Your SlideShare is downloading. ×
T.C     KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ      MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ           PROJE -3-AKIM VE GERİLİM TR...
İÇİNDEKİLER                                                                                Sayfa No1) GİRİŞ………………………………………...
3.10) Kullanıldıkları Yere Göre Akım Transformatör Çeşitleri………………….     15    3.10.1 )İç Tip (Bina İçi,Dahili)……………………………...
5.1.4)Gerilim Transformatörü Yapısı……………………………………………….                     26 5.1.5) Gerilim Transformatörü Prensip Şekli…...
GİRİŞ   1.1) Transformatörlerin Önemi           Elektrik enerjisinin en önemli özelliklerinden biri de üretildiği yerden ç...
Transformatör sargılarına gerilim değerlerine göre alçak gerilim sargısı veya yüksek gerilim sargısı gibiisimler de verilm...
tarafından etkilenen sargılarda endüksiyon gerilimleri oluşabilir. Doğru akımın verilişi ve kesilişi sıralarındasekonderde...
Transformatörlerin verimleri çok yüksek olduğundan 1. ve 2. devre güçleri birbirine eşit yazılabilir. Bunagöre volt-amper ...
ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ2.1) Ölçü Transformatörlerinin Kullanılış Amacı     Alternatif akımda yüksek gerilim ve büyük akımla...
Şekil 3.1 Akım transformatörlerinin sembolleri3.2) Genel Yapısı        Bir akım trafosunun genel olarak yapısı, şekilde gö...
Şekil:3.4’te böyle bir akım trafosunun blok şeması görülmektedir.             1 nolu (1s1 ve 1s2) sekonderterminaller ölçü...
Ölçü transformatörlerinin kullanılması, ölçü aletlerinin ve rölelerin küçük boyutlu imal edilmesineimkan verir.Büyük a...
Akımın primer sargıdan çıktığı ucu polarite olarak kabul etmek de mümkündür. Bu takdirde, sekonderdepolarite ucu, akımın s...
Resim 3.2.Orta Gerilim Akım Transformatörleri3.8) Soğutma Şekline Akım Transformatör Çeşitleri3.8.1) Yağlı Tip         Bu ...
3.9.2) Bara Tipi        Bu tip akım transformatörlerinde primer sargıyı şebekedeki faz iletkeni oluşturur. Bara tipi akımt...
Tipi: (Dahili, harici, geçit, bar, yağlı, kuru gibi)    3.12) Akım Transformatörü Etiket Değerleri    Bir akım transform...
3.13)Akım Transformatör Testleri3.13.1) Polarite Tayini     Primer ve sekonder terminallerinin       polarite tespitleri i...
test yapılabilmesi için öncelikle testten önce trafoların vektör gruplarının ( ya da bağlantı grubu) bilinmesive fazör dia...
karakteristik değerler, akım trafosunun etiketinde belirtilmiş       olduklarından, bu değerlere EtiketDeğerleri demek de ...
bu akım trafosunun sekonderine seri olarak bağlanabilecek Ohm cinsinden empedansı ifade eder. Bunedenle bazı akım trafo et...
4.1.4) Doyma Katsayısı(Saturasyon Kat Sayısı (n)    Bir akım trafosunun primerinden geçen akım artırıldıkça, sekonderinden...
4.1.4.1) Ölçü Akım Trafolarında n<5    Ölçü devrelerinde kullanılan akım trafolarında, sekonderden geçecek en büyük akımın...
Sekonder akımlar ise (Is); Sekonder akım için belirlenen standart değerler 1 Amp, 2 Amp veya 5 Amp dir.Ancak genellikle ku...
Kısa devre akımının ilk periyodunda; kısa devre akımı en büyük tepe değerine ulaşır. Bu değer akımtrafolarını dinamik olar...
5.1 Gerilim Transformatörleri5.1.1) Tanımı       Gerilim Trafoları; "primer" dediğimiz esas devre gerilimini, manyetik bir...
Ayrıca amper sarım yasası uyarınca geçerli olan;                                                Bağıntısı yazılabilir.    ...
5.1.5) Gerilim Transformatörü Prensip Şekli Bir gerilim transformatörü aşağıdaki kısımlardan meydana gelir:Primer sargı...
5.1.7) Gerilim Transformatörü’nün Özellikleri•   Yüksek gerilimi belli bir oranda düşüren ölçüm trafolarıdır.•   Sekonder ...
5.1.8.2) Faz-Faz Gerilim Transformatörü      Faz-faz arası gerilim transformatörleri ise, şebekede iki faz arasına bağlana...
5.1.10) Gerilim Transformatörü Siparişinde Dikkat Edilecek Hususlar      Bir gerilim transformatörü siparişi verilirken ge...
Şekil 5.6 Gerilim Transformatörü Etiket Değeri5.2) Gerilim Transformatör Testleri5.2.1) Polarite Tayini    Bir gerilim tra...
GERİLİM TRANSFORMATÖRÜNÜN                               KARAKTERİSTİK DEĞERLERİAşağıda sıralanan bu karakteristik değerler...
6.2) Anma Gücü (Nn)        Gerilim trafosunun sekonderinden çekilmesi öngörülen en büyük güç, o trafonun anma gücüdür.Üret...
SONUÇBu projemde Akım ve Gerilim Transformatörlerinin yapısını,çalışma,şeklini,özelliklerini,kullanımamaçlarını,çeşitlerin...
KAYNAKÇA•   Akım ve Gerilim Transformatörü Testleri                  Yalçın OYAL Elektrik Y.Mühendisi TEK•   Ölçü Trafolar...
36
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Akim ve geri̇li̇m trans

1,911

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,911
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
57
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Akim ve geri̇li̇m trans "

  1. 1. T.C KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ PROJE -3-AKIM VE GERİLİM TRANSFORMATÖRLERİ MURAT ŞENDİL ELEKTRİK MÜH.(İ.Ö) 070206045 PROJE DANIŞMANI Yrd.Doç.Dr.MEHLİKA ŞENGÜL ARALIK 2011 KOCAELİ
  2. 2. İÇİNDEKİLER Sayfa No1) GİRİŞ…………………………………………………………………………. 5 1.1) Transformatörlerin Önemi……………………………………………… ... 5 1.2)Transformatörlerin Yapısı…………………………………………………. 5 1.3)Transformatörlerin Çalışma Prensibi………………………………………. 6 1.4)Transformatörlerin Dönüştürme Oranları …………………………………. 7 1.5)Transformatörlerde Verimin Bulunması ........................................................ 82) ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ…………………………………………….. 9 2.1) Ölçü Transformatörlerinin Kullanılış Amacı……………………………….. 93) AKIM TRANSFORMATÖRLERİ……………………………………………. 9 3.1) Tanımı……………………………………………………………………... 9 3.2) Genel Yapısı……………………………………………………………….. 10 3.3) Akım Transformatörü Prensip Şekli………………………………………. 11 3.4) Akım Transformatörü Kullanılma Amaçları……………………………… 11 3.5) Akım Transformatörü’nün Özellikleri…………………………………….. 12 3.6) Akım Transformatörlerinde Polarite………………………………………. 12 3.7) Kullanıldığı Gerilime Göre Akım Transformatörler Çeşitleri……………. 13 3.7.1) Alçak Gerilim Akım Transformatörleri……………………………… 13 3.7.2) Orta Gerilim Akım Transformatörleri……………………………… 13 3.8) Soğutma Şekline Akım Transformatör Çeşitleri…………………………. 14 3.8.1) Yağlı Tip……………………………………………………………….. 14 3.8.2) Kuru Tip……………………………………………………………….. 14 3.9)Yapılışlarına Göre Akım Transformatör Çeşitleri………………………….. 14 3.9.1) Sargılı Tipi……………………………………………………………… 14 3.9.2) Bara Tipi………………………………………………………………… 15 2
  3. 3. 3.10) Kullanıldıkları Yere Göre Akım Transformatör Çeşitleri…………………. 15 3.10.1 )İç Tip (Bina İçi,Dahili)………………………………………………. 15 3.10.2 Dış Tip(Bina Dışı,Harici)………………………………………. .. . .. 15 3.11) Akım Transformatörü Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar………………. 15 3.12) Akım Transformatörü Etiket Değerleri…………………………………….. 16 3.13)Akım Transformatör Testleri………………………………………………... 17 3.13.1) Polarite Tayini………………………………………………………….. 17 3.13.2) Çevirme Oranı Testi…………………………………………………….. 174)AKIM TRANSFORMATÖRLERİNİN KARAKTERİSTİK DEĞERLERİ 4.1)Karakteristik Değerler…………………………………………………………. 18 4.1.1) İşletme Gerilim Anma Değeri (Un)………………………………………. 19 4.1.2) Anma Gücü (Nn)………………………………………………………… 19 4.1.3) Sınıf Klas (Cl)…………………………………………………………….. 20 4.1.4) Doyma Katsayısı(Saturasyon Kat Sayısı (n)……………………………… 21 4.1.4.1) Ölçü Akım Trafolarında n<5 ………………………………………… 22 4.1.4.2) Ölçü Akım Trafolarında n>10………………………………………… 22 4.1.5) Akım Çevirme Oranı (Akım Oranı) (k) …………………………………. 22 4.1.6) Anma Akım Değerleri (k)………………………………………………… 22 4.1.7) Termik Anma Akımı (Ith)………………………………………………… 23 4.1.8) Dinamik Anma Akımı (Idyn)…………………………………………….. 24 4.1.9) Akım Transformatörünün Sekonder Sargı Ucunu Açık Kalmamasının Önemi5)GERİLİM TRANSFORMATÖRLERİ…………………………………………… 25 5.1 Gerilim Transformatörleri……………………………………………………… 25 5.1.1) Tanımı……………………………………………………………………… 25 5.1.2) Şematik Gösterimi………………………………………………………….. 25 5.1.3) Çalışma İlkesi………………………………………………………………. 25 3
