de provincie Overijssel uitgevoerd. Adriaan Velsink, projectleider ‘Lege silo’s - nieuwe vulling’. Studie in kader van het Belvedere-project ‘Lege silo’s - nieuwe vulling’, een samenwerkingsproject van provincie Overijssel, Rijksdienst voor de Monumentenzorg en Het Oversticht. Deze studie is gesubsidieerd door het Stimuleringsfonds voor Architectuur op grond van de regeling Projectsubsidies Belvedere. Onderzoek D.H. Baalman, N. Tienstra en M. Nugter Tekst en redactie D.H. Baalman en M.C. Assink Afbeeldingen Het Oversticht, Het Oversticht/Ger Dekkers en EZ Foto en Vorm (Erwin Zijlstra) Deventer Vormgeving provincie Overijssel, team Communicatie Druk Tijl Offset, Zwolle Oplage 1.350 exemplaren Oktober 2004 www.prv-overijssel.nl Colofon
  3. 3. 3 Voorwoord 5 1. Inleiding 7 1.1. Probleemstelling 7 1.2. Het project 7 1.3. Doeleinden 7 2. Structuur van het agrarisch netwerk 9 2.1. Organisatiegeschiedenis: spelers op de markt 9 2.1.1. Coöperatieve verenigingen 9 2.1.2. Particuliere bedrijven en handelaren 10 2.2. Agrarische geschiedenis: producten en productiesystemen 11 2.2.1. Meststoffen 11 2.2.2. Veevoeders 11 2.2.3. Oogst- en basisstoffenopslag 13 3. Silo’s in Overijssel 15 3.1. Categorieën naar functie 15 3.1.1. Mengvoederbedrijven, voortgekomen uit oude molens/maalderijen 15 3.1.2. Particuliere mengvoederbedrijven als zodanig gesticht 15 3.1.3. Coöperatieve mengvoederbedrijven 15 3.1.4. Oogst- en basisstoffenopslag 15 3.2. Categorieën naar type 15 3.2.1. Gemetselde doos met houten karen 15 3.2.2. Gemetselde karen van Nehobo 17 3.2.3. Stalen silo’s 17 3.2.4. Betonnen silo’s 17 3.3. Objecteninventarisatie met categorisering 18 4. Waardering van silo’s in overijssel 21 4.1. Waardevol vanwege de geschiedenis van streek of landbouw 21 4.1.1. Complex voortgekomen uit het molenbedrijf 21 4.1.2. Mengvoederfabriek bij oudere coöperatie 21 4.1.3. Mengvoederfabriek nieuw gevestigd 21 4.1.4. Op- en overslag 21 4.2. Waardevol vanwege constructie of vormgeving 22 4.2.1. Gemetselde doos met houten karen 22 4.2.2. Gemetselde karen in Nehobo 22 4.2.3. Stalen silo’s 22 4.2.4. Betonnen silo’s 22 Inventarisatie silocomplexen Overijssel 2004 23 Bijlage 1. Silo’s in Overijssel: een inventarisatie in beeld 28 Conclusies 47 Aanbevelingen voor nader onderzoek 47 Bronnen 47 Inhoudsopgave
  4. 4. Voorwoord 5 Dat Overijssel rijk gezegend is met fraaie landschappen, steden en dorpen weet ik. Maar dat er zoveel silo’s voor- komen heb ik me nooit zo gerealiseerd. Dit Belvedere-project levert het bewijs. Het veelal gemengde landbouwbedrijf heeft er een groot aantal opgeleverd. Schaalvergroting en technologische ver- andering maken ze in snel tempo overbodig. De vraag is of je dit als een verlies moet opvatten of als een kans. Met het drie jaar geleden gestarte stimuleringspro- gramma ‘Re-animatie industrieel erfgoed Overijssel’ maakt Overijssel zich sterk voor vernieuwend hergebruik van industrieel erfgoed. Identiteit, duurzaamheid, zuinig ruimtegebruik, innovatie-impulsen en ruimtelijke kwali- teit zijn belangrijke doelen. Creativiteit en samenwerking zijn sleutelwoorden om dit programma tot een succes te maken. Inmiddels zijn er verrassend positieve resultaten geboekt. De in de textiel veel voorkomende zaagtand- of sheddakfabrieken kunnen een nieuw leven krijgen als studio, kantoor of woonhuis of een gashouder als vestzaktheater, enz. Maar geldt zoiets voor silocomplexen? Mijn eerste reactie was ’nee’. Deze zijn te lelijk. Weg er mee! Maar dit Belvedere-project heeft me toch op andere gedachten gebracht. Ten eerste zag ik dat silo’s horen bij een bijzondere agrarische bedrijfstak. Vaak bepalen ze het silhouet van een stad of dorp net zo sterk als de kerk- toren. Ook werd me duidelijk dat de silo een interessante ’machine’ is voor opslag, mengen en productie, die een technologische ontwikkeling heeft doorgemaakt. De vraag of een aantal ervan niet als ‘monument’ door het leven moet, lijkt me relevant. Maar deze vraag laat ik graag door anderen beantwoorden. Wat mij als provinciaal bestuurder, verantwoordelijk voor ruimtelijke ordening, vooral aanspreekt, zijn de resultaten van de hergebruikstudies voor concrete situaties. Zij laten zien dat hergebruik tot verrassende en goede nieuwe invullingen leidt. De identiteit en ruimtelijke kwaliteit worden winnaar. Mijn conclusie na bestudering van de resultaten is dan ook: Silo’s: het re-animeren waard. Theo Rietkerk, gedeputeerde voor Ruimtelijke Ordening en Milieu in de provincie Overijssel.
  5. 5. 7 1. Inleiding 1.1. Probleemstelling Silo’s en silocomplexen voor de opslag van graan, meel en veevoeder vormen binnen het industrieel erfgoed een uitzonderlijk complex gebouwentype. De doorgaans hoge, massale, gesloten gebouwen ver- liezen door veranderende productie-, opslag- en over- slagtechnieken in snel tempo hun oorspronkelijke functie. De verspreiding ervan over het gehele land is groot, variërend van silo’s van de plaatselijke Boerenbond in dorpen tot massieve complexen in stedelijke binnen- havens en zeehavens. Door hun jonge leeftijd (meest na 1920), hun geringe ‘architectonische aaibaarheid’, hun gesloten karakter en dominante aanwezigheid in het beeld van stad en dorp, is er weinig waardering voor. Literatuur is schaars, inventarisaties ontbreken en geen enkele particuliere organisatie richt zich specifiek op dit deel van het indus- trieel erfgoed. Door het toenmalige Projectbureau Industrieel Erfgoed (PIE) is destijds wel een zogenaamde branchestudie naar Graanbewerkings- en graanproduc- tenindustrie uitgevoerd (PIE Rapportenreeks no. 9, 1998) maar deze richtte zich vooral op de grote, oudere meel- fabrieken. Door al deze oorzaken zijn silo’s grotendeels buiten de boot gevallen tijdens het MIP (Monumenten Inventarisatie Project), de zoektocht naar jongere bouw- kunst en stedenbouw 1850-1940 die rond 1990 werd uitgevoerd, terwijl de naoorlogse silo’s uit de periode van de wederopbouw nog lang niet aan bod zijn. In de achterliggende jaren zijn inmiddels vele tientallen silo`s gesloopt en vele zullen nog volgen. Wat zijn nu eigenlijk silo’s, welke type zijn er, welke zijn waardevol en wat kun je ermee, als ze hun eerste gebruik hebben verloren? 1.2. Het project Om in de leemte in kennis te voorzien, is dit onderzoek gestart. Het past, voorzover het gericht is op naoorlogse silo’s, in het Meerjarenonderzoeksprogramma Weder- opbouw 1940-1965 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RdMz). De provincie Overijssel werkt sinds 2001 met een stimuleringsprogramma ‘Re-animatie Industrieel Erfgoed Overijssel’. In dat kader kwamen ook de silo’s onder de aandacht, die in deze provincie (nog) op ruime schaal voorkomen. Dit provinciale programma tracht, in nauwe samenwerking met eigenaren en gemeenten, herbe- stemmingsprojecten voor industrieel erfgoed te initiëren. Daartoe zijn en worden de nodige hergebruikstudies uit- gevoerd. Door het relatief grote aantal silo’s in Overijssel (ruim 50) ontstaat de behoefte aan een op deze categorie industriële gebouwen afgestemd project. Vanuit het Belvedere- credo ‘behoud door ontwikkeling’ richt dit onderdeel van het project zich op het stimuleren van hergebruik van Overijsselse silo’s. Bij een dergelijk project kunnen de ervaringen worden toegepast die inmiddels zijn op- gedaan bij het uitvoeren van hergebruikstudies voor ander industrieel erfgoed in Overijssel. Door beide onderdelen (onderzoek en hergebruikstudies) tot een gezamenlijk project te combineren wordt via ‘matching van belangen’ een inhoudelijke en beleids- matige meerwaarde verkregen. 1.3. Doeleinden Met het gehele project worden de volgende doelen beoogd: • de landelijke component: 1. verkrijgen van inzicht in de bouwhistorische, functionele en typologische ontwikkeling van in Nederland voorkomende silo’s; 2. ontwikkeling van criteria voor waardestelling en selectie; 3. formulering van een analysekader voor de toetsing van hergebruikopties. Een dergelijk kader kan boven- dien de RdMz dienen bij de beoordeling van artikel 3-aanvragen voor oudere silo’s van ouder dan 50 jaar (wettelijk termijn voor rijksmonumenten) en voor de toekomstige selectie en bescherming in het kader van de Wederopbouw;
  6. 6. • de regionale en lokale component: 1. verkrijgen van inzicht in de bouwhistorische, functionele en typologische ontwikkeling van in Overijssel voorkomende silo’s; 2. ontwikkeling van criteria voor waardestelling en selectie; 3. hergebruik van een vijftal representatieve en kans- rijke silocomplexen bevorderen door het uitvoeren van hergebruikstudies; • kennisontwikkeling en voorbeeldwerking: 1. de resultaten van het landelijk onderzoek publiceren in een RdMz-presentatie; 2. de resultaten van herbestemmingsstudies en analyses bekendmaken bij en bediscussiëren met vakgenoten, beleidsbepalers en beleidsadviseurs; 3. (eventueel) de resultaten van de vijf hergebruik- studies publiceren in een voorbeeldenboek. Deze rapportage betreft het Overijsselse deel van het onderzoek.
