Vlaamse Overheid Campagne Duurzaam Watergebruik Elke Druppel Telt
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Vlaamse Overheid Campagne Duurzaam Watergebruik Elke Druppel Telt

on

  • 1,903 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,903
Views on SlideShare
1,901
Embed Views
2

Actions

Likes
0
Downloads
2
Comments
0

1 Embed 2

http://www.linkedin.com 2

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Vlaamse Overheid Campagne Duurzaam Watergebruik Elke Druppel Telt Vlaamse Overheid Campagne Duurzaam Watergebruik Elke Druppel Telt Document Transcript

    • water. Elke druppel telt. Informatie van de Vlaamse overheid in samenwerking met Deel 1: Een watervriendelijk huishouden
    • WATER COLOFON Deze brochure maakt integraal deel uit van De afdeling water van AMINAL heeft o.a. de informatie- en sensibiliseringscampagne volgende opdrachten: "Water. Elke druppel telt." - het beheer van grond- en drinkwater Deze campagne duurzaam watergebruik - het beheer van onbevaarbare waterlopen kadert in de uitvoering van het Vlaamse van de eerste categorie Milieubeleidsplan 1997 -2001. - de coördinatie van het integraal waterbe- heer Samenstelling: Ivo Aerts, coördinator milieu-projecten, De Vlaamse Milieumaatschappij heeft o.a. Dialoog vzw volgende opdrachten: - meet de kwaliteit van het water en de Eindredactie: lucht en rapporteert erover voor de Afdeling water van AMINAL: - beheert de kwaliteit van het oppervlakte- Véronique Vens, Tom Gabriëls en water Didier D’Hont - rapporteert over de kwaliteit van het leef- milieu voor de Vlaamse Milieumaatschappij: - bepaalt en int de heffing op afvalwater en Michiel Van Peteghem de grondwaterwinning - spoort via informatie, sensibilisering en Layout: milieueducatieve projecten aan tot Tabeoka Advertising Team milieusparend gedrag Verantwoordelijke uitgever: Jean-Pierre Heirman, AMINAL, AlbertII-laan 20, 1000 Brussel Copyright Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap uitgave 2000 D/2000/3241/077 Delen uit deze uitgave mogen worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt als de bron uitdrukkelijk wordt vermeld. Deze brochure wordt gratis verspreid. Gedrukt op niet-chloorgebleekt, houtvrij papier. 2
    • INHOUD 1. We duiken erin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 2. Waterbesparing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 Hoeveel water gebruiken we . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 Waterbesparing loont . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 Besparingstips . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 3. Hemelwater benutten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 De voordelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 Waarvoor hemelwatergebruiken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 Hoeveel water kan je opvangen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 Filtratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 Keuze en dimensionering van de tank . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 Pomp en leidingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 Bijvullen bij droogte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 De investering waard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .41 4. Infiltratie van regenwater . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42 5. Voorkomen van verontreiniging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 Een schone was . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47 Een propere afwas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 Schoonmaakmiddelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 Ontstoppen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .52 WC-reinigers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53 Geen KGA in toilet of gootsteen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53 6. Kleinschalige waterzuivering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54 7. Het beleid staat achter je . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 8. Nuttige adressen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64 3
    • 1 WE DUIKEN ERIN WE DUIKEN ERIN O voorraden Onze water- onuitputtelijk. lijken voor toepassingen die dat expliciet eisen en waar mogelijk en verantwoord alterna- tieven inschakelen (bijv. regenwater In Vlaanderen regent voor toiletspoeling, textielwas, het immers vaak, met poetsen en tuin). Kraantjeswater soms overstromingen tot vervangen door grondwater uit gevolg. De totale hoeveelheid een eigen put is bijvoorbeeld water op aarde is constant, dank- geen goed idee. Het levert geen zij de waterkringloop. Maar toch meerwaarde voor het milieu en is ‘ons‘ water schaars. Ondanks er zijn bovendien gezond- het feit dat 70% van de aarde heidsrisico’s aan ver- met water bedekt is, is bonden slechts 0,6% van al het water • het water minder ver- tegelijk vloeibaar en zoet en dus vuilen. geschikt voor menselijk gebruik. Daarbovenop is deze kleine fractie ‘zuiver’ Door deze principes te hanteren kunnen zoetwater niet altijd en overal gemakkelijk we de druk op de zoetwaterreserves en de beschikbaar. aantasting van de waterkwaliteit beperken. Met zijn allen (gezinnen, landbouw en industrie) nemen we meer dan ons deel is: 745 miljard liter per jaar en dan hebben we het nog niet gehad over de kwaliteit van het water nadat we het hebben gebruikt. De natuur geeft duidelijke signalen dat het zo niet verder kan. Duurzaam met water omgaan is dé oplos- sing. Concreet betekent dit: • minder water gebruiken, ongeacht de bron • water van hoge kwaliteit voorbehouden 4
    • Hoe passen gezinnen in het verhaal? Hoe kunnen zij hun huishouden omvormen tot een watervriendelijke plaats? Zijn hun inspanningen druppels die de emmer vullen of vallen ze op een hete plaat? Daar gaat deze brochure over. Twee soorten tips worden aangereikt: gedragstips (het letten op...) en technische oplossingen (bijv. de spaardouchekop). Technische aanpassingen leiden tot niets, als het gedrag er niet wordt op afgestemd. Pas als beide hand in hand gaan, kunnen we de effecten versterken en is succes ver- zekerd. Zo levert een toilet met spoelonderbreker niets op als de knop bij elk gebruik volledig ingedrukt blijft. Het installeren van een waterbesparende douchekop mag niet leiden tot langere douchebeurten. Overdoseren van een milieuvriendelijk wasmiddel doet het posi- tief effect op de waterkwaliteit teniet. Het effect van je gedrag is wellicht groter dan dat van technische maatregelen. Gedrag is in elk geval... gratis. 5
    • WATERI N G 2 B E S PA R H O E V E E L WAT E R G E B R U I K E N W E ? I In Vlaanderen wordt jaarlijks in totaal zo’n 745 miljoen m3 water verbruikt. Of meer dan 2 miljoen m3 per ende ‘watercultus’: de ‘vuile’ was wordt sneller gewassen en we nemen vaker een bad of douche dan vroeger. dag! Het gaat dan om alle watersoorten: leidingwater (met een aandeel van 60%), Een gemiddelde Vlaming gebruikt per dag grondwater, oppervlaktewater en hemelwa- zo’n 120 liter water. Dat zijn ter. 12 emmers van 10 liter op een rij. Wil je jezelf graag voorstellen hoeveel Er zijn verschillen naargelang het aantal water jaarlijks wordt verbruikt in leden van het huishouden. Bij kleine gezin- Vlaanderen? Denk dan aan een olympisch nen zal verhoudingsgewijs meer water per zwembad met een diepte van ... 596 km. persoon worden verbuikt dan bij grote Het verbruik door huishoudens is goed gezinnen. Denk bijvoorbeeld aan de betere voor ongeveer één derde van het totaal. benutting van de beladingsgraad van de Van het leidingwater alleen nemen huis- (af)wasmachine. houdens bijna 55% voor hun reke- De meeste huishoudens gebruiken voor ning. hun waterbehoefte het aangeboden lei- dingwater. Sommigen vullen dit aan met Huishoudens zijn dus echt wel belangrijk put- of regenwater. in de waterkringloop. Daarom ligt een deel van de oplossing bij hen. Het huishoudelijk watergebruik van de laatste generaties ligt veel hoger dan vroeger. Dit komt deels door het toe- genomen comfort (instal- latie van douche of ligbad), maar ook door het kleiner worden van de huishou- dens. Even fundamen- teel is echter de groei- “Hij halveerde zijn waterverbruik”. 6
    • W E L K WAT E R V O OR W E L K E T O E PA S S I N G E N O Ongeveer de helft van ons leiding- water wordt gewonnen uit oppervlaktewa- ter, de andere helft komt uit grondwater. In werkelijkheid komen we dus een stuk boven de 310 miljard liter grondwater per jaar. In elk geval is het meer dan de natuur Oppervlaktewater ondergaat een ganse kan volgen. Sporen van overmatig oppom- reeks fysische en chemische behandeling- pen van grondwater zijn al zichtbaar in en vooraleer het aan de strenge normen Vlaanderen: een aantal droogtegevoelige voor drinkwater voldoet. planten- en diersoorten (amfibieën, vlin- Grondwater vereist ook zuivering voor- ders, insecten) zijn verdwenen, anderen aleer de kwaliteit naar wens is, maar in worden bedreigd. Vennen en venen, poe- regel zijn deze behandelingen minder ver- len en andere zoetwatergebonden ecosys- gaand. Tijdens de ondergrondse tocht van temen staan onder druk. het water doet de natuur immers al een groot deel van het zuiverend werk. Leidingwater is kwalitatief zeer hoogstaand Vandaar dat de vraag naar grondwater zeer en dat moet ook. Elke druppel die door de groot is en blijft toenemen. Wie grondwater drinkwatermaatschappij wordt geleverd is oppompt, heeft daarvoor een vergunning drinkbaar. Het water moet aan zeer strenge nodig. De overheid treedt streng op bij het normen voldoen en wordt dagelijks gecon- verlenen van deze vergunningen. troleerd. Leidingwater is dus goed en ideaal Grootverbruikers worden door de finan- als dorstlesser (flessenwater kopen hoeft ciële heffing op grondwater ontmoedigd. echt niet). Op basis van de vergunningen en de heffingsgegevens weet de overheid dat er in In onze levensstijl wordt dit zuiver water Vlaanderen jaarlijks zo'n 310 miljard liter echter niet naar zijn kwaliteit gewaardeerd. grondwater wordt opgepompt (door alle Voor drinken, bereiden van voedsel, per- gebruikers samen, dus zowel voor drinkwa- soonlijke hygiëne en afwas gebruik je uit terproductie, landbouw, industriële toepas- gezondheidsoverweging best leidingwater. singen als particulier gebruik). Maar er is Voor andere toepassingen is regenwater ook veel clandestien grondwatergebruik. een goed alternatief (zolang aan de voor- De overheid zal de illegale waterwinners waarden wordt voldaan, zie hoofdstuk 3). opsporen en aanpakken. Zelf grondwater oppompen raden we af. Denk eraan dat drinkwaterbedrijven dit water nauwkeurig zuiveren vooraleer ze het als drinkwater aanbieden. 7
