• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Turkce
 

Turkce

on

  • 1,153 views

TÜKÇE

TÜKÇE

Statistics

Views

Total Views
1,153
Views on SlideShare
1,153
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
1
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Turkce Turkce Document Transcript

    • TÜRKÇ EAnlam Bakýmýndan Sözcükler………………………………………...1Sözcüklerde Anlam Ý liþkileri ……………………………………….3 …Cümlede Anlam ……………………………………………………….6Ses Bilgisi ……………………………………………………………...9Paragraf Bilgisi ………………………………………………………...13Sözcüklerin Yapý Özellikleri …………………………………………..17Yazým Kurallarý ………………………………………………………..22Noktalama Ýþaretleri ………………………………………………....25 …Ýþ levlerine Göre Kelimeler (Sözcük Türleri)…………………………..29Fiil (Eylem) …………………………………………………………….38Fiilimsi (Eylemsi) ……………………………………………………...44Ek-Fiil (Ek-Eylem) …………………………………………………….45Fiil Çatýsý………………………………………………………………46Cümlenin Ögeleri ………………………………………………………48Cümle Bilgisi …………………………………………………………..50Anlatým Bozukluðu…………………………………………………….52ANLAM BAKIMINDAN SÖZCÜKLER (KELÝMELER)1) Gerçek (Sözlük)Anlam2) Mecaz (Deðiþ mece)Anlam Anlam3) Somut4) Soyut Anlam5)Dolaylama6) TerimAnlam1) GERÇEK (SÖZLÜK) ANLAM Söylendiði zaman zihnimizde (aklýmýzda) oluþturduðu ilk anlama, temel gerçek denir.Günlük anlamýna en çok kullanýlan hayatta anlamanlamýdýr.“Soðuk” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; ýsýsý düþ ük olan, sýcakolmayandýr. Bu sokaðýn soðuk sular akardý. çeþmelerinden“Ýnce” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; dar olan, kalýnlýðý azolandýr. Üzerinde incebir gömlek vardý.“El” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; kolun parmak uçlarýna kadar olan, tutmaya ve iþ yapmayayarayanbölümdür. Elindeki kaðýtlarý masanýn üzerine býraktý. Ço cuk aðýrçantayý Evin kaldýramadý. . kýrmýþlar camlarýný Bahçedeki kuru yakmýþ lar . otlarý oynarken Top okulun kýrmýþlar . camýný Bu karanlýktado laþ maktansa evde Terliyke otururum. þey soðuk bir n içme.2) MECAZ (DEÐÝÞMECE) ANLAM Sözcüðün gerçek anlamýndan uzaklaþarak kazanmýþ olduðu yeni mecaz anlam denir. anlama Söylediklerimizi soðuk karþýlanmasýna n Yaþlý kadýna yer üzüldüm. ince bir davranýþ . vermenardýndan iki el silah Daðýn sesi Çocuðu aðýriþlerde geldi. çalýþ Beni kýrma, týrmayýn. birlikte Sýnavda oynayalým. not yüksek yandým. almazsam Ne olur beni kýrma, tiyatroya birlikte gidelim. Bu karanlýkiþ lerin hesabýný sorarlar bir gün Geçmiþi karanlýkbu adama pek güvenmiyorum. 1
    • UYARI: Ýnsan veya baþka bir varlýða ait bir özellik diðer varlýklara verilirse yan veya buna yakýþtýrmac den ir. Þýklarda yan anlam yoksa mecaz kabul anlam a edilir. Kapýnýn kolu Arabanýn torpido gözü Ayakkabýnýn burnu Uçaðýn kanadý3) SOMUT ANLAM Türkçede bazý sözcükler beþ duyumuzun (görme, dokunma, iþ itme, koklama, tatma)“herhangi birisi ile”algýlanabilen varlýklarý karþýlar. Böyle somut sözcüklersözcüklere anlamlý denir. Kitap, aðaç, soðuk, hava, Emine, su, mavi, taþ…4) SOYUT ANLAM Türkçe sözcüklerin bazýsý da beþ duyumuzun “herhangi birisi ile” algýlayamadýðýmýz varlýklarý karþBöyle ýlar. soyut sözcükler denir. Bunlarýn varlýðýný aklýmýz ve hislerimizlesözcüklere anlamlý algýlayabiliriz. Allah, rüya, sevgi, neþe, hüzün, korku , iyilik, þ üphe, cesaret, güzellik, barýþ, düþünmek… UYARI: Bazý somut anlamlý kelimeler kullanýldýklarý cümleye göre soyut; soyut anlamlýlar da anlam somut kazanabilirler. “Yol” sözcüðü somut olduðu halde iþ i yapmanýn yo luolmalý. Bu bir Örneðinde so yu t anlam taþ ýr. “Sevgi” sözcüðü soyut olduðu haldeSevgi en sevdiðim arkadaþ ýmdýr. Cümlesinde somut anlam kazanmýþ týr.5) DOLAYLAMA Bir sözcükle anlatýlabilecek bir kavramýn birden fazla sözcükle dolaylam denir. anlatýlmasýna a Ulu önder dünyaca sevilen bir Bu korkunç ses kiþiydi. ormanlar kralýnaait Bu sene bacasýz sanayiden çok olmalý. para Atatürk’ün hayatý beyaz perdeye aktarýldý. kazandýk. Zonguldak’ýn geçim kara elmastýr. kaynaðý vatanda güzel Yavru bir tatil yaptýk. Çuku rova’da beyaz altýnaraðbet çok. Bizim takým yeni file bekçisi aldý. birUlu önder Mustafa Kemal ATATÜRKOrmanlar kýralýAslanBacasýz sanayiTurizmBeyaz perdeSinemaKara elmas KömürYavru vatan KýbrýsBeyaz altýnPamukFile bekçisiKaleci kuzusu BalýkDerya6) TERÝM ANLAM Bir bilim veya sanat dalýyla ilgili özel bir kavramý ifade eden terim sözcükler sözcüklere anlamlý denir. Matematik: Üçgen, denklem, kesir… Hücre, Fen: çekirdek, Dil Bilgisi: Yüklem, virgül, kuvvet… sýfat… Coðrafya: Dað, enlem, Edebiyat: ekvator… Roman, uyak, dize… Müzik: Nota, porte, sol anahtarý… Perde, Tiyatro: sufle, sahne… 2
    • SÖZCÜKLERDE ANLAM ÝLÝÞKÝLERÝ1) Eþ Anlamlý (Anlamdaþ)Sözcükler2) Eþ Sesli (Sesteþ)Sözcükler (Karþýt)3) Zýt AnlamlýSözcükler (Kapsamlý) – Özel (Dar)4) GenelAnlam5) Yansýma6) Ýkileme1) EÞ ANLAMLI (ANLAMDAÞ) SÖZCÜKLER Yazýlýþ larý ve okunuþlarý farklý, anlamlarý ayný olan eþ sözcükler sözcüklere anlamlý denir.Ýsim = Ad Sene = yýl Yasa = KanunEser = Yapýt Güz = Sonbahar Ýstiklal =BaðýmsýzlýkCevap = Yanýt Zayýf = Sýska Müdafaa =SavunmaMazi = Geçmiþ Neþ eli =Þen Güz mevsiminde aðaçlar yapraklarýný döküyor. Bu ranýn sonbahar yaðmurlarý Yasalara uymamýzmeþhurdur. Hakkýmýzý gerekir.savunabilmek kanunlarýbilmeliyiz için eserinde güncel Son olaylarý . anlatýr. Yapýtlarýndaoldukça sade bir dil kullanýr. UYARI: Eþ anlamlý sözcüklerin ayný cümlede kullanýlmasý anlatým bozukluðuna neden olur. Yemek yemediðinden zayýfve sýskaoldu. çok Arkadaþýmý bugün çok neþelive þ en görüyorum. Cevap ve yanýthakkýný kullanmak istemiyor. UYARI: Yakýn anlamlý kelimeler eþ anlamlý deðildir. Eþ – Dost Yalan – Yanlýþ Doðru – Dürüst Bayramlard eþi dostuziyaret a Olaylarý yalan yanlýþ etmeliyiz. anlatýyor. Ödevini doðru dürüst yaramamýþ .2) EÞ SESLÝ (SESTEÞ) SÖZCÜKLER Yazýlýþ larý ve okunuþlarý ayný, anlamlarý farklý olan eþ sözcükler denir. Zihnimizdeaz ikisözcüklere gerçek anlam sesli ençaðrýþtýrýr. Sol= Solmak fiili - Yön, sað karþýtý - Yabancý El= Organ Yü z= surat, sima - Yüzmek fiili - 100, rakam Gülmek fiili – Çiçek - Çaðýldayarak Gü l= akma Gülünce yüzünde güller açardý. Kendi eliyl on u teslim etmiþ eller . e ti eSu akar güldür güldür .Mendilim güldür .doluYeri göðüyaratan beni de güldür .Bir günBahçede yüzgüzelvarEndam yüzgüzelUzaklaragüzelaçýlmaKýyýlarda yüzgüzel 3
    • UYARI: Ýnceltme iþareti ( ) ile birbirinden ayrýlan kelimeler sesteþ deðildir. Adet= Sayý Kar= Hava olayý Âdet= Gelenek, örf Kâr= Kazanç Hala= Babamýzýn kýz kardeþ i Alem= Bayrak, kubbe, Hâlâ= sancak Henüz, þ imdilik Âlem= Âlem3) ZIT (KARÞ IT) ANLAMLI SÖZCÜKLER Aralarýnda bir ilgi bulunduðu hald e anlamca birbiriyle çeliþen, birbirinin karþ ýtý olan zý sözcüklereanlaml sözcükler denir. Her sözcüðün karþ ýtý tý yoktur. Pahalý x Ucuz Siyah x Beyazx Yakýn Uzak Ak x Kara Acemi x Usta Cimri x Cömert Kapalý Açýk x Ýyi x Kötü Kalýn x Ýnce Ýnmek x Çýkmak zor Kolay x Aç x Tok Ýleri x Geri Dar x Geniþ Uzun x Kýsa En x Boy Gece x Gündüz Bencil x Fedakar x Gülmek Aðlamak Güzel x Çirkin UYARI: Bir sözcüðün olumsuzu o sözcüðün zýddý (karþýtý) demek deðildir. Olumsuzu Karþ ýtý Akýllý Akýlsýz Deli Sulu Susuz Kuru Tatlý Tatsýz Gelmek Acý Gelmemek Gitmek Almak Almamak Vermek4) GENEL (KAPSAMLI) – ÖZEL (DAR) ANLAM Bazý sözcükler kavramlarý veya varlýklarý toplu olarak içine alýr, yani kapsar. Bu gene sözcüklereanlaml sözcükler lý denir. sözcükler de kavramlarý veya varlýklarý toplu olarak içine almaz, bir varlýðýn veya kavramýn Bazýyer alýr.içindesözcüklere özel Bu sözcüklerde anlamlý denir. Güvercin Kuþ Hayvan Canlý ÖZEL Varlýk GENEL Papatya Çiçek Bitki Canlý Varlýk5) YANSIMA Doðada canlý veya cansýz varlýklarýn çýkardýklarý seslerin taklit edilmesiyle oluþ an yansýmadenir. sözcüklereKalemin kýrýlýrken çatsesi,çýkardýðýHayvanlarýn me, miyav , hav hav gibi sesler.çýkardýðý Bahçedeki köpek bütün havladý. gece Þelaleni þ ýrýltýsý ormanýn içine kadar n Duyulan tek yayýlýyordu. ses hýþýrtýsýydý . yapraklarýn miyavlamasýile uyandý. Kedinin acý 4
    • 6) Ý KÝLEME Anlatýma çekicilik kazandýrmak, anlamý güçlendirmek amacýyla çeþitli sözcü klerin art ardakullanýlmasýyla oluþ an söz ikilem denir.öbeklerine e UYARI: Ýkilemeler her zaman ayrý yazýlýr. Ýkilemeyi oluþ turan sözcüklerin arasýna noktalama iþ konmaz. aretleriÝ kilemiÇeþitleri1) Ayný Sözcüðün Tekrarý Ýle Arkadaþýnla güzel güzel oyna. Biriktirdiðin azar azar harca. parayý aðýrçýkacaksýn Aðýr bu merdiven lerden Git güle güle uðurlar olsun.2) Yakýn Anlamlý SözcüklerÝle Yalan yanlýþ bilgileri sil artýk Derslerine kafandan. doðru dürüst çalýþ. Eþ dost herkes oradaydý.3) Karþýt Anlamlý SözcüklerÝle Konuyu az çoko da benim kadar Onunla aþ aðý biliyor. yýl önce tanýþ yukarýon Ý yikötü geçinip týk.4) Biri Anlamlý gidiyoruz. Diðeri Anlamsýz SözcüklerÝle Ufak tefek bir çocuk içeri girdi. Hesap mesap bilmez o adam. Hayatýn eðri büðrü yollarýnda Üzerinde eski püskü bir ilerliyorum.elbise5) Her Ýkisi de Anlamsýz Sözler vardý.Ýle Mýrýnkýrýn etme de olanlarý Þu ývýrzývýr anlat. yalarý çöpe eþ Abuk subukatýn. sözlerle herkesi çileden Sana kaç çýkardý. abur cubur yeme kere6) Yansýma Olan Sözcükler dedim.Ýle Aralarýnda fýsýlfýsýl onuþuyorlar. k Minik dere þýrýl ýrýl þ akýyordu. Bütün gece horul horul uyudu. Vur davula güm gümgümlesin. 5
    • CÜMLE DE (TÜMCEDE) ANLAM1) Atasözü2) Deyim3) Vecize(Özdeyiþ)(Þart) Cümlesi4) Koþ ul5) Neden – Sonuç Cümlesi6) TanýmCümlesi7) Karþ ýlaþtýrmacümlesi8) Nesnel (Objektif) Yargý BildirenCümle9) Öznel (Subjektif) Yargý BildirenCümle10) BenzetmeCümlesi11) DolaylýAnlatým1) ATASÖZÜ Milletlerin yüzyýllar boyunca geçirdikleri denemelerden ve bunlara dayanan düþüncelerdenolan doðmuþ atasözü denir. Milletlerin ortak düþünce, yaþayýþ, inanýþ ve gelenekleri atasözünesözlere yansýr.Özellikleri ) Söyleyeni belli deðild ir. Anonim1sözlerdir.2) Kalýplaþmýþ sözlerdir. Sözcüklerin yerleri deðiþtirilemez ve yerlerine baþka sözcüklerkonulamaz. akçe, kara gün Ak içindir. Derdini söylemeyen derman3) Öðüt verir, yol bulamaz.gösterir. Taþ taþý laf taþýma. su ile deðirmen Taþýma dönmez.2) DEYÝ M Kavramlarý, olaylarý mecaz yoluyla belirten kalýplaþ mýþ söz deyi denir. gruplarýna mÖzellikleri)1 Kalýplaþmýþ sözöbekleridir. iki sözcükten2) En azoluþur.Hak vermek Deli dolu büyümek Burnu Aðzý yanmak Burun kývýrmak Ateþ le oynamak Can pazarý Aðýz birliði3) Deyimleri oluþturan sözcükler çoðunlukla gerçek anlamýndan uzaklaþ arak mecaz anlam etmekkazanýrlar. Aldýðý haberden sonra küplere Aðýz bindi. aðýza verip konuþuyorlar. ey bulamayýnca çamur Eksik bir þ attýlar. iþ in çoðu gitti azý Sabret kaldý. ne yok diye göz attým. (kontrol Ne var Akþama etmek) kadar gözlerim yollarda kaldý. (bekleyip durmak, merak etmek)3) VECÝ ZE (ÖZDEYÝÞ) Ünlü kiþilerce söylenmiþ özlü veciz denir. sözlere e Hayatta en hakiki mürþ it ilimdir. (Mustafa Kemal Dinlenmemek ATATÜRK) üzere yürümeye karar verenler asla ve asla yorulmazlar. (Mustafa Kemal ATATÜRK) gördüm üzerlerinde elbise yoktu, ne elbiseler gördüm içinde insandan eser yoktu. Ne insanlar (Mevlana) ola ola baþ arýya ulaþtým. (Thomas Baþ arýsýz Edison) Güzellik görenin gözündedir. (Margaret Hungerford) 6
    • 4) KOÞUL (ÞART) CÜMLESÝ Bir olayýn gerçekleþ ebilmesi için baþka bir olayýn varlýðýnýn gerektiðini bildiren þ art cümlesi cümleleredenir. “-se, -sa; -ýnca, -ince; -dýkça, -dikçe gibi eklerle; mý, mi edatýyla ve üzere sözcüðüyleyapýlýr.” Yarýn hava güzel sadýþ arýya çýkarsýn.þart olur olay Param sekitap yeter yapar alacaðým. gezmeye Ödevini san Ýþim gideriz. erken se eve biter Bilet sam gideceðim. tiyatroya bulur gideceðim. Ýyi beslen incehastalanmazsýn Ýyi düþün ünce.nerede yanýldýðýný Doðruyu söylemeanlarsýn. bu dikçe iþ te çalýþ Ödevini dýkçadýþ amazsýn. arý Ýnsan yapma istedi mibaþarýlý olur.çýkmayacaksýn. Kitabý haftaya üzerealdým. vermek5) NEDEN – SONUÇ CÜMLESÝ Eylemin niçin yapýldýðýný (gerekçesini) ve sonucunda ne olduðunu bildiren neden –cümlesi cümlelere denir. “için; -dan, -den; diye” ile yapýlýr. Niçin sorusuyla sonuçbulunabilir. Hastalandýðý içinokulaneden sonuç gelemedi. Cevabýný b için soruyu boþ býraktý. Korktuðu ilmediði içinþ u sevimli köpeðe Bilmediði yaklaþamýyor. denyanlýþ yaptý. n Uyanamadýðýn danderse geç Yalan söyledi diyeiþkalmýþ. ten attýlar.6) TANIM CÜMLESÝ Bir kavramý belirgin özellikleriyle anlatan, tarif eden taný cümlesi cümlelere m denir. Kitap, en iyi dosttur. Müzik, duygularýn notalarla Sanat, ifadesidir. düþünceyi anlamlý kýlma çabasýdýr. birlikte Dostluk, baþlayýp birlikte Ölçek, bitirmektir. haritada küçültme oranýdýr. Yazý, insanlarýn düþ ünce ve isteklerini iletmek için yararlandýklarý bir anlatým aracýdýr.7) KARÞILAÞTIRMA CÜMLESÝ Birden fazla nesneyi benzer veya farklý yönlerden kýyaslayan karþýlaþtýrm cümlesi denir.daha” cümleyesözcükleri a “en,kullanýlýr. Açelya, ensevdiðim Gökyüzü bugün çiçektir. dahamavi görünüyor. Arkadaþým o zaman da çalýþ kandý.8) NESNEL (OBJEKTÝF) YARGI BÝLDÝREN CÜMLE Doðruluðu ya da yanlýþ lýðý ispatlanabilen, kiþ iden kiþiye deðiþmeyen tarafsýz yargý bildirennesnel cümlelere denir. Gözlem ve deneye dayalý olduðu için herkesçe cümleyargýlý aynýdýr. Ýstanbul Türkiye’nin en kalabalýk þ Türkiye’de en yüksek sýcaklýk yazýn ehridir. olur. Sýnýfýmýzda þ u an yirmi beþ öðrenci var. Oyundaki olaylar Ankara’da geçiyor. romanlarýndaki kahramanlarý çoðunlukla kadýnlardan Yazar seçmiþ . 7
    • 9) ÖZNEL (SUBJEKTÝF) YARGI BÝLDÝREN CÜMLE Doðruluðu ya da yanlýþlýðý ispatlanamayan, kiþ iden kiþiye deðiþ en yargý bildiren öznelcümle cümlelere yargýlýdenir. Yaz en sevdiðim Dün izlediðim tiyatro çok mevsimdir. güzeldi. Bu kitap beni çok etkiledi. Ýstanbul, Türkiye’nin en güzel þehri. Bu sanatçýnýn sesine bayýlýyorum.10) BENZETME CÜMLESÝ Bir varlýðýn baþka bir varlýðýn özellikleriyle anlatýldýðý benzetm cümlesi cümlelere e denir. Pamuk gibi ellerin var. Elma gibi yanaklarý Davetsiz misafir gibi ortada var. kaldý.11) DOLAYLI ANLATIM Bir kiþiye ait sözlerin, yazýlarýn ikinci kiþinin aðzýndan yeniden ifade dolayl anlatým edilmesini Öðretmenimiz çok ders çalýþ mamýz gerektiðini ý denir. söyledi. Mektubunda üç ay sonra döneceðini Konunun yazmýþ . son bölümlerini anlayamadýðýný söyledi. 8
