YATIRIMCI ve P YASA    PS KOLOJ S  Dr. Yaşar ERD NÇ
DAVRANIŞSAL F NANS-PS KOLOJ Yatırımcı Psikolojisi   Beyin Nasıl Programlanmıştır?   Stres altında, bireysel Karar alma   m...
YATIRIMCI PS KOLOJ S             1. GÜNBeynimizin Programı ve Zaaflarımız
ABUK B R STEK!  Şimdi lütfen katılımcıların yarısı dışarı  çıksın.                                          4
B R SORU  Bir bölgede ortaya çıkan virüs, insanları  öldürüyor. Bölge karantina altına alındı ve  600 kişi karantinada. Bi...
B R SORU  Bir bölgede ortaya çıkan virüs, insanları  öldürüyor. Bölge karantina altına alındı ve  600 kişi karantinada. Bi...
YATIRIMCI VALEZQUEZ’in TABLOSUNA ULAŞMAK STER AMA TABLO G TT KÇE P CASSO’NUNTABLOSU OLMAYA BAŞLAR. NEDEN? Beynimiz nasıl p...
AH BU BEY N! Charles Roxburgh   Temel sebep ne olursa olsun, beyin rasyonel   karar vermek konusunda yanıltıcı bir rehber ...
Psikolojik Önyargılar Kahneman ve Twersky; 2002 Nobel Ödülü sahipleri   Geleneksel ekonomi teorisi her bireyin   değişmeye...
Psikolojik Önyargılar Psikolojik Önyargıların sebepleri;   Bilginin depolanması   Bilginin işlenmesi şeklinden kaynaklanan...
Hevristikler ve Bilişsel Önyargılar Hevristik:     problem      çözmede      çeşitli problemlere uygulanabilen, ama doğru ...
Hangi durumlar, hevristik kullanımına(kestirme çözüm üretimine) neden olur?1. Aşırı bilgi ile yüklendiğinizde ortaya çıkar...
Kestirme çözüm üretmenin biçimleri   Hazır bilgiye sahip olma: En son yaşanan   olaylar veya basın yayın organlarında   üz...
B R TEST     Aşağıdaki sorulara yüzde 90 emin olduğunuz aralıkları belirterek     cevap veriniz. Eğer sorunun cevabının yü...
B R TEKL F Soruları cevapladınız. Şimdi cevaplarınızı tekrar kontrol ediniz. Eğer kontrolden sonra cevaplarınızın yüzde 90...
SONUÇLARSorular                                                 CEVAPLAR1-Martin Lutfer King hangi yaşta öldü?            ...
1. Beynin ilk zaafı : Aşırı Güven ve Aşırıiyimserlik   Beyin    kendimize       aşırı güven duymaya göre   programlanmıştı...
2. Optimizm ve Dileklerdeki yimserlik  Birçok kişi kendi yetenekleri ve yapabilecekleri  konusunda haddinden fazla iyimser...
Bir Soru Daha… “Linda 31 yaşında, bekar, dışa açık ve çok zeki bir insandır. Felsefe alanında üniversite eğitimi görmüştür...
3. Temsil Sapması Sınıfın verdiği sonuçlara göre B şıkkındaki durumun olasılığının daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu im...
3. Temsil Sapması (Represantativeness)   nsanlar bir olaya ilişkin örnek büyüklüğünü  dikkate almama eğilimi içindedirler....
3. Temsil Sapması (Represantativeness)  Yatırımcılar son verdiğiniz iki öneriyi baz  alarak sizin hakkınızda “inanç” oluşt...
4. Akli muhasebeleştirme (Mental Counting)    Bu ismi davranışsal Finansa Richard Thaler    kazandırdı.     nsanlar parayı...
5. Statüko Sapması (The Status quo bias)  Klasik bir deneyde 2 öğrenci grubuna, miras  kalmış yüksek bir meblağı nasıl bir...
5. Statüko Sapması (The Status quo bias)  Sahiplenme      Sapması:     nsanlar     sahip  oldukları varlıklara daha fazla ...
5. Statüko Sapması (The Status quo bias)  Bu sapma, işletme ve hisse sahiplerinin  ellerindeki varlıkları satma konusunda ...
Bir soru… Cep telefonu numaranızın son iki rakamını kağıda yazınız. Sizce Ardahan’a bağlı kaç köy vardır?                 ...
Cevap Ardahan’a bağlı 283 köy vardır?                                   28
6) Çıpalama (Anchoring)  nsanlara bir sayıdan bahsedin. Daha sonra bu sayı ile hiç ilgisi olmayan bir soru sorun. Genel eğ...
6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalama, fiyat starejistleri açısından önemli bir güç olabilir. Bir varlığın satışı öncesinde bir...
6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalama etkisi yatırımcı davranışlarında sıkça görülmektedir. Herhangi bir uzmanın bir hisse veya...
6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalamanın bir diğer etkisi de hedef ve beklenti rakamlarıdır. Piyasalarda en güçlü hareketler bu...
7. Batık Maliyet Etkisi (The Sunk-costeffect) Büyük yatırımlara girmiş ve yatırımın belirli bir döneminde yatırımın veriml...
8. Hazzın yanlış tahmin Edilmesi (mis-estimating future hedonic states)  nsanlar belirli bir olumlu ya da olumsuz gelişme ...
9. Yanlış Görüşbirliği (false consensus)   nsanlar kendi görüşlerinin başkaları tarafından  paylaşıldığı veya desteklendiğ...
Yatırımcılar ÜzerindeYapılmış Deneyler ve      Sonuçları  Sistematik Hatalar
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  Etkin Pazar hipot...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  80 gönüllü katılı...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  Çalışma 7 Temmuz ...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  SONUÇLAR:  Eğitim...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  Aşırı duygusal te...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  Bu çalışmalar nör...
Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları  Bu     çalışmanın...
Yatırıma DairUnutmayın;      “Ucuz hisseler yalnızca serin kanlı, analitik   düşünceli ve yaşlı olanları heyecanlandırır.”...
Korkular, Hırs ve Panik     Temel Motivasyon
KORKULAR ve D J TAL B LG  çgüdüsel temel iki korku : Düşme ve Gürültü korkuları Bu korkuları yenmek mümkün değildir. Finan...
B R KOPUŞ H KAYES                                     Daha da                      Yine           Yükseldi             Çok...
KOPUŞ SONRASI… Artık yatırımcı borsadaki yükselişe kayıtsız kalmaz ve alım yapar…. Fakat aldığı yer tepe noktalarına yakın...
KAYBETMEY ÖĞRENMEK…Farkında olmadan kaybetmeyi öğrenen kişi,artık kayıplarının tümünü çıkartabileceği omucizevi hareketi a...
Yatırımcı Gözüyle Borsa  Borsa hangi   hayvana                                                    Sebebi   benziyorLeopar ...
BEYN N ZAAFLARINI    YENMEKDoğru Sorularınıza Piyasa Doğru        Cevaplar Verir
Bilinçaltının Gücü? “Zihninizin    inandığı     şey,     zihninizdeki düşüncedir. Bu kadar basit. Ne fazla ne eksik” Sonuc...