  4. 4. 5.1.4)Gerilim Transformatörü Yapısı………………………………………………. 26 5.1.5) Gerilim Transformatörü Prensip Şekli………………………………………. 27 5.1.6) Gerilim Transformatörünün Kullanım Amaçları……………………………. 27 5.1.7) Gerilim Transformatörü’nün Özellikleri…………………………………….. 28 5.1.8)Kullanıldıkları Yere Göre Gerilim Transformatör Çeşitleri…………………... 28 5.1.8.1) Faz-Toprak Gerilim Transformatörü…………………………………… 28 5.1.8.2) Faz-Faz Gerilim Transformatörü……………………………………… 29 5.1.9) Kombine(Akım ve Gerilim Transformatörü Birlikte) Ölçü ………………….. 29 5.1.10) Gerilim Transformatörü Siparişinde Dikkat Edilecek Hususlar…………… 30 5.1.11) Gerilim Transformatörü Etiket Değerleri…………………………………… 305.2) Gerilim Transformatör Testleri………………………………………………… 31 5.2.1) Polarite Tayini………………………………………………………………….. 31 5.2.2) Isınma Sıcaklık Artışı Testi…………………………………………………… 316)GERİLİM TRANSFORMATÖRÜNÜN KARAKTERİSTİK DEĞERLERİ 6.1) Anma Gerilim Değerleri (Up ve Us)…………………………………………… 32 6.2) Anma Gücü (Nn)…………………………………………………………………. 33 6.3) Sınıf Klas (Cl)……………………………………………………………………. 33 6.4) Dayanma Katsayısı (Uk)…………………………………………………………. 337) KAYNAKÇA……………………………………………………………………… 34 4
  5. 5. GİRİŞ 1.1) Transformatörlerin Önemi Elektrik enerjisinin en önemli özelliklerinden biri de üretildiği yerden çok uzak bölgeleretaşınabilmesidir. Bu taşınmanın verimli bir şekilde yapılabilmesi için gerilimin yeteri kadar yüksek olmasıgerekir. Bilindiği gibi elektrik doğru veya alternatif akım şeklinde üretebilir. Doğru akımda yüksek gerilimlienerji iletimi son zamanlarda büyük önem kazanmıştır. Ancak bu konuda istenilen düzeye gelinmemiş olupçalışmalar sürdürülmektedir. Buna karşılık alternatif akımlı elektrik enerjisinin gerilimi transformatörleryardımı ile yükseltilip düşürülebildiğinden, enerjinin alternatif akımla taşınması önemini korumaktadır. Santrallerde generatörler (alternatörler) yardımı ile üretilen elektrik enerjisinin gerilimi çok yüksekdeğildir. Generatör çıkış gerilimleri 0,4 - 3,3 - 6,3 - 10,6 - 13,0 - 14,7 - 15,8 ve 35 kilovolt (kV)değerlerindedir. Bu gerilimler enerjinin uzak bölgelere taşınmasını sağlayacak kadar yüksek olmadığındanyükseltmeleri gerekir. Gerilimlerin yükseltilmesi ise ancak transformatörlerin yardımı ile gerçekleştirilir. Transformatörler, gerilimi alçaltma ve yükseltme şekline göre iki çeşittir. Alçaltıcı Transformatörler: Primer sargısına uygulanan gerilimi sekonder sargısından daha alçak birşekilde aldığımızda bu tip transformatörlere alçaltıcı tip transformatörler denir. Yükseltici Transformatörler: Primer sargısına uygulanan gerilimi sekonder sargısından daha yüksekbir şekilde aldığımızda bu tip transformatörlere yükseltici tip transformatörler denir. 1.2) Transformatörlerin Yapısı Transformatörler ince özel silisli saçalardan oluşan kapalı bir manyetik gövde ile bununüzerine,yalıtılmış iletkenlerle sarılan sargılardan oluşur.En basit şekilde iki sargı bulunur.Bu sargılardanbirine PRİMER veya birinci devre diğerine ise SEKONDER veya ikinci devre adı verilir. Primer vesekonder sargılarının birbirlerine elektriksel bir bağlantısı yoktur. Ancak özel olarak yapılan ototransformatörlerinde her iki sargı elektriksel olarak birbirleri ile bağlantılıdır. Şekil:1–1.’de birtransformatörün basit yapısı görülmektedir. 5
  6. 6. Transformatör sargılarına gerilim değerlerine göre alçak gerilim sargısı veya yüksek gerilim sargısı gibiisimler de verilmektedir. Güvenlik için kullanılan özel yalıtıcı transformatörler dışında, primer ve sekondergerilimleri birbirinden farklıdır. Transformatörlerin primer sargıları uygun gerilimdeki bir alternatif akımdevresine bağlandığında sekonder sargılarından değişik değerde fakat aynı frekansta başka bir alternatifgerilim alınır. Primer gerilimi, sekonder geriliminden büyükse, bu çeşit transformatörlere düşürücü veya alçaltıcıtransformatörler primer gerilimi sekonder geriliminden küçükse, bu çeşit transformatörlere yükselticitransformatörler adı verilir. Buna göre transformatör; sargıların birisinden geçen bir alternatif akımsistemini, elektromanyetik endüksiyon etkisi ile öteki sargısına aynı frekanslı fakat farklı şiddet ve gerilimdebaşka bir akım sistemine dönüştüren statik bir elektrik makinesi olarak tanımlanabilir. Manyetik nüvede sargıların bulunduğu kısma ayaklar ve bacaklar denir. Ayakları birleştiren alt ve üstparçalara ise boyunduruk adı verilir. 1.3) Transformatörlerin Çalışma Prensibi Şekil: 1–1.’ de görülen primer sargılarına alternatif bir gerilim uygulandığında, bu sargı değişken birmanyetik alan oluşturur. Bu alan üstünde sekonder sargının da bulunduğu manyetik demir nüve üzerindendevresini tamamlar. Primere uygulanan alternatif gerilimin zamana bağlı olarak her an yön ve şiddetideğiştiğinden, manyetik alanın da her an yön ve şiddeti değişir. Bu alanın sekonder sargılarını kesmesi(veya kavraması da denir) ile bu sargılarda alternatif bir gerilim indüklenir. Görüldüğü gibi primer vesekonder sargılarının birbirleri ile elektriksel hiç bir bağlantıları olmadığı halde 2.devrede manyetikendüksiyon yolu ile bir gerilim oluşabilmektedir. Transformatörün primer sargılarına doğru gerilimuygulandığında, demir nüve üzerinde gene bir manyetik alan oluşur. Ancak bu manyetik alan, sabit biralandır. Bu alanın yön ve şiddeti değişmediğinden sekonder sargılarında bir elektro-motor-kuvvet (emk.)indüklenmesi söz konusu olamaz. Çünkü indüksiyon kurallarına göre, değeri değişen manyetik alanlar 6
  7. 7. tarafından etkilenen sargılarda endüksiyon gerilimleri oluşabilir. Doğru akımın verilişi ve kesilişi sıralarındasekonderde endüksiyon gerilimleri görülebilir. Ancak manyetik alanın değişimi sürekli olmadığından,transformatör doğru akımda kullanılamazlar. 1.4) Transformatörlerin Dönüştürme Oranları Bir iletkende emk indüklenebilmesi için o iletkenin sabit bir manyetik alan içinde hareket ettirilmesiveya değişen bir manyetik alan içinde bulundurulması gerekir. Birinci durum doğru akım generatörleri’ninçalışma prensibini, ikinci durum ise transformatörlerin çalışma prensibini oluşturur. Daha önceki konulardada açıklandığı gibi, bir transformatörün birinci devre sargılarına alternatif bir gerilim uygulandığında ikincidevre uçlarına bir yük bağlanmasa da yani ikinci devre uçları açık olsa da, birinci devre sargılarından çokküçük bir boş çalışma akımı (Ib) geçer. Geçen bu akımın oluşturduğu değişken (alternatif) akım, sekondersargılarını keserek bu sargılarda alternatif bir emk indüklenir. İndüklenen bu emk’in frekansı, birincidevreye uygulanan gerilimin frekansına eşittir. Transformatör boştaki akımının oluşturduğu manyetik akının sekonder sargılarını kestiği ve boştakinüve kayıplarının sıfır olduğu varsayılırsa böyle bir transformatör ideal transformatör olarak tanımlanır.