    • SES BÝLGÝSÝ1) Büyük ünlü uyumu2) Küçük ünlü uyumu3) Kaynaþ týrmaharfleri4) Ses düþmesi5) Geniþ ünlünün6) Ses türemesidaralmasý7) Sert sessiz yumuþ amasý8) Sertleþme (sessizbenzeþmesi)9) Ulama10) Vurgu1) BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU DÜZ YUVARLAK Geniþ Dar Geniþ Dar Kalýn a ýou Ýnce eiöüKalýnlýk incelik uyumudur. Ýlk hecedeki ünlü kalýnsa sonraki hecelerdeki ünlü de kalýn, inceyse ince ünlüolur.A,I,O,U A,I,O,UE,Ý,Ö,Ü E,Ý,Ö,ÜÖðütlerimiz Öðretmenim Öðrenci KoyunlarKonuþmacýBüyük Ünlü Uyumu Ýle Ýlgili BazýÖzellikler1.Türkçe olduklarý halde zamanla ses deðiþikliðine uðramýþ kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.AlmaElmaAna AnneKangý HangiKala KaleKarýndaþ – Kardaþ Kardeþ2.Türkçemize yabancý dillerden girmiþ bazý kelimeler büyük ünlü uyumunaÝnsan uymayabilir. Dünya Kitap Gazete OtomobilTelevizyon Uyarý:Bazý yabancý sözcükler b üyü k ünlü uyumuna uyab ilir.Ýskele (Ýtalyanca) Sosyal (Fransýzca) Radyo (Ýngilizce) Emniyet(Arapça)3.Birleþ ik sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumuKadýköy aranmaz. TürkGecekondu DörtHanýmeliEv4.Bazý ekler büyük ünlü uyumunu bozar. yarýnki,-KÝ: akþ amki,-KEN: Yaparken, koþ arkenarabadaki-YOR: gidiyor, sevmiyor-LEYÝN: akþ amleyin,sabahleyin-(Ý)MTIRAK: yeþilimtrak,-GÝL:ekþimtrak baklagil, halamgil,turunçgil 9
    • 2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU Düzlük yuvarlaklýk uyumudur. Ýki kuralý vardýr.*Sözcüðün ilk hecesindeki ünlü harf düz ise diðer hecedeki ünlüler de düz(a-e-ý-i)olmalý. (a-e-ý-i)Kapýlar Baðýmsýzlýk ÇiçeklikSýcaklýk*Sözcüðün ilk hecesindeki sesli yuvarlak ise ondan sonra gelecek hecedeki sesli ya dar yuvarlak ya da düzgeniþolmalýdýr.(a-e)(o-ö-u-ü)(u-ü)Sonsuzluk DürüstÖðretmen Öðrenci UmutlarýmýzSonuçlandýrmakUyarý:-yor eki uyumu bozar. Geliyor, yapýyor, söylüyor…3. KAYNAÞTIRMA HARFÝ Tü rkçe bir sözcükte iki ünlü harf yan yana gelmez. Sesli ile bir sözcükten sonra sesli ile baþlayangetirildiðinde araya Y, Þ, S, N ünsüzlerinden biri gelir. Bu harflere kaynaþtýrma harfleri ekdenir.Bahçe ye Oda nýn Kapý sý þ ÝkierAnasý nýn kuzusu (tamlamaKale yi fethettik (-i, -e hal ekleri)Oku ekleri) yacak (gelecek zaman eki, -ecek,Altý acak) þar (üleþ tirme eki, -er, -ar)Okuyan (fiilden sýfat yapan ek, -en,-an)4. SES DÜÞMESÝ*Sonu “k” ile bitten sözcüklere küçültme eki geldiðinde “k” ünsüzü düþer.Küçük – cük KüçücükMinik – cikMinicikcýkUfak – Ufacýk*Bazý iki heceli sözcükler ünlü harfle baþlayan bir ek aldýktan sonra hecelerindeki dar ünlüKarýndüþer. – ým KarnýmÞekil – iÞekli - olKayýp KaybolFikir – i Fikri5. GENÝÞ ÜNLÜ DARALMASI Son hecesi geniþ seslilerle (a-e) bitten sözcüklere -yor eki getirildiðinde geniþ sesliler daralarak ý, i,olur.u, üAnla – yor Anl ýyorYaþa – yor Yaþ ýyorYe – yor Y iyor6. SES TÜREMESÝTek heceli bazý sözcüklere küçültme eki getirildiðinde sesli türemesiBir –olur. cik Bir icikGül – cük Gül ücükGenç – cik Genc ecik 10
    • 7. SERT SESSSÝZ YUMUÞAMASISüreksiz sessizlerle bitten bir kelime sesliyle baþlayan bir ek aldýðýnda sondaki sert sessizleryumuþar. kP–ç–t–b c d g,ðKitap – ým býmKita – aAðaç aða caYurt – umuz Yur dumuzRenk – I Ren giGelecek – im ðimGeleceUyarý:Özel isimlerde yumuþ ama sadece söyleyiþte olur, yazýþtaYazýlýþ olmaz. SöyleniþGemlik’eGemliðeZeynep’inZeynebinAhmet’eAhmede8. SERTLEÞME (SESSÝZ BENZEÞMESÝ)Türkçe sözcüklerde sert sessizden sonra yine sert sessizgelmelidir.– K – Ç – Þ – H – P) + (c – d – g)(F – S – Tç t kSokak – da Sokak taTürk – ce Türk çeBas – gý Bas kýDiþ – ci Diþ çi9. ULAMAÜnsüz harfle bitten sözcükten sonra ünlü ile baþ layan bir sözcük geldiði zaman ulama yapýlýr. Ikisözcükarasýnda noktalama iþareti varsa ulamayapýlmaz. askeriTür k Mehmet Akif Ersoy10. VURGU a.Kurallý fiil cümlesinde vurgu yüklemden önceki sözcüktedir.Yarýn istanbul’a annemlegideceðim. yüklemvurguAnnemle Ýatanbul’a yarýnvurgu yüklemgideceðim.Yarýn annemle Ýstanbul’agideceðim. yüklemvurgu b.Devrik fiil cümleelerinde vurgu yuklemdedir. Son tren de kalktý benYüklem, yetiþemeden. vurguDöndü son kuþlar daYüklem, vurguyuvalarýna.c. Ýsim cümlelerinde vurgu yüklemdedir.Söylediklerinin hepsiYüklem,güzel. vurguÇiçeði büyütensevgidir. vurguYüklem, 11
    • ç. “mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki sözcüktedir. Senmi yaptýn bütünAyva bunlarý? çiçek yazmýaçmýþ gelecek?d. Diðer soru cümlelerinde vurgu soru bildiren ögeninBana üzerindedir. nealdýn? Kim benimle gelmek ister? 12
    • PARAGRAF BÝLGÝSÝ1)Paragrafýn Yapýsý(Bölümleri)2) Paragrafta Konu(Ýçerik)3) Paragrafta Ana Düþ ünce (AnaFikir) Paragrafta4) Yardýmcý (Yan)Düþünceler5) Paragrafta6)Baþlýk ParagrafOluþturma7) ParagrafTamamlama Duyulara8)Seslenme9) Duygulara Seslenme10) AnlatýmBiçimleri ünceyi geliþ tirme11) Düþyollarý1) PARAGRAFIN YAPISI (BÖLÜMLERÝ)a) Giriþ Bölümü: Her paragrafýn bir giriþ bölümü vardýr. Giriþ bölümü bir cümleden oluþur. Bu bölüm yargýbildirir. Ayrýntýlara girmeden konu tanýtýlýr. Örneklere yer verilmez. Cümleyi anlam ve yapý yönündenbaðlayacaköncesine edatlara, baðlaçlara ve zamirlere bu bölümde kesinlikle yer verilmez. (ama, çünkü, yalnýz,fakat, ki, oysa, ne yazýk ki,var nemadem…) Aþaðýdakilerden hangisi giriþ cümlesiÖrnek:A) Asýl olur? ve öz derin kökliklerdedir.B) Bize düþ en görev bunlarý araþ týrmak, incelemek, gerçek deðerini ortayaçýkarmaktýr. insaný, ezgilerin söz dokusuna yüklediði hayat hikayesini nesilden nesile taþC) AnadoluD) Bu nedenleýyagelmiþtir. halk türkülerinin ezgileri bir buz daðýnýn su yüzündeki görüntüsügibidir.b) Geliþme Bölümü: Giriþ cümlesiyle tanýtýlan konu geliþ me bölümünde açýklýk kazanýr ve iyice geniþ letilir. Bubölüm birden çok cümleden oluþ ur. Konu ile ilgili örnekler verilir. Böylece düþünceye inandýrýcýlýkKonunun etkilikazandýrýlýr. b ir þ ekilde anlatýlmasý için benzetmelerden, karþýlaþtýrmalardan vb. yararlanýlýr.Paragrafýn düþ ünceleri genellikle bu bölümdeyardýmcýbulunur.c) Sonuç Bölümü: Paragrafýn baþýnda tanýtýlan, örneklerle ve diðer düþ üncelerle geliþtirilen konunun bir sonucabaðlandýðý bö lümdür. Genellikle bir cümleden oluþ ur. Çoðu zaman ana düþ üncenin bu bölümdeverildiðigörülmektedirÖ. rnek: Yýllardýr yurdu geziyor, þehir þehir, kasaba kasaba. Anadolu insanýný iyi tanýyor; nasýl yaþarlar, neyerler, nelerden hoþlanýrlar? Bir de büyük yazarmýþ. Okudum onuancak…Bu paragrafýn sonuna aþaðýdaki cümlelerden hangisinin getirilmesiuygundur?A) Anadolu’yu çok iyiB) Oldukça baþ arýlý bir anlatýmýanlatmýþ.varmýþ.HayalC) kýrýklýðýnaD)uðradým.Türk yazarlarýný yücelten, Anadolu’yuanlatmalarýdýr.2) PARAGRAFTA KONU (ÝÇERÝK) Üzerinde durulan, hakkýnda yazý yazýlan, söz söylenen, her türlü kavramdýr. Her yazýnýn birvardýr. Her þ ey konu olabilir. Yaþam sevinci, köyden kente g öç, dil yanlýþlarý, ölüm, yalnýzlýk, dostluk, konusuvatan hasret en çok iþ lenen konulardýr. Bir paragrafýn konusu, o paragrafta en genel anlamda üzerindesevgisi,olay,durulan olgu, durum vekavramdýr.Yazar bu parçada neanlatýyor?yazýdaBu nelerdenbahsediliyor?Gibi soru kalýplarý bize “konu”yuÖrnek: Kitle iletiþ im araçlarý, kitleleri bilgilendirmek ya da onlarý, hýzla deðiþ en dünyanýnverir. temposundankaynaklanan rahatsýzlýklardan kurtarmak için hoþça vakit geçirmekten, sistematiði belirlenmemiþ akýmlarýniçinesürüklenmeye kadar bir çok amaca hizmet etmeyebaþladý.Yukarýdaki parçanýn konusuA)nedir? TeknolojikgeliþimB) Ýletiþim araçlarýnýnC)iþlevi Dünyadaki deðiþmelerD) Ýletiþim araçlarýndaki deðiþim 13
    • 3) PARAGRAFTA ANA DÜÞÜNCE (ANA FÝ KÝR) Bir yazýnýn yazýlmasýna neden olan ve yazýnýn özünü oluþ turan düþünce ana düþ üncedir. Bunasanatçýnýn okuyucuya vermek istediði mesaj da denebilir. Ana düþünce paragrafta bir cümlehalindeverilebileceði gibi parçanýn bütününe de serpiþ tirilebilir. Þiirlerde ana düþünce yerini temaYazar bu yazýyý niyedenir.yazmýþ? vermek istediði mesajYazarýnnedir?Bu paragrafta vurgulanmak istenen düþ üncenedir?soru kalýplarý bize “ana düþ ünce”yiGibiverir.Örnek: El halýsýnda desen, göz deðmesin diye nazar boncuðu; serilen eve bolluk ve bereket getirsin diyeaðacý; birlik beraberlik, dirlik ve düzenlik getirsin diye zincir haline gelmiþ halkalar þeklindegösterilir. vurgulanmak istenen düþünceParagraftanedir?Halý desenlerini herkes kendine göreA)yorumlayabilir.desenlerin kendine özgü bir anlamýB) Halýdakivardýr. dokunurken þ ekiller kendiliðinden ortayaC) HalýD) Bütün desenler, birbirini baðlý zincir þçýkar.eklindedir.4) PARAGRAFTA YARDIMCI (YAN) DÜÞÜNCELER Her paragraf bir ana düþünce üzerine kurulur. Bu düþüncenin anlaþ ýlýr ve inandýrýcý kýlýnmasý için deyardýmcý düþüncelere ihtiyaç vardýr. Yardýmcý düþünceler ana düþünceyi örnekler, açýklar ve destekler.Böylece istenen mesaj okuyucunun zihninde so mutlaþtýrýlmýþ olur. Bir paragrafta birden fazla yardýmcý düþverilmekvardýr. Genellikle geliþ me bölümündeüncebulunur.paragraftanBu aþaðýdakilerden hangisiçýkarýlamaz?Bu paragrafta aþaðýdakilerden hangisinedeðinilmemiþtir? aþaðýdakilerden hangisine ulaþBu paragraftanBuýlamaz? paragrafta aþaðýdakilerin hangisinden sözedilmemiþtir?Gibi soru kalýplarý bize “yardýmcý düþünce”yi bulmada yardýmcýolur.Örnek:SenMehmetçiksin,Önümüzde ýþýk, gönlümüzdeaþk,Doðarsýn bu yurda adakHürriyetolarak, öpen dudakolarakYürekte sen varsýn, baþta senvarsýn.Þiirde Mehmetçik ile ilgili olarak aþaðýdakilerin hangisinden söz edilmemiþtir? Yurdu için kend ini fedaA)B)edeceðinden. Hürriyete deðerverdiðinden.C) Kahramanlýðýnýn dünyacaD)bilindiðinden. Milletçesevildiðinden.5) PARAGRAFTA BAÞLIK Bir yazýnýn baþlýðý, o yazýda anlatýlan konunun, vurgulanmak istenen ana düþüncenin en kýsa, yalýnaçýk biçimidir. Bir paragrafýn baþlýðý bulunurken öncelikle o yazýnýn ne anlattýðý vebelirlenmelidir. edebiyat türleri içinde sesle okunmayý en çok gerektiren sanattýr. Nasýl tiyatro oynanmakÖrnek: Þiir,þ iir de ses olarak dudaklarýmýzdan dökü lmek içindir, denilebilir. Þiiri diðer edebiyat türlerinden ayýran içinse,enbelirgin ö zellik, sese en çok baðlý sanatParagrafaoluþudur. en uygun baþlýk aþ aðýdak ilerdenhangisidir?A) Þiir Okumanýn Önemi B) Þiir ve SesC) Sesin Önemi D) Þiir Sanatý6) PARAGRAF OLUÞTURMAGiriþ, geliþ me ve sonuç cümlelerinin bulunup bir anlam bütünlüðü içerisindeÖrnek:sýralanmasýdýr.1. Sonra kuþlar, sincaplar bu zamansýz rüzgara hayret ederek2. Aðaçlarýüþüyorlardý. ve çiçekleri ürperiþler içindegördüm. bir rüzgar yeþ ilde alacaðý varmýþ da alamamýþ casýna esiyor3. Ýnatçýesiyordu.4. Toroslara vardýðýmda her taraf yeþ illikleriçindeydi. cümlelerle bir paragraf oluþturulduðunda sýralama nasýlYukarýdakiA) 2-4-1-3olur? B) 4-3-2-1C) 3-1-2-4 D) 1-3-4-2 14
    • 7) PARAGRAF TAMAMLAMA Paragraf tamamlama, giriþ cümlesini ve sonuç cümlesini bulma ileÖrnek: ilgilidir. … Adeta yarýþ atý gibi sýnavdan sýnava koþturuyorlar. Çocuk, kendini tanýmadan hayatýn karmaþýklýðýiçinde buluveriyor kendini. Sonuçta çocuklar kendilerini yetiþtiremiyor ve çeþitli sorunlarla k arþýkalýyorlar.karþýyaParagrafýn baþýna aþaðýdaki cümlelerden hangisi getirilirse parça anlam yönün den tamamlanmýþolur?A) Çocuklar güç iþlerdeçalýþtýrýlmaktadýr. gün geçtikçe saðlýklý bir eðitimB) Çocuklarýmýzolmaktadýrlar.C) Çocuklarýmýz henüz ilkokul döneminde aðýr bir sýnav maratonunagiriyorlar.D) Sýnavlar, çocuklarý saðlýk yönünden ciddi þekildeetkiliyorÖrnek: Sanat adamlarý daha çok düzeltmek, güzelleþ tirmek isteyenler arasýndan çýkar. Hemen hemen hiçbirsanat adamý, gördüklerini olduðu gibi söylemek istememiþtir; seçer, büyütür, istese de istemese de…Paragrafýn sonuna aþaðýdakilerden han gisinin gelmesi dahaA) kendi kiþiliðiniuygundur?katar. nesnelB) davranmakzorundadýr. olduðu gibiC) olaylarýverir.D) gerçeðin peþinde koþar.8) DUYULARA SESLENME Ýnsanýn beþ duyusu vardýr (görme, tatma, duyma, dokunma, koklama). Cümlelerde bu beþ du yuorganýndan herhangi birisiyle algýlanan bir ayrýntýya yerverilebilir. Kokuþmuþ bir körfez, körfezin içinde birkaç kayýk, ötüþ erek karnýný doyurmaya çalýþanÖrnek: martýlar,denizi, daðlarý büyük bir tehlikeye atan insanlar, tüm bunlar beni hayli düþündürdü. Ne oluyor bize?baþkalarýna mý satýyoruz? Diye acý acý düþBuralarýündüm.Yukarýdaki parçada hangi duygumuzla ilgili bir ayrýntýya yer verilmemiþtir? Ýþ itmeA) B)KoklamaC) Görme D)Tatma9) DUYGULARA SESLENME Duygu kalben algýlanan hislerdir. (sitem, ümit, ümitsizlik, coþ ku, sevinç, korku, merak, endiþe,yalnýzlýk…)Örnek: Doðduðum köyde bir sokak vardý. Adý üstünde: Telgraf sokaðý. Hem güzel, hem þ irindi, hem dardý.O kadar dardý ki orda birbirine dokunur komþu evlerin saçaðý. Aradým, nerde TelgrafDiyenSokaðý? bir þair nasýl bir duyguiçerisindedir?A) Umutsuz B) KaramsarC) Hasret D) Yalnýzlýk10) ANLATIM BÝÇÝMLERÝa) AÇIKLAYICI ANLATIM Okuyucuyu herhangi bir konuda eðitmek ve ona bilgi vermek amacýyla baþvurulan anlatýmaçýklayýcýtekniðine denir. Sade ve sanatsýz bir dil kullanýlýr. Tanýmlarla, örneklerle konunun en iyianlaþýlmasýanlatým biçimdesaðlanýr. Haldun Taner hikaye, tiyatro, makale ve fýkra türlerinde eserler vermiþtir. HikayelerindeÖrnek:büyük þ ehirdeki tipleri; bozulmuþ ve ik i yüzlü çevreleri anlatýr. Tiyatrolarýnda da gecekondu bölgesinin genelliklecahilinsanlarýný ele almýþtýr.Bu tipler yerel dilleriyle konuþturulur. Bu eserleri okuyan insanýn yüzünde tatlýtebessümbirbelirir.b) ÖYKÜLEYÝCÝ ANLATIM Bir duygunun, düþ üncenin bir olay etrafýnda veya olaya baðlý olarak anlatýlmasýyla oluþantekniðin anlatým öyküleyici denir. Öykülemede yer, zaman ve kiþi gibi unsurlara rastlanýr. Genellikleezaman anlatým ku geçmiþÖrnek:llanýlýr. Ayaþlý, beþ ay hapiste tutsak kaldýktan sonra, dört arkadaþýyla bir gece hapisten kaçtý. Daða çýktý. Ozaman kendisine Battal’ýn Ýbrahim diyorlardý ki, iki yahut üç yýl Kastamonu, Çankýrý ve Bolu arasýndakidaðlardagezdi. Çoklarýnýn evini basýp paralarýnýaldý. 15