Bilinçaltının Gücü? Zihinsel yaşamın yüzde doksanından fazlası bilinçaltındadır. Günde 24 saat iş başındadır ve hiç uyumaz...
Bilinçaltının Gücü? Psikolojik ve duygusal koşullar aracılığıyla korku, yanlış inanç ve olumsuz modeller bilinçaltına yerl...
Bilinçaltının Gücü? Başarısızlığa yol açan başlıca faktörler güvensizlik ve aşırı gayret’tir. Sakın ha irade gücü kullanar...
Beynin Zaafları Yenilebilir mi? “EVET”! “NASIL” “DOĞRU SORUYU SORMALISINIZ” “DOĞRU SORU NED R?” Şimdi her katılımcı elinde...
Sorularınız! “Sizden ricam Tofaş (özellikle lütfen !), Tat ve Aselsanın mümkünse analizlerini yapmanız.” “1500 ytl kadar D...
Yatırım çin Doğru Sorular Yatırım vadem nedir? Ne kadar getiri bekliyorum? Bu vadede bu getiriyi sağlamak için hangi strat...
Piyasa PsikolojisiPiyasaların Tepeleri: Çılgınlıklar Tarihi                                            59
Biraz Tarih“Geçmişi hatırlamayanlar onu tekrarlamaya mahkumdur”                                              George SANTAY...
Ve bizden bir söz...Alparslan sorar:        -hiç tarih okur musun?Diyojen şaşırarak cevaplar:        -Hayır okumam; neden?...
Piyasaların TarihiFinans alanında tartışma götürmez tekrar döngüsü vardır.Neredeyse her kuşakta bir kez piyasalar çıldırır...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar Tarihilk Teknoloji Balonu:          lk borsaların Paris, Amsterdam ve Londra’da başladığın...
Change Alley               64
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiNew England kaptanı William Phipps 1687’de ngiltere limanına bir spanyol korsan gemi...
Yatırım Balonu         Para kuramcısı Hyman Minsky, her türlü balonun oldukçamantıklı bir açıklamasına yakınlaşmıştır. Bun...
Yatırım BalonuBu ikisine iki koşul daha eklenebilir.Üçüncüsü; yatırımcıların en son çılgınlığı unutmuş olması gerekir. Bun...
Yatırım BalonuÖzetleyecek olursak, balonun zorunlu koşulları şunlardır:       * Büyük bir teknolojik devrim ya da finansal...
Yatırım Balonu          Yatırımcılar yalnızca yükseldiği için hisse senetleri satınalmaya başladıklarında balonlar oluşur....
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiSouth Sea Balonu:        South Sea Balonu tek bir balon değil, ikisi de 1720’debaşla...
Mississipi17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Fransa’nın bütçesinde derin biraçık görünüyordu. Paris’teki finansal kaosa ...
MississipiSon konu kraliyet sarayı açısından özellikle cazipti, çünküyatırımcılar Mississippi Şirketi’nin hisseleri karşıl...
Mississipi          Artık balonun oluşması için tüm bileşenler hazırdı: Finansalsistemde önemli bir değişiklik, şirketin y...
South Sea BalonuBorca batan yegane hükümet Fransa değildi. 1719’a gelindiğinde ngiltere de spanya tahtı savaşı sırasında ç...
South Sea Balonu         South Sea şirketi hisseleri de yükselme olanağı buldu.1720’de Avrupa finansal sistemine akan liki...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiNe Mississippi ne de South Sea Şirketi dış ticaret konusunda gerçekbir beklentiye sa...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar Tarihi        Şimdi bir balonun oluşması için gereken dört koşulüzerinde duralım.         ...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiBalon: Fiyatların yükseldiği ve güvensizliğin rafa kaldırıldığı kısa birdönemdir ve ...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiBalonlar yatırım cennetlerinde hızla yol alır ve arkalarında ne akıl ne desosyal sın...
Demiryolları BalonuDemiryolları, karayolu ulaşımını bir anda ucuz, güvenli, hızlı venispeten konforlu hale getirdi. Daha d...
Demiryolları Balonu         lk buharlı yolculuk hattı 1825’te Darlington ile Stocktonarasında kuruldu. 1831’de ise Liverpo...
Demiryolları BalonuAncak ngiltere’de daha önce hiç görülmeyen ikinci hisse cinneti,Kraliçe Viktorya 1842’de ilk tren yolcu...
Demiryolları Balonu1844 yılının sonuna gelindiğinde, en büyük üç demiryolu şirketi %10kar payı ödüyordu. 1845’in başında i...
Demiryolları Balonu1845 yazının sonunda, mevcut hisselerin %500 artmasıyla en az 450yeni şirket tescil edilmişti. Dünya öl...
Demiryolları BalonuKredi aynı şekilde boldu: 1840’larda satın alma iştirak taahhüdübiçimine dönüştü. Buna göre yatırımcı a...
Demiryolları BalonuTüm balonlarda olduğu gibi, kredinin aniden daralması bu balonunpatlamasına neden oldu. nşa sürecinin b...
Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiSonuç:“Eski kuralların unutulacağı spekülatif piyasalar daima varolacaktır.Sinyaller...
Yatırıma DairUnutmayın;      “Ucuz hisseler yalnızca serin kanlı, analitik   düşünceli ve yaşlı olanları heyecanlandırır.”...
Panikle Nasıl Başa Çıkılır?Profesyonelleri amatörlerden ayıran iki şey vardır:Birincisi, acımasız ayı piyasalarının yaşamı...