İdeal transformatörlerde sekonder sargıları kesen kuvvet çizgilerinin tamamı, birinci devre sargılarını dakeser. Bu durumda transformatörün her iki sargısının her bir sarımında aynı değerde gerilimindüklenir.Buna, her iki sargının sipir başına endüklenen gerilimleri aynıdır diyebiliriz. Primer ve sekondersargılarda endüklenen bu gerilimler aynı akı tarafından oluşturulduğundan aralarında bir faz farkı yoktur.Yani birinci ve ikinci devrede indüksiyon yolu ile oluşan gerilimler aynı fazdadır. Transformatörün primerinde oluşan E1 emk’i Lenz kanununa güre kendisini oluşturan U1 gerilimineters yönde olup yaklaşık olarak eşit değerdedir. (Gerçekte E1 emk.’i U1 den % 1 ila % 2 kadar küçüktür.)Transformatörün her iki sargısında sipir başına endüklenen gerilimler aynı olduğundan 1. ve 2. devre emk.larının birbirine oranı, sipir sayılarının oranına eşit yazılabilir. E1 N1 U1 N1 = Bu eşitliği = şeklinde de gösterebiliriz. Bu eşitliklerdeki harflerin anlamları E2 N2 U2 N2şöyledir: E1 ... Primerde indüklenen emk (Volt) E2 ... Sekonderde indüklenen emk (Volt) U1 ….. Primer gerilimi. (Volt) U2….. Sekonder gerilimi. (Volt) N1 ... Primerin sipir sayısı. N2…… Sekonder sipir sayısı. 7
  8. 8. Transformatörlerin verimleri çok yüksek olduğundan 1. ve 2. devre güçleri birbirine eşit yazılabilir. Bunagöre volt-amper (VA) olarak1. ve 2. devre güçleri, S1 = U1 . I1 ; S2 = U2.I2 şeklinde belirtilir. Kayıpsız transformatörde S1= S2 olduğundan U1 .I1 = U2.I2 ve U1 I1 U1 N1 = yazılabilir. Bu eşitliği = ile birleştirip yazarsak, transformatörlerin (K) ile belirtilen U2 I2 U2 N2dönüştürme oranlarını bu1muş oluruz. Buna göre transformatörlerde dönüştürme oranı: U1 I2 N1 K = = = şeklinde yazılabilir. Transformatörlerin dönüştürme oranları gerilimler bakımından U2 I1 N2şu şekilde yazılır: Transformatörün primer gerilimi K = Transformatörün sekondergerilimi Bir transformatörün dönüştürme oranı bilinirse bundan faydalanarak primer ve sekonder gerilimleri, sipirsayıları ve akımları bulunabilir.1.5) Transformatörlerde Verimin Bulunması Transformatörlerde verim iki şekilde bulunur: a-Direkt metotla verimin bulunması; Bu metotla daha çok küçük güçlü transformatörlerde uygulanır.Sekonder yükü sıfırdan başlanarak tamyüke kadar yavaş yavaş arttırılır.Her yükte primer ve sekonderdeki wattmetreden okunan değerler alınarakn=P2 / P1 şeklinde verimi bulunuz. b-Endirekt metotla verimin bulunması; Endirekt metotla verimin bulunması büyük güçlü transformatörlerde uygulanır.Bunun için boş çalışmadeneyi ile, transformatörün demir kayıpları;kısa devre deneyi ile bakır kayıpları bulunur.Bundan sonrada n=PA / PA + Pk şeklinde verim bulunur. 8
  9. 9. ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ2.1) Ölçü Transformatörlerinin Kullanılış Amacı Alternatif akımda yüksek gerilim ve büyük akımların ölçü aletleri ile ölçülmesi çok zor ve tehlikelidir.Çünkü ölçü aletinin yüksek gerilimlerinin yalıtılması ve alet bobinlerinin yüksek akımlara dayanacakkesitlerde yapılması belli değerlerden sonra mümkün olamaz Bu nedenle yüksek gerilim ve büyük akımlarınölçülmesi için ölçü transformatörlerin kullanılır, Ölçü transformatörleri yardımı ile yüksek gerilimler vebüyük akımlar, transformatörün ikinci devresinde, ölçü aletlerinin ölçebileceği değerlere inilir. Ölçütransformatörleri, ölçümlerin güvenlik içinde kolay ve doğru bir şekilde yapılmasını sağladığı gibi,çalışanları da yüksek gerilimlerden korur. Ölçü transformatörlerinin sekonderlerine, ampermetreler, voltmetreler, wattmetreler, çeşitli röleler vebazı kontrol aygıtları bağlanabilir. Ölçü transformatörlerinin yüklerine yalnız ölçü aletleri oluşturduğundan,anma güçleri küçüktür. Buna göre ölçü transformatörlerini, ölçü aletlerin ölçme sınırlarını genişletmek içinkullanılır denebilir. Ölçü transformatörleri genel olarak akım ve gerilim ölçmelerde kullanılır. Buna göre iki ayrı özellikteölçü transformatörü yapılmıştır. Bunlar: 1 — Akım transformatörleri 2 — Gerilim transformatörleridir. AKIM TRANSFORMATÖRLERİ 3.1) Tanımı Bağlı oldukları devreden geçen akımı istenen oranda küçülterek, bu akımla sekonder terminallere bağlıaletleri besleyen ve onları yüksek gerilimden izole eden özel trafolara, akım transformatörleri denilir. Akımtransformatörü şekil 3.1’deki sembollerle gösteril 9
  10. 10. Şekil 3.1 Akım transformatörlerinin sembolleri3.2) Genel Yapısı Bir akım trafosunun genel olarak yapısı, şekilde görülene benzer olup, bu şekilde işaretlenenbölümlerden oluşur. Şekil 3.2 Akım Transformatörünün Yapısı Primer Sargı: Demir nüve üzerine sarılmış, bir/iki sipir sayılı ve kesitçe,öngörülen akım değerineuygun bir sargıdır. Sekonder Sargı:Demir nüve üzerinde primere göre ters yönde sarılmış ve sarım sayısı(akım oranıkadar)fazla,kesitçe küçültülmüş yeterli akım değerinde bir sargıdır. Sekonder sargı, akım transformatörünün, ölçü aletlerinin, sayaçların, rölelerin ve benzer aygıtların akımdevrelerini besleyen sargıdır. Sargı Terminalleri: Primer sargının ana devreye ve sekonder sargının, (Ölçü / Koruma) devresinebağlantısını temin etmek üzere gövde dışına çıkarılmış terminallerdir. Primer sargı terminalleri, şekildegörüldüğü üzere üst bölümde, sekonder sargı terminalleri, alt bölümde ve yanda yer alır. Gövde: Geçmişte, içi izolasyon yağı ile doldurulmuş metal gövdeli olarak üretilen; akım trafolarınınyerine, hem gövdeyi ve hem izolasyonu sağlayan (reçine/epoksi türü) katı izolasyon maddelerininkullanımına geçilmiştir. Demir Nüve: Manyetik akı ortamını sağlayan demir nüvenin kesiti ve diğer nitelikleri, o akımtrafosunun bazı karakteristik değerlerini belirler. Bir akım trafosunun ölçü veya koruma amaçlıkullanımı, güç, doyma katsayısı ve doğruluk sınıfı gibi karakteristik değerlerin farklı olmasınıgerektirir. Bu nedenlerle; akım trafoları kulanım amaçlarına göre farklı üretilirler. Bir merkezde hemölçü ve hem de koruma söz konusu olduğunda, farklı karakteristik değerlere sahip farklı akımtrafolarının kullanımı gerekecektir. Farklı karakteristikli iki akım trafosunun, aynı gövde içindeüretildiği tipler, ekonomik bir çözüm olarak sunulmaktadır. 10
  11. 11. Şekil:3.4’te böyle bir akım trafosunun blok şeması görülmektedir. 1 nolu (1s1 ve 1s2) sekonderterminaller ölçü devresi için, 2 nolu (2s1 ve 2s2) terminaller koruma devresi için kullanılabilir. Şekil 3.4 Koruma ve Ölçme Akım Trafosu3.3) Akım Transformatörü Prensip Şekli Akım transformatörleri çalışma ve parçaları bakımından trafolara çok benzemektedir. Fakat akımtransformatörleri sekonderi kısa devre çalışan ve sekonder çıkış akımı belirli oranda (ölçme ve korumaröleleri için) sınırlandırılmış özel bir trafodur. Şekil 3.5te akım transformatörünün prensibi verilmiştir. Şekil 3.5 Akım Transformatörünün Prensip Şekli3.4) Akım Transformatörü Kullanılma Amaçları Akım transformatörlerinin kullanma amaçlarını şu şekilde sıralayabiliriz:Ölçü aletlerini ve koruma rölelerini primer geriliminden izole ederek, güvenli çalışmaya imkân sağlar.Değişik primer değerlerine karşılık standart sekonder değerler elde edilir. 11