    • c) BETÝ MLEYÝCÝ ANLATIM (TASVÝ R) Gözleme dayanan anlatým tekniðine, sözcüklerle resim yapma betimleyici denir.Sýfatlara sanatýna yer verilir. Betimlemede bir durum, olay, varlýk okuyucununanlatým geniþçe gözündecanlandýrýlýr.Örnek: Ortada yeþ il örtülü u zun bir masa. Kýyýsýnda tahta sandalyeler. Karþ ý duvarda boydan boyaDolapta her birini bir öðretmenin k ullandýðý, küçük küçük gözler. Kimisi kilitli kimisi kilitsiz. Köþeye dolap.yakýn, dibinde kömür sobasý. Yanýp yanmadýðý belli deðil. Kapýnýn arkasýnda kývrýk aðaçtan yapýlmýþduvarýnaskýlýk. önlerinde yýðýlý kitaplar, defterler. Öðrenci ödevleri,Pencereharitalar…d) TARTIÞMACI ANLATIM Herhangi bir konunun farklý bir bakýþ açýsýyla deðerlendirilmesinden kaynaklanan anlatýmtartýþmacýtekniðine denir. Amaç karþý tarafýn düþ üncesini çürütmektir. Düþ üncenin kanýtlanmasý içinanlatým örneklerverir, tanýklar gösterilir, karþ ýlaþtýrmalar yapýlýr. Soru cümleleriyle yazýya akýcýlýk kazandýrýlýr. Konuþmahavasýsezilir.Örnek: Eleþtirmen eseri ön yargýyla ele almamalýymýþ. Ya nasýl ele almalý? Ön yargýyla ele alýnmamýþ teksanat yapýtý bilmiyorum. Eleþtirmen, eleþtiri yap mak için birtakým hazýrlýklar ve seçmeler yapar. Bir kere birbuseçmelerde bile bir önyargýnýn varlýðýndan söz edilemez mi? Bu seçme bile birönyargýdýr.11) DÜÞÜNCEYÝ GELÝÞTÝ RME YOLLARIa) TANIMLAMA (TARÝF ETME) Bir kavrama ait belirleyici özelliklerin anlatýlmasýyla oluþ an tanýmlam denir.“nedir?” sorusunun cevabý bulunur ve taným cümleleri genellikle “-dýr, -dir; -týr, -tir” ekleriyle Tanýmlamada yönteme a veya “denir”ilebiter.Örnek: Annenin çocuðunu u yu tmak için belli bir ezgiyle söylediði halk edebiyatý ürününe ninni denir.çocuðuna Annekin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini bu nazým þekli ile iliþanlatýr.b) ÖRNEKLEME Anlatýlan konuyla ilgili deðiþik örneklerin verilmesiyle oluþ an örneklem denir. Amaçkonunun,yöntemeokuyucunun zihninde daha da belirginleþmesini esaðlamaktýr.Örnek: Edebiyatýmýzda romancýlar yaþ adýklarý dönemin ya da önceki dön emlerin izlerini eserlerineyansýtmýþlardýr. Bundan dolayýdýr ki; edebiyatýmýzda Milli Mücadele yýllarýný konu edinen bir çok yapýtYakupvardýr. Kadri’nin Yaban’ý; Tarýk Buðra’nýn Küçük Aða’sý ve Halide Edip’in bir çok romaný bu muhteþemolayýiþlemiþtir.c) KARÞILAÞTIRMA (MUKAYESE ETME) Birden fazla düþünce, olay, kavram ya da durumun birbiriyle kýyaslanmasýyla o luþan yöntemekarþýlaþtýrm denir.Örnek:a Kýþ mevsiminden hiç hoþlanmam. Soðuðuyla, ulaþýmýyla, yiyecek ve giyecekleriyle insana bir sürüsýkýntýlar verir. Oysa yaz mevsimi öyle mi? Bir kere üþüme diye bir sorununuz, donma diye bir korkunuzolmaz. için de kat kat giyeceklere gereksinmeniz yoktur. Yiyeceklerimizin büyük bir bölümü de yazBununmevsimininürünleridir.d) TANIK GÖSTERME (ALINTILAMA) Yazarýn, düþüncelerini inandýrýcý kýlabilmek için ele aldýðý konud a yetkili ve ünlü bir kimseninsözlerinden alýntý yapmasýyla oluþ an tanýk denir. Kiþinin sadece adý yetmez.aktarýlmadýðý yerde tanýk gösterme söz konusuyönteme gösterme Sözünolmaz.Örnek: Okuma tutkularýn en asilidir. Ekmek bedeni nasýl beslerse, o da ruhu besler. Büyükömürlerininyazarlar okumakla geçirirler. Montesguie: “Çeyrek saatlik bir okumanýn gideremediði bir çoðunukederimolmamýþtýr.”der. 16
    • SÖZCÜKLERÝN YAPI ÖZELLÝKLERÝKÖK : Bir kelimenin, daha küçük parçalara ayrýlmayan, anlamlý en küçük parçasýna denir. Kelimenin kökünün, kelimenin tamamý ile ilgili olmalýdýr. Örnek: “Okul” kelimesinin kökü, “oku”fiilidir. Fakat bu kelimede “ok” kýsmý da bir anlam taþýr. Ama okul ile ok arasýnda bir ilgiyoktur. Kökler iki çeþittir: Kökleri 1. Ýsim 2. Fiil KökleriÝ SÝM KÖKLERÝBir varlýðý, niteliði, ilgiyi veya duyguyu en kýsa biçimde tanýtan köklere denir. Dört : çeþittir: a) Varlýk kökleri : Çöl, yol, sýra, ev...Nitelik kökleri : Ýyi, güzel, b) kötü... c) Duygu kökleri : Ah, vah, tüh, ey... Ýlgi kökleri : Ben, sen, o, ile, d) için... Ýsim kökleri cümle içinde “isim, zamir, zarf, sýfat, edat, baðlaç ve ünlem” göreviyle kullanýlabilir.Dilimizde isim kökleri en fazla üç heceden oluþ ur. Örnek: Karýnca, kelebek,araba...FÝÝ L KÖKLERÝHareketleri, iþ leri anlatan köklere denir. Örnek: Gel-, otur-, : ver- ...Sesteþ (Eþ sesli ) Kökler : Kullanýldýðý cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. Örnek:kýz, geç... Yaz,GÖVDE : E n az bir yapým eki almýþ olan sözcüklere denir. Örnek: Uçak, gözlük, evci... YAPILARINA GÖRE SÖZCÜKLER1. Basit Sözcük : Hiç ek almayan veya yapým ekleri dýþýndaki ekleri almýþ olan sözcüklereEv, yol, git, otu denir. r, evler,evi....2. Türemiþ Sözcük : Ýsim veya fiil köklerine çeþ itli yapým ekleri getirilerek oluþ an sözcüklerdir. Evli,gergin, baþ yolluk,la, ...3. Birleþik Sözcük : Ýki veya daha fazla kelimenin birlikte kullanýlmasýyla oluþan sözcüklerdir.mirasyedi, Dedikodu,Karaköy... EKLER Köklere getirilerek onlarýn anlamlarýný tamamlayan veya deðiþ tiren parçalara ek denir. Ekler, tek baþlarýna anlamsýzdýr. Köklere getirilerek anlam kazanýr. Ýki çeþ it ek vard 1. ýr: Çekim Ekleri 2. Yapým Ekleri ÇEKÝ M EKLERÝ : Eklendiði kelimenin anlamýný ve türünü deðiþtirmeyen, sadece cümledeki durumlarýný belirten eklere denir. YAPIM EKLERÝ : Eklendiði köklerden yeni kelimeler türeten eklere denir. Yapým ekleri eklendiði kök veya gövdelerin her zaman anlamýný, bazen de türünü deðiþ tirir. Ýçinde bir yapým eki olan ve yeni kelimeler türetmeye elveriþ li gövde denir. birime 17
    • EKLER Yapým Ekleri 1. Ýsimden isim yapan 2. Ýsimden fiil yapan ekler ekler Fiilden fiil yapan 3. ekler Fiilden isim yapan 4. ekler Çekim Ekleri a) Ýsim çekim ekleri Ýyelik * ekleri *Hal ekleri *Tamlama ekleri *Çoðul b) ekleri çekim Fiil ekleri Kip ekleri * *Kiþi ekleri ÇEKÝM EKLERÝ A) ÝSÝ M ÇEKÝM EKLERÝ 1. Ý YELÝK (AÝTLÝK) EKLERÝ : Eklendiði ismin karþ ýladýðý varlýðýn kime veya neye ait bildiren eklere olduðunu denir.Tekil Kiþiler: Ben (-ým, -im, -um,- Kitab-ýmüm) (-ýn, -in, -un, -ün) Kitab-ýnSenO (-ý, -i, -u, -ü, -sý, -si, -su, -sü) Kitab-ý, araba-sýÇoðul Kiþ iler: Biz (-ýmýz, -imiz, -umuz, -ümüz) Kitab-ýmýzSiz (-ýnýz, -iniz, -unuz, -ünüz) Kitab-ýnýz (-larý, -leri) Kitap-Onlarlarý 2. HÂL EKLERÝ :Ýsimlere gelerek onlarýn durumlarýný bildiren eklerdir. Durum ekleri olarak adland ýrýlýr. da a) Ýsmin Yalýn Hâli ( Yalýn Durumu) : Belirli bir eki yoktur. Hiç ek almayan veya hal ekleri dýþýndaki ek leri alan isimler yalýn haldedir. (Ev, evim, evler..) b) Ýsmin -i hâli (Belirtme Durumu) : Ekleri, -ý, -i, -u, -ü ‘dür. (Ev-i, kalem- c) i)Ýsmin -e hâli (Yönelme Durumu) : Ekleri -e, -a ‘dýr. (Ev-e, d) okula) -de hâli (Bulunma, kalma durumu) : Ekleri -de, -da , -te, -ta þeklindedir. Ýsmin (Evde, okulda...) e) Ýsmin -den hâli (Çýkma, Ayrýlma Durumu) : Ekleri, -den, -dan, -ten, þ -tan eklindedir. (Evden, okuldan...) 3. TAMLAMA (ÝLGÝ ) EKLERÝÝsim tamlamalarýnda kullanýlan -ýn, -in, -un, -ün ve -ý, -i, -u, - : ekleridir. ü nin defteri, okulun duvarý, nýn kolu, bahçenin kapýsý) (Ali’ kapý *Altý çizililer tamlama ekleri. Koyu yazýlanlar kaynaþtýrma harfi. 4. ÇOÐ UL EKLERÝ : Ýsimlere gelerek onlarýn sayýsýný çoðaltan -lar, -ler ekleridir. (Evler, -ler, -lar ekininokullar...) anlam a) Pazardan özellikleri dünyalarý aldým. – Beni aradýðýnda dünyalar benim oldu. b) (Abartma) Müdür beyler sizi görmek istiyor. (Saygý) c) Daha nice Fatih’ler yetiþ tireceðiz. d) (Benzerlik)yarýn bize gelecek. Serpiller e) Sabahlarý bir bardak süt içer. (Her (aile) anlamý) f) Bu þehre ben dört yaþ larýndayken yerleþtik. (aþ aðý g) yukarý) Beyefendiler yemeðe gelmiyorlar mý hala. (sitem, h) küçümseme) Kurtarma çalýþmalarýna Ýngilizler de katýldý. (ayný ulustan olma) 18
    • B) FÝÝL ÇEKÝ M EKLERÝ 1. KÝ P EKLERÝ : Fiillerin yapýlýþ amacýný ve zamanýný bildiren eklere denir. (Gelmiþ, gelir, gelecek....) a) Haber kipi Zaman bildirimi yapan ekleri: eklerdir. Görülen Duyulan Þimdiki Gelecek Geniþ geçmiþ geçmiþ zaman zaman zaman Oku- -du -muþ -yor -ecek -r b) Dilek kipi Ýstek belirtimi yapan ekleri: eklerdir. Dilek Ýstek Gereklili Emir þ art eki k eki eki Oku- -sa -y-a -malý eki yok 2. KÝÞÝ EKLERÝ: Fiillere, kip eklerinden sonra gelerek o iþi kimin yaptýðýný belirten eklere denir. (Geldi-m, okudu-n...) 1. 2. 3. 1. 2. 3. tekil tekil tekil çoðul çoðul çoðul Okudu- -m -n Eksiz -k -nuz -larEKLERLE Ý LGÝLÝ ÖNEMLÝ BÝ LGÝLER:1)Türkçe’de dört çeþit -ý, -i, -u,-ü vardýr. Bunlarýn farký cümlelerden anlaþýlýr.Ev-i yandý (Ýyelikeki) yýktýlar (HâlEv-ieki)Veli-nin ev-i (Tamlamaeki)Gez-i, yaz-ý (Yapýmeki)2)Ýyelik ekleri ile kiþi ekleri karýþ týrýlmamalýdýr. Ýyelik ekleri isimlere, kiþ i ekleri fiillere gelir. (Ev-i- m....Ýyelikeki) , (Geldi-m.....Kiþieki)3)Türkçe’de -ým, -im, -um, -üm ekleri hem iyelik eki, hem kiþi eki, hem ek-fiil, hem de yapým eki olarakkullanýlabilir:Ýç-im kan aðlýyor (Ýyelikeki)Ýstediðin parayý vereceð-im (Kiþieki)Bugün dünden daha iyiy-im (Ek-fiil)Gözlerin bir iç-im su....(Yapýmeki)4)Aslýnda küçültme ve sevgi eki olan -cýk bazen varlýk isimleri yapar . (Tepe-cik, yavru-cuk ) Bu örneklerdeküçültme anlamý varken; (badem-cik) kelimesinde bir organýn adý söz konusudur.5)-ý, -i, -u, -ü yapým ekleri hem fiilden isim yapar, hem de fiilden fiil yapar. (Kaz-ý çalýþmalarý baþladý)...Fiildenisim yapmaeki(Boyayý kaz-ý-dý)..Fiilden fiil yapmaeki6)-ýþ , -iþ ekleri bazen isim, bazen fiil yapar. (Tatlý bir bakýþ ý vardý.)... Fiilden isim yapma eki. (Birbirlerinebakýþtýlar)... Fiilden fiil yapmaeki. 19
    • YAPIM EKLERÝKök veya gövdelerin her zaman anlamýný, bazen de türünü deðiþtiren eklere yapým ekleri denir.Dörtana gruptaincelenir:1) Ýsimden Ýsim Yapma Ekleri : Ýsim köklerine gelerek bunlardan yeni isimler türeten eklere denir. Bu eklersadece kelimenin anlamýný deðiþtirir, türünü deðiþ tirmez. Bu eklerin baþlýca olanlarýþunlardýr: 1) -lýk, -lik, -luk, -lük : (Gözlük, gecelik) -ci, -cu, -cü : (Bek-çi, ev-ci) (“Bek” kelimesi Eski Türkçe’de “koruma, muhafaza etme” 2) -cý, anlamýnda kullanýlmýþ týr.) 3) -lý, -li, -lu, -lü : (Ev-li, su- lu) -sýz, -siz, -suz, -süz ( Ev-siz, Ök-süz) (“Ök” kelimesi Eski Türkçe’de “öð” þeklindedir ve 4) “ana” nlamýna a 5) -ki : (demin-ki, þimdi-ki, yerde-ki, gökte-ki) (Yapým ekleri her zaman kökten hemen sonra gelirken, gelir.) -ki eki bu kurala uymaz. -ki ekinden önce köke bir çekim eki gelir, sonra -ki yapým eki getirilir. -ki ekinin kökten hemen sonra geldiði de görülür. Öte-ki, beri- bazen ki...) 6) -cýk, -cik, -cuk, -cük : (Ufa-cýk, küçü- 7) cük) -cak, -cek, -çak, -çek : (Büyü- cek..) 8) -caðýz, -ceðiz, -çaðýz, -çeðiz: (Köyceðiz, çocuk- çaðýz) -ce, -ça, -çe : Türk-çe, ala- 9) -ca, ca -daþ , -deþ, -taþ , -teþ : soy-daþ, ses- 10) teþ -ncý, -nci, -ncu, -ncü : bir-i-nci, yedi- 11) nci.. -ar, -er : beþ- 12) 13) er.. -z : iki- z 4) -sý, -si,-su, -sü : çocuk-su 1 15) -ýmsý, -imsi, -umsu, -ümsü: ekþ i- msi -layýn, -leyin: akþam- 16) 17) leyin... -cileyin : ben- cileyin-an, -en : er-en, kýz-an (olgun 18) 19) -ç: çocuk) ana- ç 0) -cýl, -cil, -cul, -cül, -çýl, -çil, çul, çül: ev-cil, balýk- 2 çýl... -man, -men : koca- 21) man -aç, -eç : kýr-aç, top- 22) 23) aç -þýn : sarý-þýn 24) -ak, -ek : sol-ak, top- 25) ak -k : bebe-k, top-u-k 26) -t : yaþ-ý-t 27) -ay, -ey : kuz-ey (Kuz : Güneþ görmeyen yer) -sul : yok-sul 28) 29) -la, -le : kýþ-la , yay-la ( Eski Türk çe’den günümüze z, y deðiþ mesiyle “ yazýn gidilecek yer “anlamýndadýr . 2) Ý simden Fiil Yapma Ekleri: Ýsim kök veya gövdelerine gelerek bunlarý fiile dönüþtürür. Bu tür ekleri alan kelimelerin hem anlamý, hem de türü deðiþir. Baþlýca ekleri þunlardýr: 1) -la, -le: su-la, top- la... -al, -el: az-al, dar- 2) al...-l : ufa-l... 3) 4) -a, -e : yaþ -a, boþ- 5) a... -ar, -er : sar-ar (sarý) 6) -da, -de : þýrýl- da.. 7) -kýr, -kir, -kur, -kür : tü-kür, püs-kür.. 8) -k : gec-i-k... 9) -r: deli-r-.. 10) -msý, -mse :azý-ý- msa... 20
    • 3) Fiilden Fiil Yapma Fiil kök v eya gövdelerine gelerek bunlardan yeni fiiller türeten eklerdir. BuEkleri: anlamýný deðiþtirir fakat türünü deðiþ tirmez. Baþlýca eklerikökün eklerþunlardýr: 1) -n: giy-i-n... 2) -l : kýr-ý-l... 3) -þ : döv-ü-þ... 4) -r : aþ -ý-r.. 5) -t : kýzar- t... -dýr, -dir, -dur, -dür, -týr, -tir, -tur, -tür : koþ- 6) tur...-ar, -er : çýk- 7) ar.. -a, -e : týk- 8) a...-ý, -i, -u, -ü : kaz-ý... 9) 10) -mse: gül-ü-mse 11) -ala, -ele : kov- ala4) Fiilden Ýsim Yapma Ekleri : Fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan isimler türeten eklerdir. Bu eklerialan kelimelerin hem anlamý, hem de türü deðiþir. Fiilden isim yapým eklerinin baþlýcalarýþunlardýr: 1) -mak, -mek : 2) yapmak... : kýy-ma, sar- -ma, -me 3) ma... -iþ , -uþ, -üþ : bak-ýþ ... -ýþ , 4) -m : giy-i- 5) m.. : çatla- -k 6) k.. -ek : dön-ek... -ak, 7) -n : tüt-ü-n... 8) -gý, -gi, -gu, -gü, -ký, -ki, -ku, -kü: say-g ý... 9) -ga, -ge : böl- ge... -gýn, -gin, -gun, -gün, -kýn, -kin, -kun, -kün : dal- 10) gýn... -gan, -gen, -kan, -k en : sýkýl- 11) gan... 12) -gýç, -giç, -guç, -güç : dal- 13) gýç... -gaç, -geç : yüz- geç... 14) -ýcý, -ici, -ucu, -ücü : uç- ucu... : usan-ç... 15) -ç 16) -ý, -i, -u, -ü : gez- 17) i... -a, -e, : yar- a... -ntý, -nti, -ntu, -ntü : boz-u- 18) 19) ntu ... -t : geç-i- t... -l : ýþý-l... 20) 21) -sý, -si, -su, -sü : sin-si... 22) -anak, -enek: gör- 23) enek...-aç, -eç : gül- eç... -alak, -elek : yat- 24) 25) alak... -maç, -meç : yýrt- maç... -sel : uy-sal... 26) -sal, 27) -man, -men : seç-men, öðret- men... tu t-sak... 28) -sak: 29) -ca, -ce : eðlen- ce... -maca, -mece : bul- 30) maca.. 21
    • YAZIM KURALLARI (ÝMLA)1) Büyük HarflerinYazýmý2) Birleþ ik KelimelerinYazýmý3) Yön Adlarýn Yazýmý4) Gün ve Ay Adlarýnýn Yazýmý5) Sayýlarýn Yazýmý6) “Mi” ninYazýmý7) “De” ninYazýmý8) “Ki” ninYazýmý1) BÜYÜK HARFLERÝN YAZIMIa)Cümle baþlarý büyük harfle baþ lar. Cümle içinde, týrnak içine alýnan cümleler de büyük harfle baþlar. Hocasý ona her zaman Sen büyük bir alim olacaksýn.” “ derdi.b)Nokta, iki nokta, ünlem ve soru iþ aretlerinden sonra gelen cümlelerin ilk sözcüðü büyük harfle baþlar. Acaba, milli lisanýmýz bunlardan hangisi Bu suale cevap vermeden, lisanýmýzý lisanlarla olacaktýr? mukayese Baþka lisanlar, milletlerin baþ kentlerine baþka ait edelim: lisanlardýr… Uyarý: Ýki noktadan sonra cümle niteliði olmayan örnekler sýralanýrsa bu örnekler büyük harfle baþlamaz . Çantan adeta doluydu: kalemler, defterler, testler…c)Þiirlerde mýsralarýn ilk harfi büyük harfle baþlar. Artýk d emir almak günü gelmiþse Mzamandan, eçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.d)Özel adlar büyük harfle b aþ lar. Kiþi adlarýndan önce ve sonra gelen saygý sözleri, unvanlar ve lakaplar dabüyük harfle baþlar. Cumhurbaþ kanýM ustafa Kemal Atatürk Av. M ehmet Bey Esra Haným Uyarý: Akrabalýk bildiren kelimeler büyük harfle yazýlmaz. Bilal amca Sema teyzee)Kurum, kuruluþ, gazete, dergi ile mahalle, sokak vb. yer adlarý büyük harfle yazýlýr. ürk D il Kurumu T Ihlamurder Caddesi Avrupa e Çengelköy Uyarý: Kitap isimlerinde ve baþlýklarda yer alan “ve, ile, veya” baðlaçlarýyla soru eki “mi” küçük yazýlýr. harfle Kýrmýzý ve Siyah Leyla ile Mecnun Kültürlü Olmak mý?f)Gezegen ve yýldýz isimleri büyük harfle baþlar. Halley Satürn Venüs Uyarý: “Dünya, güneþ ve ay” sözcükleri coðrafya ve gök bilimlerinde terim olarak kullanýldýklarý zaman harfle; genel kavram bildirdikleri zaman küçük harfle baþ büyük Türkiye’ye lar. Güneþ tutulmasýný izlemek için pek çok turist geldi. Sýnavda baþarýlý olduðumu öðrenince dünyalar benim oldu. 22