KAYNAKÇA           90
KAYNAKÇA           91
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Yatirimci ve piyasa psikolojisi

3,054 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,054
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
121
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Yatirimci ve piyasa psikolojisi

  1. 1. YATIRIMCI ve P YASA PS KOLOJ S Dr. Yaşar ERD NÇ
  2. 2. DAVRANIŞSAL F NANS-PS KOLOJ Yatırımcı Psikolojisi Beyin Nasıl Programlanmıştır? Stres altında, bireysel Karar alma mekanizması nasıl çalışır? Piyasa Psikolojisi Sürü hareketleri Büyük yükselişler ve çöküşlerin dinamikleri 2
  3. 3. YATIRIMCI PS KOLOJ S 1. GÜNBeynimizin Programı ve Zaaflarımız
  4. 4. ABUK B R STEK! Şimdi lütfen katılımcıların yarısı dışarı çıksın. 4
  5. 5. B R SORU Bir bölgede ortaya çıkan virüs, insanları öldürüyor. Bölge karantina altına alındı ve 600 kişi karantinada. Bilim adamları iki tür ilaç geliştirdiler. Sizler karar verici olarak lütfen hangi ilacın uygulanması gerektiği yönünde oy kullanınız. 1. Eğer “A” ilacını uygularsanız 200 kişinin kurtulması kesindir. 2. Eğer “B” ilacını uygularsanız yüzde 33 olasılıkla 600 kişi kurtulacak, ya da yüzde 66 olasılıkla 600 kişi ölecektir. 5
  6. 6. B R SORU Bir bölgede ortaya çıkan virüs, insanları öldürüyor. Bölge karantina altına alındı ve 600 kişi karantinada. Bilim adamları iki tür ilaç geliştirdiler. Sizler karar verici olarak lütfen hangi ilacın uygulanması gerektiği yönünde oy kullanınız. 1. Eğer “A” ilacını uygularsanız 400 kişinin ölmesi kesindir. 2. Eğer “B” ilacını uygularsanız yüzde 33 olasılıkla 600 kişi kurtulacak, ya da yüzde 66 olasılıkla 600 kişi ölecektir. 6
  7. 7. YATIRIMCI VALEZQUEZ’in TABLOSUNA ULAŞMAK STER AMA TABLO G TT KÇE P CASSO’NUNTABLOSU OLMAYA BAŞLAR. NEDEN? Beynimiz nasıl programlanmıştır? Beynimiz bilgiyi nasıl algılar? Teorideki rasyonel davranış varsayımı ne kadar geçerli? 7
  8. 8. AH BU BEY N! Charles Roxburgh Temel sebep ne olursa olsun, beyin rasyonel karar vermek konusunda yanıltıcı bir rehber olabilir. Teorideki rasyonel davranış varsayımı, davranışsal finans bilim insanlarının bulgularıyla örtüşmemektedir. Eğer yatırımcı rasyonel değilse, etkin Pazar hipotezinden bahsedemeyiz 8
  9. 9. Psikolojik Önyargılar Kahneman ve Twersky; 2002 Nobel Ödülü sahipleri Geleneksel ekonomi teorisi her bireyin değişmeyen, doğru tanımlanmış tercihlere sahip olduğunu ve rasyonel olarak bu tercihleri maksimize edeceğini varsaymaktadır. Davranışsal yaklaşım ise; karar vericilerin irrasyonel davrandığına ve tercihlerinin yön değiştirmesine ilişkin sayısız bulgular ortaya koymuştur. Bunun sebebi PS KOLOJ K ÖNYARGILAR’dır. 9
  10. 10. Psikolojik Önyargılar Psikolojik Önyargıların sebepleri; Bilginin depolanması Bilginin işlenmesi şeklinden kaynaklanan algı hataları Karar probleminin formülasyonu sürecindeki hatalar PS KOLOJ K ÖNYARGILAR iki ana Başlıkta toplanıyor; Hevristikler ve Bilişsel Önyargılar Duygusal Faktörler 10
  11. 11. Hevristikler ve Bilişsel Önyargılar Hevristik: problem çözmede çeşitli problemlere uygulanabilen, ama doğru çözümü her zaman sağlamayan strateji ya da kestirme yollardır. (Atkinson vd..1996:714) Yapılan bilimsel araştırmalar, bilgiyi analiz etme konusunda beynin tembel olduğunu ve hevristik ve başparmak kuralı (rule of thumb) adı verilen kısa ve kestirme çözümler ürettiğini göstermektedir. 11
  12. 12. Hangi durumlar, hevristik kullanımına(kestirme çözüm üretimine) neden olur?1. Aşırı bilgi ile yüklendiğinizde ortaya çıkar;2. Bir sorunun çözümüne ilişkin olarak yeterli zamanımız olmadığı zaman ortaya çıkabilir.3. Şansa bağlı ve bizim için önemli olmayan olaylar üzerinde çok fazla düşünmek istenmemektedir.4. Karar verirken, yeterli sayıda bilgiye ulaşamadığımızda ortaya çıkmaktadır. şte tüm bu sebepler sistematik hataların ardı ardına yapılmasına neden olmaktadır. 12
  13. 13. Kestirme çözüm üretmenin biçimleri Hazır bilgiye sahip olma: En son yaşanan olaylar veya basın yayın organlarında üzerinde çok durulan gelişmeler genellikle önyargılara sebep olurlar. Örnek: Taksim meydanında bir kişinin vurulması sonrasında, insanlar, o meydan- daki kutlamalara gitmeme kararı alır. Fakat arabasına binip şehir trafiğine çıkabilir. Halbuki arabasıyla şehir içinde trafik kazası sonucu ölmesi olasılığı daha yüksektir. 13
  14. 14. B R TEST Aşağıdaki sorulara yüzde 90 emin olduğunuz aralıkları belirterek cevap veriniz. Eğer sorunun cevabının yüzde 90 olasılıkla bu aralıkta olduğunu düşünüyorsanız, 10 soru sonunda 9 soruyu doğru cevaplamış olmanız gerekiyor.Sorular Alt Sınır Üst Sınır1-Martin Lutfer King hangi yaşta öldü?2. Nil Nehrinin uzunluğu kaç kilometredir?3. OPECe üye kaç ülke vardır?4. Eski incilde kaç adet bölüm (kitap) bulunur5. Ayın çapı kaç Kilometredir?6. Boş bir Boeing 747 uçağın ağırlığı kaç kilogramdır7. Amadeus Mozart hangi yılda doğdu?8. Bir filin gebelik süresi kaç gündür?9. Londoradan Tokyo, kuş uçuşu kaç Kilometredir?10. Okyanuslarda bilinen en derin yer kaç metredir? 14
  15. 15. B R TEKL F Soruları cevapladınız. Şimdi cevaplarınızı tekrar kontrol ediniz. Eğer kontrolden sonra cevaplarınızın yüzde 90’ının doğru olduğunu düşünüyorsanız ve gerçekten de doğru bilmişseniz bir cep telefonu kazanabilirsiniz. Eğer 10 soruda 9 doğrunuz yoksa 5 YTL kaybedeceksiniz. 15
  16. 16. SONUÇLARSorular CEVAPLAR1-Martin Lutfer King hangi yaşta öldü? 392. Nil Nehrinin uzunluğu kaç kilometredir? 67373. OPECe üye kaç ülke vardır? 134. Eski incilde kaç adet bölüm (kitap) bulunur 395. Ayın çapı kaç Kilometredir? 3475.56. Boş bir Boeing 747 uçağın ağırlığı kaç kilogramdır 1769047. Amadeus Mozart hangi yılda doğdu? 17568. Bir filin gebelik süresi kaç gündür? 6459. Londoradan Tokyo, kuş uçuşu kaç Kilometredir? 9588.310. Okyanuslarda bilinen en derin yer kaç metredir? 11033.5 16