    • Een regel die voor elk type water van toe- Uitgedrukt in liter per persoon per dag ziet passing is: doe het met minder. het gemiddeld verbruik er als volgt uit: In onderstaande figuur zie je hoe ons watergebruik uiteenvalt over de verschil- Bad 12 liter lende posten: Douche 32 WC 40 Was 17 Afwas 8 Drinken & koken 3 In de figuur zie je wat grote en kleine Diverse 8 posten zijn in het huishoudelijk waterge- 120 liter bruik (in procenten). Slechts 2,5% van het water gebruiken we voor consumptie en voedselbereiding. 6,5% diverse (kuisen, tuin,... ) 36 % bad + douche 2,5 % drinken, koken bad 9,5% 7 % afwas douche 26,5% 14% was 34 % wc 8
    • WAT E R B E S PA R I N G L O O N T ! W Water is zeer goedkoop. Eén liter leidingwater kost ca. 5 centiem (0,00125 EURO). Een gevuld ligbad heb je al voor 6 Een aantal groepen kunnen gedeeltelijk of volledig van deze heffing vrijgesteld wor- den (o.a. trekkers van een bestaansmini- BEF (0,149 EURO) mum, bejaarden met een gewaarborgd Maar in feite is er niet alleen de prijs van inkomen, particulieren met eigen waterzui- het leidingwater, maar ook de heffing op veringsinstallatie). afvalwater (op basis van je waterverbruik!) Voor meer informatie over de vrijstellingen én de energiefactuur omdat het voor een en de heffingen op het afvalwater kun je deel over warm water gaat. terecht op het gratis nummer van de VMM: 0800/97 113. Je waterfactuur is opgebouwd uit drie ele- menten: Als je gebruik maakt van een eigen water- • een vaste vergoeding winning (grondwater) voor een deel van of • een gratis levering van 15m3 per gedomi- voor je volledige watervoorziening, moet je cilieerd gezinslid per jaar dat melden aan de VMM. Hiervoor bestaat • een prijs voor elke bijkomende m3 boven een aparte heffing. deze hoeveelheid. Deze prijs verschilt tussen de watermaatschappijen en kan variëren van 35 tot 88,5 BEF per m3 (resp. 0,868 en 2,149 EUR), afhankelijk van hun kosten (aan- koop van water, perso- neel, investeringen,...) en eigen inkomsten. Naast de drinkwaterfac- tuur, ontvangt elk Vlaams gezin jaarlijks een aanslagbiljet voor de heffing op het afvalwater. Deze heffing wordt geïnd door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). 9
    • Een voorbeeld van de kostprijs Koen en Els hebben twee kinderen. Met 4 personen hebben ze een jaarverbruik van 176 m3, wat neerkomt op 120 liter per persoon per dag (het Vlaams gemiddelde). Hiervoor betalen ze: • aan de drinkwatermaatschappij - vaste kost: 1.000 BEF (24,79 EUR, als voorbeeld) - voor de eerste 60 m3: 0 BEF (gratis) - voor de rest: 116 m3 à 55 BEF/m3 (1,363 EUR) (een gemiddelde) = 6380 BEF (158,16 EUR) • aan de VMM (heffing op afvalwater): 176 m3 x 25,4 BEF/m3 = 4.470 BEF (110,81 EUR) Totaal: 11.850 BEF (293,8 EUR) De buren van Koen en Els zijn ook met zijn vieren, zij hebben al een paar goede water- besparende maatregelen doorgevoerd. In vergelijking met het gezin van Koen en Els, doen zij het met een kwart minder, zonder op comfort te verliezen. Zij verbruiken 132 m3 per jaar. De buren van Koen en Els betalen: • aan de drinkwatermaatschappij - vaste kost: 1.000 BEF (24,79 EUR, als voorbeeld) - voor de eerste 60 m3: 0 BEF (gratis) - voor de rest: 72 m3 x 55 BEF/m3 = 3960 BEF (98,17 EUR) • aan de VMM 132 m3 x 25,4 BEF = 3.353 BEF (83,12 EUR) Totaal: 8.313 BEF (206,1 EUR) 10
    • WAT E R B E S PA R I N G L O O N T Tegenover Koen en Els, maken de buren brandstof, rendementen,...) maar zal zeker dus een winst van 3.500 BEF op 1 jaar. een bijkomende financiële besparing bete- Misschien is het zelfs meer, want waar- kenen. schijnlijk gaan ze ook minder warm water verbruiken, wat ze zullen merken aan hun Anders gezegd: investeren in waterbespa- energierekening. De besparing die ze op rende ingrepen loont. Kleine uitgaven zijn vlak van energie realiseren is moeilijker te op relatief korte termijn terug te verdienen. berekenen (afhankelijk soort actie, soort 11
    • B E S PA R I N G S T I P S H Hieronder vind je een aantal sug- gesties die helpen om je waterverbruik te beperken. Dikwijls gaat het om eenvoudi- het aantal dagen tussen de metingen en door het aantal personen die effectief aan- wezig waren). Zo heb je een goede maat- ge, kosteloze maatregelen waarmee je staf voor je succes. dadelijk kan beginnen. Je kan ook uit je laatste waterfactuur bere- kenen hoeveel je verbruik is in liter per per- Andere ingrepen kosten een weinig geld: soon per dag. het gaat om eenvoudige apparatuur die veel water bespaart en gemakkelijk te Als je snel resultaat wil, grijp je best in op installeren is (bijvoorbeeld: spaargewicht de grote verbruiksposten: toilet, bad en voor toilet). Tot slot zijn er enkele grotere douche. De kleinste actie die je hier door- investeringen die leiden tot een voert, wordt dadelijk zichtbaar als je wezenlijke waterbesparing, gaat meten. maar die zich langzamer terugverdienen. Om te zien of je vooruit- gang boekt, kan je zelf je watermeter opvolgen. Begin met een ‘nulmeting’ (voor je tips uitvoert), m.a.w. neem even de stand van je watermeter op. Opvolgen doe je door bijvoorbeeld per maand twee keer de meter af te lezen en terug te rekenen in liter per hoofd per dag (m3 omzetten in 1000 liter, delen door 12
    • Mijn vorige waterfacturen 1. Periode: van: tot: aantal dagen: Verbruik: m3 Verbruik in liter (x 1000) = liter Aantal personen: (aantal liter) (aantal dagen)(aantal personen) = liter per persoon per dag 2. Periode: van: tot: aantal dagen: Verbruik: m3 Verbruik in liter (x 1000) = liter Aantal personen: (aantal liter) (aantal dagen)(aantal personen) = liter per persoon per dag 3. Periode: van: tot: aantal dagen: Verbruik: m3 Verbruik in liter (x 1000) = liter Aantal personen: (aantal liter) (aantal dagen)(aantal personen) = liter per persoon per dag 4. Periode: van: tot: aantal dagen: Verbruik: m3 Verbruik in liter (x 1000) = liter Aantal personen: (aantal liter) (aantal dagen)(aantal personen) = liter per persoon per dag 13
    • Mijn waterspaarperiode Hieronder kan je het succes van je acties in kaart brengen. Dit doe je door om de 14 dagen je watermeter op te volgen. stand meter datum m3 1 m3 a 2 verschil (x 1000 = in liter) verschil (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m3 b 3 verschil met a verschil met 2 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m c 3 4 verschil met b verschil met 3 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m3 d 5 verschil met c verschil met 4 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. 14
    • stand meter datum m3 e 6 verschil met d verschil met 5 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m f 3 7 verschil met e verschil met 6 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m3 g 8 verschil met f verschil met 7 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. stand meter datum m3 h 9 verschil met g verschil met 8 (x 1000 = in liter) (in aantal dagen) liter per pers./dag l dagen l/dag pers. 15
    • Waar het gaat om waterbesparende toestel- De Vlaamse overheid werkt aan een eigen len, is het niet altijd eenvoudig om het kaf milieukeur voor waterzuinige apparatuur. van het koren te scheiden. Soms prijzen ze Een handig instrument om degelijke pro- zichzelf de groene hemel in, maar de waar- ducten te herkennen. heid ziet er vaak anders uit. Zolang dat er nog niet is, kunnen we terug- vallen op het betrouwbaar KIWA laag-ver- bruik-keur. Het KIWA-keur is een officiëel erkend label in Nederland. Als je waterzui- nige apparatuur met dit label vindt, kan je er zeker van zijn dat het om een kwalitatief goed product gaat. Op onze markt vind je uiteraard nog andere degelijke waterbespa- rende apparatuur zonder het KIWA-keur. 16
    • L A AT H E T WAT E R N I E T R E PA R E E R L E K K E N D E O N N O D I G L OP E N K R A N E N E N S T ORT B A K K E N ZO SNEL MOGELIJK A Als je de kraan laat lopen bij het tandenpoetsen, ben je al snel 1 à 2 liter water kwijt. Gebruik een beker, da’s zuini- G Grote (soms onzichtbare) lekken kan je vaststellen door regelmatig de water- ger. Laat ook tijdens het handenwassen en meter te controleren (bijvoorbeeld vóór en scheren de kraan niet nodeloos open. na een weekendje weg). Andere lekken kunnen klein zijn, maar als dat 24 uur op Er bestaan ook technische oplossingen 24 doorgaat... (kraan met optisch oog of klepel die je moet wegduwen). Er is al wel gesignaleerd Een kraan die tien druppels water per dat dergelijke toestelletjes de waterstroom minuut lekt, verspilt 5 à 6 liter water per zeer snel kunnen afsluiten en zo dag (of 2 m3 per jaar). kunnen leiden tot ‘waterslag’ (het trillen van de leidingen, wat in het Moderne keramische kranen ergste geval aanleiding geeft tot worden niet met een breuk ...). leertjes afgesloten, Om de temperatuur maar wel met kera- van de douche tijdens het inzepen mische cylinders, op peil te houden -zonder water te patronen of kogels. verspillen- kan je bij een twee- Deze kranen zijn in greepsmengkraan een extra kraan- principe ‘onverslijt- tje plaatsen bij het begin van de baar’, maar zijn toch doucheslang. slecht bestand tegen zandkorreltjes. De krassen die zo gemaakt worden leveren even- zeer een lekkende kraan. Een toilet dat één vierde liter per minuut ver- “Doe ik het goed?” 17
    • liest, betekent een dagelijkse verspilling Z O R G V O OR E E N van 360 liter water (of 1331 m3 op jaarba- S L I M M E T OI L E T S P O E L I N G sis!). Een continu doorlatend toilet is wellicht het ergste lek. Er zijn twee manieren waarop het water van het reservoir naar de WC-pot kan V Voor het toilet is een groot gamma aan ingrepen mogelijk. Een bonte menge- ling van gedrag en techniek, van duur tot doorsijpelen: langs de overloop of langs gratis, van efficiënt tot minder efficiënt. een slecht sluitende bodemklep. In het eer- Bij een oudere WC is het besparingspoten- ste geval zal je de vlotter lager moeten tieel meestal groot. Deze reservoirs staan afstellen of vervangen als deze stuk is. dikwijls op 9 tot 12 liter afgesteld, een hoe- Een slecht sluitende bodemklep kan je veelheid water die je kwijt bent ongeacht opsporen door bijvoorbeeld een kleurstof grote of kleine boodschap. Ongeveer twee in het reservoir te doen: als er na een tijdje keer op drie gebruiken we het toilet voor beneden ook kleurstof te zien is... . een kleine boodschap en iedereen weet dat In dit geval moet je het vuil (kalk) van de dat met zeer weinig water kan worden bodemklep verwijderen of -bij beschadi- weggespoeld. ging of slijtage- de zitting of het ganse klok- Maak een bewuste keuze bij nieuwbouw of mechanisme vervangen. als je toilet aan vervanging toe is. Kijk uit naar toiletten met een spaarspoeltoets en kies voor een kleinere inhoud van de stort- bak (bijv. zes liter in plaats van de gebrui- kelijke 9 à 10 liter) én met een spaarspoel- toets. De beste systemen hebben een klok waarmee je twee verschillende hoeveelhe- den water kunt instellen: bijv. 3 liter en 6 liter. Bij de hier opgesomde tips voor zuinige toi- letspoeling toch één kanttekening. Reservoir, onderpot en afvoerleiding vor- men één geheel dat efficiënt moet werken. Er zijn closetpotten die nu eenmaal minder 18