    • 2) BÝRLEÞÝK KELÝ MELERÝN YAZIMIa)Bitiþ ik Yazýlanlar me esnasýnda ses türemesi veya düþ mesi oluyorsa bu tür birleþik kelimeler bitiþik *Birleþ yazýlýr. Pazar + ertesi Sütlü + Pazartesi aþ Sütlaç Kayýp + etmek Kaybetmek His + etmek His setmek Ne + asýl Nasýl Ne + için Niçin *Birleþ me benzetme yoluyla kelimelerden biri veya ikisi de anlamýný deðiþtiriyorsa bu tür esnasýnda kelimeler bitiþik birleþik yazýlýr. boynuzu Keçi + Keçiboynuzu (Bitki)+ burnu Karga Kargaburnu (Alet) Dokuz + taþ Dokuztaþ (Oyun) Ayý + kulaðý Ayýkulaðý (Bitki) Haným + eli Hanýmeli *Ara yönler bitiþ ik yazýlýr. Kuzeybatý Güneydoðu *Belgisiz sýfat ve zamirler bitiþ ik yazýlýr. Birkaç Biraz Hiçbir Birçoðub)Ayrý Yazýlanlar *Birleþ me sýrasýnda ses türemesi veya düþmesi olmayan yardýmcý fiillerle isimler ayrý yazýlýr. Hasta olmak Ýþ aret etmek Namaz kýlmak Ýlan edilmek *Birden fazla kelimeden oluþan sayýlar ayrý yazýlýr. beþ (15) on (155) yüz elli beþ *Birleþ me sýrasýnda kelimelerden hiçbiri anlamýný deðiþtirmiyorsa ayrý yazýlýr. balýðý Köpek Yer elmasý Arap sabunu Deniz yolu Su böreði3) YÖN ADLARININ YAZIMI Yer-yön ve yöre bild iren sözcükler birlikte kullanýldýklarý isimlerden ayrý ve ilk harfleri büyük yazýlýr. Anadolu Doðu Güney Amerika Güneydoðu Anadolu Uyarý: Yer-yön bildiren sözcükler özel isimlerden sonra gelirse veya bir varlýðýn yönünü gösterdiklerinde küçük harfle Türkiye’nin batýsý nüfus olarak daha yazýlýr. yoðun. kuzeyden gelmeye baþ Bulutlar ladý. Uyarý: Batý sözcüðü eðer Avrupa yerine kullanýlmýþsa büyük harfle baþ Türkiye’ye lar. Batý destek veriyor.4) GÜN VE AY ADLARININ YAZIMI Belli bir tarihi bildiren gün ve ay ad larý büyük harfle yazýlýr. Tatile Haziran, Salý günü 13 Atatürk 19 çýkacaðýz. M ayýs 1919’da Samsun’a çýktý. Babam 1 Ocak 1962 Cuma günü doðmuþ. Deneme sýnavý mayýsýn son haftasýnda Geçen yapýlacakmýþ . köye yýl haziranda gitmiþtik. 23
    • 5) SAYILARIN YAZIMIa)Yazýnsal (edebi) metinlerde küçük sayýlar, yüz ve bin sayýlarý yazýyla gösterilir. Birden fazla sözcükten oluþansayýlarýn her sözcüðü ayrýyazýlýr.Seninle tanýþalý üç yýl Sýnava yüz on yedi kiþi oldu. baþvurdu. Uyarý: Para ile ilgili iþ lemlerde ve belgelerde rakamlar bitiþik yazýlýr. Ödeyeceðiniz miktar binbeþyüzyetmiþiki liradýr.b)Para tutarý, saat gibi sayýsal verilere ait bilgiler ve büyük sayýlar belirtilirken rakam kullanýlýr. yarýn sabah 9.30’da Sýnav Büyük felaketteki ölü sayýsý 25.000’e ulaþtý.6) “MÝ” NÝ N YAZIMI “Mi” soru eki kendinden önceki kelimeden ayrý yazýlýr. Ünlü uyumuna uyarak “mý, mü, mu,” þekillerine girer. Böyle olur mu? Biz mi yapacaðýz? Uyarý: Kendinden sonra ek gelirse bu ekler “mi” ye bitiþ ik yazýlýr. Bitirecek Pikniðe miyiz? siz de geliyor musunuz? “Mi” baþka görevlerde de kullanýlsa ayrý Uyarý: yazýlýr. mi Temiz temiz! (Pekiþtirme) mý çiçekler çýkar. Güneþ açtý (Zaman)7) “DE” NÝN YAZIMIDilimizde iki tür “de” kullanýmývardýr. Eki “-de”: Ektir ismin sonuna bitiþik yazýlýr. Cümledena)Hal çýkartýlamaz. ben dekalmýþ. Onun kitabý Elmalar tene güzel duruyor. sepet Uyarý: Hal eki “-de” sertleþmeye uðrayýp “-te, -ta” olur. Kardeþim sokak tatop oynuyor. Yolun kenarýndaki tegözüm kaldý.b)Baðlaç Olan “de”: Kelimedir, ayrý yazýlýr. “Dahi, bile” anlamýna gelir. Cümleden çýkartýlýnca cümlenin çiçek anlamý dadaralsa anlatýmbozulmaz. Ben de sizinle geleceðim. Çarþýdan ayakkabý da alacaðýz. Uyarý: Baðlaç olan “de” sertleþmeye uðramaz. “te, ta” þ ekli Kitap da okurum dergi yoktur. de.8) “KÝ” NÝN YAZIMIDilimizde üç deðiþik görevde “ki” ku llan ýlmaktada)Sýfat Yapan “ki”: Ektir, sözcüðe bitiþ ik yazýlýr. Bir ismin yerini veya zamanýný gösterenýr. sýfattýr. Kalbimdeki sevgin hiç Dünkü bitmez.sýnav çok zordu. Çocuk elindeki parayý kaybetmiþ .b)Ýlgi Zamiri “-ki”: Ektir, k elimeye bitiþ ik yazýlýr. Ýsim tamlamalarýnda tamlanan ismin yerini tutar. ilal’in ödevi daha güzel olmuþ B .Bilal’inki daha güzelolmuþ Erzurum’un havasý çok soðuk; Malatya’nýnki o kadar soðuk . deðil.c)Baðlaç olan “ki”: Sözcüktür ayrý yazýlýr. Birleþ ik yapýlý cü mle oluþ turur. iliyorum ki bu iþ B böyle Sev ki sevilesin. olmayacak. Uyarý: “ki” baðlacý bazý sözcüklerde kalýplaþmýþ olduðu için bitiþik yazýlýr. “Çünkü, sanki, mademki, meðerki, halbuki, oysaki, belki” 24
    • NOKTALAMA ÝÞARETLERÝ1) Nokta2) Virgül3) Noktalý Virgül4) Ýki Nokta5) Üç Nokta6) Soru Ýþareti7) Ünlem Ýþareti8) Kesme Ýþareti9) TýrnakÝþareti10) Parantez (Ayraç) ÝþaretiKýsa Çizgi11)12) Uzun ÇizgiNoktalama Okumayý ve anlamayý kolaylaþtýrmak için yazýda kullanýlan iþ aretlere noktalamaiþaretleri: iþaretleridenir. Noktalama iþaretlerinin yerinde ve doðru kullanýlmasýyla du ygu ve düþ ünceler açýkça ifadeDuraklama yerlerini belirlemekte, vurg u ve ton gibi özellikleri belirtmekte noktalama iþaretlerindenedilir.faydalanýlýr. iþ aretlerinin iþlevi, trafik iþaretlerinin iþlevineNoktalamabenzetilebilir.1) NOKTA (.)a)Bir yargý bildiren, anlamca tamamlanmýþ bütün cümlelerden sonra konur. Dostluk özveri gerektirir. sonu Hafta pikniðe gideceðiz.b)Kýsaltmalarýn sonuna konulur. (Profesör) Prof. Ýng . (Ýngilizce) Sok. (Sokak) Uyarý: Bazý kýsaltmalardan sonra nokta kullanýlmaz.TBMM (Türkiye Büyük MilletMeclisi) cm (santimetre) c (karbon)c)Sýra bildirmek için sayýlardan sonra kullanýlýr. 5. konu III. Selim 7. sokakç)Tarihlerin yazýlýþ ýnda gün, ay ve yýl bildiren rakamlarý birbirinden ayýrmak için kullanýlýr. 05.10.1990 15.07.1985d)Saat ve dakika rakamlarýný birbirinden ayýrmak için kullanýlýr. Deprem 3.05 sularýnda meydana geldi. Tren 12.25’te kalktý.e)Matematikte çarpý iþareti yerine kullanýlýr. 12 3.4= 5 . 5 = 252) VÝ RGÜL (,)a)Birbiri ardýna sýralanan eþ görevli sözcük ve sözcük gruplarýnýn arasýna konur. Güzelliðe, neþeye, canlýlýða ihtiyacým var. Kýrmýzý güller, çiçek açmýþ aðaçlar, þýrýl þýrýl akan dereler bize gülümsüyordu.b)Sýralý cümleleri birbirinden ayýrmak için konur. insan duyar, düþ ünür, çevresinde olanlarý fark Her eder.c)Özneyi ayýrmak için konur. Selma Haným, öyle dalmýþ ki az kalsýn düþecekti.ç)Cümle içinde ara sözleri ayýrmada ara sözün baþ ýna ve sonuna konur. Biz, ne olursa olsun, bu iþi bitireceðiz. Köye, çocukluk günlerinin geçtiði yere, dönüyordu . 25
    • d)Ýsimleþmiþ sýfatlarý, adlardan ayýrmada kullanýlýr. doktoruna durumunu sordu. Ýhtiyar, Küçük, aðacýn altýnda oturuyordu.e)Kabul ve red bildiren kelimelerden sonra “evet, hayýr, peki, haydi” kullanýlýr. Hayýr, bu konuda asla konuþmam. Haydi, geç kalmayalým.f)Hitaplardan sonra konur. Deðerli arkadaþ ým, Sayýn Bakan,g)Yer adlarýný tarih lerden ayýrmada kullanýlýr. Ýstanbul, 21.06.1990 Ankara, 21 Þubat 1996ð) Týrnak içine alýnmayan alýntý cümlelerden sonra konur. Tatilde size geleceðim, dedi.h)Ondalýk sayýlarýn yazýmýnda bölümleri ayýrmada kullanýlýr. 10,5 76,303) NOKTALI VÝ RGÜL (;)a)Cümle içinde virgüllerle ayrýlmýþ tür veya takýmlarý birbirinden ayýrmak için konur. çocuklarýna Yasemin, Gül, Fatma; erkek çocuklara ise Serhat, Doðan, Barýþ adlarý Kýz verilir.b)Ögeleri arasýnda virgül bulunan sýralý cümleleri birbirinden ayýrmak için konur. Üzüntüden, sýkýntýdan bunalýyo r; daðlara çýkmak , kýrlarda dolaþmak istiyordu. fark etmez; sab ah d a gelebilirsin, akþ Benim için amda.c)“Ama, fakat, yalnýz, çünkü” gibi baðlaçlarla baðlý cümleler arasýna konur. Baðlaçlardan önce kullanýlýr. her zaman kahraman olamaz; ama her zaman insan Ýnsan, olabilir.çalýþtýlar; fakat baþ arýlý Çok olamadýlar.ç)Virgülle ayrýlmýþ örnekleri farklý örneklerden ayýrmak için kullanýlýr. Pazardan elma, portakal, ayva; ýspanak, taze fasulye, lahana aldým.4) Ý KÝ NOKTA (:)a)Kendisinden sonra açýklama yapýlacak veya örnek verilecek olan cümleden sonra kullanýlýr. Dilimizdeki sert sessiz harfler þunlardýr: f,s,t,k,ç,þ ,h,p kitapta yer alan konu baþlýklarý þunlar: ses bilgisi, biçim Bu bilgisib)Aktarýlan sözden önce konur. Atatürk diyor ki: “Muallimler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktýr.” Cenap Þehabeddin þöyle diyor: “Güzel fikir ihtiyarlamaz.”c)Karþýlýklý konuþmalarda konur. Kadýn yavaþ ça:- Oðlum! Beni býrakma,dedi.5) ÜÇ NOKTA (…)a)Sözün bir yerde kesilerek geri kalan kýsmýn okuyucuya býrakýldýðý eksiltili cü mlelerin sonuna konur. Dünyanýn haline Sonra bu pencere, bu nur… bakýlýrsa…b)Kaba, argo ve sö ylenmek istenmeyen sözcüklerin yerine konur. k… O bir daha buraya gelmeyecek.c)Alýntýlarda alýnmayan bölümlerin yerine konur. Ýþ te, bu ahval ve þerait içinde dahi birinci … vazifen…ç)Benzer örneklerin sürdürülebileceðini göstermek için konur. bahçede çok meyve yetiþir: elma, armut Bu … 26
    • 6) SORU ÝÞARETÝ (?)a)Soru anlamýtaþýyan cümle sonlarýnda kullanýlýr. Bana, biraz yardým eder misiniz? Uyarý: So ru anlamý olmayan; fakat içinde soru sözcüðü veya soru eki bulunan cümlelerden sonra soru iþ areti Burayakonmaz.hangi yýl taþýndýklarýný bilmiyorum.b)Kesin olmayan bilgileri göstermek için parantez içinde kullanýlýr.þair 1497’de (?) Bu ölmüþ.c)Bilinmeyen tarih ve yer adlarýnýn yerine konur.Nesimi (? – 1404), doðum yeri (?)7) ÜNLEM ÝÞARETÝ (!)a)Sevinç, acý, þaþ kýnlýk, korku gibi duygularýn anlatýldýðý cümlelerde kullanýlýr. Ýki þekilde kullanýlýr. Eee! Yeter artýk. Vah, yavrum vah!b)Hitap, uyarý ve seslenme sözlerinden sonra konur.Ey Türk Ordular! Gençliði! Ýlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!c)Alay ve küçümseme anlamý katmak için parantez içinde kullanýlýr. (!) hepimize yetermiþ Bu ücret .8) KESME ÝÞARETÝa)Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayýrmada kullanýlýr. Türkiye’m Halit Ziya’dan Sema’ya Uyarý: Kurum ve kuruluþ adlarýna gelen ek ler ile kiþ i adlarýyla kullanýlan unvanlara gelen ekler kesme iþ aretiyle Eðitimayrýlmaz. Fakültesi dekanlýðýna Doðan Beyden gelen haber… Uyarý: Özel isimlere getirilen yapým ekleri kesme iþareti ile ayrýlmaz. Avrupalýlaþmak Türkçenin Ankaralýdan Hristiyanlýk Uyarý: - ler eki özel isimleri “gil” (ak rabalýk) anlamý katarsa kesme iþareti ile ayrýlmaz. Benzerlik anlamý katarsa ayrýlýr. Aliler akþam bize gelecekmiþ B . u vatan nice M. Kemal’ler yetiþtirir. Uyarý: Yabancý isimlere getirilen yapým ekleri ve çokluk ekleri kesme iþ areti ile ayrýlýr. Goethe’ler Washýngton’lub)Kýsaltmalara getirilen ekleri ayýrmada kullanýlýr. Büyük harfle yapýlan kýsaltmalarda harflerinküçük harfle yapýlan kýsaltmalarda kelimenin okunuþuna göre ekler okunuþuna;getirilir. TBMM’nin THY’ye kg’dan mm’den Uyarý: Sonuna nokta konan kýsaltmalara getirilen ekler Prof.ler ayrýlmaz. Dr.a vb.leric)Sayýlara getirilen ekleri ayýrmada kullanýlýr. 1995’te 8’inci Uyarý: Üleþtirme sayýlarý rakamla deðil, yazýyla 2’þer (Yanlýþ ) gösterilir. Ýkiþ er (doðru)ç)Vezin dolayýsýyla düþ en sesin yerine kullanýlýr. Karac’oðlan N’eylesin? 27
    • 9) TIRNAK ÝÞARETÝ (“ ”)a)Baþ ka bir kiþiden veya yazýdan alýnan alýntýlar (sözler) týrnak içinde gösterilir. Nihat, Fetih Marþ ý’nda bize “Fatih’in Ýstanbul’u fethettiði yaþ tasýn!” diyerek Arif sorumluluðumuzu hatýrlatýyor . Uyarý: Üzerinde deðiþiklik yapýlan alýntýlar týrnak içinde gösterilmez.b)Özellikle vurgulanmak istenen kelimeler ile eser ve yazar adlarý týrnak içine alýnabilir. “ismi” Sýfat niteleyen bir kelimedir.Safa “Dokuzuncu Hariciye Koðuþ u”nda kend ini Peyami anlatmaktadýr. Uyarý: Týrnak iþ aretinden sonra kesme iþareti kullanýlmaz. Kütüphaneden “Yaban”ý aldým.10) PARANTEZ (AYRAÇ) ÝÞARETÝ [ ( ) ]a)Bir sözün açýklamasý veya eþ anlamlýsý olan kelimeler parantez içinde gösterilir. Zamir (adýl), isimlerin yerini tutan kelimedir.gün (19 Mayýs 1919) Samsun’a çýktý. Atatürk ob)Alýntýnýn veya bir sözün kime ait olduðunu göstermede kullanýlýr. Ya göründüðün gibi ol; ya da olduðun gibi görün.(Mevlana)c)Tiyatro eserlerinde söz esnasýndaki hareketleri göstermede kullanýlýr. Karagöz: (Yerinden kalkarak) Kim o? Uyarý: Parantez iþ aretinden sonra kesme iþareti kullanýlabilinir. Atatürk (1881-1938)’ün en büyük hedefi Türkiye’nin baðýmsýzlýðýydý.11) KISA ÇÝ ZGÝ ( - )a)Satýr sonuna sýðmayan kelimeleri bölmede kullanýlýr. … gele-medi. Uyarý: Özel isimlerden sonra konan kesme iþ areti satýr sonuna gelmiþse kýsa çizgi …konmaz. Kurumu’ Türk Dilnun yeni bir sözlük hazýrladýðýnýduyduk.b)Ara sözleri ayýrmada kullanýlýr. gelirse -gelmeyeceðini tahmin ediyorum- onunla konuþ Buraya uruz.c)Ýki kavramýn ortaklýðýný göstermede kullanýlýr. Ankara-Ýstanbul arasý 350km. 1997-1998 eðitim-öðretim yýlý baþlad ý.ç)Ek, kök ve heceleri ayýrmada kullanýlýr. Kazak-çý-lar- An-ka-ra-lý dan12) UZUN ÇÝ ZGÝ ( ) Satýr baþ ýyla baþlayan konuþmalarý gö stermek için kullanýlýr. Bizimkiler mi gelecek?- Hayýr… 28