  17. 17. 1. Beynin ilk zaafı : Aşırı Güven ve Aşırıiyimserlik Beyin kendimize aşırı güven duymaya göre programlanmıştır. nsanlar değer yargılarına veya tahminlerine aşırı güven duyarlar. Miktar ve seviye konusunda yüzde 98 olasılıklı bir güven aralığı belirlemeleri istendiğinde, genel olarak yüzde 60 olasılıkla doğru çıkmaktadırlar (Albert and Raiffa 1982). nsanlar olasılık tahmini yaparken çok yeteneksizdirler. Yüzde 100 emin oldukları bir olayın olması olasılığı sadece yüzde 80 olarak ortaya çıkarken, “olması imkansız” dedikleri bir olayın yüzde 20 olasılıkla ortaya çıktığı görülmüştür (Fischhoff, Slovic ve Lichtenstein, 1977). 17
  18. 18. 2. Optimizm ve Dileklerdeki yimserlik Birçok kişi kendi yetenekleri ve yapabilecekleri konusunda haddinden fazla iyimserdirler. Yapılan testlerde, deneklerin yüzde 90’ı örneğin araba kullanmak, başkalarını anlamak ve arkadaşlıklar kurmak konusunda ortalamanın üzerinde yetenekli olduğunu söylemişlerdir. (Weinstein, 1980). nsanlar sistematik bir planlama iyimserliğine sahiptirler. Örneğin bir ödev ya da araştırmayı zamanından önce bitireceklerini düşünürler fakat her defasında planlananın üzerinde zaman harcarlar (Buehler, Griffin and Ross, 1994). 18
  19. 19. Bir Soru Daha… “Linda 31 yaşında, bekar, dışa açık ve çok zeki bir insandır. Felsefe alanında üniversite eğitimi görmüştür. Sosyal adalet ve ayrımcılık konusuna büyük ilgi duymaktadır, geçen ay organize edilen anti-nükleer yürüyüşüne katılmıştır.” Aşağıdaki ifadelerden hangisinin olasılığı daha yüksektir? A. Linda bir bankada kasiyerdir. B. Linda bir bankada kasiyer ve aynı zamanda feminist hareketin destekçilerindendir. 19
  20. 20. 3. Temsil Sapması Sınıfın verdiği sonuçlara göre B şıkkındaki durumun olasılığının daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu imkansız bir durumdur. Neden? (Kahneman ve Twersky, 1974) 20
  21. 21. 3. Temsil Sapması (Represantativeness) nsanlar bir olaya ilişkin örnek büyüklüğünü dikkate almama eğilimi içindedirler. Bir analist üç defa arka arkaya kazandırmışsa, insanlar O’nun çok yetenekli olduğunu düşünürler. Çünkü yeteneksiz analistlerin dört defa arka arkaya kazandırmaları olasılığı olmadığına dair inançları vardır. Halbuki bu konuda istatistiksel bir çalışma görmemişlerdir. Yani küçük bir örnek gurubundan elde ettikleri sonucu genelleştirirler. 21
  22. 22. 3. Temsil Sapması (Represantativeness) Yatırımcılar son verdiğiniz iki öneriyi baz alarak sizin hakkınızda “inanç” oluştura- caklardır. Hiçbir yatırımcı sizin son üç yılda verdiğiniz önerilerin performansına bakmayı akıl etmeyecektir. “Hot hand” olarak literatüre giren olay bunu en iyi şekilde açıklar. Bu durum “küçük sayılar yasası” olarak da literatüre girmiştir. (Gilovic, Vallone and Twersky, 1985) ve (Rabin, 2002) 22
  23. 23. 4. Akli muhasebeleştirme (Mental Counting) Bu ismi davranışsal Finansa Richard Thaler kazandırdı. nsanlar parayı nereden geldiği, nerede muhafaza edildiği ve nasıl harcandığına bakarak kategorize etme eğilimi içindedirler. Örneğin kumarcılar, kumardan kazandıkları parayı kaybettiklerinde, hiçbir kayıpları olmadığını düşünürler. şletmeler kurulurken su gibi para harcarken, iş başladıktan sonra cimrileşirler Aslında hangi kategoriye konulursa konulsun 1 Dolar her kategoride 1 dolardır ve alım gücü aynıdır. 23
  24. 24. 5. Statüko Sapması (The Status quo bias) Klasik bir deneyde 2 öğrenci grubuna, miras kalmış yüksek bir meblağı nasıl bir yatırımda kullanacakları soruldu. Birinci gruba 5 milyon dolarlık düşük riskli bono mirası kaldığı belirtilirken, ikinci gruba yüksek risk içeren 5 milyon dolarlık hisse miras kaldığı söylendi. Her iki grup da risk faktörünü gözetmeden genel olarak mirası aynı yatırım araçlarında değerlendirmeyi yeğlediler. 24
  25. 25. 5. Statüko Sapması (The Status quo bias) Sahiplenme Sapması: nsanlar sahip oldukları varlıklara daha fazla değer biçmekteler (değerli görmektedirler). Richard Thaler, Cornell Universitesi öğencile- rinin bir kısmına üzerinde üniversitenin amb- lemi ve ismi olan kupa dağıttı ve bunu en az kaç dolara satacaklarını sordu. Ortalama fiyat 5.25 dolardı. Kupa dağıtılmamış öğrencilere bu kupaya kaç dolar ödeyecekleri sordu- ğunda ortalama cevap 2.75 dolardı. 25
  26. 26. 5. Statüko Sapması (The Status quo bias) Bu sapma, işletme ve hisse sahiplerinin ellerindeki varlıkları satma konusunda gönülsüz kalmalarına sebep olmaktadır. Bu fenomen diğer taraftan portföy yapısında, değişen şartlara karşı köklü değişiklik yapabilme yeteneğini zayıflatmaktadır. Hisselere aşık olan yatırımcılar ciddi statüko sapması içindedirler. 26
  27. 27. Bir soru… Cep telefonu numaranızın son iki rakamını kağıda yazınız. Sizce Ardahan’a bağlı kaç köy vardır? 27
  28. 28. Cevap Ardahan’a bağlı 283 köy vardır? 28
  29. 29. 6) Çıpalama (Anchoring) nsanlara bir sayıdan bahsedin. Daha sonra bu sayı ile hiç ilgisi olmayan bir soru sorun. Genel eğilim sorunun cevabı ile sayı arasında ilişki kurulmasıdır. Bir deneyde insanlara telefon numaralarının son üç rakamını yazmaları istendi. Daha sonra da Cengiz Han’ın ölüm yılının tahmin edilmesi istendi. Defalarca yapılan bu testte telefon numaraları ölüm yılı arasında yüksek korelasyon tespit edildi. Aslında Cengiz han 1162-1227 yılları arasında yaşamış olmasına rağmen, ölüm yılı olarak üç rakamlı 1000 yılından önceki rakamlar verildi. 29