  12. 12. Ölçü transformatörlerinin kullanılması, ölçü aletlerinin ve rölelerin küçük boyutlu imal edilmesineimkan verir.Büyük akımlar ölçmede daha ekonomik bir çözümdür.3.5) Akım Transformatörü’nün Özellikleri Akım transformatörlerinin en önemli özellikleri şunlardır:Primer devresinden geçen akımı, dönüştürme oranına göre sekonder devreye aktarır.Akım transformatörleri sekonder devreleri, kısa devre durumunda çalışır.Primer sargıları kalın ve az sarımlı veya sadece baradan oluşur.Sekonder sargıları ise, ince telli ve çok sarımlıdır.Akım transformatörlerinin primer ve sekonder sargılarının giriş ve çıkış uçları, değişik harflerle ifadeedilir. Şekil 3.6.Akım Transformatörünün Giriş ve Çıkış Uçlarının Harflerle GösterimiAkım transformatörlerinin bazı ölçü aletleri ile bağlantısında polaritesi önemlidir.Aynı akım transformatörü ile birkaç ölçü aleti kullanılabilir.Akım transformatörlerinin, ölçme hassasiyetlerine göre sınıfları: 0,1-0,2-0,5-1 ve 3 olmak üzeresınıflandırılır.Koruma devrelerinde 3 sınıfı, sayaçlarda 0,2-0,5 sınıfı, ölçü aletlerinde 1 sınıfı akım transformatörlerikullanılır.Akım transformatörlerinin sekonder ucu mutlaka topraklanmalıdır.Akım transformatörleri nominal akımlarının %20 fazlasına kadar yüklenebilir.3.6) Akım Transformatörlerinde Polarite Bir akım trafosunun primer ve sekonderindeki polarite uçları, primer sargıya akımın giriş veya çıkışyönüne göre, sekonder sargıdaki akım yönünün belirlenmesi anlamına gelir. Primer sargıya akımın girdiğiveya akımın çıktığı ucu polarite olarak kabul etmek mümkündür. Ancak, akımın primere girdiği ucu polariteolarak kabul etmiş isek; sekonder sargıdan akımın çıktığı ucu polarite olarak almalıyız.Şekil 3.7 (a)(b) 12
  13. 13. Akımın primer sargıdan çıktığı ucu polarite olarak kabul etmek de mümkündür. Bu takdirde, sekonderdepolarite ucu, akımın sekonder sargıya girdiği uç olacaktır. Şekil 3.7. (c) ve (d) Aşağıdaki şekilde, primer için yapılan polarite kabulüne göre, sekonder polarite uçları belirlenmiş veişaretlenmiştir. Şekilde de görüleceği üzere, primer akımın giriş yönü dikkate alınmadan;P2 Primer ucu polarite olarak seçilmişse S2 sekonder polarite ucu olacaktır.P2 Primer ucu polarite olarak seçilmişse S2 sekonder polarite ucu olacaktır. Şekil 3.7.Polarite3.7) Kullanıldığı Gerilime Göre Akım Transformatörler Çeşitleri3.7.1) Alçak Gerilim Akım Transformatörleri Alçak gerilim şebekelerinde kullanılan akım trafolarıdır. Dağıtım transformatörü çıkışı fazlar arası 400V olan gerilimdir. Bu gerilim ile çalışan iş yerleri ve fabrikalarda kullanılan akım trafolarıdır. Alçakgerilimde kuru tip akım transformatörleri kullanılır. Resim 3.1.AG Akım Transformatörleri3.7.2) Orta Gerilim Akım Transformatörleri Alçak gerilim şebekeleriyle yüksek gerilim şebekeleri arasında köprü görevi yapan orta gerilimşebekeleridir. Enerji iletiminde en çok kullanım alanına sahip şebekelerdir. Ülkemizde 3-36 KV kadar olanşebekelerdir. Bu şebekelerde kullanılan akım transformatörleri kuru tip akım trafolarıdır. 13
  14. 14. Resim 3.2.Orta Gerilim Akım Transformatörleri3.8) Soğutma Şekline Akım Transformatör Çeşitleri3.8.1) Yağlı Tip Bu tip akım transformatörlerinde yalıtkanlığı genellikle izolasyon yağı sağlar. Kuru tip akımtransformatörlerine göre, terleme veya yağ sızıntısı yapmak suretiyle kirlenme gibi kötü özellikleri vardır.Yüksek gerilimde kullanılan akım transformatörleri yağlı tip transformatörlerdir.3.8.2) Kuru Tip Akım transformatörlerinin iletken kısımları birbirinden ve şaseden katı yalıtkan malzemelerleyalıtılmışlardır. Bu tip trafolarda yalıtım maddesi olarak zift, kâğıt, reçine ve vb. malzemelerkullanılmaktadır. Genellikle alçak gerilimde kullanılan akım transformatörleri kuru tip olarak yapılırlar.Ekonomik bakımdan ucuz, ancak herhangi bir arızada tamirleri zordur.3.9)Yapılışlarına Göre Akım Transformatör Çeşitleri3.9.1) Sargılı Tipi Bu tip akım transformatörlerinin primer sargıları tek bir iletken değil, sarımlardan oluşur. Primer vesekonder sargıları aynı manyetik devre üzerine sarılmıştır. Şekil 3.8 Sargı Tipi Akım Transformatörü 14
  15. 15. 3.9.2) Bara Tipi Bu tip akım transformatörlerinde primer sargıyı şebekedeki faz iletkeni oluşturur. Bara tipi akımtransformatörlerinin bazılarında primer sargı, transformatörün orta kısmına yerleştirilmiş bir iletkendir. Bazıakım transformatörlerinde orta kısım boştur. Bu orta kısımın içerisinden bara veya iletkengeçirilir.Genellikle panolarda kullanılır. Şekil 3.9 Bara Tipi Akım Transformatörü Resim 3.3 Buşing Akım Transformatörü Bunun yanı sıra bazı güç transformatörlerinin buşinglerine yerleştirilen akım transformatörlerinebuşing tipi akım transformatörü denir.3.10)Kullanıldıkları Yere Göre Akım Transformatör Çeşitleri Akım transformatörleri kullanıldıkları yere göre ikiye ayrılır:3.10.1 )İç Tip (Bina İçi,Dahili) Genellikle dış etkilere karşı mukavemeti az olan transformatörlerdir. Daha ziyade kapalı yerlerde(transformatör merkezlerindeki kabinler, panolar vb.) kullanılırlar.3.10.2 Dış Tip(Bina Dışı,Harici) Yapılışları bakımından dahili tip akım transformatörlerine göre ortam şartlarına karşı daha dayanıklıdır.Şalt sahalarında kullanılan akım transformatörleri harici transformatörlerdir.3.11) Akım Transformatörü Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar Bir akım transformatörü siparişi verilirken şunlara dikkat edilmelidir:Faz-faz arası nominal (anma veya çalışma) gerilimi (34.5 kV gibi)Dönüştürme oranı (amper) (200/5 gibi)Sekonder kademe sayısı (100/5-5 gibi)Sınıfı ve kullanma amacı, (1-3 gibi)Doyma kat sayısı, n (n ≤5 ölçme, n ≥10 koruma )Gücü VA olarak veya ohm cinsinden (30 VA, 0.5Ω gibi) 15
  16. 16. Tipi: (Dahili, harici, geçit, bar, yağlı, kuru gibi) 3.12) Akım Transformatörü Etiket Değerleri Bir akım transformatörü etiketinde şunlar bulunur:• Çalışma sınıfı, akım transformatörlerinin hassasiyetlerini belirler, ölçme için 0,1-0,2-0,5-1-3-5, koruma için 5P-10P grupları kullanılır.• Sekonder anma akımı “Is” (nominal sekonder akımı) trafoların sekonder akımları (özel olarak yapılanlar hariç) 1-2-5 ve 10 A olarak yapılır. Sekonder tarafına bağlanan ölçü aletleri bu akımlara göre imal edilir. En çok kullanılan sekonder akımı 5 A’dır. Transformatör ve cihazlar arası uzaklık büyükse sekonder akımı 1 A olarak alınır.• Primer anma akımı ”Ip” (nominal primer akımı), Transformatörün çalışma akımıdır. Primer akımları, 10-12-5-15-20-25-30-40-50-60-75-100 sayılarının 5 veya 10 katıdır. Akım transformatörleri primer akımlarının %20 fazlasına kadar yüklenebilirler. Bu durumda (sekonderi 5A olan trafoda) sekonderinden 6A geçer.• Akım dönüştürme oranı, primer akımının, sekonder akımına oranına denir. Transformatör etiketlerinde 75/5A, 100/5A, 1000/5A gibi belirtilir.• Sargı oranı, “ns” primer ve sekonder sargıların birbirine oranına denir. İdeal bir akım transformatöründe sargı oranı ile dönüştürme oranı birbirine eşittir.• Kullanma gerilimi “kV”• Doyma kat sayısı(aşırı akım faktörü) “n”, ölçü aletlerinde emniyet kat sayısı olarak tanımlanır. Ölçü transformatörlerinde n ≤ 5 olmalıdır. Koruma transformatörlerinde n ≥ 10-15-20 olabilir.• Anma frekansı ”Hz”, akım transformatörlerinin çalışma frekansıdır.• Yalıtkan tipi• Termik anma akımı “Ith”, bir akım transformatörünün, bir saniye süre ile hasar görmeden dayanabileceği primer akımının efektif değeridir. Bu değer etikette kA veya primer akımının katları şeklinde gösterilir.(10 kA veya 200 x In gibi)• Dinamik anma akımı “Idyn”, primer şebekedeki bir kısa devre anında, ilk periyotta geçecek darbe akımının yol açacağı mekanik kuvvetler açısından, akım transformatörünün dayanacağı primer akımın maksimum değeridir. Akım transformatörlerinin termik anma akımlarının 2.5 katı kadardır. Akım transformatörleri Idyn akımlarına göre izole edilirler. Idyn akımları etikette verilmeyebilir. 16