  7. 7. 2. Structuur van het agrarisch netwerk Wijziging van het logo op de silo in Zwolle: van ABTB naar Cebeco (± 1973) Afgezien van een enkele grote particuliere ondernemer, was de bouw van silo’s een zaak van organisaties die een plaats hadden in het agrarisch netwerk in Nederland. Een korenfactor zoals Korthals Altes, die al in 1896 een groot silocomplex kon bouwen in de Amsterdamse haven, was een uitzondering. Meestal waren samenwerkings- verbanden zoals coöperaties, handelsverenigingen of inkoopcentrales de partijen die tot de bouw van silo’s overgingen. De opkomst, groei, samensmelting en terreinafbakening van deze instituties zijn bepalend geweest voor de ontwikkeling van silobouw. Maar ook de ontwikkelingen in de productie van grond- stoffen, halffabrikaten en eindproducten waren belang- rijk. Nieuwe graansoorten, andere grondstoffenmarkten, eisen van diergezondheid of efficiënte productie, enz., konden de hele keten ingrijpend beïnvloeden. Niet zelden had dat ook voor de organisatie van de sector weer grote gevolgen. 2.1. Organisatiegeschiedenis: spelers op de markt 2.1.1. Coöperatieve verenigingen Coöperatie Al in de negentiende eeuw was de wereld van granen en diervoeders een globale markt. Als Von Liebig in het midden van de eeuw vanuit Duitsland het gebruik van anorganische voeding propageert, leidt dat tot een enorme vraag naar kunstmeststoffen. Kalizouten, thomasmeel, chilisalpeter worden de begrippen waar- mee handel, opslag en transport voor de agrarische sector nieuwe, mondiale dimensies krijgen. Als in de Verenigde Staten door de aanleg van spoorlijnen de grote graanproductiestaten met de havens worden verbonden, zakt de graanprijs in Europa dramatisch en is de landbouwcrisis van 1878 een feit. Om in deze ongewisse wereld van afhankelijkheden een vuist te kunnen maken, ontstaan in het laatste kwart van de negentiende eeuw onder andere coöperaties, die zich richten op gemeenschappelijke inkoop. Die kan betrek- king hebben op hengsten, stieren, verzekeringen, cursussen, maar ook op kunstmeststoffen. In 1900 zijn bij het Centraal Bureau van het Nederlands Landbouw- comité al 188 landbouwverenigingen aangesloten, die samen goed zijn voor een omzet van 2.053 wagonladingen kalizouten (voornamelijk uit Duitsland) en bijna 1.000 wagonladingen thomasfosfaatmeel. En dit bureau, waaruit (bij een fusie in 1973) de Cebeco- Handelsraad (CB-H) voortkwam, was niet de enige speler voor landbouwverenigingen: de coöperaties organiseerden zich meer en meer langs confessionele lijnen, met een sterke positie voor de katholieke bonden in het zuiden. Organisaties zoals het Centraal Bureau (CB), de Handels- raad, of de CHV (Coöperatieve Handelsvereniging Veghel) werkten in feite als top-coöperaties, die bemid- delden of, later, handelden en produceerden voor de aangesloten regionale of plaatselijke leden-coöperaties.
  8. 8. 10 De letters ABTB domineerden decennia lang menig dorp, zoals hier in Lemelerveld Overijssel Overijssel was, curieus genoeg, de bakermat van veel coöperatieve activiteit, doordat het CB bij zijn ontstaan werd ondergebracht bij de ‘Coöperatieve Landbouwers- bank en Handelsvereeniging Lonneker, gemeente Enschede’. Het kantoor van de CB bleef daar gevestigd tot de belangen in Rotterdam (vooral in verband met de graanhandel op de Rotterdamse beurs) in de jaren 1920 zó groot werden, dat men daarheen verhuisde. Voor Overijssel was de ABTB één van de belangrijkere coöperaties en die had de Handelsraad als centrale orga- nisatie. Deze ‘Aartsdiocesane Boeren- en Tuindersbond’ vertegenwoordigde de katholieke agrarische sector in het gebied van de aartsbisschop van Utrecht: ruwweg het Nedersticht en het Oversticht, in de praktijk vooral Twente en Gelderland. Daarnaast zijn (in het meer protestantse deel van Overijssel) van belang gebleven de CAV Den Ham, de CAVV Zuidoost-Salland in Haarle (aanvankelijk ook in Heeten), de CTA in Delden en de zelfstandige coöperatie voor Staphorst en Rouveen, ‘De Eendracht’. Intussen zijn ook deze allen aangesloten bij de Cebeco-Handelsraad. De aartsdiocesane bond, onder het vaandel van de bisschop, stond vrijwel de hele twintigste eeuw aan het roer in katholiek Twente. Vanuit Almelo bestierde de Landbouwersbank, onderdeel van de ABTB, met een reeks filialen Noordoost-Twente. De meer seculiere coöperatieve verenigingen hadden een dominante rol westelijk van de Sallandse heuvelrug. Bij fusies kozen zij soms voor de Cebeco, soms voor de Aan- en Verkoopcoöperatie Meppel (de ACM), als zij daar in de buurt gevestigd zijn. Ook de ACM hoort intussen bij de CB-H. Fusie In het algemeen nam met de schaalvergroting door de toe- nemende behoefte aan investeringen en kostenreductie, het aantal coöperaties door fusies af. Maar die afname in aantal ging bepaald niet samen met geringere activiteit. Het takenpakket breidde zich in de loop van de twintigste eeuw enorm uit. Bij zijn 100-jarig jubileum in 1999 kon de Cebeco-Handelsraad bogen op activiteiten in de handel (meststoffen, graan, landbouwmachines, brandstoffen), in de productie (mengvoeders, slachterijen, eieren, frites, vleeswaren), advisering in de bouw van stallen, maar ook daadwerkelijke bouw van stallen, woningen, tot zelfs vakantiedorpen. OK-tankstations en Welkoop-winkels zijn bekend als de zichtbare representanten van dit pseudo- agrarisch imperium. In dat pakket paste de advisering over de organisatie van transport en opslag van meststoffen, granen en veevoeders, waarvoor silo’s konden worden gebouwd. 2.1.2. Particuliere bedrijven en handelaren Lang niet alle agrariërs zijn of waren aangesloten bij een coöperatie. Gemiddeld was het aansluitingspercentage in Nederland maximaal 50%, maar lokaal of regionaal kon dat sterk verschillen. Er waren dus veel boeren die het wel met de handel of de kleine producenten konden vinden en ook deze maakten een ontwikkeling door van samenwerking, fusie en schaalvergroting. Niet zelden stonden de organisatorische aanpassingen in de wereld van de particuliere bedrijven en die van de coöperaties met elkaar in verband, zoals in 1898, toen een ‘kali-kartel’ van kunstmestoffenhandelaren probeerde te reageren op de toegenomen samenwerking van boerenorganisaties in coöperatieve verbanden zoals het Centraal Bureau. Ook bij de particuliere bedrijven is er sprake van het uitbreiden van taken in de productieketen. Met name bij mengvoeders zien we handelaren in grondstoffen die zich ook storten op het mengen tot kant-en-klare diervoeders. Met de groei van de eisen aan voedsel- veiligheid, controleerbaarheid van de keten en de hoge Een grote Overijsselse particulier is nog steeds een kleine speler in de markt
  9. 9. 11 investeringen die dit met zich meebrengt, zien we ook hier fusies tot grote, bovenregionaal werkende bedrij- ven. Deze hebben hun eigen gebouwencomplexen met silo’s opgericht en, net als de coöperatieve bedrijven, deden zij dat vaak met achterlating van de kleinere handelsgebouwen en silo’s in de kleine kernen. Feijen in Dalfsen en Fakkert uit Hoonhorst zijn zulke regionale spelers, die al lang niet meer pasten in hun uit het molenbedrijf voortgekomen gebouwencomplex. En Hendrix UTD mag gelden als voorbeeld van een bovenregionale partij, die onder meer in Zwolle en Deventer grote silocomplexen aan de kanaalhavens bezit. 2.2. Agrarische geschiedenis: producten en productiesystemen 2.2.1. Meststoffen In de categorie meststoffen zijn de kalizouten voor kunst- mest verreweg de belangrijkste component. Aanvankelijk werden kunstmeststoffen per spoor getransporteerd naar de coöperatieve verdeelstations, later gebeurde dat per schip. Nu wordt kunstmest alleen nog in zakken geleverd en per as vervoerd. Voor de opslag van kunst- mest werden grote (houten) loodsen gebouwd, waarvan er enkele zijn overgebleven: in Almelo aan de haven van het Twentekanaal zijtak Almelo en in Hengelo (nog gesierd met de letters ABTB) aan het Twentekanaal, Haven Zuidzijde. De opslagloodsen waren niet in staal geconstrueerd, omdat de chemicaliën in de kunstmest tot sterke corrosie konden leiden. In Steenwijk is (bij De Dolder) een bulkloods voor de overslag van kunstmest overgebleven die in gewapend beton is uitge- voerd. 