  30. 30. 6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalama, fiyat starejistleri açısından önemli bir güç olabilir. Bir varlığın satışı öncesinde bir fiyattan bahsedildiğinde genellikle pazarlık bu fiyat etrafında yoğunlaşmaktadır. Fakat geçmiş rakamlara dönük çıpalama çok zarar verici olabilmektedir. Örneğin hisse senedine uzun vadeli yatırım yapıldığında kazanılır sözü, eğer geçmiş 3-4 yıllık getirilere bakılarak yapılıyorsa, öyle bir döneme girilebilir ki, gelecek 3-4 yılda hiçbir getiri elde edilmeyebilir. Aynen 2000 yılı ile 2005 yılları arasında borsanın dolar bazında hala zararda olması gibi. 30
  31. 31. 6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalama etkisi yatırımcı davranışlarında sıkça görülmektedir. Herhangi bir uzmanın bir hisse veya yatırım enstrümanı için bahsettiği fiyat seviyesi varsa, yatırımcı bu seviyeye odaklanmakta ve tabiri yerindeyse kilitlen- mektedir. Yeni şartlar ne getirirse getirsin, o varlığın bahsedilen seviyeye ulaşacağı yanıl- gısı ve beklentisi içinde olmaktadırlar. 31
  32. 32. 6) Çıpalama (Anchoring) Çıpalamanın bir diğer etkisi de hedef ve beklenti rakamlarıdır. Piyasalarda en güçlü hareketler bu rakamlardan önemli sapmalar olduğunda gerçekleşir. 32
  33. 33. 7. Batık Maliyet Etkisi (The Sunk-costeffect) Büyük yatırımlara girmiş ve yatırımın belirli bir döneminde yatırımın verimliliğin çok düşük olacağını anlamış olmasına rağmen, firma- ların yatırıma devam etme isteğidir. Avrupada birçok bankanın büyük yatırım şirketleri kurmak için çok büyük harcamalar yapmaları sonrasında goldman Sachs, Merill Lynch gibi devlerle rekabet edememeleri ve bütün bir yatırımı zarar yazmaları en güzel örnektir. Diğerleri hala bu tuzaktan kurtulmak için çabalamaktadırlar. 33
  34. 34. 8. Hazzın yanlış tahmin Edilmesi (mis-estimating future hedonic states) nsanlar belirli bir olumlu ya da olumsuz gelişme öncesinde, bu gelişmenin kendilerinde yaratacağı haz veya stresi yanlış tahmin etmektedirler. Bir yatırımcıya, 5 YTL’ye mal olmuş bir hisse senedinin 4,5 YTL seviyesine kadar düşebileceğini söylediğinizde, orta ve uzun vadeli düşünmek gerektiğini ve o fiyata düşse de satış yapmayacağını söyler. Fakat fiyat o seviyeye gerilediğinde yaşadığı stres daha önce tahmin ettiğinden çok daha yüksek olur. Sürü psikolojisine kapıldığında o seviyede satış yaparak rahatlar. 34
  35. 35. 9. Yanlış Görüşbirliği (false consensus) nsanlar kendi görüşlerinin başkaları tarafından paylaşıldığı veya desteklendiği konusunda iyimser sapma içindedirler. Karşı görüş tam aksi yönde olsa da kendi görüşünü destekleyebilecek cümle veya kelimeleri cımbızla seçerler. Hisse almış ve borsanın yükselmesi beklentisi içindeki bir yatırımcının, borsanın düşeceğini söyleyen bir uzmana duyduğu tepki veya uzmanı suçlaması bu nedenden dolayıdır. Uzman O’nu kandırmak ve elindeki hisseyi almak istemektedir. 35
  36. 36. Yatırımcılar ÜzerindeYapılmış Deneyler ve Sonuçları Sistematik Hatalar
  37. 37. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları Etkin Pazar hipotezi rasyonel davranış üzerine kurulmuştur. Yapılan bilimsel çalışmalar bireylerin irrasyonel davrandıklarını net biçimde ortaya koymaktadır. rrasyonel davranışın temelinde “duygular” vardır. Son çalışmalar karar vermedeki rasyonellik ve duygular arasında önemli bağlantılar ortaya çıkarmıştır. (Groosberg and Gutowski, 1987; Damasio, 1994; Lo, 1999; Loewenstein,2000;). 37
  38. 38. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları 80 gönüllü katılımcı, beş haftalık on-line bir eğitim programına tabi tutuldu. Eğitimi Linda Bradford Raschke verdi. Linda çok iyi bilinen profesyonel Amerikalı bir future traderı’dır. Katılımcılar eğitim öncesinde, eğitim sırasında ve eğitim sonrasında psikolojik durumlarını yansıtan anket formlarını doldurdular. Her katılımcının gün içinde trade yapmasına izin verildi ve her günün sonunda duygusal durumlarını ve perfomanslarını ölçmeyi amaçlayan sorular soruldu. 38
  39. 39. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları Çalışma 7 Temmuz 2002’de başladı ve 9 Ağustos 2002’de bitti. Toplam 25 gün trade yapıldı. Dersler on-line ve chat şeklinde oldu. Her yatırımcının, eğiticiler tarafından verilen hisseler üzerinde hipotetik trade yapması istendi ve kendi özel tradelerini de yapabildiler. Katılımcılar Amerika’nın çok çeşitli yerlerindendi. Beş haftalık eğitim başlamadan önce önemli üç anketi cevapladılar. Her sabah piyasa açılmadan önce, piyasa açıkken ve piyasa kapandıktan sonra soruları online olarak cevapladılar. (http://www.riskpsychology.net) Eğitim bittikten sonra üç ayrı anket grubundaki soruları cevapladılar. 39
  40. 40. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları SONUÇLAR: Eğitim süresi içinde S&P500 indeksi 1006’dan 797’ye yüzde 20 düşüş yaptı. Eğitime katılan 80 kişiden sadece 33 tanesi 5 haftayı tamamlayabildi ve diğerleri trade yapmaktan vazgeçerek ayrıldılar. 40
  41. 41. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları Aşırı duygusal tepki vermek ve trading performansı arasında çok sıkı negatif bir ilişki ortaya çıktı. Duygusal tepkilerin azaltılması trade performansını artırıcı etki yapacaktır. 41
  42. 42. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları Bu çalışmalar nöro-bilimsel çalışmalarının söylediklerini destekler niteliktedir. Korku ve hırs gibi otomatik duygusal tepkiler, beynin amygdala bölümünden kaynaklanmakta ve prefrontal cortex’den gelen daha kontrollü tepkilerin önüne geçmektedir. 42
  43. 43. Lo, Repin Steenbarger- Finansal Piyasalarda korkuve Hırs : Günlük alıp satanların klinik deneysonuçları Bu çalışmanın sonrasında yazarlar, Gilbert’in 2004’de yayınlanan tavsiyelerini yatırımcılara tavsiye etmektedirler. çe dönük olun. Duygularınızı istikrarlı ve kararlı hale getirin. Yeni tecrübelere açık olun. Herşeyin sizin kontrolünüzde olduğunu düşünmekten vazgeçin. Patronunuzdan yardım beklemeyin. 43