  17. 17. 3.13)Akım Transformatör Testleri3.13.1) Polarite Tayini Primer ve sekonder terminallerinin polarite tespitleri imalatçılar tarafından yapılmış durumdadır.Yukarda belirtilen kurala göre yapılmış bu işaretleme, polarite uçlarının belirlenmesi için yeterlidir.Ancak imalatçıların zaman zaman yanlış işaretleme yapmaları sonucu bu kuralın uygulanması yetersizkalabilmektedir. İşte bu olasılık nedeniyle, yapılacak basit bir test ile polaritenin tespiti gerekir. Bunun için şekil 3.10’daki basit devrenin kurulması gerekli ve yeterli olacaktır. Pilin ve DCampermetrenin (+) uçlarının, primer ve sekonder devrelerde varsayılan (P1 ve S1) polarite uçlarınabağlanmış olmasına dikkat edilmelidir. Anahtar kapatılır ve izleyen birkaç saniye içinde ampermetrenin sapması gözlenir. Sapma saat ibrelerinin dönüş yönünde ise, yapılan işaretleme doğrudur. Ampermetre ibresi terssaparsa yapılan işaretleme yanlış demektir. Şekil 3.10 (a)‘da doğru; Şekil 3.10 (b) de ise yanlış birişaretlemenin sonuçları gösterilmiştir. Bu durumda, genellikle sekonder polarite ucunun değiştirilerekS2’nin polarite kabulü edilmesi gerekir. Şekil 3.10 Polarite Tayini3.13.2) Çevirme Oranı Testi Temel deneylerden olan çevirme oranı ölçümü, hem fabrikalarda hem de sahada kolaylıkla yapılabilenbir testtir. Transformatör sargılarının sarım sayılarının projeye uygun olup olmadığını tespit edebildiğimiztek test olması nedeniyle çok önemlidir. Ayrıca yine bu test yardımı ile trafo sargılarında herhangibir iletken kopukluğu ya da kısa devre arızası olup olmadığını kolayca tespit edebiliriz. Prensip olarak primer (YG) sargısı sarım sayısının, sekonder (AG) sargısı sarım sayısına oranı şeklindedüşünülerek test yöntemi geliştirilmiş ve ÇEVİRME ORANI KÖPRÜLERİ imal edilmiştir. Bu köprülerle 17
  18. 18. test yapılabilmesi için öncelikle testten önce trafoların vektör gruplarının ( ya da bağlantı grubu) bilinmesive fazör diagramlarının incelenmesi gerekmektedir. Şekilde görüldüğü gibi paralel vektörlere dikkat etmek gerekir. Uygulanacak gerilimlerde gerilimvektörlerinin paralelliği şarttır. Bu durumda AB arasına bir gerilim uygular ve bu gerilimi ölçerek na arasından ölçtüğümüz gerilimeoranlarsak çevirme oranını, AB / na = Çevirme Oranı Şeklinde bulabiliriz. Daha sonra aynı şekilde sırasıyla BC / nb ve CA / nc oranları ölçülerek bulunurve daha önceden hesaplanan teorik oranlarla mukayese edilir. Standartlarda teorik orana nazaran gerçekoran sapması için ± 0,5 % tolerans verilmiştir. Gerçek oran sapmasının bu toleranslar içinde kalıpkalmadığına bakılır. Transformatöre ait teorik boşta çevirme oranı alet üzerinde kademeli transformatörde ayarlanır, ‰hata göstergesinde denge oluşuncaya kadar değiştirilir. Bu hata göstergesinde okunan değertransformatörün gerçek çevirme oranına olan sapmasını ‰ olarak gösterir. AKIM TRANSFORMATÖRLERİNİN KARAKTERİSTİK DEĞERLERİ4.1)Karakteristik Değerler Bir akım trafosunu tanımlayan karakteristik değerlerin bilinmesi ve uygulama alanında gerektikçedoğru kullanılması önem taşır. Örneğin; hatalı veya eksik değerler ile yapılacak bir sipariş sonucu elinizegeçecek akım trafosu, amaca hizmet etmeyen bir akım trafosu olacaktır. Aşağıda sıralanan bu 18
  19. 19. karakteristik değerler, akım trafosunun etiketinde belirtilmiş olduklarından, bu değerlere EtiketDeğerleri demek de mümkündür. 1) İletme Gerilim Anma Değeri [Un] 2) Anma Gücü [Nn] 3) Sınıf (Klas) [ Cl ] 4) Doyma Katsayısı (Saturasyon Katsayısı) [n] 5) Akım Çevirme Oranı [k] 6) Anma Akım değerleri 7) Termik Dayanım Anma Akımı [Ith] 8) Dinamik Dayanım Anma Akımı [Idyn] Bu değerlerin bir akım trafosunda neyi ifade ettikleri ve bu değerler için kabul edilen standartlaraşağıda açıklanacaktır.4.1.1) İşletme Gerilim Anma Değeri (Un) Bu değer, akım trafosunun; izolasyon yönünden; kullanılabileceği işletme geriliminin ( 6.3,kV, 10.5 kV, 15 kV, 34.5 kV şeklinde) üst değerini gösterir.4.1.2) Anma Gücü (Nn) Akım Trafosunun sekonderine bağlanabilecek cihazların (akım devreleri) toplam gücü ile, cihazbağlantısında kullanılacak kablo gücünün toplamı akım trafosunun gücünü belirler. Bu yüzden sekonderebağlanacak cihaz güçlerinin bilinmesi ve akım trafosu ile cihazlar (pano) arasında kullanılan kablogücünün hesaplanması gerekir. Cihaz bağlantı kablosu gücünün (Nk) hesabı şöyle yapılır. Kablo kesiti (S);kablo boyu (L) ve iletken cinsi (Cu/Al) bilinen değerlerinden, kablo direnci (Rk) bulunur ve Nk= Is2.Rformülünden hesaplanacak değer kablo gücünü verir.Sayısal Örnek: k = 56 ohm/mm2.m q = 2,5 mm2 ve L = 100 m ise Rk=2 x L / k x q Rk=1,43 ohm bulunur. Nk=Is2.R formülünde Is=5 Amp için, Nk=52 x 1.43 Nk=35,75 VA bulunur. Kablo nedeni ile gelen bu ek yük, uzun kablo kullanımının gerekli olduğu (örneğin TR Tank Korumayapılan) durumlarda, akım trafosunun 1 Amp sekonder akımlı olarak seçilmesi gerekebilir. Yukarıdaki örnekteböyle bir trafonun seçilmiş olması durumunda kablo yükü sadece 1.43 VA olacaktır. 2x4 veya 2x6 mm2gibi daha büyük kesitli kablo kullanımı da çözüm olabilir. Akım trafosunun anma gücü, aynı zamanda 19
  20. 20. bu akım trafosunun sekonderine seri olarak bağlanabilecek Ohm cinsinden empedansı ifade eder. Bunedenle bazı akım trafo etiketlerinde VA cinsinden güç yerine Ohm cinsinden empedans verilir.Örneğin 1,2 ohm gibi bir değer verilmişse, bu trafo anma gücünün, N n = 52 x 1,2 = 30 VA. olarak verilmesiile aynı anlama gelmektedir. Günümüzde kullanılan elektronik teçhizatın, akım trafosundan çektiğigüçler çok düşüktür. Küçük merkezlerde bağlantı kablo boyları da fazla uzun olmadığı için, bu merkezlerde,korumada kullanılacak akım trafolarının 15 VA. gücünde olması genellikle yeterli olmaktadır.4.1.3) Sınıf Klas (Cl) Bir akım Trafosunun sınıfı (doğruluk sınıfı); primerden anma akımı akarken, sekonderden akan akımın,olması gerekenden, % olarak, en fazla ne kadar sapabileceğini ifade eder. Bu sapma (+) veya (-) yöndeolabilir. Örneğin ; Doğruluk Sınıfı "1" olan bir akım trafosunun primerinden anma akımı geçerken,sekonderinden, sekonder anma akımının % 99u ile %101i arasında bir akım akar. Sekonder 5 Amp ise,sekonderden geçecek akım 5 x % 99 = 4,95 Amp ile 5 x %101 = 5,05 Amp arasında olacaktır. Bu değer,akım trafosunun oran hatasından kaynaklanır. Aslında ,doğruluk sınıfı açı hatasını da kapsar ve toplam hatabir miktar artar.Ancak açı hatası koruma devrelerinde bir önem tasımaz.Oran ile ilgili hatalar, Primerdengeçen akımın değerine bağlı olarak değisiklik gösterir.Örneğin; 1 Sınıfı (Cl:1) bir akım trafosu Primerinden; Anma akımının % 10 - 19 u geçerken hata % 2 Anma akımının % 20 - 99 u geçerken hata % 1.5 Anma akımının % 100 - 120 si geçerken hata % 1 olur. Koruma amaçlı akım trafoları genellikle sınıf:3 veya özel durumlar için sınıf:1, ölçü amaçlı akımtrafoları genellikle sınıf:1 veya özel durumlarda sınıf:0,5 olarak üretilirler. Yukarıdaki açıklamaya uygun olarak bunların , primer akımın anma değerindeki oran hataları % 3 , % 1veya % 0,5 dir. Ancak bu hatalar , primerden geçen akım, anma değerinin (% 120 sinin) üstüne çıktığında artar vedoyma sınırına ulastığında Sınıfı:3 olanın akım hatası % 10a ve Sınıfı 1 olanın akım hatası % 5e ulasır.Koruma akım trafolarının, doyma noktasına ulasıldığında gösterdikleri bu hata değerleri sınıf belirlemesindeesas alınarak, bu akım trafolarının doğruluk sınıfları; genellikle "5P" ve "10P" olarak gösterilir. Sınıfı 1 olan akım trafo plakalarında Cl:1 veya "5P" , sınıfı 3 olan akım trafolarında Cl:3 veya "10P"ifadelerine rastlanabilir. TSE tarafından benimsenen gösterilis "5P" ve "10P" dir. 20