2.2.2. Veevoeders Koeken en brokken Aanvankelijk werden de samenstellende delen van vee- voer apart verhandeld, getransporteerd en opgeslagen. Tot 1920 was het handelen in mengvoeders verboden. Het zou toen nog tien jaar duren vóór er een erkend controlesysteem was ontwikkeld dat een garantie op kwaliteit kon afgeven. De Centrale Landbouworganisaties introduceerden toen het CLO-keurmerk. a. Veevoer op basis van granen Tot ongeveer 1930 ging het in de veevoerindustrie dus vooral om voedergranen, met daarnaast veekoeken en -brokken. De granen werden voor ruwweg een kwart geïmporteerd; de rest werd inlands verbouwd. De brokken en koeken werden gemaakt met wat veelal restproducten waren van de bewerking van grondstoffen uit andere sectoren, zoals oliehoudende zaden, soja, grondnoten, cacao en kokos. Deze achtergrond in de wereld van het graan heeft ervoor gezorgd dat korenmolens vaak de kern van een veevoederbedrijf zijn geworden. Het molenbedrijf maakte de verschuiving naar deze rol voor het veevoer geleide- lijk. Met de komst van de grote stoommeelfabrieken aan
  10. 10. het eind van de negentiende eeuw raakten de molens de fabricage van bloem kwijt. De behoefte aan een goede kwaliteitscontrole zorgde na de Eerste Wereldoorlog voor een reductie van het aantal plekken waar tarwemeel gemalen kon worden. Zo raakte het molenbedrijf het bakkersgemaal kwijt en bleef alleen het ‘boerengemaal’ over. Tijdige omschakeling naar elektrificatie en naar de inzet van hamermolens (in plaats van de in capaciteit beperkte molenstenen) hield deze molenbedrijven relatief lang in stand. Misschien is de grote verspreiding van het molenbedrijf in Overijssel er wel de reden van, dat zich hier nog veel relatief kleine zelfstandige (particuliere) diervoeder- bedrijven bevinden. De meeste daarvan zijn zelfs nog gevestigd op een oorspronkelijke molenlocatie. Niet zelden werden elektrische maalderijen gebouwd door molenaars die hun windmolen vervolgens onttakelden en voor opslag gingen gebruiken, soms door er een silo in te bouwen. Voorbeelden van zulke complexen zijn Massier in Nieuwleusen, Fakkert in Hoonhorst en Olde Hengel in Ootmarsum. b. Veevoer op basis van olie Olieslagerijen en oliemolens waren de producenten van veekoeken. Uit zaden (koolzaad, lijnzaad, raapzaad) werd olie geperst. Die olie werd verwerkt tot een eindproduct dat de hoofdzaak van de olieslagerij was, maar de uit- geperste massa, die als rest overbleef, was bruikbaar als veekoek. Elke koek was ongeveer een kilo zwaar; per koe was het verbruik van dit ‘krachtvoer’ zo’n twee koeken per dag. Veekoeken hadden bij een juiste vochtigheid een behoorlijke houdbaarheidsdatum en zij konden worden verpakt in kartonnen dozen. Door het belang van hun restproduct veekoeken werden oliemolens een onderdeel van de veevoederindustrie. Maalderijen met een combinatie van maalstoelen voor graan en olie waren gewone verschijningen. Mengvoeders Het opheffen van het verbod op het maken van meng- voeders hing samen met een grote druk vanuit de veesector. Door de toepassing van kunstmest was de voedingswaarde van grassen als zomervoer sterk Olde Hengel in Ootmarsum: silo voortgekomen uit het molenbedrijf (midden) Verdeelinstallatie met schroefas (wormwiel) en stortkokers op de zolder van de silo in Ootmarsum (onder) Een typische silo van architect Giesen: geometrische volumes en een glazen kubus op de elevator (boven)
  11. 11. 13 toegenomen. De productiviteit van de koeien groeide navenant, maar gelijkwaardig wintervoer was niet voor- handen tegen aantrekkelijke prijzen. Met het voeden met hooi, lijnmeel en veekoeken kwam de veestapel de winter niet meer door. Alleen mengvoer kon tegen haalbare prijzen de benodigde wintervoedingswaarde leveren. De top-coöperaties hielpen de regio’s met de bouw van mengvoederinstallaties. Rond 1950 waren er in Neder- land al ruim 1.800 mengvoederfabrieken of -fabriekjes. Grote fabrieken van bijvoorbeeld het Centraal Bureau stonden in Meppel en in Almelo, waar na de oorlog met Dollegoor een nieuw nat bedrijventerrein (dat wil zeggen met kanaalhavens) beschikbaar kwam. De mengvoeder- fabriek was er één van de eerste vestigingen. De Handelsraad leverde aan de coöperaties van de ABTB de benodigde kennis voor de oprichting van meng- voederfabrieken. In de jaren ’50 werden zulke complexen gebouwd met inzet van onder andere één architecten- bureau, dat in het hele werkgebied van de Handelsraad actief was. De silo was een onmisbaar onderdeel van deze complexen en de silobouwwerken van dit bureau, Giesen uit Doetinchem, zijn steeds herkenbaar door hun eigen stijl. Er zijn er veel van verdwenen doordat ze zijn gesloopt (Albergen, Haarle na brand), ingepakt in dam- wandprofiel, of aangevuld met nieuwe silo’s in staal of beton (Hankate). Een gave staat er nog te verkommeren in Nieuw Heeten, een exemplaar dat bewijst op welke kleine schaal de bouw van een fabriek toen nog kon plaatsvinden. Naar de aard van het product mengvoer zijn de silo’s opgebouwd uit schachten voor verschillende basis- producten of grondstoffen. Die worden apart per schip of per as aangevoerd en in de karen gestort. Onder uit- stortopeningen vinden we een wormwiel (schroef) of lopende band, die de in wisselende hoeveelheden gestorte grondstoffen naar de meng-installatie voert. Het gemengde product wordt opgeslagen in silo’s en later als bulk of in zakken afgevoerd naar de afnemers, de boeren. Een silocomplex heeft dus een ruime infra- structuur voor vrachtauto’s en/of schepen, heeft karen voor grondstoffen en eindproducten, heeft een meng- en weeginstallatie en bezit veelal laboratoriumfaciliteiten voor de kwaliteitscontrole. Een ‘afzakinstallatie’ en ruim- te voor zakkenopslag horen ook tot de standaarduitrusting. Tot de stoffen die worden opgeslagen behoren graan- soorten, sojaschroot, melasse, meelsoorten zoals been- dermeel en lijnmeel, alsmede vitaminen en mineralen. De verschillende samenstellende delen worden in een brokkenmachine geperst (bijvoorbeeld met stoom, vet- ten en oliën) tot brokken van verschillende afmetingen, afhankelijk van de diersoort die ermee gevoerd wordt. Omdat de hoeveelheden van deze stoffen in de verschil- lende mengverhoudingen anders zijn (evenals de korrel- groottes), kunnen gespecialiseerde installaties ontstaan voor varkensvoer en voor rundervoer. Booijink bijvoor- beeld heeft zijn installaties voor rundervoer in Lutten- berg staan, die voor varkensvoer in Raalte. Bovendien leiden de wisselende hoeveelheden ertoe, dat een silo- complex karen van verschillende afmetingen kan hebben: de karen voor de toeslagstoffen kunnen kleiner zijn dan die voor de basis; die voor de grondstoffen zijn vaak kleiner dan die voor gereed product. 2.2.3. Oogst- en basisstoffenopslag Enkele silo’s in Overijssel zijn speciaal ingericht voor de opslag van geoogst product dat vervolgens als grondstof voor mengvoer dient. De coöperatie ABCTA gebruikt de silo in Vroomshoop voor de opslag van graan, dat op de productielocaties in Almelo, Deventer en Delden (en Lochem) wordt verwerkt. De silo is daartoe uitgerust met een graandrooginstallatie. Ook de silo van Graansloot in Kampen is uitsluitend ingericht voor de opslag van graan dat als basis dient voor diervoeders. Dit bedrijf beperkt zich tot op- en overslag zonder verdere bewerkingen. In Hengelo vinden we bij de firma Schouten Industries een sojafabriek. Sojabrokken worden hier per schip aangevoerd, verwarmd (‘geroast’) en voor transport in silo’s opgeslagen. De soja dient als basismateriaal voor diervoederfabrieken. De silo in De Krim (gemeente Hardenberg) werd de laatste jaren vooral gebruikt voor gerst, dat werd afgenomen door bierbrouwerijen en diervoeder- bedrijven.