  44. 44. Yatırıma DairUnutmayın; “Ucuz hisseler yalnızca serin kanlı, analitik düşünceli ve yaşlı olanları heyecanlandırır.” 44
  45. 45. Korkular, Hırs ve Panik Temel Motivasyon
  46. 46. KORKULAR ve D J TAL B LG çgüdüsel temel iki korku : Düşme ve Gürültü korkuları Bu korkuları yenmek mümkün değildir. Finansal karar vericiler, bu korkular yüzünden bilgiyi dijital olarak alırlar ve uygulamaya koyduklarında, kararlarının yanlış olması olasılığı yükselir. Halbuki çözüm; gelen bilgiyi analog hale çevirmektir. 46
  47. 47. B R KOPUŞ H KAYES Daha da Yine Yükseldi Çok Yükseldi Yükseldi Borsa BORSANIN Yükseldi HAREKETLER Çok Düştü Düştü Çok Mutlu oldu Mutlu oldu Çok YATIRIMCININ Streslendi DUYGULARI ve sattı Üzüldü Daha da streslendi Alım yapmazsa rahatlayamaz, herkes kazanırken veAlım Yaptı Halbuki aynı seviyede 47 coşku içindeyken tek aptal kendisidir. (Gürültü Daha önce mutluydu korkusunun tezahürü)
  48. 48. KOPUŞ SONRASI… Artık yatırımcı borsadaki yükselişe kayıtsız kalmaz ve alım yapar…. Fakat aldığı yer tepe noktalarına yakın seviyelerdir. Bir defa tepede alınca gerisi gelir… Artık diplerde satıp, tepelerde almayı ustaca becerir. ÇÜNKÜ, artık bilinçaltı kaybetmeyi öğren- miştir. 48
  49. 49. KAYBETMEY ÖĞRENMEK…Farkında olmadan kaybetmeyi öğrenen kişi,artık kayıplarının tümünü çıkartabileceği omucizevi hareketi arar.Fakat o mucizevi kurtarıcı hareket geliyor gibiolsa bile, gelmeyeceğini anlaması en az 6-7yılını alır.Artık işi öğrenme zamanı gelmiştir. lk adım, beynin zaaflarının ve açıklarınınyönlendirdiği farkında olmadığımız aklımıza(bilinçaltına) doğru mesajları göndermektir. 49
  50. 50. Yatırımcı Gözüyle Borsa Borsa hangi hayvana Sebebi benziyorLeopar Ehlileştirilemez Besleyip duruyorsunuz ama o hep aynı büyüklükte hatta bazen hastalanıp daha daEvcil Aslan zayıflıyor. Evcil bir aslan olduğu için de hiç bir işe yaramıyor...Gün gelirde çok kıymete(nesli tükenmeye başlarsa!) biner diye besleyip duruyoruz. Kini bakimindan deve ile ozdeslestirirdim. Kimse her zaman kazanamiyor ve bir gunDeve mutlaka kazandigindan cok kaybediyor. Buna borsanin kini diyorumKarınca Yavaş yavaş hissetirmeden yiyip bitiriyor. Yunus balığına benzemekte, ne gariptir ki bu hayvan çok sevimli ve insanlarla dostYunus Balığı olabilen nadir hayvanlardandır. Gerçekte bir köpek balığını bile öldürebilecek güce ve hırsa sahip sevimli ancak denizin diplerinde acımasız olabilir.Tilki Sebep verilmemiş. Biz acemilerin kuyruğundan tuttuğu bir YILAN. O bizi hep sokuyor.Yılanın başındanYılan tutmak lazım. Ama bunun için de borsada işlem gören bir şirketin ortağı olmak ve en az 10 trilyon nakit sahibi olmanın gerekli olduğunu düşünüyorum.Tilki Sebep verilmemişYılan ve Kirpi Sebep verilmemişEşek Çok inatçı Üzerinde dururum zannediyorsunuz fakat o sizi üzerinden her defasında atmayıRodeo Atı başarıyor.Balık küçüğünü kaçırıp büyüğünü tutmaya kalkışınca dibe dalıyorsun ve boğulabilirsin. 50
  51. 51. BEYN N ZAAFLARINI YENMEKDoğru Sorularınıza Piyasa Doğru Cevaplar Verir
  52. 52. Bilinçaltının Gücü? “Zihninizin inandığı şey, zihninizdeki düşüncedir. Bu kadar basit. Ne fazla ne eksik” Sonucu ortaya çıkaran güç, sizin inandığınız şey değil, zihninizin ta kendisidir. yi şeyler düşünün ki iyi şeylerle karşılaşın. Kötü düşünürseniz, kötüyü bulursunuz. Gün boyunca ne düşünürseniz onunla karşılaşırsınız. 52
  53. 53. Bilinçaltının Gücü? Zihinsel yaşamın yüzde doksanından fazlası bilinçaltındadır. Günde 24 saat iş başındadır ve hiç uyumaz. Beyin ve omurilik sistemi, bilinçli zihnin organlarıdır. Sempatik sinir sistemi (istem dışı sinir sistemi) ise bilinçaltının organıdır. Sempatik sinir sisteminin merkezi solar plexus olarak bilinen midenin arkasındaki sinir düğümleridir. Bilinçli zihninizde yer alan ve gerçek olarak kabul edilen her düşünce beyniniz tarafından solar plexus’a, yani bilinçaltı zihninizin beynine gönderilir ve burada biçimlenir ve bir gerçeklik olarak yaşadığınız dünyada karşınıza çıkar. 53
  54. 54. Bilinçaltının Gücü? Psikolojik ve duygusal koşullar aracılığıyla korku, yanlış inanç ve olumsuz modeller bilinçaltına yerleştirildiğinde, bilinçaltının, kendisine verilen düz komutları yerine getirmekten başka yapabileceği hiçrbirşey yoktur. Bilinçaltınızın kendine özgü bir yaşamı vardır ve bu yaşam her zaman uyum, sağlık ve huzura doğru yönelmiştir. Bu ilahi bir normdur ve bu norm sizin araclığınızla her zaman bu ifadeleri yakalamaya çalışır. 54
  55. 55. Bilinçaltının Gücü? Başarısızlığa yol açan başlıca faktörler güvensizlik ve aşırı gayret’tir. Sakın ha irade gücü kullanarak bilinçaltınızı bir düşüncenizi kabul etmeye zorlamayın. Dileğinizin tersiyle karşı karşıya kalırsınız. 55
  56. 56. Beynin Zaafları Yenilebilir mi? “EVET”! “NASIL” “DOĞRU SORUYU SORMALISINIZ” “DOĞRU SORU NED R?” Şimdi her katılımcı elinde bulunan hisse senedine veya almayı düşündüğü hisseye ilişkin olarak, bana hitaben bir soru yazsın. 56
  57. 57. Sorularınız! “Sizden ricam Tofaş (özellikle lütfen !), Tat ve Aselsanın mümkünse analizlerini yapmanız.” “1500 ytl kadar Doğan Holding ve Anadolu Cam hissem var. Bu hisseler ile ilgili analiz yapmanız mümkün mü? Niyetim en az 1 yıl tutmak ama nereye kadar?” “ yi günler hocam elimde ihlas holding hisseleri var sizce ne tür bir yol izlemeliyim?” 57
  58. 58. Yatırım çin Doğru Sorular Yatırım vadem nedir? Ne kadar getiri bekliyorum? Bu vadede bu getiriyi sağlamak için hangi stratejiyi izlemem gerekir? 58
  59. 59. Piyasa PsikolojisiPiyasaların Tepeleri: Çılgınlıklar Tarihi 59