    • Om bestaande installaties te verbeteren, kan je kiezen uit: • instelling van het spoelvolume Er zijn stortbakken waar je het spoelvolume kan verminderen door de vlotter te verstellen. Dikwijls kan je het ingesteld aantal liter op een schaal aan de binnen- zijde van de stortbak aflezen. • flessen in de stortbak Beter dan een baksteen: een proper voorwerp (bijv. één of meerdere met water gevulde flessen). Zorg er wel voor dat het ingebrachte voorwerp het vlotter- en spoelmechanisme niet kan hinderen. Een fles van één liter bespaart bij elke spoelbeurt één liter. In verhouding een klei- ne winst: de resterende 8 liter is nog teveel water om al die plasjes door te spoe- len. • het spaargewicht Dit gewicht brengt meer op dan een fles en wordt aan de trekstang of het afloop- kanaal bevestigd. Het verzwaart de waterstop in het reservoir. Dat zorgt ervoor dat de waterstop direct afsluit als je de duw- of trekknop loslaat. Bij een kleine bood- schap bespaar je zo’n 6 liter per beurt. Om een grote boodschap weg te spoelen laat je de duw- of trekknop pas los als het toilet schoon is. Het spaargewicht kost ongeveer 350 BEF, wat binnen de zes maand terugverdiend is. Let wel: het werkt bij de meeste, maar niet bij alle toiletsystemen. • een stortbakregelaar Via een klepje dat je zelf instelt, bepaal je zelf of je de trek- of duwknop naar de tussenstand (kleine boodschap) of maximale stand (grote boodschap) brengt. • een ombouwset voor de spaartoets Je kan het gewone klokmechanisme vervangen door een model waarbij je de spoeling kunt onderbreken, bijv. door de knop of hendel een tweede maal te bedienen (richtprijs: 800 tot 1.000 BEF / 19,83 EUR tot 24,79 EUR) 19
    • toilet maakt optimaal spoelen met 4 of 2,5 liter mogelijk. Om mogelijke problemen van verstopping van de riolering te voorkomen, werkt men hier met een reservoir voor tussenop- slag dat dankzij een uitge- kiende hevelwerking periodiek leegspoelt met een groter volume afval- water (bijv. 14 liter). Een bizar grote besparing (met name: geen water meer nodig) heb je met een composttoilet. Niet alleen uitwerpselen en urine komen in het com- Een waterspaargewicht is zeer efficiënt posttoilet terecht, maar en werkt bij de meeste spoelmechanis- ook het organisch keuken- en tuinafval men. (eventueel via een aparte koker). Jaarlijks kan men uit de verzamelruimte compost scheppen. Door de goede ventilatie van het systeem, is het composttoilet ook tijdens goed schoon spoelen met weinig water en gebruik reukloos. in een te lange riolering met verkeerd ver- val en/of te veel bochten kan je de vaste bestanddelen niet meer efficiënt transporte- ren. Je kan je laten adviseren door een architect. Eén van de zuinigste modellen is het zgn. Gustavsberg-toilet. De vormgeving van het 20
    • maken. De gemiddelde douchetijd ligt in Als de tank vol is, zorgt de Vlaanderen tussen 5 en 10 minuten. hevelwerking voor een snelle afvoer. K O OP E E N G O E D E S PA A R D O U C H E K O P D Door hun speciale constructie heb- ben waterbesparende douchekoppen min- der water per minuut nodig om hetzelfde douchecomfort te krijgen als klassieke dou- chekoppen. Een vernuftig systeem, dat lucht door het water mengt, zorgt ervoor dat het water in heel kleine druppeltjes naar buiten komt, waardoor het lekker bruisend aanvoelt. Niet alles wat op de markt is, is even water- besparend. Een goede spaardouchekop moet 40 à 50% water besparen en laat nog ongeveer 6 à 7 liter per minuut door in EERDER EEN DOUCHE plaats van bijv. 12 liter per minuut (beide DAN EEN LIGBAD volumestromen zijn afhankelijk van de V druk). Voor een gemiddelde douchebeurt (met een gewone sproeikop) rekenen we Ze zijn zeer eenvoudig te monteren en kos- 40 tot 55 liter water. Een ligbad kan tot 110 ten niet meer dan een andere douchekop. liter water bevatten. Een douche nemen is De prijs varieert van 300 BEF (7,44 EUR, al snel twee keer zuiniger, ook wat betreft eenvoudig model) tot 1500 BEF en meer energie om het water op te warmen. (37,18 EUR, model met keuzemogelijkhe- Natuurlijk zijn er grote ‘stijlverschillen’ qua den). De prijs hangt trouwens samen met douchen. Kort douchen scheelt veel: elke de meer of minder luxueuze uitvoering minuut kan tot 10 liter of meer verschil (meerdere standen, materiaalsoort) en niet 21
    • water als energie voor warm water) is de investering vrij snel terugbetaald. Een gezin van vier personen wint dit in 4 tot 6 maanden terug. Sommige geisers (doorstroomtoestel- len) zijn niet te com- bineren met een spaardouchekop. Dit hangt af van de tapdrempel: het minimum debiet (in liter per minuut) dat nodig is om de gei- ser te laten aanslaan. De tapdrempel kan je terugvinden in de handleiding van je warmwatertoestel of je kan hem zelf opmeten. Plaats een emmer onder de warmwa- terkraan en draai die open tot de geiser zo zeer met de waterbesparing of de duur- net aanslaat. Meet nu hoe lang het duurt zaamheid. Door de grote besparing (zowel voor de emmer vol is. De tapdrempel 22
    • bekom je door het aantal liter te delen door uit twee concentrische buizen van ca. 2,5 de vultijd in minuten. Aangezien het aan- meter lang. Door de binnenste buis loopt deel warm water in douchewater op 60% het nog warme afvoerwater omlaag, door geschat wordt, moet je een douchekop kie- de buitenmantel stroomt koud water zen die minimaal twee keer zoveel water omhoog. De eventuele tapdrempel van het doorlaat als de tapdrempel. warm-watertoestel mag niet hoger zijn dan Eenvoudiger is: leen een (goede) spaardou- 1,5 l/min. Dergelijke apparaten zijn voorlo- chekop bij een kennis en probeer ze op je pig nog niet op de markt. eigen installatie uit (en koop dezelfde). Let wel: het tapdrempelprobleem kan sneller optreden in de zomer: het koude water ÉÉNGREEPS- heeft dan al een hogere temperatuur en er MENGKRANEN wordt al minder warm water gevraagd. Bij een boiler (voorraadtoestel) is er nooit een probleem met de tapdrempel. B Bij een ééngreepsmengkraan (waar je met één handgreep warm en koud mengt en de kraan open en dicht doet) heb je Hou er rekening mee dat bij het gebruik maar weinig water nodig voor je de van een spaardouchekop de slang bestand gewenste temperatuur krijgt. Afzonderlijke moet zijn tegen een hogere druk, omdat de kranen of tweegreepsmengkranen zijn op douchekop een hogere weerstand heeft. dat vlak veel minder efficiënt. Het is aan te bevelen een slang te kiezen Het probleem met ééngreepsmengkranen die een druk van ca. 3 bar kan weerstaan. ligt bij de gebruiker: veelal wordt de kraan Een idee dat zeker de nodige aandacht ver- in de middenstand geplaatst, ook wanneer dient is dat van warmteterugwinning uit de gebruiker eigenlijk koud water vraagt. In afvoerwater van de douche. Hierdoor kan de middenstand bekomt men echter altijd tot één derde energie bespaard worden op een mengsel van warm en koud, waardoor verwarming van douchewater. men onnodig energie gebruikt. Sommige Je sproeit water van 40°C op je hoofd, aan producenten hebben hierop ingespeeld je voeten heeft het nog 38°C. Hiermee kan door de middenstand op koud water af te je perfect het water in de inkomende koud- stellen. waterleiding van de douche opwarmen van Een stap verder is de thermostatische één 10°C tot 20°C. De warmtewisselaar bestaat 23
    • greepsmengkraan (voor douche en bad): er S PA A R P E R L AT OR E N O F wordt een kleine hoeveelheid water BRUISMONDSTUKKEN bespaard, maar deze kraan is zeker interes- OP KR ANEN sant op het vlak van comfort en door het feit dat het risico op verbranding van de huid veel kleiner is. D Door een normale kraan stroomt al vlug 10 à 12 liter per minuut. Voor een wastafel en een keukenkraan volstaat 6 à 8 liter per minuut. Daarvoor biedt een perla- 40°C Thermostatische mengkraan tor of bruismondstuk (al dan niet gecombi- neerd met een doorstroombegrenzer) de ideale oplossing. Een perlator brengt lucht in de waterstraal. Het systeem werkt zo dat 38°C het waterverbruik daalt terwijl de druk Warmwater- behouden blijft. Het kan eenvoudig op 20°C toestel bestaande kranen gemonteerd worden. De goede merken leveren een besparing op van 40 tot 50%. Spaarperlatoren bestaan zowel voor kranen met een binnen- als voor kranen met een buitenschroefdraad. Hou daar dus rekening mee. Ze kosten 250 tot 350 BEF (6,20 tot 8,868 EUR) en zijn na ongeveer 1 jaar terugverdiend. Een perlator plaatsen op een kraan die Koud water (10°C) 26°C voornamelijk gebruikt wordt om emmers te vullen is geen goed idee. In dat geval leidt een perlator alleen tot tijdverlies. Riool WAT E R V R I E N D E L I J K WA S S E N D Draai liefst volle wasmachines. Spaar de was dus op tot je bijna 5 kilogram 24
    • hebt (probeer het eens te wegen), overlaadt der te wassen: handdoeken zijn meestal na de wasmachine niet, bekijk hiervoor de één keer nog niet vuil, vermijd het kopen gebruiksaanwijzing. De ‘halfvol’ of spaar- van witte bovenkledij dat na één dag dra- toets is minder efficiënt: per kilogram was- gen alweer gewassen moet worden. goed is er in verhouding meer water nodig dan bij een volle wasmachine. Hoe lager de temperatuur van het ingestelde Tegen alle logica in blijft de kookwas met programma, hoe lager ook het waterverbruik. voorwas zeer populair. Voorwasprogram- Je slaat dus twee vliegen in één klap, én je ma’s zijn meestal overbodig. Als de was spaart geld. Waspoeders met enzymen zijn heel vuil is, kan je het even goed een het meest doeltreffend bij lage temperaturen. nachtje laten voorweken. Hardnekkige Hou rekening met de aanbevelingen op de vlekken kan je apart voorbehandelen, bijv. verpakking. met producten op basis van ossengalzeep. Probeer eventueel wat min- 25
    • vaatwasmachine frequenter dan de wasma- D E VA AT M E T D E H A N D O F chine wordt opgestart indien deze niet vol- DE MACHINE ? ledig gevuld is. D De meeste mensen doen de vaat nog steeds met de hand en vinden dit blijk- N I E U W E A P PA R AT E N : ZUINIG KIEZEN V baar minder ouderwets dan sommigen sug- gereren. Sommigen zeggen dat het de huis- Voor wasmachines zijn er nog vrede bevordert. Wat de reclame ook steeds zeer grote verschillen in waterver- beweert: als je een zuinige afwasstijl hebt, bruik tussen de verschillende merken (en kan je even zuinig de vaat doen als met zelfs tussen verschillen types van één een machine (al zijn die de laatste jaren merk). best wel zuiniger geworden). Voor beide manieren geldt dat een grote Voor een 40°-was voor katoen komen som- afwas efficiënter verloopt. 45% van de mige toestellen toe met 41 liter. Andere Vlaamse huishoudens heeft een vaatwas- types hebben 70 liter nodig! Op hun volle- ser, die ze gemiddeld 7 keer per week dige levensduur (gere- gebruiken. Onderzoek wees uit dat de kend aan 10 jaar, 5 De vaat met de hand of met de machine? 26
