Kimi 10
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
11,481
On Slideshare
11,481
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
46
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Etleva Buzi Mihal PriftiLIBËR PËR MËSUESIN KIMIA 10 (bërthamë)
  • 2. Drejtoi botimin: Nerajda BERISHA Të gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2011 Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese“Pegi” sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi. Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 pegi@icc-al.org Sektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73 Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 shtypshkronjapegi@yahoo.com
  • 3. PËRMBAJTJAHyrje ...............................................................................................5Model plani mësimor .....................................................................6Tema: evolucioni i modelit të atomit .........................................35Tema 1.8 Shpërndarja e elektroneve në atom............................50Tema 1.10 Jonet e thjeshta dhe të përbëra...............................50Tema 1.12 Ushtrime përmbledhëse ............................................51Sistemi periodik ...........................................................................55Tema 2.2 Ndërtimi i sistemit periodik .......................................56Tema 2.4 Valenca e elementeve ..................................................59Tema 2. Ushtrime të zgjidhura Për valencën ..........................64Tema 2.6 Elektronegativiteti i elementeve ..............................65Tema 2.7 Ndryshimi i vetive të elementeve dhe. Ushtrime ......68Test simestral ...............................................................................83 KIMIATest vjetor .....................................................................................87 3
  • 4. HYRJEKy libër i përgatitur nga autorët vjen në ndihmë të mësuesve, të cilët do të zbatojnëprogramin lëndor të kimisë së klasës së 10-të. Në këtë libër është parashikuar të jepen: trekomponentë të rëndësishëm për mësuesin: a) model plani mësimor i kompozuar nga autorët b) objektivat për çdo temë mësimore c) programi lëndor i miratuar nga MASH-i (vendosur në fund të librit)Bazuar në këto komponentë janë përgatitur: a) module mësimore për zhvillimin e një teme mësimore, një projekti, një ore përsëritje etj. b) ushtrimet e zgjidhura të çdo teme mësimore për disa nga kapitujt c) model testi simestral d) model testi vjetor KIMIA 5
  • 5. Kreu I. MODEL PLANI MËSIMOR – KIMIA 10 Orë gjithsej: j 72 orë Sugjerohen të ndahen si më poshtë: Teori 36 orë Ushtrime 8 orë Detyra eksperimentale 9 orë Përsëritje 10 orë Projekte, punë kërkimore studimore dhe ese 5 orë (Në tekstin mësimor janë dhënë një sërë temash për projekte, ese, punë kërkimore studimore (referat), e cila nënkupton dhe diskutimin në klasë, por mësuesi mund ti zëvendësojë ato me tema të tjera në përputhje me mundësitë dhe nevojat e nxënësve ose sipas mendimit të tij.) Teste 4 orë Në fund të çdo kreu është vendosur një model testi me temën “Të vlerësojmë njohuritë” (mësuesi vendos se në fund të cilit kre e sheh të arsyeshme të zhvillojë një test të tillë. Ai mund të zhvillojë dy teste kontrolli njohurish të përgjithshme: atë simestral dhe atë vjetor, orët e të cilave i merr nga testet e kreut ose nga ushtrimet. Modelet i këtyre testeve janë pasqyruar në librin e mësuesit) Theksojmë se është mësuesi ai që vendos se si do ti shpërndajë orët e projekteve dhe testeve, ndërsa orët H WMHUD MDQs Ws SODQLÀNXDUD QJD DXWRUsW Qs ED]s REMHNWLYDYH Ws SURJUDPLW 1s WDEHOsQ H PsSRVKWPH QJD autorët janë sugjeruar orët për njohuri të reja dhe ato të përpunimit, të cilat janë me përafërsi, mbasi PsVXHVL PXQG Ws QGsUKMs Qs SODQLÀNLPLQ H WUH XKHW WKHNVXDU VH PLGLV WUH QXN ND QGRQMs NXÀ Ws SUHUs absolut, mbasi dhe gjatë marrjes së njohurive të reja brenda një temë mësimore mësuesi përpunon njohuri të marra nga një ose disa orë më parë për të arritur tek konceptet e reja.KIMIA6
  • 6. Orë detyra Orë Orë Orë Orë Përpunim Kreu Orë teorike Orë ushtrime Total eksperimentale p ese projekt p j përsëritje p j test njohurish j 3 I 8 2 - 1 - 2 - 13 1 4 II 6 1 2 - 1 2 13 (kreu I+II) ( ) 1 3 III 7 1 2 - - 2 13 simestral 2 IV 6 2 2 - 1 1 - 12 1 4 V 5 1 2 1 - 2 12 ( (kreu V) ) 1 (simestral VI 4 1 1 1 - 1 9 3 ose vjetor) j ) Total 19 3–6 8 9 3 2 10 4 72 orë Substancat dhe Nr. Kreu Temat Synimet e programit mjetet ndihmëseI. Kreu 1 1. 1 Ndërtimi i atomit Tabela e sistemit 1. programi synon në: 1. 2 Evolucioni i modelit të periodik, tabelat a) pajisjen e nxënësve me njohuri, Struktura e atomit krahasuese të modeleve shprehi, aftësi rreth koncepteve kryesore atomit atomike sipas Tomsonit, të kreut 1 si: elektron, proton, neutron, 1. 3 Elementi kimik. Masa e Radhërfordit dhe Borit atom, element kimik, numri i masës, atomit Orë në total 13 Modele izotopesh të el masë atomike e krahasuar, masa molare, 1. 4 Izotopet e një elementi dhe izotop, masë molare mesatare, numra vetitë e tyre. kuantikë, orbital s, px, py, p Teori 8 orë 1. 5 Numrat kuantikë Ushtrime 2 orë7 KIMIA
  • 7. 8 KIMIA Substancat dhe Nr. Kreu Temat Synimet e programit mjetet ndihmëse 1. 6 Ushtrime të zgjidhura në ementeve të ndryshme, jon i thjeshtë, jon i përbërë etj.. Orë përpunim lidhje me numrat kuantikë model i shpërndarjes së b) zhvillimin aftësive intelektuale. njohurish: (përpunim i njohurive elektroneve në atomet Nxënësi argumenton zgjidhjet e Përsëritje 2 orë teorike) e elementeve, diagrami situatave, problemave, ushtrimeve, ese 1 orë i Aufbaut, modelet e GLDJUDPDYH JUDÀNsYH Ws WUDMWXDUD Qs 1. 7 Orbitalet atomike orbitaleve s, px, py, pz tekst 1. 8 Shpërndarja e elektroneve c) zhvillimin shprehive dhe aftësive në atom Hartat e koncepteve, të praktike në: 1. 9 Ushtrime të zgjidhura mbi cilat janë në materialin I) realizimin e një projekti, shpërndarjen e elektroneve në lëndor të trajtuara sipas II) shkrimin e një eseje, atom temave përkatëse ,,,
  • 8. VKSMHJLPLQ H VNHPDYH GKH ÀJXUDYH (përpunim i njohurive teorike) Modelet e atomeve ilustruese në tekst. 1. 10 Jonet e thjeshta dhe të Na, K, Mg, Ca, përbëra modelet e joneve të tyre, të ndërtuara me 1. 11 Ushtrime mbi formimin e plastelinë,etj. joneve të thjeshta (orë përsëritje për formulat elektronike të atomeve dhe joneve) 1.12 Përsëritje bazuar në hartën e koncepteve 1. 13 Ese: Struktura e lëndës . 3 Stru turaII. Kreu 2 2.1 Evolucioni i tabelës periodike 0RGHOH NODVLÀNLPL 1. programi synon në: Periodiciteti të elementeve të a) pajisjen e nxënësve me njohuri, perceptuara shprehi, aftësi rreth koncepteve kryesore të kreut 2
  • 9. 2. 2 Ndërtimi i sistemit periodik d dk nga shkencëtarë të b b) shpjegimin dhe interpretimin d Orë në total: 13 2. 3 Metalet dhe jometalet. ndryshëm e ligjit periodik, sistemit periodik, Ndryshimi i rrezes atomike në rrezes atomike, valencës, potencialit Teori 6 orë sistemin periodik. të jonizimit, afërsisë për elektronin, elektronegativitetit etj.. 2.4 Valenca e elementeve. Ushtrime 1 orë Ndryshimi i saj në sistemin Tabela dhe skema të c) zbatimin i rregullave të përcaktimit periodik Detyrë përshkruara në tekst: të valences për elementet e grupeve A eksperimentale 2. 5 Ushtrime të zgjidhura për tabela periodike, tabela dhe B 2 orë valencën e valencave, tabela e (përpunim i njohurive variacionit te rrezes, G
  • 10. LGHQWLÀNLPLQ H QGUVKLPHYH Ws Orë përpunim teorike) potencialit të jonizimit, valencave të elementeve sipas grupeve, njohurish: 2. 6 Elektronegativiteti i elektronegativitetit,etj.. p.sh.: I A dhe IB, VA dhe VB etj.. elementeve Përsëritje 2 orë 2. 7 Ndryshimi i vetive të e) demonstrimin me shembuj të vetive Projekt 1 orë elementeve dhe vetive të të elementeve si dhe ndryshimin e vetive Test 1 orë përbërjeve të tyre në perioda të përbërjeve të tyre në perioda dhe dhe grupe grupe, bazuar në strukturën elektronike të atomeve të elementeve dhe vendin që 2. 8 Përsëritje: Parashikimi i ata zenë në sistemin periodik. vetive të elementeve në bazë të vendit në sistemin periodik f) formimin i shprehive dhe aftësive në (duke kujtuar ndërtimin e zgjidhjen e ushtrimeve sistemit periodik -interpretimin e të dhënave dhe rezultateve të zgjidhjes.9 KIMIA
  • 11. 10 KIMIA Substancat dhe Nr. Kreu Temat Synimet e programit mjetet ndihmëse 2. 9 Detyrë eksperimentale: Reagentë për g) zhvillimin shprehive dhe aftësive Ndryshimi i vetive të kryerjen e detyrave praktike në: elementeve në perioda dhe eksperimentale të grupe, radha e aktivitetit, hetimi përshkruara në tekst i kationeve dhe anioneve I) kryerjen e eksperimenteve, 2. 10. Detyrë eksperimentale: Sjellja e oksideve dhe acideve II) realizimin e një projekti, 2. 11 Projekt: Roli i ,,,
  • 12. VKSMHJLPLQ H VNHPDYH GKH ÀJXUDYH elementeve kimike në ilustruese në tekst. organizmin e njeriut Pajisje të përshkruara 2.12 Përsëritje kreu bazuar në në detyrat hartën e koncepteve eksperimentale 2.13. Test “Të vlerësojmë njohuritë” (test për kreun e parë dhe të dytë)III. Kreu 3 3. 1 Njohuri të përgjithshme Skema të thjesha të 1. Programi në këtë kre synon në: Lidhja kimike mbi lidhjet kimike. Lidhja jonike lidhjes jonike, kovalente apolare, polare, a) shpjegimin dhe interpretimin e Orë në total: 13 3. 2 Lidhja kovalente bashkërenditëse të bëra veçorive të lidhjeve kimike, shkaqeve që QJD Q[sQsVLW Qs ÁHWD çojnë në formimin e tyre Teori: 7 orë   /LGKMHW VKXPsÀVKH format.
  • 13. 3. 4 Karakteri i lidhjeve k d Modele (të b d bëra b b) interpretimin e f forcave që b bëjnë të Ushtrime: 1 orë kimike me plastelinë) të mundur realizimin e lidhjeve kimike 3. 5 Lidhja bashkërenditëse strukturave të Luisit për O2, N2, HCl, c) përcaktimin e lidhjes jonike, kovalente 3. 6 Përsëritje: Veçoritë Detyrë CH4, H2S, CO2, apolare dhe polare, asaj bashkërenditëse, e lidhjeve kimike. eksperimentale: PCl3, CCl4 etj, për të lidhjes sigma dhe pi në shembuj të Ngjashmëritë dhe ndryshimet 2 orë demonstruar llojet e ndryshëm midis tyre. lidhjeve kimike. Orë përpunim 3. 7 Strukturat e Ljuisit d) vënien në dukje të shkaqeve që çojnë njohurish: ( ushtrime) në formimin e kristaleve dhe rrjetave 3. 8 Shtytja e çifteve elektronike Modele molekulash kristalore Përsëritje 2 orë dhe vendosja e atomeve në të realizuara me kunja Test kreu ose molekula druri, mjete plastike, e) interpretimin e karakterit të lidhjes simestral 1 orë 3 . 9 Forma gjeometrike e apo plastelinë me kimike në përbërje të ndryshme molekulave dhe polariteti i tyre ngjyra, ku të tregohen f) përshkrimin e ngjashmërive dhe llojet e lidhjeve dhe ndryshimeve midis tipave të lidhjeve 3. 10 Detyrë eksperimentale: plotësimi i okteteve dalluese Modelet e molekulave elektronike, të 3. 11 Detyrë eksperimentale: përcaktohen çiftet g) modelimin e strukturave të Ljuisit për Përftimi i disa substancave lidhëse dhe vetjake. molekula me lidhje kovalente apolare me lidhje jonike dhe matja e dhe polare, bazuar në formimin e oktetit polaritetit të tretësve elektronik 3.12 Përsëritje kreu bazuar Vizatime të formave në hartën e koncepteve dhe gjeometrike të h) përcaktimin e formës gjeometrike ushtrimet e zgjidhura molekulave të H2O, të molekulës së një përbërje, bazuar në 3. 13 Testin “Të vlerësojmë NH3, BF3, CH4 etj.. të teorinë e shtytjes së çifteve elektronike njohuritë” bëra me kompjuter Shënim: mund të bëhet edhe testi simestral KIMIA11
  • 14. 12 KIMIA Substancat dhe Nr. Kreu Temat Synimet e programit mjetet ndihmëse Pajisje dhe b P ji j dh substanca të ë i) zhvillimin shprehive dhe aftësive h illi i h hi dh f ë i përshkruara në detyrën praktike në eksperimentale VKSMHJLPLQ H VNHPDYH GKH ÀJXUDYH ilustruese në tekst. Kreu 4 4. 1 Tretësirat e elektroliteve dhe Elektrolite dhe Programi në këtë kre synon në: Acidet dhe joelektroliteve joelektrolite, tabelë me bazat 4. 2 Grada e shpërbashkimit shembuj a) dallimin e vetive të acideve dhe bazave elektrolitik. Forca e acideve dhe Orë në total 12 bazave Modele strukturash b) shpjegimin e vetive të acideve dhe me plastelinë ose sfera bazave si dhe njehsimin e njëvlerësve 4. 3 Konstantja e Teori: 6 orë plastike me ngjyra (Ea, Eb, Ek) shpërbashkimit elektrolitik të shpërbashkimit të 4. 4 Reaksionet jonike në acideve dhe bazave Ushtrime 2 orë tretësirat ujore të elektroliteve Detyrë eksperi- 4. 5 Produkti jonik i ujit (Ku) Tabelë e formulave të c) vënien në dukje të formulave të mentale: dhe treguesi hidrogjenor (pH) njehsimit të njëvlerësve njehsimit të gradës së shpërbashkimit, 2 orë 4. 6 Ushtrime të zgjidhura. të acideve, bazave dhe produktit jonik të ujit, pH dhe pOH, Ka Njehsimi i pH në tretësirat acide kripërave të përgatitura dhe Kb dhe bazike Qs ÁHWD IRUPDW QJD Orë përpunim 4. 7 Hidroliza e kripërave nxënësit (me lapsa me njohurish: ngjyra 4. 8 Ushtrime të zgjidhura. Njëvlerësit e acideve, bazave, Përsëritje 1 orë kripërave. Projekt: 1orë
  • 15. 4. 9 Detyrë eksperimentale: d d) zhvillimin shprehive dhe aftësive d f Titullimi acido-bazik praktike në: 4. 10 Detyrë eksperimentale: përgatitja e tretësirave me I) zgjidhjen e ushtrimeve përqendrim molar e normal II) kryerjen e eksperimenteve, 4. 11 Përsëritje kreu bazuar në hartën e koncepteve dhe në III) realizimin e një projekti ushtrimet testit “Të vlerësojmë njohuritë” 4. 12 Projekt: Ujërat natyrore dhe shfrytëzimi i tyreIV. Kreu 5 5.1 Reaksionet kimike. Shpejtësia Skemat e tekstit, Programi në këtë kre synon në: Kinetika ki- e reaksioneve kimike JUDÀNsW H GKsQs Ts a) perceptimin e konceptit të shpejtësisë mike 5.2 Ndikimi i përqendrimit mund të ndërtohen në së një reaksioni të reaktantëve në shpejtësinë ÁHWD IRUPDW PH Orë në total: 12 e reaksionit kimik. Teoria e plastelinë me ngjyra, b). shpjegimin dhe interpretimin e goditjeve. ose të modelohen në ndikimit të faktorëve në shpejtësinë e Teori: 5 orë kompjuter. reaksionit, 5.3 Ndikimi i temperaturës në shpejtësinë e reaksionit kimik. c) evidentimin ( nxjerrjen në pah) të rolit Energjia e aktivizimit Ushtrime: 1 orë Mekanizmi i reaksionit të energjisë së aktivizimit në formimin e 5.4 Faktorë të tjerë që ndikojnë mund të demonstrohet kompleksit aktiv në shpejtësinë me modele të Detyrë përgatitura nga nxënësit Eksperimentale me plastelinë ose 2 orë KIMIA13
  • 16. 14 KIMIA Substancat dhe mjetet Nr. Kreu Temat Synimet e programit ndihmëse e reaksionit ki ik Katalizatorët k i i k k K li kimik. sfera plastike, po k h f l ik k kështu d id i i d) evidentimin e rolit të k li d li katalizatorit i 5.5 Punë kërkimore dhe kompleksi aktiv në mjaft procese industriale studimore(referat): Roli i enzimave në organizmat e e) shpjegimin e mekanizmit të një gjalla reaksioni kimik ( tek bimët dhe njeriu) 5.6 Ushtrime të zgjidhura mbi Pajisje dhe substanca të f) shfrytëzimin e njohurive rreth Orë përpunim shpejtësinë e reaksioneve kimike përshkruara në detyrat mekanizmit të një reaksioni kimik me njohurish: dhe faktorët që ndikojnë në të eksperimentale qëllim përcaktimin e shpejtësinë së tij Punë kërkimore 5.7 Mekanizmi i reaksionit kimik studimore( ese 5.8 Përsëritje: Interpretimi g) vënien në dukje të ndikimit të ose referat) 1 L JUDÀNsYH Ts WUHJRMQs mekanizmit të reaksionit në shumë orë marrëdhëniet midis procese industriale dhe biologjike Përsëritje 2 orë shpejtësisë së reaksionit dhe Test 1 orë IDNWRUsYH Ts QGLNRMQs Qs Ws 5.9 Detyrë eksperimentale: Ndikimi i faktorëve në K
  • 17. LQWHUSUHWLPLQ H JUDÀNsYH Ts shpejtësinë e reaksionit kimik tregojnë varësinë e shpejtësisë nga 5.10 Detyrë eksperimentale: faktorët që ndikojnë në të Ndikimi i temperaturës dhe katalizatorit në shpejtësinë e reaksionit kimik L
  • 18. VKSMHJLPLQ H VNHPDYH GKH ÀJXUDYH 5. 11 Përsëritje kreu bazuar ilustruese në tekst në hartën e koncepteve dhe ushtrime me alternativa të zgjidhura 5.12 Test kreu “ Të vlerësojmë njohuritë”
  • 19. V. Kreu 6 6. 1 Reaksionet e b Shembuj sistemesh Programi në këtë kre synon në: Ekuilibri paprapësueshme dhe të homogjene dhe prapësueshme KHWHURJMHQH PH ÀJXUD a) dallimin e reaksioneve të kimik 6. 2 Konstantja e ekuilibrit dhe ose nga informacione të prapësueshme nga ato të Orë në total 9 marra nga interneti. paprapësueshme ligji i ekuilibrit kimik 6. 3 Konstantja e ekuilibrit Teori: 4 orë b) përcaktimin e veçorive të sistemeve në sistemet homogjene dhe homogjene dhe heterogjene heterogjene Ushtrime 1 orë 6. 4 Zhvendosja e ekuilibrit Detyra kimik Shembuj ekuilibrash c) interpretimin e ligjit të ekuilibrit eksperimentale: 6. 5 Ndikimi i temperaturës kimike dhe biologjike në kimik 1 orë dhe i trysnisë në gjendjen natyrë si: qarkullimi i ujit, e ekuilibrit kimik + dhe i dyoksidit të karbonit, i d) shpjegimin e parimit Lë Shatëlje ushtrimet e zgjidhura të faqes azotit, homeostaza tek Orë përpunim 182- 183 gjallesat etj.. e) vënien në dukje të ndikimit të njohurish: 6. 6 Punë kërkimore faktorëve si temperatura, përqendrimi Përsëritje 1 orë Material shtesë të marrë dhe trysnia në zhvendosjen e studimore Punë kërkimore nga interneti ose nga ekuilibrit kimik ( ose projekt) zbatimi i ose projekt: 1 burime të tjera mbi f) zhvillimin shprehive dhe aftësive parimit Lë Shatëlje orë ndotjen e ambientit dhe praktike në: 6. 7 Detyrë eksperimentale: Test 1 orë hollimin e shtresës së I) zgjidhjen e ushtrimeve ndikimi i faktorëve në ozonit. II) kryerjen zhvendosjen e ekuilibrit kimik Pajisje dhe substanca të eksperimenteve 6.8 Përsëritje kreu bazuar përshkruara në detyrën në hartën e koncepteve dhe eksperimentale ushtrime të ndryshme të kreut 6. 9 Testi vjetor KIMIA15