  12. 12. Karentrechters op de begane grond van de silo in De Krim. Ook aan de zijkanten zitten uitstroomopeningen, die rechtstreeks naar buiten voeren. Een rijdende trechter kan dienen voor het vullen van zakken (onder) Installatie op de verdeelzolder van silo in De Krim. De bovenste schroefassen bedienen de middelste karen, de lagere zijn voor de karen langs de gevels (boven) Schets van de klassieke elevator: een reeks bakjes aan een eindeloze band (midden, uit: Hoffmann, Getreidespeicher)
  13. 13. 3. Silo’s in Overijssel 15 3.1. Categorieën naar functie 3.1.1. Mengvoederbedrijven, voortgekomen uit oude molens/maalderijen Hier gaat het om de bedrijven die zijn voortgekomen uit het molenbedrijf. Het meest interessant zijn de complexen, waar de hele geschiedenis nog aan is af te lezen. Daar staat nog de molenromp, waaruit het gaande werk is verwijderd, tegelijk met het gevlucht, toen de maalderij op basis van elektro- of dieselmotor zijn intrede deed. Die maalderij zit vaak aan de molen vast. Los erbij staat de woning met gelagkamer of het café, waar de molenaar de boer voor de tweede keer als klant trof, wanneer die het wachten veraangenaamde met een graanjenever. Ook met een bakkerij kon klandizie worden gebonden. Bij groei van de maalderijfunctie werd de molen getransfor- meerd tot pakhuis en later werd er een silo in gemaakt. Als de opslagcapaciteit nog groter moest zijn, werden bij het complex silo’s gebouwd. Zo’n compleet ensemble is te vinden in Hoonhorst: molen, café, bakkerij, maalderij, silo’s. Helaas bestaat bij sommige monumentenzorgers de mening, dat van dit ensemble de silo’s moeten worden gesloopt en de molen weer een gaand werk en gevlucht moet krijgen. Dit terugrestaureren naar één bepaalde periode uit de rijke geschiedenis van een complex wordt door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg gesanctioneerd door de molenromp te registreren als ‘incomplete molen’, daarbij voorbijgaand aan de compleetheid van het ensemble en de rijkdom van de ontwikkelingsgeschiedenis. Een ver- gelijkbaar voorbeeld is het complex van Schellings in Beuningen: een molenromp die in gebruik is als silo en waarvan de begane grond naadloos overloopt in de maalderij, bijgebouwde silo’s, een molenaarswoning en een (voormalige) bakkerij. Soms herinnert weinig meer aan het ontstaan van een complex uit een molenbedrijf: in Olst-Wesepe duidt alleen een bordje ‘molenweg’ erop dat de molen nu weg is en bij Feijen in Dalfsen stuitte men alleen nog bij een uitbreiding op de funderingsres- ten van de molen die aan de basis van het bedrijf stond. 3.1.2. Particuliere mengvoederbedrijven als zodanig gesticht Dit zijn de bedrijven die als nieuwe maalderij voor mengvoeders werden gesticht nadat het verbod op mengvoeders was opgeheven en het controlesysteem van de Centrale Landbouworganisaties CLO effectief was geworden (begin jaren ’30). Dit soort bedrijven nam na de Tweede Wereldoorlog een grote vlucht. Vele ervan hebben de schaalvergroting door fusies niet overleefd (Smeenk en Dieperink in Olst-Wesepe), maar een aantal bestaat nog, met een oude kern in grotere silocom- plexen (Booijink in Raalte, Kamphuis in Beckum). 3.1.3. Coöperatieve mengvoederbedrijven Dit zijn de bedrijven die als coöperatie een maalderij hebben opgericht en die niet uit het molenbedrijf zijn voortgekomen (ABCTA in Haaksbergen, VTL in Mariënberg, CAVV in Haarle, enz.). 3.1.4. Oogst- en basisstoffenopslag Deze categorie betreft de silo’s voor op- en overslag van halffabrikaten of grondstoffen voor de diervoederindus- trie (Graansloot in Kampen, SESAM in Enschede, DOK in Deventer, Agri-firm in De Krim, COVATRA in Hasselt). Een buitencategorie vormt het complex van relatief lage silo’s van de firma WPA in Dedemsvaart, die zaaigraan opslaat. 3.2. Categorieën naar type 3.2.1. Gemetselde doos met houten karen Het oudste type silogebouw. Voor Amsterdam werd zo’n type al beschreven voor een korenfactor in de Jordaan rond 1880. Voorbeelden in Overijssel zijn te vinden in de silo Weijers in Deventer (1898) en in de silo te Zuna, gemeente Wierden. Om stijfheid in de constructie te garanderen werd een stelsel van trekstangen aange- bracht, die met schotelankers het metselwerk op zijn plaats houden. Zo wordt het uitbuiken van de wanden tegengegaan als de druk in de karen toeneemt.
  14. 14. Voormalige silo van Smeenk in Olst-Middel (rechtsmidden) Silo’s voor op- en overslag van allerlei, waaronder basisstoffen voor veevoer: SESAM aan de Sesamstraat 1 in Enschede (linksonder) Bakstenen huls met houten karen: silo aan de Klokkendijk in Zuna (rechtsonder, Wierden) 17 3.2.2. Gemetselde karen van NeHoBo Silogebouw en karen zijn opgetrokken in een systeem van holle (strengpers)bakstenen, die zo zijn geprofileerd, dat bij de stapeling van de blokken ruimte overblijft voor het aanbrengen van stalen wapeningsstaven. Deze geven een gebouw buigstijfheid tegen windbelasting en zorgen tegelijkertijd voor het opnemen van de spatkrachten die in de karenwanden kunnen optreden door de belading. Het geheel van karen is op een onderbouw gezet van gewapend beton. Hiermee kunnen de grotere hoogtes en overspanningen worden gemaakt die nodig zijn om bijvoorbeeld vrachtauto’s onder de trechters te rijden. Dit type komt veel voor na de Tweede Wereldoorlog, een periode die samenvalt met de grote agrarische productiegroei enerzijds en met de bloei van de meng- voederindustrie anderzijds. Dit is de periode waarin er relatief veel kleinere maalderijen zijn, de fase vóór de grote fusies die gebruik zullen maken van stalen en betonnen silo’s. Voorbeelden zijn De Laarman in Lutten- berg (nu museum; de karen zijn daar deels weggehakt) en de silo van Van Riel in Olst-Wesepe. In enkele gevallen komen gemengde constructies voor, zoals bij Smeenk in Middel bij Olst-Wesepe. Hier is op een betonnen onderbouw een silo opgetrokken van drie karen van 3 x 3 meter in NeHoBo-bakstenen, waaromheen een gevel is gemetseld van waalformaat in halfsteensverband. De karen zijn elk in drieën gedeeld met houten schotten, zodat negen cellen zijn ontstaan. Niet zelden is dit type silo’s later bekleed met damwand- profielplaten van staal, enerzijds om een eenheid te creëren in wat vaak een lappendeken van uitbreidingen was geworden en anderzijds om een betere waterdicht- heid te garanderen. Soms is het gebouw geïsoleerd om geluidsoverdracht naar de buurt te beperken. 3.2.3. Stalen silo’s Stalen silo’s zijn meestal gemaakt in een prefabsysteem van walsprofielen (I- of H-profielen), waarin panelen worden geschoven met een damwandprofiel. Zulke silo’s zijn eenvoudig te monteren, makkelijk aan te passen aan de gewenste hoogtemaat, simpel uit te breiden door toevoeging van extra vakken en ze zijn demontabel en verplaatsbaar. Voorbeelden daarvan zijn de stalen silo in Beuningen, die uit Oldenzaal afkomstig is en een deel van de silo’s in Den Ham, die uit Dedemsvaart werden gehaald. Ook de graansilo in Kampen (Haatland) is volgens deze constructiewijze gebouwd. Deze constructiewijze is zo algemeen, dat zij niet alleen voor veevoeder, maar ook voor bijvoorbeeld zand wordt gebruikt, zoals te zien bij de SESAM-silo’s aan de haven in Enschede. Ronde stalen silo’s (met het uiterlijk van een rechtop- staande tankwagen) zijn in het onderzoek buiten beschouwing gebleven. Een prachtige verzameling van zulke silo’s is te zien bij Nijhof-Wassink in Rijssen. Een ander voorbeeld is de installatie voor de firma Sloten in Deventer, waarbij de cilinders in een met plaatstaal beklede staalconstructie zijn opgehangen, wat ze onher- kenbaar maakt. Datzelfde is te zien bij de installatie voor de Covatra in Hasselt, die werd ingericht voor de opslag van melkpoeder. Wel van belang zijn silo’s die zijn opgebouwd uit plaat- stalen karen. Deze cellen worden gevormd door platen te vouwen en tot de gewenste lengtes aan elkaar te bouten of te lassen. Deze kokers worden opgehangen in een skelet van stalen balken en kolommen, terwijl het geheel wordt aangekleed met een regenjas van damwandprofiel- platen. 3.2.4. Betonnen silo’s Gewapend betonnen silo’s zijn per definitie de grotere, omdat voor de kosten van het bekisten van de beton- constructie een zekere omvang van het gebouw nodig is. In Deventer is de silo Lammers een mooi voorbeeld van een vroege silo, die nog helemaal ter plaatse is uitgekist en gestort; in Haaksbergen is de silo aan de Parallelweg daarvan een voorbeeld. De gebouwvorm bleef niet beperkt tot een min of meer vierkante schacht, zoals de schijfvormige silogebouwen van De Krim (Hardenberg) en Vroomshoop laten zien. Soms werden de karen verder onderverdeeld met stalen schotten. Silo voor graanopslag: Graansloot in Kampen (linksboven) Molenaarswoning, cafe, maalderij, bakkerij, tot silo getransformeerde molenromp en stalen silo’s: prototype van een historisch gegroeide diervoederfabriek (rechtsboven) Voormalige silo van Dieperink in Olst-Wesepe (linksmidden)