    • wasbeurten per week) verspilt deze laatste de eerste plaats de energiezuinigheid (klas- machine zowaar 75.400 liter. Dat is zowat se A is het meest zuinig, met maximaal de helft van het volledige jaarverbruik van 0,95 kWh per wasbeurt), maar ook het een gezin van 4 personen. waterverbruik wordt genormeerd (maxi- mum 55 liter). Let wel: binnen de A-klasse Voor wasmachines komt het er op aan een zijn er nog grote verschillen in verbruik. toestel te kiezen dat expliciet zuinig werkt bij 40° en 60° (de best geschikte tempera- Ook bij vaatwassers zijn er grote ver- turen voor een doorsnee was). Om een schillen in waterverbruik. De laatste jaren keuze te maken kan je je baseren op het zijn de toestellen effectief zuiniger gewor- Europees energielabel. Dit beschouwt in De mogelijkheid van hot-fill... 27
    • den. Kies er bij voorkeur één met een op de warme leiding aan te sluiten blijkt waterverbruik van 11 à 15 liter per afwas- men toch nog energie te besparen; uiter- beurt (ook hier: de betere A-klasse). aard is de winst kleiner dan bij gedeeltelij- Klassieke was- en afwasmachines worden ke hot-fill. gevuld met koud water, dat elektrisch Er bestaan zogenaamde ‘hot-fill voorscha- wordt opgewarmd in de machine. Door het kelkastjes’. Ze worden aangesloten op de zeer bescheiden rendement van omzetting koude en warme leiding en regelen vervol- in de elektriciteitscentrale is het totale ren- gens de gewenste watertoevoer voor een dement van deze opwarming laag (circa wasmachine. Met zo’n apparaatje kan een 25%). gewone wasmachine, met enkele waterin- Als je een (af)wasmachine kan vullen met laat, toch volgens het hot-fill-principe wer- warm water van (een niet-elektrisch) ken. warmwatertoestel, is het rendement veel hoger. Dit vertaalt zich in een lager ener- Hoeveel energie je kan besparen met hot- gieverbruik, een financieel voordeel en een fill is afhankelijk van het opwekkingsrende- forse milieuwinst (minder uitstoot van gas- ment van je warmwatertoestel en van de sen). Het (af)wassen bij hot-fill duurt ook wachttijd voor warm water bij het aansluit- minder lang, omdat het water niet in de punt. Een lange wachttijd betekent immers machine hoeft opgewarmd te worden. dat nog relatief veel koud water in de Een echte hot-fill machine heeft twee aan- (af)wasmachine loopt, wat alsnog elek- sluitingen (een ‘koude’ en een ‘warme’) en trisch verwarmd moet worden. Hot-fill toe- volgens de fase van het programma wordt stellen plaats je dus dicht bij de boiler of koud of warm water ingenomen (gedeelte- naverwarmer (maximum 2 liter koud water lijke hot-fill). vooraleer warm water beschikbaar is). In Engeland zijn dergelijke hot-fill wasma- De vaat wassen met hemelwater wordt chines heel gewoon, op onze markt zijn ze afgeraden wegens gezondheidsrisico’s. moeilijker te vinden. Een gecombineerde aansluiting (warm drinkwater en koud hemelwater) is verbo- Een afwasmachine gebruikt in verhouding den vanwege het gevaar van besmetting meer warm dan koud water per afwas- van het leidingwaternet. beurt. Hier kan ‘volledige hot-fill’ tot ener- Het hoeft geen betoog dat hot-fill gevoed giebesparing leiden. Door een gewone met warm water van een zonneboiler de afwasmachine (met één aansluiting) alleen meest milieuvriendelijke optie is. 28
    • zomer. Het herstelt zich nadien relatief WA S D E A U T O M E T snel. E M M E R S WAT E R Kies voor je siertuin inheemse planten; die W Was de auto (als het echt nodig is) met emmers water en een spons in plaats van met een tuinslang. Een tuinslang ver- zijn optimaal aangepast aan ons klimaat. Naar analogie met de natuur hou je ook best steeds de bodem bedekt. Door ‘mul- chen’ (de bodem bedekken met houtsnip- slindt water: ze kan tot 2000 liter water per pers) hou je niet alleen de bodem vochtig uur leveren! Met emmers zie je dadelijk maar blijft ook het onkruid weg. hoeveel je aan het verbruiken bent. O P T I M A L I S AT I E DE TUIN BEPERKT EN VA N D E L E I D I N G C OR R E C T S P R OE I E N S Sproei de tuin alleen als het langdu- rig droog is. Liever één keer per week een B Bij nieuwbouw of vervanging van leidingen moet worden gestreefd naar een minimale inhoud van de leiding tussen kwartier, dan elke dag vijf minuten: de warmwatertoestel en tappunten. Vooral de planten zullen dieper wortelen en minder wachttijd aan het keukentappunt wordt gevoelig worden voor de droogte. beperkt. In de keuken worden regelmatig Doe dit best ‘s morgens of ‘s avonds; ‘s kleine hoeveelheden warm water getapt en middags verdampt de zon een groot deel is een lange wachttijd vervelend. Dit geeft van het water. De bladeren kunnen zelfs niet alleen meer comfort, maar voorkomt verschroeien als ze nat gemaakt worden bij dat men zich een extra toestel (elektrische volle zon. Een waterdruppel werkt dan keukenboiler) aanschaft, met een veel zoals een vergrootglas. hoger energiegebruik tot gevolg. Struiken en planten kan je best aangieten De wachttijd (de tijdsduur tussen het open- met een gieter, zo zie je ook beter hoeveel draaien van een warme kraan en het je verbruikt. moment waarop er warm water uit komt) is Wees realistisch en verkwist niet nodeloos opgebouwd uit een toestelwachttijd en een drinkwater voor een groen gazon. Het is leidingwachttijd. normaal dat een gazon al eens geel is in de 29
    • De toestelwachttijd is de tijd dat een warm- Ook hier let je best op je gedrag. Omdat de watertoestel nodig heeft voordat er warm wachttijd voor warm water korter is, ver- water uit komt. Een voorraadtoestel heeft hoogt de neiging om warm water te tap- geen toestelwachttijd. Voor een door- pen. Als je hieraan toegeeft, wordt de winst stroomtoestel gaat dat van enkele secon- van kleinere leidinginhoud tenietgedaan. den tot meer dan een halve minuut. Er is ook een leidingwachttijd, omdat het warm water dat uit het toestel komt eerst VERZAMEL het koud water in de leiding moet verdrin- R E S T WAT E R S T R O M E N G gen en de leiding opwarmen voor er daad- werkelijk warm water uit de kraan komt. Gooi teveel afgetapt leidingwater De leidinginhoud moet dus meer dan één niet zomaar weg. Je kan het opvangen om keer ververst worden voordat er warm bijvoorbeeld de bloemen te gieten. Dit kan water beschikbaar is. ook interessant zijn als je veel koud water moet laten lopen vooraleer het warm water Om de leidingwachttijd zo kort mogelijk te er aan komt. houden moet de inhoud van de leiding zo Met wat nadenken kan je eventueel ook klein mogelijk zijn: dit betekent korte en het laatste spoelwater van je wasmachine dunne leidingen. proberen opvangen. Dit water is zo goed Een kleiner diameter betekent echter ook als schoon en ideaal voor het poetsen. een grotere weerstand en een grotere stroomsnelheid (en meer kans op leiding- ruis). Een goed compromis voor de badka- mer is een leiding met binnendiameter van 13 mm en voor de keuken 10 mm. Om de afstand kort te houden moet het warmwatertoestel in of nabij de keuken geplaatst worden. Als dit niet mogelijk is, dan wordt er best een aparte, onvertakte leiding met een kleine diameter gekozen voor de verbinding met de keuken. 30
    • Bovenstaande tips besparen op het ‘eindverbruik’ bij huishoudens. Je kan je visie op waterbesparing nog aanvullen met het begrip ‘verborgen waterverbruik’. In de wereld van de energiebesparing kennen we dit al langer: in het produceren van appa- raten en producten is ook al energie geïnvesteerd, waar we ook kunnen op besparen door bij aankoop voor duurzame producten te kiezen, die langer meegaan. Als we ze ook goed onderhouden hoeven we ze niet snel af te danken, zo kunnen we ons gebruik maximaliseren. Hetzelfde geldt ook voor water. Via de producten die je koopt, heb je als con- sument een indirect watergebruik: 2,5 liter voor 1 kilo sla, 500 tot 1000 liter om een dier te slachten in het slachthuis, 290.000 liter voor 1 ton staal,... Wellicht heb je nu nieuwe ideeën opgedaan voor mogelijke acties in je huis- houden. Je kan nu ook eens nagaan of je geen invloed kan uitoefenen op de ‘water- cultuur’ in je omgeving: bij je familie, vrienden, kennissen of op je werk? Denk niet te snel dat je er alleen voor staat. Als je de acties als ‘praktisch’ en ‘slim’ voorstelt, zal je merken dat je meer medestanders hebt dan je dacht. Dat één en ander kan (mét behoud van je comfort) wordt o.a. aangetoond door EcoTeamers. De deelnemers aan een EcoTeam realiseren een gemiddelde waterbesparing van 12,5% ten opzichte van hun beginsituatie. In één beeld: als je met de inwoners van 11 Vlaamse gemeenten (gemiddeld 20.000 inwoners) een gelijkaardige besparing zou realiseren, dan kan je met hun jaarlijkse besparing de evenaar rond met bakken van 12 literflessen. 31
    • HEMEL WATER BENUTTEN 3 DE VOORDELEN R Regenwater moet verstandig gebruikt worden, het is immers geen drink- water. Zolang we rekening houden met de Hoogwaardig drinkwater gebruiken voor laagwaardige toepassingen is bovendien een zekere vorm van verspilling. hierin opgenomen ‘veiligheidsvoorschrif- ten’ is het een hemels product met veel Regenwater is van nature veel zachter dan voordelen. leidingwater. Verwarmingselementen, lei- dingen en kranen hebben hierdoor minder Door het benutten van hemelwater kan je te lijden onder kalkafzetting. Aangezien een aanzienlijke hoeveelheid drinkwater kalk de warmteoverdracht belemmert, zal en grondwater besparen. Een verminderd bij gebruik van regenwater het energetisch waterverbruik levert dan weer rendement van een positieve bijdrage in de bijvoorbeeld de strijd tegen verdroging. wasmachine beter liggen. Hot-fill met regenwater voor koffiezet... beter niet! 32