    • ÝÞLEVLERÝNE GÖRE KELÝMELER (SÖZCÜK TÜRLERÝ )1. Ýsim (ad)2. Sýfat (önad)3. Zamir(adýl)4. Zarf(belirteç) Fiil5.6. Edat(eylem)7. Baðlaç8. Ünlem1. Ý SÝM (AD) Canlý, cansýz bütün varlýklarý, kavramlarý tanýtmaya yarayan kelimelere isimÖrnek: Aðaç, su, ev, Ýstanbul, Kuveyt, Anadolu, Enver, Karadeniz, koþ u, gidiþ denir.Ýsimlervb. çeþitli yönlerden sýnýflaraayrýlýrlar. Öze Varlýklara Veriliþlerine l Göre Cins Ý S Ý Somut M Maddelerine L Göre Soyut E R Tekil Varlýklarýn Sayýlarýna Göre Çoðul Topluluk1.VARLIKLARIN VERÝ LÝÞÝ NE GÖRE Ý SÝMLERa. Özel Ýsim: Dünyada tek olan, diðer varlýklar içind e týpa týp bir benzeri olmayan varlýklaraverilenisimlerdir. Atatürk, Türkiye, Merkür, Ýstanbul, Tekir, Japonlar, Ýslamiyet, Küçük Aða, Türk DilÖrnek, Ýsim: Ayný cinsten, ayný türden olan varlýklarýn ortak isimleridir. Örneðin þekilleri, renkleri,b. Cins Kurumu...farklý bileboyutlarý olsa yazma iþ ine yarayan cisimlere kalem denir. kalem, aðaç, insan, ev, çocuk, sevgi,Örnek,korku, hüzün,heyecan…2.MADDELERÝ NE GÖRE Ý SÝMLERa. Somut isim: Türkçede bazý sözcükler beþ duyumuzun (görme, dokunma, iþitme, koklama,tatma)“herhangibirisi ile” algýlanabilen varlýklarý karþ ýlar. Böyle somut sözcükler denir. Örnek, Kalem,sözcükleresýcak, hava, Mehmet, su, toprak, anlamlý aðaç,yeþil… isim:b. Soyut Türkçe sözcüklerin bazýsý da beþ duyumuzun “herhangi birisi ile” algýlayamadýðýmýzkarþ ýlar. varlýklarý soyut Böyle sözcükler denir. Bunlarýn varlýðýný aklýmýz vesözcüklerealgýlayabiliriz. anlamlý hislerimizle Allah, sevgi, neþe, hüzün, cesaret, güzellik, barýþ , korku, iyilik,Örnek, þüphe 29
    • 3.VARLIKLARIN SAYISINA GÖRE Ý SÝMLERa. Tekil isim: Bir tek varlýðý veya kavramý karþ ýlayan isimlerdir. çocuk, aðaç, ev, çiçek, kýr,Örnek, insan...b. Çoðul isim: Tekil isimlere –ler, -lar çoðul eki getirerek onlarý çoðul isim yaparýz. çocuklaraðaçlar,Örnek, evler, çiçekler, ,insanlar...c. Topluluk ismi: Yapý itibarýyla tekil gibi görünen fakat anlamca birden fazla kavramý ifade edenisimlerdir.Örnek, ordu, sürü, orman, sýnýf, millet...Ý SÝMLERDE KÜÇÜLTMEÝsimlerde küçültme þu eklerleyapýlýr. mehmetçik,-cýk: adacýk,kedicik-caðýz: adamcaðýz, çocukcaðýz,kadýncaðýz-ce: büyükçe, irice,dostça-()msi: mavimsi,-()mtrak:ekþimsi ekþ imtrak,mavimtrakÝ SÝM TAMLAMALARI1. Belirtili ÝsimTamlamasýÝsim tamlamasýnýn h er iki ögesinin de tamlama ek lerine aldýðýtamlamalardýr.Tamlayan eki Tamlanan-ýn,eki -in, -un, -ün -ý, -i, -u, -ü Kapýnýn kolu, Ýstanbul’un tarihi, evin bahçesi, sýnýfýn panosu…2. Belirtisiz ÝsimTamlamasýtamlananýnSadece ek aldýðý isimtamlamalarýdýr.Tamlayan eki Tamlananeki almazEk -ý, -i, -u, -üGüneþ gözlüðü, Amasya elmasý, Türkçe öðretmeni, el emeði, göznuru…3. Takýsýz ÝsimTamlamasý da tamlananýn da tamlama eklerini almadýðý isimTamlayanýntamlamalarýdýr.Tamlayan eki TamlananEkeki almaz EkalmazÇelik kasa, kaðýt mendil, taþ duvar, tahta kaþýk, naylon torba…(nedenyapýldýðý) sýrma saç, kömür göz, kiraz dudak, elma yanak…Kurt adam,(benzetme)4. Zincirleme ÝsimÝkiden daha fazla ismin birbirini tamlamasýyla oluþ san isimTamlamasýtamlamalarýdýr.Çýnar aðacýnýn gölgesi, tahta kapýnýn kenarý, taþ duvarýnüstü… 30
    • 2. SIFAT (ÖNAD)Ýsimlerin önüne gelerek onlarý niteleyen veya belirten sözcüklere sýfatdenir.Sýfatlar görevlerine uygun olarak iki ana bölümeayrýlýr. SIFATLAR Niteleme Sýfatlarý Belirtme Sýfatlarý Biçim Ýþaret Sýfatlarý Renk Sayý Sýfatlarý Durum Belirsiz Sýfatlar Soru Sýfatlarý Unvan Sýfatlarý 1. NÝTELEME SIFATLARI a.Biçim düz tahta, biber , dar oda ... belirtir: b.Renk kara koyun ,sivri gül, kumaþ... belirtir: c.Durum güze roman, beyaz yeþil öðrenci ... belirtir: l çalýþkan 2. BELÝ RTME SIFATLARI a. Ýþ aret sýfatý: Önüne geldikleri adý iþ aret ederek yerini belirten sýfatlardýr. bu çocuk, þu ev, o ülke, beriki kitap, öteki masa... b. Sayý sýfatý: Önüne geldikleri adlarýn sayýlarýný, sayý sýralarýný ve ölçülerini belirten sýfatlardýr. Asýl sayý sýfatlarý: yirmi kalem, on Kesir sayý sýfatlarý: aðaç... altý pay, yüzde elli baþ onda Sýra sayý sýfatlarý: arý... üçüncü sýnýf, yirminci Üleþtirme yüzyýl... ceviz, yüzer ikiþer sýfatlarý: lira... c. Belgisiz sýfat: Önüne geldikleri ad ý kesinlik kazandýrmadan belirten sýfatlardýr. hiçbir olay, birkaç kiþ bir gün, i... d. Soru sýfatý: Önüne geldikleri adlarý soru yö nü nden belirten sýfatlardýr. ne iþ , ne , kaç , nasýl … yapýyor? kadar? gün? kumaþ ? e. Unvan sýfatý: adlarý derece, görev, rütbe yönlerinden belirten ya da bu adlara “saygý” anlamý sýfatlardýr. katan Bay Ali, Öðretmen Sevim, Yüzbaþý Mehmet, Ahmet Bey, Zeliha Teyze, Ali Efendi... 31
    • SIFATLARDA PEKÝÞTÝRME Niteleme sýfatlarýnýn anlamlarýný güçlendirmeye niteleme denir. “m,p,r,s” den uygun olaný getirilir. Bembeyaz, sapsarý, tertemiz, dosdoðru… Yapayalnýz, çýrýlçýplak, güpegündüz… SIFATLAARDA KÜÇÜLTME -ce: büyükçe, kalýnca, derince incecik, -cik: minicik, kýsacýk -()msi: ekþimsi, yeþilimsi -()mtrak: sarýmtrakSIFATLARDA DERECELENDÝRME1. Eþitlik Derecesi: Kadar, gibi sözcükleri ileyapýlýr. kavun kadar büyük patatesBu köyde2.var. Üstünlük Derecesi: Daha sözcüðü ileyapýlýr.Daha güzel bir lokanta yokmu?3. Aþ ýrýlýk Derecesi: Çok, pek sözcükleri ileyapýlýr.Birlikte çok güzel günleryaþamýþtýk.4. En üstünlük Derecesi: En sözcüðü ileyapýlýr.Çocuklara en güzel oyuncaklarýaldý.SIFAT TAMLAMASI (Sýfat + Ý sim)Sýfatlarýn adlarý belirtmesi veya nitelemesiyle oluþan tamlamalara sýfat tamlamasýdenir.Ýhtiyar esir, harapKüçük, þirin bir köy (bir adý birden çok sýfatev…tamlayabilir)Lezzetli yemekler, tatlýlar (bir sýfat b irden çok ad içinkullanýlabilir) silgiler, kalemler (hem ad hem de sýfat birden çokRenkli, kokuluolabilir) SIFATLARIN ADLAÞMASI (ADLAÞMIÞ SIFAT)Bazý sýfat tamlamalarýnda ad olan sözcük düþer. Düþen adýn ekleri ve anlamlarý sýfata geçer. Böyleceadlaþmýþsýfatolur. insanlarýn coþ kusu yaþlý insanlarý daGençetkiledi.Gençlerin coþkusu yaþ lýlarý daetkiledi.yaramazBu çocuklardanBubýktým. yaramazlardanbýktým. 32
    • ZAMÝRLER Kelime Durumundaki Ek Görünümündeki Kiþi Ýyelik Zamirleri Zamiri Ýþaret Ýlgi Zamiri Zamirleri Belirsiz Zamirler Soru ZamirleriKELÝ ME BÝÇÝMÝNDEKÝ ZAMÝRLER1.Kiþ i (Þahýs) Ýnsan isimlerinin yerini tutan zamirlere denir. Kiþi zamirlerinin sayýsý BenZamirleri : z, onlar.sen, o, biz, si altýdýr. , Bu zamirler hâl eklerini, iyelik eklerini, çoðul eklerini Beni, bende, sizler, Ayrýcadönüþlülük zamiri olarak da adlandýrýlan ve kiþi zamirlerinin yerini benim... “kendi”kelimesi alýr. kiþ i tutabilen zamiriolarak kabul edilir. Bazen “kendi” kelimesi yerini tuttuðu kiþi zamiriyle birlikte kullanýlarak an lamý pekiþtirir.yazýyý kendim yazdým / Bu yazýyý ben yazdým / Bu yazýyý ben, kendimBuyazdým. Kiþ i Zamirinin Diðer Özellikleri:1.“Ben” zamiri, -e ekini aldýðýnda kökünde deðiþ me olur. Ayný kural “sen” zamiri için de g Ben-eçerlidir.Ban ea.“Ben” zamirinin tamlayan ve tamlanan eki2 Benim-im’dir. “saygý, incelik, kýrýlma, öfke” nedeniyle kalemim.3.Bazen “sen” zamiri yerine “siz” zamiri Sizkullanýlýr.oluyorsunuz? Sizden bir ricam kimolacak.4.Böbürlenmek amacýyla “ben” yerine “biz” zamiri Bize Konyalý Paþakullanýlýr.5.“Biz” zamiri çoðul ekini alarak abartma ve övünme anlamý derler. Bu konuda bizleri hiçkazanýr.katmýyorsunuz. hesaba6.“Siz” zamiri, saygý nedeniyle çoðu l ekini Sizleri unutur muyuzalabilir. Ali’yeverir Kitabý misin? ona verir hiç! Kitabý Sema ile Neþe çok iyi arkadaþ Onlarçok misin? iyi Biz, týr. þanslý biir milletin arkadaþtýr.Bu soruyu torunlarýyýz. sizçözebilirsiniz sadece Ben , sanadememiþ . miydim!2.Ýþaret Varlýklarý göstererek onlarýn isimlerinin yerlerini tutan zamirlere denir. Türkçe’de enZamirleri :kullanýlan iþaret çok zamirleri Bu, þu, o, bunlar, þunlar, onlar, bura, þ ura, ora, burasý, þurasý, orasý,þunlardýr:burada, þurada, orada, buradan, þuradan, oradan, burayý, þurayý, orayý, buralar, þ uralar, oralar, öteki,beriki,karþýki.. “Böyle, þöyle, öyle” kelimeleri kullanýlýþýna göre bazen isim, bazen sýfat, bazen zamir, bazen.görevi zarfO, herüstlenir.zaman böyledir. Böylesini hiç görmedim. Böyle adamlar h er zaman baþ arýr. Bu böyleolmaz. Ýþ aret ZamiriÝsim Sýfat ZarfN O T : “O” ve “Onlar” kelimeleri hem kiþ i zamiri, hem de iþaret zamiridir. Bu kelimeler, insan isimlerininyerini tutarsa kiþi zamiri; insan dýþýndaki varlýklarýn yerini tutarsa iþ aret Ona telefon edeceðim. (Kiþzamiridir. Onu hemen çöpe atýn (Ýþ aretzamiri) / iZamiri) 33
    • Bu kelimelerin insanýn veya insan dýþý varlýklarýn yerini tuttuðu bazen anlaþ ýlmaz. Budurumda söylendiði ortama dikkatcümlenin Onu bana getir. Bu cümlede “Onu” hem insanýn yerini tutabilir hemedilir. dýþ ý varlýklarýn yeriniinsan detutabilir. þu” kelimeleri insan yerini tutsa bile kiþi zamiriNOT: “bu, Yazýyý bu yazdý. (Ýþaret olmaz. Zamir)3.Soru Ýsmin yerini tutan soru kelimelerine soru zamiri d enir. En çok kullanýlan so ruZamirleri: zamirleriþ unlardýr:Kim, kimler, ne, neler, nere, neresi, nereyi, nereye, nerede, nereden, kaçý, kaçýmýz, kaçýnýz,hangimiz, hangisi, hangileri, kaçýncý, kaçta,kaçtan...“Kim” kelimesi her zaman soru zamiridir. Diðer soru kelimelerinin çoðu cümlede kullanýlýþ larýnagörezamir, sýfat veya zarfolabilir. ne aldýn?Pazardan Baban ne gün gelecek? Ne bakýyorsun tuhaftuhaf.Zamir SýfatZarf“Kaça” kelimesi ismin yerini tutarsa soru zamiridir. Ayný kelime “kaç lira ödeyerek” anlamýnasoru zarfý olur. Saat kaça geldi? (Zamir), Bu elbiseyi kaça aldýn?gelirse (Zarf) Fiilden önce gelen kelimeler genellikle zarf olduðu için , fiilden önce g elen her kelimeyi zarf o larakalgýlayabiliriz. Bir kelimenin zarf olabilmesi için fiilden ö nce gelmesi yeterli deðil, fiili nitelemesi gerekir.Buna þu cümlelerde fiilden önce gelen kelimeler, fiili nitelemediði için soru zarfý deðil, sorugöre Bzamiridir. nereden aldýn? Bu yazýyý hanginizarabayý uyazdý?4.Belgisiz Zamirler Hangi varlýklarýn yerini tuttuðu tam olarak belli olmayan zamirlere denir.(Belgisizlik ) :çok kullanýlan belgisiz En zamirleri Bazýsý, bazýlarý,kimisi, kimileri, biri, birisi, birileri,þunlardýr: birçoðu, birkaçý, birtakýmý, birçoklarý, çoðu, hepsi, herkes, birazý, her biri, herhangi biri,baþ kalarý, baþkasý,þ unu bunu, þundan bundan, þ ey, þeyler, hiçbiri,öteberi,kimse.... Örneklerden de anlaþýlacaðý gibi belgisiz zamirlerde bazý istisnalar dýþ ýnda -ý, -i, -u, -ü ekleri yer alýr.Belgisiz zamirlerin sonundak i bu ekler kaldýrýlarak, bu kelimeler bir ismi niteleyecek þekildekullanýlýrsa,belgisiz sýfat oluþ Öðrencilerin birkaçý Birkaçur. Zamir öðrenci. SýfatKelimenin baþýna -m- sesi getirilerek yapýlan ikilemelerde, ikinci kelime belgisiz Kitapçýdadefter mefter aldý. (Belgisiz zamir) “Falan, filan, falanca” kelimeleri d e belgisiz zamir olarak kullanýlýr.zamirdir. n*kelimeler, ismi nitelediðinde belgisiz Ayný sýfat Toplantýya falanca geldi. Toplantýya falan geldi,olur.gelmedi.(Belgisiz filanZamir)Toplantýya falan adam geldi. (Belgisizsýfat)EK BÝÇÝMÝ NDEKÝ ZAMÝRLER1.Ýyelik (aitlik) Ýsimlerin sonuna gelerek, o isimlerin kime ve neye ait olduðunu bildirenZamirleri: iyelikekleri, ayný zamanda iyelik zamiri olarak da Defterim, defterin, defterleri...(Ýyelikadlandýrýlýr. zamiri)2.Ýlgi Zamiri Belirtili isim tamlamalarýnda, tamlanan durumundaki ismin yerine kullanýlan “-ki” ekidir. yerini tutan -ki ekine ilgi zamiri den ir. Ýlgi zamiri olan -ki daima kendisinden önce Ýsminkelimeyegelerek bitiþikyazýlýr. Hasan’ýn defteri – Sevgi’nin Hasan’ýnki kitabý – Sevgi’ninki tahtasý sýnýfýn – sýnýfýnki... Ýlgi zamiri her zaman insanlar için kullanýlmaz. Cansýz varlýklar için de kullanýlýr. Kamyonun lastiði Kamyonunki Erzurum’un havasý çok soðuk; Malatya’n ýnki o kadar soðuk deðil.Sýfat yapmaya yarayan -ki eki de kendisinden önce gelen kelimeye bitiþ ik Bir ismin yeriniyazýlýr.zamanýný gösteren veyasýfattýr.Bu nedenle ilgi zamiri ile karýþtýrýlabilir. Aradaki fark þudur: ebimdeki para düþtü C Cebimdeki düþtü. Dünkü sýnav çokSýfatzordu. (Yer) Ýlgi Zamiri Sýfat(Zaman) 34
    • ZARFLAR Zaman Zarflarý Yer – Yön Zarflarý Azlýk – Çokluk Zarflarý Durum Zarflarý Soru Zarflarý1. ZAMAN ZARFLARI Fiil ve fiilimsilerin yapýlýþ zamanýný bildiren zarflardýr. Þimdi gelirler. Þimdilik iþi býraktýk. görürsünüz. Biraz sonra Erkenden kalkarýz... Zaman zarflarý fiil ve fiilimsileri niteleyerek “ne zaman” sorusuna cevap verir. Zamanbildiren her kelime zarf deðildir. Dün geldi. (Zarf) / Dünü unutalým. (Ý sim)“Ý leride” kelimesi cümlede kullanýlýþýna göre bazen isim, bazen zarf olur: Ýleride bir adamduruyor. (Ý sim) / Ý leride size oturmaya geleceðim. (Zaman zarfý)2. YER-YÖN ZARFLARI Fiil ve fiilimsilerin gerçekleþ me yerini ve yönünü bildiren zarflardýr. Yer-yön zarflarýnýn sayýsý sekizdir:“Ýçeri, dýþarý, yukarý, aþaðý, ileri, geri, öte,beri” Bu k elimelerin yer-yön zarfý olabilmesi için mutlaka yalýn halde olmasý ve fiil ya da fiilimsiyinitelemesi gerekir. Yukarýdaki sekiz kelime, herhangi bir ek alýrsa zarf olmaktan çýkar, isimolur. gir. (Zarf)Ýçeri / Ýçeriye gir. (Ýsim) -y:kaynaþtýrma harfi. e:ismin haleki.Cümlenin ögelerinde nereye sorusu hem dolaylý tümleç hem de zarf tümleci olur. Ýsim olantümleçdolaylý olur. Zarf olan ise zarf tümleciolur. Ýçeri gir. (Zarf Tümleci) Ýçeriye gir. (Dolaylý tümleç)Yön bildiren “doðu, batý, kuzey, güney, sað,sol” kelimeleri, fiil ve fiilimsilere yönelikkullanýldýðýnda mutlaka hal eklerini alýr. Bu nedenle bu kelimeler yön bildirdiði halde yer-yön zarfý olmaz,olarakisim Doðuyaolur. gid elim. (Ýsim) 35
    • 3. MÝKTAR (ÖLÇÜ, NÝCELÝK, AZLIK-ÇOKLUK) ZARFIFiillerin ve fiilimsilerin miktarýný bildiren zarflardýr. Bu zarflarýn en önemli özelliði fiil vebaþka sýfatlarý ve zarflarý d a niteleyebilmesid ir. Miktar zarflarý dördefiilimsilerdenayrýlýr: Eþitlik a) “Kadar” ve “denli” edatlarýyla oluþ an ve fiillerle fiilimsileri niteleyen Zarflarý: öbeklerdir. Ben de Ýsmet kadar çalýþ tým. (Eþ itlik zarfý) / Cennet kadar güzel Ülkem. Eþitlik Zarfý Sýfat Ýsim“Kadar” edatýyla oluþan öbekler, ismi niteleyerek sýfat olabilir: Bacak kadar çocuk. (Sýfat) / Dünyakadar tým. (Zarf) / Dünya kadar iþ.çalýþ(Sýfat) b) Üstünlük Zarflarý : Fiilleri, fiilimsileri, sýfatlarý ve zarflarý niteleyen “daha” kelimesidir. Bu yetmedi, daha ver. (Üstünlük zarfý) / Daha güzel bir söz. / Daha iyi çalýþ tý. Üst.Zarfý Sýfat Ýsim Üst.Zarfý Zarf Fiil“Daha” kelimesi “bir” kelimesiyle öbekleþ ince, bir iþ in tekrarlanacaðýný anlatýr. Ve yineleme zarfý Bolur.sýnavda þansýmý bir daha deneyeceðim. (Yineleme uzarfý) c) En üstünlük Zarfý : Sýfatlarý ve zarflarý n iteleyen “en” En güzel çiçek, kelimesidir. çocuktur.4.DURUM ZARFLARIBunlar hâl ve tavýr ifade eden zarflardýr. Fiilin nasýl yapýldýðýný ve ne durumda olduðunubelirtirler. ocuk Ç öyl anlattý bize aðýrçýkacaksýn Aðýr e . bu Küçük merdivenlerden. güzelc süslendi Çocukç seviniyor . delic gülüyordu kýz e a , e .5.SORU ZARFLARI Fiil ve fiilimsileri soru yoluyla belirten zarflardýr. Bu yaðmurda nasýl gideceksin eve ne kadar çalýþmýþ ? Dün Ýþleri ne zaman? bitireceksiniz Niçin gitmedin? ? 36