  60. 60. Biraz Tarih“Geçmişi hatırlamayanlar onu tekrarlamaya mahkumdur” George SANTAYA “Gelişme değişime bağlı olmaktan çok, unutmamaya bağlıdır. Geçmişi hatırlamayanlar, tekrar yaşamak zorunda kalırlar.” George SANTAYA “Yeni olan hiçbir şey yoktur, yalnızca tarih okumamışsınızdır.” Larry SWEDROE 60
  61. 61. Ve bizden bir söz...Alparslan sorar: -hiç tarih okur musun?Diyojen şaşırarak cevaplar: -Hayır okumam; neden? -Çünkü tarih okumayan ve tarihini bilmeyen bir milletinsonu, senin sonun gibi olur. 61
  62. 62. Piyasaların TarihiFinans alanında tartışma götürmez tekrar döngüsü vardır.Neredeyse her kuşakta bir kez piyasalar çıldırır. Bugerçekleştiğinde, çoğu yatırımcı ciddi zararlarla karşılaşır,kimi de bütünüyle mahvolur.Son birkaç yılı bir kuyunun dibinde geçirmediyseniz, böylesi birdönemin ortasında bulunduğunuzun kesinlikle farkında olmalısınız. 62
  63. 63. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar Tarihilk Teknoloji Balonu: lk borsaların Paris, Amsterdam ve Londra’da başladığınıhatırlayın. ngiliz “borsası” Change Alley civarındaki bir dizikahveden oluşuyordu. 17. yüzyılın sonuna gelindiğinde bukahvehaneler dünyanın en aktif ve en ileri alım satım mekanlarıhaline geldi. lk teknoloji balonu da bu borsada oluştu 63
  64. 64. Change Alley 64
  65. 65. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiNew England kaptanı William Phipps 1687’de ngiltere limanına bir spanyol korsan gemisinden alınan 32 ton gümüş indirdi. Hem kendisi,hem mürettebatı hem de destekçileri rüyalarında göremeyeceklerikadar zengin oldular.Bu durum, yatırımcıların zihinlerini meşgul etti ve çok geçmedençeşitli türlerden “dalış motorlarına” muhtelif patentler verilmesine yolaçtı. Bunu kısa zamanda çok daha çeşitli dalış şirketi hissesenetlerinin ihracı ve alım satımı izledi.Bu patentlerin neredeyse tümü değersizdi. Yalnızca kendi şirketlerininhisse senetlerine ilgi duyulmasını sağlamak için piyasayasunulmuşlardı. Dalış şirketinin yükseliş ve çöküşleri 1689 civarındadoruk noktasına ulaştı. Bu olayın ilk teknoloji balonu olduğusöylenebilir. 65
  66. 66. Yatırım Balonu Para kuramcısı Hyman Minsky, her türlü balonun oldukçamantıklı bir açıklamasına yakınlaşmıştır. Bunun en az iki zorunlu önkoşulu olduğunu varsaymaktadır. *Birincisi; modern dönemde genellikle devrimci teknoloji yada finansal yöntemlerde önemli değişmeler anlamına gelen “yerinialma” dır. * kincisi; kolay kredinin bulunabilmesi, yani spekülasyoniçin borç para alınabilmesidir. 66
  67. 67. Yatırım BalonuBu ikisine iki koşul daha eklenebilir.Üçüncüsü; yatırımcıların en son çılgınlığı unutmuş olması gerekir. Bunedenle yaklaşık her kuşakta bir kez balonlar ortaya çıkmaktadır.kincisi; beklenen getirileri ve risk primlerini hesaplama yeteneğibulunan rasyonel yatırımcıların yerini, hisse satın almaları için yalnızcamakul bir hikayeye gereksinim duyanların alması.Bu iki koşul tek bir kelimeyle özetlenebilir: COŞKU!!!. Yatırımcılarfiyatların yükselmesinden başka bir gerekçe olmadığı halde, varlıksatın almaya başlarlar. 67
  68. 68. Yatırım BalonuÖzetleyecek olursak, balonun zorunlu koşulları şunlardır: * Büyük bir teknolojik devrim ya da finansal pratiğindeğişmesi. * Likidite, yani kolay kredi. * Son balonun unutulması. * Piyasanın deneyimsiz yatırımcılarca ele geçirilmesi. 68
  69. 69. Yatırım Balonu Yatırımcılar yalnızca yükseldiği için hisse senetleri satınalmaya başladıklarında balonlar oluşur. Bu süreç bir şenlik ateşigibi kendi kendisini besler, tüm yakıt bitince tükenir, sonunda daçöker. Minsky’nin işaret ettiği gibi yakıt genellikle nakit olarak borçalınır ya da kredili alımlarla sağlanır. 69
  70. 70. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiSouth Sea Balonu: South Sea Balonu tek bir balon değil, ikisi de 1720’debaşlayan iki balondu. Birincisi Fransa’da başladı ve hemenardından ngiltere’de ikincisi izledi. 70
  71. 71. Mississipi17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Fransa’nın bütçesinde derin biraçık görünüyordu. Paris’teki finansal kaosa çok olağandışı bir skoçyalı katıldı, adı John Low idi.John Low, 1694’te bir düelloda adam öldürüp idamdan kaçtıktansonra, Amsterdam’da bankacılık sistemini incelemiş ve sonundaFransa’ya gelerek burada Mississippi Şirketi’ni kurmuştu.Orleans Dükü’nün gözüne girdi ve Dük’ün şirkete 1719’da ikietkileyici imtiyaz sağlamasını sağladı. Bunlar;Kuzey Amerika’daki tüm Fransız bölgesinde ticaret tekeli ve şirkethisseleri karşılığında Fransız Rant’larını (Fransız hükümetinin yıllıködemeli tahvilleri) satın alma hakkıydı. 71
  72. 72. MississipiSon konu kraliyet sarayı açısından özellikle cazipti, çünküyatırımcılar Mississippi Şirketi’nin hisseleri karşılığında devlettahvillerini iade edecek ve hükümetin büyük miktardaki savaşborçlarını hafifletecekti. Buna karşın Mississippi Şirketi hisselerininfiyatı arttıkça para basacaktı. 72
  73. 73. Mississipi Artık balonun oluşması için tüm bileşenler hazırdı: Finansalsistemde önemli bir değişiklik, şirketin yeni banknotlarıyla yaratılanlikidite ve son spekülasyon üzerinden geçen otuz yıl. 1720’de Mississippi Şirketi’nin hisseleri yükseldi, şirketyeni banknotlar basarak yeni hisseler satın aldı ve fiyatlar daha daarttı. 73
  74. 74. South Sea BalonuBorca batan yegane hükümet Fransa değildi. 1719’a gelindiğinde ngiltere de spanya tahtı savaşı sırasında çok büyük borçlara girdi vesonunda Fransa’daki Mississippi Şirketi uygulamasına benzer birşekilde, South Sea şirketine devlet borçlarını devralması karşılığında, spanyol mparatorluğu ile ticaret tekeli hakkı tanıdı bununla birlikteyıllık bir ödeme yapılması da kararlaştırıldı. 74