    • Bovendien verbruik je minder waspoeder trouwens ook heel wat verborgen milieu- voor een wasbeurt. Kalk en magnesium en energieverbruik (voor het maken van de verminderen immers een deel van de acti- put, de filters, de pomp en de leidingen). viteit van zepen en detergenten. We pleiten dus voor sobere installaties met Bij veel woningen wordt het regenwater weinig extra materiaalverbruik en zuinige dat op het dak valt rechtstreeks naar het eindverbruikers (wasmachine, toilet). riool geleid. Dit relatief schoon water ver- Daarnaast moet gezocht worden naar ener- mengt zich met afvalwater. Bij hevig giezuinige pompen of systemen met ‘vrij onweer wordt dus een grote hoeveelheid verval’ waar de zwaartekracht zorgt voor verdund afvalwater aan de zuiveringsin- transport naar de stortbak van het toilet stallaties aangeboden waardoor het rende- (bijv. een regenwatertank op zolder, waar- ment van de installaties verlaagt. door de pomp overbodig wordt). Afkoppelen van regenwater van het riole- ringsnet leidt hier tot een verhogen van de Bij het bouwen of verbouwen van een één- efficiëntie van de zuiveringsinstallatie. gezinswoning is men verplicht regenwa- ter gescheiden af te voeren. Voor een dak- Met dit afvlakkend of bufferend effect naar oppervlak vanaf 50 m2 is men verplicht een riolen en waterlopen toe zullen we reke- regenwaterput aan te leggen. ning houden bij de dimensionering die ver- derop volgt. Voor bestaande woningen is de aanleg van een regenwaterput niet verplicht. De over- Het mag duidelijk zijn dat een regenwater- heid wil de aanleg van een put en/of een installatie enkel rendeert als we dit water infiltratievoorziening financieel aanmoedi- ook zuinig gebruiken. Om regenwater gen. Gemeenten die hiervoor een subsidie terug op te pompen verbruik je heel wat geven, kunnen onder bepaalde voorwaar- energie (wellicht meer dan de watermaat- den aanspraak maken op een bijkomende schappij nodig heeft per m3). Buitenlands premie van het Vlaamse Gewest. onderzoek heeft aangetoond dat vooral vanwege de pompenergie een hemelwater- installatie slecht kan scoren in een ‘levens- cyclusanalyse’. In de ganse installatie zit 33
    • WAARVOOR HEMELWATER GEBRUIKEN? S Studies hebben aangetoond dat de kwaliteit van opgevangen en goed gefilterd hemelwater voldoet voor de volgende toe- Voor andere toepassingen zoals drinken, persoonlijke hygiëne en de vaatwas wordt het gebruik van hemelwater ten stelligste passingen: afgeraden. Technisch is het mogelijk het • spoeling van toiletten water verder te zuiveren tot het ook hier • wassen van kledij voor geschikt is, maar op het niveau van de • schoonmaak (woning, auto) particulier bestaan gezondheidsrisico’s • tuin omdat de kwaliteit van het water onmoge- Indien we hemelwater op deze manier lijk continu opgevolgd en gecorrigeerd kan inzetten, kan het huishoudelijk leidingwa- worden. terverbruik tot de helft verminderd worden. 34
    • HOEVEEL WATER KAN JE OPVANGEN ? I In Vlaanderen regent het zo’n 200 dagen per jaar, dat levert gemiddeld 780 liter (of millimeter) gratis neerslag per m2. Als je op basis hiervan een tankgrootte kiest en je je potentieel verbruik kent, dan kan je voorspellen met hoeveel leidingwa- Om na te gaan hoeveel je daarvan kan ter je je tank jaarlijks zal moeten aanvullen opvangen, bestaan uitgebreide formules voor de aangesloten toepassingen. die rekening houden met: • de oppervlakte van het dak In de praktijk moeten we ook rekening • het type dakbedekking. Dit heeft te houden met de gewenste bufferende func- maken met de gladheid en poreusheid tie van regenwatertanks. Verderop zullen van de materialen en de verdampings- we dan ook uitgaan van de samenvattende factor vuistregels voor dimensionering van de • de oriëntatie en hellingsgraad van de tank. dakdelen • het rendement van de gebruikte filters FILTRATIE D De regel is: filteren voor het water in de tank komt. Hemelwater kan heel wat vaste stoffen meevoeren: bladeren, uit- hevige stortregens kan bij dergelijke syste- men nog vuil doorspoelen naar de hemel- waterput. werpselen van vogels, stof,... . Als materi- Als men een zelfreinigende voorfilter com- aal van organische oorsprong in de tank bineert met een vlotterfilter in de tank, dan terechtkomt, leidt dit tot gekleurd en/of is bij normale situaties geen verdere filtra- stinkend water. tie nodig voor het spoelen van het toilet en Filtratie gebeurt best met ‘zelfreinigende het wassen van kleding. De vlotterfilter filters’, zoals valpijpfilters, cycloonfilters en wordt op de aanzuigleiding in de tank volumefilters. geplaatst en zorgt voor een bijkomende fil- Andere systemen (filterputjes) filteren tratie op het moment van aanzuigen. meestal met lager rendement en vragen Het gebruik van een fijnfilter (cartouchefil- veel regelmatiger onderhoud. Zeker bij ter) na de pomp kan de kwaliteit van het 35
    • water niet waarborgen. Bovendien moet met het vuil zo’n 5 à 10% van de neerslag. zo’n fijnfilter continu onderhouden wor- Deze filter vind je voor 5000 à 7000 BEF den. Met de combinatie van een voorfilter (123,9 à 173,5 EURO per valpijp). en een fijnfilter bekomt men al iets klaarder Er zijn ondertussen ook al verlengde types water. op de markt, omdat met de gewone uitvoe- ring bleek dat bij hevige regen- val het verlies kon oplopen tot 30%. De cycloon- of wervelfilter is te verkiezen als je alle valpij- pen op één punt kan samen- brengen. Het aanstromende regenwater wordt door de middelpuntvliedende kracht door de filtermazen geslingerd en afgeleid naar de regenput. Voordeel is hier dat slechts een kleine hoeveelheid water (5%) Cycloonfilter samen met het vuil langs de onderkant wegvloeit (hoog fil- Valpijpfilter terrendement). Je moet bij de plaatsing van de put wel rekening houden met De valpijpfilter is gemaakt uit inox, koper de verticale afstand tussen de in- en uit- of kunststof en heeft een maaswijdte van stroombuis van de filter. Deze afstand 0,18 mm. Ze wordt perfect loodrecht in de varieert van meer dan 30 cm tot 14 cm. valpijp geplaatst. Het water dat van boven Hou er ook rekening mee dat de instroom- komt, kleeft als het ware aan de buitenzij- buis zonder veel bochten moet geplaatst de van de buis, dringt door de filtermazen worden om het water met voldoende snel- en wordt zijdelings afgevoerd naar de put. heid te laten toekomen. Een cycloonfilter Hierbij verlies je langs de onderkant samen kost ca. 15.000 BEF (371,8 EURO). 36
    • KEUZE EN DIMENSIONERING VAN DE TANK D De tank kies je in functie van de aanvoer en het verwachte verbruik. Hou het echter realistisch: je moet de tank niet Vlaamse overheid o.a. in het kader van de subsidiëring van hemelwaterinstallaties een minimale tankinhoud oplegt in functie dimensioneren zodat ze nooit leeg kan van de horizontale dakoppervlakte. komen te staan (100% benutting). Je zal dan uitkomen op een zeer grote en dure Minimale tankinhoud in functie van de tank. horizontale dakoppervlakte: Een voorbeeld: als je met je huishouden 151 liter regenwater per dag wenst te horizontale minimale gebruiken, dan levert een putvolume van dakoppervlakte in m tankinhoud 2 in liter 5m3 een leegstand van 2,6%; een put van 50 tot 60 m2 3.000 l 10m3 heeft maar 0,3% leegstand (maar is 61 tot 80 m2 4.000 l wel 10.000 BEF duurder) (247,9 EUR). 81 tot 100 m2 5.000 l 101 tot 120 m2 6.000 l Voor een gemiddeld gezin 121 tot 140 m2 7.000 l van vier personen met 141 tot 160 m2 8.000 l een aansluiting op 161 tot 180 m2 9.000 l WC, wasmachine en 181 tot 200 m2 10.000 l een buitenkraan zal boven 200 m2 5.000 l per 100 m2 over het algemeen een put van 5000 l een voldoende opslagcapa- citeit leveren. Bijkomend is echter van belang dat de bur- ger meer en meer zijn verantwoordelijkheid neemt op het vlak van de vermindering van de afvoer van hemelwater naar het rioleringsstel- sel toe. Vandaar dat de 37
    • De aanvoer van het regenwater mag niet Alvorens het plaatsen van een tank in de teveel werveling in de tank veroorzaken. grond te overwegen, moet het grondwater- Best is een aanvoerbuis die beneden 180° peil bekeken worden om na te gaan of de (terug naar boven) geplooid is. tank niet kan opdrijven. Als dit gevaar Voorzie ook een overloop met sifon die bestaat moet de constructie extra ver- beveiligd is tegen ongedierte, bijvoorbeeld zwaard worden. met een scherp rooster. De overloop van Als richtlijnen voor de uitvoering van de de hemelwaterput kan worden afgeleid tank gelden: naar één van onderstaande voorzieningen • voorzien van mangat met kraag en dek- (gerangschikt volgens prioriteit): sel • naar een infiltratievoorziening op privé- • lichtdicht (tegen algenvorming) terrein • drukbestendig tegen waterdruk in de • naar een gracht bodem • naar een ondergrondse infiltratievoor- • bestand tegen mogelijke oppervlaktebe- ziening op publiek domein lasting (vracht- en personenwagens) • naar een beek of waterloop • stabiele plaatsing op zandbed. • naar een hemelwaterriool • naar een gemengde riool (enkel indien Een betonnen tank heeft het voordeel dat geen van bovenstaande oplossingen het de zuren uit het regenwater helpt buf- technisch mogelijk is) feren. Indien de opslagtank zich onder het terug- De betonkwaliteit moet Benor(*) gekeurd stroompeil van de riool of regenafvoerlei- zijn, wand en bodem moeten uit één stuk ding bevindt, kan er bij hevige regenval gemaakt zijn en de wand dient in gewa- water terugvloeien naar de put. Het pend beton uitgevoerd te worden (vraag gebruik van een terugslagklep biedt hier advies aan je architect of aannemer). geen volledige zekerheid. Er zal moeten Neutraliseren van de zuren in hemelwater gewerkt worden met een extra pompput en in kunststoftanks kan door extra toevoeging persleiding. De overloop op een onder- van kalk, kalkzandsteen of betonstenen. grondse infiltratievoorziening aansluiten Een kunststoftank heeft het voordeel lichter (zie verder) kan een goed alternatief bie- te zijn en kan zonder kraan geplaatst wor- den. Vraag eventueel advies aan je archi- den. Ook kan je in een bestaande kelder tect. een kunststoftank in delen binnenbrengen. (*) Benor is het Belgisch Keurmerk 38
    • POMP EN LEIDINGEN H Het regenwater kan uit de put gezo- gen worden door een vaste leiding (niet te laag aanzuigen om eventueel bezonken Aanbevolen wordt een zelfaanzuigende, centrifugale ééntraps- of meertrapspomp met laag energieverbruik. Er zijn bijvoor- slib niet mee op te pompen) of door een beeld vijftraps-waaierpompen te vinden zogenaamde vlotterfilter met voetklep aan met een zeer laag energieverbruik die een flexibele darm. Hier wordt het water bovendien uiterst geluidsarm functioneren altijd 10 cm onder het wateroppervlak aan- (prijs: ca. 17.000 BEF, 421,4 EUR). gezogen, de terugslagklep moet vermijden Na elke waterafname draait de pomp nog dat de aanvoerleiding leegloopt. De maas- een aantal seconden na waardoor de nood- wijdte van de filter varieert tussen 1,2 en zakelijke druk wordt opgebouwd. 0,23 mm en kan je best zo fijn mogelijk kiezen. Om te verhinderen dat een pomp blijft Er zijn verschillende soorten pompen: werken wanneer er te weinig water is, hydrofoorgroep met druktank, zelfaanzui- moet er een systeem voor droogloopbevei- gende gestuurde pomp, dompelpomp in liging voorzien worden. Dit kan een put en zuigerpomp. vlotter zijn die de pomp doet afslaan wanneer het water te laag staat. Dompelpompen en gestuurde centrifu- gaalpompen heb- ben een inwendige droogloopbeveili- ging. Als materiaalkeuze voor de pompen gaat de voorkeur uit naar roestvrij staal, zodat bruine corrosievlekken worden Zelfaanzuigende elektronisch vermeden in het toilet en op het wasgoed. gestuurde pomp Denk eraan dat de pomp best hoger wordt geplaatst dan de overloop van de regenwa- 39