    • EDATTek baþ ýna anlamý olmayan, cümle içinde kullanýldýðýnda yan yana geldiði sözcükle anlam iliþ kisikuransözcüklerdir. Belli baþ lý bazýÝ leedatlar:Saçýný tarak ile taramýþ . / Kaðýtlarý makas ile kesmiþ. (vasýta,araç)Kalabalýða þ üphe ile yak laþ tý.(durum) arkadaþýmlaEvde yazýlýya çalýþýyorum.(birliktelik) (-e) kadarOn kadar kiþi yemeðe gelecek.(yaklaþýk) kadar seni bekledim.Akþama(süre) kadar çalýþaný görmedim. (karþýlaþSenintýrma) kadar güzel vatanýmýz var.Cennet(benzetme) GibiElma gibi yanaklarý vardý.(benzetme) Ý çinBu emeðim senin için. / Bu göz yaþlarým senin için.Senin(uðruna)için iyi þ eyler söylenmiyor.(hakkýnda)Otobüsü kaçýrdýðý için derse geç geldi.(neden) için en güzel hediye tatlý bir gülüþtür.Benim(bence) YalnýzO adam yalnýz buraya gelir.(sýnýrlama) BAÐ LAÇTek baþlarýna anlamlarý yoktur. Baðlaçlarýn gö revi eþ görevli sözcükleri ya da anlamca iliþ kilicümleleribirbirinebaðlamaktýr.Öðretmen, öðrencilere vekitapsýz gelmemelerinidefter AliAnnem veBurak’ý çaðýrdý. söyledi.Kapýyý açtý vedýþ arý çýktý.Beni nearýyor nesoruyor.Birden çekip oysa ne kadar daalýþ mýþtýkgitti;Sana amakimseye ona.anlatacaðým söylemeyeceksin.Edat Ý le Baðlaç Karýþtýrýlmamalý baðlaç hem de edat olabilmektedir. “ile” yerine diðer bir baðlaç olan “ve” getiriliyorsa ile1. “ile” hembaðlaçtýr. muzu çok severim. (ve gelirElma ilebaðlaç) ile pek anlaþamaz. (ve gelmezBabasýedat)2. Yalnýz ve ancak sözcükleri yerine bir baþ ka baðlaç olan ama gelirse bu sözcükler baðlaç olur. Sadecegelirseedat olur.Gelmek isterim yalnýz çok iþim var. (ama gelirbaðlaç)Bitirmeye çalýþýrým ancak hepsini deðil. (ama gelirbaðlaç) ancak sen yapabilirsin. (sadece gelirBu iþiedat) ÜNLEMSevinç, korku, heyecan, acýma, þaþma, öfke gibi duygularý coþkulu bir þ ekilde anlatan veya hitap(seslenme) durumlarýgibi belirtensözcüklerdir. konuþtunAaa! ÇokÝmdat, yardým edinama.bana!Yooo! Buna dayanamamHey!artýk. Arkadaþlar burayabakýn. 37
    • FÝÝ L (EYLEM)Fiil Varlýklarýn yaptýklarý iþleri, hareketleri veya içinde bulunduklarý durumlarý bir kipe (yani(Eylem) :dileðe) ve kiþ ilere baðlayarak bildiren kelimelere fiil denir. Fiillerin üç temel kuralýveya bir zamanavardýr: a) Ýþ, hareket, oluþ bildirir. b) Kök veya gövde halindeyken kip eklerini c) Kök alabilir. ve gövde h alindeyken mastar eklerini (-mek, -mak) alabilir. Fiillerin en önemli özelliði harek ettir. Fiiller hareketlerine göre üç çeþittir: 1. Ýþ ve KýlýþBir nesneyi olumlu olumsuz etkileyen, insanlar tarafýndan gen Fiilleri:olarak gerçekleþ tirilen fiillerdir. Bu fiiller “kimi, neyi” sorularýna cevap verir. bilinçli ellikle nedenle iþ ve kýlýþ fiilleri çatýsýna göre geçiþ li Kýr-, ver-, dur-... Bu 2. fiillerdir. Durum Fazla hareketi olmayan, b elli bir süre devam eden, nesneyi Fiilleri: tarafýndanetkilemeyen, insanlar bazen bilinçli, bazen b ilinçsiz gerçekleþ tirilen ve sona ermeleri için baþka bir fiilin baþlamasý gereken fiillerdir. Durum fiilleri çatý yönünden Uyu-, kalk-, ... geçiþsizdir. yat- 3. Oluþ Bu fiillere “doða fiilleri” de denir. Oluþ fiillerinde kendi kendine olma Fiilleri:Bu fiiller aslýnda gizli bir güç tarafýndan gerçekleþtirilir. Bu fiillerin gerçekleþ vardýr. anlamý mesi irademize (isteðimize) baðlý Yað-, es-, yeþer-, kýzar-, acýk-, deðildir. gürle-...Örnek Soru : Aþaðýdaki cümlelerin yüklemi olan fiillerden hangisi oluþ” “ bildirmektedir? A) Sizi çok seviyoruz. B) Bir de þu soruyu çözsene. C) Çocuklar ne güzel de D) oynuyorlar. ne kadar da büyümüþ sün, Sen ufaklýk![Cevap: A’da sev(mek) için birine ihtiyaç vardýr. B’de, çöz(mek) için soruya ihtiyaç vardýr. Her iki fiil dekýlýþbildiriyor. C’de oyna(mak) durum bildirir. D’de ise büyü(mek) irademizin dýþ ýnda olur, biz istediðimiziçinbüyümeyiz. CevapD’dir. ]Fiillerde Somutluk-SoyutlukSomut Beþ duyu organýndan herhangi biriyle algýlanabilen fiillere Kýr-, oku-,Fiiller:Soyut denir. yaz-... Beþ duyu organýndan herhangi biriyle algýlanamayan; fakat var olan fiillere Düþün-, hoþlan-...Fiiller: denir.Bazý somut fiiller, cümlede kullanýlýþýna göre soyut olabilir: Babam biraz odun kýrdý. (Somut)/ rkadaþýmýn sözleri kalbimi kýrdý.A(Soyut)Dikkat ! Bir kelimenin fiil olabilmesi için þ u üç öðeyi bulundurmasýgerekir. 1. Fiil tabaný eki 2. Kip 3. Þahýs ekiÖrnek Soru: Çekimli fiiller aþaðýdakilerden hang göstermez ? (1989-AL) isiniA) Zaman B) Þahýs C) Hareket ve oluþ D)YerÇözüm : Sev - i - yor - umÝþ-oluþ-hareket Zaman Þahýs CevapD 38
    • 1) KipEkleri : Fiillerin yapýlýþ amacýný ve zamanýný bildiren eklerle almýþ olduklarý biçimine “kip” denir. KiplerKip Ekigrupta ikiincelenir: A) Bildirme (Haber) B) KipleriDilek (Tasarlama) Kipleri Haber (Zaman) Kipleri Dilek Kipleri Geçmiþ -di -miþ -meli, Zaman Gereklilik Kip -malý Þimdiki -( ) yor Ýstek -e, -a Zaman Gelecek -ecek, -acak Þart -se, Zaman -sa Geniþ -( ) r Emir Eki Zaman yoktur.HABER KÝ PLERÝ: Ýþin, oluþ un, hareketin gerçekleþme zamanýný; iþ in yapýldýðýný, yapýlacaðýný veyayapýlmakta olduðunu haber verirler. Haber verdikleri zamanýn adýylaanýlýrlar. 1. Geçmiþ Zaman a. Görünen (-di’li) Geçmiþ Geçmiþte yaþadýðýmýz veya gördüðümüz fiilleri anlatmak Zaman: Fiil tabanýna -di eki getirilerek yapýlýr. Bu yü zden di’li geçmiþ zaman kipi de kullanýlýr. için denir. Fiil Tabaný -dý,-di,-du,-dü, -tý,-ti,-tu,-tü þahýs eki Sev di mYaz dý nOku du -------Git ti kSat tý nýzUç tu lar b. Duyulan (-miþ’li) Geçmiþ Zaman Kipi : Fiilin, önceden gerçekleþtiðini bildirir. Ancak söyleyen fiilin yapýldýðýný görmemiþ , baþkasýndan duymuþ tur. Fiil tabanýna -miþ eki g etirilerek yapýlýr.Fiil Tabaný -mýþ, -miþ, -muþ, -müþ ÞahýsEkiSev miþimKazan mýþ sýnKork muþ ----2.Þimdiki Zaman Kipi: Fiilin þ u an gerçekleþmekte olduðunu bildirir. Fiil tabanýna -( ) yor eki Se(i) yor um getirilir. vDikkat: - ( ) yor eki kendinden önceki geniþ sesliyi (a, e) dara ltýr. Gör me yor um----Görmüyorum. zaman anlamý -mekte, -makta ekiyle de saðlanabilir. Ders çalýþýyorum / Ders çalýþDikkat: Þimdikimaktayým.3.Gelecek Zaman Fiilin daha sonra gerçekleþeceðin i b ildirir. Fiil tabanýna -ecek, -acakKipi:yapýlýr. getirilerekFiil Tabaný -ecek/-acak þahýsekiSev eceðim y acak sýnAnlaBekle yecek ..... acaðÇalýþýzBaþ ar acakGörsýnýzecek ler4. Geniþ Zaman Kipi: Fiilin h er zaman yapýldýðýný veya yapýlabileceðini bildirir. Fiil tabanýna -( )r ekigetirilerek yapýlýr. Fiil tabaný+ [-( ) r ]+ þ ahýs eki (Sev-e-r-im)DÝKKAT : Geniþ zamanýn olumsuzu yapýlýrken -( ) r kullanýlmaz. Yerine -me, -ma, -mez, -mazkullanýlýr.(Severim...Sevmem, Anlarýz....anlamayýz, Okur...okumaz,çalýþýrsýnýz....çalýþmazsýnýz) 39
    • Örnek Soru: “Dað daða kavuþmaz, insan insana kavuþur” Cümlesindeki fiillerin zamaný hangi seçenekte doðru verilmiþtir? (1994- EML) A) Þimdiki zaman-geniþ zamanGeniþ B) zaman-geniþ zaman Gelecek zaman-gelecek C) zaman Geçmiþ D) zaman-geçmiþ zaman Çözüm: kavuþ -maz / kavuþ-ur (her zaman) (geniþ zaman) (Geniþ zamanýn olumsuzu -mez, -maz, veya - me, -ma ile yapýlýr) DÝLEK KÝPLERÝ 1. Gereklilik Eylemin mutlaka gerçekleþmesi gerektiðini bildirir. Fiil tabanýna -meli, -malý Kipigetirilerek yapýlýr.ekleri : (Sev-meli-y- 2. iz) Dilek-Þ art Ýþ in, oluþun, hareketin gerçekleþmesi ,baþka bir eylemin olmasý þartýna baðlý Kipi: olduðu durumlarda fiil tabanýna -se, -sa ek leri getirilerek yapýlýr. Hem dilek hem de þart anlamý görülebilir. kazanýrsýn.(Þart) / Þimdi Konya’da olabilsem. Çalýþýrsan (Dilek) 3. Ý stek Kipi: Eylemin yapýlmasý veya yapýlmamasý istendiði durumlarda kullanýlýr. Ðenellikle tekil ve birinci çoðul þahýslarda kullanýlýr. Fiil tabanýna -e, -a ekleri getirilerek birinci Sev-e-lim, yapýlýr. a- çalýþ- 4. yým... Emir Eylemin yapýlmasýný veya yapýlmamasýný baþ kasýndan isteme durumunda Kipi : kullanýlýr. DÝKKAT : Emir k ipinin eki yoktur. Buna göre kök halindeki bü tün fiiller, emir kipin dedir. Üçüncü ve çoðul kiþilere göre, emir kipinde çekimlenmiþ fiillere -sin eki tekil (Gel-, dur-, otur-, getirilir. otursun/gelsinler, dursunlar, otursunlar) dursun, /gelsin, ÖZEL NOT : Dilek kiplerini þöyle formüle Melisa’ya emir yok. (meli) (sa) y (a) , emir eki edebiliriz: yok. Örnek Soru: Aþ aðýdaki fiillerin hangisi emir kipindedir? (1987- A) Yazasýn FL) Yazsýn C) Yazma lý D) Yazsa B) Çözüm: Yaz - a - sýn (Ýstek kipi) / Yaz - malý (Gereklilik kipi) / Yaz - sa (Þart kipi) x sýn (Emir kipi) Cevap Yaz B 2) Þahýs Ekleri Þahýs Eki : Fiilin bildirdiði iþ mutlaka canlý veya cansýz bir varlýk (özne) tarafýndan yapýlýr. Ýþte bu varlýða fiilin kiþ isi d enir. Türkçe’de üç tanesi tekil, üç tanesi çoðul olmak üzere altý tane þ ahýs vardýr. Ben....(Kendisi söz söyleyen) Sen....(Kendisine söz O......(Kendisinden söylenilen) bahsedilen) Dikkat: Fiilin bildirdiði þahýslarý aldýklarý eklerden Sevdi-m...(Ben), Sevmiþ-sin ... tanýrýz. (Sen)Örnek Soru : Aþ aðýdakilerden hangisi çekimli fiilA) Anlarým deðildir? Anlamak B) C) Anlamazsýn D)AnlýyorumÇözüm : Þimdi bu kelimelerde fiilin 3 temel öðesinin (taban, kip, þahýs) olup olmadýðýna bakalým:Anlarým (Fiil tabaný, geniþ z.,1.t.þ.)Anlamazsýn (Fiil tabaný, geniþ zamanýn olumsuzu, 2.tekilþ .)Anlýyorum (Fiil tabaný, þimdiki z., 1.tekilAnlamak (Mastar eki alan fiiller artýk fiil deðil fiilin ismidir ve isimlerde kip ve þ ahýs kavramý yoktur. )þ .)CevapB’dir. 40
    • FÝÝ LLERÝN OLUMSUZLUK ÞEKLÝFiil tabaný +Olumsuzluk Eki (-me,-ma, -mez, -maz)+Kip +Þahýs EkiSev me di mGel me -- y inDÝKKAT :Geniþ zamanýn olumsuzu 1. þah ýslarda -me, -ma diðerlerinde ise -mez, -maz ile yapýlýr. Ve “-kip ekinin( ) r yerini Sev (e) r im ----Sev (me) m / Bil (i) r sin....Bil (mez)alýr. sinDÝKKAT :Þimdiki zamanýn olumsuzu yapýlýrken “ ( ) yor” eki -me, -ma olumsuzluk ekini daraltarak -mý, --mu, -mümi, haline Ýste mi yor um, Görüþ mü yor uzsokar.FÝÝ LLERÝ N SORU ÞEKLÝ Fiillerde soru anlamý “-mý, -mi, -mu, -mü” soru ekiyle saðlanýr. Soru eki daima kelimeden ayrý yazýlýr.Þahýs ekleriyle ise bitiþikyazýlýr. çözdünüz mü?SorularýBeni seviyormusun?ZAMANLARINA GÖRE FÝÝLLER Fiiller, zamanlarýna göre iki ana grupta A. incelenir: Zamanlý Basit FiillerBileþik Zamanlý B. FiillerBASÝT ZAMANLI FÝÝ LLER: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirilmesiyle oluþur.zamanlý fiillerde, kip ekinden sonra kiþ i ekleri getirilir. Türkçe’de basit zamanlý fiillerin tek il v e çoðul kiþ Basitileregöre çekimleniþi tablodagösterilmiþtir.BÝLEÞÝK (BÝRLEÞÝK) ZAMANLI FÝÝ LLER: iil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki Fsonra idi (-dý,-di, -du, -dü, -tý, -ti, -tu, -tü), -imiþgetirildikten -muþ, -müþ ), ise (-sa, -se) ek-fiilleri (-mýþ, -miþ,getirilerek kaynaklarda birleþik zamanlý fiiller, “iki kip eki almýþ” fiil olarak da tanýmlanoluþur. BazýBirleþik zamanlý fiiller üçeýr.ayrýlýr: Hikaye (öyküleme) birleþik zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten 1. sonra “idi” (-dý, -di, ...) getirilerek Gel-i-r-di, gel-i-yor-du- oluþturulur. m... 2. Rivayet birleþ ik zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “imiþ ” (- mýþ -muþ , ...) getirilerek Gel-i-r-miþ , gel-miþ- oluþturulur. miþ... 3. Þart (Koþul) Birleþik Zaman: Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “ise” (- se, -sa) getirilerek Gel-i-r-se, gel-miþ -se- oluþturulur: m...Fiil Tabaný + Kip Eki (Haber – Dilek) + Ek Fiil (Hikaye –idi, Rivayet –imiþ, Þart –ise) + Kiþ i (Þahýs)EkiSev + miþ + ti + m (miþ ’li geçmiþ zamanýnhikayesi)Bil + (i)yor + sa + lar (Þimdiki zamanýnGel +þartý) ecek + miþ + ler (Gelecek zamanýnrivayeti) malý + ymýþ + sýn (GerekliliðinÇalýþ +rivayeti) ydý + m (Þartýn hikayesi)Al + sa + YAPILARINA GÖRE FÝÝLLERTürkçe’de fiiller yapý bakýmýndan üçeayrýlýr: Basit 1. fiil Türemiþ 2. 3. fiil Birleþ ik fiil1.BASÝ T FÝÝLLER: erhangi bir yapým eki almamýþ, baþ ka bir kelimeyle de birleþ memiþ kök Hfiillerdir. Kök, fiilindurumundaki bölünemeyen en küçük anlamlýparçasýdýr.Sev-, aðla-, kaç-,sor- Çekimli bir fiilin k ip, kiþ i ve olumsuzluk ekleri atýldýktan sonra geriye kalan iþ, oluþ , hareket bildirenkýsmý yapým eki almamýþ, yani baþka bir kelimeden türememiþ veya baþka bir kelimeyle de birleþmemiþ fiilbasityapýlýdýr.Okuyacakmýþ sýn ....Oku-y-acak-mýþ -sýn (Kök-yardýmcý ses-gelecek zam.eki-rivayet eki-2.tekil þahýseki.) 41
    • 2.TÜREMÝÞ YAPILI FÝÝLLER:Fiil ya da isim köklerine yapým eki getirilerek türetilenGöz-le- gör-üþ yaþ -a- giy- fiillerdir.inÝsim fiil isimfiilFiil fiil fiilDikkat ! Yansýma olan kelimelerle de fiil türetilebilir.( Çat-la-, fýsýl-da-, hav-fiilla-)Örnek Soru: Hangi cümledeki yüklemin yapýsý basittir? (19996 DPY) A) Yeni aldýðý elbiseyi bugün giydi.Ço cuk, yataðýndan hafifçe B) doðruldu. C) Seyahatten dönen kardeþini yokladý. D) Akþam olunca sokaklar tenhalaþtý.Cevap (A) : Giy-di(Basit)Örnek Soru : Aþ aðýdaki altý çizili kelimelerden hangisi isimden türemiþ bir A) Babam koca bir ayý fiildir? avlamýþ. B) Bebeðe yedirdin mi mamasýný? kartlarý çok ucuza C) Bu bastýrdým. D) Alýþ tým artýk, bana yapýlanlara.Cevap (A) : Av (isim)3. BÝ RLEÞÝ K YAPILI FÝÝLLERÝki ya da daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluþturduklarý fiillerdir. :yolla Üçyapýlýr: Yardýmcý fiille kurulan birleþik a)Ý S fiiller: Yardýmcý Ý M Fii l t- e ol- eyle- kýl- Yardým et- Baþ arýlý ol-Not: Ol- yardýmcý fiili tek baþ ýna da fiil olarak Ben hep sizin olacaðý .kullanýlabilir. yanýnýzda mÖrnek Soru: “Olmak” fiili aþaðýdaki cümlelerin hangisinde yardýmcý fiil olarak kullanýlmýþ týr? (1996 -AÖL) FL / A) Gideli iki yýl oluyor. (Zarf B) Her Tümleci) þeyden önce insan olmalý. (Yüklem) C) Evimizin bir de bahçesi olmalý. (Özne) D) Bu yaz ekinler erken oldu. (Zarf Tümleci)Cevap (B)Çözüm: Ol- kelimesi tek baþ ýna yüklem olduðu zaman, yanýndakini fiilleþ tirmek yerine onlarý özne, nesneveyatümleç olarakalýr.DÝKKAT ! Yardýmcý fiille oluþ turulan birleþik fiillerde ses düþmesi veya ses türemesi oluþ uyorsa fiil bitiþikyazýlmalýdýr. Eðer ünlü düþ mesi veya ünsüz türemesi olmuyorsa ayrýyazýlýr.Sabýr-et- sabret- (Sesdüþmesi)Af-et- af-f-et- (Sestüremesi)Terk et-Namaz kýl-Hasta ol-Örnek Soru : Hangi cümlede birleþik fiil yoktur? (1993 EML) A) Bahçede çalýþan komþ umuza yardým edelim. B) Ýnsanlarý fikirlerinden dolayý küçümsemeyin. beri içimde bir C) Sabahtan eziklikD) hissediyorum. Dayýma, sabah erkenden telefonettim. 42