  75. 75. South Sea Balonu South Sea şirketi hisseleri de yükselme olanağı buldu.1720’de Avrupa finansal sistemine akan likidite bunu yapmasınaizin verdi. Bir noktaya gelindiğinde, hisse fiyatları kendi başlarınayükselmeye başladı 150 pound’dan ve 1720’de 1000 poundu bulduve daha sonra 150 dolara kadar düştü. 75
  76. 76. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiNe Mississippi ne de South Sea Şirketi dış ticaret konusunda gerçekbir beklentiye sahipti. Mississippi’nin hiçbir geliri bulunmazkenSouth Sea’nin hiç değilse devletten gelen bir gelir akışı vardı.Çağdaş gözlemciler bu gelir akışını incelediklerinde South SeaŞirketi’nin hisse başına 150 sterlinlik bir gerçek değere sahipolabileceğini öngörüyorlar. Bu da ortadaki toz bulutu dağıldıktansonra fiyatın geldiği son nokta oldu. 76
  77. 77. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar Tarihi Şimdi bir balonun oluşması için gereken dört koşulüzerinde duralım. Bunlardan birincisi olan Minsky’ın “değişim”i, bu vakadakamu borçlarının beklenmedik bir biçimde özel bir sermaye ile yerdeğiştirmesi olarak ortaya çıkmıştır. kinci koşul olan kolay krediolanakları, özellikle Mississippi Şirketi’nden gelen kağıt paranınkendi kendisini sürekli kılmasıdır. Üçüncü koşul ise dalış şirketiolayının üzerinden 30 yıl geçmesiyle gerçekleşmiştir. Son koşul ise,piyasanın giderek artan biçimde varlık değerlemesi konusundabilgisiz ve profesyonel olmayan kişilerin egemenliği altınagirmesiyle gerçekleşmiştir 77
  78. 78. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiBalon: Fiyatların yükseldiği ve güvensizliğin rafa kaldırıldığı kısa birdönemdir ve kuşkulu kuruluşlara fazlasıyla düşük iskonto oranlarıve yüksek fiyatlarla yatırım yapmak isteyen çok sayıda yatırımcınınortaya çıkmasına neden olmaktadır. 78
  79. 79. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiBalonlar yatırım cennetlerinde hızla yol alır ve arkalarında ne akıl ne desosyal sınıf tanıyan bir finansal yıkım ile hayal kırıklığı bırakırlar. SouthSea olayında kazık yiyen muhtemelen en ünlü kişi, “uzay cisimlerininhareketlerini hesaplayabilirim, ama insanların deliliğini hayır” diyen SirIsaac Newton’dur. 79
  80. 80. Demiryolları BalonuDemiryolları, karayolu ulaşımını bir anda ucuz, güvenli, hızlı venispeten konforlu hale getirdi. Daha da önemlisi, buhar makinesi,bütün çağların en önemli, romantik ve de sanatsal çekiciliği olanteknolojik buluşuydu. 80
  81. 81. Demiryolları Balonu lk buharlı yolculuk hattı 1825’te Darlington ile Stocktonarasında kuruldu. 1831’de ise Liverpool-Manchester hattı sağlıklıkar payları ve yükselen hisse fiyatları üretmeye başladı. Bu coşkuberaberinde demir yollarında oluşan bir boğa piyasasını da getirdi.Ardından 1837 çöküşünde fiyatlar büyük bir düşüş gösterdi. 81
  82. 82. Demiryolları BalonuAncak ngiltere’de daha önce hiç görülmeyen ikinci hisse cinneti,Kraliçe Viktorya 1842’de ilk tren yolculuğunu yaptıktan sonra ortayaçıktı. Kraliçenin tren yolculuğu yapması halkın tren yolculuğuyapmaya ilgisini öylesine tetikledi ki, bunu modern teknolojitutkunları bile anlamakta güçlük çekebilirler. Tıpkı günümüzdeinsanların “internet zamanı” demeleri gibi, 1840’larda da “trenzamanı” geçerli deyim sayılıyordu. 82
  83. 83. Demiryolları Balonu1844 yılının sonuna gelindiğinde, en büyük üç demiryolu şirketi %10kar payı ödüyordu. 1845’in başında ise 16 yeni hat planlanmış, 50yeni şirkete lisans verilmişti. Bu kuruluşlar çoğunlukla %10’luk birkar payı garantisi veriyor ve yönetim kurullarında genellikle elaltından aldıkları hisseler karşılığında hatırı sayılır paralar ödenenmilletvekili ve aristokratların oturmasıyla tanınıyorlardı. 83
  84. 84. Demiryolları Balonu1845 yazının sonunda, mevcut hisselerin %500 artmasıyla en az 450yeni şirket tescil edilmişti. Dünya ölçeğinde Bengal’den Guyana’yakadar yabancı demiryolu hatları yapılması tasarlanıyordu. Yalnızca rlanda’da 100’den fazla yeni hat tasarlanmıştı. Balonun ilerikidöneminde, kelimenin tam anlamıyla “hiçbir yerden hiçbir yere”hatlar planlandı. Yol üzerinde hiçbir kasaba yoktu. Minsky’nin “değişim”i burada açığa çıkıyordu. 84
  85. 85. Demiryolları BalonuKredi aynı şekilde boldu: 1840’larda satın alma iştirak taahhüdübiçimine dönüştü. Buna göre yatırımcı alım fiyatının küçük birbölümü ile “iştirak taahhüdü”nde bulunuyor ve inşaat sermayesigerektiğinde bedelin kalan kısmını ödemeye davet ediliyordu. 85
  86. 86. Demiryolları BalonuTüm balonlarda olduğu gibi, kredinin aniden daralması bu balonunpatlamasına neden oldu. nşa sürecinin başladığı 1845 yılındayatırımcılar gerekli sermayeyi ödeme davetine icabet edebilmek içinmevcut hisselerini sattılar. Ekim 1845’e gelindiğinde herşey bitmişti.Fiyaskoyu bildiren Times of London “balon” kelimesini popüler finanssözlüğüne şöyle soktu:“Dev bir servet balonu gözlerimizin önünde patladı.” 86
  87. 87. Piyasanın Tepeleri Çılgınlıklar TarihiSonuç:“Eski kuralların unutulacağı spekülatif piyasalar daima varolacaktır.Sinyallerini fark etmeyi öğrenin: Teknolojik ya da finansal“değişim”, aşırı kredi kullanımı, son balonun unutulması ve zormatematikle uğraşmaktansa makul hikayelere inanmaya hazır biryeni yatırımcı akını.” Bunlar olduğunda cüzdanınıza sahip çıkın ve JohnTempleton’un ünlü uyarısını hatırlayın: Dilimizin en pahalı dört sözcüğü, “Bu kez farklı olacak” 87
  88. 88. Yatırıma DairUnutmayın; “Ucuz hisseler yalnızca serin kanlı, analitik düşünceli ve yaşlı olanları heyecanlandırır.” 88
  89. 89. Panikle Nasıl Başa Çıkılır?Profesyonelleri amatörlerden ayıran iki şey vardır:Birincisi, acımasız ayı piyasalarının yaşamın bir gerçeği olduğunuve bunların etkilerinden kaçmanın imkansızlığını bilmektir. kincisi, işler zorlaştığında profesyonel plana bağlı kalır, amatör iseyolunu kaybeder. 89
  90. 90. KAYNAKÇA 90
  91. 91. KAYNAKÇA 91

×