  • 20. 16 KIMIAObjektivat sipas temave mësimore Kreu I Struktura e atomitNr. Tema mësimore Objektiva. Në fund të këtij kreu nxënësija1.1 Ndërtimi i atomit ‡ 9s Qs GXNMH SsUSMHNMHW H VKNHQFsWDUsYH SsU ]EXOLPLQ H EUHQGsVLVs Vs DWRPLW ‡ SsUVKNUXDQ HNVSHULPHQWDOLVKW ]EXOLPLQ H JULPFDYH SsUEsUsVH Ws DWRPLW ‡ DQDOL]RQ VKNDTHW H GHYLMLPLW RVH MR Ws WUH JMDWs OsYL]MHV Qs WXELQ NDWRGLN ‡ WUHJRQ VH FLODW JULPFD X TXDMWsQ HOHNWURQH SURWRQH QHXWURQH ‡ OLVWRQ YHoRULWs H oGR JULPFH SsUEsUsVH Ws DWRPLW ‡ YOHUsVRQ NRQWULEXWLQ H VKNHQFsWDUsYH Qs VWXGLPLQ H PDWHULHV1.2 Evolucioni i modelit të ato- ‡ WUHJRQ VH LGHWs PEL PRGHOLQ H DWRPLW QXN NDQs THQs JMLWKPRQs Ws QMsMWD GKH Ws SDQGU- mit shueshme ‡ SsUVKNUXDQ SsUSMHNMHW H YD]KGXHVKPH Ws VKNHQFsWDUsYH SsU SHUFHSWLPLQ H PRGHOLW Ws DWRPLW ‡ SsUVKNUXDQ HNVSHULPHQWLQ H 5DGKsUIRGLW ‡ DQDOL]RQ UH]XOWDWHW H HNVSHULPHQWLW Ws 5DGKsUIRGLW ‡ VKSMHJRQ SVH UUH]HW DOID OsYL]LQ Qs GUHMWLPH Ws QGUVKPH NXU WDNRMQs ÁHWsQ H DULW ‡ SsUNXÀ]RQ KLSRWH]DW VLSDV 5DGKsUIRUGLW GKH VLSDV %RULW krahason perceptimet e Radhërfordit dhe Borit mbi modelin e atomit ‡ YL]DWRQ PRGHOHW H DWRPHYH Ws SURSR]XDU QJD 7RPVRQL 5DGKsUIRUGL GKH %RUL ‡ OLVWRQ QGUVKLPHW PLGLV WUH ‡ Q[MHUU SsUIXQGLPH Ts YsUWHWRMQs VH DWRPL VLSDV %RULW sVKWs Ps L TsQGUXHVKsP VH DWRPL VLSDV Radhërfordit dhe Tomsonit. ‡ WUHJRQ VH o·QGRGK PH HOHNWURQHW NXU NDORMQs QJD QMs QLYHO Ps ODUJ EsUWKDPsV Qs QMs QLYHO Ps afër saj dhe anasjelltas ‡ 3sUNXÀ]RQ QMs SRUFLRQ HQHUJMLH
  • 21. 1.3. Elementi kimik. Masa e ‡ SsUJMLWKsVRQ VH DWRPL sVKWs HOHNWURDVQMDQsV atomit ‡ SsUNXÀ]RQ QXPULQ DWRPLN HOHPHQWLQ NLPLN QXPULQ H PDVsV ‡ GDOORQ YHoRULWs H QMs HOHPHQWL NLPLN QJD DWR Ws QMs HOHPHQW WMHWsU ‡ SsUNXÀ]RQ QMsVLQs NDUERQLNH VL QMsVL H PDVsV Vs NUDKDVXDU ‡ QMHKVRQ QXPULQ H PDVsV GKH PDVsQ H NUDKDVXDU Qs VKHPEXM Ws QGUVKsP1.4 Izotopet e një elementi dhe ‡ SsUNXÀ]RQ L]RWRSLQ vetitë e tyre ‡ OLVWRQ L]RWRSHW H QMs HOHPHQWL NLPLN GKH YHoRULWs H WUH ‡ VKSMHJRQ QGUVKLPHW GKH QJMDVKPsULWs PLGLV L]RWRSHYH Ws QMs HOHPHQWL ‡ QMHKVRQ PDVsQ PHVDWDUH Ws HOHPHQWLW GXNH X QLVXU QJD L]RWRSHW H WLM ‡ SsUPEOHGK Qs QMs WDEHOH Ws GKsQD SsU L]RWRSHW H GLVD SUHM HOHPHQWHYH Ps Ws QMRKXU1.5 Numrat kuantikë ‡ SsUVKNUXDQ QLYHOHW HQHUJMHWLNH VLSDV VKNDOOsV Vs UULWMHV Vs HQHUJMLVs ‡ PRGHORQ DWRPLQ PH VKWDWs QLYHOH HQHUJMHWLNH ‡ WUHJRQ VH RUELWDW H OHMXDUD VLSDV %RULW HPsUWRKHQ QLYHOH HQHUJMHWLNH ‡ OLVWRQ YHoRUL Ws QLYHOLW HQHUJMHWLN L FLOL SsUFDNWRKHW QJD QXPUL NXDQWLN WKHPHORU ´Qµ
  • 22. VL ODUJs- sia nga bërthama, simbolizimi, energjia, numri maksimal i elektroneve etj. ‡ 3sUVKNUXDQ GKH YHoRULWs H QXPUDYH Ws WMHUs NXDQWLNs ´ O P PVµ ‡ .RPSR]RQ QMs WDEHOs NX Ws YHQGRVHQ PDUUsGKsQLHW Ws Q O P PV ‡ QMHKVRQ YOHUDW H QXPUDYH NXDQWLNs Q O P PV SsU HOHNWURQHW Ts QGRGKHQ Qs QLYHOH QsQQLYHOH e gjendje energjetike të ndryshme ‡ NUDKDVRQ OsYL]MHQ H HOHNWURQLW UUHWK EsUWKDPsV GKH UUHWK YHWHV PH OsYL]MHQ H 7RNsV UUHWK LHO- lit dhe rreth vetes ‡ SsUVKNUXDQ VSHNWULQ H DWRPLW Ws KLGURJMHQLW ‡ 9sQs Qs GXNMH SsUIXQGLPHW H Q[MHUUD QJD VKNHQFsWDUsW Qs ED]s Ws NsWLM VSHNWUL KIMIA17
  • 23. 18 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva. Në fund të këtij kreu nxënësija1.6 Ushtrime të zgjidhura në lidhje ‡ DSOLNRQ ODUPL PHWRGDVK Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH me numrat ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs WHRULNH Qs SsUFDNWLPLQ H YOHUDYH Ws QXPUDYH NXDQWLNs kuantikë ‡ YOHUsVRQ QsSsUPMHW ]JMLGKMHYH Ws VDNWD Ws XVKWULPHYH SsUYHWsVLPLQ H QMRKXULYH WHRULNH1.7 Orbitalet atomike ‡ SsUNXÀ]RQ RUELWDOLQ DWRPLN ‡ LQWHUSUHWRQ QDWUsQ YDORUH GKH NRUSXVNXODUH Ws HOHNWURQLW ‡ WUHJRQ VKHPEXM RUELWDOHVK DWRPLNH ‡ YL]DWRQ RUELWDOHW V GKH S ‡ PRGHORQ DWR PH SODVWHOLQs RVH PH WROORPEDFH ‡ OLVWRQ YHoRULWs H WUH1.8 Shpërndarja e elektroneve në ‡ SsUVKNUXDQ SDULPHW GKH UUHJXOODW Ts ]EDWRKHQ Qs VKSsUQGDUMHQ H HOHNWURQHYH Qs DWRP atom ‡ VKSMHJRQ VL IXQNVLRQRQ GLDJUDPL L $XIEDXW ‡ DQDOL]RQ QLYHOHW HQHUJMHWLNH QsQQLYHOHW HQHUJMHWLNH GKH RUELWDOHW DWRPLNH VLSDV UDGKsV Vs mbushjes me elektrone ‡ WUHJRQ DIWsVLQs PEDMWsVH Ws WUH ‡ VKNUXDQ IRUPXODW HOHNWURQLNH GKH NRQÀJXULPHW HOHNWURQLNH Ws DWRPHYH Qs SsUSXWKMH PH UUHJ- ullat dhe parimet( për 1-20 elementet e para) ‡ VNLFRQ KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU QGsUWLPLQ H DWRPLW ‡ QGsUWRQ JUDÀNs WDEHOD VNHPD Ts WUHJRMQs OLGKMHQ H NRQFHSWHYH PLGLV WUH1.9 Ushtrime të zgjidhura mbi ‡ ]EDWRQ UUHJXOODW GKH PHWRGDW Qs VKNULPLQ H IRUPXODYH GKH NRQÀJXULPHYH HOHNWURQLNH shpërndarjen e elektoneve në ‡ NUDKDVRQ IRUPXOD HOHNWURQLNH Ws DWRPHYH Ws HOHPHQWHYH Ws QMs SHULRGH RVH Ws QMs JUXSL atom ‡ HYLGHQWRQ QJMDVKPsULWs GKH QGUVKLPHW PLGLV WUH
  • 24. 1.10 Jonet e thjeshta dhe të për- ‡ 3sUNXÀ]RQ MRQHW H WKMHVKWD bëra ‡ 7UHJRQ VL IRUPRKHQ MRQHW H WKMHVKWD ‡ 6KNUXDQ IRUPXODW HOHNWURQLNH Ws GLVD MRQHYH Ws WKMHVKWD ‡ .UDKDVRQ IRUPXOsQ HOHNWURQLNH Ws MRQLW PH DWs Ws DWRPLW SsUNDWsV ‡ +DUWRQ QMs OLVWs PH GLVD MRQH Ws WKMHVKWD ‡ 0RGHORQ PH SODVWHOLQs DWRPH GKH MRQH Ws WKMHVKWD1.11 Ushtrime mbi formimin ‡ =EDWRQ QMRKXULWs WHRULNH SsU VKNULPLQ H IRUPXODYH HOHNWURQLNH Ws MRQHYH Ws WKMHVKWD GKH DWs e joneve të thjeshta (orë të atomeve përkatëse përsëritje) ‡ .UDKDVRQ IRUPXODW HOHNWURQLNH Ws WUH1.12 Përsëritje bazuar në hartën e ‡ 3sUPEOHGK Qs QMs WDEHOs Ws GKsQD SsU HOHNWURQLQ SURWRQLQ GKH QHXWURQLQ koncepteve ‡ /LVWRQ QXPUDW NXDQWLNs ‡ 7UHJRQ YOHUDW H WUH ‡ +DUWRQ QMs WDEHOs SsU PEOHGKsVH SsU QXPUDW NXDQWLNs GKH YOHUDW H WUH ‡ ,OXVWURQ PH VKHPEXM VKSsUQGDUMHQ H HOHNWURQHYH Qs DWRPHW H HOHPHQWHYH = 
  • 25. ‡ 6KNUXDQ IRUPXODW HOHNWURQLNH GKH NRQÀJXULPHW HOHNWURQLNH Ws GLVD HOHPHQWHYH ‡ .UDKDVRQ L]RWRSHW H QMs HOHPHQWL ‡ 9L]DWRQ IRUPDW H RUELWDOHYH DWRPLNH ‡ .RPSR]RQ QMs PRGHO KDUWH NRQFHSWL1.13 Ese me temë: Struktura e ‡ REMHNWLYDW L SsUFDNWRQ PsVXHVL RVH PHUUHQ JDWL QJD WHNVWL NLPLD  IDTH  lëndës ose një temë tjetër që mund të zgjidhet nga nxënësit ose mësuesi KIMIA19
  • 26. 20 KIMIAKreu II PeriodicitetiNr. Tema mësimore Objektiva.2.1 Evolucioni i tabelës periodike ‡ OLVWRQ GLVD QJD HOHPHQWHW Ps Ws SsUGRUVKsP Qs DQWLNLWHW ‡ SsUVKNUXDQ SsUSMHNMHW H VKNHQFsWDUsYH SsU NODVLÀNLPLQ H HOHPHQWHYH ‡ SsUNXÀ]RQ OLJMLQ SHULRGLN Ws IRUPXOXDU QJD 0HQGHOHMHYL ‡ LQWHUSUHWRQ QGUVKLPHW Ts LX EsQs NsWLM IRUPXOLPL Qs ED]s Ws VWUXNWXUsV Vs DWRPLW2.2 Ndërtimi i sistemit peri- ‡ VKSMHJRQ QGsUWLPLQ H VLVWHPLW SHULRGLN odik ‡ WUHJRQ SHULRGDW GKH JUXSHW Qs VLVWHPLQ SHULRGLN ‡ DQDOL]RQ SHULRGDW H PsGKD GKH Ws YRJOD JUXSHW $ GKH % ‡ Ys Qs GXNMH o·WUHJRQ QXPUL L JUXSLW GKH QXPUL L SHULRGsV ‡ OLVWRQ HOHPHQWH Ws QMs JUXSL GKH QMs SHULRGH ‡ GDOORQ YHoRUL Ws NsWUH HOHPHQWHYH Qs SHULRGs GKH Qs JUXS ‡ WUHJRQ QJMDVKPsULWs GKH QGUVKLPHW H HOHPHQWHYH Ws QMs JUXSL GKH Ws QMs SHULRGH ‡ SsUJMLWKsVRQ VH HOHPHQWHW H QMs JUXSL VKIDTLQ YHWL Ws QJMDVKPH SRU MR Ws QMsMWD ‡ NODVLÀNRQ HOHPHQWHW Qs EOORTH VLSDV YHoRULYH Ws WUH2.3 Metalet dhe jometalet. ‡ SsUVKNUXDQ PHWDOHW GKH MRPHWDOHW GXNH X QLVXU QJD YHoRULWs H WUH Ndryshimi i rrezes atomike ‡ Ys Qs GXNMH JUXSLQ H JD]HYH Ws SORJsWD VL SMHVs SsUEsUsVH H VLVWHPLW SHULRGLN në sistemin periodik. ‡ WUHJRQ YHQGLQ H PHWDOHYH GKH MR PHWDOHYH Qs VLVWHPLQ SHULRGLN ‡ SsUNXÀ]RQ UUH]HQ DWRPLNH ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM QGUVKLPLQ H UUH]HV Qs SHULRGD GKH JUXSH ‡ DUJXPHQWRQ SVH QGRGK N QGUVKLP ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs WHRULNH Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH SsU SsUFDNWLPLQ H UUH]HV DWRPLNH Ws QMs elementi2.4 Valenca e elementeve. ‡ SsUVKNUXDQ NXSWLPLQ H WHUPLW YDOHQFs Ndryshimi i saj në sistemin ‡ VKSMHJRQ VL SsUFDNWRKHW YDOHQFD SsU HOHPHQWHW H JUXSHYH $ GKH JUXSHYH % periodik ‡ MHS VKHPEXM Ws SsUFDNWLPLW Ws YDOHQFsV Qs HOHPHQWH Ws QGUVKPH ‡ NUDKDVRQ YDOHQFsQ Qs JMHQGMHQ WKHPHORUH GKH YDOHQFsQ Qs JMHQGMH Ws QJDFPXDU SsU QMs HOHPHQW Ws caktuar ‡ WUHJRQ YDULDFLRQLQ H YDOHQFsV Vs HOHPHQWHYH Qs VLVWHPLQ SHULRGLN
  • 27. 2.5 Ushtrime të zgjidhura për va- ‡ ]EDWRQ Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH Ws JMLWKD UUHJXOODW WHRULNH Ts NDQs Ws EsMQs PH SsUFDNWLPLQ H lencën valencave të një elementi ‡ YOHUsVRQ ]EDWLPLQ H WUH Qs ED]s Ws ]JMLGKMHV Vs VDNWs Ws XVKWULPLW2.6 Elektronegativiteti i el- SsUNXÀ]RQ SRWHQFLDOLQ H MRQL]LPLW GKH HQHUJMLQs H DIULVs SsU HOHNWURQLQ ementeve ‡ WUHJRQ VL QGUVKRQ SRWHQFLDOL L MRQL]LPLW GKH DIsULD SsU HOHNWURQLQ Qs SHULRGDW GKH JUXSHW H sistemit periodik ‡ Ys Qs GXNMH VH SsU Ws YOHUsVXDU NDUDNWHULQ H HOHPHQWHYH SsUGRULP HOHNWURQHJDWLYLWHWLQ ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM QGUVKLPLQ H YOHUDYH Ws HOHNWURQHJDWLYLWHWLW Qs SHULRGD GKH JUXSH Qs sistemit periodik2.7 Ndryshimi i vetive të ele- ‡ DQDOL]RQ QGUVKLPLQ H YHWLYH Ws HOHPHQWHYH EUHQGD QMs SHULRGH GKH EUHQGD QMs JUXSL menteve dhe vetive të për- ‡ SsUJMLWKsVRQ VL QGUVKRMQs YHWLWs PHWDOLNH QJD H PDMWD Qs Ws GMDWKWs GKH QJD ODUW SRVKWs Qs bërjeve të tyre në perioda dhe sistemin periodik grupe ‡ WUHJRQ PH DQs Ws VKHPEXMYH QGUVKLPLQ H YHWLYH Ws SsUEsUMHYH Ws IRUPXDUD QJD HOHPHQWHW H një periode dhe një grupi ‡ NRPSR]RQ QMs WDEHOs NX SDUDTHW NsWR QGUVKLPH2.8 Përsëritje: Parashikimi i ‡ SsUFDNWRQ Ts YHWLWs H QMs HOHPHQWL MDQs Qs YDUsVL Ws PDGKsVLVs Vs UUH]HV DWRPLNH Ws WLM GKH Ws vetive të elementeve në strukturës së nivelit të jashtëm elektronik bazë të vendit në sistemin ‡ ]JMLGK XVKWULPH JMDWs Ws FLODYH DQDOL]RKHQ YHWLWs H QMs HOHPHQWL RVH Ws GLVD HOHPHQWHYH GXNH X periodik nisur nga vendi qe ata kanë në sistemin periodik ‡ NUDKDVRQ HOHPHQWHW SsUEsUMHW H Ws FLOsYH VKIDTLQ YHWL ED]LNH DFLGH DPIRWHUH ‡ KDUWRQ QMs OLVWs PH HOHPHQWH SsUEsUMHW H Ws FLOsYH VKIDTLQ YHWL ED]LNH DFLGH GKH DPIRWHUH KIMIA21
  • 28. 22 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva.2.9 Detyrë eksperimentale: Ndry- ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW QGUVKLPLQ H YHWLYH Ws HOHPHQWHYH Qs SHULRGD GKH JUXSH Qs shimi i vetive të elementeve sistemin periodik në perioda dhe në grupe në ‡ WUHJRQ QsSsUPMHW HNVSHULPHQWHYH UDGKsQ H DNWLYLWHWLW Ws PHWDOHYH GKH MRPHWDOHYH sistemin periodik ‡ NUHQ HNVSHULPHQWDOLVKW KHWLPLQ H NDWLRQHYH GKH DQLRQHYH Qs SsUEsUMH Ws QGUVKPH ‡ VKNUXDQ EDUD]LPHW H UHDNVLRQHYH Ws KHWLPLW Ws DQLRQHYH2.10 Detyrë eksperimentale: Sjellja ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW VMHOOMHW H RNVLGHYH DFLGHYH GKH ED]DYH Qs WUHWsVLUDW H WUH XMRUH e oksideve, acideve dhe baza- ‡ Ys Qs GXNMH QsSsUPMHW HNVSHULPHQWLW NDUDNWHULQ DPIRWHU Ws SsUEsUMHYH Ws DOXPLQLW ve në tretësirat e tyre ujore. ‡ VKSMHJRQ DUVHW H VKIDTMHV Vs YHWLYH DPIRWHUH Ws SsUEsUMHYH Ws GLVD HOHPHQWHYH GXNH L OLGKXU me vendin që elementet kanë në sistemin periodik2.11 Projekt: Roli i elementeve ‡ 2EMHNWLYDW PHUUHQ QJD IDTH  kimike në organizmin e njeriut2.12 Përsëritje kreu bazuar në ‡ SsUGRU VNHPD WDEHOD PRGHOH GHPRQVWUXHVH SsU Ws WUHJXDU QGsUWLPLQ H VLVWHPLW SHULRGLN hartën e koncepteve ‡ OLVWRQ NRQFHSWH NoH ‡ VKSMHJRQ NXSWLPLQ H WUH ‡ NRPSR]RQ KDUWD Ws YRJOD NRQFHSWL SsU NUHXQ PH SMHVs Ws VKNsSXWXUD SsU NRQFHSWHW ED]s VL perioda, grupe, valencë, potencial jonizimi, afri për elektronin, elektronegativitet etj, ‡ YHQGRV VKHPEXM GKH PRGHOH Qs KDUWDW H YRJOD ‡ OLGK SMHVsW H YHoDQWD SsU Ws IRUPXDU KDUWsQ H SORWs Ws NRQFHSWHYH2.13 Test: Të vlerësojmë njo- ‡ =EDWRQ QMRKXULWs H NUHXW , GKH ,, Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH huritë ‡ 9OHUsVRQ QMRKXULWs QsSsUPMHW ]JMLGKMHYH Ws VDNWD GKH Ws JDEXDUD
  • 29. Kreu III Lidhja kimikeNr. Tema mësimore Objektiva3.1 Njohuri të përgjithshme mbi ‡ DUJXPHQWRQ SVH IRUPRKHQ SsUEsUMHW NLPLNH lidhjet kimike. Lidhja jonike ‡ 3sUNXÀ]RQ OLGKMHQ NLPLNH ‡ SsUNXÀ]RQ SsUEsUMHW PROHNXODUH GKH SsUEsUMHW MRQLNH ‡ MHS VKHPEXM SsUEsUMHVK PROHNXODUH GKH MRQLNH ‡ Ys Qs GXNMH Ts Qs IRUPLPLQ H OLGKMHYH NLPLNH PDULQ SMHVs HOHNWURQHW YDOHQWRUH ‡ VKSMHJRQ IRUFDW H OLGKMHV NLPLNH MRQLNH ‡ WUHJRQ PHNDQL]PLQ H IRUPLPLW Ws OLGKMHV MRQLNH PH VKHPEXM Ws WKMHVKWs ‡ VKSMHJRQ IRUPLPLQ H MRQHYH Ws WKMHVKWD SR]LWLYH GKH QHJDWLYH ‡ SsUNXÀ]RQ OLGKMHQ MRQLNH ‡ VKSMHJRQ VL IRUPRKHQ UUMHWDW NULVWDORUH ‡ SsUNXÀ]RQ HQHUJMLQs H UUMHWsV NULVWDORUH ‡ VKSMHJRQ VH QMs SMHVs H HQHUJMLVs Vs UUMHWsV VKNRQ SsU IRUPLPLQ H MRQHYH H GHUL Qs IRUPLPLQ H kristaleve jonike ‡ VKNUXDQ IRUPXOsQ H QMsVLVs SsU SsUEsUMH Ws QGUVKPH MRQLNH ‡ NUDKDVRQ IRUPXODW PROHNXODUH PH IRUPXODW QMsVL3.2 Lidhja kovalente ‡ OLVWRQ NXVKWHW H IRUPLPLW Ws OLGKMHV NRYDOHQWH ‡ VKSMHJRQ PHNDQL]PLQ H IRUPLPLW Ws OLGKMHV NRYDOHQWH QsSsUPMHW VKHPEXMYH Ws QGUVKsP ‡ 3sUNXÀ]RQ OLGKMHQ NRYDOHQWH ‡ NODVLÀNRQ OLGKMHQ NRYDOHQWH Qs DSRODUH GKH SRODUH ‡ SsUNXÀ]RQ JMDWsVLQs H OLGKMHV ‡ VKSMHJRQ VH OLGKMD sVKWs Ps H IRUWs NXU JMDWsVLD H OLGKMHV sVKWs H YRJsO KIMIA23
  • 30. 24 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva3.3 /LGKMHW VKXPsÀVKH ‡ 7UHJRQ PH VKHPEXM VH OLGKMD NRYDOHQWH PXQG Ws MHWs QMsÀVKH GÀVKH WUHÀVKH ‡ DQDOL]RQ IRUPLPLQ H OLGKMHV QMsÀVKH GKH GÀVKH GKH WUHÀVKH Qs PROHNXOD Ws YHoDQWD ‡ WUHJRQ QXPULQ H OLGKMHYH Ts PXQG Ws IRUPRMs DWRPL L QMs HOHPHQWL Qs SsUSXWKMH PH QXPULQ H HOHN- troneve që i duhen atomit për të plotësuar oktetin elektronik ‡ SsUNXÀ]RQ UHQGLQ H OLGKMHV ‡ VKSMHJRQ IRUPLPLQ H RUELWDOHYH PROHNXODUH ‡ NUDKDVRQ RUELWDOHW PROHNXODUH Ws OLGKMHYH VLJPD GKH SL ‡ YHQGRV Qs QMs WDEHOs YHoRUL Ws OLGKMHV VLJPD GKH OLGKMHV SL3.4 Karakteri i lidhjeve ‡ 3sUNXÀ]RQ HOHNWURQHJDWLYLWHWLQ kimike ‡ 7UHJRQ VH NDUDNWHUL L OLGKMHV NLPLNH YDUHW QJD GLIHUHQFD H HQMWH ‡ ,QWHUSUHWRQ Ws GKsQDW H WDEHOsV Ts WUHJRQ VKNDOOsQ H SsUTLQGMHV MRQLNH DSR NRYDOHQWH Ws OLGKMHV NLPLNH 3sUNXÀ]RQ OLGKMHQ NRYDOHQWH SRODUH ‡ 6KSMHJRQ GLSROLQ HOHNWULN PRPHQWLQ GLSRODU ‡ SsUFDNWRQ VH PRPHQWL GLSRODU sVKWs PDGKsVL YHNWRULDOH ‡ .UDKDVRQ PRPHQWHW GLSRODUH Ws PROHNXODYH Ws QGUVKPH3.5 Lidhja bashkërenditëse ‡ VKSMHJRQ IRUPLPLQ H OLGKMHV EDVKNsUHQGLWsVH Qs VKHPEXM Ws QGUVKsP ‡ WUHJRQ VH OLGKMD EDVKNsUHQGLWsVH sVKWs UDVW L YHoDQWs L OLGKMHV NRYDOHQWH3.6 Përsëritje: Veçoritë ‡ NRPSR]RQ QMs WDEHOs NX YHQGRVHQ Ws GKsQD SsU Ws G WLSDW H OLGKMHYH e lidhjeve kimike. ‡ NUDKDVRQ YHoRULWs H OLGKMHV MRQLNH PH DWR Ws OLGKMHV NRYDOHQWH Ngjashmëritë dhe ‡ WUHJRQ QJMDVKPsULWs GKH QGUVKLPHW PLGLV WUH ndryshimet midis tyre3.7 Strukturat e Ljuisit ‡ Ys Qs GXNMH VH DWRPHW Qs PROHNXODW PH OLGKMH NRYDOHQWH VQRMQs Ws SORWsVRMQs RNWHWLQ HOHNWURQLN (ushtrime) ‡ OLVWRQ UUHJXOODW VLSDV /MXLVLW SsU NRPSR]LPLQ H VWUXNWXUDYH HOHNWURQLNH Ws PROHNXODYH PH OLGKMH kovalente dhe kovalente polare ‡ MHS VKHPEXM VWUXNWXUDVK Ws /MXLVLW SsU PROHNXOD Ws QGUVKPH ‡ PRGHORQ PH SODVWHOLQs PROHNXOD Ws QGUVKPH ED]XDU Qs WHRULQs H /MXLVLW
  • 31. 3.8 Shtytja e çifteve elek- ‡ WUHJRQ VL YHQGRVHQ DWRPHW Qs PROHNXOD ED]XDU Qs WHRULQs H 6+&(6+9 tronike dhe vendosja e ‡ VKSMHJRQ NRQFHSWHW DWRP THQGURU oLIW HOHNWURQLN OLGKsV oLIW HOHNWURQLN YHWMDN NsQG YDOHQWRU atomeve në molekula ‡ SsUFDNWRQ NDUDNWHULVWLNDW H oLIWHYH OLGKsVH GKH oLIWHYH YHWMDNH ‡ MHS VKHPEXM Ws YHQGRVMHV Vs DWRPLW THQGURU GKH DWRPHYH Ts OLGKHQ PH Ws3.9 Forma gjeometrike e ‡ SsUGRU WHRULQs H VKWWMHV Vs oLIWHYH HOHNWURQLNH Ws VKWUHVsV YDOHQWRUH 6+d(6+9
  • 32. SsU Ws VKSMHJXDU molekulave dhe polar- formën gjeometrike dhe polaritetin e molekulave iteti i tyre ‡ NUDKDVRQ IRUPDW JMHRPHWULNH Ws PROHNXODYH %H&O %&O &+ 1+ HWM ‡ VKSMHJRQ SRODULWHWLQ H PROHNXODYH Qs ED]s Ws IRUPsV JMHRPHWULNH Ws WUH ‡ MHS VKHPEXM PROHNXODVK SRODUH GKH DSRODUH ‡ SsUFDNWRKHQ IRUPDW JMHRPHWULNH Ws PROHNXODYH Ws QGUVKPH3.10 Detyrë eksperimentale: ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs H NUHXW SsU PRGHOLPH PROHNXODVK Modelet e molekulave ‡ UHDOL]RQ PRGHOLPH Ws PROHNXODYH GXNH X ED]XDU Qs WHRULQs H VKWWMHV Vs oLIWHYH HOHNWURQLNH Ws VK- tresës valentore ‡ WUHJRQ YHQGQGRGKMHQ H DWRPLW THQGURU NsQGHW H OLGKMHV YHQGQGRGKMHW H DWRPHYH Ws WMHUD Ts OLG- hen me atomin qendror ‡ NODVLÀNRQ PRGHOHW PROHNXODUH GXNH X ED]XDU Qs QMRKXULWs WHRULNH ‡ YOHUsVRQ QMRKXULWs Qs ED]s Ws SXQLPHYH Ws NUHUD3.11 Detyrë eksperimentale: ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW VL SsUJDWLWHW 1D&O GKH %D62 Përftimi i disa substan- ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW PDWMHQ H SRODULWsWLW Ws WUHWsVYH VL XML GKH WHWUDNORUXUL L NDUERQLW cave me lidhje jonike Matja e polaritetit të tretësve KIMIA25
  • 33. 26 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva3.12 Përsëritje kreu ‡ QGsUWRQ PRGHOH OLGKMHVK NLPLNH bazuar në hartën e ‡ MHS VKHPEXM Ws IRUPLPLW Ws OLGKMHYH MRQLNH NRYDOHQWH EDVKNsUHQGLWsVH koncepteve dhe ush- ‡ SsUGRU QMRKXULWs SsU Ws QGsUWXDU VWUXNWXUDW H /MXLVLW SsU PROHNXOD Ws QGUVKPH trimet të zgjidhura ‡ VKSMHJRQ NXSWLPLQ H GLSROLW GKH PRPHQWLW GLSRODU ‡ NRPSR]RQ RVH YL]DWRQ PRGHOH PROHNXODVK SRODUH GKH DSRODUH ‡ QGDQ Qs SMHVs]D Qs FRSD OHWUH
  • 34. KDUWsQ H NRQFHSWHYH Qs IXQG Ws NUHXW ‡ EDVKNRQ SMHVsW H SsU]LHUD Qs QMs Ws WsUs ‡ WUHJRQ PsQUsQ H ]JMLGKMHV Vs XVKWULPHYH ‡ YOHUsVRQ QMRKXULWs QsSsUPMHW ]JMLGKMHYH Ws VDNWD3.13 Test simestral ‡ =EDWRQ QMRKXULWs H NUHXW ,,,,,, Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH ‡ 9OHUsVRQ QMRKXULWs QsSsUPMHW ]JMLGKMHYH Ws VDNWD GKH Ws JDEXDUDKreu IV Acidet dhe bazat4.1 Tretësirat e elektro- ‡ 7UHJRQ VL MRQL]RKHQ VKSsUEDVKNRKHQ
  • 35. Qs XMs DFLGHW GKH ED]DW VLSDV WHRULVs Vs $UHQLXVLW liteve dhe joelek- ‡ SsUNXÀ]RQ HOHNWUROLWHW GKH MRHOHNWUROLWHW troliteve ‡ VKSMHJRQ IRUPLPLQ H MRQHYH Qs WUHWsVLUDW XMRUH Ws HOHNWUROLWHYH ‡ OLVWRQ DFLGH ED]D GKH NULSsUD Ts MRQL]RKHQ Qs XMs4.2 Grada e shpër- ‡ /LVWRQ HOHNWUROLWH Ws IRUWD GKH Ws GREsWD bashkimit elektroli- ‡ SsUNXÀ]RQ JUDGsQ H VKSsUEDVKNLPLW HOHNWUROLWLN VL PDGKsVL Ts VKSMHJRQ IRUWsVLQs H HOHNWUROLWHYH tik. Forca e acideve ‡ QMHKVRQ SsUTHQGULPHW PRODUH Ws MRQHYH Qs WUHWsVLUDW H HOHNWUROLWHYH dhe bazave ‡ LOXVWURQ PH DQs Ws VKHPEXMYH YDUsVLQs H JUDGsV Vs VKSsUEDVKNLPLW QJD QDWUD H HOHNWUROLWLW SsUTHQ- drimi i tretësirës dhe temperatura