    • BIJVULLEN BIJ DROOGTE terput, omdat anders bij een lek in de pomp de put kan leeglopen. Zowel de fil- ters, de hemelwaterput als de leidingen en A Als bij droogte de put leeg zou komen te staan, moet je kunnen overscha- kelen op leidingwater. Een vaste verbin- de pomp moeten vorstvrij opgesteld wor- ding tussen regenwaternet en leidingwater- den. net is niet toegestaan. Dit voorkomt dat het minder zuiver regenwater het drinkwater- Omdat het zachte regenwater lichtjes cor- net zou kunnen vervuilen. rosief is, worden de leidingen binnenshuis best uitgevoerd in roestvrij staal of kunst- Door de geselecteerde aftappunten te voor- stof (geen koper). Alle verbruikspunten zien van twee afzonderlijke leidingen met waar regenwater toegevoerd wordt, moe- elk hun kraan, zou je een volledig geschei- ten voorzien zijn van een sticker of aan- den -maar dubbel uit te voeren- installatie duiding met de vermelding ‘geen drinkwa- kunnen bouwen. ter’. Dienstkranen die door kinderen kun- Het is meer voor de hand liggend om de nen worden gebruikt, worden best voor- hemelwaterput met drinkwater aan te vul- zien van een demonteerbare hendel. len. Je kan dit manueel doen, bijvoorbeeld met een tuinslang. Er zijn ook automatische systemen waarbij een vlotterschakelaar in de tank een bijvul- kraan in werking brengt. Dergelijke syste- men moeten het Belgaqua(*) keurmerk dra- gen om terugstromen naar het drinkwater- net te voorkomen. In dergelijke systemen is er een fysische scheiding waarbij bijvoor- beeld de kraan minstens 20 mm boven het overlooppeil van een trechter met vrije afloop geïnstalleerd is. Binneninstallaties voor waterverdeling moeten voldoen aan de voorschriften van Belgaqua. Watermaatschappijen kunnen bijkomende eisen opleggen. (*) Belgaqua is de Belgische federatie voor de watersector 40
    • D E I N V E S T E R I N G WA A R D De totale kostprijs van een hemelwaterin- stallatie varieert tussen 40.000 en 100.000 BEF (991,6 en 2.479,0 EUR). In veel gemeenten kan je van een subsidie genie- ten en je zal natuurlijk ook besparen op je waterfactuur en afvalwaterheffing. Door het inzetten van zacht regenwater zal je besparen op detergenten en het ontkalken en zullen apparaten langer meegaan. De belangrijkste kosten zijn die voor de put, de pomp, de filters en de leidingen. De kostprijs van de put hangt af van het volume en varieert van 15.000 BEF (371,8 EUR) voor 3.000 liter tot 35.000 BEF (867,6 EUR) voor 8.000 liter. De pomp en de filtratievoorzieningen kos- Aanvullende informatie vind je in de ten elk nog eens ca. 15.000 BEF (371,8 ‘Code van goede praktijk voor hemel- EUR). waterputten en infiltratievoorzieningen’, te verkrijgen op het VMM infoloket: Het aanleggen van leidingen zal sterk in (053/72 64 45). kostprijs verschillen van project tot project. In oudere bestaande woningen kan dit lei- Voor meer info kan je ook terecht bij den tot veel extra werk en kosten (inclusief AMINAL, Afdeling Water herinrichting). Tom Gabriëls (02/ 553 21 18) De terugverdientijd van je investering zal ook sterk afhankelijkheid zijn van de evo- lutie van de drinkwaterprijs en de heffin- gen. 41
    • 4 INFILTRATIE VAN R E G E N WAT E R Bij hevige stortbuien kan het rioleringsstel- Regenwatergebruik gecombineerd met een sel de watermassa niet verwerken. Het infiltratievoorziening geniet de voorkeur. gevolg is dat vervuild water uit de gemeng- Als men bij nieuwbouw of verbouwing niet de rioleringen gaat overstorten in het opteert voor een regenwaterput, is men oppervlaktewater. De inspanningen die verplicht een infiltratievoorziening aan te gedaan worden om het oppervlaktewater leggen. Bergings- en infiltratievoorziening- te zuiveren worden op die momenten en moeten zo gedimensioneerd worden tenietgedaan. dat ze gemiddeld gezien maximaal één Regenwater dat te snel wordt afgevoerd keer per jaar kunnen overlopen. Deze kan stroomafwaarts voor overstromingen overloop kan je aansluiten op een gracht of zorgen. op de tuin. Als dit niet mogelijk is, kan de Afvalwater dat verdund wordt met regen- overloop aangesloten worden op een riole- water wordt bovendien minder effectief ring. De gemeenten kunnen dit reglemen- gezuiverd in de bestaande waterzuiverings- teren. installaties. De mogelijkheid van infiltratie hangt uiter- Door het versneld afvoeren via verharde aard af van de doorlatendheid van de oppervlakken en gemengde rioleringen grond en van de hoogte van de grondwa- kan het regenwater niet meer infiltreren tertafel. Bij twijfel kan men de doorlatend- naar het grondwater. Dit leidt op veel heid meten door middel van een test. plaatsen in Vlaanderen tot een verlaging van de grondwatertafel. De gevolgen zijn een verdroging van het milieu en het min- der beschikbaar zijn van grondwater voor drinkwaterproductie. Om deze redenen is het nuttig om het regenwater zoveel mogelijk ter plaatse af te koppelen van de riolering. Men kan het beter zelf gebruiken, laten infiltreren of ver- traagd afvoeren. Het meeste regenwater in de riolering is trouwens afkomstig van privé-eigendom. 42
    • Er zijn verschillende mogelijkheden voor infiltratie: • rechtstreekse infiltratie in de ondergrond (steenslagverharding, gras- tegels,...) • berging en infiltratie in een open voor- ziening • berging en infiltratie in een ondergrondse voorziening RECHTSTREEKSE I N F I LT R AT I E I N D E ONDERGROND E Er zijn verschillende uitvoeringen mogelijk, met of zonder grasbegroeiing: • verharding met steenslag, dolomiet of houtspaanders • bestrating met grote voegen of doorlaten de betonstenen • grastegels in beton of polyethyleen Voor al deze systemen geldt dat de bovenafwerking en de ondergrond voldoende doorlatend moeten zijn zodat het water niet te lang blijft staan. Het grondwater moet zich minstens 0,7 meter diep bevinden. Om plasvorming te voorkomen kan men een dikkere doorla- tende fundering voorzien of ondoorlatende lagen breken. Vermijd dat de verharding Doorlatende verhardingen. 43
    • bereden wordt door zwaar verkeer: dit zal betonstenen of natuurstenen brede voegen de grond verdichten en de doorlatendheid te houden (2 tot 3,5 cm). De voegen wor- verminderen. den opgevuld met fijne kiezel of grof zand. De verharding wordt best onder een lichte Sommige systemen kunnen vorstgevoelig dwarshelling uitgevoerd zodat het overtol- zijn. Bij plots opkomende vorst kan het lig water in de zijberm kan infiltreren. water onder de doorlatende verharding Betonstraatstenen kunnen uitgevoerd wor- opvriezen en de verharding beschadigen. den met gaten en onderaan kanaaltjes die Je kan dit voorkomen, door onder de dek- het water afleiden. Ook hier moeten de laag een niet-vorstgevoelige onderfunde- onderliggende lagen voldoende draag- ring te voorzien. krachtig én doorlatend zijn. Bij het ontwerp wordt vooral rekening Op sommige doorlatende verhardingen gehouden met de verwachte verkeersbelas- kan na verloop van tijd onkruid groeien. ting. Hou het ook hier milieuvriendelijk: gebruik geen pesticiden. Alternatieven zijn: het Grastegels worden uitgevoerd in beton of onkruid manueel verwijderen of met een gerecycleerd polyethyleen. Het ganse sys- biologisch afbreekbaar product bestrijden. teem is opgebouwd uit een fundering van steenslag, een onderlaag en de eigenlijke Voor tuinpaden kan je denken aan een grastegels die met teelaarde gevuld worden doorlatende verharding met gehakseld en met graszaad ingezaaid. hout (mulchbedekking). Dit materiaal ver- gaat langzaam en dient daarom regelmatig B E R G I N G E N I N F I LT R AT I E aangevuld te worden. IN EEN OPEN V O OR Z I E N I N G Een steenslagverharding (bijv. met gewas- sen kiezel) is goedkoop en eenvoudig in Als je er de ruimte voor hebt, is een infil- aanleg. tratiekom de meest voor de hand liggende Hetzelfde geldt voor dolomietverharding- oplossing. Je krijgt een nat stuk in je tuin, en, die in verschillende kleuren bestaan. wat best mooi kan ingepast worden in het Een bestrating kan goed infiltrerend uitge- globale ontwerp. voerd worden door tussen de kasseien, Een infiltratiekom (ook wadi genoemd) 44
    • wordt uit veiligheidsoverwegingen niet straal van hun kruin) om te voorkomen dat dieper dan 30 cm uitgevoerd. je in de zomer de boom gaat draineren De oppervlakte van de kom bestaat uit een en/of dat de wortels de drainage doorbo- humushoudende laag en gras. Om de infil- ren. tratiecapaciteit te behouden moet je de Ondergrondse infiltratievoorzieningen kom vrijhouden van bladeren en het gras hebben een goed doorlatende bodem maaien. nodig en worden best voorafgegaan door De aanvoer kan zowel bovengronds (via een filterput om verstoppingen te voorko- open goten) als ondergronds uitgevoerd men. worden. Met een verdeelgoot kan aan de ingang een te grote stroming vermeden DIMENSIONERING worden. Infiltratievoorzieningen voer je niet zomaar B E R G I N G E N I N F I LT R AT I E op goed geluk uit. Ze moeten correct gedi- IN EEN ONDERGRONDSE mensioneerd worden waarbij rekening VOORZIENING wordt gehouden met het toevoerende oppervlak en de doorlatendheid van de Als het grondwater minstens 1 meter diep bodem. zit, kan je een ondergrondse voorziening Een leidraad voor dimensionering vind je uitvoeren in de vorm van een put of een in een meer technische brochure, te bestel- buis. len via het VMM infoloket (Waterweg- Als het grondwater diep zit opteer je voor wijzer voor architecten, tel. 053/ 72 64 45). een put. Deze put kan met een kleine oppervlakte toch veel water bergen. Het Heel wat gemeenten voorzien in een subsi- water wordt via de onderkant en de zijkan- die. De gemeentelijke milieuambtenaar ten in de ondergrond geleid. kan je advies geven m.b.t. de dimensione- Zit het grondwater hoger, dan opteer je eer- ring. der voor een horizontale buis. Dit systeem bestaat uit een drainerende buis, omgeven Met andere vragen over infiltratie van door grind/kiezel en een geotextiel om regenwater kan je steeds terecht bij de dichtslibben te vermijden. Behoud vol- afdeling Water van AMINAL, Tom Gabriëls doende afstand van bomen (minstens de (02/553 21 18) 45