  21. 21. 4.1.4) Doyma Katsayısı(Saturasyon Kat Sayısı (n) Bir akım trafosunun primerinden geçen akım artırıldıkça, sekonderinden geçen akım da( akım oranınınbelirleyeceği ölçüde) artar. Bu artış primer anma akımının üstüne çıktıkça bir süre devam eder. Primer akımgiderek yükseltildiğinde, önce akım oranı bozulur ve daha sonra sekonderde ki yükselme durur. Primer akımbu değerin üstüne ne kadar çıkarılırsa çıkarılsın, artık sekonderden geçen akım değişmez. Akım oranınınbozulmaya başladığı noktadaki primer akım değerine, Doğruluk Sınırı, sekonder akımın değişmemeyebaşladığı noktaya ise Doyma Sınırı denir. Doğruluk sınırı ile doyma sınırı birbirine çok yakın değerlerdir.Ancak Doyma (saturasyon katsayısı)na esas olan değer, doğruluk sınırıdır ve doyma katsayısı bu değeregöre tanımlanır. Şekil 4.1 Doyma KatsayısıDoyma katsayısı (n) , doğruluk sınırının, primer anma akımının kaç katı olduğunu belirleyen bir kat sayıdır. Id = Ip x n n = Id / Ip dir. Doyma, akım trafosunun nominal gücü ile yüklü olduğu, yani akım trafosunun anma yük empedansınıbeslediği durumda tanımlanmıştır.Sayısal Örnek: Anma Gücü 30 VA; akım oranı 100/5 A.olan bir akım trafosunun Doyma kat sayısı n=5’dir. Bu akımtrafosuna 30 VA.toplam gücünde cihazlar bağlı iken; primerinden 2000 Amp çekilmektedir.Akım oranık=100 / 5=20 olduğuna göre sekonderden 2000/2=100 A.geçmesi beklenirken, bu akım trafosunun doğruluksınırı Id=100 x 5=500 A. olduğundan sekonderden ancak Is=500/20=25 Amp geçecektir. Bu; sekonderebağlı cihazlardan; 25 Amp’den daha büyük bir akım geçemeyecek demektir. Aynı akım trafosu primerindenyine 2000Amp çekildiğini, ancak doyma kat sayısının n = 10 olduğunu varsaysak; Doğruluk Sınırı Id = 100x 10 = 1000 Amp olacak ve sekonderden I s = 1000 / 20 Is = 50 Amp geçecektir. 21
  22. 22. 4.1.4.1) Ölçü Akım Trafolarında n<5 Ölçü devrelerinde kullanılan akım trafolarında, sekonderden geçecek en büyük akımın sınırlandırılarakölçü cihazlarına zarar vermemesi istenir. Bu nedenle ölçü akım trafolarında doyma katsayısının n < 5 veyaen fazla n = 5 olması öngörülür.4.1.4.2) Ölçü Akım Trafolarında n>10 Koruma devrelerinde ise durum terstir ve primerden geçen yüksek değerli akımların, akım oranına göresekondere yansıması tercih edilir. Böylece; arızadan kaynaklanan bu aşırı akım röle tarafındanalgılanabilecek ve bu akım için ayarlanan süre içinde arıza izole edilebilecektir. Ancak bu sayede terszamanlı röleler hızlı ve selektif olarak çalısabilir. Bu nedenle koruma akım trafolarında doyma katsayısınınn >10 veya en az n = 10 olması öngörülür.4.1.5) Akım Çevirme Oranı (Akım Oranı) (k) Akım trafoları, primerden geçen akımı değiştirerek (genellikle küçülterek) sekonder devreye aktarancihazlardır. Primer akımın hangi oranda değiştirildiğini belirleyen sayıya, (k) o akım trafosunun “AkımOranı” denir. Trafolarda bilinen Amper - Sarım Yasası’ na göre, primerden geçen akım ile primer sarımsayısının çarpımı, sekonderden geçen akım ile sekonder sarım sayısının çarpımına eşit olmak durumundadır. Bu yasa; IP x wp = Is x ws eşitliği ile ifade edilir. Eşitliği (Is/Ip) = (ws/ wp) şeklinde düzenlersek, bueşitliğin birinci tarafı Akım Oranı, ikinci tarafı ise Sarım Oranı olup birbirlerine eşittirler. Akım trafosunun bu karakteristik değeri, sarım sayıları veya sarım oranları ile değil, primer ve sekonderakımlar veya (Ip/Is şeklinde) akım oranları ile ifade edilir. Akım trafo plakalarında, akım değerleri genellikle ayrı ayrı yazılır. Örneğin; Primer akım : 40 Amp Sekonder akım : 5 Amp Oysa; proje, malzeme siparişi, arıza bildirimi vb. pratik uygulamalarda genellikle akım oranları, Ip/Isseklinde ifade edilir. Burada “Ip” 20/5 , 50/5 , 150/5 , 100/5 ……. vb .ve “Is” (genellikle) 5 Amp dir.4.1.6) Anma Akım Değerleri (k) kım Trafoları karakteristik değerler yönünden belirlenmiş standartlara göre üretilirler. Primer ve sekonder akım için standartların belirlediği değerler aşağıda verilmiştir. 22
  23. 23. Sekonder akımlar ise (Is); Sekonder akım için belirlenen standart değerler 1 Amp, 2 Amp veya 5 Amp dir.Ancak genellikle kullanılan sekonder akım 5 A.dir. Özel amaçlı bazı trafolarda 1 veya 2 Amp olarak farklısekonder akımlar tercih edilebilir. Örneğin bazı hallerde tank koruma akım trafoları sekonder akım 1 Ampolarak seçilebilmektedir. Sekonder akımın çok uzun mesafelere taşınması gerektiği diğer hallerde de,sekonder akım 1 Amp olarak seçilebilir.4.1.7) Termik Anma Akımı (Ith) Oluşan kısa devre akımları, akım trafolarını termik bakımdan zorlarlar. Termik anma akımı ; bir akımtrafosunun; 1 saniye süreyle, zarar görmeden taşıyabileceği maksimum akımın etkin değeri olarak tarifedilir. Standartlarda bu değerin; primer akım anma değerinin 100 katı olması öngörülmüştür. Bu değerIth=100 In olarak gösterilir. Gösterilmemesi durumunda da bu değer geçerlidir. Akım Trafosunun kullanıldığı noktadaki kısa devre akım değeri ve devre koruyucuların arızayı temiz-leme süreleri dikkate alınarak yapılacak hesaplamalar sonucunda; gerek görülmesi halinde;daha büyüktermik anma akımlı trafolar özel olarak üretilir. (200 In , 300 In vb) Termik anma akımı 1 saniye süre için tanımlanmış olmakla birlikte; arıza akımının temizlenme süresi;bazen 1 saniyeden kısa ve bazen da 1 saniyeden uzun olabilir. Bu durum dikkate alınarak Termik anmaakımının aşağıdaki bağıntı ile kontrol edilmesi gerekir. bağıntısından"t"süresi içinde akım trafosunun taşıyabileceği max kısa devre akımı belirlenir ve bu akımın, o noktadaki(bilinen/hesaplanan) kısa devre akım ile kıyaslaması yapılır.4.1.8) Dinamik Anma Akımı (Idyn) 23
  24. 24. Kısa devre akımının ilk periyodunda; kısa devre akımı en büyük tepe değerine ulaşır. Bu değer akımtrafolarını dinamik olarak zorlar. Sargılar arası itme ve çekme kuvvetleri meydana gelir. Akım trafosununbu kuvvetlere dayanması gerekir. Bu ilk periyotta zarar görmeyen akım trafosu; izleyen periyotlarda; akımküçüleceğinden; bunları dinamik yönden rahatça karsılar. Dolayısı ile dinamik zorlanmayı; akımın ilkperiyottaki tepe değeri belirler. Standartlarda akım trafolarının; Termik anma akımının 2,5 katına dayanması öngörülmüştür. Özel birimalat nedeni ile daha büyük değerler alınmamış ise; akım trafosu etiketinde bu değer belirtilmez.4.1.9) Akım Transformatörünün Sekonder Sargı UcunuAçık Kalmamasının Önemi Eğer, akım transformatörünün sekonder sargısının uçları açılırsa veya açık kalacak olursa, bu sargınınmıknatıs alanını azaltma etkisi ortadan kalkar. Primer sargısının meydana getirdiği alan, olduğu gibi demirnüveden geçer, yani alan çok büyük bir değer alır. Bunun sonucu olarak fazla doyurulmuş demir nüve dehaddinden fazla ısınarak etrafında sarılı olan sargısını yakar. Bundan başka meydana gelen büyük manyetikakı, sekonder sargı da hayat için tehlikeli olan yüksek gerilimler indükler. Bu sakıncalardan dolayı, akımtransformatörlerinin sekonder uçları hiçbir zaman açılamayacağı gibi devresine de sigorta konulmaz.Onarım veya ölçü devresindeki bağlantıları değiştirmek gibi sebeplerden açılması gerekirse, ya primerakımı kesilir veya sekonder sargı uçları önce kısa devre edilir sonra açılır. Bunun için de akımtransformatörünün sekonder devresine bir kısa devre anahtarı konmuştur. Ayrıca yüksek gerilimtehlikelerine karşı güvenlik tedbiri olarak sekonderin S1 ucu daima topraklanır. GERİLİM TRANSFORMATÖRLERİ 24