  • 36. 4.3 Konstantja e shpër- ‡ SsUNXÀ]RQ NRQVWDQWHQ H VKSsUEDVKNLPLW Ws DFLGHYH GKH ED]DYH Ws GREsWD bashkimit elektrolitik ‡ QMHKVRQ NRQVWDQWHQ H DFLGLW GKH Ws ED]sV Qs VKHPEXM Ws QGUVKsP ‡ LQWHUSUHWRQ YDUsVLQs H IRUFsV Vs DFLGLW QJD YOHUD H NRQVWDQWHV Vs VKSsUEDVKNLPLW Ws WLM GKH IRUFsV Vs bazës nga vlera e konstantes së shpërbashkimit të saj ‡ ]EDWRQ IRUPXODW SsU Ws QMHKVXDU YOHUsQ H NRQVWDQWHV Vs QMs DFLGL Ws GREsW GKH YOHUsQ H NRQVWDQWHV Vs një baze të dobët në shembuj të ndryshëm ‡ NODVLÀNRQ DFLGHW VLSDV QXPULW Ws DWRPHYH KLGURJMHQ ‡ VKSMHJRQ VKHPEXMW H ]JMLGKXU Qs WHNVW4.4 Reaksionet jonike ‡ VKSMHJRQ PH KDSD PsQUsQ H Ws VKNUXDULW Ws QMs EDUD]LPL MRQLN Ws SORWs në tretësirat ujore të ‡ WUHJRQ VKHPEXM UHDNVLRQHVK Ts QGRGKLQ PLGLV WUHWsVLUDYH XMRUH Ws HOHNWUROLWHYH elektroliteve ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM VKNULPLQ Qs IRUPs MRQLNH Ws SsUEsUMHYH MRQLNH VL NULSsUDYH Ws WUHWVKPH DFLGHYH dhe bazave të forta) dhe shkrimin në formë molekulare të përbërjeve të gazta, elektroliteve të dobëta, oksideve dhe kripërave të patretshme ‡ GDOORQ Qs EDUD]LPHW MRQLNH MRQHW VSHNWDWRUH QJD MRQHW Ts oRMQs Qs EDUD]LPLQMRQLN Ws VKNXUWXDU ‡ MHS VKHPEXM EDUD]LPHVK MRQLNH Ws SORWD GKH MRQLNH Ws VKNXUWXDUD4.5 Produkti jonik i ujit ‡ WUHJRQ VH XML L SDVWsU MRQL]RKHW VKXPs SDN Qs MRQH (Ku) dhe treguesi ‡ SsUNXÀ]RQ SURGXNWLQ MRQLN Ws XMLW hidrogjenor (pH) ‡ WUHJRQ YOHUsQ H SURGXNWLW MRQLN Ws XMLW ‡ QMHKVRQ S+ GKH S2+ H WUHWsVLUDYH XMRUH Ws DFLGHYH GKH ED]DYH ‡ SsUFDNWRQ YOHUDW H S+ SsU PMHGLVH DFLGH DVQMDQsVH GKH ED]LNH ‡ OLVWRQ GsIWXHVLW H QJMURVXU Ws FLOsW SsUFDNWRMQs UHDNVLRQLQ H PMHGLVLW4.6 Ushtrime të zgjidhura. ‡]EDWRQ IRUPXODW H JMHWMHV Vs S+ GKH S2+ JMDWs ]JMLGKMHV Vs XVKWULPHYH Njehsimi i pH në ‡ WUHJRQ KDSDW H SsUGRUXUD SsU ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH tretësirat acide dhe ‡ SsUFDNWRQ UHDNVLRQLQ H PMHGLVLW GXNH X QLVXU QJD YOHUDW H S+ bazike KIMIA27
  • 37. 28 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva4.7 Hidroliza e kripërave ‡ SsUNXÀ]RQ SURFHVLQ H KLGUROL]sV ‡ VKSMHJRQ NDWsU UDVWHW H KLGUROL]sV Vs NULSsUDYH ‡ NUDKDVRQ PMHGLVHW H WUH ‡ SsUJMLWKsVRQ VH SURFHVL H KLGUROL]sV Vs NULSsUDYH PH SUHMDUGKMH Ws QGUVKPH ]KYLOORKHW Qs PsQUD të ndryshme dhe se reaksioni i mjedisit varet nga hidroliza e tyre4.8 Ushtrime të zgjidhura. ‡]JMLGK XVKWULPH PH SsUTHQGULPLQ PRODU GKH QRUPDO Ws WUHWsVLUDYH Njëvlerësit e acideve, ‡ SsUNXÀ]RQ PDVsQ QMsYOHUsVH Ws DFLGHYH ED]DYH GKH NULSsUDYH bazave, kripërave. Njeh- ‡ Ys Qs GXNMH QGUVKLPHW PLGLV SsUTHQGULPLW PRODU GKH SsUTHQGULPLW QRUPDO Ws WUHWsVLUDYH sime të përqendrimeve ‡ QMHKVRQ VDVL VXEVWDQFDVK Ws QHYRMVKPH SsU SsUJDWLWMHQ H WUHWsVLUDYH PH SsUTHQGULP PRODU GKH molare dhe normale normal duke u nisur nga tretësira me përqendrim në përqindje4.9 Detyrë eksperimentale: ‡ NUHQ HNVSHULPHQWDOLVKW WLWXOOLPH DFLGRED]LNH Titullimi acido-bazik ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs WHRULNH Ws DVQMDQsVLPLW Ws DFLGHYH QJD ED]DW GKH DQDVMHOOWDV ‡ VKNUXDQ UHDNVLRQHW H DVQMDQsVLPLW ‡ QMHKVRQ SsUTHQGULPLQ H DFLGLW DSR Ws ED]sV Vs WLWXOOXDU ‡ SsUFDNWRQ SLNsQ H DVQMDQsVLPLW4.10 Detyrë eksperimen- ‡ SsUJDWLW HNVSHULPHQWDOLVKW WUHWsVLUD PH SsUTHQGULP PRODU GKH QRUPDO Ws FDNWXDU tale: Përgatitja e tretë- ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW VL SsUFDNWRKHW SsUTHQGULPL L QMs DFLGL RVH QMs ED]H VLUDYH PH SsUTHQGULP ‡ QMHKVRQ VDVL VXEVWDQFDVK Ws QHYRMVKPH SsU SsUJDWLWMHQ H WUHWsVLUDYH PH SsUTHQGULP PRODU RVH molar dhe normal, normal duke u nisur nga tretësira me përqendrim në përqindje duke u nisur nga4.11 Përsëritje bazuar në ‡ OLVWRQ NRQFHSWHW NoH Ws NUHXW hartën e koncepteve ‡ VKSMHJRQ NRQFHSWHW NoH dhe në ushtrimet e testit ‡ QGsUWRQ VNHPD Ws YRJOD PH NRQFHSWH Ws OLGKXUD QMsUD PH WMHWUsQ µ 7s YOHUsVRMPs QMR- ‡ EDVKNRQ VNHPDW SsU Ws NRPSR]XDU KDUWsQ H NRQFHSWHYH KXULWsµ
  • 38. ‡ QMHKVRQ S+ S2+ .D GKH .E Qs VKHPEXM Ws QGUVKsP Ws GKsQs WHN WHVWL ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs H NUHXW Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH ‡ YOHUsVRQ QMRKXULWs QsSsUPMHW ]JMLGKMHYH Ws VDNWD GKH Ws JDEXDUD
  • 39. 4.12 Projekt: Tema: ‡ SsUFDNWRQ EXULPHW NUHVRUH XMRUH Qs YHQGLQ WRQs “Ujërat natyrore dhe ‡ WUHJRQ S+ H XMsUDYH QDWURUH VL XML L OXPLW L OLTHQLW L GHWLW XML L SLMVKsP HWM shfrytëzimi i tyre” ‡ OLVWRQ OORMHW H HOHNWUROLWHYH Ts SsUPEDKHQ Qs NsWR XMsUD ‡ NUDKDVRQ SsUTLQGMHW H HOHNWUROLWHYH Qs XMsUDW QDWURUH ‡ VKSMHJRQ GXNXULWs H QGRWMHV GKH Ws YHWsSDVWULPLW Ws XMsUDYH QDWURUH ‡ KDUWRQ QMs OLVWs PH PDVD NXMGHVL GKH PEURMWMHMH SsU EXULPHW QDWURUH XMRUH ‡ YOHUsVRQ UROLQ H XMsUDYH QDWURUH VL UUHJXOODWRUH Ws ODJsVKWLUsV Vs PMHGLVLW ‡ DUJXPHQWRQ PsQUDW H SsUGRULPLW Ws XMsUDYH QDWURUH Qs LQGXVWUL VL DMR HOHNWULNH WHNVWLOH HWMKreu V Kinetika kimike5.1 Reaksionet kimike. ‡ SsUNXÀ]RQ UHDNVLRQLQ NLPLN VL VKQGsUULP NLPLN Ws PDWHULHV Shpejtësia e reaksion- ‡ NUDKDVRQ HQHUJMLQs H VXEVWDQFDYH QLVWRUH PH HQHUJMLQs H VXEVWDQFDYH SURGXNW eve kimike ‡ VKSMHJRQ WLSDW H UHDNVLRQHYH NLPLNH ‡ SsUNXÀ]RQ UHDNVLRQLQ HN]RWHUPLN GKH HQGRWHUPLN ‡ OLVWRQ UHDNVLRQHW Ts ]KYLOORKHQ PH VKSHMWsVL Ws QGUVKPH ‡ SsUNXÀ]RQ VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN ‡ QMHKVRQ VKSHMWsVLQs H QMs UHDNVLRQL NLPLN ‡ MHS VKHPEXM Ws QMHKVLPLW Ws VKSHMWsVLVs Vs UHDNVLRQLW SsH UHDNVLRQH Ws QGUVKPH5.2 Ndikimi i përqen- ‡ OLVWRQ IDNWRUsW Ts QGLNRMQs Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN drimit të reaktantëve ‡ WUHJRQ QGLNLPLQ H SsUTHQGULPLW Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN në shpejtësinë e reak- ‡ SsUNXÀ]RQ OLJMLQ H VKSHMWsVLVs sionit kimik. Teoria e ‡ VKIUWs]RQ QMRKXULWs SsU Ws VKNUXDU EDUD]LPLQ H VKSHMWsVLVs Qs UHDNVLRQH Ws QGUVKPH goditjeve. ‡ VKSMHJRQ WHRULQs H JRGLWMHYH GKH QGLNLPLQ H WUH Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW KIMIA29
  • 40. 30 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva5.3 Ndikimi i temperaturës ‡ ‡WUHJRQ PH VKHPEXM QGLNLPLQ H WHPSHUDWXUsV Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN në shpejtësinë e reak- ‡ GDOORQ Qs ÀJXUs JRGLWMHW H IUWVKPH GKH MR Ws IUWVKPH sionit kimik. Energjia e ‡ VKSMHJRQ IRUPLPLQ H NRPSOHNVLW DNWLY aktivizimit ‡ SsUNXÀ]RQ HQHUJMLQs H DNWLYL]LPLW ‡ NUDKDVRQ HQHUJMLQs H DNWLYL]LPLW Qs UHDNVLRQHW HN]RWHUPLNH GKH HQGRWHUPLNH5.4 Faktorë të tjerë që ‡ VKSMHJRQ QGLNLPLQ H QDWUsV Vs UHDNWDQWsYH Qs VKSHMWsVLQs H QMs UHDNVLRQL NLPLN ndikojnë në shpejtësinë ‡ GHPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW QGLNLPLQ H VKNDOOsV Vs JULPFLPLW Ws VXEVWDQFsV Qs VKSHMWsVLQs H e reaksionit kimik. reaksionit ‡ SsUNXÀ]RQ NDWDOL]DWRULQ VL IDNWRU Ts QGLNRQ Qs VKSHMWsVLQs H QMs UHDNVLRQL NLPLN ‡ GDOORQ NDWDOL]DWRUsW SR]LWLYs GKH QHJDWLYs ‡ Ys Qs GXNMH PHNDQL]PLQ H QGLNLPLW Ws NDWDOL]DWRULW Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM QGLNLPLQ H NDWDOL]DWRUsYH NLPLNs GKH ELRORJMLNs Qs UHDNVLRQHW NLPLNH ‡ SsUVKNUXDQ NDUDNWHULQ VSHFLÀN Ws NsWUH NDWDOL]DWRUsYH ‡ OLVWRQ SsUGRULPH NDWDOL]DWRUsVK Qs LQGXVWUL5.5 Punë kërkimore ‡ YHQGRV Qs QMs WDEHOs Ws GKsQD QJD LQWHUQHWL PEL QGsUWLPLQ H DSDUDWLW WUHWsV Ws ULSsUWSsVYH GKH studimore”Roli i en- njeriut zimave në organizmat ‡ YHoRQ SMHVs Ws DSDUDWLW WUHWsV NX sVKWs H SUDQLVKPH SMHVsPDUUMD H HQ]LPDYH e gjalla”(referat ose ‡ WUHJRQ QJMDVKPsULWs GKH QGUVKLPHW PLGLV WUH ese) ‡ SsUVKNUXDQ IXQNVLRQHW H HQ]LPDYH JMDWs WUHWMHV Vs XVKTLPLW Qs Ws G WLSDW H JMDOOHVDYH ‡ NODVLÀNRQ HQ]LPDW VLSDV IXQNVLRQLW Ws WUH ‡ LQWHUSUHWRQ UROLQ H HQ]LPDYH Qs SURFHVLQ H WUHWMHV SsUJMLWKsVRQ HQ]LPDW VL NDWDOL]DWRUs
  • 41. 5.6 Ushtrime të zgjid- ‡ ]EDWRQ QMRKXULWs Qs ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH hura mbi shpejtësinë e ‡ LQWHUSUHWRQ ]JMLGKMHW H XVKWULPHYH reaksioneve kimike dhe ‡ Ys Qs GXNMH QGLNLPLQ H IDNWRUsYH Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW faktorët që ndikojnë ‡ QMHKVRQ VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW SsU UDVWHW H GKsQD në të ‡ VKNUXDQ EDUD]LPLQ H UHDNVLRQLW GKH EDUD]LPLQ H VKSHMWsVLVs ‡ QMHKVRQ YOHUsQ H NRQVWDQWHV Vs VKSHMWsVLVs ‡ QGsUWRQ JUDÀNsW SsU UHDNVLRQHW HN]R GKH HQGRWHUPLNH5.7 Mekanizmi i reaksionit ‡ SsUNXÀ]RQ UHDNVLRQHW HOHPHQWDUH GKH UHDNVLRQLQ H SsUJMLWKVKsP kimik ‡ Ys Qs GXNMH PHNDQL]PLQ H UHDNVLRQLW NLPLN ‡ VKSMHJRQ SsUFDNWLPLQ H VKSHMWsVLQs Vs QMs UHDNVLRQL Ws SsUJMLWKVKsP GXNH X ED]XDU Qs VWDGLQ Ps Ws ngadaltë ‡ SURSR]RQ VKHPEXM PHNDQL]PDVK UHDNVLRQL NXU MHSHW UHDNVLRQL L SsUJMLWKVKsP5.8 ,QWHUSUHWLPL L JUDÀNsYH ‡ SsUVKNUXDQ QGsUWLPLQ H JUDÀNsYH SsU UHDNVLRQHW HN]RWHUPLNH GKH HQGRWHUPLNH që tregojnë marrëd- ‡ VKSMHJRQ QsSsUPMHW JUDÀNsYH YDUsVLQs H VKSHMWsVLVs Vs UHDNVLRQLW QJD SsUTHQGULPL GKH NRKD hëniet midis shpejtësisë ‡ LQWHUSUHWRQ JUDÀNs Ts WUHJRMQs PDUUsGKsQLHW PLGLV VKSHMWsVLVs Vs UHDNVLRQLW GKH IDNWRUsYH Ts së reaksionit dhe fak- ndikojnë në të torëve që ndikojnë në të ‡ GDOORQ (D Qs UHDNVLRQHW HN]RWHUPLNH GKH HQGRWHUPLNH (përsëritje)5.9 Detyrë eksperimen- ‡ 3sUVKNUXDQ VXEVWDQFDW GKH PMHWHW Ts GR Ws SsUGRUHQ tale: Ndikimi i fak- ‡ 6KSMHJRQ QDWUsQ NLPLNH Ws WUH torëve në shpejtësinë e ‡ HPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW QGLNLPLQ H QDWUsV Vs VXEVWDQFsV VKNDOOsV Vs JULPFLPLW GKH reaksionit kimik përqendrimit në shpejtësinë e reaksionit5.10 Detyrë eksperimentale: ‡ 3sUVKNUXDQ VXEVWDQFDW GKH PMHWHW Ts GR Ws SsUGRUHQ Ndikimi i temperaturës ‡ HPRQVWURQ HNVSHULPHQWDOLVKW QGLNLPLQ H WHPSHUDWXUsV GKH NDWDOL]DWRULW Qs VKSHMWsVLQs H UHDN- dhe katalizatorit në sionit shpejtësinë e reaksionit ‡ 1GsUWRQ JUDÀNXQ H YDUsVLVs Vs VKSHMWsVLVs QJD WHPSHUDWXUD kimik KIMIA31
  • 42. 32 KIMIANr. Tema mësimore Objektiva 5.11 Përsëritje kreu ‡ YHQGRV Qs QMs WDEHOs Ws GKsQD PEL WLSDW GKH OORMHW H UHDNVLRQHYH NLPLNH bazuar në hartën ‡ KDUWRQ QMs OLVWs PH IDNWRUsW Ts QGLNRMQs Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQLW NLPLN e koncepteve dhe ‡ YHQGRV Qs QMs WDEHOs Ws GKsQD PEL IDNWRUsW H OLVWXDU Ws FLOsW QGLNRMQs Qs VKSHMWsVLQs H UHDNVLRQHYH ushtrime me alter- kimike nativa të zgjidhura ‡ SsUJMLWKsVRQ VH Qs Ws JMLWKD UDVWHW QHYRMLWHW HQHUJML DNWLYL]LPL ‡ WUHJRQ VL QGUVKRQ HQHUJMLD H DNWLYL]LPLW Qs UHDNVLRQHW HN]R GKH HQGRWHUPLNH ‡ Ys Qs GXNMH PHNDQL]PLQ H ]KYLOOLPLW Ws UHDNVLRQLW NLPLN ‡ 1GsUWRQ QMs KDUWs Ws WKMHVKWs NRQFHSWHVK 5.12 Test “Të vlerësojmë ‡ =EDWRQ QMRKXULWs H NUHXW Qs ]JMLGKMHQ H WHVWLW njohuritë” ‡ 9OHUsVRQ SsUJMLJMHW H VDNWD ‡ 1[MHUU NRQNOX]LRQH SsU ]JMLGKMHQ H XVKWULPHYH Ws QJMDVKPHKreu VI Ekuilibri kimik6.1 Reaksionet e pa- ‡ SsUNXÀ]RQ UHDNVLRQH Ws SUDSsVXHVKPH GKH Ws SDSUDSsVXHVKPH prapësueshme dhe të ‡ MHS VKHPEXM UHDNVLRQHVK Ws WLOOD Qs QDWUs GKH Qs ODERUDWRU prapësueshme ‡ VKSMHJRQ YHQGRVMHQ H JMHQGMHV Vs HNXLOLEULW NLPLN Qs UHDNVLRQHW H SUDSsVXHVKPH ‡ SsUFDNWRQ NDKHW H QMs UHDNVLRQL Ws SUDSsVXHVKsP ‡ OLVWRQ IDNWRUsW Ts oRMQs Qs YHQGRVMHQ H HNXLOLEULW NLPLN ‡ VKSMHJRQ VH HNXLOLEUL NLPLN sVKWs GKH HNXLOLEsU GLQDPLN ‡ DQDOL]RQ JMHQGMH HNXLOLEUDVK Qs QDWUs GKH Qs JMDOOHVD6.2 Konstantja e ekui- ‡ SsUNXÀ]RQ NRQVWDQWHQ H HNXLOLEULW librit dhe ligji i ekui- ‡ SsUNXÀ]RQ OLJMLQ H HNXLOLEULW NLPLN librit kimik ‡ VKSMHJRQ SVH YOHUD H NRQVWDQWHV Vs HNXLOLEULW QXN QGUVKRQ PHJMLWKsVH SR]LFLRQL L HNXLOLEULW QGU- shon ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM QMHKVLPLQ H NRQVWDQWHV Vs HNXLOLEULW Qs UHDNVLRQH Ws QGUVKPH
  • 43. 6.3 Konstantja e ekuilibrit ‡ OLVWRQ VLVWHPH KRPRJMHQH GKH KHWHURJMHQH ‡ GDOORQ DWD QJD QMsUL ²WMHWUL në sistemet homogjene ‡ LOXVWURQ PH VKHPEXM VKNULPLQ H NRQVWDQWHV Vs HNXLOLEULW dhe heterogjene ‡ QMHKVRQ NRQVWDQWHQ H HNXLOLEULW Qs HNXLOLEUDW KRPRJMHQH GKH KHWHURJMHQH ‡ WUHJRQ JMHQGMH HNXLOLEUL Ws JMDOOHVDW6.4 Zhvendosja e ekuilibrit ‡ SsUVKNUXDQ QGLNLPLQ H IDNWRUsYH Qs JMHQGMHQ H HNXLOLEULW kimik ‡ SsUNXÀ]RQ SDULPLQ /H 6KDWHOLH ‡ WUHJRQ HNXLOLEULQ H VKWUHVsV Vs R]RQLW Qs DWPRVIHUs6.5 Ndikimi i tempera- ‡ OLVWRQ IDNWRUsW Ts oRMQs Qs ]KYHQGRVMHQ H HNXLOLEULW NLPLN turës dhe i trysnisë në ‡ VKSMHJRQ VL QGLNRQ VHFLOL SUHM WUH Qs UHDNVLRQHW HN]R GKH HQGRWHUPLNH gjendjen e ekuilibrit ‡ ]EDWRQ SDULPLQ /s 6KDWHOLH SsU Ws SsUFDNWXDU NDKXQ H ]KYHQGRVMHV Vs HNXLOLEULW NXU QGUVKRMQs kimik dhe ushtrimet e përqendrimi, temperatura dhe trysnia zgjidhura faqe 182-3 ‡ ]JMLGK XVKWULPH NX ]EDWRKHW SDULPL /s 6KDWHOLH6.6 Punë kërkimore studi-i ‡ =JMHGK QMs QJD WHPDW GKH QGsUWRQ REMHNWLYDW PEDVL MDQs GKsQs GLVD WHPD more:( zbatimi i parimit Lëshatëlje)6.7 Detyrë eksperimentale: ‡ HPRQVWURQ QGLNLPLQ H QGUVKLPLW Ws SsUTHQGULPLW Qs ]KYHQGRVMHQ H HNXLOLEULW NLPLN Ndikimi i faktorëve në ‡ HPRQVWURQ QGLNLPLQ H QGUVKLPLW Ws WHPSHUDWXUsV Qs ]KYHQGRVMHQ H HNXLOLEULW NLPLN zhvendosjen e ekuilibrit ‡ 3sUJMLWKsVRQ SDULPLQ /s 6KDWsOMH SsU HNXLOLEUDW NLPLNH kimik6.8 Përsëritje kreu bazuar ‡ +DUWRQ QMs OLVWs PH IDNWRUsW Ts oRMQs Qs JMHQGMHQ H HNXLOLEULW në hartën e kon- ‡ 6SHFLÀNRQ VH JMHQGMHV Vs HNXLOLEULW NLPLN L SsUNHW QMs YOHUs H NRQVWDQWHV Vs HNXLOLEULW H FLOD QXN cepteve varet nga përqendrimi i reaktantëve por nga temperatura ‡ +DUWRQ QMs OLVWs PH IDNWRUsW Ts SULVKLQ JMHQGMHQ H HNXLOLEULW ‡ 3sUPEOHGK Qs QMs VNHPs Ws GKsQDW H PsVLSsUPH ‡ 1GsUWRQ KDUWsQ H NRQFHSWHYH NUHVRUH Ws NUHXW6.9 Test vjetor ‡ =EDWRQ QMRKXULWs H PDUUD JMDWs YLWLW SsU ]JMLGKMHQ H WHVWLW ‡ 9OHUsVRQ SsUJMLJMHW H VDNWD ‡ 9OHUsVRQ SXQsQ QMsYMHoDUH KIMIA33
  • 44. Tabela: Taksonomia konjitive e Blumit Tre nivelet e Nivelet e Blumit Foljet përshkruese arritjeve 1. Të njohurit 3sUNXÀ]R SsUVsULW SsUVKNUXDM PH IMDOsW H Është riprodhimi i një diçkaje pa WHNVWLW LGHQWLÀNR YsU Qs WDEHOs KDUWR QMs shpjegime dhe pa e lidhur me gjë listë, emërto, riprodho etj. Niveli tjetër. Përsëritje e emrave, rregullave, bazë SsUNXÀ]LPHYH GKH VKSMHJLPHYH DVKWX siç janë dhënë. Është niveli më i ulët i rezultateve të nxënësve në fushën e njohjes j j 2. Të kuptuarit Shpjego, zgjero, jep shembuj të tjerë, Është aftësia për të kapur kuptimin e nxirr përfundime, perifrazo, rishkruaj, materialit. Është baza e fushës së njohjes, përgjithëso, interpretoje ndryshe, nxirr një një hap më tej se TË NJOHURIT j j përfundim etj j 3.Aplikimi: Ta aplikosh (zbatosh), të shfrytëzosh, të Është aftësia për të përdorur materialin QGUVKRVK Ws QMHKVRVK Ws NODVLÀNRVK Ws e mësuar në situata të reja dhe konkrete. provosh, të vësh në dukje, të manipulosh, Niveli Zbatohen rregulla, metoda, koncepte, të përgatit, lidh, trego, shpjego, përdor etj. mesatar parime, ligje dhe teori. j 4.Analiza: Është aftësia për ta copëtuar Copëto, ndaj në pjesë, shpjego përse, PDWHULDOLQ Qs SMHVs SsUEsUsVH o·ND VMHOO diferenco, shquaj, dallo, vër në dukje, lidh, një kuptim më të mirë të organizimit seleksiono etj. të tij. Meqenëse krahas përmbajtjes kuptohet edhe forma organizative e materialit, niveli intelektual është më i lartë se në të kuptuarit 5.Sinteza: Është aftësia që formon një Kombino, harto, krijo, zgjidh (një problem të tërë duke bashkuar pjesët. Mund të që ka shumë rrugë), kompozo, jep jetë: komunikim i një plani veprimesh, PHQGLPH SsUPLUsVR RUJDQL]R SODQLÀNR Niveli i NODVLÀNLP LQIRUPDFLRQL HWM risistemo, të shkruash, të tregosh, të lartë prodhosh, të hartosh, të transmetosh, të NULMRVK Ws SURSR]RVK Ws SODQLÀNRVK Ws SURGKRVK Ws PRGLÀNRVK Ws VSHFLÀNRVK Ws kombinosh, të organizosh, të sintetizosh, Ws NODVLÀNRVK Ws SsUIXQGRVK Ws ]KYLOORVK Ws PRGLÀNRVK Ws QGsUWRVK HWMM 6.Vlerësimi: Është aftësia për të Krahaso, konkludo vër në kontrast, kritiko, gjykuar vlerën e një materiali, të mirën SsUVKNUXDM VKSMHJR MXVWLÀNR LQWHUSUHWR e një ideje, motivet e sjelljeve, vlerësimin lidh, përmblidh, bëj një evidencë etj.KIMIA e zgjidhjeve të problemit, ndërtimi i komunikimeve gjykuese etj j j34
  • 45. Modul 1 TEMA: EVOLUCIONI I MODELIT TË ATOMITObjektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi/ja: x përgjithëson se idetë mbi modelin e atomit nuk kanë qenë gjithmonë të njëjta dhe të pandryshueshme (niveli i I). x përshkruan përpjekjet e vazhdueshme të shkencëtarëve për perceptimin e modelit të atomit ( niveli i I) x shpjegon eksperimentin e Radhërfordit, sipas të cilit shpjegohet struktura e brendshme e atomit.( niveli i II) x VSHFLÀNRQ SVH KLSRWH]DW H 5DGKsUIRUGLW LVKLQ Ws JDEXDUD QLYHOL L ,,,
  • 46.  x krahason modelet e atomit sipas Tomsonit, Radhërfordit dhe Borit ( niveli i III). x dallon modelin e atomit sipas Borit. (niveli i II) x bën një përmbledhje me argumente që vërtetojnë se atomi sipas Borit është më i qëndrueshëm se atomi sipas Radhërfordit dhe Tomsonit. ( niveli i III). x SsUVKNUXDQ VH o·QGRGK PH HOHNWURQHW NXU NDORMQs QJD QMs QLYHO Ps ODUJ EsUWKDPsV në një nivel më afër saj dhe anasjelltas. Struktura e mësimit Fazat Metodat Veprimtaritë Organizimi Përmbledhje e asaj çka Punë në grup. Klasa ndahet në Parashikimi D.D.M. dimë deri tani. tre grupe. Secili nga grupet përpunon të Diskutimi i ideve dhëna, vetëm për njërin nga Ndërtimi i Plotësim i njohurive. modelet atomike. D.D.M. njohurive Shpjegimi i njohurive të a) sipas Tomsonit. reja. b) sipas Radhërfordit. c) sipas Borit. Përmbledhje e njohurive Përmes hartës Përforcimi të reja në një hartë Nxënësi dhe mësuesi. së koncepteve. koncepti.Koncepte kryesore që do të trajtohen gjatë zhvillimit të mësimit. x modeli i atomit. x shpërndarje homogjene. x UUH]H ơ x hipoteza x orbita të lejuara x orbita të pambyllura KIMIA x nivele energjetike x porcion energjie. x energji e elektronit 35
  • 47. I. Fillimi i punës së pavarur. Mësuesi duhet të japë nxënësve në fund të çdo ore mësimi konceptet kyçe për mësimin e ardhshëm, në mënyrë që nxënësit të kenë mundësi të marrin informacion të shkurtër nga libra ose nga interneti (për ata nxënës që janë të interesuar për lëndën e kimisë). Nëse kjo nuk arrihet atëherë si material në klasë shfrytëzohet teksti mësimor. 1[sQsVLW H QGDUs Qs WUH JUXSH SXQH ÀOORMQs Ws QGsUWRMQs Qs ÁHWRUH RVH IRUPDW Ws EDUGKs tabelën e mëposhtme, duke plotësuar kolonën e pare. Secili nga grupet merr në analizë vetëm një model atomi, për të treguar se si vendosen e-, p+, n0 në atom. Grupi I: Modeli Tomson. d·IDUs GLPs GHUL WDQL" d·IDUs GXDP Ws GLPs" d·IDUs PsVXDP" Dimë: Duam të dimë: Mësuam se: 1) se pikëpamjet 1) mbasi u zbuluan grimcat e Demokritit mbi 1) përpjekjet e Tomsonit përbërëse të atomit ndërtimin e atomit, për të perceptuar modelin e Tomsoni u përpoq të japë ishin: atomit. një ide mbi modelin e atomit. Ai mendoi se atomi - atomi grimcë e vogël ka strukturë homogjene - e pandashme. 2) a ishte ky modeli i ku ngarkesat ( + ) dhe ( - ) 2) si u zbulua e-, p+, n0 përshtatshëm për të ishin të shpërndara në të shpjeguar vetitë e atomit. gjithë atomin. 3) se grimcat përbërëse të atomit janë: e-, p+, n0 Fig model II Tomsonit 4) se veçoritë e grimcave (shiko kimia 10) janë: masa, ngarkesa, shenja. 2) ky model nuk shpjegonte mjaft veti të atomit si: lëvizjen e elektroneve, energjinë e tyre, atomi rezultonte pa bërthamë, aftësinë për të lëshuar elektrone etj. jKIMIA36