  15. 15. De CODO-silo in Deventer vertegenwoordigt een latere fase in de betonconstructies, waarin de kosten worden gedrukt door gebruik te maken van een glijbekisting. Hierbij wordt één bekisting van zo’n 1,5 m hoog, die alle opgaande wanden van de karen bevat, langzaam omhooggehesen en steeds opnieuw gevuld, in een continu proces. Deze methode is vaak gebruikt voor de grotere havensilo’s die we in Deventer, Zwolle, Hengelo en Genemuiden aantreffen. 3.3. Objecteninventarisatie met categorisering De inventarisatie van silocomplexen in Overijssel is zo compleet mogelijk. Het onderzoek was in bepaalde mate pionierswerk: lijstjes ontbraken, evenals kenners met een wijde blik. Tijdens het onderzoek leidden silo’s naar andere silo’s: het bespreken van het thema leverde vaak nieuwe voorbeelden. Per silo zijn, naast de naam- en adresgegevens, drie categorieën van informatie opgenomen: typering (a), waardering (b) en status (c): A. 1. een typering van het object in het veld ‘landbouw- historie’. Onderscheidende begrippen zijn ontleend aan paragraaf 3.1: afkomstig uit molenbedrijf, uit een coöperatie, nieuw mengvoederbedrijf of op- en overslag; A. 2. een typering van de bouwconstructie in de termen van paragraaf 3.2: metselwerk met hout, NeHoBo, staal en beton; B. een waardering van het complex in termen van land- bouwhistorie, waarde als type bouwconstructie en waardering van de kwaliteiten van het object als architectonisch ontwerp; C. een aanduiding van de huidige status van het object, met als kenmerkende criteria: in bedrijf, interessant voor hergebruik of indifferent: dat wil zeggen niet in bedrijf, maar evenmin van belang voor extra inspan- ningen om hergebruik te bevorderen. Voor de waardering is in de inventarisatie het beproefde ‘sterretjes’-systeem toegepast, dat aangeeft hoe onze waardering op de verschillende aspecten uitvalt. NeHoBo toegepast in de silo bij De Laarman in Luttenberg (Raalte). De weggehakte karen laten goed de rode baksteen zien (linksboven) Plaatstalen silocomplex met skelet van stalen balken en liggers: melkpoedersilo voor de Covatra in Hasselt (rechtsboven, Zwartewaterland) Architect Giesen gebruikte vaak NeHoBo-stenen voor de silo’s (linksmidden) 18 Twee silo’s in gewapend beton in Deventer: de linker uit 1923 met zeskantige cellen, de rechter een vroeg voorbeeld van de toepassing van glijbekisting uit 1961 (rechtsmidden) Stalen silo bij de voorm. Heimolen in Beuningen (Losser), verplaatst vanuit Oldenzaal (linksonder) Modern silocomplex van Hendrix UTD in Zwolle waarvoor op uitgebreide schaal met glijbekistingen is gewerkt (rechtsonder)
  16. 16. 21 4. Waardering van silo’s in Overijssel 4.1. Waardevol vanwege de geschiedenis van streek of landbouw 4.1.1. Complex voortgekomen uit het molenbedrijf Maatgevend is hier de compleetheid en de gaafheid van het ensemble: • vm. Fakkert Hoonhorst (gemeente Dalfsen) (in de staat waarin het zich anno 2004 bevindt); • Olde Hengel Ootmarsum (gemeente Dinkelland); • Schellings Beuningen (gemeente Dinkelland). Bijzonder voorbeeld in deze categorie zonder herinnering aan het molenbedrijf; • vm. Dieperink nu Van Riel, Olst-Wesepe (gemeente Olst-Wijhe): gaaf bewaard complex van maalderij- gebouw met silo in NeHoBo uitgevoerd, strategisch gelegen aan wegenknoop in Salland. 4.1.2. Mengvoederfabriek bij oudere coöperatie Maatgevend is hier het ensemble van coöperatie- gebouw/maalderij en silo: • Haaksbergen vm. ABCTA: een zeer gaaf ensemble met naoorlogse silo; • Ane, vm. coöperatie, nu Altena (gemeente Hardenberg): gaaf, reeds hergebruikt ensemble aan de gedempte Dedemsvaart, karakteristieke naoorlog- se architectuur; • Mariënberg vm. coöperatie VTL (gemeente Harden- berg): coöperatiegebouwen van vóór en na de oorlog, beide in voor die perioden karakteristieke architectuur; zeldzaam voorbeeld van spoorwegontsluiting; • Markelo Arkervaart (gemeente Hof van Twente): zeldzaam fraai coöperatiegebouw; uitzonderlijke relatie tussen grootte van het bedrijf en omvang van het dorp; • vm. CAVV De Lutte (gemeente Losser): voorbeeld van het vooroorlogse type coöperatiegebouw waarin een silo werd gebouwd (vergelijk Luttenberg de Laarman); • vm. CAVV Nieuw Heeten (gemeente Raalte): gaafst bewaard gebleven voorbeeld van een silo ontworpen door architect Giesen; zeer fraaie architectuur; • De Laarman, Luttenberg (gemeente Raalte): typisch voorbeeld van een coöperatiegebouw waar een silo in werd gebouwd; goed voorbeeld van de toepassing van NeHoBo; • ABCTA Dollegoor, Almelo: de oudste vestiging van de coöperatie op het industrieterrein Dollegoor was tevens de eerste fabriek op dit terrein. Bakstenen elevatorgebouw met daarachter een reeks cellen in NeHoBo en latere (cilindervormige) cellen in gewapend beton. 4.1.3. Mengvoederfabriek nieuw gevestigd Criterium is hier de vestiging van een bedrijf voor de aan- maak van mengvoer, niet afkomstig uit een coöperatie en niet uit het molenbedrijf: • Bosch ‘De Landbouw’, Daarle (gemeente Hellendoorn): gaaf ensemble van maalderijgebouw met silo’s, beeldbepalend gelegen in het dorp; • Kamphuis Beckum (gemeente Hengelo): fraai en gaaf oud maalderijgebouw uit 1916 met houten karen; aan de overzijde van de weg het nieuwe bedrijfsgebouw met stalen silo’s; • Smeenk Middel (gemeente Olst-Wesepe): gaaf voor- beeld van een klein particulier bedrijfsgebouw. 4.1.4. Op- en overslag • De silo Weijers in de Raambuurt in Deventer (naar ontwerp van de in de utiliteitsbouw gespecialiseerde architecten Beltman uit Enschede) is al geregistreerd als rijksmonument. • Het silocomplex aan de Zuiderzeestraat in Deventer (silo Lammers en silo CODO): waardevol als ensemble en ook bijzonder vanwege de constructie van respec- tievelijk gewapend beton (1916) en beton, gemaakt met een glijbekisting. Markering van de centrale plaats die Deventer inneemt in de productie en de op- en overslag van veevoer in een wijde regio. • Agri-firm in De Krim (gemeente Hardenberg): kenmerkend voor het type silo voor oogstopslag (met vóórgeplaatste elevator-toren), centraal gelegen in een gebied met veel akkerbouw, uitvoering in gewapend beton; door de forse maten een markant herkenningspunt.
  17. 17. 22 • Van ’t Spijker Vriezenveen (gemeente Twenterand): uniek qua locatie tussen spoor en water en zeldzaam als klein particulier bedrijf dat uitsluitend is gericht op handel, op- en overslag. 4.2. Waardevol vanwege constructie of vormgeving 4.2.1. Gemetselde doos met houten karen • Garden Toys en Tools, Wierden: ensemble van maalderij met silogebouw, inclusief elevator-toren. 4.2.2. Gemetselde karen in NeHoBo (Holle bakstenen met stalen wapening): • De Laarman, Luttenberg (gemeente Raalte): de cellen- wanden zijn deels verwoest om museumruimtes te maken; • vm. CAVV Nieuw Heeten: Giesen maakte veel gebruik van NeHoBo, dat in de jaren ’50 in zwang kwam; • Smeenk Middel (gemeente Olst-Wijhe): de silo met drie cellen werd met hout onderverdeeld tot 12 karen; • Almelo Dollegoor ABCTA. 4.2.3. Stalen silo’s Stalen silo’s zijn op zichzelf zelden waardevol als type of als architectuur. Waardevol zijn er enkele om historische redenen of als onderdeel van een ensemble dat als geheel waardevol is: • Covatra Haselt (gemeente Zwartewaterland): gebouwd in de periode dat de melkplas en de boter- berg van niet verkochte maar wel met Europese subsidie geproduceerde zuivel niet weg te werken was. De Combinatie van Transportondernemingen CoVaTra sloeg in Hasselt melkpoeder op, dat gemengd werd met andere stoffen om zo als diervoeder te worden ge- bruikt. Bij de introductie van het melkquotumsysteem enkele jaren later werd de installatie overbodig; • vm. Fakkert Hoonhorst: de silo’s vormen hier het eindstation van de historische ontwikkeling van het complex dat als molenbedrijf begon; • Schellings, Beuningen (gemeente Dinkelland): idem; • Van ’t Spijker, Vriezenveen (gemeente Twenterand): silo’s van belang als onderdeel van het ensemble; • Bosch ‘De Landbouw’, Daarle (gemeente Hellen- doorn): idem. 4.2.4. Betonnen silo’s Criteria voor het selecteren van betonnen silo’s zijn de betekenis van de constructie, de ensemblewaarde of de architectonische vormgeving: • CODO-silo Deventer: architectonisch fraai en vroeg voorbeeld van het toepassen van glijbekisting; bijzon- dere waarde als ‘landmark’ en ensemblewaarde met de naastgelegen Silo Lammers; • Silo Lammers Deventer: vroeg voorbeeld van de toe- passing van gewapend beton voor silo’s; markant ensemble vormend met de CODO-silo; • Mariënberg vm. VTL (gemeente Hardenberg): interes- sant ensemble met de beide fasen van het coöpera- tiegebouw; bijzondere constructie met uiterst dunne wanddiktes; • Agri-firm De Krim (gemeente Hardenberg): fraai vorm- gegeven betonconstructie met zes meter hoge kolommen op de begane grond, betonnen cellen- wanden, trappenhuis, elevator-toren, verdeelzolder en dakconstructie, het geheel ingepakt in een regen- jas van baksteen; • Vroomshoop ABCTA (gemeente Twenterand): gaaf voorbeeld van een betonnen silo (1954) van het type als in De Krim (elevator-toren op de kop), hier ingezet bij voormalige coöperatieve diervoederfabriek; nu in gebruik voor opslag bij een graandrogerij; • ABCTA Haaksbergen: fraai en gaaf voorbeeld van een torensilo met betonskelet en betonnen cellenwanden; betontrap in prefab-delen aan de buitenzijde; ampel gebruik van ramen op de onderste en bovenste lagen.