    • 5 VOORO M E N K VA N V E R O N T R E I N I G I N G W Was- en schoonmaakmiddelen gebruiken we elke dag. Hoe werken ze en wat is hun effect op het milieu? Hieronder Een deel van deze verontreiniging is uiter- aard niet te voorkomen: etensresten in afwaswater, uitwerpselen, zepen en deter- maken we je wegwijs in de ‘schone’ genten,... . wereld. Toch kunnen we als huishouden nog drie Als huishouden heb je niet enkel invloed belangrijke strategieën volgen: op de hoeveelheid water die je gebruikt, • niet overdoseren (zo weinig mogelijk maar ook op het voorkomen van verontrei- gebruiken) niging. Uitgedrukt in termen van de ‘zuur- • kiezen voor de minst schadelijke alter- stofvraag’ van het afvalwater, zijn 60 à 70% natieven van de emissies naar oppervlaktewater • schadelijke producten niet in de goot- afkomstig van huishoudens. steen gieten 46
    • E E N S C H O N E WA S Milieuvriendelijke wasmiddelen bestaan (kokos, palm) of dierlijke vetten en oliën. niet: vervuilen doen ze allemaal. Toch zijn Sinds de jaren vijftig werd zeep verdrongen er op milieuvlak grote verschillen tussen de door synthetische tensiden, met als grond- verschillende producten die op de markt stof aardolie. Deze breken langzamer en zijn. soms niet volledig af. Op milieuvlak was De markt van de wasmiddelen is een zeer dit geen verbetering omdat zeep snel en competitieve markt. Met dure reclamecam- volledig afbreekt in water. Petrochemische pagnes wordt gestreden voor elk procent detergenten bevatten vaak giftige onzuiver- marktaandeel. Het goede nieuws is dat de heden. markt schuchter in de milieuvriendelijke richting opschuift met o.a. compacte poe- ders die ook bij lagere temperaturen goede Daarnaast zijn er halfsyn- wasresultaten (en energiebe- thetische tensiden die sparing) opleveren. meestal beter Maar het belangrijkst blijft: afbreekbaar zijn. een zuinig gebruik. Hun milieu- Daar wordt veel belasting is minder reclame te vergelijken voor gemaakt... . met die van zeep. We bekijken Een nieuwe eerst welk ontwikkeling bestanddelen je in was- zijn de suiker- middelen kunt terugvinden en tensiden die wat de milieuvriendelijkste keuze is. geheel uit plantaardige grondstoffen zijn opgebouwd en zeer goed afbreekbaar zijn. WA S A C T I E V E S T O F F E N Je moet natuurlijk niet enkel de eindeffec- V Vroeger werd als ‘wasactieve’ of oppervlakteactieve’ stof altijd zeep gebruikt, met als grondstof plantaardige ten (afbreekbaarheid, toxiciteit,...) bekij- ken, maar ook de productiewijzen van zepen en detergenten meenemen. Deze vergelijking is erg moeilijk. De winning en 47
    • transport van aardolie moet vergeleken ONTHARDERS worden met de grootschalige productie van kokos- en palmolie met bijhorend gebruik van kunstmest en bestrijdingsmid- delen. Sommige fabricanten doen hun best H Het meeste waswater in Vlaanderen is hard water. Door de aanwezigheid van calcium en magnesium wordt het waspro- om tensiden te kiezen van plantaardige ces op verschillende manieren verstoord: oorsprong waarbij geen bestrijdingsmidde- zepen en detergenten hebben een verlaag- len of kunstmest gebruikt zijn (o.a. via het de activiteit en vormen onoplosbare kalk- Biogarantie-label). zouten die neerslaan op het textiel en bij- dragen tot de vergrauwing ervan. Op de verpakkingen vind je dikwijls ter- Een bekende ontharder is fosfaat, een stof men zoals ‘anionogene’ en ‘non-ionogene’ die nog niet volledig uit wasmiddelen ver- oppervlakte-actieve stoffen. Over welke dwenen is. Fosfaten leiden tot overdadige tenside het juist gaat en hoe goed het algengroei in het water, waardoor het bio- afbreekbaar is, kan je hieruit niet afleiden. logisch evenwicht verstoord wordt. Als er zeep in zit, wordt dit op de verpak- Het opschrift ‘zonder fosfaat’ is misleidend. king vermeld. Niet alle vervangers voor fosfaten zijn even onschadelijk. Zo zijn er de fosfonaten die Laat je niet misleiden door de verschillen- toch nog fosfor vrijgeven en polycarboxy- de varianten op de belofte van ‘biologische laten die slecht afbreekbaar zijn. afbreekbaarheid’. Biologisch afbreekbaar Andere ontharders zijn EDTA en NTA, die betekent dat het product voldoet aan het alleen onder gunstige omstandigheden wettelijke minimum van afbreekbaarheid. goed afbreekbaar zijn. Onvolledig afgebro- Spijtig genoeg is deze norm niet erg streng. ken kunnen ze schadelijke zware metalen Wasactieve stoffen moeten slechts binnen uit het slib van onze rivieren terug in oplos- 3 à 4 weken voor 90% afgebroken zijn. De sing brengen. volledige afbraak is wettelijk niet vereist. Een “biologisch afbreekbaar product” is De milieuvriendelijkste ontharders zijn dus niet hetzelfde als een milieuvriendelijk zeoliet (natriumaluminiumsilicaat, NAS), product. citraat en soda. Zeoliet is een niet-giftig, kleiachtig materiaal dat in het slib van de zuiveringsstations terechtkomt. 48
    • aantreffen; elk gespecialiseerd in het weg- BLEEKMIDDEL werken van bepaalde vlekken (eiwitten, P Perboraat, het meest gangbare bleek- middel, geeft boor vrij in het water en is vermoedelijk giftig voor het waterleven. vetten, suikers). Aangezien het om 100 % natuurlijke moleculen gaat, zijn ze biolo- gisch snel afbreekbaar. Enzymen helpen om de waskracht van het Het meest ecologische bleekmiddel dat nu poeder bij lagere temperaturen te verho- gebruikt wordt, is percarbonaat. Het is nog gen, waardoor ze een belangrijke energie- doeltreffender wanneer het apart verpakt besparing mogelijk maken. Ze kunnen wel is; er is dan geen bleekmiddelstabilisator leiden tot een allergische reactie met de nodig en je kan het zelf doseren wanneer huid. het nodig is. WA S V E R Z A C H T E R OP T I S C H W I T V Veel wasmiddelen bevatten optische witmakers: ze doen de was witter lijken, W Wasverzachters bevatten moeilijk afbreekbare stoffen. Ze zijn niet nodig om de was proper te maken en kunnen bij maar maken het niet witter. Deze stoffen gevoelige personen huidirritaties ver- zijn slecht afbreekbaar oorzaken. en vormen een onno- dige belasting voor Stoffen zoals katoen en het milieu (moeilijk linnen nemen bij afbreekbaar, giftig voor het gebruik vissen). van wasver- zachter zelfs slechter water ENZYMEN op en worden IIn waspoe- ders kunnen we verschillende enzymen sneller weer vuil. Geen overdosering a.u.b. 49
    • Samengevat: hoe te kiezen ? Een ordening van minder milieubelastend naar meer milieubelastend ziet er als volgt uit: fijnwasmiddel (poeder) > fijnwasmiddel (vloeibaar) > colormiddel (poeder) > color- middel (vloeibaar) > compact totaalwasmiddel > vloeibaar totaalwasmiddel. Vloeibare wasmiddelen scoren minder goed dan poedervormige: door de aanwe- zigheid van water moet er ook conserveringsmiddel aan toegevoegd worden. Er is ook een groter beslag op transportenergie en verpakkingsmateriaal. Vloeibare was- middelen bevatten ook geen bleekmiddel en geen ontharder, wat dan gecompen- seerd wordt door het gehalte aan wasactieve stoffen op te voeren. Colorwasmiddelen (bontwasmiddelen) zijn nadelig omdat ze extra ‘kleurbescher- mers’ bevatten. Deze stoffen hebben slechts een beperkt kleurbeschermend effect en zijn slecht afbreekbaar. Compacte wasmiddelen zijn een verbetering omdat het vulmiddel eruit gelaten is (‘sulfaatvrij’). Een milieusparend wasmiddel beperkt zich tot de volgende ingrediënten: zeep, deter- genten op basis van plantaardige oliën en suikertensiden als wasactieve stoffen; percar- bonaat als bleekmiddel; zeoliet, soda en citroenzuur/citraten als ontharder; geen wit- makers. Voeg bij hard leidingwater apart waterontharder toe en doseer het wasmiddel voor zacht leidingwater. Kies voor een systeem waar je het bleekmiddel (percarbonaat) apart kan doseren gebruik het enkel als het nodig is (hardnekkige vlekken apart voorbehandelen) 50
    • E E N P R O P E R E A F WA S K Klassieke (hand)afwasmiddelen bevatten meestal synthetishe detergenten, stoffen om de handen te verzachten, kleur- bieden dit voordeel. Aangekoekte pannen kan je eerst laten weken in een soda-oplossing (opgelet : niet stof, parfum en water. Soms tref je wel eens gebruiken voor aluminiumpannen). Het de vermelding ‘fosfaatvrij’ aan. Dit is mis- gaat hier om gewone soda en zeker niet leidend want fosfaten hebben er nooit om ‘bijtende soda’, wat een zeer agressief ingezeten. product is. Daarnaast bestaan er ook milieuvriendelij- ke merken met plantaardige tensiden die goed afbreekbaar zijn. Ook suikertensiden SCHOONM AAKMIDDELEN D De meeste allesreinigers bestaan uit aardolietensiden en water. Daarnaast kun- nen ze nog ontharders, oplosmiddelen, Het hoofdbestanddeel van een schuurmid- del is krijt of puimsteen. Daarnaast zitten er wasactieve stoffen in waarbij de plantaardi- geur- en kleurstoffen en bewaarmiddelen ge variant uiteraard het milieuvriendelijkst bevatten. Kies voor producten op basis van is. Je kiest best een schuurmiddel in poe- plantaardige tensiden. dervorm. Vloeibare schuurmiddelen bestaan immers vooral uit water, zodat een Groene of bruine zeep is in feite ook een bewaarmiddel nodig is om bederf te voor- allesreiniger. Je moet wel opletten voor komen. Schuurpoeders kunnen bovendien glanzend geverfde oppervlakken; zij kun- eenvoudiger en milieuvriendelijker verpakt nen na behandeling met zeep dof uitslaan. worden. Kies voor poeders zonder extra bleekmiddel. 51
    • ONTSTOPPEN D De eerste tip is: verstopping voorko- men, bijvoorbeeld met een zeefje. Gebruik niet te snel de klassieke (agressieve) pro- Schroef zo nodig de zwanenhals (‘sifon’) los en maak die schoon. Als de verstopping elders zit, doe dan twee eetlepels gewone ducten. Probeer het eerst met een rubberen soda en een scheut azijn in de afvoerbuis. ‘plopper’. Kies die niet te klein en zorg dat Laat inwerken en naspoelen met warm de plopper gevuld is met water in plaats water. van met lucht. 52
    • WC-REINIGERS D De toilet reinigen gaat prima met vloeibare zeep, tenzij je hard leidingwater hebt. Gebruik anders een reiniger met was- Soms wordt het als noodzakelijk voorge- steld dat je met sterke reinigers je toilet ‘ontsmet’. Regelmatig reinigen met zeep of actieve stoffen op plantaardige basis. allesreiniger is echter voldoende. Over het algemeen gaat het om onschadelijke bacte- Om kalkvlekken te verwijderen kan je riën die enkele uren na het ‘desinfecteren’ gewone huishoudazijn gebruiken. Gebruik toch weer aangegroeid zijn. dit dan wel na de behandeling met zeep: bij gelijktijdig gebruik wordt de werking Doseer steeds zo laag mogelijk: alle pro- van beide minder. ducten die we (teveel) gebruiken zorgen voor een bijkomende belasting. GEEN KGA IN TOILET OF GOOTSTEEN R Resten van verf, lijm, oplosmidde- len, geneesmiddelen, cosmetica,... horen niet thuis in wastafel of toilet. Met de Je kan ook op een indirecte manier water- verontreiniging voorkomen. Als je bijvoor- beeld onbespoten groenten koopt, komen opkomst van de waterverdunde verven is er minder bestrijdingsmiddelen in grond- de neiging groot om de borstel onder een en oppervlaktewater, waardoor dit eenvou- lopend kraantje uit te wassen. Eigenlijk diger aan te wenden is voor drinkwater. moet dit spoelwater ook beschouwd wor- den als KGA, dus: opvangen en inleveren. 53