  • 48. Grupi II: Ky grup merr në analizë modelin e atomit sipas Radhërfordit.Ndërtohet skema si në tabelën e mëposhtme. d·IDUs GLPs" d·IDUs GXDP Ws GLPs" d·IDUs PsVXDP" Dimë: Duam të dimë: Mësuam se: 1) se pikëpamjet 1) Pse Radhërfordi 1) Modeli homogjen i atomit nuk e Demokritit mbi mendoi për një jepte të dhëna mbi vetitë e atomit, si ndërtimin e atomit, model ndryshe nga aftësia e tij për të lëshuar apo marrë ishin: ai i propozuar nga e-, lëvizjen e e-, formimin e lidhjeve Tomsoni. kimike, mbasi e, nuk ishin të veçuara - atomi grimcë e nga p+. vogël 2) Cili është - e pandashme. eksperimenti që 
  • 49. 5DGKsUIRUGL OsVKRL UUH]H ơ2+ mbi 2) si u zbulua e-, p+, tregoi se si mund të QMs ÁHWs Ws KROOs DUL QJD QMs EXULP L n0 vendosen caktuar. Ai vuri re se: e-, p+, n0 në x shumica e rrezeve e përshkonin 3) se grimcat brendësi të atomit. ÁHWsQ H DULW përbërëse të atomit x një pjesë e vogël devijonte janë: e-, p+, n0 3) Si e perceptoi x 1 / 80000 grimca kthehej Radhërfordi mbrapsht. 4) se veçoritë e modelin e atomit grimcave janë: masa, 3) Këto përfundime i dhanë atij ngarkesa, shenja. 4) Cilat ishin idenë që ta perceptonte atomin sipas hipotezat e tij. modelit planetar, dmth në qendër 5) se tashmë bërthama dhe në periferi e-. Tomsoni 5) Pse ky model kishte dhënë është pjesërisht i 4) Hipotezt e tij ishin: versionin e tij mbi pranueshëm. a) e- lëvizin në orbita çfarëdo vendndodhjen e b) gjatë lëvizjes e- emetojnë energji. grimcave në atom 
  • 50. d·SsUSDUsVL VROOL Fig modelit Radherfordit*shiko kimia perceptimi i këtij 10) 6) se Radhërfordi u modeli. përpoq të paraqiste 5) Ky model është pjesërisht i një model atomi pranueshëm: ku të shpjegohej a. pranohet si model planetar. struktura e b. nuk pranohet që elektronet, brendshme e tij. lëshojnë vazhdimisht energji dhe se ato lëvizin në orbita çfarëdo, sepse atomi del sistem i paqëndrueshëm. KIMIA 6) Është model që hodhi hapat e para në perceptimin e vetive të atomit. 37
  • 51. Grupi III. Edhe ky grup punon me të njëjtën skemë tabele Modeli i atomit sipas Borit. d·IDUs GLPs d·IDUs GXDP Ws d·IDUs PsVXDP dimë Dimë: Duam të dimë: Mësuam: 1) se pikëpamjet 1) pse Bori i 1) modeli i atomit sipas Radhërfordit e Demokritit mbi korrigjoi bazohej në hipotezat e tij: ndërtimin e atomit, hipotezat e a) elektroni lëviz në orbita çfarëdo. ishin: Radhërfordit. b) gjatë lëvizjes elektroni rrezaton vazhdimisht energji. - atomi grimcë e vogël 2) cilat ishin Duke analizuar këto hipoteza del se - e pandashme. perceptimet atomi është sistem i paqëndrueshëm, 2) si u zbulua e-, p+, n0 e Borit mbi por në fakt atomi është një sistem i modelin e qëndrueshëm. Nisur nga kjo e fundit 3) se grimcat përbërëse atomit. Bori pranoi modelin planetar të atomit të atomit janë: e-, p+, por korrigjoi hipotezat e Radhërfordit. n0 
  • 52. o·NXSWRMPs 2) sipas Borit hipotezat janë: me energji të e-. a) elektroni lëviz në orbita të lejuara 4) se veçoritë e b) elektroni gatë lëvizjes brenda orbitës së grimcave janë: masa, 4) kur e- vet nuk rrezatojnë energji. ngarkesa, shenja. (d.m.th. atomi Orbitat e lejuara quhen nivele energjetike ) e ndryshon 3) elektronet ndodhen në nivele 5) se tashmë Tomsoni energjinë e tij. energjetike, ata zotërojnë energji të kishte dhënë versionin përcaktuar dhe konstante. e tij mbi vendndodhjen 
  • 53. o·NXSWRMPs 4). energjia e elektronit ndryshon sa t e grimcave në atom me porcion herë ai kalon nga një orbitë në tjetrën. energjie. 6) se Radhërfordi u o elektroni jep energji nëse kalon nga përpoq të paraqiste një orbitë më larg në një tjetër më një model atomi ku të afër bërthamës. shpjegohej struktura e 6) si x ai merr energji për kalim të anasjelltë. brendshme e tij krahasohen nivelet e 5) sasia e energjisë që merr ose jep 7) Duke analizuar ndryshme e- gjatë kalimeve nga një orbit në modelet e atomeve të energjetike. tjetrën matet me porcione dhe varet dhëna nga paraardhësit nga distanca e nivelit të tij energjetik nga e Bori pranoi modelin bërthama. planetar të atomit 6) Nivele të ndryshme energjetike por zhvilloi më tej zotërojnë energji të ndryshme.KIMIA hipotezat e tij. Fig.model Borit ( shiko kimia 10)38
  • 54. Theksojmë se deri këtu janë zhvilluar dy fazat e para të mësimit. 1. 3DUDVKLNLPL QsSsUPMHW NRORQsV ´oIDUs GLPsµ 2. 1GsUWLPL L QMRKXULYH QsSsUPMHW NRORQDYH ´oIDUs GXDP Ws GLPsµ GKH ´oIDUs PsVXDPµKemi arritur deri këtu të zbërthejmë të gjitha objektivat mësimore të përcaktuara me nivele.Koha e nevojshme është 30 minuta.Fillon faza e tretë që është përforcimi. Në këtë fazë para se të ndërtojmë hartën e pkoncepteve mësuesi mund të zhvillojë për 5 minuta një minitestet (nga një për secilingrup), ku mund të përfshijë kërkesa, si:Minitest 1Vizatoni modelet e atomeve sipas Tomsonit. Radhërfordit, Borit.Minitest 2Jepni shpjegimet e rezultateve të eksperimentit të Radhërfordit për të argumentuar modelinplanetar të atomit.Minitest 3.&LODW LVKLQ SLNsSDPMHW H %RULW SsU OsYL]MHQ H HOHNWURQHYH Qs DWRP"Përforcimi nëpërmjet hartës së koncepteve.Grupet e punës kompozojnë harta konceptesh. Të tria grupet paraqesin alternativat etyre dhe në dërrasën e zezë paraqitet alternativa që përmban më shumë njohuri. Koha enevojshme 5 minuta, p.sh. një tip harte paraqitet më poshtë. KIMIA 39
  • 55. atomi sipas Tomsonit Radhërfordit Bohrit shpërndarje sistem homogjene e planetar e- dhe p+ sipa bërthamë + elektronet sipas s p+ + n0 që lëvizin në orbita të çfarëdoshme, të lejuara të pambyllura të quajtura nivele emetojnë energji energjetike me porcione marrin energji me porcione të cilat kanë energji kur kalojnë kur kalojnë nga një nivel më larg të të ndryshme y nga një nivel më afër bërthamës në një nivel bërthamës në një nivel më afër saj j më larg saj g j Vlerësimi i nxënësve Në këtë orë mësimi vlerësohen nxënësit në grup për: x Argumentet që kanë dhënë në shpjegimin e eksperimentit të Radhërfordit.KIMIA x Shpjegimin e alternativave të modeleve atomike të propozuara nga Tomsoni, Radhërfordi dhe Bori.40 x Aftësinë e tyre për të gjeneruar mendime mbi bazën e koncepteve të njohura dhe
  • 56. për të bërë përgjithësime x Shprehitë e punës në grup.Ky vlerësim bëhet gjatë gjithë orës mësimore ku mësuesi mban shënime me + dhe - nëÁHWRUHQ H WLMLe t’i japim përgjigje pyetjeve dhe ushtrimeve në fund të kësaj temeTë kontrollojmë njohuritë. 1. &LODW LVKLQ KLSRWH]DW H 5DGKsUIRUGLW" Përgjigje: a. Elektroni lëviz në orbita të çfarëdoshme. b. Gjatë lëvizjes elektroni rrezaton (lëshon) vazhdimisht energji. 2. &LOL QJD PRGHOHW SDUDTHW DWRPLQ VLSDV %RULW" 6KLNR ÀJXUDW Qs PsVLPLQ SsUNDWsV Përgjigje:Nga të tre modelet, modeli i parë paraqet atomin sipas Borit. 3. 1JD VH YDUHW VDVLD H HQHUJMLVs Ts MHS DSR PHUU HOHNWURQL" Përgjigje:Sasia e energjisë, që jep apo merr elektroni, kur kalon nga një orbitë në një tjetër, varet ngadistanca e nivelit energjetik ku ai ndodhet nga bërthama e atomit. Ushtrime të zgjidhura. 1. Duke u nisur nga teoria e Radhërfordit dhe Borit shpjegoni shprehjet e mëposhtme. Pse: a. 1Ms SMHVs H UH]HYH ơ GHYLMRQ QJD UUXJD GUHMWYL]RUH" b. Modeli i atomit sipas Borit është më i qëndrueshëm se modeli i atomit sipas 5DGKsUIRUGLW" c. 3URWRQHW YHQGRVHQ Qs EsUWKDPs" Zgjidhje: a. 5UH]HW ơ2+ shmangen nga rruga drejtvizore sepse ndodhen në afërsi të bërthamës e cila krijon një fushë ( + ). Duke pasur ngarkesa me shenjë të njëjtë ato shtyjnë njëra-tjetrën. Bërthama l rezet alfa b. Sipas hipotezës së Radhërfordit del se po qe se elektroni rrezaton vazhdimisht energji, vjen një moment që ai do të humbte energjinë dhe do të binte në bërthamë. Si rezultat atomi do të shkatërrohej, por në fakt kjo nuk ndodh. Bori duke korrigjuar këtë hipotezë dha perceptimin e atomit të qëndrueshëm. Elektronet lëvizin në orbita të lejuara. Kjo përputhet dhe me realitetin. Atomi është një sistem i qëndrueshëm. c. 1JD HNVSHULPHQWL L 5DGKsUIRUGL GROL VH  JULPFD ơ2+ ktheheshin mbrapsht. Ato mendohej se kishin takuar grimcat (+) të atomit d.m.th. protonet e bërthamës së tij. 2. -HSHW KLSRWH]D H PsSRVKWPH ´ QMs HOHNWURQ L FLOL OsYL] Qs RUELWD UUHWK EsUWKDPsV HPHWRQ OsVKRQ
  • 57. YD]KGLPLVKW HQHUJMLµ XNH X QLVXU QJD NMR KLSRWH]s SsUJMLJMXQL Pyetje: KIMIA 1. &LOL QJD VKNHQFsWDUsW IRUPXORL KLSRWH]sQ H PsVLSsUPH" 2. d·QGRGK PH HOHNWURQLQ Ts OsYL] GXNH OsVKXDU HQHUJML" 3. d·PXQG Ws WKHPL SsU DWRPLQ QsVH Qs EUHQGsVL Ws WLM QGRGKHQ HOHNWURQH Ws WLOOD" 41
  • 58. Zgjidhje: 1. Shkencëtari që formuloi këtë hipotezë ishte Radhërfordi. 2. Në se gjatë lëvizjes së tij elektroni rrezaton energji vazhdimisht, vjen një moment që ai bie në bërthamën e atomit. 3. Ky atom paraqet një sistem të paqëndrueshëm (atomet e metaleve radioaktive). 3. Përcakto në se shprehjet janë të vërteta apo të gabuara. a. Energjia e elektroneve që ndodhen në një nivel është konstante dhe e përcaktuar. V b. Energjia që zotëron elektroni nuk varet nga distance e orbitës ( në të cilën ai lëviz), nga bërthama. G c. Elektronet gjatë kalimit nga një nivel energjetik në një nivel tjetër energjetik marrin ose japin energji me porcione. V 4. Punë studimore ose ese me temën: ´+LVWRULNX L ]EXOLPLW Ws JULPFDYH SsUEsUsVH Ws DWRPLWµ Udhëzojmë mësuesit që kjo temë mund të ndërrohet nga vetë mësuesi, i cili në bashkëbisedim me nxënësit mund të vendosë të zgjedhë një temë tjetër. Për temën e dhënë më lart mësuesi duhet të ketë parasysh: a. 7·L RULHQWRMs Q[sQsVLW SsU NsUNLPLQ H PDWHULDOLW Qs LQWHUQHW VLSDV NsWUH osVKWMHYH , *MHQGMD VRFLDO VKRTsURUH H VKRTsULVs QMHUs]RUH Ws VKHNXOOLW ;,; GKH ÀOOLPHW H VKHNXOOLW XX. II. Nevojat e zhvillimit industrial të shoqërisë çojnë në zbulime e shpikje të reja. III. Përpjekjet e vazhdueshme të shkencëtarëve për të zbuluar thelbin e materies. ,9 3XQsQ H EsUs QJD VKNHQFsWDUsW À]LNDQs H NLPLVWs
  • 59. SsU Ws SsUFDNWXDU QDWUsQ H JULPFDYH përbërëse të atomit. V. Konkluzionet që dalin nga eksperimentet e shumta të bëra në vazhdimësi gjatë shekullit XIX në lidhje me pjesët përbërëse të atomit. VI. Rëndësia e zbulimit të bërthamës së atomit, zhvillimet që këto zbulime sollën në IXVKsQ H NLPLVs GKH À]LNsV b. Në se do të zhvillohet në formë eseje duhet të kihet parasysh struktura e saj: x +UMD NX GR Ws ÁLWHW SsU osVKWMHW ,  ,, x =KYLOOLPL NX GR Ws ÁLWHW SsU osVKWMHW ,,, ,9 GKH 9 x 0EOOMD NX GR Ws ÁLWHW SsU osVKWMHQ 9, 5. Punë krijuese Vizatoni ose modeloni me plastelinë apo me rrathë plastikë me ngjyra atomin sipas Radhërfordt dhe Borit. Në model të paraqiten grimcat përbërëse të atomit si dhe rrathët ku lëvizin elektronet. Krahasoni ato. Zhvillim: Mësuesi/ja orienton nxënësit për materialet që duhen marrë për të vizatuar apo modeluar me plastelinë ose rrathë plastikë, molekulat të dy lloje alternative të atomit: a. sipas Radhërfordit, b. sipas Borit.KIMIA - Fletë të bardha format - Lapsa me ngjyra42 - Plastelinë me ngjyra
  • 60. .RKD H QHYRMVKPH  PLQXWD 5HDOL]RKHW Qs ÀOOLP Ws RUsV SDVDUGKsVHKlasa ndahet në 4 grupe, prej të cilave dy grupe punojnë për modelin e Radhërfordit dheG JUXSHW H WMHUD SXQRMQs SsU PRGHOLQ H %RULW ED]RKXQL Qs ÀJXUDW H WHNVWLW PsVLPRUH
  • 61. Modul 2Theksojmë se për të kontrolluar njohuritë e përvetësuara për disa tema përsëritjeje të njëkreu ose më shumë, mund të përdoren edhe tabela të tilla si:Provoni veten. $WRPL =  Numri kuantik Numri kuantik Numri kuantik Numri themelor orbital magnetik g kuantik spin p 1 5 9 13 17 2 6 10 14 18 3 7 11 15 19 4 8 12 16 203ORWsVRQL NsUNHVDW H QXPUDYH QJD  ²  Qs WDEHOsQ H PsVLSsUPH 1. Sa e-, p+, n0 QGRGKHQ WHN DWRPL L HOHPHQWLW = 
  • 62. 2. Cili është numri i masës. 3. Paraqitni një nga izotopet e tij. 4. Shkruani formulën elektronike. 5. Si shënohet numri kuantik themelor. 6. &LOD sVKWs YOHUD Ps H ODUWs H QXPULW NXDQWLN WKHPHORU SsU NsWs DWRP = 
  • 63.  7. Sa e- QGRGKHQ Qs Q  8. 6D QsQQLYHOL ND SsU Q  9. d·SsUFDNWRQ QXPUL NXDQWLN RUELWDO 10. 6D QsQQLYHOH ND JMLWKVHM Qs DWRPLQ =  11. Sa e- QGRGKHQ WHN Ws JMLWKD O  = 
  • 64.  12. &LODW MDQs YOHUDW H QXPULW NXDQWLN RUELWDO SsU Q  13. d·WUHJRQ QXPUL NXDQWLN PDJQHWLN 14. d·IDUs IRUPH NDQs RUELWDOHW DWRPLNH SsU O  15. &LOL sVKWs RULHQWLPL KDSVLQRU L RUELWDOLW L FLOL ND O  P  16. 6D sVKWs YOHUD H QXPULW NXDQWLN RUELWDO SsU HOHNWURQHW H QsQQLYHOLW S NXU Q  17. d·SsUFDNWRQ QXPUL NXDQWLN VSLQ 18. 6L sVKWs NRQÀJXULPL L QLYHOLW Ws MDVKWsP L DWRPLW =  19. Cila është vlera e numrit kuantik spin ms SsU HOHNWURQHW H Q  = 
  • 65. 20. Si quhen gjendjet energjetike të mëposhtme. KIMIA Ļ ĻĹ 43
  • 66. Modul 3 Për një molekulë NH3 (kreu III) Strukturë Lidhje kimike j Forma gjeometrike gj 1 5 9 2 6 10 3 7 11 4 8 12 1. Atomet përbërëse. 2. Formulat elektronike të N dhe H 3. Numri i elektroneve të paçiftëzuara tek N dhe H. 4. Elektronegativiteti i N dhe H. 5. Realizimi i lidhjeve N - H dhe tipi i saj. 6. Diferenca e EN. 7. Polariteti i lidhjes. 8. 6D d 9 GKH d / QGRGKHQ WH 1+3. 9. Forma gjeometrike e molekulës NH3. 10. Këndet e lidhjeve. 11. Vizato modelin e molekulës së NH3 ku tregohet dhe momenti dipolar. 12. Cili është lloji i lidhjes që formon NH3 me BF3. Modul 4 Për HCN (në kreun IV) Struktura e HCN Grada e shpërbashkimit p Kostantja Ka j Kripa NaCN p 1 4 7 10 2 5 8 11 3 6 9 12 Në tabelën e mësipërme vendosni në vend të numrave përgjigjen e kërkesave të mëposhtme. 1. Elementet përbërës të molekulës HCN 2. Lidhjet e realizuara midis tyre. 3. Sa lidhje sigma dhe pi formohen midis tyre 4. Njehsoni gradën e shpërbashkim të tretësirës 0,1 M të HCN kur dihet se në tretësirë janë shpërbashkuar 10-5 mol / l. 5. Njehsoni përqendrimin e joneve CN- S+ Ws WUHWsVLUsV XMRUH  0 +&1 ơ 10-4 6. A ndikon rritja e [ H+ ] në vlerën e gradës së shpërbashkimitKIMIA 7. Cila është shprehja Ka për reaksionin e shpërbashkimit të HCN. 8. Njehsoni Ka e tretësirës ujore të HCN, 0,1 normale kur [ H+ @ -3.44 9. Tregoni faktorin që ndikon në rritjen e Ka së HCN.
  • 67. 10. Si shpërbashkohet NaCN. 11. Cili është reaksioni mjedisit që formohet nga hidroliza e NaCN. 12. Njehsoni masën njëvlerësuese të NaCN.Modul 5Për H2S ( pas kreut IV)Në tabelën e mëposhtme janë vendosur numra. Vendosni në vend të numrave përgjigjet ekërkesave të dhëna pas tabelës. Forma Tipi i lidhjes Tipi i Struktura gjeometrike e ơ Ka kimike reaksionit molekulës 1 4 7 10 13 16 2 5 8 11 14 17 3 6 9 12 15 18 1. Elementet përbërës të molekulës H2S. 2. Formula elektronike e S dhe H. 3. Numri i elektroneve të paçiftëzuara tek S dhe H 4. Si realizohet lidhja midis atomeve H dhe S. 5. Tipi i lidhjes në molekulën H2S. 6. Struktura e molekulës (vizatoni). 7. 6D d9 GKH d / QGRGKHQ Qs PROHNXOsQ H +2S. 8. Cila është forma gjeometrike e molekulës H2S. 9. A ka dipole elektrik molekula e H26" 6L JMHQGHW DL 10. Në cilin grup të acideve bënë pjesë H2S. (për nga fortësia). 11. 6L QMHKVRKHW ơ SsU +2S. 12. Njehsoni [ H+ @ Qs VH ơ -4 dhe tretësira ujore H2S është 0,2 M. 13. Si shprehet Ka për H2S. 14. Nga se varet Ka e H2S. 15. Njehsoni pH, pOH të tretësirës ujore të H26  1 .D -5 16. Përcaktoni shkallët e shpërbashkimit e reaksionit të përgjithshëm: H2S + 2H22 ȼ +3O+ + S2- 17. Përcaktoni tipin e reaksioni: H2S(g) + O2(g) H2O(g) + SO2(g) 18. Njehsoni sasinë në litra të O2 të përdorur për djegien e 2 mol H2S(g) KIMIA 45
  • 68. Modul 6 Për reaksionin 2SO2 + O2 ȼ 623 ¨ +   Përgjigjuni kërkesave sipas numrave 1 - 20 në tabelën e mëposhtme. Shpejtësia e Konstantja e Gjendja e Konstantja e Reaksioni reaksionit shpejtësisë p j ekuilibrit ekuilibrit 1 4 7 10 13 2 5 8 11 14 3 6 9 12 15 1. Përcaktoni kahun e drejtë dhe të zhdrejtë. 2. Shkruani shprehjet e barazimeve të shpejtësisë për të dy reaksionet. Supozojmë se HNVSHULPHQWDOLVKW MDQs SsUFDNWXDU ơ   3. Cili prej tyre është ekzotermik. 4. Jepen të dhënat e mëposhtme: [SO3]f  PROO W1  W2  VHN [SO3]përfundimtar  PRO  O 1MHKVRQL 9 " 5. Jepen të dhënat e mëposhtme: [O2]f  PRO  O  W1  W2  VHN >22]p  PRO/ 9 " 6. Jepen të dhënat e mëposhtme [SO3]f  >623 @S  PRO  O W1  W2  VHN 1MHKVRQL 9 " 7. Për reaksioni 2SO2 + O2 ȼ 623 në se ndryshojmë [SO2] themi se ndryshon K apo V. 8. 1MHKVRQL . NXU HNVSHULPHQWDOLVKW MDQs SsUFDNWXDU [   [SO2@  PRO  O >22@  PRO O 9  PRO/-1 sek-1 Njehsoni shpejtësinë e reaksionit 2SO2 + O2 à 2SO3 kur jepen të dhënat HNVSHULPHQWDOH .  Ã 4 mol L-2 sek, [SO2@  PRO/ >22@  mol/L. 9. Kur vendoset gjendja e ekuilibrit në reaksionin e prapësueshëm: 2SO2 + O2 ȼ 623, ¨ +   " 10. Shkruani faktorët që ndikojnë në gjendjen e ekuilibrit të këtij reaksioni. 11. Si do të zhvendosej ekuilibri në se do të rrisim trysninë. 12. Shkruani shprehjen Ke për këtë reaksion. 13. Njehsoni konstanten e ekuilibrit kur janë dhënë: [SO2]f  PRO  O >22]f  PRO/ GKH PEDV QMs NRKH YHQGRVHW HNXLOLEUL GKH [SO2@  PRO  O 14. Njehsoni [SO3] në ekuilibër kur jepen: Ke  PRO/ >622@  PRO/ >22]  PRO/KIMIA46
  • 69. USHTRIME TË ZGJIDHURAKreu 18VKWULPH IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 70. 1. Përcakto nëse shprehjet janë të vërteta apo të gabuara: V G a) Vlera e numrit kuantik themelor rritet me rritjen e rrezes atomike b) 2UELWDOL sVKWs ]RQD H NXÀ]XDU H KDSsVLUsV Qs Ws FLOsQ JMHQGHW Ps VKSHVKelektroni c) 1s TRIWs VH O  DWsKHUs P  ç) Një orbital 5p ka energji më të lartë sesa një orbital 6p d) Një elektron në gjendje të ngacmuar nuk ka të njëjtën energji si kurndodhet në gjendje themelore. 2. Plotëso tabelën: Niveli Vlera e numrit kuantik orbital l Orbitali përgjegjës Q  1 2p Q  0 3s Q  3 4f Q  2 5d 3. Përcakto nënnivelin që përmban numrin më të madh të gjendjeve energjetike: A) 2s B) 5p C) 4f ) d
  • 71. G 4. Në kombinimet e mëposhtme plotëso vlerat numerike të mundshme të numrave kuantikë: a. Q  O  P  b. Q  O  P  c. Q  O  P USHTRIME TË PAZGJIDHURA IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 72. 1. Për nivelin energjetik të përfaqësuar me germën (O), në atomin e një elementi X përcaktoni: KIMIA a) Vlerat e numrave kuantikë n, l, m b) Numrin e orbitaleve për të gjitha vlerat l-së c) 1XPULQ H HOHNWURQHYH Ts QGRGKHQ SsUNDWsVLVKW Qs Q  GKH Ws JMLWKD 47 vlerat e l për këtë nivel.