  18. 18. 16 Inventarisatie silocomplexen Overijssel 2004 01. Almelo, ABCTA 02. Dalfsen, Feijen 03. Hoonhorst, Fakkert 04. Nieuwleusen, Coöperatie 05. Deventer, Weijers 06. Deventer, CODO 07. Deventer, Lammers 08. Deventer, Hendrix UTD 09. Deventer, SEM 10. Deventer, ABCTA 11. Deventer, Sloten 12. Deventer, D.O.K. 13. Ootmarsum, Olde Hengel 14. Eschede, SESAM 15. Haaksbergen, ABCTA 16. Haaksbergen, Leusink 17. Ane, Altena 18. De Krim, Agri-firm 19. Dedemsvaart, WPA 20. Hardenberg, Bruins 21. Mariënberg, coöp. VTL 22. Daarle, Bosch 23. Haarle, CAVV 24. Hankate 25. Beckum, Kamphuis 26. Hengelo, Schouten 27. Delden, ABCTA 28. Hengevelde 29. Markelo, Arkervaart 30. Kampen, Haatland 31. Beuningen, Schellings 32. De Lutte, CAVV 33. Olst/Middel 34. Wesepe, Van Riel 35. Heeten, CAVV 36. Heino, IDH 37. Heino, Fakkert Ganzepan 38. Luttenberg, Booijink 39. Luttenberg, De Laarman 40. Nieuw Heeten 41. Raalte, Booijink 42. Staphorst, De Eendracht 43. Staphorst, De Leyen 44. Vollenhove, Van Benthem 45. Den Ham, CAV 46. Vriezenveen, Van ’t Spijker 47. Vroomshoop, ABCTA 48. Wierden 49. Rijssen, Slaghekke 50. Genemuiden, Fuite 51. Hasselt, Covaira 52. Zwolle, Hendrix UTD 53. Zwolle, Agri-firm
  19. 19. gemeente plaats naam silocomplex eigenaar adres 01 Almelo Almelo ABCTA Dollegoor ABCTA Lochem Jollesweg 4 02 Dalfsen Dalfsen Feijen Feijen Rondweg 14 03 Dalfsen Hoonhorst Fakkert + molenstomp gemeente Kerkstraat 5 04 Dalfsen Nieuwleusen Silo en coöp.-gebouw G. Brinkman Den Hulst 102 05 Deventer Deventer Weijers - raambuurt NV Bergkwartier Bergpoortstraat 23 06 Deventer Deventer Silo CODO ABCTA Lochem Zuiderzeestraat 24002 07 Deventer Deventer Silo Fa. A.J. Lammers ABCTA Lochem Zuiderzeestraat 24002 08 Deventer Deventer Hendrix UTD vleespluimvee Hendrix Roermondstraat 2-4 09 Deventer Deventer Sallandse Elevator Mij. B.V. SEM Roermondstraat 37002 10 Deventer Deventer ABCTA ABCTA Lochem Roermondstraat 37002 11 Deventer Deventer Sloten Sloten BV Antwerpenweg 38007 12 Deventer Deventer D.O.K. De Winter Westfalenstraat 2 13 Dinkelland Ootmarsum Houtzagerij 'Olde Hengel' Oude Hengel Oldenzaalsestraat 22 14 Enschede Enschede SESAM SESAM Sesamstraat 1 15 Haaksbergen Haaksbergen ABCTA ABCTA Lochem Parallelweg 4 16 Haaksbergen Haaksbergen Silo Leusink, winkel Discus Leusink Spoorstraat 71 17 Hardenberg Ane Altena Classic Service Altena De Vaart 23 18 Hardenberg De Krim Agri-firm AVB-Veendam Coevorderweg 191 19 Hardenberg Dedemsvaart WPA zeker & vast WPA zeker & vast Tottenhamstraat 14 20 Hardenberg Hardenberg Bruins mengv. + kunstmest Bruins en zonen Nieuwe haven 17 21 Hardenberg Mariënberg VTL coöp. Timmerman Stationsweg 5 22 Hellendoorn Daarle Bosch ‘De Landbouw’ D.J. Bosch Dalvoordeweg 17a 23 Hellendoorn Haarle CAVV, in bedrijf CAVV Stationsweg 2-4 24 Hellendoorn Hankate Hankate J.M.P. Bloemsma Ommerweg 153/ Hancateweg W 25 Hengelo Beckum Kamphuis-Beckum BV mengv. Kamphuis Wolfkaterweg 53 26 Hengelo Beckum Kamphuis oude silo 1916 Kamphuis Wolfkaterweg 53 27 Hengelo Hengelo Schouten industries Schouten industries Zuidelijke Havenweg 20 28 Hof van Twente Delden ABCTA ABCTA Lochem Sluisstraat 24 29 Hof van Twente Hengevelde vm. Fa. Nijhuis mengvoeders Ten Heggeler bouwbedrijf Bretelerstraat 29 30 Hof van Twente Markelo Arkervaart-Twente Coöp. Arkervaart-Twente Goorseweg 3 31 Kampen Kampen Graansloot op- en overslag Graansloot Kampen BV Haatlandhaven 13 32 Losser Beuningen Schellings Schellings Denekamperstraat 43 33 Losser De Lutte CAVV Wessel Bentheimerstraat/ Dorpsstr.66 24
  20. 20. ontsluiting type landbouw- type bouwconstructie cellen waarde waarde waarde ib = in bedrijf historie landbouw- type architectuur o = indifferent historie h = hergebruik water mengv., nieuw NeHoBo + beton ib / h weg ex-molen part. baksteen + hout + staal 79 ib weg ex-molen part. staal sloopplan weg ex-molen coöp. beton h fabriek water opslag baksteen/hout h archeodepot water opslag beton h water mengv., nieuw beton h water mengv., nieuw ib water mengv., nieuw ib water mengv., nieuw beton ib water mengv., nieuw staal rond ib water mengv., nieuw staal 80 karen ib water ex-molen part. beton/baksteen h water opslag staal, 48 karen ib water coöp. mengv. beton h in studie water mengv., nieuw staal sloopplan water coöp. mengv. beton h auto’s water opslag beton + staal h sloopplan water opslag staal ib water mengv., nieuw staal ib spoor coöp. mengv. hout + beton h in studie weg mengv., nieuw staal + hout ib / h weg coöp. mengv. beton, 20 + staal, 41 karen ib water coöp. mengv. NeHoBo o weg mengv., nieuw staal ib weg mengv., nieuw baksteen + hout h water grondst./halff. NeHoBo, 30 karen + beton ib water mengv., nieuw staal ib weg mengv., nieuw beton + staal sloopplan weg coöp. mengv. beton + staal ib / h water opslag staal ib weg ex-molen part. staal ib / h weg coöp. mengv. NeHoBo, 3 karen h sloopplan 25
  21. 21. gemeente plaats naam silocomplex eigenaar adres 34 Olst-Wijhe Olst/Middel Smeenk-Middel Smeenk transport Oude Deventerweg 11 35 Olst-Wijhe Olst-Wesepe vm. Fa. Dieperink Van Riel Raalterweg 6 36 Raalte Heeten CAVV Heeten CAVV Zuid-Salland Dorpsstraat 51 37 Raalte Heino Industriële Diensten Heino IDH Zwolseweg 33-35 38 Raalte Heino Ganzepan (Fakkert) Fakkert Zwolseweg 85-87 39 Raalte Luttenberg Booijink Luttenberg BV Booijink Butzelaarstraat 38-40 40 Raalte Luttenberg De Laarman/nu landb.museum Tielbeek Butzelaarstraat 60 41 Raalte Nieuw Heeten vm. CAVV Vree-Egberts brood/banket Scholtensstraat 4 42 Raalte Raalte Booijink Raalte BV (varkens) Booijink Schoolstraat 2 43 Rijssen-Holten Rijssen Slaghekke mengvoeders Slaghekke Molendijk-Zuid 3 44 Staphorst Staphorst Coöp. De Eendracht Coöperatie Lichtmisweg 15 45 Staphorst De Leyen Staphorst De Leyen Vogelzang Gemeenteweg 374 46 Steenwijkerland Vollenhove Van Benthem Van Benthem De Weyert 20/Industrieweg 47 Twenterand Den Ham CAV Aankoopver. Den Ham CAV Coöperatie Dorpsstraat 68 48 Twenterand Vriezeveen W. van ’t Spijker W. van ’t Spijker Wierdenseweg 90 49 Twenterand Vroomshoop ABCTA ABCTA Lochem Schoolstraat 14 50 Wierden Wierden Agri-Twente Weggeman Weggeman BV Hexelseweg 4 51 Wierden Wierden/Zuna Garden toys en tools Garden toys en tools Rijssensestraat 164 52 Zwartewaterland Genemuiden Fuite Fuite Kokosstraat 15 53 Zwartewaterland Hasselt Covatra Nederland BV Covatra Randweg 23 54 Zwolle Zwolle Hendrix UTD rundvee Hendrix Botterweg 4 55 Zwolle Zwolle ACM-Agrifirm ACM Schokkerweg 2 26
  22. 22. ontsluiting type landbouw- type bouwconstructie cellen waarde waarde waarde ib = in bedrijf historie landbouw- type architectuur o = indifferent historie h = hergebruik weg mengv., nieuw NeHoBo, 3 karen + hout h sloopplan weg ex-molen part. NeHoBo, 10 karen h sloopplan weg mengv., nieuw staal ib weg coöp. zuivel staal rond rvs ib weg coöp. mengv. staal ib weg mengv., nieuw NeHoBo 34 + staal, 90 karen ib weg coöp. mengv. NeHoBo h museum weg coöp. mengv. NeHoBo h weg mengv., nieuw beton + staal ib / h weg ex-molen part. NeHoBo, 32 + staal, 46 karen ib water coöp. mengv. staal, 38 karen ib weg ex-molen part. staal, 8 karen o sloopplan weg mengv., nieuw staal ib weg ex-molen coöp. baksteen/staal/beton 100 ib / h spoor opslag staal + hout 32 karen o water coöp. mengv. beton, 12 karen uit 1954 ib / h weg opslag staal o weg coöp. mengv. baksteen/hout h water mengv., nieuw ib water opslag melkp. staal rond o water mengv., nieuw beton, glijbekisting ib water mengv., nieuw beton ib 27
  23. 23. 01. ABCTA Dollegoor gemeente Almelo plaats Almelo adres Jollesweg 4 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie NeHoBo + beton In bedrijf; hergebruik zou te zijner tijd moeten worden overwogen. Bijlage 1 Silo’s in Overijssel: een inventarisatie in beeld De objectgegevens uit de inventarisatie, die in paragraaf 3.3. werd gepresenteerd, worden hier geïllustreerd. Per silo zijn opgenomen: • gemeente en plaats; • naam van het silocomplex; • adres; • typering van de soort ontsluiting (water, weg, spoor); • typering van het soort bedrijf (ex-molenbedrijf, meng- voederbedrijf nieuw, coöperatie, op- en overslag); • typering van de constructie van de silo’s; • aanduiding of het complex in bedrijf is, dreigt te worden gesloopt, of voor hergebruik in aanmerking komt danwel al hergebruikt wordt.