  25. 25. 5.1 Gerilim Transformatörleri5.1.1) Tanımı Gerilim Trafoları; "primer" dediğimiz esas devre gerilimini, manyetik bir kuplaj ile, (genellikle)küçülterek "sekonder" dediğimiz ikinci devreye aktarır ve bu devreye bağlı cihazların gerilime duyarlıelemanlarının enerjilenmesini sağlarlar. Örneğin, voltmetrelere, sayaç ve watmetrelerin gerilim devreleri vb. Bunun sonucunda; cihazların büyük gerilimler ile zorlanması önlenir.5.1.2) Şematik Gösterimi Elektrik şema ve resimlerde, gerilim trafoları değişik şekillerde gösterilebilirler. Aşağıda bu gösterilişşekillerine ait örnekler verilmiştir. Şekil 5.1 Gerilim Transformatörü Şematik Şekli5.1.3) Çalışma İlkesi Çalısma ilkeleri, akım trafolarına benzerdir. Primerde oluşanmanyetik akı ile, gücün sekonder devreye aktarılmasına ilişkinaçıklamalar, gerilim trafoları için de geçerlidir. Manyetik devre (nüve)kayıpları ihmal edilerek, primer ve sekonder devre güçlerinin eşitliği ilkesinin matematiksel ifadesi aşağıdaki gibi olacaktır. 25
  26. 26. Ayrıca amper sarım yasası uyarınca geçerli olan; Bağıntısı yazılabilir. (1) (2) bağıntılarından bu bağıntı elde edilir.Vp/Vs oranına, “Gerilim Çevirme Oranı” veya “Gerilim Oranı”denir. Gerilim transformatörlerinde, primer nominal gerilimin sekonder nominal gerilimine oranına "çevirmeoranı" (nu = U1 / U2) denir. Bu oranların değeri primer gerilimine göre değişir. (10/1, 40/1,100/1.....250/1 gibi). Alette okunan değerler, çevirme oranı ile çarpılırsa primer gerilimi bulunmuş olur.Örneğin; Primer gerilimi 4.000 V. olan bir gerilim transformatörünün, sekonder gerilimi 100 V. olduğunagöre, bu transformatörün çevirme oranı 4.000/100 = 40/1 dir. Bu değer 100 V. ile çarpılırsa primerinnominal gerilimi bulunmuş olur. Sekonder devresine bağlanan voltmetrelerin bazı tipleri; primer gerilimini,doğrudan doğruya gösterecek şekilde bölümlü olanları da vardır.5.1.4)Gerilim Transformatörü Yapısı Gerilim transformatörünün primer sargıları, akım transformatörünün primer sargılarının tersine, çoksarımlı ince tellerden oluşmuştur. Sekonder sargı ise, nominal yükte kaybın çok az olmasını temin edecekkalınlıkta tel ile sarılmıştır. Sarım sayısı primer sargıya göre dönüştürme oranı kadar azdır. Manyetik nüvekesiti gerilim transformatörünün yükü ile orantılıdır. Gerilim transformatörleri faz-toprak, faz-faz arasıyapılırlar. Şekil 5.2 Gerilim Trafosu Yapısı 26
  27. 27. 5.1.5) Gerilim Transformatörü Prensip Şekli Bir gerilim transformatörü aşağıdaki kısımlardan meydana gelir:Primer sargıSekonder sargıManyetik nüveİzolatör ve yağ kabı İzolatör ve yağ kapları, yüksek gerilimde kullanılan gerilim transformatörlerinde bulunur. Ayrıca faz-fazarası gerilim transformatörlerinde çift izolatör bulunur. Şekil 5.3te faz-toprak tipi gerilim transformatörününkısımları görülmektedir. Şekil 5.3 Gerilim Transformatörünün Kısımları5.1.6) Gerilim Transformatörünün Kullanım Amaçları Gerilim transformatörlerinin kullanım amaçlarını şu şekilde sıralayabiliriz:Ölçü aletlerini ve koruma rölelerini primer geriliminden izole ederek, güvenli çalışmaya imkan sağlar.Değişik primer değerlerine karşılık standart sekonder değerler elde edilir.Ölçü transformatörlerinin kullanılması, ölçü aletlerinin ve rölelerin küçük boyutlu imal edilmesineimkân verir.Büyük gerilimleri ölçmede daha ekonomik bir çözümdür. 27
  28. 28. 5.1.7) Gerilim Transformatörü’nün Özellikleri• Yüksek gerilimi belli bir oranda düşüren ölçüm trafolarıdır.• Sekonder çıkışları açık devre gibi çalışırlar.• Bağlantısı yapılırken polaritesine dikkat edilmelidir.• Primer devresinden geçen gerilim,dönüştürme oranına göre sekonder devreye aktarır.• Primer sargıları ince ve çok sarımlıdır.• Gerilim transformatörlerinin primer ve sekonder sargılarının giriş ve çıkış uçları değişik harflerle ifade edilir.• Gerilim transformatörlerinin bazı ölçü aletleri ile bağlantısında polaritesi önemlidir.• Aynı gerilim transformatörü ile birkaç ölçü aleti kullanılabilir.• Gerilim transformatörlerinin, ölçme hassasiyetlerine göre sınıfları: 0,1-0,2-0,5-1 ve 3 olmak üzere sınıflandırılır.• Koruma devrelerinde 3 sınıfı, sayaçlarda 0,2-0,5 sınıfı, ölçü aletlerinde 1 sınıfı gerilim transformatörleri kullanılır.• Gerilim transformatörlerinin sekonder uçlarından birine sekonderde meydana gelecek bir kısa devre önlemek için sigorta konmalıdır.• Gerilim transformatörleri nominal akımlarının %20 fazlasına kadar yüklenebilir. 5.1.8)Kullanıldıkları Yere Göre Gerilim Transformatör Çeşitleri Kullanıldıkları yere göre gerilim transformatör çeşitleri ikiye ayrılır: 5.1.8.1) Faz-Toprak Gerilim Transformatörü Bu tip gerilim transformatörleri tek izolatörlü (buşing) gerilim trafolarıdır. Primer sargının çıkış ucu (polarite olmayan ucu)doğrudan toprağa bağlanır. Primer sargının giriş ucu (polarite uç) şebekenin faz iletkenine bağlanır. Ş.4 Faz-Toprak Gerilim Transformatörü 28
  29. 29. 5.1.8.2) Faz-Faz Gerilim Transformatörü Faz-faz arası gerilim transformatörleri ise, şebekede iki faz arasına bağlanan gerilim trafolarıdır. İki faz arasına bağlanacağından dolayı bu tip gerilim transformatörlerinde iki tane izolatör bulunur. Primer sargı uçları iki izolatör ile dışarıya çıkartılmıştır. Bu tip gerilim transformatörleri genellikle dengeli yük çeken orta gerilim şebekelerinde, üç adet faz-toprak arası gerilim transformatörü kullanmak yerine iki adet faz-faz arası gerilim transformatörü kullanarak gerilim belli bir oranda düşürülür. Bu transformatörler şekil olarak V harfine benzediklerinden dolayı V tipi gerilim transformatörü de denir. Şekil 5.5 Faz-Faz Gerilim Transformatörü Resim 5.1 Faz-Faz Gerilim Transformatörü 5.1.9) Kombine(Akım ve Gerilim Transformatörü Birlikte) Ölçü Transformatörünün Tanımı Yapısı Aynı yere monte edilmiş akım ve gerilim transformatörlerine kombine ölçü transformatörleri denir.Ancak bunların yalıtma sorunları oldukça zordur. Kombine ölçü transformatörü son zamanlarda SF6 gazı ile yalıtılmış şalt kazanları içerisinde, dahaküçük yer işgal ettiği ve yalıtım sorunu SF6 gazı ile sağlandığı için kullanılmaktadır. Resim 5.2 Kombine Ölçü Transformatörü 29
  30. 30. 5.1.10) Gerilim Transformatörü Siparişinde Dikkat Edilecek Hususlar Bir gerilim transformatörü siparişi verilirken gerekli olan bilgiler: • Nominal gerilimi • Dönüştürme oranı • Gücü • Tipi • Aşırı gerilim kat sayısı • Adedi5.1.11) Gerilim Transformatörü Etiket Değerleri Gerilim transformatörünün etiketi üzerinde aşağıdaki değerler yer alır: • Çalışma sınıfı, gerilim transformatörlerinin hassasiyetlerini belirler, ölçme için 0,1-0,2-0,5-1-3-5, koruma için 5P-10P grupları kullanılır. • Gerilim dönüştürme oranı, primer geriliminin, sekonder gerilimine oranına denir. Transformatör etiketlerinde 1500/100V, 1000/120V gibi belirtilir. • Sargı oranı, “ns” primer ve sekonder sargıların birbirine oranına denir. İdeal bir gerilim transformatöründe sargı oranı ile dönüştürme oranı birbirine eşittir. • Anma yalıtma seviyesi (deney gerilimi) kV, gerilim transformatörünün elektriki zorlanmalara karşı hasara uğramadan dayanabileceği gerilim. • Çalışma frekansı “Hz” • Primer anma gerilimi (nominal primer gerilimi) ”Up”, transformatörün çalışma gerilimidir. Genellikle 0,3-6,3-10,5-15-30-34,5-60-66-154-380 kV değerleridir. • Sekonder anma gerilimi, (nominal sekonder gerilimi) ”Us”, Primer tarafına nominal gerilim uygulandığında, sekonderden alınacak gerilimdir. Faz-faz arası gerilim transformatörlerinde 100-110-115-120 volt, faz-toprak gerilim transformatörlerinde ise bu değerlerin √3’e bölümüdür. (100/√3 gibi) • Gücü VA, (3,5 VA gibi) • Kullanım yeri (dahili, harici), firma adı 30