  • 73. Zgjidhje: gj j a) 1LYHOL HQHUJMHWLN L SsUIDTsVXDU PH JHUPsQ 2 NHPL YOHUsQ Q  9OHUDW H OVs SsUFDNWRKHQ Qs YDUsVL Ws QVs O «Q SUD YOHUDW H OVs MDQs O   O  O  O  Shënim: Deri tani kemi mësuar që në atom kemi katër nënnivele energjetike: s, p, d, f. Vlerat e numrit kuantik orbital që përfaqësojnë këto nënnivele janë: O  O  O    b) O  O  O  O  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  P  c) 1XPUL L HOHNWURQHYH Ts QGRGKHW Qs QLYHOLQ Q  ;Q Q2 Xn  [ 2 numri i elektroneve është 18 elektrone s p d l l=0 l l=1 l l=2 2 -HSHQ QsQQLYHOHW V S G 3sUFDNWRQL a) YOHUsQ H Q O P SsU oGR QsQQLYHO V S G b) QXPULQ H HOHNWURQHYH Ts QGRGKHQ Qs V S G c) gjendjet energjetike që ndodhen në s, p, d. Zgjidhje: gj j a) 3sU QsQQLYHOLQ V NHPL Q  O  P  3sU QsQQLYHOLQ S NHPL Q  O  P  P  P  3sU QsQQLYHOLQ G NHPL Q  O  P  P  P  P  P  b) Numri i elektroneve që ndodhet në nënnivelin: x V ²  HOHNWURQH x S ²  HOHNWURQH x G ²  HOHNWURQH c) Numri i gjendjeve energjetike që ndodhen në nënnivelin x V ²  JMHQGMH HQHUJMHWLNH SsU YOHUsQ P KIMIA x O ²  JMHQGMH HQHUJMHWLNH SsU YOHUDW P  P  P 48 x G ²  JMHQGMH HQHUJMHWLNH SsU YOHUDW P  P  P  P  P 
  • 74. 3. 6D HOHNWURQH JMHQGHQ SsU Q  GKH O  " a) 10 elektrone b) 14 elektrone c) 8 elektrone ç) 6 elektroneZgjidhje: gj j3sU Q  GKH O  PXQG Ws VKNUXDMPs IRUPXOsQ I NX QXPUL PDNVLPDO L HOHNWURQHYH sVKWs14 elektrone).4. 1XPUL L JMHQGMHYH HQHUJMHWLNH SsU YOHUD Ws QXPUDYH NXDQWLNs Q  GKH P  sVKWs a) 7 b) 5 c) 3 ç) 2Zgjidhje: gj j 3sU YOHUDW Q  GKH P  NHPL IRUPXOsQ HOHNWURQLNH Ws SMHVVKPH V QXPUL LJMHQGMHV HQHUJMHWLNH sVKWs  NX QMsUD L SsUNHW QLYHOLW Q   O  H WMHWUD Q   O 5. Vlerat e numrit kuantik magnetik për nënnivelin (f) janë: a)       c)       b)        ç) +3, +2, +1, 0, -3, -2.Zgjidhje: gj j Alternativa b) sVKWs H VDNWs VHSVH QsQQLYHOL I
  • 75. SsU YOHUsQ O  ND JMHQGMH HQHUJMHWLNH WsSsUIDTsVXDUD QJD QXPUL NXDQWLN P       6. Për një elektron 3p, vlerat e numrave kuantikë janë: a) Q  O  P  Ps  b) Q  O  P  Ps  c) Q  O  P  Ps  ç) Q  O  P  Ps Zgjidhje: gj j3sU QMs HOHNWURQ S YOHUDW H QXPUDYH NXDQWLNs MDQs Q  O  S
  • 76.  P Ps .RQÀJXULPL HOHNWURQLN 3pPra alternativa c) e plotëson këtë kusht. KIMIA 49
  • 77. TEMA 1.8 SHPËRNDARJA E ELEKTRONEVE NË ATOM. USHTRIME IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 78. 1. Të paraqitet shpërndarja e elektroneve në atomet e elementeve, numrave atomikë Ws Ws FLOsYH MDQs =  =  =  Zgjidhje: gj j Duke zbatuar rregullat mbi shpërndarjen e elektroneve në një atom kemi: x 3sU DWRPLQ PH QXPsU DWRPLN =  GR Ws WKRWs VH NHPL  SURWRQH Qs EsUWKDPs dhe 5 elektrone të cilat do të shpërndahen sipas formulës elektronike: 1s22s2p1 x 3sU DWRPLQ PH =  IRUPXOD HOHNWURQLNH V22s2p6 x 3sU DWRPLQ PH =  IRUPXOD HOHNWURQLNH V22s2p63s2p3 2. Përcaktoni vlerat e numrave kuantikë për të gjitha elektronet e atomit të karbonit, QXPUL DWRPLN L Ws FLOLW sVKWs =  Zgjidhje: gj j 3sU DWRPLQ H NDUERQLW =  GR Ws VKNUXDMPs IRUPXOsQ HOHNWURQLNH 1s22s2p2 ku për: a) Q   ē
  • 79.  O  V
  • 80.  ē  P  Ps   b) Q   ē
  • 81.  O  V
  • 82.  ē  P  Ps   c) O  S
  • 83.  ē  P  Ps  P  Ps  TEMA 1.10 JONET E THJESHTA DHE TË PËRBËRA. USHTRIME IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 84. 1. -HSHQ QXPUDW DWRPLNs Ws HOHPHQWHYH 6H = 
  • 85.  %U = 
  • 86.  . = 
  • 87.  &D = 
  • 88. a. Shkruani formulat elektronike të atomeve të tyreKIMIA b. Tregoni cilat nga jonet janë izoelektrike.50
  • 89. c. 1JD VH QGUVKRMQs MRQHW L]RHOHNWULNH" Zgjidhje: a) 3sU HOHPHQWLQ 6H = 
  • 90.  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs V22s2p63s2p6d104s2p4 gj j 3sU HOHPHQWLQ %U = 
  • 91.  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs V22s2p63s2p6d104s2p5 3sU HOHPHQWLQ . = 
  • 92.  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs V22s2p63s2p6d04s1 3sU HOHPHQWLQ &D = 
  • 93.  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs V22s2p63s2p6d04s2 b) Seleni ka 6 elektrone në shtresën e jashtme, ai do të formojë jonin:6H   ē ! 6H 2- me formulë elektronike: Se 2- (1s22s2p63s2p6d104s2p6 ) x Bromi ka 7 elektrone në shtresën e jashtme, ai do të formojë jonin:%U  ē ! %U- me formulë elektronike: Br- (1s22s2p63s2p6d104s2p6) x Kaliumi ka 1 elektron në shtresën e jashtme, ai do të formojë jonin:.! .+   ē PH IRUPXOs HOHNWURQLNH .+ (1s22s2p6d0) x Kalciumi ka 2 elektrone në shtresën e jashtme, ai do të formojë jonin:&D! &D   ē PH IRUPXOs HOHNWURQLNH V22s2p63s2p6d0) 2+ - Pra, siç e vëmë re se joni Se 2- është izoelektrik me jonin Br-.c) Jonet izoelektrike kanë formulë elektronike të jonit të njëjtë por ngarkesa të ndryshmetë joneve: Joni Se 2- (ngarkesa e jonit -2) formula elektronike e pjesshme: 4s2p6 Joni Br- (ngarkesa e jonit -1) formula elektronike e pjesshme: 4s2p62. Plotësoni tabelën për elementet e mëposhtme: (faqe -33) ATOMI JONI I ELEMENTIT Numri i Numri i Numri i Simboli i Numri i Numri i Numri i Ngarkesa protoneve neutroneve elektroneve elementit protoneve neutroneve elektroneve e jonit 12 12 12 Mg 12 12 10 Mg2+ 19 20 19 K 19 20 18 K+ 20 20 20 Ca 20 20 18 Ca2+ 35 45 35 Br 35 45 36 Br- TEMA 1.12 USHTRIME PËRMBLEDHËSE PËR KREUN I IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 94. 1. Gjej pohimin e gabuar Rrezet katodike në rrugën e tyre në një fushë elektrike:a. Shmangen nga pllaka negative KIMIAb. Shmangen nga pllaka pozitivec. Tërhiqen nga pllaka pozitived. Nuk pësojnë asnjë devijim 51
  • 95. Zgjidhje: gj j Pohimi i gabuar përfaqësohet nga alternative d 2. Gjej pohimin e saktë sipas Radhërfordit: a. Elektronet lëvizin në orbita të lejuara b. Elektronet lëvizin në orbita rrethore c. Elektronet marrin dhe japin energji gjatë lëvizjes d. Elektronet lëvizin në orbita eliptike Zgjidhje: gj j Pohimi i saktë sipas Radhërfordit përfaqësohet nga alternative d. 3. Në bërthamën e atomit të një elementi ndodhen 10 neutrone dhe në mbështjellën elektronike lëvizin 10 elektrone. Njehsoni: a) Numrin atomik Z b) numrin e masës A c) masën e krahasuar (Ar) Zgjidhje: gj j Meqenëse në mbështjellën elektronike lëvizin 10 elektrone kjo do të thotë se në bërthamë ndodhen 10 protone (pasi atomi është elektrikisht asnjanës), kjo do të thotë: =  QU DWRPLN = WUHJRQ QXPULQ H SURWRQHYH
  • 96. $ =1 SUD $ QU L PDVsV
  • 97.  SURWRQH  QHXWURQH  Ar (masa e krahasuar) është e barabartë me A sepse masa e elektronit është e SDSsUÀOOVKPH SUD $U  4. Ndër kombinimet e mëposhtme të numrave kuantikë është i lejuar: A) Q  O  P  C) Q  O  P  B) Q  O  O  O  D) Q  O  O  Zgjidhje: gj j .RPELQLPL L OHMXDU sVKWs %
  • 98. Q  O  O  O  SDVL QLYHOL L WUHWs Q  ND  QsQQLYHOH O  V
  • 99.  O  S
  • 100. O  G
  • 101. Kombinacionet A, C, D janë pakuptim 5. Plotësoni vendet bosh në pohimet e mëposhtme: a. Elektroni ka natyrë grimcore dhe ____________ b. Elektroni lëviz në një zonë të caktuar që quhet_____________ _____________ c. Në lëvizjen e tij rreth bërthamës, elektroni krijon___________ elektronike ___________ d. Orbital është zonë e hapësirës ku elektroni kalon mbi ________ të kohës së tij _ Zgjidhje: gj j a. Elektroni ka natyrë grimcore dhe valore b. Elektroni lëviz në një zonë të caktuar që quhet orbital t c. Në lëvizjen e tij rreth bërthamës, elektroni krijon mbështjellë elektronike j d. Orbital është zonë e hapësirës ku elektroni kalon mbi 90 % të kohës së tij 6. Numri atomik Z i elementit, i cili ka 4 elektrone në nënnivelin d të nivelit të tretëKIMIA është: a) 20 b) 22 c) 24 d) 2652
  • 102. Zgjidhje: gj jMeqenëse elementi ka 4 elektrone në nënnivelin d të nivelit të tretë ai ka formulë elektroniketë nivelit të jashtëm 3 d4 dhe formulë elektronike të plotë: 1s22s2p63s2p6d44s2 nga ku numri i elektroneve është 24 për pasojë: QXPUL L SURWRQHYH  SUD =  DOWHUQDWLYH &
  • 103. 7. 3sU DWRPLQ H HOHPHQWLW PH QXPsU DWRPLN = 
  • 104. SsUFDNWRQLa. Formulën elektronike të atomitb. .RQÀJXULPLQ H QLYHOLW Ws MDVKWsPc. Shumën e spineved. 6D HOHNWURQH Ts QGRGKHQ Qs QLYHOLQ H MDVKWsP Ws DWRPLW H NDQs P e. dIDUs MRQL IRUPRQ N DWRP"Zgjidhje: gj j a) 3sU DWRPLQ PH =  IRUPXOD HOHNWURQLNH H DWRPLW sVKWs 1s22s2p63s2p5 b) Formula elektronike e nivelit të jashtëm: 3s2p5 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN 3s p P     c) Shuma e spineve +1/2 d) 1s QLYHOLQ H MDVKWsP  HOHNWURQH H NDQs P  e) Meqenëse në shtresën e jashtme ky atom ka 7 elektrone për ta bërë të qëndrueshëm këtë shtresë atij i duhet një elektron, kështu që atomi formon jon me ngarkesë negative -1 8. Atomi i elementit Ca (calcium) paraqitet me simbolikën 40 20Ca. Përcaktoni:a. dIDUs MRQL IRUPRQ DL" VLPEROLQ H MRQLW
  • 105. b. Formulën elektronike të nivelit të jashtëm të jonitc. Numrin e elektroneve të atomitd. Numrin e neutroneve në bërthamëe. Numrin e masësZgjidhje: gj j a) Duke iu referuar elementit me simbolin 40 20&D QXPUL DWRPLN sVKWs =   protone), pra ai ka 20 elektrone. Ai ka formulë elektronike: 1s22s2p63s2p6d04s2. Në nivelin e jashtëm ai ka 2 elektrone. Për ta bërë këtë shtresë të qëndrueshme DL MHS  HOHNWURQH &D Ⱥ &D2+ + 2e- duke formuar jon pozitiv b) Formula e jonit Ca2+ (1s22s2p63s2p6d0) Formula elektronike e nivelit të jashtëm Ca2+ (3s2p6d0) c) Numri i elektroneve të atomit është i barabartë me numrin e protoneve, pra 20 protone dhe 20 elektrone KIMIA d) 1XPUL L QHXWURQHYH JMHQGHW QJD IRUPXOD $ 1= QJD NX 1 QHXWURQH
  • 106. $ SUD QU L QHXWURQHYH   e) 1XPUL L PDVsV $  VKXPD H QHXWURQHSURWRQH
  • 107.  sVKWs L SDUDTLWXU PH 53
  • 108. simbolin 4020Ca 9. Bori ka 2 izotope të qëndrueshme 105B dhe 115B. Përhapja e tyre në natyrë është përkatësisht 19.6% dhe 80.4%. Njehsoni masën atomike të krahasuar të Borit. Zgjidhje: gj j Dimë se masa atomike e krahasuar e elementit gjendet si një mesatare aritmetike e produkteve të masës me përqindjen e përhapjes së izotopeve në natyrë. Atëherë: Ar B  [    [  Ar B    Ar B KIMIA54
  • 109. Kreu II. SISTEMI PERIODIK 86+75,0( IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 110. 1. Duke parë në tabelë radhitni sipas rritjes së numrit atomik Z (numri rendor i HOHPHQWHYH Qs VLVWHPLQ SHULRGLN
  • 111. HOHPHQWHW 1D = 
  • 112.  &O = 
  • 113.  6 = 
  • 114.  $O = 
  • 115.  3 = 
  • 116.  0J = 
  • 117.  6L = 
  • 118. Zgjidhje: gj jRenditja sipas rritjes së numrit atomik Z: Na, Mg, Al, Si, S, Cl 2. Mendelejevi zbuloi: a. Numrin atomik Z c. Ligjin periodik b. Gazet e plogëta d. Ligjin e oktataveZgjidhje: gj jAlternativa e saktë ështëc) ligjin periodik. 3. 3sU NODVLÀNLPLQ H HOHPHQWHYH SXQXDQ a. Demokriti, Njulendsi, Radhërfordi b. Bori, Radhërfordi, Mendelejevi c. Dobëreiner, Bori, Njulendsi d. Majeri, Shankurtua, MendelejeviZgjidhje: gj jAlternativa e saktë ështëd) Majeri, Shankurtua, Mendelejevi 4. Ligji periodik tregon se vetitë e elementeve a. Përsëriten pas një intervali prej 6 elementesh b. Ndryshojnë pas një intervali prej 8 elementesh c. Përsëriten në mënyrë periodike pas 10 elementesh d. Janë në varësi periodike të rritjes së numrit atomik ZZgjidhje: gj jAlternativa e saktë ështëd) Janë në varësi periodike të rritjes së numrit atomik Z. KIMIA 55
  • 119. TEMA 2.2 NDËRTIMI I SISTEMIT PERIODIK IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 120. 1) 9OHUD Ps H ODUWs H QXPULW NXDQWLN WKHPHORU SsU DWRPLQ H QMs HOHPHQWL sVKWs Q  Për këtë atom themi se: a. Ai ka tre gjendje energjetike c. Valenca e tij maksimale është 3 b. Numri i niveleve energjetike është 3 d. Numri i elektroneve valentore është 3 Zgjidhje: gj j Alternativa e saktë është b) Numri i niveleve energjetike është 3 2) Atomet e elementeve të një periode kanë të njëjtë: a. Numrin e elektroneve në nivelin e jashtëm b. Numrin e niveleve energjetike c. Numrin e grupit ku bëjnë pjesë d. 9HWLWs À]LNH GKH NLPLNH Zgjidhje: gj j Alternativa e saktë është b)numrin e niveleve energjetike 3. Përcakto nëse shprehjet janë të vërteta apo të gabuara: V G a. Vetitë e elementeve në sistemin periodik përsëriten në mënyrë periodike b. Sistemi periodik është i ndërtuar në bazë të rritjes së masës atomike c. Të paktën dy elemente të Sistemit periodik kanë formulë elektronike të njëjtë d. Në sistemin periodik ndodhen 16 perioda dhe 8 grupe. e. Numri i periodës përputhet me vlerën e numrit kuantik themelor 4. Në sistemin periodik pozicioni i hidrogjenit konsiderohej jo normal. Ai është iKIMIA vendosur në grupin I A, por mund të vendosej edhe në ndonjë kuti tjetër. a. Shpjegoni arsyet e vendosjes së hidrogjenit në këtë grup.56 b. Jepni variante të tjera të vendndodhjes së tij.
  • 121. Zgjidhje: gj j a. Hidrogjeni është i vendosur në grupin I A për arsye se ai ka vetëm 1 elektron dhe formula elektronike e tij është 1s1 e cila rakordon me formulën elektronike të grupit I A, ns1 (por edhe duke respektuar ligjin periodik), edhe pse ai nuk ka veti të ngjashme me elementet e tjerët të grupit. b. 9DULDQWH Ws WMHUD Ws YHQGRVMHV Vs WLM GR Ws LVKLQ ´Ws SDPXQGXUDµ SDVL N HOHPHQW nuk i përket asnjë grupimi.USHTRIME IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 122. 1. Jepen elementet, simbolet e të cilëve janë: K, Ca, Se, Br. Tregoni: a. Elementin më elektronegativ b. Elementin më elektropozitiv c. Elementin, joni i të cilit formohet duke marrë dy elektroneZgjidhje: gj j a) Elementi më elektronegativ është Br, sepse ai ka rrezen atomike më të vogël dhe numrin më të madh të elektroneve në nivelin e jashtëm (7 elektrone)  IRUPRQ MRQ PH QJDUNHVD QHJDWLYH DWLM L GXKHW YHWsP  ē SsU Ws SORWsVXDU nivelin e jashtëm). b) Elementi më elektropozitiv është K, sepse ai ka rrezen atomike më të madhe GKH QXPULQ Ps Ws YRJsO Ws HOHNWURQHYH Qs QLYHOLQ H MDVKWsP  HOHNWURQ
  • 123.  IRUPRQ MRQ PH QJDUNHVs SRVLWLYH DL KXPEHW  ē SsU Ws SORWsVXDU QLYHOLQ H jashtëm) c) Elementi, joni i të cilit formohet duke marrë dy elektrone është Se: 6H  ē ! 6H2- 2. 3sU HOHPHQWHW 2 = 
  • 124.  % = 
  • 125.  & = 
  • 126.  1 =
  • 127.  JMHQL a) Jometalin më tipik b) Renditjen sipas rrezes atomike në rritje c) Oksidet që formojnëZgjidhje: gj j a) -RPHWDOL Ps WLSLN sVKWs 2 = 
  • 128.  7s NDWsU HOHPHQWHW QGRGKHQ Qs Ws QMsMWsQ periodë, por oksigjeni ndodhet më djathtas në sistemin periodik. Ai ka rrezen atomike më të vogël dhe numër elektronesh më të madh në shtresën e jashtme. b) rr < rr < rr < rr < at O at N at C at B c) B2O  CO dhe CO2  12O3 dhe N2O5 3. -HSHQ VLPEROHW H HOHPHQWHYH /L = 
  • 129.  &D = 
  • 130.  %H = 
  • 131.  )H = 
  • 132.  =Q = 
  • 133.  %D = 
  • 134.  a) Vendosini ata sipas rritjes së rrezes b) Tregoni jonet që ata formojnë c) Shkruani formulën e oksidit dhe vetitë e tyre KIMIA 57
  • 135. Zgjidhje: gj j a) rrat Zn< rrat Fe< rrat Be< rr at Li< rr at Ca< rr at Ba< b) Li+; Ca 2+ ; Be2+ ; Fe2+ dhe Fe3+ ; Zn2+; Ba2+ c) Li2O (veti bazike) ; CaO (veti bazike) ; BeO (amfoter) ; Fe2O3 (amfoter) ( ( ; ZnO (amfoter) ; BaO (veti bazike). ( 4. Renditni sipas rritjes së rrezes elementet e mëposhtme: R a) C, F, Li, O, Be F b) P, O, Se, Fe, S P Zgjidhje: gj j a) Këta janë elemente të periodës së dytë. Rrezja tenton të rritet sa më majtas periodës, pra renditja do të ishte: rrat F< rrat O< rrat C< rr at Be< rr at Li< b) rr at O< rr at S< rr at P< rr at Se< rr at Fe < 5. Zgjidhje: gj j Në sistemin periodik, brenda grupeve A rrezja rritet duke kaluar nga lart-poshtë. Brenda një periode rrezja atomike zvogëlohet kur kalojmë nga e majta në të djathtë. R zvogëlohet Periodë r r i t e t 6. Plotëso tabelën: Elementet Potenciali i jonizimit Afria për elektronin Elektronegativiteti ti Metalet I ulët Jometalet I lartë I lartë Gazet e plogët zeroKIMIA58
  • 136. Zgjidhje: gj j Elementet Potenciali i jonizimit Af Afria për elektronin k Elektronegativiteti Metalet I ulët I ulët I ulët Jometalet I lartë I lartë I lartë Gazet e plogët Z Zero Z Zero zero TEMA 2.4 VALENCA E ELEMENTEVE 86+75,0( IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 137. 1. -HSHQ DWRPHW H HOHPHQWHYH 1 =
  • 138.  3 = 
  • 139.  $V = 
  • 140.  3sUFDNWRQL a) Valencën në gjendje themelore b) Valencën në gjendje të ngacmuar c) Ngjashmëritë dhe ndryshimet midis tyreZgjidhje: gj j a) Formulat elektronike të elementeve: x N- 1s22s2p3 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN L QLYHOLW Ws MDVKWsP Qs JMHQGMH themelore: p 2s Valenca në gjendje themelore e azotit është III (tre elektrone të paçiftëzuara) Azoti nuk mund të ketë gjendje të ngacmuar sepse nuk gjendje energjitike bosh në nivelin e dytë. x P- 1s22s2p63s2p3d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN L QLYHOLW Ws MDVKWsP Qs gjendje themelore 3s p d KIMIA Valenca në gjendje themelore për fosforin tre (III). Nëse atomit të fosforit i jepet energji me porcione, ai mund të ndajë çiftin 3s dhe elektroni të lëvizë drejt nënnivelit d. Kështu atomi i fosforit mund të ketë edhe valencën V në gjendje 59 të ngacmuar.
  • 141. 3s p d x As- 1s22s2p63s2p6d104s2p3d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN L QLYHOLW Ws MDVKWsP d p 4s Valenca në gjendje themelore është tre (III). Për të përcaktuar valencën në gjendje të ngacmuar, duhet që çifti 4s të ndahet, nëse atomit i jepet energji, duke realizuar kështu valencën pesë (V), për arsenikun. 4s p d c) Azoti, fosfori dhe arseniku janë elemente të të njëjtit grup, falë strukturave elektronike të ngjashme të nivelit të jashtëm ns2p3d0, në gjendje themelore ata kanë veti të ngjashme. Ndryshimet midis tyre i dedikohen ndryshimit të rrezes së atomit e cila zvogëlohet nga $V Ⱥ 3 Ⱥ 1 H FLOD oRQ Qs IRUFLPLQ VLSDV NsWLM GUHMWLPL Ws SRWHQFLDOLW Ws MRQL]LPLW afrisë për elektronin, elektronegativitetit-parametra në përpjesëtim të zhdrejtë me rrezen atomike. 2. Përcaktoni të gjitha valencat në atomet e elementeve Cl, O, Ca, S. Zgjidhje: gj j Duke iu referuar vendndodhjes së elementeve në sistemin periodik mund të shkruajmë formulat elektronike të nivelit të jashtëm për: x Ca 4s2p0 4p Valenca themelore zero 4sKIMIA60
  • 142. Valenca në gjendje të ngacmuar 4s p x O - 2s2p4 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN Qs JMHQGMH WKHPHORUHValenca themelore dy 2p 2sOksigjeni nuk ka mundësi për gjendje të ngacmuar pasi niveli i dytë nuk ka nënnivel d. x S - 3s2p4d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN Qs JMHQGMH WKHPHORUH 3s 3p 3dValenca në gjendje themelore është dy (II).Por ndryshe nga oksigjeni squfuri mund të ketë valencë në gjendje të ngacmuar. Kur atomittë squfurit i japim energji me porcione, çiftet 3s dhe 3p ndahen dhe elektronet lëvizin drejtnënnivelit d.Hapi i p p parë: 3s p dShfaq valencën në gjendje të ngacmuar katër (IV). Hapi i dytë: p y KIMIA 3s 3p A 3d sa 61
  • 143. 3UD VTXIXUL VKIDT YDOHQFDW ,, ,9 9, x Cl - 3s2p5d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN Qs JMHQGMH WKHPHORUH 3p 3d 3s Valenca në gjendje themelore është një (I). Valenca në gjendje të ngacmuar: 3s p d 3s p d 3s p d 4. 0H DQs Ws NRQÀJXULPLW JMHQL HOHPHQWLQ Ts VKIDT YDOHQFsQ Ps Ws ODUWs 6H 1D &D %U Zgjidhje: gj j Duke iu referuar pozicionit që këto elemente zënë në sistemin periodik, valencën më të lartë e shfaq Br (grupi VII A). %U ² IRUPXOD HOHNWURQLNH H QLYHOLW Ws MDVKWsP Qs JMHQGMH WKHPHORUH d p 4s Valenca në gjendje themelore është një (I). Në gjendje të ngacmuar ai shfaq valencat- III dhe V, si dhe valencën maksimale VII.KIMIA 4s p d62
  • 144. 4s p d 4s p d 5. 3sU DWRPHW H HOHPHQWHYH 3 = 
  • 145.  &D = 
  • 146.  &O = 
  • 147. VKSMHJRQL VL a. Shkruhet formula elektronike e atomit b. 3DUDTLWQL NRQÀJXULPLQ HOHNWURQLN Ws QLYHOLW Ws MDVKWsP c. Si realizohet lëvizja e elektroneve drejt orbitaleve bosh ç. Vlerat e valencave të tyre në gjendje themelore dhe të ngacmuarZgjidhje: gj j 3 = 
  • 148. ² IRUPXOD HOHNWURQLNH H DWRPLW Ws IRVIRULW Qs JMHQGMH WKHPHORUH V22s2p63s2p3d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN L QLYHOLW Ws MDVKWsP Qs JMHQGMH WKHPHORUH d p 3sValenca e fosforit në gjendje themelore është tre (III).Për të përcaktuar valencën në gjendje të ngacmuar, atomit të fosforit i jepet energji për tëQGDUs oLIWLQ H V NXU N oLIW QGDKHW HOHNWURQL OsYL] GUHMW QsQQLYHOLW G L FLOL ND  RUELWDOH ERVK 3s p dNë këtë gjendje atomi i fosforit shfaq valencën pesë (V). Pra atomi i fosforit shfaq valencënIII në gjendje themelore dhe valencën V në gjendje të ngacmuar. x &D = 
  • 149. ² )RUPXOD HOHNWURQLNH Qs JMHQGMH WKHPHORUH V22s2p63s2p6d04s2p0 - 4s2, formula elektronike e nivelit më të jashtëm. - .RQÀJXULPL HOHNWURQLN p 4sNë gjendje themelore kalciumi shfaq valencën zero (0). Në gjendje të ngacmuar, atomittë kalciumit i jepet energji për të ndarë çiftin 4s, e kur ky çift ndahet elektroni lëviz drejtnivelit 4p, i cili ka tre orbitale bosh. Valenca në këtë gjendje është dy (II). KIMIA 4s p 63
  • 150. Pra atomi i Ca shfaq valencën zero (0) në gjendje themelore dhe valencën dy (II) në gjendje të ngacmuar. x &O = 
  • 151. ² )RUPXOD HOHNWURQLNH Qs JMHQGMH WKHPHORUH V22s2p63s2p5 - 3s2p5, formula elektronike e nivelit më të jashtëm. - .RQÀJXULPL HOHNWURQLN S - - 3s 3s p d 3s p d 3s p d 6. Numri i grupit i shoqëruar me germën A nuk tregon: A) një nga valencat e elementit C) elektronet e nivelit të jashtëm B) elektronet valentorë Ç) elektronet e nënnivelit d Zgjidhje: gj j Alternativa e saktë D) elektronet e nënnivelit d. TEMA 2. USHTRIME TË ZGJIDHURA PËR VALENCËN 86+75,0( IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 152. 1. $WRPL L QMs HOHPHQWL ; H ND QXPULQ DWRPLN =  .RYDOHQFD Qs JMHQGMH themelore e tij është: A) 4 B)3 C)2 Ç) 1 Zgjidhje: gj jKIMIA Alternativa B) 3.64 2. Numri i elektroneve valentore në atomin e një elementi me numër atomik = 