  24. 24. 02. Feijen gemeente Dalfsen plaats Dalfsen adres Rondweg 14 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier (sinds de 19e eeuw) typering soort constructie baksteen (deels wanden van 40 cm, waarin houten karen) + staal; 79 silocellen In bedrijf. 03. Fakkert gemeente Dalfsen plaats Hoonhorst adres Kerkstraat 5 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier typering soort constructie staal Niet in bedrijf; sloopplan; hoewel het ensemble zeer waardevol is, is het voornemen om de silo’s de slopen en de molen te reconstrueren naar de periode van vóór de silo’s, waarin hij maalvaardig was. 04. Silo en coöp.-gebouw gemeente Dalfsen plaats Nieuwleusen adres Den Hulst 102 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen coöp. typering soort constructie beton Niet in bedrijf; wordt hergebruikt als fabriek; voormalig molenbedrijf; coöperatie nu door fusies bij ACM Meppel. 29
  25. 25. 05. Weijers Raambuurt gemeente Deventer plaats Deventer adres Bergpoortstraat 23 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf opslag typering soort constructie baksteen/hout Niet in bedrijf; wordt hergebruikt als depot voor archeo- logische bodemvondsten; restauratie door de NV Berg- kwartier in 2004; daarna voor archeologie in gebruik bij de gemeente Deventer en de provincie Overijssel. 06. Silo CODO gemeente Deventer plaats Deventer adres Zuiderzeestraat 24002 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf opslag typering soort constructie beton (glijbekisting) Niet in bedrijf; hergebruik in studie. Doet nu dienst als reservelocatie in geval het Twentekanaal is bevroren en Lochem daarom door de ABCTA niet kan worden bereikt. 07. Silo Fa. A.J. Lammers gemeente Deventer plaats Deventer adres Zuiderzeestraat 24002 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton Niet in bedrijf; hergebruik in studie.
  26. 26. 31 08. Hendrix UTD (vleespluimvee) gemeente Deventer plaats Deventer adres Roermondstraat 2-4 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton/staal In bedrijf (deel van silolandschap aan het Basiskanaal in Bergweide). 09. SEM: Sallandse Elevator gemeente Deventer plaats Deventer adres Roermondstraat 37002 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton/staal In bedrijf (deel van silolandschap aan het Basiskanaal in Bergweide). 10. ABCTA gemeente Deventer plaats Deventer adres Roermondstraat 37002 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton In bedrijf (deel van silolandschap aan het Basiskanaal in Bergweide).
  27. 27. 11. Sloten BV gemeente Deventer plaats Deventer adres Antwerpenweg 38007 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal: ronde silo’s hangen in een staal- skelet dat met dam- wandprofielplaten is bekleed In bedrijf (deel van silolandschap aan het Basiskanaal in Bergweide). 12. DOK (De Winter)
  28. 28. 14. SESAM gemeente Enschede plaats Enschede adres Sesamstraat 1 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf op- en overslag typering soort constructie staal (48 silocellen) In bedrijf voor op- en overslag. 15. ABCTA gemeente Haaksbergen plaats Haaksbergen adres Parallelweg 4 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie beton Niet in bedrijf; hergebruik in studie. 16. Silo Leusink, winkel Discus gemeente Haaksbergen plaats Haaksbergen adres Spoorstraat 71 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal Niet in bedrijf; sloopplan. 33
  29. 29. 17. Altena Classic Service gemeente Hardenberg plaats Ane adres De Vaart 23 Ane, Gramsbergen typering soort ontsluiting water (gebouwd aan de Dedemsvaart, die later werd gedempt) typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie beton Niet in bedrijf; wordt hergebruikt als: garagebedrijf. 18. Agri-firm gemeente Hardenberg plaats De Krim adres Coevorderweg 191 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf opslag typering soort constructie beton + staal Niet in bedrijf; sloopplan; hergebruik verdient echter sterke aanbeveling. 19. WPA zeker & vast gemeente Hardenberg plaats Dedemsvaart adres Tottenhamstraat 14 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf opslag typering soort constructie staal In bedrijf (handel in zaaigraan).
  30. 30. 20. Bruins (mengvoeder + kunstmest) gemeente Hardenberg plaats Hardenberg adres Nieuwe haven 17 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal (ruim 30 silocellen) In bedrijf (oud particulier mengvoeder bedrijf, aanvankelijk in de stad gevestigd). 21. VTL coöp. gemeente Hardenberg plaats Mariënberg adres Stationsweg 5 typering soort ontsluiting spoor (één van de twee complexen met spoorwegontsluiting) typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie houten cellen in het oudste deel + beton voor de silotoren Niet in bedrijf; hergebruik in studie. 22. Bosch ‘De Landbouw’ gemeente Hellendoorn plaats Daarle adres Dalvoordeweg 17a typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal + hout Gebouwen in bedrijf, de silo’s niet meer; hergebruik van gebouwen zou te zijner tijd moeten worden overwogen. 35
  31. 31. 23. CAVV gemeente Hellendoorn plaats Haarle adres Stationsweg 2-4 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie beton (20 silocellen) + staal (rond 40 cellen) In bedrijf (één bedrijf met CAVV Heeten); aanvankelijk silo’s in NeHoBo van architect Giesen, maar na brand nieuwbouw. 24. Hankate gemeente Hellendoorn plaats Hankate adres Ommerweg 153/ Hankateweg West typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie NeHoBo (deel naar ontwerp van architect Giesen) + beton Niet in bedrijf. 25. Kamphuis-Beckum (mengvoeder) gemeente Hengelo plaats Beckum adres Wolfkaterweg 53 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal In bedrijf.
  32. 32. 26. Kamphuis (oude silo 1916) gemeente Hengelo plaats Beckum adres Wolfkaterweg 53 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw (in 1916 gesticht als maal- derij (2 stenen) met dieselmotor; in 1951 overgang naar hamermolen) typering soort constructie bakstenen gebouw met houten silocellen (deels verdwenen) Niet in bedrijf; hergebruik nu als opslag. 27. Schouten industries gemeente Hengelo plaats Hengelo adres Zuidelijke Havenweg 20 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf grondstoffen/half- fabrikaten: sojafabriek typering soort constructie NeHoBo + beton (rond 30 silocellen) In bedrijf; bedrijfscomplex voorheen ABTB/CB met Mervo voeder; nu opslag + ‘toasting’ van soja. 28. ABCTA gemeente Hof van Twente plaats Delden adres Sluisstraat 24 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal In bedrijf; het grootste productiebedrijf van de ABCTA in Overijssel. 37
  33. 33. 29. Voorm. fa. Nijhuis (mengvoeders) gemeente Hof van Twente plaats Hengevelde adres Bretelerstraat 29 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton, staal Niet in bedrijf; eigenaar Ten Heggeler Bouwbedrijf heeft sloopplan. 30. Arkervaart-Twente gemeente Hof van Twente plaats Markelo adres Goorseweg 3 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie beton, staal In bedrijf. 31. Graansloot op- en overslag gemeente Kampen plaats Kampen adres Haatlandhaven 13 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf opslag typering soort constructie staal In bedrijf: op- en overslag van graan; de enige zuivere ‘graansilo’ in Overijssel.