    • b) Anlamca Ka ynaþmýþ Birleþik Fiiller ( Deyim Halindeki Birleþ ik Fiiller) : Kelimelerin gerçek anlamlarýndan sýyrýlmasýyla yani mecaz anlamda kullanýlmasýyla oluþan birleþ ik -mek. -mak mastar ekinin alabilen deyimler bu gruba girer. Veya ; isim soylu kelime ya fiillerdir. kelimelerle bir fiilin bir araya gelmesiyle da oluþur.Memleketim gözümde tütüyor ! Baþ ka nereye baþvurdunuz? Çok eziyetçekmiþ .(Göz gezdir-, kafa patlat-, kapý dinle-, kulak asma-, akýlver-...) c) Kurallý Birleþik Fiiller En az iki kelimenin belli bir kurala göre birleþ mesiyle oluþan birleþik fiillerdir. Dilimizde çok deðiþ ik kurallý birleþ ik fiil vardýr. Bunlarýn en yaygýn olarak kullanýlanlarý dört çeþ ittir.1) Tezlik Fiil kök ve gövdelerin e -ý, -i, -u, -ü ekleri getirilir. Ortaya çýkan kelime “vermek”Fiili: fiiliylebirleþtirilir. Tezlik fiilleri daima bitiþik Geliver-, yapýver-, okuyuver-,yazýlýr.fiillerinde genellikle “çabukluk, beklen seçiver...kolaylýk, önem vermeme” anlamlarýTezlik mezlik,görülür.Gazeteyi yere atýverdi. (Önemvermeme)Fiil Tabaný -(i) verBak(mek)(ý)ver- fiilinin olumsuzu iki þekilde yapýlýr: Geliver...gelmeyiver veyaTezlikGeliverme2) Yeterlilik Fiil kök veya gövdelerine -a, -e ekleri getirilir. Ortaya çýkan kelime “bilmek”birleþtirilir. Bu fiillerde bir iþin yapýlmasýna gücün yetmesi, iþi b aþ arma anlamlarý vardýr. Daima bitiþikFiili : fiiliyleyazýlýr.Yapabil-, gezebil-,okuyabil-...Yeterlilik fiillerinde genellikle ola sýlýk anlamý görülür. Bu nedenle yeterlilik fiillerininbulunduðu olasýlýk zarflarýnýn kullanýlmasý dil yanlýþ lýðýna yolcümlelerdeaçar. yarýn köye dönerim.Belki(Doðru) köyeYarýn gidebilirim.Belki(Doðru) yarýn köye gidebilirim.(Yanlýþ)Yeterlilik fiilinin olumsuzu üç þekilde yapýlýr: Alabilirim... (Alamam)(Almayabilirim)(AlamayabilirimY) ukarýdaki üç olumsuz yeterlilik fiilinin aralarýnda anlam farký vardýr. Birincide kesinlik,ikincidekendisine baðlý olumsuzluk, üçüncüde ise kiþ inin elinde olmayan nedenlerden doðan olumsuzlukkiþininkonusudur.söz3) Sürerlilik Ýki þekildeFiili : Fiil yapýlýr. gövdelerine -a, -e ekleri getirilir. Ortaya çýkan kelime “durmak, kalmak, kök veya gelmek” fiilleriyle birleþ tirilir. Bu tür sürerlilik fiilleri daima bitiþik Uyuyakal-, yazýlýr. süregel-.. gidedur-, Fiil kök veya gövdelerine -ýp, -ip, -up, -üp ekleri g etirilir. Bu kelimelerden sonra . “durmak , gelmek” fiilleri kullanýlýr. Bu tür sürerlilik fiilleri ayrý Konuþ up dur-, kalmak, dur-, yazýlýr.donup kal-, sürüp gidip gel-... Bu fiillerde, iþin belli bir süre devam ettiði anlamý vardýr. Sürerlilik fiillerinin olumsuzu yoktur.4) Yaklaþma Fiili: Fiil kök veya gövdelerine -a, -e ekleri getirilir. Ortaya çýkan kelime, “yazmak” fiiliylebirleþtirilir. Yaklaþma fiilleri bitiþ ik Düþ eyaz-,Bu fiillerde “olmadý ama az daha olacaktý, az kalsýn oluyordu” anlamlarý vardýr. Yaklaþmayazýlýr. öleyaz-...fiillerininanlamý olumsuzdur. Bu nedenle yaklaþma fiilleri ayrýca olumsuz yapýlamaz. Yani bu fiillerin görünümü oanlamýlumlu, olumsuzdur.NOT : Türkçe’de en çok kullanýlan kurallý birleþ ik fiiller bunlardýr. Bunlar iki fiilden oluþ muþtur. Ayrýcabirfiilimsi, bir fiilden (aðlayacaðý tut-, göresi gel-..) ; bir fiil , bir yardýmcý fiilden oluþan (hazýrlanmýþ ol-, gidersöyleyecek ol-...) kurallý birleþik fiiller deol-,vardýr. 43
    • FÝÝ LÝMSÝ (EYLEMSÝ) Kip ve kiþi ekleri almayan ama iþ , oluþ, hareket veya durum anlamlarýný özünde bulunduran ve cü mleiçinde “isim , sýfat, zarf” gibi görevler üstlenen fiilims denir.sözcüklere i1. ÝSÝM FÝÝLLER (MASTAR)2. SIFAT FÝÝL (ORTAÇ)3. BAÐ (ZARF) FÝÝL (ULUÇ)1. Ý SÝM FÝÝLLER (MASTAR) Fiilin adý demektir. Fiil kök veya gövdelerine -mak, -mek, -ma, -me, -ýþ , -iþ, -uþ, -üþ ekleri getirilerekoluþ ur.Yazmak, konuþmak, yemek, yazma, alýþ ... Konuþmak bir sanattýr.DÝKKAT Olumsuzluk eki -ma, -me ile isim-fiil eki o lan -ma, -me Bu hafta iþe(Olumsuz karýþtýrýlmamalýdýr.: fiil) / Tatile gitme hazýrlýklarý baþladý. (Ýsim- gitme.fiil)DÝKKAT:-mak, -mek, -ma, -me eklerini alan bazý kelimeler bir nesnenin adý olarak Ekmek kullanýlabilir.çakmak, yemek, tokmak, kýyma, sarma, ,kazma...tarlaya buðday ekmek istiyorum. (isim-Bu yýlfiil)Bakkaldan üç ekmek aldý.(Ýsim)2. SIFAT FÝÝ L (ORTAÇ) Fiilin sýfata dönüþ türülmüþ þek lidir. Fiil kök veya gövdelerine -an, -asý, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miþ ,ekleri getirilerek yapýlýr. Sýfatlarýn her zaman bir ismi nitelediði gibi sýfat-fiiller de bir ismi Tanýdýkokumuþniteler. adam, çýkmaz kiþi,sokak....DÝKKAT Sýfat-fiil ekini alan fiiller, bazen isim göreviyle Bayrama katýlan öðrencilere izin:(Sýfat-fiil)kullanýlýr. verildi. / Bayrama katýlanlara izin verildi. (Ýsim) (Sýfat-fiiller çekim eki alarakisimleþir.)DÝKKAT Sýfat-fiil ekleriyle kip ekleri Görünmez kaza (Sýfat-fiil) / Buradan bizimgörünmez.karýþtýrýlmamalýdýr.: ev(Fiil)DÝKKAT Sýfat-fiil eklerinin olumsuzlarý da yaygýn olarak Görmemiþ adam, olmayacak: kullanýlýr. iþ3. BAÐ (ZARF) FÝÝL (ULUÇ) Fiillerin durumunu, zamanýný, þ eklini bildiren fiilimsilerdir. Fiil kök veya gövdelerine “-ip, -ince,erek, -ken, -a, -e, -maden, -maksýzýn, -dýkça, -dýðýnda, -mez” ekleri getirilerek -eli, -yapýlýr.Koþa koþ a geldi.Çocuk aðladýkçaÖðretmenaçýldý. dersi anlatýpçýktý. 44
    • EK-FÝÝ L (EK-EYLEM)Ýsim soylu kelimelerin sonuna gelerek, onlarý yüklem yapan eklere ek-fiil denir. Ek -fiil ekleriþunlardýr: -imiþ ,-dýr, -idi,Ek-fiillerin-ise temelgörevi Ýsim ve isim soylu kelimelere gelerek onlarý yüklem Hayat, yaþayýnca dir. yaparlar. güzelEk-fiiller genel olarak dört bölü mdeincelenir: 1.Ek-fiilin geniþ zamaný 2.Ek-fiilin görülen geçmiþ zamaný 3.Ek-fiilin duyulan g eçmiþ zamaný 4.Ek-fiilin þ artýEk-fiilin geniþ zamanýÝSÝM + EK FÝÝL ( -dýr, -dir, -dur, -dür, -týr, -tür, -tur, -tür) + ÞAHIS EKÝ (-ým, -im, -um, -üm, -sýn, -sin, -sun, -sün, -ýz, -iz, -uz, -üz, -sýnýz, -siniz, -sunuz, -sünüz, -lar, -ler) ekleride Ek-fiilin geniþ zamanýný karþ Ýyi-dir- , yorgundur, yorgunum, yorgunsunuz, yorgunlar.ýlar.Ek-fiilin geniþ zamaný, ayný zamanda ek-fiilin þimdiki zamanýný karþýlar.DÝKKAT : “-d ýr” ek-fiili sadece 3.þahýslarda kullanýlýr. Birinci ve ikinci þ ahýs çekimlerinde -dir yerineekleri þahýskullanýlýr.Ek-fiilin görülen geçmiþzamanýÝSÝM + EK FÝÝL (-idi, -dý, -di, -du, -dü-tý, -ti, -tu, -tü ) + ÞAHIS EKÝÖðrenci-y- di- m , çalýþkandý,güzeldi.Ek-fiilin duyulan geçmiþ zamanýÝSÝM + EK FÝÝL (-imiþ, -mýþ , -miþ , -muþ , -müþ ) + ÞAHIS EKÝGüzelmiþim, güzelmiþ sin, güzelmiþ, güzelmiþ iz, güzelmiþsiniz, güzelmiþlerEk-fiilin þ artýÝSÝM + EK FÝÝL ( ise, -se, -sa) + Þ AHIS EKÝHastaysanýz...DÝKKAT: Ek-fiilin þ artý olan ise isim ve isim soylu kelimelere g eldiðinde onlarý yüklem yapmaz;sadececümleye þart anlamý Hastaysanýz biraz istirahatkazandýrýr. ediniz.DÝKKAT : Ek fiiller sadece isimleri deðil; isim soylu olan zamirleri de yüklemBenim en iyiyapabilirler. arkadaþ ým sen-di-n. / Kim-miþ beni soran / En iyi adamOdur.: Ek-fiiller, fiilimsilerin sonuna gelerek onlarý yüklem ya pabNOT En güzel þey, saðlýklýilir. yaþamaktýr.ÖNEMLÝ :Ekfiil eklerinin üç görevi vard ýr: 1. Ýsmi Yüklem Yapar 2. Basit Zamanlý Fiili Birleþik zaman3. Þart Yapar CümlesiYapar. 45
    • FÝÝ L ÇATISI1. NESNELERÝNE GÖRE FÝÝLLERa. Geçiþ lib.Fiiller GeçiþsizFiiller Oldurganc.Fiiller Ettirgenç.Fiiller2. ÖZNELERÝNE GÖRE FÝÝLLERa. EtkenFiiller Edilgenb.Filler Dönüþlüc.Fiiller Ýþteþç.Fiiller1. NESNELERÝ NE GÖRE FÝÝLLERa. Geçiþli Nesne alan, yükleme sorulan “ne, neyi, kimi” sorularýna cevap verenFiiller:Ýpucu: Birfiillerdir. ýna onu” sözcüðünü getirip okuyabiliyorsak, o fiil nesne alabiliyordur, fiilin baþ “ Annemi çok seviyorum. / geçiþlidir. gazetede okumuþ Bu haberi tum. Görmek / saklamak / baðlamak Uyarý: Fiilimizin geçiþ li olmasý için ille de cümle içersinde nesne almýþ olmasýna gerek yoktur. alab Nesne iliyor olmasý yeterlidir. beri durakta bekliyorum. Sabahtan / Ben de çok özledim.b. Geçiþ siz Nesne alamayan fiiller geçiþ sizdir. Bu fiiller onu ” sözcüðüyleÇok sevdiði kedisi “kayboldu.Fiiller: / Küçük çocuk durmadan okunamaz.aðlýyordu. haber nihayet geldi.Beklediðimiz / uyumak / gülmek /oturmakc. Oldurgan Geçiþsiz fiillerin “-()r, -t, -tir” eklerini alarak geçiþ li duruma oldurgan denir.Fiiller:gün aðladý. (geçiþ siz)Bütün gelmesine Anlattýklarýyla hepimizi ttý. (oldurgan) fiilaðlaÝnsanlar gülüyor. (geçiþ siz) Ýnsanlarý dür dü. (oldurgan)Piþmekgül rmekpiþi lamakBaþ baþ tmaklaUyanmak uyan dýrmakç. Ettirgen Geçiþ li eylemlere “-t, -()r, -tir” ekleri getirilerek bunlarýn geçiþ lilik dereceleriFiiller: lilikGeçiþ arttýrýlýr. derecesi arttýrýlmýþ ettirgen denir. Ettirgen eylemlerin yük lem olduðuözne iþieylemlere kendisi yapmaz, baþkasýna eylem cümlelerdeyaptýrýr. kesti. (geçiþ li)Saçlarýný Saçlarýný tirdi.kesYemekten sonra su içti. (geçiþ li) Çocuða su (ettirgen) rdi.içiOkumak oku tmak (ettirgen)Yazmak dýrmakyaz2. ÖZNELERÝ NE GÖRE FÝÝ LLERa. Etken Öznesi belli olan eylemler etkendir. Bir cümlede eylemin kim tarafýndan yapýldýðý bellietkenFiiller: çatýlý ise denir. Cü mlede gizli özne olsa da fiil etkeneylem dir. Öðrenciler bayramda sýnýflarýný süslediler. / Sýcakta kaldýðý için çocuk terlemiþ . Ö. Y. Ö. Y.Bütün þ iirlerini ayný kitapta topladý. (gizli özne:o) Y.b. Edilgen Öznesi belli olmayan edilge çatýlýdýr. Gerçek özne almaz. Sözde özne alýr.Fiiller: fiiller “-l, –n” çatý ekleriniçatýlý eylemler n Edilgenalýr. Hýrsýzlar sonunda ndý. / Seyirciler taþ kýnlýk yapmamalarý için ldý. yakala S.Ö. Y. uyarý S.Ö. Y. Uyarý:Tabiat olaylarý edilgen olarak algýlansalar bile etken olarak Kuraklýktan gölün suyu deðerlendirilir. ldi. / Yine ndi fýndýk çeki G.Ö. Y. Y. yeþille G.Ö. dallarý. 46
    • c. Dönüþlü Öznenin yaptýðý iþ kendi üzerine dönüyorsa, özne iþ i hem yapýyor hem de yaptýðý Fiiller: etkileniyorsa bu iþten dönüþlü tür denir. Fiil n, -ý” eklerinden birini Bizi fiillere görünce fiil nd i. “-/ Düðüne giderken aynanýn karþýsýnda ndi. alýr. sevi Oðlunun ölümüne kadýn çok süsle ldü. / giyindi / üzü hazýrlandý Uyarý: Edilgen fiillerle dönüþlü fiiller birbirine karýþ týrýlmamalýdýr. bir güzel Bebeðin saçlarý ndý. (Edilgen tara sabahleyin güzelce Gül, fiil) ndý. (Dönüþlü fiil) tara Araba güzelce (Edilgen yýkandý.Akþam önce kardeþim fiil) (Dönüþlü fiil)yýkandý. ç. ÝþteþAnlatýlan iþin birden fazla özne tarafýndan, birlikte veya karþýlýklý yapýldýðýný Fiiller: iþ fiiller teþ gösteren teþ eylemler etken eylemlerden “-()þ” ekiyle denir. Ýþ e Uzun süre baký türetilir. fiil þtýlar. Bu konuyu uzun süre tartý (karþýlýklý) þtýlar. Akþ am kendi aramýzda (karþýlýklý) þtik, þtýk, gülüþtük. (Birlikte dertle aðla Dikkat: Bazý fiiller –()þ eki almadýklarý halde anlamca iþteþlik ö zelliði) Ýki eski dost sonunda barýþ tý. gösterebilir.Koca Yusuf Amerika’da bile güreþmiþti. Hayatým boyunca bilgisizlikle savaþ tým. 47
    • CÜMLENÝN ÖGELERÝ Öge: Bir cümleyi oluþturan sözcük veya sözcük gruplarýna öge denir. Ögeler bulunurken önce temel ögeleri özne), daha sonra yardýmcý ögeleri (nesne, dolaylý tümleç, zarf tümleci) bulmamýz (yüklem, gerekir. Cümlenin Ögeleri Temel A) Ögeler 1) Yüklem 2) Özne B) Yardýmcý Ögeler 1) Nesne (Düz Tümleç) Dolaylý 2) Tümleç 3) Zarf Tümleci A) Temel Ögeler 1) Yüklem: Cümlede anlatýlan iþ , oluþ ve hareketi ya da yargýyý üzerinde taþ ýyan ögedir. cümle Yüklemsiz olmaz. Kemal güzel þ Yahya yazmýþtýr . iirler Arkadaþým hata kabul etti . yaptýðýný Aðýr aðýr çýka caksýn, bu Söndürün lambalarý, uzaklara merdivenleri. gideyim. kök Asýl ve öz derinliklerdedir. 2) Özne: Bir cümlede yüklemin bildirdiði iþi yapan ya da yarg ýyý üstüne alan ögeye denir. bulmak için Özneyi yükleme “kim?, ne?” sorularý sorulur. Özne a) Çeþitleri Gerçek Yüklemin bildirdiði yargýyý yapan ögenin cümlede kullanýlmasýyla oluþan Özne: özne de gerçek Gizli öznedir. öznedir. Geceleyi bir sesböler uykumu. G. n Ö. Y.Bakakalýrým, giden geminin ardýndan. (Gizli Ö.Ben)Y. Yaðmurlardan sonra büyürmüþ, baþ ak. Durmadan annesini soruyordu. b) Sözde Özne: Bazý cümlelerde iþi yapan belli deðild ir. Bu cümlelerde iþ ten etkilenen öge sözde özne kabul edilir. Diðer bir deyiþle edilgen çatýlý fiillerle kurulan cümlelerin öznesidir. ýrsýz H , akþama doðru S.Ö. yakalandý. Y. Halýlar, bin bir emekle S.Ö. dokundu. Y. Ali, dün okuldan kovulmuþ. B) Yardýmcý 1) Nesne (Düz Tümleç): Ögeler Cümlede öznenin yaptýðý iþten etkilenen sözcük veya söz nesn denir. gruplarýna e a) Belirtili Ýsmin belirtme (-i) hal ekini alan nesne türüdür. Belirtili nesneyi bulabilmek Nesne: için yükleme “neyi?, kimi?” sorularý Biz sorulur. onudün çarþ ýda gördük. Ö. B.’li N. Y. O, nehirde balýk tutmayýsevmez. Ö. B.’li N. Y. b) Belirtisiz Nesne: Ýsmin yalýn durumda bulunan nesne türüdür. Yükleme “ne?” sorusu Arkadaþ ýma yenisorulur. kitabý bir þ iir aldým. (Gizli Ö. B.’siz N. Y. Ben) Öðretmen: Sizler geleceðin mimarý ” derdi. “ Ö. olacaksýnýz. B.’siz N. Y. 48
    • 2) Dolaylý Tümleç: Adýn “-e,-de,-den” durum eklerini alan sözcüklerin cümlede üstlendikleridolaylý denir. görevetümleçe yükleme; de denNeye? Neyde?Neyden?Nereye? Nerede?Nereden?Kime? Kimde?Kimden?Her ýstýrap, insana ayrý bir þeyÖ. D.T. B.’siz N. öðretir. Y. Bahçesinde solmayan güllerD.T. Ö. varmýþ . Y.Bana, okumaktan sözedin.3) Zarf Tümleci: Yüklemi yön, zaman, durum, vasýta, sebep, þ art, miktar yönüyle etkileyenzarf denir. kelimeleretümleciNe Yükleme; Nasýl?zaman?Ne kadar? Niçin? Nereye?Ne ile? Kim ile?Çocuk hýçkýra hýçkýrazaklaþ uÖ. Z.T. Y. tý.Bu þiiri kar yaðarkenyazdým.Ýstanbul’a uçaklagittik.Uyarý:Ýçeri , dýþarý, ileri, geri, aþaðý, yukarý…gibi yer-yön zarflarý kullanýldýklarý bütün cümlelerdetümlecizarf Ve nereye sorusu sorulur. Eðer adýn -e, -de, -den halinde bulunursa dolaylý olur.tümleçolur.(Ýçeriye, içeride,içeriden…)Kapýcý hýzla aþaðý indi.Ö. Z.T. Z.T. Y.Mehmet kardeþ yukarýçaðýrdý.iniÖ. B.’li N. Z.T. Y.Kapýcý hýzla aþaðýyaindiÖ. Z.T. D.T. Y.Mehmet kardeþ yukarýdançaðýrdý.iniÖ. B.’li Z.T. Y. 49