  • 153. sVKWs
  • 154. A) 4 B) 3 C)2 Ç) 1Zgjidhje: gj j Alternativa C) 2. 3. 1Ms QJD YDOHQFDW H DWRPLW Ws IRVIRULW = 
  • 155. sVKWs A)6 B)5 C)2 Ç) 1Zgjidhje: gj j Alternativa B) 5. 4. -HSHQ NRQÀJXULPHW H QLYHOLW Ws MDVKWsP SsU DWRPLQ H 0J = 
  • 156. a) 3s2 b) 3s1p1Tregoni: a) .RQÀJXULPLQ Ts SsUFDNWRQ JMHQGMHQ H QJDFPXDU b) Valencën në gjendjen themelore. c) Grupin ku bën pjesë ky element.Zgjidhje: gj j a) .RQÀJXULPL Ts SsUFDNWRQ JMHQGMHQ H QJDFPXDU sVKWs b) 3s1p1 c) 9DOHQFD Qs JMHQGMH WKHPHORUH sVKWs ]HUR 
  • 157. VHSVH NRQÀJXULPL Ts SsUFDNWRQ JMHQGMHQthemelore është 3sd) Në se i referohemi formulës elektronike 3s2 PH NRQÀJXULPLQ HOHNWURQLN Ws QLYHOLW Wsjashtëm të atomit në gjendjen themelore 3s VL GKH GXNH NXMWXDU VH o·SsUIDTsVRQnumri i grupit, përcaktojmë se atomi i Mg bën pjesë në GR. IIA. TEMA 2.6 ELEKTRONEGATIVITETI I ELEMENTEVE USHTRIME (faqe 63 e tekstit të nxënësit) 1. Përcaktoni nëse shprehjet janë të vërteta apo të gabuara: V G a) .ORUL sVKWs HOHPHQW Ps HOHNWURQHJDWLY VH ÁXRUL b) Natriumi është më pak elektropozitiv se kaliumi. c) Squfuri ka afri më të madhe për elektronin se sa fosfori. KIMIA ç) Vetitë reduktuese të aluminit janë më të forta se të fosforit. 65
  • 158. 2. Në sistemin periodik, metalet ndodhen në të majtë të vijës zigzage. Ato kanë: A) Potencial jonizimi me vlera të ulëta C) Veti oksiduese të fuqishme - B) Numër të madh e në nivelin e jashtëm D) Afri të madhe për elektronin Zgjidhje: gj j Alternativa e saktë A) Potencial j ) jonizimi me vlera të ulëta. 3. Njëri nga elementet e mëposhtëm i largon më me vështirësi elektronet e nivelit të jashtëm. Simboli i tij është: A) Ca B) Na C) Al D) K Zgjidhje: gj j Alternativa e saktë është: C) Al ) 4. 3sU DWRPLQ H HOHPHQWLW PH QXPsU DWRPLN =  SsUFDNWRQL a) Valencën në gjendje themelore dhe të ngacmuar b) Formulën e oksideve dhe acideve të tij c) Karakterin e elementit Zgjidhje: gj j a) 3sU HOHPHQWLQ PH QXPsU DWRPLN =  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs 1s22s2p63s2p3d0 GKH NRQÀJXULPL HOHNWURQLN SDUDTLWHW 3s p d Valenca në gjendje themelore III. Valenca në gjendje të ngacmuar V. 3s p d b) Formulat e oksideve: X2O3 dhe X2O5, acidi H3XO4. c) Elementi ka karakter jometalik. 5. 3sU DWRPHW H HOHPHQWHYH =Q = 
  • 159.  3 = 
  • 160.  6H = 
  • 161.  6KSMHJRQL a) 6L QGsUWRKHW NRQÀJXULPL HOHNWURQLN SsU JMHQGMHQW H QJDFPXDUD" b) &LODW HOHNWURQH TXKHQ YDOHQWRUH" c) Si lidhet numri i periodës ku ata bëjnë pjesë me formulën elektronike Ws WUH" Zgjidhje: gj j x =Q = 
  • 162. a) Formula elektronike në gjendje themelore: 1s22s2p63s2p6d104s2p0. Valenca në gjendje themelore është 0 (zero). Në gjendje të ngacmuar valenca dy (II).KIMIA 3d 4s 4p66
  • 163. b. Elektronet valentore: 4s1 dhe 4p1 F 1LYHOL Ps L MDVKWsP SsU DWRPLQ H =Q sVKWs Q  L FLOL SsUNRQ PH SHULRGsQ SUD SHULRGD  x P (Z=15) a. Formula elektronike në gjendje themelore: 1s22s2p63s2p3d0 3s p dValenca e fosforit në gjendje themelore është tre (III). 3s p dValenca e fosforit në gjendje të ngacmuar është pesë (V). b. Elektronet valentore 3s1 S3 dhe 3d1. c. Fosfori është element i periodës së tretë sepse niveli më i jashtëm i tij është Q  V2p3). x 6H = 
  • 164. a. Formula elektronike në gjendje themelore: 1s22s2p63s2p6d104s2p4d0. p 4sValenca në gjendje themelore dy (II). 4s p d 4s p dValencat në gjendje të ngacmuar IV dhe VI. a. Për valencën IV elektronet valentore janë 4p3 dhe 4d1. Për valencën VI elektronet KIMIAvalentore 4s1 S3 dhe 4d2. b. Seleni është element i periodës së katërt sepse niveli më i jashtëm për të është 4s2p4.6. Formula e pjesshme e një elementi është 4s2p4 67
  • 165. Përcaktoni: a) Formulën e plotë elektronike. b) Valencën maksimale të elementit. c) Bllokun e elementeve ku ai bën pjesë. Zgjidhje: gj j a) Formula e plotë elektronike: 1s22s2p63s2p6d104s2p4. b) Valenca maksimale VI. c) Ai bën pjesë në bllokun e elementeve p. 7. Në atomin e një elementi X, numri atomik i të cilit është 14, përcaktoni: a) Numrin e elektroneve të paçiftëzuara për gjendjen themelore. b) Gjendjen energjetike me energji më të lartë,kur atomi është në gjendje të ngacmuar. c) Grupin ku ai ndodhet. Zgjidhje: gj j a) 3sU DWRPLQ H HOHPHQWLW ; = 
  • 166.  IRUPXOD H SORWs HOHNWURQLNH sVKWs 1s22s2p63s2p2d0 .RQÀJXULPL HOHNWURQLN L QLYHOLW Ws MDVKWsP Qs JMHQGMH themelore: 3s p dhe numri i elektroneve të paçiftëzuara në këtë gjendje është 2. b) .RQÀJXULPL HOHNWURQLN Qs JMHQGMH Ws QJDFPXDU 3s p Gjendjet energjetike me energji më të lartë, kur atomi është në gjendje të ngacmuar janë ato me elektrone të paçiftëzuara. ndje ng c) Elementi X bën pjesë në GR- IV A. TEMA 2.7 NDRYSHIMI I VETIVE TË ELEMENTEVE DHE. USHTRIME 86+75,0( IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 167. 1. Jepen elementet e grupit IA dhe ata të periodës së tretë. Grupi IA Elementet e periodës së tretë: /L = 
  • 168. 1D = 
  • 169. 3 = 
  • 170. 1D = 
  • 171. 0J = 
  • 172. 6 = 
  • 173. . = 
  • 174. $O = 
  • 175. &O = 
  • 176. 5E = 
  • 177. 6L = 
  • 178. $U = 
  • 179. &V = 
  • 180. )U = 
  • 181. KIMIA Për këto element analizoni ndryshimin brenda grupit dhe brenda periodës të: a) numrit atomik e) potencialit të jonizimit (I)68 b) rrezes f) afërisë për elektronin (A)
  • 182. c) vetive reduktuese dhe oksiduese g) elektronegativitetit (EN) d) valencës h) karakterit bazik(ose acid) të oksideve të tyre.Zgjidhje: gj j Për elementet e grupit IA, kur lëvizim në grup nga lart poshtë: a) QXPUL DWRPLN ²UULWHW b) UUH]MD DWRPLNH ²UULWHW c) vetitë reduktuese rriten d) valenca nuk ndryshon (struktura e njëjtë e nivelit të jashtëm) e) madhësitë si potenciali i jonizimit(I), afria për elektronin (A) dhe elektronegativiteti (1
  • 183. ²]YRJsORKHQ SDVL DWR MDQs Qs SsUSMHVsWLP Ws ]KGUHMWs PH PDGKsVLQs H UUH]HV f) karakteri bazik i oksideve të tyre vjen duke u rritur Li, Na, K, Rb, Cs dhe Fr.Për elementet e periodës së tretë, duke kaluar nga e majta në të djathtë: a) QXPUL DWRPLN ² UULWHW b) UUH]MD DWRPLNH ² ]YRJsORKHW c) vetitë reduktuese vijnë duke u dobësuar, ndërsa vetitë oksiduese vijnë duke u rritur. d) valenca vjen duke u rritur (rritet numri i elektroneve në shtresën e jashtme) e) vlerat e I,A,EN, rriten (ato janë në përpjesëtim të zhdrejtë më rrezen atomike) f) karakteri bazik i oksideve të tyre vjen duke u dobësuar dhe theksohet gradualishtkarakteri acid i oksideve. 2. Tregoni karakterin e përbërjeve të mëposhtme: a) Na22 .22 &V2O c) Mg(OH)2, Ca(OH)2, Ba(OH)2 b) P2O5 623 &O2O7 d) KOH, Zn(OH)2, Sn(OH)4Zgjidhje: gj j a) Na22 .22 &V2O - përbërjet kanë karakter bazik i cili vjen në rritje ngaNa2O K2O Cs2O b) P2O5 623 &O2O7 ² SsUEsUMHW NDQs NDUDNWHU DFLG L FLOL YMHQ Qs UULWMH QJDP2O5 SO3 Cl2O7 c) Mg(OH)2, Ca(OH)2, Ba(OH)2 ² SsUEsUMHW NDQs NDUDNWHU ED]LN L FLOL YMHQ Qs rritje nga hidroksidi i Mg Ca Ba. d) .2+ ² SsUEsUMH PH NDUDNWHU ED]LN Zn(OH)2 ² SsUEsUMH PH NDUDNWHU DPIRWHU Sn(OH)2 ² SsUEsUMH PH NDUDNWHU DPIRWHUUSHTRIME IDTH  H WHNVWLW Ws Q[sQsVLW
  • 184. 1. Krahasoni vetitë e elementit karbon me elementet fqinjë të tij në sistemin periodik.Zgjidhje: gj j Karboni dallon nga elementet fqinje të tij bori dhe azoti, pasi ai ka katër elektronenë shtresën e jashtme, ai nuk formon jone(as anione, as katione) për të plotësuar shtresën KIMIAe jashtme. Ai formon përbërje të tipit kovalent. Ndryshe nga karboni bori, i humbet treelektronet e shtresës së jashtme duke formuar jone (+), ndërsa azoti merr tre elektrone përtë plotësuar shtresën e jashtme duke formuar jon (-). 69
  • 185. 2. Jonet A3- dhe B- kanë të njëjtin numër elektronesh. B është element në periodën e dytë dhe në grupin VII A. Gjeni vendin e elementit A. Zgjidhje: gj j Joni B- ka 10 elektrone sepse atomi i elementit B ka në shtresën e jashtme me strukturë elektronike 2s2p5 7 elektrone, joni i tij B + e- B- ka 8 elektrone në shtresën e jashtme. Joni A3- dhe B- kanë 10 elektrone por joni A3- është formuar kur atomi A + 3e- A3-. Kështu që atomi A duhet të ketë tre elektrone më pak se joni i tij pra 7 elektrone dhe strukturë elektronike të nivelit të jashtëm A- 2s2p3. Vendi që elementi A zë në Sistemin Periodik është perioda e dytë dhe grupi i V A. 3. 5HQGLWLQL HOHPHQWHW % = 
  • 186.  2 = 
  • 187.  ) = 
  • 188.  6 = 
  • 189.  &O = 
  • 190. VLSDV UULWMHV Vs vetive oksiduese. Zgjidhje: gj j Duke iu referuar numrave atomikë të secilit, shkruajmë formulat elektronike të secilit: x B 1s22s2p1 ² SHULRGD H GWs JUXSL ,,, $ x F 1s22s2p5 ² SHULRGD H GWs JUXSL 9,, $ x O 1s22s2p4 ² SHULRGD H GWs JUXSL 9, $ x S 1s22s2p63s2p4d0 ² SHULRGD H WUHWs JUXSL 9, $ x Cl 1s22s2p63s2p5d0 ² SHULRGD H WUHWs JUXSL 9,, $ Vetitë oksiduese vijnë në rritje nga B S O Cl F. 4. Plotëso tabelën: Elementi -RQL Ts IRUPRQ Oksidet Karakteri Hidroksidet ose acidet P Al Li Zgjidhje: gj j Elementi -RQL Ts IRUPRQ Oksidet Karakteri Hidroksidet ose acidet P P3- P2O3, P2O5 Acid H3PO4 Al Al3+ Al2O3 Amfoter Al(OH)3 ( ) Li Li+ Li2O Bazik LiOH 5. 3sU HOHPHQWHW $O = 
  • 191.  1D = 
  • 192.  0J = 
  • 193.  SsUFDNWRQLKIMIA a) Renditjen sipas vetive metalike në rritje. b) Formulat e oksideve dhe hidroksideve që ato formojnë.70 c) Karakterin e oksideve dhe hidroksideve.
  • 194. Zgjidhje: gj j a) Vetitë metalike në rritje: Al, Mg, Na. b) Al2O3 ² $O 2+
  • 195. 3 0J2 ² 0J 2+
  • 196. 2 1D22 ² 1D2+ c) 2NVLGL GKH KLGURNVLGL L 1D ² NDUDNWHU ED]LN 2NVLGL GKH KLGURNVLGL L 0J ² NDUDNWHU ED]LN L GREsW 2NVLGL GKH KLGURNVLGL L $O ² NDUDNWHU DPIRWHUTEMA 3.1 1. a) Formulat elektronike: 3sU HOHPHQWLQ PH =  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWsV22s2p63s2p64s1. 3sU HOHPHQWLQ PH =  IRUPXOD HOHNWURQLNH sVKWs V22s2p63s2p5. E
  • 197. (OHPHQWL PH =  sVKWs PHWDO DONDOLQ NDOLXPL
  • 198.  $L IRUPRQ MRQLQ .+. (OHPHQWL PH =  sVKWs KDORJMHQ NORUL
  • 199.  $L IRUPRQ MRQLQ &O². Atëherë formula njësi e përbërjes jonike të formuar nga bashkëveprimi i këtyre joneve është: KCl.TEMA 3.2 1. a) Gjatë formimit të molekulës së hidrogjenit nga atomet çlirohet energji. Kjo do të thotë se molekula zotëron më pak energji sesa dy atomet, pra është sistem më i qëndrueshëm nga pikëpamja energjetike se sistemi i përbërë nga atomet. b) Elektonet që do të formojnë çift të përbashkët duhet të jenë tek dhe me spine të kundërta. c) Orbitalet atomike të dy atomeve hidrogjen, ndërfuten në njëra tjetrën, duke krijuar midis dy bërthamave një dendësi të resë elektronike më të lartë sesa ajo që është te atomet e veçantë. Kjo shoqërohet nga çlirim energjie, prandaj molekula H2, zotëron më pak energji sesa dy atomet H. o
  • 200. Ws SDUDTLWHW VNHPD H OLGKMHV + ² + Ws PHUUHW QJD WHNVWL L Q[sQsVLW 2. a) Nga shembujt e dhënë, tri përbërjet e para: F2, Br2, I2, janë përbërje molekulare. 1s NsWR UDVWH sVKWs IMDOD SsU VXEVWDQFDW H WKMHVKWD ÁXRU EURP GKH MRG Ws FLODW përbëhen nga molekula dyatomike ku atomet janë lidhur me lidhje kovalente të pastër. b) Dy përbërjet e tjera janë kripëra (klorure) të dy metaleve tipikë: litiumit dhe kalciumit. Formulat e tyre: LiCl dhe CaCl2, nuk tregojnë molekula. Ato janë formula njësi, ose formula empirike. 3. D
  • 201. /LGKMD + ² + sVKWs Ps H IRUWs VH OLGKMD &O ² &O VHSVH JMDWs IRUPLPLW Ws OLGKMHV + ² + sVKWs oOLUXDU Ps VKXPs HQHUJML b) Rrezja e atomit të hidrogjenit është më e vogël se rrezja e atomit të klorit. Atomi i hidrogjenit është atomi më i thjeshtë dhe e ka rrezen më të vogël se të KIMIA atomeve të tjera. c) Gjatësia e lidhjes është aq më e madhe sa më e madhe të jetë rrezja e atomeve 71
  • 202. të lidhur midis tyre. Në këtë rast gjatësia e lidhjes është më e madhe te molekula e klorit. 4. a) Gjatësia e lidhjes është më e madhe te molekula HI. Kjo sepse atomi i jodit e ka rrezen më të madhe se atomet e halogjeneve të tjera(shih ushtrimin 3.c.) b) Lidhje më e fortë është ajo që është më e shkurtër. Në këtë rast lidhje më e fortë sVKWs OLGKMD + ² ) TEMA 3.3 1. D
  • 203. 1s UDVWLQ & ² & NHPL Ws EsMPs PH OLGKMH QMsÀVKH Ts sVKWs H WLSLW Ƴ VLJPD
  • 204.  Qs UDVWLQ & ɑ & NHPL Ws EsMPs PH OLGKMH GÀVKH NX QMsUD sVKWs H WLSLW Ƴ Ps H IRUWs
  • 205. GKH WMHWUD H WLSLW ư Ps H GREsW
  • 206.  1s UDVWLQ & Ɂ & NHPL Ws EsMPs PH QMs OLGKMH Ƴ GKH G OLGKMH ư E
  • 207. /LGKMD Ƴ sVKWs Ps H IRUWs VH OLGKMD ư VHSVH Qs UDVWLQ H OLGKMHV Ƴ NHPL Ws EsMPs me një mbulim maksimal të reve elektronike të orbitaleve atomike që formojnë OLGKMHQ .MR sVKWs DUVHMD SVH NDOLPL QJD OLGKMH QMsÀVKs Qs OLGKMH GÀVKH GKH SDVWDM Qs OLGKMH WUHÀVKH QXN VMHOO GÀVKLPLQ DSR WUHÀVKLPLQ H HQHUJMLVs Vs lidhjes. 2. D
  • 208. /LGKMD & ² %U sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH QMsÀVKH OLGKMD & ɑ 2 sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH GÀVKH OLGKMD & Ɂ 1 sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH WUHÀVKH OLGKMD &²+ sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH QMsÀVKH E
  • 209. /LGKMD Ts ND JMDWsVLQs Ps Ws PDGKH sVKWs OLGKMD & ² %U VHSVH UUH]MD H WRPLW %U është më e madhe sesa rrezja e atomeve: O, N dhe H. TEMA 3.4 1. a) 2Mg + O2 Ⱥ 0J2 b) Magnezi është metal tipik, kurse oksigjeni është jometal tipik. Midis tyre realizohet vetëm lidhje jonike. 2. D
  • 210. /LGKMHW 1 ² + & ² ) GKH + ² ) MDQs OLGKMH NRYDOHQWH SRODUH /LGKMD 2 ² 2 është lidhje kovalente e pastër. E
  • 211. /LGKMH Ps SRODUH sVKWs OLGKMD + ² ) VHSVH Qs NsWs UDVW NHPL Ws EsMPs PH diferencën më të madhe të elektronegativitetit midis atomeve që janë lidhur. F
  • 212. dLIWL HOHNWURQLN L SsUEDVKNsW ]KYHQGRVHW GUHMW DWRPLW Ps HOHNWURQHJDWLY 3. D
  • 213. /LGKMH WUHÀVKH NHPL Qs UDVWL H PROHNXOsV Vs D]RWLW 12. b) Dipol elektrik formon vetëm molekula HBr, sepse midis Br dhe H, kemi diferencë të elektronegativitetit.KIMIA F
  • 214. /LGKMD Ps H IRUWs sVKWs OLGKMD WUHÀVKH WH PROHNXOD H D]RWLW72 4. a) ENN  (1C  ¨(1  3UD OLGKMD & ² 1 sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH
  • 215. lehtësisht polare. b) Në bazë të diferencës së elektronegativitetit, karakteri jonik i kësaj lidhje është më pak se 10%. F
  • 216. dLIWL HOHNWURQLN L SsUEDVKNsW ]KYHQGRVHW GUHMW HOHPHQWLW Ps HOHNWURQHJDWLY SUD drejt azotit. 5. a) Në rastin e NaI, joduri i natriumit, që është kripë, kemi të bëjmë më një përbërje jonike, pra lidhja në këtë rast është e tipit jonik. Formula NaI, është formula njësi. Në rastin e I2, kemi të bëjmë me një përbërje molekulare që është substancë e thjeshtë. Formula, I2 shpreh përbërjen e molekulave të jodit. Pra kemi të bëjmë me molekula dyatomike dhe lidhja kimike midis atomeve të jodit është kovalente apolare. HI, joduri i hidrogjenit është përbërje molekulare, e një substance të përbërë. Lidhja kimike në këtë rast midis H dhe I është lidhje kovalente polare. Në rastin e O2, kemi të bëjmë gjithashtu me një përbërje molekulare, që është oksigjeni i zakonshëm. Në këtë rast lidhja kimike midis atomeve O është lidhje kovalente apolare. b) Përqindja jonike më e lartë është te lidhja midis Na dhe I, pra te joduri I natriumit, sepse midis këtyre elementeve kemi diferencën më të madhe të elektronegativitetit. F
  • 217. 7H PROHNXOD H RNVLJMHQLW DWRPHW MDQs OLGKXU PH OLGKMH GÀVKH 1s NsWs UDVW QMsUD OLGKMH sVKWs Ƴ GKH WMHWUD sVKWs ư 6. a) Molekula apolare janë: O3, P4, S8, sepse përbëhen nga atome të të njëjtit element dhe të gjitha lidhjet midis atomeve janë kovalente apolare. Molekulat: HBr, BrCl, BrF, IBr dhe ClF, janë polare, sepse ato përbëhen nga atome të elementeve të ndryshëm pra që kanë një diferencë të elektronegativitetit. b) Gjatësia më e madhe e lidhjes është në rastin e molekulës që i ka atomet me rrezen më të madhe. Duke ju referuar sistemit periodik dhe duke patur parasysh variacionin e rrezeve të atomeve sipas periodave dhe grupeve, rrezen atomike më të madhe (në rastin e molekulave diatomike) e kanë jodi, I dhe bromi, Br. Pra gjatësia më e madhe e lidhjes është te molekula e bromurit të jodit, BrI. F
  • 218. XNH MX UHIHUXDU WDEHOsV Vs HOHNWURQHJDWLYLWHWLW VKRKLP VH ¨(1 Ps H PDGKH sVKWs Qs UDVWLQ H PROHNXOsV Vs ÁXRUXULW Ws EURPLW %U)TEMA 3.51. Ndërmjet BF3 dhe NH3, plotësohen kushtet që të formohet një lidhje bashkërenditëse. Kjo për arsye se azoti te molekula e amoniakut zotëron një çift elektronik vetjak, QGsUVD ERUL WH PROHNXOD H WULÁXRUXULW Ws ERULW ]RWsURQ QMs RUELWDOH Ws OLUs 3UD PLGLV këtyre dy molekulave realizohet një lidhje bashkërenditëse: H F H F | | | | +Ɇ 1   ɷ %Ɇ ) Ⱥ +Ɇ1 Ⱥ %Ɇ ) KIMIA | | | | H F H F 73
  • 219. 2. a) Formulat e strukturës për këta jone janë: H F | | >+Ɇ 1 ² +@+ >) ² %Ɇ )@- | | H F b) Azoti dhe bori përveç formimit të tre lidhjeve kovalente polare përkatësisht me WUL DWRPH KLGURJMHQ GKH WUL DWRPH ÁXRU WH MRQHW Qs IMDOs NDQs IRUPXDU HGKH QJD QMs OLGKMH EDVKNsUHQGLWsVHSsUNDWsVLVKW PH QMs DWRP KLGURJMHQ GKH QMs DWRP ÁXRU c) Lidhja bashkërenditëse te joni [NH4]+, formohet nga kontributi i azotit me çift elektronik dhe i joni H+, me orbital të lirë. Te joni [BF4]², lidhja bashkërenditëse është IRUPXDU QJD NRQWULEXWL ERULW PH RUELWDO Ws OLUs GKH L MRQLW ÁXRUXU )², me çift elektronik të lirë. 3. Në rastin e këtyre përbërjeve kemi të bëjmë me oksiacide. Në të tre rastet hidrogjenet lidhen përkatësisht me squfurin, azotin dhe fosforin, nëpërmjet oksigjeneve. Këto OLGKMH + ² 2 MDQs OLGKMH NRYDOHQWH SRODUH GKH MDQs SLNsULVKW NsWR OLGKMH Ts NsSXWHQ NXU këta acide treten në ujë. Përveç këtyre lidhjeve, atomi i S, lidhet edhe me dy atome të tjera oksigjen, atomi i azotit gjithashtu me dy atome oksigjen, kurse atomi fosforit me një atom oksigjen. Të gjitha lidhjet e fundit janë lidhje kovalente shumë pak polare. TEMA 3.6 1. Në rastin e përbërjeve CaO dhe NaF, kemi të bëjmë me përbërje jonike, pra lidhja kimike në këto përbërje është jonike. Në rastin e I2, kemi të bëjmë me një përbërje molekulare. Lidhja kimike midis atomeve të jodit është kovalente apolare. Edhe në rastin e ClF, kemi një përbërje molekulare me lidhje kovalente polare. b) Në rastet e CaO dhe NaF, formulat nuk përfaqësojnë molekula. Ato janë formula njësi. 2. a) Nga këto përbërje, vetëm HCl është substancë që i ka molekulat polare sepse OLGKMD + ² &O sVKWs OLGKMH NRYDOHQWH SRODUH (GKH NORUXUL L MRGLW ,&O GKH Ps SDN kloruri i bromit, BrCl e kanë lidhjen kimike kovalente pak polare. E
  • 220. dLIWL HOHNWURQLN OLGKsV ]KYHQGRVHW Qs GUHMWLP Ws DWRPLW Ws HOHPHQWLW Ps HOHNWURQHJDWLY 1s Ws WUH UDVWHW WRQD N HOHPHQW sVKWs NORUL 3UD + Ⱥ &O , Ⱥ &O %U Ⱥ &O F
  • 221. /LGKMH WUHÀVKH NHPL YHWsP WH PROHNXOD H D]RWLW 12 1 Ɂ 1
  • 222.  d) Sa më e madhe të jetë vlera e diferencës së elektronegativiteteve midis atomeve të lidhur, aq më polare është lidhja midis tyre, prandaj renditja e molekulave sipasKIMIA UULWMHV Vs PRPHQWLW GLSRODU sVKWs +&O ,&O %U&O74 3. D
  • 223. /LGKMH SRODUH MDQs + ² &O & ɑ 2 & Ɂ 1 &O ² 2
  • 224. b) Me përjashtim të atomit të hidrogjenit, të gjitha atomet e tjera kanë çifte elektronike vetjake TEMA 3.7 1. a) Për përbërjet: HI, H2O, AsF3, HCN dhe HBr, duke ju referuar sistemit periodik gjejmë se elementet e këtyre grupeve ndodhen përkatësisht në grupet: H (gr. IA), I (gr. VIIA), O (gr. VIA), As (gr. VA), F (gr. VIIA), C (gr. IVA), N (gr. VA), Br (gr. VIIA). V · ·· ·· · ·· ·· ·· ··b) H · I: ·O: ·C· · As · ·N ·F: · Br : ·· · · · · ·· ·· · c) ·· +Ãă I : ·· ·· + Ãă O : Ãă H Ãà ăă Ãà  ) Ãă $V ăà )  Ãà ăà Ãà :F: Ãà + Ãà & Ɂ 1 ·· + à ă Br : ·· 2. a) Në përputhje me grupin ku ndodhen elementet përkatëse gjejmë dhe numrin e elektroneve që i duhen atomit për të krijuar oktetin (dubletin) elektronik. Kështu hidrogjeni që ndodhet në grupin e parë dhe ka një elektron valentor për të realizuar dubletin elektronik i duhet edhe një elektron. Kështu ai formon një çift të përbashkët, pra një lidhje. Azoti, ndodhet në grupin e pestë dhe ka pesë elektrone valentore. Atij i KIMIA duhen edhe tre elektrone për të formuar oktetin pra do të formojnë tre lidhje. Kështu me radhë oksigjeni formon dy lidhje dhe karboni katër lidhje. b) Te molekulat e këtij shembulli asnjë atom nuk përmban çift elektronik vetjak. 75
  • 225. c) Të shkruhen strukturat e Ljuisit, si p.sh., për metanin: H | H–C–H | H 3. a) .. H . . Cl : H ∙∙ H .. .. H . . N . .H :O::O: .. .. .. H .. .. .. : Cl .. P ..Cl : .. .. .. : Cl : ∙∙ b) Te molekula H2, kemi një lidhje kovalente apolare. Te molekulaHCl, kemi një lidhje kovalente polare. Te molekula NH3, kemi tre lidhje kovalente polare. Te O2. kemi një lidhje GÀVKH NRYDOHQWH DSRODUH
  • 226.  7H 3&O3, kemi tre lidhje kovalente polare. c) H2 ND QMs d/ GKH DVQMs d9 +&O ND QMs d/ GKH WUH d9 L ND NORUL
  • 227.  1+ ND WUH d/ GKH QMs d9 H ND D]RWL
  • 228.  2 ND G d/ GKH NDWsU d9 3&O3 ND WUH d/ GKH GKMHWs d9 QsQWs i kanë tre atomet e klorit dhe një e ka atomi i fosforit) Tema 3.8. 1. a) ·· + Ãă O : Ãă H ·· +Ãă 1 ăÃ+KIMIA ăÃ76 H