  31. 31. Şekil 5.6 Gerilim Transformatörü Etiket Değeri5.2) Gerilim Transformatör Testleri5.2.1) Polarite Tayini Bir gerilim trafosunun primer ve sekonderindeki polarite uçları, primer sargıya gerilimin giriş veya çıkısyönüne göre, sekonder sargıdaki gerilim yönünün belirlenmesi anlamına gelir.Şekil 5.7 de Primer polariteucunun “A” ve sekonder polarite ucunun “a” olarak alınmış olduğu ve polarite olmayan “b” sekonderucunun topraklandığı görülmektedir. Faz-Nötr arasına bağlanan gerilim trafolarının, polarite olmayanprimer ucu “B” de, (çalısma ilkesi gereği) topraklanır. Şekil 5.7 Polarite Tayini5.2.2) Isınma Sıcaklık Artışı Testi Sıcaklık artışı testinde gerilim transformatörüne uygulanan gerilimler aşağıdaki gibi olmalıdır: Anma gerilim yükseltme katsayısı ve gerilim uygulama süresi ne olursa olsun, bir fazlı gerilimtransforma-törlerine birincil anma (faz arası) geriliminin ısıl katsayısına eşit bir gerilim; üç fazlı gerilimtransformatörlerine birincil anma (faz arası) geriliminin 1,2 katına eşit dengeli 3 fazlı bir gerilimuygulanmalı, teste transformatör kararlı sıcaklığa erişinceye kadar devam edilmelidir. Test sonunda bulunansıcaklık artışları standartta belirlenen sınırları aşmamalıdır. Testte ölçülen sıcaklıklar, saatte 1 °C den çok artmadığında, gerilim transformatörünün kararlı sıcaklığaeriştiği kabul edilir. Test esnasında ortam sıcaklığı10° 3 0 °C arasında olmalıdır. Birden fazla ikincil sargıbulunması halinde test her ikincil sargının anma yükünde yapılmalıdır. Sargıların sıcaklık artışları dirençdeğişimi metodu ile ölçülmelidir. Diğer kısımların sıcaklık artışları derece veya ısıl çift (thermocouple) ileölçülür. 31
  32. 32. GERİLİM TRANSFORMATÖRÜNÜN KARAKTERİSTİK DEĞERLERİAşağıda sıralanan bu karakteristik değerler, gerilim Trafosunun etiketinde belirtilmiş olduklarından, budeğerlere "Etiket Değerleri" demek de mümkündür.1) Anma Gerilim Değerleri [Up ve Us]2) Anma Gücü [Nn]3) Sınıf (Klas) [ Cl ]4) Dayanma katsayısı [Uk] Bu değerlerin bir gerilim trafosunda neyi ifade ettikleri ve bu değerler için kabul edilen standartlaraşağıda açıklanacaktır.6.1) Anma Gerilim Değerleri (Up ve Us) Trafoların imalatında, bağlanacakları öngörülen şebekenin faz arası standart gerilimleri, gerilim trafola-rının anma primer gerilimlerinin standardını oluşturur. Dolayısı ile, primer anma gerilimleri, 34,5 kV,15kV,10,5 kV veya 6,3 kV olacaktır. Bu değerler için üretilmiş gerilim trafolarının, bu değerlere yakın gerilim de-ğerlerdeki şebekelere bağlanması da mümkündür. Örneğin, 34,5 kV için üretilmiş bir gerilim trafosunun,33 kV , 31,5 kV veya 30 kV bir şebekeye de bağlanabilir. Ancak, sekonder gerilim de aynı orandadeğişecektir. Talep halinde, var olan farklı şebeke gerilimlerine uygun gerilim trafolarının üretilmesi demümkündür. Örneğin 30 kV, 33 kV veya 15,8 kV primer anma değerli trafolar üretilebilir. Anma sekondergerilim, faz arasına bağlanan gerilim trafolarında 100 Volt olarak standardize edilmiştir. Faz –Toprakarasına bağlı geri-lim trafoları sekonder anma gerilimleri, için ise standart değer 100/√3 Volttur. Faz-Toprak arasına bağlı bazı gerilim trafolarında; izole şebekelerdeki toprak temasını algılayıp sinyalvermesini sağlayan rezidüel koruma rölelerini enerjilemek amacı ile ikinci bir sargı bulunabilir. Bu sargınınanma değeri 100/3 V olmaktadır. Bir gerilim trafosunun primer ve sekonder gerilim değerleri, genellikleGerilim Oranları formatında belirtilir. 34,5 kV gerilim trafoları için örnekler aşağıdadır. Faz arası bağlı gerilim trafolarında 34,5/0,1 kV Faz nötr arası gerilim trafolarında (34,5/√3)/(0,1/√3) kV 32
  33. 33. 6.2) Anma Gücü (Nn) Gerilim trafosunun sekonderinden çekilmesi öngörülen en büyük güç, o trafonun anma gücüdür.Üretimler; standartlar uyarınca; 30 VA, 60 VA ve 90 VA değerlerinde yapılır. Sekondere bağlanacak gücün,o gerilim trafosunun anma gücünü aşmaması gerekmektedir. Başka bir deyişle, bağlanacak empedansın;anma gücünün, empedans karşılığının altında olmaması gerekir. I = Us /Z genel formülünden de görüleceğiüzere, “Z” küçüldükçe akım (I) büyümektedir. Bu durum, anma akımına göre boyutlandırılmış sargı kesitinizorlayacaktır. N = U.I bağıntısında, “I“ yerine yukarıdaki eşitini yazarak, N= Us2 / Z bağıntısı ilegereğinden küçük değerde empedansların, gücü de büyüttüğü görülmektedir. Nüvenin boyutlandırılması,aktarılacak anma gücüne göre yapıldığından, gücün büyümesi; kesit dışında; nüvenin de zorlanmasıanlamına gelir. Gerilim trafolarında kullanılmayan sargının kısa devre edilmemesi kuralının gerekçesi de bubağıntı ile açıklanmış olmaktadır. Kısa devre edilmesi Z=0 demektir.6.3) Sınıf Klas (Cl) Bir gerilim trafosunun sınıfı (doğruluk sınıfı); primere uygulanan gerilim sonucu, sekonderdeindüklenen gerilimin, olması gerekenden, % olarak, en fazla, ne kadar sapabileceğini ifade eder. Bu sapma(+) veya (-) yönde olabilir. Örneğin; doğruluk Sınıfı "1" olan bir gerilim trafosunun, sekonder anma geriliminin % 99u ile % 101iarasında bir gerilim indüklenir. Sekonder anma gerilimi 100 V. ise, sekonderden 100 x % 99 =99 V ile 100x %101 = 101 V arasında değişen bir gerilim alınabilecektir. Gerilim trafoları, doğruluk sınıfı “05”, “1” ve“3” olan üç kategoride üretilmektedir. Ölçü devrelerinde; genellikle; doğruluk sınıfı “1” veya gerekiyorsa “0,5”, koruma devrelerinde ise,doğruluk sınıfı “3” olan gerilim trafoları kullanılmaktadır. Doğruluk sınıfları, primerden anma geriliminin uygulandığı ve sekonderine anma gücünün çekildiği,durumlar için tanımlanmıstır. Farklı güçlerde, doğruluk sınıf değerinde sapmalar olacaktır.6.4) Dayanma Katsayısı (Uk) Bu değer, (diğerlerinde olduğu gibi) gerilim trafolarının genel karakteristik değerlerinden biri olmayıp,sadece, izole şebekelerde, faz-nötr arasına bağlanan gerilim trafoları ile ilgili bir değeri ifade eder. İzoleşebekelerde bir fazın toprağa teması durumunda, o gerilimi sıfır olurken diğer faz gerilimleri √3 kat artar.Bu nedenle, faz toprak arasına bağlı gerilim trafolarının bu gerilime dayanması gerekmektedir. Buşebekelere bağlanacak gerilim trafolarının dayanmaları gereken değeri belirleyen bu katsayıya DayanmaKatsayısı denir ve değeri √3 dür. 33
  34. 34. SONUÇBu projemde Akım ve Gerilim Transformatörlerinin yapısını,çalışma,şeklini,özelliklerini,kullanımamaçlarını,çeşitlerini,karakteristik değerlerini ve hangi testlerden geçirildiklerini vb. konu başlıklarıylaözetlemeye çalıştım.Bu projemde bana destek olan proje danışmanım Yrd.Dç.Dr. Mehlika Şengül hocamateşekkür ederim. 34
  35. 35. KAYNAKÇA• Akım ve Gerilim Transformatörü Testleri Yalçın OYAL Elektrik Y.Mühendisi TEK• Ölçü Trafoları ve Sekonder Koruma Haldun BÜYÜKDORA• Ölçü Transformatörleri Hasan ÖNAL• http://www.besttrafo.com.tr• Milli Eğitim Bakanlığı Elektrik Elektronik Teknolojisi Ölçü Transformatörleri Kitabı 35
  36. 36. 36

×