  34. 34. 32. Schellings gemeente Losser plaats Beuningen adres Denekamperstraat 43 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier typering soort constructie staal In bedrijf; hergebruik zou te zijner tijd moeten worden overwogen. 33. CAVV gemeente Losser plaats De Lutte adres Bentheimerstraat/ Dorpsstraat 66 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie NeHoBo (3 silocellen) Sloopplan: sloopvergunning is afgegeven, maar hergebruik zou op zijn plaats zijn. 34. Smeenk-Middel gemeente Olst-Wijhe plaats Olst/Middel adres Oude Deventerweg 11 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie NeHoBo (3 silocellen, onderverdeeld met hout, gebouwd in de jaren ’50) Niet in bedrijf; sloopplan, maar hergebruik zou op zijn plaats zijn. 39
  35. 35. 35. Van Riel (voorm. fa. Dieperink) gemeente Olst-Wijhe plaats Wesepe adres Raalterweg 6 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier typering soort constructie NeHoBo (10 silocellen); na WO-II nieuw gebouwd Niet in bedrijf; sloopplan, maar hergebruik zou op zijn plaats zijn. 36. CAVV Zuid-Salland gemeente Raalte plaats Heeten adres Dorpsstraat 51 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal In bedrijf; alleen nog piekvoorraad in oogsttijd, één bedrijf met CAVV Haarle. 37. Ind. Diensten Heino IDH gemeente Raalte plaats Heino adres Zwolseweg 33-35 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöperatief zuivel- bedrijf typering soort constructie staal: ronde roestvrij stalen silo’s in staal- skelet, bekleed met damwandprofielplaten In bedrijf (opslag van melkpoeder/melkvet).
  36. 36. 38. Fakkert gemeente Raalte plaats Heino Ganzepan adres Zwolseweg 85-87 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie staal In bedrijf. 39. Booijink Luttenberg BV (rundvee) gemeente Raalte plaats Luttenberg adres Butzelaarstraat 38-40 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie NeHoBo (ongeveer 34) + staal (ongeveer 90), bouwfasen 1956-1965- 1988-2003 In bedrijf. 40. Landbouwmuseum (De Laarman) gemeente Raalte plaats Luttenberg adres Butzelaarstraat 60 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie NeHoBo Niet in bedrijf; hergebruikt als museum. 41
  37. 37. 41. Vree-Egberts (voorm. CAVV) gemeente Raalte plaats Nieuw Heeten adres Scholtensstraat 4 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie NeHoBo Niet in bedrijf; sloopplan, maar hergebruik zou op zijn plaats zijn. 42. Booijink Raalte BV (varkens) gemeente Raalte plaats Raalte adres Schoolstraat 2 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal + beton In bedrijf; hergebruik in studie. 43. Slaghekke mengvoeders gemeente Rijssen-Holten plaats Rijssen adres Molendijk, Zuid 3 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier typering soort constructie NeHoBo (32 cellen) + staal (46 cellen) In bedrijf.
  38. 38. 44. De Eendracht (voorh. De Samenwerking) gemeente Staphorst plaats Staphorst adres Lichtmisweg 15 typering soort ontsluiting water (Dedemsvaart) typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie staal (38 cellen) In bedrijf. 45. Vogelzang gemeente Staphorst plaats Staphorst de Leyen adres Gemeenteweg 374 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen particulier typering soort constructie staal (8 cellen) Niet in bedrijf; sloopplan. 46. Van Benthem gemeente Steenwijkerland plaats Vollenhove adres De Weyert 20 typering soort ontsluiting weg (maakt gebruik van de aanvoer via water bij Fuite Genemuiden) typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie staal In bedrijf. 43
  39. 39. 47. CAV Den Ham gemeente Twenterand plaats Den Ham adres Dorpsstraat 68 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf ex-molen coöp. typering soort constructie baksteen + staal + beton (totaal zo’n 100 silocellen) In bedrijf (voor varkens-, runder- en kippenvoer). 48. W. van ’t Spijker gemeente Twenterand plaats Vriezeveen adres Wierdenseweg 90 typering soort ontsluiting spoor typering soort bedrijf opslag typering soort constructie staal + hout (totaal 32 cellen; gebouwd in de jaren ‘30 en ‘60) Silo’s buiten gebruik; hergebruik voor complex zou te zijner tijd te overwegen zijn. 49. ABCTA gemeente Twenterand plaats Vroomshoop adres Schoolstraat 14 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie beton (12 cellen uit 1954) In bedrijf: nu graanopslag en -drogerij: grondstof voor veevoer; hergebruik te zijner tijd bestuderen.
  40. 40. 50. Agri-Twente Weggeman BV gemeente Wierden plaats Wierden adres Hexelseweg 4 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf opslag typering soort constructie staal Niet in bedrijf; was voor grondstoffen mengvoeder. 51. Garden toys en tools gemeente Wierden plaats Zuna adres Rijssensestraat 164 typering soort ontsluiting weg typering soort bedrijf coöp. mengvoeder typering soort constructie bakstenen gebouw met houten silocellen Niet in bedrijf; hergebruik zou moeten worden bestudeerd. 52. Fuite gemeente Zwartewaterland plaats Genemuiden adres Kokosstraat 15 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton + staal In bedrijf. 45
  41. 41. 53. Covatra Nederland BV gemeente Zwartewaterland plaats Hasselt adres Randweg 23 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf gebouwd voor de opslag van melkpoeder typering soort constructie staal: ronde silo’s hangen in een staal- skelet dat met dam- wandprofielplaten is bekleed Niet in bedrijf. 54. Hendrix UTD (rundvee) gemeente Zwolle plaats Zwolle adres Botterweg 4 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton, glijbekisting In bedrijf. 55. ACM Agrifirm gemeente Zwolle plaats Zwolle adres Schokkerweg 2 typering soort ontsluiting water typering soort bedrijf mengvoeder, nieuw typering soort constructie beton in bedrijf
  42. 42. 47 a. Voordragen als monument Potentiële rijksmonumenten: Mariënberg vm. VTL, Haaksbergen coöperatiecomplex vm. ABCTA, De Krim Agri-firm, Nieuw Heeten vm. CAVV, Fakkert Hoonhorst (en niet alleen de molenromp), de silo’s in Deventer. (nr. 6 en 7). Potentiële gemeentelijke monumenten: Ane vm. coöperatie, Arkervaart Markelo, met name vanwege het coöperatiegebouw, De Laarman in Luttenberg, vm. coöperatie en silo in Den Hulst/Nieuwleusen, Olde Hengel in Ootmarsum, Schellings in Beuningen, Bosch in Daarle, Kamphuis in Beckum, Smeenk in Middel en Van ’t Spijker in Vriezenveen. b. Kansrijk voor transformatie In de inventarisatie is aangeduid voor welke silocom- plexen wij mogelijkheden voor hergebruik zien, soms in weerwil van een voorgenomen sloop. c. Aan een groot aantal silocomplexen hoeft geen nadere aandacht te worden besteed, bijvoorbeeld omdat zij gewoon functioneren (‘ib: in bedrijf’). Een enkele keer is, ondanks leegstand en dreigende sloop, geen aandacht nodig omdat de waarde niet bijzonder is (Hankate, de silo’s van Van ’t Spijker in Vriezenveen, de Covatra in Hasselt, Staphorst De Leyen). Conclusies Aanbevelingen voor nader onderzoek Bronnen a. In het onderzoek zijn we regelmatig gestuit op silo- complexen die wel werden beschreven of gefoto- grafeerd, maar die toch zijn verdwenen. Enkele heb- ben we apart geïnventariseerd, maar een completer overzicht zou beter aan het licht brengen hoe groot de sector is geweest en hoe representatief datgene is, wat we nu over hebben. b. Een meer precieze genealogie van de spelers in de markt lijkt ons van belang. De benadering die wij heb- ben gekozen, om te redeneren vanuit de productie- en distributiekant, heeft ons inziens laten zien, dat het in beeld brengen van een sector een goed kader schept om een verzameling gebouwen te benaderen. Zo’n gedetailleerder genealogie kan ook bijdragen aan een betere waardering van bijvoorbeeld coöperatie- gebouwen. c. Nog te weinig zijn de bedrijven in beeld gekomen die daadwerkelijk silo’s bouwden: de aannemers en adviseurs voor installaties en gebouwen. • Interviews met de heren Kloosterman in Dalfsen en Giesen in Doetinchem, met vele silo-eigenaren en -beheerders. • H. Veldman et al., Een machtige Schakel in de Neder- landse Land- en tuinbouw. De Geschiedenis van Cebeco-Handelsraad 1899-1999, Rotterdam 1999. • Dubbelman, K., K. Sloots, Graanbewerkings- en graan- productenindustrie, PIE rapport deel 9, Utrecht, 1998. • Dr. J.F. Hoffmann, Die Getreidespeicher, Berlin 1916 (deel II van Das Getreidekorn, seine Bewertung Bewertung und Behandlung (etc.), Berlin 1916. • Handbuch der Architektur Teil IV Halbband 3 Heft 1, Stuttgart 1901. • M. Bühle, Transport und Lagerungseinrichtungen für Getreide und Kohle, Berlin 1899. • R. van de Wiel, ‘Een murwe lijnkoekendoos’, artikel op de website van het Zaans Museum, Zaandam.
  43. 43. 48

×