  • 229. b) Te H22 NHPL G d/ GKH G d9 7H 1+3 NHPL WUH d/ GKH QMs d9c) Te molekula e ujit orientimi i katër çifteve elektronike që janë rreth O, është tetraedrik.Por meqenëse në dy majat e teraedrit nuk kemi atome të lidhur me oksigjenin, këto çifteMDQs d9 GKH XVKWURMQs IRUFD VKWWsVH QGDM d/ GXNH H QJXVKWXDU NsQGLQ QJD o e 28·, nëafërsisht 105o.Edhe te molekula e amoniakut, katër çiftet elektronike që ndodhen rreth azotit kanëRULHQWLP WHWUDHGULN SRU QMsUL SUHM WUH PEHWHW Ws MHWs d9 L FLOL GXNH XVKWUXDU IRUFD VKWWsVHndaj çifteve lidhës, e ngushton këndin e tetraedrit deri në afërsisht 107o.2 a) Të shkruhen skemat e strukturave të Ljuisit për HCN, COCl2 dhe SCl2.b) 7H +&1 DWRPL THQGURU & QXN ND d9 GKH PROHNXOD sVKWs OLQHDUH 7H &2&O2, atomiTHQGURU & OLGKHW PH 2 PH OLGKMH GÀVKH GKH PH G DWRPHW H NORULW PH OLGKMH QMsÀVKHForma gjeometrike e kësaj molekule duhej të ishte trekëndësh barabrinjës, por meqenëseOLGKMD GÀVKH NsUNRQ KDSsVLUs Ps Ws PDGKH VH OLGKMHW QMsÀVKH DWsKHUs G NsQGHW 2&&O MDQsmë të mëdhenj se këndi ClCCl. Te SCl2 DWRPL THQGURU 6 ND G d9 SUDQGDM DWD XVKWURMQsIRUFD VKWWsVH QGDM d/ GKH JMHRPHWULD H NsVDM PROHNXOH sVKWs NsQGRUH3. 0HTHQsVH d9 L WDNRMQs Ws QMsMWLW DWRP DWR QGRGKHQ Ps SUDQs WLM VHVD QGRGKHQ d/ Ts L WDNRMQs G DWRPHYH Ws OLGKXU PLGLV WUH 3UDQGDM VKWWMD Ps H PDGKH sVKWs PLGLV G d94.a) Të shkruhen skemat e strukturave të Ljuisit për BeCl2 BCl3, CH4, NH3b) 1s NsWR UDVWH QJD DWRPHW THQGURUH YHWsP 1 ND QMs d9 7H %H&O2 NHPL G d/ WH %&O3, NHPL WUH d/ WH &+4, NHPL NDWsU d/ GKH WH 1+3 NHPL WUH d/ 1JD DWRPHW H WMHUD DWD Ws NORULW NDQs QJD WUH d9c) Te molekulat BeCl2 BCl3, CH4 oLIWHW Ts VKWKHQ MDQs d/ 7H PROHNXOD 1+3, përveç tre d/ IRUFD VKWWsVH XVKWURQ HGKH d9TEMA 3.91. a) Të shkruhen strukturat e Ljuisitb) Nga këto molekula, tre të parat janë apolare. Në rastin e molekulës CF4 edhe pse lidhjet& ² ) MDQs SRODUH PROHNXOD sVKWs DSRODUH .MR VHSVH GXNH THQs PH VLPHWUL WHWUDHGULNH QJDmbledhja e momenteve dipolare të lidhjeve, del momenti dipolar i molekulës i barabartëme zero. Dy molekulat e tjera janë polare. HBr është polare se ka një lidhje të vetme e cilaështë polare. H2O, ka dy lidhje polare, por duke formuar kënd më të vogël se 180o midistyre, momenti dipolar rezultant (i molekulës), është më i madh se momenti dipolar i lidhjes+ ² 22. Në këtë rast të gjitha molekulat kanë nga një lidhje dhe kanë polare. Momenti dipolar do tëjetë më i madh në rastin e molekulës ku kemi diferencën më të madhe të elektronegativitetit, KIMIApra te HF. Atëherë renditja sipas rritjes së momentit dipolar do të jetë: HI, HBr, HCl, HF. D
  • 230. /LGKMH SRODUH MDQs OLGKMHW % ² ) GKH & ² 2 /LGKMHW & ² + MDQs VKXPs SDN SRODUH VHSVH 77
  • 231. diferenca e elektronegativitetit midis C dhe H është 0,4. b) Duke qenë se këto molekula kanë struktura simetrike, përkatësisht formë lineare, trekëndore barabrinjës dhe tetraedrike, momentet dibolare të tyre janë të barabarta me zero. 4. a) Të shkruhen strukturat e Ljuisit për H2O, H2S, CO2 dhe CS2. b) Molekulë polare në këtë rast është molekula e ujit. Në të vërtetë edhe molekula e sulfurit të hidrogjenit ka një moment dipolar shumë të vogël. Ndërkaq molekulat e dioksidit të karbonit dhe sulfurit të karbonit edhe pse i kanë lidhjet polare, momentin dipolar i tyre për shkak të simetrisë (janë lineare), është i barabartë me zero. TEMA 6.1 1.a) V1 N1 [A] [B]2 92 N2 [C] b) Meqenëse me 1 mol substancë A hyjnë në reaksion 2 mole substancë B, atëherë në qoftë se do të merren me përqendrim të barabartë, do të teprojë substanca A. 2. a) Nga barazimi i shpejtësisë duket se po të rritet përqendrimi i H2O2, dy herë edhe shpejtësia e reaksionit do të rritet dy herë b) Në qoftë se me rritjen e përqendrimit të H2O2 dy herë, zvogëlohet përqendrimi i HI, dy herë, atëherë shpejtësia e reaksionit nuk ndryshon. 3. Shkruajmë barazimet e shpejtësisë për të dy reaksionet: V1 N1 [CO] [H22@ 92 N2 [CO2] [H2] a) Me rritjen e përqendrimit të CO dy herë, shpejtësia e reaksionit të drejtë, rritet dy herë. Me zvogëlimin e përqendrimit të H2O dy herë shpejtësia e reaksionit zvogëlohet dy herë. Pra duke i bërë ndryshimet njëkohësisht shpejtësia e reaksioni nuk do të ndryshojë. b) Me rritjen e përqendrimit të CO2 dy herë, duke iu referuar barazimit të shpejtësisë të reaksionit të zhdrejtë, shpejtësia e tij do të rritet dy herë. TEMA 6.2 [ NH 3 ] 2 [CH 3 OH ] 1. a) K e =  E
  • 232. K e = [ H 2 ]3 ⋅ [ N 2 ] [CO ] ⋅ [ H 2 ] 2 [ PCl 3 ][Cl 2 ] 2. a) K e =  E
  • 233. K e = [ PCl 3 ][Cl 2 ]  [ PCl 5 ] [ PCl 5 ] Meqenëse konstantja e reaksionit b) është më e madhe se ajo e reaksionit a), atëherë reaksioni b) ka prirje më të madhe për formimin e produkteve.KIMIA 3. Shkruajmë shprehjen e konstantes së ekuilibrit dhe zëvendësojmë në të përqendrimet e78 ekuilibrit që na janë dhënë:
  • 234. [CO ] ˜ [ H 2 O] 1 ˜ 10 2 ˜ 2 ˜ 10 2 Ke 2 [CO2 ] ˜ [ H 2 ] 1 ˜ 10  2 ˜ 1 ˜ 10  24. Shkruajmë shprehjen e konstantes së ekuilibrit: [C ] ˜ [ D] Ke [ A] ˜ [ B ] 20HTHQsVH QJD ÀOOLPL GHUL VD YHQGRVHW HNXLOLEUL ND YHSUXDU  H VXEVWDQFsV % SsUTHQGULPLi B që ka vepruar është: 80 ˜ 5mol / l 4mol / l 1003sUTHQGULPL L %Vs Qs HNXLOLEsU GR Ws MHWs  ²   PROONga barazimi kimik shohim se kur veprojnë 2 mol/l substancë B, ka vepruar 1 mol/lsubstancë A. Atëherë meqenëse kanë vepruar 4 mol/l substancë B, nga substance$ NDQs YHSUXDU  PROO 3sUTHQGULPL L PEHWXU L $Vs  ²   PROO sVKWspërqendrimi i ekuilibrit për A- në. Ndërkaq po duke ju referuar barazimit kimik, janëformuar nga 2 mol/l substancë C dhe D. Këto janë dhe përqendrimet e ekuilibrit përC dhe D. Bëjmë zëvendësimet në shprehjen e konstantes dhe njehsojmë vlerën e saj: [C ] ˜ [ D] 2˜2Ke 1 [ A] ˜ [ B] 2 4 ˜ 12TEMA 6.31. Shprehjet e konstanteve të ekuilibrit për reaksionet përkatës janë: 1 [ H 2 ]4 1 [ H 2 ]4 Ke Ke Ke Ke [CO2 ] [ H 2 O]4 [CO2 ] [ H 2 O]4 [CH 3 NH 3 ] ˜ [OH  ] Ke [ H 3O  ] ˜ [CO32 ] [CH 3 NH 2 ] Ke [ HCO3 ] KIMIA2. Shkruajmë shprehjen e konstantes së ekuilibrit: 79
  • 235. Nga barazimi kimik shohim se nga një mol hidrogjen formohet një mol ujë. Pra 10 mole ujë janë formuar nga 10 mole hidrogjen. Atë here në ekuilibër kemi 5 mole hidrogjen dhe 10 mole ujë. Duke shënuar me V vëllimin e enës ku ndodh reaksioni përqendrimet e ekuilibrit për përbërjet e gazta janë: 5 10 [H2@ mol / l dhe [H22@ mol / l V V Zëvendësojmë këto vlera në shprehjen e konstantes dhe kemi: 10 [ H 2 O] V Ke 2 [H 2 ] 5 V 4. Shkruajmë shprehjen e konstantes së ekuilibrit,zëvendësojmë përqendrimet e ekuilibrit dhe bëjmë njehsimet: [ Hg 2  ] 2 0,16 Ke 160 [ Hg 2 ] 0,001 TEMA 6.4 1. a) Në bazë të parimit Lë Shatëlje, po të rritim përqendrimin e O2, ekuilibri zhvendoset djathtas. b) Në bazë të parimit Lë Shatëlje, po të zvogëlojmë përqendrimin e SO3, ekuilibri do të zhvendoset djathtas. 2. a) Në qoftë se shtojmë FeCl3, në bazë të parimit Lë Shatëlje, ekuilibri zhvendoset djathtas. b) Në qoftë se zvogëlojmë përqendrimin e SCN², ekuilibri zhvendoset majtas. c) Në qoftë se zvogëlojmë përqendrimin e [Fe(SCN)] ², ekuilibri zhvendoset djathtas. 3. Jo. Me rritjen e përqendrimit të Cl2, ekuilibri zhvendoset djathtas, pra andej nga zvogëlohet përqendrimi i PCl3.KIMIA80
  • 236. 4. Shkruajmë shprehjen e konstantes së ekuilibrit dhe e njehsojmë atë: [C ] ˜ [ D] 4˜3 Ke 1 [ A] ˜ [ B ] 6˜2Duke shtuar 4mol/l substancë B, ekuilibri prishet dhe zhvendoset djathtas.Shënojmë me X përqendrimin e A-së që do të zvogëlohet. Po me X mol/l do të zvogëlohetSsUTHQGULPL L % ² Vs L FLOL QJD   Qs JMHQGMHQ H UH Ws HNXLOLEULW GR Ws EsKHW  ² ; 3R PHkëtë vlerë (X mol/l), do të rriten edhe përqendrimet e C dhe D. Vendosim përqendrimet egjendjes së re të ekuilibrit dhe zgjidhim ekuacioni: [C ] ˜ [ D] (4  X )(2  X ) Ke 1 [ A] ˜ [ B ] (6  X )(6  X )%sMPs YHSULPHW   ;
  • 237. ;
  • 238.  ² ;
  • 239.  ² ;
  • 240.  Ts QJD ;  PROOPërqendrimet në gjendjen e re të ekuilibrit janë:>&@ PROO >@  PROO >$@ PROO >%@ PROO [C ] ˜ [ D] 5,55 ˜ 3,55 Ke #1 [ A] ˜ [ B ] 4,45 ˜ 4,45TEMA 6.51. Meqenëse me rritjen e temperaturës, ngjyra forcohet, kjo do të thotë se është rritur përqendrimi i substancës me ngjyrë që është NO2, pra me rritjen e temperaturës ekuilibri është zhvendosur në të majtë, në drejtim të zhvillimit të reaksionit të zhdrejte. Atëherë në bazë të parimit Lë Shatëlje, reaksioni i zhdrejtë është endotermik. Mbetet që reaksioni i drejtë të jetë ekzotermik.2. a) Po të rritim përqendrimin e N2, në bazë të parimit Lë Shatëlje, ekuilibri në reaksionin e parë do të zhvendoset djathtas, d.m.th. në drejtim të reaksionit të drejtë b) Po të zvogëlojmë përqendrimin e O2, ekuilibri në të dy reaksionet do të zhvendoset majtas, d.m.th. në drejtim të reaksionit të zhdrejtë. c) Po të rritim përqendrimin e NO2, ekuilibri në reaksionin e dytë do të zhvendoset majtas d.m.th. në drejtim të reaksionit të zhdrejtë. ç) Po të zvogëlojmë përqendrimin e NO, ekuilibri në reaksionin e parë do të zhvendoset djathtas (favorizohet reaksioni i drejtë), ndërsa në reaksionin e dytë do të zhvendoset majtas (favorizohet reaksioni i zhdrejtë).3. a) Po të zvogëlojmë trysninë e sistemit, do të zhvillohet reaksioni i drejtë në rastin e KIMIA  o reaksionit të tretë: 2 CO2(g) + nxehtësi m 2 CO(g) + O2(g), sepse ky reaksion  shoqërohet me rritjen e numrit të moleve të substancave të gazta, pra me rritjen e trysnisë. 81
  • 241. b) Po të rritim trysninë do të zhvillohet reaksioni i drejtë, në rastin kur kemi të bëjmë me zvogëlimin e numrit të moleve të substancave të gazta, pra kur kemi të bëjmë me zvogëlimin e trysnisë. Kjo ndodh në rastin e reaksionit të dytë: 2 SO2(g)  o + O2(g) m 2 SO3(g).  c) Po të rritim temperaturën do të zhvillohet reaksioni i drejtë kur ky është endotermik. Reaksione endotermike janë reaksioni i tretë dhe i katërt:  o 2 CO2(g) + nxehtësi m 2 CO(g) + O2(g)   o N2O4(g) + nxehtësi m 2 NO2(g) KIMIA82
  • 242. TEST SIMESTRAL1. Të gjitha elektronet 2p kanë: 1 pikëA) Q B) O C) P  1D) PV  22. 1XPUL L HOHNWURQHYH Ts JMHQGHQ SsU YOHUD Ws Q  GKH O  sVKWs 1 pikëA) 10 elektroneB) 14 elektroneC) 8 elektroneD) 6 elektrone3. Vlera më e lartë e numrit kuantik themelor për atomin e një elementi është n=2. Për këtë atom themi se: 1 pikëA) Ai ka tri gjendje energjetikeB) Numri i niveleve energjetike është 2C) Valenca e tij maksimale është 3D) Numri i elektroneve valentore është 54. Numri atomik i elementit, i cili ka 6 elektrone në nënnivelin d të nivelit të tretë është: 1 pikëA) 20B) 22C) 24D) 26 KIMIA 83
  • 243. 5. 1XPUL L JUXSLW L VKRTsUXDU PH JHUPsQ $ QXN WUHJRQ 1 pikë A) një nga valencat e elementit B) elektronet valentore C) elektronet e nivelit të jashtëm D) elektronet e nënnivelit d 6. 1Ms OLGKMH NRYDOHQWH sVKWs DT Ps H IRUWs VD: A) më e madhe të jetë energjia e lidhjes B) më e madhe të jetë gjatësia e lidhjes C) më larg të jenë bërthamat e atomeve 1 pikë D) më e vogël të jetë zona e mbulimit 7. /LGKMD NLPLNH IRUPRKHW SsU IDNWLQ Ts DWRPHW GXNH X OLGKXU NDORMQs Qs QMs gjendje energjetike: 1 pikë A) më të lartë. B) më të ulët. C) të njëjtë. D) mesatare. 8. Një komponim jonik është një bashkësi: 1 pikë A) jonesh (+) dhe (-) B) molekulash C) jonesh pozitive D) jonesh negative 9. 1GsU SsUEsUMHW H PsSRVKWPH DMR Ts ND OLGKMH MRQLNH sVKWs 1 pikë A) CH4 B) KCl C) PH3 D) CO 10. Lidhja kovalente ka gjatësi më të madhe në lidhjen: 1 pikë A) &²& B) & & C) &Ɂ& D) &²+KIMIA84
  • 244. 11. Duke u nisur nga eksperimenti i Radhërfordit dhe teoria e Borit jepni shpjegime për shprehjet e mëposhtme. Pse: 3 pikëa) një pjesë e rrezeve alfa devijojnë nga rruga drejtvizore.b) modeli i atomit sipas Borit është më i qëndrueshëm se modeli i atomit sipas Radhërfordit.c) protonet vendosen në bërthamë.12. Në bërthamën e atomit të një elementi ndodhen 22 neutrone dhe në mbështjelljen elektronike të tij lëvizin 18 elektrone.Njehsoni: 3 pikëa) Njehsoni numrin atomikb) Njehsoni numrin e masës së elementitc) Shkruani formulën elektronike të atomit13. Jepen nënnivelet e shtresës “M”: 3s, 3p, 3d. Përcaktoni: 3 pikëa) vlerën e n, l, m për çdo nënnivel s, p, d.b) Numrin e elektroneve që ndodhen në s, p, dc) Gjendjet energjetike që ndodhen në s, p, d14. Jepen numrat atomikë të elementeve: 3 pikë6H = 
  • 245.  %U = 
  • 246.  . = 
  • 247.  &D = 
  • 248. a) shkruani formulat elektronike të joneve të tyreb) tregoni cilët nga jonet janë izoelektronikëc) QJD VH QGUVKRMQs MRQHW L]RHOHNWURQLNs"15. Për elementet O (Z=8); B (Z=5);C (Z=6); N (Z=7), gjeni: 3 pikëa) Jometalin më tipikb) Renditjen sipas rrezes atomike në rritjec) Oksidet që ato formojnë16. Jepen atomet e elementeve: N (Z = 7); P (Z = 15); As (Z = 33). 3 pikëPërcaktoni:a) valencën në gjendje normale.b) valencën në gjendje të ngacmuarc) ngjashmëritë dhe ndryshimet midis tyre KIMIA 85
  • 249. 17. Për atomet e elementeve P (Z = 15); Ca (Z = 20); Cl (Z = 17). Shpjegoni si: 3 pikë a) shkruhet formula elektronike për secilin atom b) realizohet lëvizja e elektroneve drejt orbitaleve bosh(brenda nivelit) c) vlerat e valencave të tyre në gjendje normale dhe të ngacmuar 18. Për atomet e elementeve Zn, Fe, Cu ( ZZn= 30, ZFe= 26 ZCu= 29). Shpjegoni: 3 pikë a) VL QGsUWRKHW NRQÀJXULPL HOHNWURQLN L DWRPLW SsU VHFLOLQ b) cilat elektrone quhen valentore c) si ndërtohen strukturat e Ljuisit për H2S dhe NH3 19. Jepen lidhjet N – H; O – O; C – F, H – F. Përcaktoni: 3 pikë a) Karakterin e secilës lidhje b) Lidhjen më polare c) Drejt cilit atom zhvendoset çifti elektronik i përbashkët 20. Jepen përbërjet: Si H4 dhe PCl3. 3 pikë a) shkruani strukturat e Ljuisit b)tregoni formën gjeometrike të molekulave c) përcaktoni cila nga molekulat është polare Nota 4 5 6 7 8 9 10 Pikët 0-10 11-16 17-22 23-28 29-34 35-38 39-40KIMIA86
  • 250. TEST VJETOR KIMI 101. Në sistemin periodik rrezja atomike: 1 pikëA) rritet duke kaluar nga e majta në të djathtëB) zvogëlohet duke kaluar nga lart poshtëC) nuk ndryshon as në grupe as në periodaD) rritet duke kaluar nga lart- poshtë2. Izotopet e hidrogjenit përmbajnë: 1 pikëA) numër të njëjtë neutroneshB) numër të njëjtë maseC) numër të njëjtë protoneshD) numër të ndryshëm elektronesh3. Numri kuantik themelor mund të marrë vlera: 1 pikëA) -1,-2,-3....B) -4, -3, 2.....C) 1, 2, 3 ....D) 0, 1, -2 ....4. 6KSsUQGDUMD H HOHNWURQHYH Qs DWRPLQ H . = 
  • 251. SDUDTLWHW 1 pikëA) 1s2 2s2p4 3s1p6d4B) 1s1 2s2p4 3s2p6d3 4s1C) 1s2 2s2p6 3s2p3d4D) 1s2 2s2p6 3s2p6d0 4s15. 1MsUD QJD SsUEsUMHW H PsSRVKWPH SDUDTHW YHWL DPIRWHUH5UHWKRQL JHUPsQ Ts WUHJRQ DWs 1 pikë A) hidroksid kalçiumi B) hidroksid alumini KIMIA C) hidroksid kaliumi D) hidroksid bariumi6. Njëra nga lidhjet e mëposhtme është më polare. 87
  • 252. 5UHWKRQL JHUPsQ Ts WUHJRQ DWs 1 pikë A) H - I B) H - Br C) H - Cl D) N - H 7. Në tretësirën 0.02 M të CH3COOH, pH i tretësirës është: 1 pikë A) 3.7 B) 3 C) 4 D) 3.22 ORJ  ORJ  ND Ã-5) 8. Janë dhënë tretësirat ujore të kripërave: 1 pikë a) CH3COONa b) BaCl2 c) NH4CN d) (NH4 )2 SO4 Fenolftaleina i jep ngjyrë të kuqe tretësirës ujore të: A) CH3COONa B) BaCl2 C) NH4CN D) (NH4 )2 SO4 9. 1s UHDNVLRQLQ  12 J
  • 253.  &O2(g) = 2 NOCl (g) 1 pikë Në qoftë se përqendrimi i NO dhe Cl2 rritet dy herë shpejtësia e reaksionit rritet: A) 2 herë B) 4 herë C) 6 herë D) 8 herë 10. Si mund të zhvendoset majtas ekuilibri i reaksionit të mëposhtëm 1 pikë CO (g) + H22 J
  • 254. ȼ &22(g) + H2 J
  • 255. ¨+   N- A) me rritjen e trysnisë B) me rritjen e temperaturës C) me zvogëlimin e vëllimit D) me uljen e temperaturës 11. Për atomin e elementit me numër atomik Z= 33 përcaktoni: 3pikëKIMIA a) valencat në gjendje normale e të ngacmuar b) formulat e oksideve të tij88 c) karakterin e elementit
  • 256. 12. Jepen përbërjet e mëposhtme: 3pikë SiH4, NF3, BeCl2 a) shkruani formulat e strukturës sipas Ljuisit b) tregoni sa lidhje formon atomi qendror në çdo molekulë c) përcaktoni formën gjeometrike të molekulave të mësipërme13. Janë dhënë elementet Cl, Mg.Numrat atomikë të tyre sipas radhës janë: 3pikë =  =  a) Përcaktoni valencat e tyre b) cili nga jonet e formuar prej atomeve të tyre është izoelektronik me atomin e Ar, = 
  • 257. c) Cila do të ishte formula njësi e përbërjes së formuar nga bashkëveprimi i joneve të tyre14. Jepet reaksioni: I2 +2 ȼ +, 3pikë a) tregoni pse shigjeta vendoset me dy drejtime të kundërta b) shkruani barazimet e shpejtësive për të dy reaksionet c) shkruani shprehjen e Ke15. Përcaktoni njëvlerësat e përbërjeve të mëposhtme: 3 pikë a) H2SO4 b) Al(OH)3 c) K2SO316. 1s ÀJXUsQ H PsSRVKWPH MHSHQ PROHNXOD Ts QGHVKHQ PLGLV WUH 3 pikë numër i vogël goditjesh ë ël ditj h numër i madh goditjesh ë dh ditj h a) VKSMHJRQL SsU FLOLQ QJD IDNWRUsW EsKHW IMDOs Qs NsWs ÀJXUs KIMIA b) shkruani barazimin e një reaksioni të prapësueshëm që ilustrohet nëpërmjet NsVDM ÀJXUH c) shkruani shprehjen e Ke për reaksionin që morët si shembull 89
  • 258. 17. 1s ÀJXUsQ H PsSRVKWPH SDUDTLWHQ IRUFDW VKWWsVH GKH WsUKHTsVH PLGLV G atomeve hidrogjen. 3 pikë a) tregoni llojet e forcave të paraqitura me shigjeta b) shpjegoni si realizohet lidhja kimike midis dy atomeve të hidrogjenit c) përcaktoni tipin e lidhjes që realizohet 18. Jepet reaksioni i prapësueshëm: 3 pikë 2 H2(g) + O2(g) ȼ  +2O(g) ¨+  Shpjegoni: a) a ndikon rritja e trysnisë në zhvendosjen e ekuilibrit b) nga do të zhvendoset ekuilibri në se rrisim përqendrimin e H2O(g) c) pse molekula e ujit është polare 19. Jepen reaksionet elementare.( të gjitha substancat janë në gjendje të gaztë): Hapi 1: N 2O 5 N NO2 + NO3 Hapi 2: NO2 + NO3 N NO2 + NO + O2 Hapi 3: NO + NO3 2 NO2 a) shkruani reaksionin e përgjithshëm b) shkruani shprehjen e Ke për reaksionin e përgjithshëm c) A varet vlera e Ke nga rritja e përqendrimit të reaktantëveKIMIA90
  • 259. 20. Hidrogjeni vepron me oksidin e azotit duke dhënë N2O(g) dhe H2O(g). Jepn të dhënat e mëposhtme: [NO] 0.40 0.80 0.80 [H2] 0.35 0.35 0.70 V 5.040x 10-3 20.16x 10-3 40.32x 10-3 a) shkruani barazimin e reaksionit kimik b) përcaktoni barazimin e shpejtësisë c) njehsoni vlerën e konstantes së shpejtësisë Nota 4 5 6 7 8 9 10 Pikët 0-10 11-16 17-22 23-28 29-34 35-38 39-40 KIMIA 91
  • 260. PROGRAMI I LËNDËS KIMI PËR KLASËN E 10, MIRATUAR NGA MASH Tiranë, shtator 2008 Kimia i ndihmon nxënësit të kuptojnë ndërtimin dhe sjelljen e lëndëve, të mësojnë për zhvillimet e shkencës kimike dhe për rrugët në të cilat, kimistët sot përdorin të dhënat e shkencës kimike për të plotësuar nevojat e shoqërisë, të kuptojnë ndërveprimet e shkencës kimike me teknologjinë, të dinë që kimia është mjaft e rëndësishme në fusha të ndryshme, si: mjekësi, bujqësi, industri dhe shumë aspekte të tjera të jetës. Për shumë nxënës, përveç rolit që ka në aspektin social, mjedisor, ekonomik, lënda e kimisë shihet si element kyç për karrierën e tyre në jetë, duke e vlerësuar atë pa njëanshmëri gjinore. Studimi i kimisë në shkollën e mesme është pjesë e rëndësishme e arsimimit tërësor të nxënësve, që së bashku me lëndët e tjera të fushës së shkencave të natyrës, kontribuon në zhvillimin e mendimit shkencor te nxënësit dhe idenë e zhvillimit të qëndrueshëm. Integrimi i njohurive të kimisë me ato të lëndëve dhe fushave të tjera të studimit, kujdesi për zotërimin nga nxënësit të aftësive të përshkruara në kornizën kurrikulare dhe standardet e fushës, janë elemente të rëndësishme që mban në konsideratë hartimi i këtij programi lëndor. Kimia në klasën e 10 do të studiohet si lëndë më vete me 2 orë javore gjithsej në 72 orë mësimore. Kurrikula e kimisë, e konceptuar për gjimnazin, do të thellojë dhe zgjerojë përvojat H ÀWXDUD QJD Q[sQsVLW SsUPHV VWXGLPLW Ws NLPLVs Qs DUVLPLQ H GHWUXDU GXNH ]KYLOOXDU Ps tej të kuptuarit e koncepteve kimike për ndërtimin e lëndës, vetitë dhe përdorimet e tyre. Programi i kimisë për klasën e 10 të gjimnazit është organizuar sipas linjave e nënlinjave të përmbajtjes. Për çdo nënlinjë shënohen objektivat, të cilat materializojnë njohuritë kimike, aftësitë dhe qëndrimet që pritet të nxënë nxënësit gjatë kursit të kimisë. 1. SYNIMI I LËNDËS Programi i kimisë synon: Të gjithë nxënësit të zhvillojnë njohuri, aftësi, qëndrime për strukturën e atomeve dhe përbërjeve kimike, për reaksionet kimike, dhe për ndërveprimet e energjisë dhe të lëndës.KIMIA92
  • 261. 2. OBJEKTIVA TË PËRGJITHSHMENë përfundim të këtij programi nxënës/i,-ja: x të kuptojë konceptet bazë më të rëndësishme të kimisë dhe të realizojë lidhjen e NLPLVs PH GXNXULWs H MHWsV Vs SsUGLWVKPH PH PLUsTHQLHQ H QMHULXW GKH VKRTsULVs x të jetë i/e aftë të kërkojë dhe përpunojë informacione rreth dukurive kimike, vetive të substancave me rëndësi praktike, duke përdorur kërkimin shkencor dhe mënyra të WMHUD Ws Q[sQLHV DNWLYH VL GKH Ws YOHUsVRMs VDNWsVLQs GKH UsQGsVLQs H LQIRUPDFLRQHYH x Ws PsVRMs VL Ws SODQLÀNRMs GKH ]KYLOORMs HNVSHULPHQWH SsU GXNXUL Ws QGUVKPH GXNH x QGMHNXU UUHJXOODW H VLJXULVs PH SDMLVMHW GKH NLPLNDWHW x të përdorë teknologjitë e informacionit dhe të komunikimit, si mjete për sigurimin GKH NRPXQLNLPLQ H LQIRUPDFLRQLW x Ws IDPLOMDUL]RKHW PH WHNQRORJMLQs PRGHUQH Qs LQGXVWUL GKH LQ[KLQLHULQs PMHGLVRUH x të përdorë njohuritë kimike në diskutimet në lidhje me natyrën, mjedisin dhe teknologjinë, në procesin e vendimmarrjes si konsumator për të mbajtur një shëndet Ws PLUs GKH Q[LWXU ]KYLOOLPLQ H TsQGUXHVKsP x Ws ÀWRMQs HNVSHULHQFD Ts GR Ws QJMDOOLQ LQWHUHVLQ SsU Ws EsUs ]JMHGKMHQ H NDUULHUsV Qs kimi.3. OBJEKTIVA SIPAS LINJAVE DHE NËNLINJAVEKLASA 10 36 javë x 2 orë = 72 orëLINJA: Struktura dhe vetitë e lëndës Përshkrimi i linjës: Përmes kësaj linje të gjithëQ[sQsVLW ÀWRMQs QMRKXUL DIWsVL TsQGULPH SsU VWUXNWXUsQ H DWRPLW PROHNXOsV VXEVWDQFDYHme ndërtim jonik, kovalent, periodicitetit, metalet, jometalet, acidet, bazat duke përdorurfaktet, modelet dhe eksperimentet. KIMIA 93