    • CÜMLE BÝLGÝSÝ1.Yüklemine Göre Cümlea. Fiil Yüklemi çekimli fiillerden oluþanCümlesi: bir akþ am vakti yolculuðumuz Tatlý cümledir. baþladý.Yaðmur aniden bastýrýnca nehir aniden coþ tu.uS insaný boðar, ateþyakarmýþ. b.Ý sim Cümlesi:Ad ya da ad soylu sözcüklerin veya söz öbeklerinin ek eylem alarak yüklemcümlelerdir olduðu. Sanatçý için hayalin önemiOna büyüktür. vereceðin en güzel hediye,kitaptýr. çocukBizim aslangibidir.En büyük arzusu þairolmaktý.2.Ögelerin Diziliþ ine GöreCümlea.Kurallý Cümle: Yüklemi sonda olanOlur olmaz cümledir. sözlersöylüyor.Verdiðin kitaplarý çokbeðendim. b.Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelerdir. Yaðmurdan sonra büyürmüþ, baþGeçak. fark ettim, taþýn sertolduðunu.3.Anlamlarýna Göre Cümlea.Olumlu Cümle: Yüklemi olumlu olan ve bir iþ in yapýldýðýný veya yapýlacaðýný bildiren Güneþ topraðýcümlelerdir. yeni yeniHangiýsýtýyor. okuyacaðýna karar kitabýver. b.Olumsuz Cümle: Anlamca olumsuz yüklemlerle kurulan Annesini vecümlelerdir. babasýný unutmadý.Olaylar anlatýlýr gibideðil.Evlerinde ekmek ve suyoktu. Uyarý:Bazý cümleler biçimce olumlu olduðu halde anlamca olumsuz Ne olabilir.kaldý ne bark. evBüyüklere (kalmadý) böyle davranýlýr mý?(davranýlmaz) Uyarý:Bazý cümleler biçimce olumsuz anlamca olumlu Sizi olabilir. sevmiyor deðilim.Bu adam acýmasýz deðil. (seviyorum)(acýr)de bu çocuðu sevme.Gel(sev) c.Soru Cümlesi: Soru anlamý taþýyan ve cevap vermeyi gerektiren Hangi yazarlarý cümlelerdir. seversin? Bolu’yaYarýn mýgidiyorsun? ç.Ünlem Cümlesi: Ýçinde ünlem sözcükleri bulunan cümlelerdir. Heyecen, coþ ku, öfke vb Eyvah, yemekbildirir. yandý!Dikkat, köpek var! 50
    • 4.Yapýsýna Göre Cümleler a.Basit Cümle: Tek bir yargý bildiren cümled Sabahtan ir. akþama kadar kardeþimle Sanat oynadým. toplum içindir. b.Birleþik Cümle: Birden çok yargý içeren -Giriþik Cümle: cümledir. fiilimsi bulunan cü mlelere Ýçinde denir. Son gül eniyi güler. Okuldan çýk ýncaeve Can çýkma gideceðim. dýkçahuy çýkmaz. -Ki’li Birleþik Ki baðlacýyla Ne Cümle:yazýk ki beniyapýlýr. anlayamadýn. Çalýþ ki kazanasýn. unutmuþsun. Duydum ki -Þart Birleþik Ýþ in koþula baðlandýðý Cümle. Tanýdýðýn varaburaya s cümlelerdir. çabuk Hava güzel alýþýrsýn. sadýþarý olur çýkacaðým. Yan Cümlacik Eve gid ergit mez ekmeðe yað, reçel üpyiyeceðim yan cümlecik 1 yan cümlacik 2 sür temel . cümle Duydum ki unutmuþ sun.temel cüm. yancümle c.Sýrlý Cümle: Birden fazla cümlenin virgülle baðlandýðý -Baðýmlý Sýralý:cümlelerdir.Cümlele arasýnda öge ortaklýðý Kapýyý týklattý, içeri vardýr. (Özne ortak r girdi. “o”) Mart kapýdan baktýrýr, kazma kürek yaktýrýr. (Özne ortak “mart”) -Baðýmsýz Sýralý: Cümleler arasýnda öge ortaklýðý El yarasý onulur, dil yarasý yoktur. d.Baðlýonulmaz. Cümle:Birden fazla cümlenin baðlaçla baðlandýðý cümlelerdir. Kitaplarý çok sever ve vaktinin çoðunu kitap okumaya Hem ayýrýrdý. hem suçlu Ne güçlü.konuþtu ne açýklamamý dinledi. 51
    • ANLATIM BOZUKLUKLARIAnlatým bozukluklarýnýn türlerini þöylegruplandýrabiliriz: 1. Gereksiz Sözcük Ýyi bir cümlede yeterli sayýda sözcük kullanýlýr. Baþ ka bir deyiþlegereksiz Kullanýlmasý: verilmez. Çünkü, gereksiz sözcük kullanýmý cümlenin duruluðunu bozar ve sözcüklere yerbozukluðuanlatýmyaratýr. Bir cümlede gereksiz sözcük bulunduðunu anlamak için, sözcük cümleden çýkarýlýr. Bucümlenindurumda ve anlatýmýnda bir bozulma oluyorsa o anlam gerekli , anlatýmýnda bozulma olmuyorsasözcükgereksizdir . ise Mecburen karakola gitmek zorunda kaldým. Son yazdýðý romanýna isim bulmakta bir hayli zorlanmýþ. Uçak, alçalarak havaalanýna baþ arýlý bir iniþ yaptý. þu anda yola çýkmak Araba üzere. Tatile ailesi ile birlikte Vakfýmýza karþ ýlýksýz baðýþ ta çýkacaktý. bulundular. vaatlerin Verilen hiçbiri yerine getirilmedi. önce bir daha Gitmeden ara. Yukarýdaki cümlelerdeki altý çizili sözcükler gerek sizdir. Çünkü, bu sözlerin anlamý, ayný cümledekibaþka sözcük ya da eklerde vardýr. Bunlarýn çýkarýlmasý anlamda bir daralmaya yolaçmaz. Bu anlatým bozukluðu þ u þ ekillerde olabilir: Eþ ve Yakýn Anlamlý Sözcüklerin Ayný Cümle Ý çinde Kullanýlmasý:Atatürk’ün yaptýðý yenilikç devrimler, sosyal ve siyasal yaþ amýmýzý kökünden i deðiþtirmiþtir.Atatürk’ün yaptýðý devrimler, sosyal ve siyasal yaþamýmýzý k ökünden deðiþ tirmiþtir. Yatmadan öncediþlerini fýrçalamayý Yatmadan unutma. fýrçalamayý diþlerini unutma. Giyimlerinde, konuþ malarýnda davranýþ biçimlerinde bir gariplik ve Giyimlerinde, konuþ malarýnda ve davranýþ larýnda biryoktu. gariplik yoktu. 2. Sözcüðün Yanlýþ Anlamda Kullanýlmasý: Dilimizde b azý sözcükler, anlam inceliklerine dikkatedilmeden kullanýlýr. Sözcükleri kendi anlamýný yansýtacak þ ekilde kullanmamak veya uygun o lmayanyerdekullanmak anlatým bozukluðuna yol açar. Böyle bir yanlýþa düþmemek için hangi sözcüðün neredekullanýlýpnerede kullanýlmayacaðýný çok iyi bilmekzorundayýz. Ülkenin girmesini saðlayan bu tür açýklamalardan kaçýnmak bunalýma Ülkenin gerekir. girmesine neden olan bu tür açýklamalardan kaçýnmak bunalýma gerekir. Bu tür bilimsel çalýþmalar, dilimizin neden olacak. zenginleþmesine Bu tür bilimsel çalýþmalar, dilimizin katkýda bulunacak. zenginleþmesine Uyarý: “Saðlamak” ya da “katkýda bulunmak” elde edilmesi istenen olumlu bir sonuca ulaþÝstenmeyen sonuçlar ortaya çýktýðýnda “neden olmak” maktýr.kullanýlýr. Avukat, sanýðýn suçlu olduðunu savunuyor. Avukat, sanýðýn suçlu olduðunu öne sürüyor. Muhalefet partileri, enflasyonun üç haneli rakamlara savundu. yükseldiðini partileri, enflasyonun üç haneli rakamlara Muhalefet öne sürdü. Uyarý: “Savunma” bir saldýrýya ya da düþünceye karþý olan davranýþ týr. Ortada böyle bir durum yükseldiðini yoksa“savunma” yerine “öne sürme” ya da “iddia etme”kullanýlýr. Çömleðin yazýlmýþ desenlere hayranlýkla Çömleðin üzerine çizilmi desenlere bakýyordu. hayranlýkla üzerine þ bakýyordu. Hýrsýz, kadýnýn kolundak i çantayýçalýpkaçtý. zorla Hýrsýz, kadýnýn kolundak i çantayýalýpkaçtý. zorla Zor þartlar altýnda çalýþ an iþçilerin saðlýk aksadý. Zor þartlar altýnda çalýþ an iþçilerin saðlýk bozuldu . durumlarý durumlarý Bu tür tatbikatlarda þansýher zaman ölüm tür tatbikatlarda olasýlýðý er Bu mevcut. h zaman ölüm mevcut. Bugün bir buzdolabýnýn ücretiyl on yýl önce bir araba satýn Bugün bir buzdolabýnýn e fiyatýylaon yýl önce bir araba satýn alýnabilirdi. alýnabilirdi. 52
    • Güzelliðinin farkýnda belirten davranýþ lar olduðunu Güzelliðinin farkýnda gösterensergiliyordu. davranýþlar olduðunu sergiliyordu. Kimi uyarýcý ilaçlar, sporculara yarardan çok saðlamakta dýr . zarar uyarýcý ilaçlar, sporculara yarardan çok vermektedir . Kimi zarar Davranýþlarýyla üzülmesini saðladý. arkadaþlarýnýn Davranýþlarýyla arkadaþlarýnýn neden oldu. üzülmesine 3. Birbiriyle Karýþtýrýlan Sözcüklerin Kimi sözcükler ayný kökten türediði için Kullanýlmasý: yazýlýþve ok unuþ olarak birbirine benzer; ancak bunlarýn anlamlarý farklýdýr. Bu sözcükler karýþtýrýlýp birbirininyerinekullanýlýrsa, anlatým bozukluðu ortayaçýkar. Bu kadar çekimser olmana gerek yok; aralarýna katýl, giriþ ken Bu kadar çekingen ol. olmana gerek yok; aralarýna katýl, giriþken ol. Bunca karþ ýlýk barajlarda yeterince su birikmemiþ yaðmura Bunca b. karþ ýnarajlarda yeterince su yaðmura birikmemiþ. Bu iki o lay ayrýntýyý kimse hesaba Bu arasýndaki o iki lay ayrýmýkimse katmýyor. hesaba arasýndaki katmýyor. Ahmet Bey, saygýlý kiþiliðiyle çevresine örnek olmuþtu. Ahmet Bey, saygýnkiþ iliðiyle çevresine örnek olmuþtu. Bu eski makineler iþlemlerin yerine artýk eski makineler i Bu getiremiyor. iþlevlerin yerine artýk i getiremiyor. Yaþantýsýnýnn zor günlerini sürgüne gönderildiði Malta’da e Yaþamýnýn geçirdi.günlerini sürgüne gönderildiði Malta’da en zor geçirdi. Ýþ kazalarýnýn çokluðu,güvencesinin olmadýðýný iþ kazalarýnýn çokluðu,güvenliðinin olmadýðýný Ýþ gösteriyor. iþ gösteriyor. Topraðýn oluþumunda baþta etkin , rüzgârdýr. gelen Topraðýn oluþumunda baþta etken, rüzgârdýr. gelen 4. Anlamca Çeliþ en Sözcüklerin Anlamca cümlenin yargýsýyla uyuþmayan, Kullanýlmasý: cümledeiletilen yargýyla çeliþen ya da karþ ýtlýk yaratan sözlerin bir arada kullanýlmasý önemli bir anlatýmkusurudur.Anlamlarý birbirine ters sözcüklerin ayný cümlede . Cümlenin anlamýnda çeliþki, gen“kesinlik ” ve “olabilirli ” anlamý taþ ýyan sözlerin bir arada elliklekullanýlmasýdýr kullanýlmasýndan k kaynaklanýr. Kapýnýn önündetamý tamýnaüç beþ nöbetçi Kapýnýn önünde üç beþ vardý. nöbetçi vardý. Aþaðý yukarýtam üç ay önce benzer bir yazý daha çýkmýþtý. Üç ay önce benzer bir yazý daha çýkmýþ tý. Gazetede çýkan bu mutlaka bakanýn da kulaðýna olmalý. haber, eriþmiþ Gazetede çýkan bu haber, bakanýn da kulaðýna eriþmiþ olmalý. Milli Savunma kesinlikle askeri bir çözüme baþ umduðunu belirtti Bakaný, vurulmayacaðýný Milli Savunma Bakaný, kesinlikle askeri bir çözüme baþvurulmayacaðýný . belirtti. Eminim ki bunca gürültü patýrtý en çok onu olsa gerek . üzmüþ Bunca gürültü patýrtý en çok onu üzmüþ olsa gerek. Onun önümüzdeki ay, mutlaka ziyaret zannediyorum . ailesini önümüzdeki ay, ailesini edeceðini edeceðini Onun ziyaret zannediyorum. Kuþ kusuz bütün çalýþ malarýnýn ödülünü belki alacaksýn. Kuþkusuz sonunda çalýþ malarýnýn ödülünü sonunda bütün alacaksýn. 53
    • Bu istek, hiç þüphesizonun kulaðýna gitmiþ Bu istek, hiç onun kulaðýna gitmiþ olabilir. olabilir. Bundan aþ aðý yukarý yýl önceydi. on Bundan on yýl önceydi. 5. Mantýksal Tutarsýzlýk: Bir cümlede, iletilmek istenen anlamýn eksiksiz olabilmesi için düþ üncemantýk son derece önemlidir. Ýyi birve anlatýmda saðlam bir düþünme ve mantýk yürütme temel koþuldur.Mantýksal hatalarý ve tutarsýzlýklarý içeren cümleler, dil bilgisi kurallarýna u ygun olsalar bile anlamý veyargýyý iletmezler. Bu tür yanlýþlar genellikle dikkatsizlik sonucu ortayaeksiksizçýkar. Önümüzdeki haftanýn önemli programlarýndan bazýlarýný hatýrlatmayaçalýþtýk. sizlere Önümüzdeki haftanýn önemli programlarýndan bazýlarýný tanýtmayaçalýþtýk. sizlere Önlem alýnmazsa bu ölüme , hatta kýsmi felceneden Önlem hastalýk alýnmazsa bu kýsmi felce, hatta ölüme olabilir. neden hastalýk olabilir. Son turd a arkasýndakiyarýþ çýyý bir hamlede atlet, turd a önündeki yarýþ çýyý bir hamlede Son geçti. atlet, geçti. 6. Tamlama Yanlýþ lýklarý: Sýfat ve isim tamlamalarýnýn ayný tamlanana baðlanmasýbozukluðuna yol açar. Çünkü isim tamlamalarýnd a tamlanan iyelik eki aldýðý halde, sýfat anlatýmtamlamalarýndaalmaz. Dolayýsýyla tamlananlar, niteliði farklý olduðundan ortaktamlanan ekkullanýlamaz. yerine birçok askeri ve polis aracý Kaza geldi. yerine Kaza birçok araçla polis aracý geld askeri i. Onun böyle iþlerle uðraþmaya ne vakti vardý ne de zamanýdýr. iþlerle uðraþmaya ne vakti vardý ne bunun zamanýdýr. Onun böyle de Ýhaleye birçok yerli ve yabancý firmalar katýldý. birçok yerli ve firmakatýldý. Ýhaleye yabancý Bu önlemler ekonomik ve saðlýk açýsýndan olumlu sonuçlar verdi. Bu önlemler açýdanve saðlýk açýsýndan olumlu sonuçlar ekonomik verdi. 7. Özne Yüklem Uyumsuzluðu (Uyuþ mazlýðý): Ýyi bir cümlede tekillik-çoðulluk,olumsuzluk ve þahýs bakýmýndan özne ile yüklem arasýnda birolumluluk- uyum olmasý gerekir. Eðer özne ileyüklem bir uyum yoksa, anlatým bozukluðuarasýndaolur. Cümlede özne tekilse yüklem de tekil; özne çoðulsa yüklem de çoðul olur. Kardeþim bugün evde kalacak. Özne Tekil Yüklem Tekil Dostlar yýllar sonra bir geldiler Özne Çoðularaya Yüklem . Çoðul Bitki, hayvan, organ, cansýz varlýklar ve zaman adlarý, çoðul özne olarak kullanýldýðýndatekil olur. yüklem Meyvele bu yýl geç açtý. Özne bitkiçiçek r çoðul Yüklem tekil Köpekler sabaha kadar havladý. Özne hayvan çoðul Yüklem tekil Yürümekten ayaklarým aðrýdý . Özne organ çoðul Yüklem tekil Aradan haftalar geçti . Özne zaman çoðul Yüklem tekil Söze saygý, alay ya da küçümseme anlamý katýlmak istenirse özne tekil, yüklem çoðul olur. Beyefendi hala kalkmadýla r mý? Özne tekil Yüklem Ayþe çoðul Hanýmhenüz gelmedile . Özne tekil r Yüklem çoðul 54
    • Cümlede özne kiþi zamiri ise yüklemin kiþi eki de ayný zamiri gösterir. Ben tiyatroy gidiyorum . a Özne Yüklem 1.Tekil kiþi 1. Tekil kiþi Bizyakýnda bu bitireceði . Özne araþtýrmayýYüklem z 1. Çoðul kiþi 1. Çoðul kiþ i Özne 1. ve 2. tekil kiþ i ise, yüklem 1. çoðul kiþ i olur. sen ve ben Ödevi hazýrlarýz. Özne Yüklem 2. ve 1. Tekil kiþ i 1. Çoðul kiþi Özne 1. ve 3. tekil kiþ i ve 1. ve 3 çoðul kiþ i ise yüklem 1. çoðul kiþi olur. Þiir ben ve Ali (o) izledik . etkinliðini Özne Yüklem 1. ve 3. Tekil kiþi 1. Çoðul kiþ i Özne 2. ve 3. tekil kiþ i ve 2. ve 3 çoðul kiþ i ise yüklem 2. çoðul kiþi Sen ve olur. Ayþe (o) bana yardým . Özne Yüklem edebilirsiniz 2. ve 3. Tekil kiþi 2. Çoðul kiþ i “Aðaçlar yapraklarýný döküyorlar.” Cümlesinin öznesi “aðaçlar” insan dýþ ý bir varlýk olduðuçoðul da olsa tekil yüklemle kullanýlmalýdýr.için, Cümlenin doðrusu þöyleolmalýdýr: Aðaçlar döküyor . yapraklarýný “Ahmet ve kardeþ i gezmeye cümlesinin öznesi “Ahmet ve kardeþ i” iki kiþiden oluþmuþtur. gitti.” Buözne onlar zamiri ile anlatýlýr. Bu durumda cümlenin yüklemi de “onlar” ý karþýlayan 3. çoðul kiþ iCüolmalýdýr. mlenin doðrusu þöyleolmalýdýr: Ahmet ve kardeþi gezmeye ler. gitti “Sen ve Berkay dün nereye gitti?” cümlesinin öznesi 2. ve 3. tekil kiþi olduðuna göreyüklemi 2. çoðul kiþ i olmalýdýr. Cümlenincümlenin þöyle doðrusuolmalýdýr: ve Berkay dün nereye niz? Sen gitti Uyarý: Türkçede bazý özneler olumlu, bazý özneler ise olumsuz anlamlar verdiði için bu cümlelerinyüklemleri de özneye göre olumlu ya da olumsuz olmasý gerekir. Eðer özne “kimse, hiçbiri, hiç kimse”gibikelimelerden oluþuyorsa yüklem olumsuz olmalýdýr. Eðer özne “hepsi, herkes” gibi kelimelerden oluþyüklemuyorsa olumlu olmalýdýr. Özellikle sýralý cümlelerde farklý yüklemlerin ayný özneye baðlanmasýdurumundaözne-yüklem uyumsuzluðunun ortaya çýkabileceðiniunutmamalýyýz. “Hiçbiri onun öldüðüne inanmýyor, hayret ediyordu.” cümlesind “inanmayanlar” veedenler” ayný kiþiler fakat “hiçbiri” olumsuz bir özne olduðu için yüklemi de olumsuz“hayret e çekimlend iði“hayrethalde ediyordu” olumlu çekimlen miþ tir. Dolayýsýyla anlatým bozukluðu olmuþ tur. Cümlenin doðrusuþöyleolmalýdýr: Hiçbiri onun öldüðüne herkes hayret inanmýyor, ediyordu. Herkes onu seviyor, üzmüyordu. Herkes onu seviyor, kimse üzmüyordu. Herkes sevinç içindeydi,Herkes üzülmüyordu. sevinç kimse üzülmüyordu.içindeydi, 55