  • 262. LINJA: STRUKTURA DHE VETITË E LËNDËS J ORË TË SUGJERUARA: 51 J Nënlinja i j Objektiva j i Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja: d / Ndërtimi i atomit x të interpretojë atomin si grimcë e përbërë (zbulimi i elektronit dhe i (13 orë) UDGLRDNWLYLWHWLW QDWURU
  • 263.  x të diskutojë vendndodhjen e grimcave përbërëse të atomit (eksperimenti i 5DGKsUIRUGLW dHGYLN
  • 264.  x të dallojë protonet, neutronet, elektronet në lidhje me masat e tyre relative GKH QJDUNHVsQ x Ws SsUNXÀ]RMs QXPULQ DWRPLN HOHPHQWLQ NLPLN QXPULQ H PDVsV x të dallojë atomin dhe jonin e një elementi, duke bërë bilancin e protoneve GKH HOHNWURQHYH x Ws GDOORMs NX QGUVKRMQs QGsUPMHW WUH L]RWRSHW H QMs HOHPHQWL NLPLN x Ws SsUGRUs VLPEROLNsQ H SDUDTLWMHV Vs L]RWRSHYH QMs HOHPHQWL x të njehsojë masën atomike të krahasuar të një elementi, duke njohur SsUTLQGMHQ H SsUKDSMHV Qs QDWUs Ws L]RWRSHYH SsUEsUsV Ws WLM x të relatojë me shkrim për përdorimin e izotopeve në praktikë (p.sh., për SsUGRULPHW H NDUERQLW Qs DUNHRORJML
  • 265.  x të përshkruajë në mënyrë evoluive zhvillimin e modelit atomik nga 7RPVRQL 5DGKsUIRUGL WH %RUL x të përcaktojë kuptimet: orbitë e lejuar, numër kuantik themelor, nivel HQHUJMHWLN x të përcaktojë kuptimet: orbital atomik, numër kuantik sekondar, nënivel HQHUJMHWLN x Ws WUHJRMs NDUDNWHULVWLNDW H RUELWDOHYH V GKH S x Ws SDUDTLWs VNHPDWLNLVKW RUELWDOHW V S x Ws QMHKVRMs QXPULQ H QsQLYHOHYH HQHUJMHWLNH Qs QMs QLYHO HQHUJMHWLN x Ws SsUFDNWRMs NXSWLPLQ QXPsU NXDQWLN PDJQHWLN GKH QXPsU NXDQWLN VSLQ x Ws SDUDTLWs JUDÀNLVKW JMHQGMHW HQHUJMHWLNH x Ws GDOORMs JMHQGMHW HQHUJMHWLNH ERVK JMVPs Ws QJRSXUD GKH Ws QJRSXUD x Ws QMHKVRMs QXPULQ H JMHQGMHYH HQHUJMHWLNH Qs QMs QsQQLYHO HQHUJMHWLN x të njehsojë numrin maksimal të elektroneve në nivelet, nënnivelet GKHJMHQGMHW HQHUJMHWLNH x të relatojë me shkrim si shpërndahen elektronet në një atom, në përputhje me: parimin e qëndrueshmërisë (aufbau), parimin e përjashtimit të Paulit, UUHJXOOsQ H +XQGLW x Ws VKNUXDMs IRUPXODW HOHNWURQLNH GKH NRQÀJXULPHW HOHNWURQLNH Ws DWRPHYH GHUL Qs  HOHPHQWHW H SDUD Ws WDEHOsV SHULRGLNH x Ws VNLFRMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU QGsUWLPLQ H DWRPLW x të shkruajë një ese për rëndësinë shkencore që pati zbulimi i pjesëzave përbërëse të atomit.KIMIA94
  • 266. Nënlinja j Objektivat j Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja duhet: d /Perio- x të interpretojë ndërtimin e tabelës periodike me perioda të gjata, duke u bazuar nëdiciteti SDULPLQ H TsQGUXHVKPsULVs GKH Ws OLJMLW SHULRGLN(13 orë) x të analizojë mbi bazën e strukturës atomike, periodat dhe grupet A,B në tabelën pe x të diskutojë të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme informacioni, mbi faktet historike që çuan në evolucionin e tabelës periodike (triadat e Dobërajner, OLJML L RNWDYDYH L 1MXOHQGVLW WDEHOD SHULRGLNH H 0HQGHOHMHYLW
  • 267.  x të parashikojë vendosjen e elementeve në tabelën periodike dhe vetitë e tyre, duke SsUGRUXU NRQÀJXULPLQ HOHNWURQLN x Ws NRPHQWRMs JUDÀNs Ws QGUVKLPLW Ws UUH]HV DWRPLNH SRWHQFLDOLW Ws MRQL]LPLW DIsUVLVs SsU HOHNWURQLQ HOHNWURQHJDWLYLWHWLW Qs WDEHOsQ SHULRGLNH x të argumentojë marrëdhëniet ndërmjet rrezes atomike, potencialit të jonizimit, DIsUVLVs SsU HOHNWURQLQ GKH HOHNWURQHJDWLYLWHWLW x të përshkruajë qëndrueshmërinë e gazeve inerte duke u mbështetur në ndërtimin e VKWUHVsV Vs MDVKWPH HOHNWURQLNH PH  HOHNWURQH x të formulojë kuptimet për konceptet: elektron valentor, valencë, valencë normale, YDOHQFs H QJDFPXDU x të përcaktojë valencën normale dhe valencën e ngacmuar në shembuj të HOHPHQWHYH Ws JUXSHYH $ x Ws Q[MHUUs SsUIXQGLPH QGsUPMHW QJMDVKPsULYH GKH GLIHUHQFDYH Ws YHWLYH À]LNR NLPLNH WH PHWDOHW DONDOLQH H DWR DONDOLQRWRNsVRUs x të hetojë eksperimentalisht tretësira të ndryshme për praninë e kationeve të HOHPHQWHYH Ws JUXSHYH , $ GKH ,, $ GXNH SsUGRUXU WHVWLQ H ÁDNsV SsU NsWR MRQH x Ws Q[MHUUs SsUIXQGLPH QGsUPMHW QJMDVKPsULYH GKH GLIHUHQFDYH Ws YHWLYH À]LNR NLPLNH WH MRPHWDOHW H JUXSHYH 9,$ GKH9,,$ x të tregojë eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve (p.sh.: Sn, Zn, Mg, &X ,,
  • 268.  )H ,,
  • 269. GXNH SODQLÀNXDU SsU NsWs UHDNVLRQH Ws ]KYHQGRVMHV Vs NsWUH PHWDOHYH QJD WUHWsVLUDW H NULSsUDYH x të parashikojë karakteristikat e metaleve, jometaleve, duke u bazuar në vendin e tyre Qs WDEHOsQ SHULRGLNH x të realizojë në grup, një projekt kurrikular për rolin e elementeve kimike në organizmin e njeriut (p.sh., funksioni i joneve Na+, K+, Mg2+, Cl-, Ca2+ në JMDNXQ WRQs
  • 270.  x të grumbullojë nga burime të ndryshme informacioni, të dhëna për vetitë e HOHPHQWHYH NLPLNH Ws QMs JUXSL Ws WDEHOsV SHULRGLNH SVK VL LGHQWLÀNRKHQ elementet përkatëse, janë apo jo toksike, cilat janë vetitë e tyre karakteristike, SsUGRULPHW Qs MHWsQ H SsUGLWVKPH
  • 271.  x të tregojë se si ndryshojnë në tabelën periodike vetia reduktuese e metaleve dhe vetia oksiduese e jometaleve duke realizuar, sipas rregullave të sigurisë, HNVSHULPHQWH Ts YHWs ND SODQLÀNXDU SsU NsWs TsOOLP x Ws SsUVKNUXDMs DPIRWHULQs x të listojë, duke u mbështetur në tabelën periodike, elemente që japin okside acide, RNVLGH ED]LNH RNVLGH DPIRWHUH x të demonstrojë eksperimentalisht, duke zbatuar rregullat e sigurisë, sjelljen me KIMIA DFLGHW RVH ED]DW Ws RNVLGHYH ED]LNH DFLGH GKH DPIRWHUH x Të relatojë me shkrim rëndësinë që pati në shkencë zbulimi i një elementi të dhënë NLPLN SVK ]EXOLPL L KHOLXPLW JHUPDQLXPLW HWM
  • 272.  95 x të s icojë hartën e koncepteve për tabelën periodi e skicojë oncepteve periodike
  • 273. Nënlinja j Objektiva j Lidhja Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja: kimike (13 orë) x Ws GHPRQVWURMs PH DQs Ws VKHPEXMYH PHNDQL]PLQ H OLGKMHV MRQLNH x të hartojë formulën e njësisë duke u bazuar në ngarkesën e joneve SsUEsUsV x të përdorë konceptin e energjisë së rrjetit kristalor për të argumentuar IRUPLPLQ H NULVWDOHYH MRQLNH x të demonstrojë në shembuj të ndryshëm mekanizmin e lidhjes NRYDOHQWH x Ws SDUDTLWs OLGKMHQ NLPLNH NRYDOHQWH Qs PROHNXODW PH OLGKMH QMsÀVKH GÀVKH WUHÀVKH x Ws OLVWRMs YHoRULWs GDOOXHVH Ws OLGKMHV VLJPD GKH OLGKMHV SL x të përdorë të dhënat mbi elektronegativitetin për të parashikuar tipin e lidhjes, si: x NRYDOHQWHSRODUH  NRYDOHQWH H SDVWsU x të formulojë kuptimin për konceptin dipol elektrik të lidhjes kimike dhe Ws PROHNXOsV x Ws LGHQWLÀNRMs QJD IRUPXOD NLPLNH WLSLQ H PXQGVKsP Ws OLGKMHV NLPLNH Qs SsUEsUMHQ H GKsQs x të tregojë marrëdhënien ndërmjet lidhjeve kovalente polare dhe PROHNXOsV SRODUH x të përshkruajë mekanizmin e formimit të lidhjes bashkërenditëse (p.sh., PH GRQRU 1+ GKH DNFHSWRU %)
  • 274.  x të analizojë ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet lidhjes: jonike, NRYDOHQWH NRYDOHQWH SRODUH EDVKNsUHQGLWsVH x të shkruajë strukturat e Ljuisit për molekula të ndryshme x të përcaktojë në strukturat e Ljuisit për molekula të ndryshme, atomin THQGURU oLIWHW HOHNWURQLNH YHWMDNH oLIWHW HOHNWURQLNH OLGKsVH x të formulojë kuptimet për konceptet: gjatësi e lidhjes kimike, kënd YDOHQWRU x të argumentojë formën gjeometrike të molekulës, me anë të teorisë 6+d(6+9 Qs UDVWH NXU DWRPL THQGURU IRUPRQ  oLIWH HOHNWURQLNH Ws SsUEDVKNsWD SsUYHo RNVLDFLGHYH
  • 275.  x të realizojë modelime dhe simulime përmes kompjuterit, për tipa të lidhjeve kimike dhe të formave të molekulave për shembuj të ndryshëm VXEWDQFDVK x Ws VNLFRMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU OLGKMHW NLPLNH x të relatojë me shkrim për ndikimin e tipit të lidhjes kimike mbi vetitë e substancave (p.sh., shqyrton ndryshimin e pikës së shkrirjes së disaKIMIA substancave me lidhje kovalente polare në krahasim me shkallën e polaritetit të lidhjes)96
  • 276. Nënlinja Objektivai Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja: d /Acidet x të interpretojë strukturën kimike të acideve, bazave, kripërave; ë t kt n k ev av kr avdhe x të përcaktojë kuptimet: kripë acide, kripë bazike, kripë normale; k ë u t kr kr kr abazat x të shkruajë barazimet e shpërbashkimit elektrolitik të acideve, bazave, ë k ki k t ev av(12 orë) kr av kripërave; të realizojë modelime dhe simulime përmes kompjuterit, për a ë e im k r strukturën kimike të acideve, bazave, kripërave dhe shpërbashkimin e tyre t kt ki k ev av kr av ki elektrolitik; k t x të gjykojë për fortësinë e një elektroliti në bazë të vlerave të gradës së gy f k lt av shpërbashkimit elektrolitik dhe konstantes së shpërbashkimit elektrolitik; k t k ë k t x të kryejë njehsime të thjeshta me gradën dhe konstanten e shpërbashkimit k i n k i elektrolitik; të përcaktojë eksperimentalisht fortësinë e një acidi ose baze, në k t r a t bazë të përcjellshmërisë së tyre elektrike; r k rk x të formulojë kuptimet për produktin jonik të ujit, Ku dhe pH ; ë m ë u t kt n ë K x të kryejë njehsime në lidhje me pH, përqendrimin e joneve hidron, k i r r i ev h përqendrimin e joneve hidroksid; r r ev h x të relatojë me shkrim ose me gojë, duke përdorur burime të ndryshme të kr m e k i informacionit, mbi ndikimin e ndryshimeve të pH në shëndetin e njeriut f i d i ev ti i ( (p.sh.: ndryshimi i pH në gjak, në lëngjet e stomakut etj.); h n t x të diskutojë për faktorët që kanë ndikuar në vlerat e pH që nxënësi ka matur ë fk t d t i t në rastin e një shiu në zonën ku banon dhe për rrugët e evitimit të shirave t h n e im h av acide në mjedis; x të interpretojë reaksionin e hidrolizës si reaksion të këmbimit jonik; i r n h ë t n x të listojë llojet e kripërave që i nënshtrohen hidrolizës; ë ë av hd x të përcaktojë mjedisin acid, bazik, asnjanës si rezultat i një hidrolize, duke u k i u t l k n nisur nga produktet e hidrolizës; n k h x të diskutojë të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme d n ri informacioni, mbi ndikimin e hidrolizës së kripërave në organizmat e gjalla; f n i h ë av r n a x të tregojë ç’është pika e asnjanësimit të plotë; x të realizojë eksperimentalisht t tullime acido-bazike, duke ndjekur rregullat e al r a tit l k l sigurisë në laboratorin e kimisë; r ë r x të njehsojë masën njëvlerëse për acidet, bazat, k ëv kripërat x të kryejë njehsime me përqendrimet normale dhe molare të acideve, bazave, ë i r ri a ev av kr av kripërave; të përgatitë në laborator tretësira të acideve, bazave, kripërave r t ev av kr av me përqendrime të ndryshme normale, molare, duke u nisur nga tretësira r ri a ke n përkatëse me përqendrim të njohur në përqindje; e r r r x të njehsojë eksperimentalisht përqendrimin e panjohur të një tretësire, duke i a r r k u nisur nga të dhënat e titullimit (p.sh., përqendrimin e CH3COOH në një n t m ( r im uthull); të zgjidhë një situatë problemore në rrugë eksperimentale, duke l t r a k përdorur titullimin acido-bazik (p.sh., zbulimi i perqendrimit në një tretësirë tt l ( im r im KIMIA të dhënë acide ) ë x ndryshme informacioni, përbërësit standard të ujit të pijshëm; e f n t 97 x të skicojë hartën e koncepteve për acidet dhe bazat. a k ev t
  • 277. LINJA REAKSIONI KIMIK ORË TË SUGJERUARA 21 Nënlinja j Objektiva j Kinetika Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja: kimike (12 orë) x të shpjegojë reaksionin kimik bazuar në teorinë e goditjes së JULPFDYH x të argumentojë ndryshimin e energjisë së sistemit në një reaksion NLPLN SULVKMD H OLGKMHYH Ws YMHWUD GKH IRUPLPL L OLGKMHYH Ws UHMD
  • 278.  x të përshkruajë ecurinë e reaksionit kimik përmes energjisë së DNWLYL]LPLW GKH NRPSOHNVLW DNWLY x Ws LQWHUSUHWRMs Qs JUDÀNs HFXULQs H QMs UHDNVLRQL SsUPHV parametrave: energji të reaktantëve, energji aktivizimi, kompleks aktiv, energji e produkteve, reaksion ekzotermik, reaksion HQGRWHUPLN x të listojë faktorët kryesorë që ndikojnë në shpejtësinë e reaksioneve kimike (natyra e reaktantit, përqendrimi, temperatura, sipërfaqja e NRQWDNWLW NDWDOL]DWRU
  • 279. QJD SLNsSDPMD H JRGLWMHYH Ws IUWVKPH x të argumentojë eksperimentalisht ndikimin e faktorëve të shpejtësisë (natyra e reaktantit, përqendrimi, temperatura, sipërfaqja e kontaktit GKH NDWDOL]DWRUL
  • 280.  x të përshkruajë shpejtësinë e reaksionit si ndryshim të përqendrimit të substancave (konsumi i substancave nistore dhe prodhimi i SURGXNWHYH
  • 281. Qs QMsVLQs H NRKsV x të kryejë njehsime në lidhje me barazimin e shpejtësisë mesatare dhe OLJMLQ H VKSHMWsVLVs YHWsP ]EDWLPH Ws WKMHVKWD
  • 282.  x Ws SsUFDNWRMs NXSWLPLQ ´PHNDQL]sP UHDNVLRQL´ x Ws GDOORMs QMs UHDNVLRQ HOHPHQWDU QJD QMs UHDNVLRQ L SsUJMLWKVKsP x Ws LQWHUSUHWRMs Qs JUDÀNs QGLNLPLQ H NDWDOL]DWRULW Qs QGUVKLPLQ H HQHUJMLVs Vs DNWLYL]LPLW Qs QMs UHDNVLRQ NLPLN x të monitorojë në rrugë eksperimentale, ndikimin e katalizatorit në shpejtësinë e një reaksioni (p.sh., prodhimi i oksigjenit nga H2O2 GXNH SsUGRUXU 0Q2 VL NDWDOL]DWRU
  • 283.  x të relatojë me shkrim për rolin e katalizatorit në shpejtësinë e SURFHVHYH NLPLNs LQGXVWULDOs  x të studiojë në rrugë eksperimentale, shpejtësinë e reaksionit në varësi të ndryshimit të përqendrimit, në varësi të ndryshimit të WHPSHUDWXUsV SVK Qs UHDNVLRQLQ H 1D62 PH +&O
  • 284.  x të listojë informacione të grumbulluara nga burime të ndryshmeKIMIA LQIRUPDFLRQL SsU UROLQ H HQ]LPDYH VL NDWDOL]DWRU ELRORJMLN x të skicojë hartën e koncepteve për kinetikën kimike.98
  • 285. Nënlinja ObjektivaEkuilibri Në përfundim të klasës së 10 nxënës/i,-ja:kimik x të dallojë një reaksion të prapsueshëm nga një reaksion i(9 orë) SDSUDSVXHVKsP x Ws SsUVKNUXDMs HNXLOLEULQ NLPLN VL QMs HNXLOLEsU GLQDPLN x të përcaktojë shprehjen matematike të konstantes së ekuilibrit NLPLN Qs VLVWHPHW KRPRJMHQH GKH KHWHURJMHQH x të kryejë njehsime duke përdorur konstanten e ekuilibrit ose SsUTHQGULPHW H VXEVWDQFDYH Qs HNXLOLEsU x të tregojë marrëdhënien ndërmjet sistemeve në ekuilibër dhe parimit Lë Shatëlje (ndikimi i faktorëve: temperaturë, trysni, SsUTHQGULP
  • 286.  x të investigojë eksperimentalisht në shembuj të ndryshëm, zbatimin e parimit Lë Shatëlje (p.sh., në reaksionin ndërmjet joneve Fe3+ dhe jonet SCN-, për të përftuar Fe(SCN)2+
  • 287.  x të parashikojë në shembuj të ndryshëm pozicionin e ri të ekuilibrit NLPLN NXU QGUVKRQ WHPSHUDWXUD SsUTHQGULPL GKH WUVQLD x të diskutojë të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme informacioni, për kontributin e parimit Lë Shatëljesë në rritjen e shpejtësinë së reaksioneve me rëndësi industriale (p.sh., në SURGKLPLQ H 1+ +62
  • 288.  x të përdorë parimin Lë Shatelje për të shpjeguar hollimin e shtresës Vs R]RQLW x të diskutojë të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme informacioni, për veprime shoqërore në favor të ruajtjes së shtresës së ozonit (p.sh.: vendosje ligjesh mjedisore, zëvendësim WHNQRORJMLVK Ws YMHWUD PH WHNQRORJML Ws UHMD HWM
  • 289.  x të skicojë hartën e koncepteve për ekuilibrin kimik. KIMIA 99
  • 290. Programi i kimisë për klasën e 10-të të gjimnazit është strukturuar në linja që vijnë njëra pas tjetrës, por kjo nuk do të thotë se mësimdhënia-mësimnxënia duhet të zhvillohet në këtë renditje gjatë vitit shkollor. Sasia e orëve mësimore për secilën linjë është rekomanduese. Përdoruesit e programit duhet të respektojnë sasinë e orëve vjetore të lëndës, kurse janë të lirë të ndryshojnë me 10% (shtesë ose pakësim) orët e rekomanduara për secilën linjë. Domethënë, mësuesi mund të vendosë të përparojë më ngadalë kur vë re se nxënësit e tij hasin vështirësi të veçanta në përmbushjen e objektivave të kapitullit, por mund të ecë më shpejt kur nxënësit e tij demonstrojnë një përvetësim të kënaqshëm. Në programin e lëndës së kimisë për klasën e 10, afërsisht 70% e orëve mësimore totale janë për shtjellimin e njohurive të reja lëndore dhe 30% e tyre janë për përpunimin e njohurive (gjatë vitit dhe në fund të vitit shkollor). Përpunimi i njohurive përmban: o Përsëritjen brenda një kapitulli të njohurive-bazë të tij (skicimi i hartës së koncepteve, shkrimi i një relacioni, apo përpilimi i një posteri për objektet e rëndësishme mësimore HWM
  • 291.  o 7HVWLPLQ H QMRKXULYHED]s o ,QWHJULPLQ H QMRKXULYH Ws UHMD Ws QMs NDSLWXOOL PH QMRKXULWs H NDSLWXMYH SDUDDUGKsV o Integrimin e njohurive të reja me njohuritë e lëndëve të tjera. (Ndonëse këto integrime do të përshkojnë zhvillimin e çdo ore mësimore, gjatë përpunimit i duhet kushtuar kohë e posaçme p.sh., për realizim projektesh ndërkurrikulare të propozuara ose jo Qs SURJUDP
  • 292.  ƒ Përsëritjen vjetore (Pavarësisht nga ndarja në linja ose në kapituj, lënda duhet parë si QMs H WsUs
  • 293.  ƒ 7HVWLPLQ YMHWRU QXN sVKWs L GHWUXDU
  • 294.  ƒ 5HDOL]LPLQ H YHSULPWDULYH Ws QGUVKPH NsUNLPRUH HNVSHULPHQWDOH ƒ Realizimin e projekteve lëndore, eseve, detyrave të ndryshme kërkimore. Në orët mësimore, që i përkasin përpunimit të njohurive, mësuesi zhvillon edhe tema me nismën e tij ose me kërkesën e vetë nxënësve. Këto tema mund të pikënisjen nga ngjarje aktuale ose thjesht nga kureshtja e nxënësve. Veçanërisht gjatë përpunimit të njohurive GXKHW W·L NXVKWRKHW NRKs H SRVDoPH NXOWLYLPLW Ws o Aftësive të përgjithshme, si: e komunikimit, e menaxhimit të informacionit, e zgjidhjeve SUREOHPRUH H Ws PHQGXDULW NULWLN GKH NULMXHV KIMIA o Aftësive të posaçme lëndore, si: kërkimi shkencor, ndjekja e rregullave të sigurisë në100 SXQsQ PH SDMLVMHW GKH UHDJHQWsW NLPLNs
  • 295. o Formimit të qëndrimeve, si qëndrimi etiko-social dhe gjatë punës në grupe të vogla nxënësish.6. VLERËSIMIVlerësimi i nxënësit përshkon gjithë procesin mësimor dhe shërben për përmirësimin ekëtij procesi. Vlerësimi i nxënësit nuk ka për qëllim të vetëm vendosjen e notës dhe as nukpërfundon me vendosjen e saj. Vlerësimi mbështetet tërësisht në objektivat e programitlëndor dhe mësuesi nuk ka të drejtë të vlerësojë nxënësit për ato objektiva të arritjes qënuk përshkruhen në program. Objektiv i vlerësimit nuk janë vetëm njohuritë dhe aftësitëpor edhe qëndrimet e nxënësve, si qëndrimet etiko-sociale në përgjithësi dhe ato tëbashkëpunimit me të tjerët, në veçanti. Mësuesi zhvillon vetë e ndihmon nxënësit dhe sëbashku zhvillojnë një larmi mënyrash vlerësimi. Metodat e vlerësimit të përdorura në kimido të përfshijnë: x teste me shkrim për të kontrolluar arritjet e nxënësve në lidhje me objektivat e programit, x monitorimin e punës së nxënësve në grup, x punët eksperimentale, raportet e punës, x projektet, prezantimet e kërkimeve.Vlerësimi mund të bëhet individual ose në grup, në klasë ose jashtë saj. Mësuesi/ja nuke ka të detyrueshëm vlerësimin me notë të nxënësve në çdo orë mësimore. Si rregull,nxënësit dhe mësuesit duhet lirshëm të bashkëbisedojnë si partnerë rreth përvetësimit tëmaterialeve mësimore të zhvilluara në klasë dhe mirëkryerjes së detyrave jashtë klase. Herëpas here, mësuesi/ja duhet të vlerësojë me notë duke ua bërë të qartë nxënësve, që nëÀOOLP TsOOLPLQ H YOHUsVLPLW GKH NULWHUHW H WLM 9OHUsVLPL PH VKNULP VKsUEHQ SsU DIWsVLPLQ Hnxënësve në komunikimin me shkrim dhe mund të realizohet jo vetëm me laps e letër poredhe në rrugë elektronike. Mësuesi/ja vlerëson nxënësin/en me notë për parashtrimet meshkrim në provimet periodike me shkrim dhe në prezantimet me shkrim të punimeve tëtij, të zhvilluara vetë ose në grup.0sVXHVLMD SODQLÀNRQ SURYLPH SHULRGLNH PH VKNULP SsU EOORTH Ws JMHUD RUsVK PsVLPRUH Tspërbëhen nga një apo disa kapituj, të cilët i bashkojnë objektiva të ndërlidhura të të nxënit.Në përshtatje me qëllimin e vlerësimit me shkrim, ai/ajo përdor lloje të ndryshme testesh,që nga minitestet disaminutëshe për një objektiv të veçuar të të nxënit, tek ato një orëshe.3ODQLÀNRKHQ WHVWH PH DOWHUQDWLYD RVH ]KYLOOLP GHWUD WHPDWLNH SURMHNWH NXUULNXODUH HWM 1Msformë e parashtrimit me shkrim nga nxënësit është dhe provimi përfundimtar. Vlerësiminë kimi do të fokusohet në aftësitë e nxënësve në lidhje me të kuptuarit dhe përdorimin KIMIAe njohurive kimike. Portofoli i nxënësit/es, si një mundësi vlerësimi e vetëvlerësimi, ështënjë koleksion i punimeve përgjatë vitit shkollor për lëndën. Portofoli i nxënës/it,-esPXQG Ws SsUPEDMs SURYLPH PH VKNULP GHWUD WHPDWLNH SURMHNWH NXUULNXODUH IRWRJUDÀ H 101
  • 296. produkte të veprimtarive kurrikulare. Përzgjedhjet për portofolin bëhen nga nxënësi/ja, QGsUVD PsVXHVLMD UHNRPDQGRQ dUUHJXOOLPH Ws GLDJQRVWLNXDUD VL GLVOHNVLD YsVKWLUsVL Ws veçanta gjuhësore, p.sh., të nxënësve të ardhur rishtas nga emigracioni, merren parasysh nga mësuesi/ja duke u mundësuar këtyre nxënësve të vlerësohen me mënyra të posaçme, përjashtuar vlerësimin me shkrim apo me gojë. KIMIA102