    • 6 KLEIN SCHALIGE WAT E R Z U I V E R I N G Het afvalwater dat de huishoudens lozen, woning aan te sluiten op een centrale zui- kan verschillende wegen uit. Het kan in vering moet de burger zelf instaan voor de een gracht of beek terechtkomen, eventu- zuivering. eel via de tussenstap van een riolering. Verschillende technieken zijn mogelijk en Ofwel heeft men geen riolering en ligt men de prijzen variëren nogal. Het is voor de ook niet aan een gracht of beek: het afval- consument niet altijd makkelijk om in deze water moet dan op het terrein zelf de grond groeiende markt met zijn eigen jargon indringen. Ofwel is men aangesloten op (BZV, zwevende stof, slibproductie,...) een een riolering die op haar beurt leidt naar goede keuze te maken. een waterzuiveringsinstallatie. Daar wordt het behandeld en gezuiverd tot het voldoet Hieronder beantwoorden we alvast enkele aan de normen voor lozing in een opper- van de meest voorkomende vragen. Als je vlaktewater. er echt voor staat, zal je je breder moeten documenteren en -eventueel in samenwer- In Vlaanderen zijn zowel het Gewest, de king met je architect en je gemeente- een gemeenten als de gezinnen verantwoorde- keuze maken op lijk voor het zuiveren van huishoudelijk jouw maat. afvalwater. Waar het financieel en technisch niet haal- baar is om een individuele 54
    • M O E T I K Z E L F I N S TA A N WIE KAN MIJ ZEGGEN OF V O OR D E Z U I V E R I N G I K Z E L F M I J N A F VA L WAT E R VA N M I J N A F VA L WAT E R ? MOET ZUIVEREN? A Als je geen riolering in de straat hebt, ben je verplicht zelf te zuiveren. Ligt er wel een riolering, dan kunnen zich O Om te weten of je zelf je afvalwater moet zuiveren, moet je een duidelijk beeld hebben van de bestaande en geplande rio- drie situaties voordoen: lering en de zuiveringsinfrastructuur in je • de riolering is aangesloten op een streek. Je richt je hiervoor best tot je bestaande waterzuiveringsinstallatie. Je gemeentebestuur. Ook het infoloket van de bent verplicht hierop aan te sluiten en Vlaamse Milieumaatschappij kan je hierbij het is vanzelfsprekend dat je niet zelf helpen (053/ 72 64 45) moet zuiveren (zone A). • de riolering is nog niet op een waterzui- veringsstation aangesloten, maar de aan- WA A R O M M O E T I K sluiting is wel voorzien. Je bent verplicht ZELF MIJN hierop aan te sluiten en je moet niet zelf A F VA L WAT E R Z U I V E R E N ? zuiveren (zone B) • er ligt riolering, maar er is geen aanslui- ting voorzien naar een zuiveringsinstalla- H Het hoofddoel is natuurlijk een aanvaardbare waterkwaliteit te krijgen in onze rivieren, beken en grachten. Daar zijn tie. Je moet zelf je afvalwater zuiveren (zone C). we in Vlaanderen nog niet aan toe. De toe- stand van de kwaliteit van onze oppervlak- Het criterium is dus: al dan niet (gepland) tewateren verbetert maar moeizaam. aangesloten zijn op een centrale zuive- Zowel voor huishoudens als industrie en ringsinstallatie. landbouw zullen nog aanvullende inspan- ningen nodig zijn. Waar het financieel of technisch niet haalbaar is om particuliere woningen aan te sluiten op een centrale zuivering, zullen de gezinnen zelf moeten instaan voor de zuivering. 55
    • Laat je niet overdonderen: deze systemen HOE MOET IK MIJN zijn niet meer dan (slimme) kopieën van de A F VA L WAT E R Z U I V E R E N ? zelfzuiveringsmechanismen die de natuur V Voor bestaande woningen is een goed werkende septische put voldoende. Deze moet wel jaarlijks geruimd worden zelf ook hanteert. Je keuze voor een bepaald systeem hangt o.a. af van: en het slib moet afgevoerd worden naar • de prijs een openbare waterzuiveringsinstallatie. • het zuiveringsrendement Voor nieuwe woningen is een septische put • de energiekosten niet voldoende en wordt een verdergaande • de slibproductie zuivering opgelegd. Hiervoor werden ver- • het ruimtebeslag schillende technieken ontwikkeld: bacte- riefilters, actief slibsystemen, beluchte sys- temen, biorotoren, oxidatiebedden, plan- tensystemen, enz. Plaatsing van een oxidatiebed 56
    • dering) en energie variëren ook zeer sterk. WA A R K A N I K I N F O R M AT I E In principe kan je ook zelf een systeem uit- VINDEN OVER DE MOGELIJKE SYSTEMEN? werken (plantensysteem, al dan niet met riet). Dit mag echter niet voorgesteld wor- D De mogelijke systemen worden beschreven in een ‘code van goede praktijk voor individuele voorbehandelinginstalla- den als een eenvoudige opdracht: om te voldoen aan de ‘code van goede praktijk’ moet je je huiswerk grondig maken en alles ties’. Je kan deze aanvragen bij het infolo- nauwgezet uitvoeren. ket van de VMM (053/ 72 64 45). Ook je gemeentebestuur heeft een exemplaar ter beschikking. Voor meer praktische informatie in verband met de in de handel verkrijgbare systemen kan je terecht bij het Steunpunt Kleinschalige Waterzuivering (016/ 23 26 49). WAT I S H E T P R I J S K A A RT J E ? D De kostpijs van een individuele zui- vering is sterk afhankelijk van de plaatselij- ke situatie, van je wensen en van het geko- zen systeem. De kostpijzen (exclusief installatie en onderhoud) variëren tussen 80.000 en 250.000 BEF (1.983 en 6.197 EUR) per sys- teem. Het is hierbij niet noodzakelijk zo dat een duurder systeem ook een beter sys- teem is. De kosten voor onderhoud (o.a. slibverwij- Individueel percolatierietveld 57
    • Men moet het afvalwater zuiveren met een KRIJG IK EEN FINANCIËLE installatie die conform de code van goede TEGEMOETKOMING? VA N W I E ? praktijk wordt gebouwd en geëxploiteerd. Deze vrijstelling kan je verkrijgen door bin- V Vanuit het Vlaamse Gewest wordt een volledige vrijstelling van de heffing op het afvalwater voorzien voor heffingsplich- nen de twee maanden na ontvangst van het heffingsbiljet een attest van uw gemeente- bestuur -waaruit blijkt dat je aan de nor- tige particulieren die voldoen aan twee men voldoet- aan de VMM te bezorgen. voorwaarden. Het gezuiverd afvalwater Sommige gemeentebesturen voorzien een moet geloosd worden in een oppervlakte- subsidie voor de bouw van een individuele water of op een riool waarvoor geen aan- installatie. In dat geval doet het Vlaamse sluiting naar een waterzuiveringsinstallatie Gewest daar nog een subsidie bovenop: voorzien is. Het gezuiverd afvalwater mag dezelfde als de gemeentelijke met een in sommige situaties ook in de bodem maximum van 40.000 BEF (991,6 EUR). De geloosd worden. gemeente moet hiervoor een overeenkomst afgesloten hebben met het Vlaamse Gewest (optie 10 van het gemeentelijk milieuconvenant). Meer informatie over beide subsi- dies vind je bij je gemeen- tebestuur. 58
    • Via het Steunpunt krijg je onafhankelijk advies over de keuze van een systeem, het marktaanbod, de zelfbouwmogelijkheden en over ervaringen met bestaande installa- ties. Naast literatuurstudies werden immers ook heel wat praktijkervaringen met instal- laties in Vlaanderen verzameld. Bovendien onderhoudt het Steunpunt contacten met de commerciële en onderzoekssector om de evoluties op de voet te volgen. Het abc van individuele zuivering vind je in de brochure ‘Individuele afvalwaterzui- vering’ (80 p. A5-formaat, bestellen door 350 BEF (8,68 EUR) te storten op rek. 001- 1752346-20 van Dialoog vzw met de ver- melding ‘brochure IWZ’). Het Steunpunt geeft ook een Nieuwsbrief uit en organiseert regelmatig workshops. Op aanvraag worden informatiesessies ver- zorgd. 59
    • 7 BELEID HET BELEID S TA AT A C H T E R J E Al jarenlang is het thema ‘water’ zowel inhoudelijk als financieel een belangrijke EEN GOEDE PL ANNING prioriteit in het Vlaams milieubeleid. De strijd tegen de verontreiniging van onze Integraal waterbeheer wordt georganiseerd oppervlaktewateren begint langzaam op basis van de natuurlijke grenzen van de vruchten af te werpen. watersystemen: de stroomgebieden. Binnen De zuivering van rioolwater en industrieel Vlaanderen wordt gewerkt met 11 rivier- afvalwater komt goed op gang. Anderzijds bekkens. Per bekken bestaan er volwaardige kent de aanpak van diffuse bronnen van overlegplatforms met vertegenwoordiging verontreiniging (zoals meststoffen en van alle betrokken beleidsdepartementen, bestrijdingsmiddelen) minder succes. Maar lokale besturen, economische en sociale daar wordt ook aan gewerkt. Een aantal organisaties en de milieubeweging. Zo klemtonen uit de beleidsbrief van minister wordt per watersysteem een draagvlak Dua wordt hierna kort aangegeven. gecreërd voor de visie en bijhorende acties ter realisatie van het integraal waterbeheer. Zuiver water alleen is onvoldoende om van onze oppervlaktewateren weer leefbare Per bekken worden waterbeheerplannen ecosystemen te maken. Er is meer aandacht gemaakt die zowel de kwaliteit als de nodig voor andere aspecten zoals de kwantiteit en de ecologische aspecten onderwaterbodems, de oevers en mean- omvatten. Dit leidt tot afspraken die bin- ders en de waterkwantiteit. dend zijn voor de waterbeheerders. De Vlaamse overheid wil de problemen Per bekken wordt een waterkwaliteitsplan aanpakken vanuit een bredere visie op opgesteld met de nodige actieplannen en waterbeheer. een maatregelenpakket. Op basis van Vanuit de optie voor een ‘integraal water- wetenschappelijk onderbouwde gegevens beheer’ wil de overheid het watersysteem kan het overleg met de verschillende doel- beheren en herstellen zodat het systeem op groepen georganiseerd worden. Dit overleg zich behouden blijft en rekening wordt met de doelgroepen is nodig om de uitvoe- gehouden met de behoeften van de huidi- ring van de maatregelen maatschappelijk ge en toekomstige generaties. te laten dragen en de kloof tussen de over- heid en de betrokken doelgroepen te ver- kleinen. 60
    • Ook de ruimtelijke planning moet rekening woonkernen en woningen. Met beperkte houden met de watersystemen. middelen kan vaak een grote milieuwinst Ongelukkige situaties zoals woonzones in geboekt worden. Zo kan de afkoppeling en overstromingsgebieden, gevaarlijke bedrij- zuivering van kleine debieten afvalwater ven in infiltratiezones en inname van die in kleine beken geloosd worden de waterwingebieden, kan men zo vermijden. natuur in een groot gebied ten goede . komen. WAT E R Z U I V E R I N G O P D E JUISTE SCHAAL Binnen iedere zuiveringszone moet de aangepaste technologie ingezet worden. De laatste jaren is in de zuivering van het Op basis van de juiste criteria moet geko- rioolwater in navolging van de EU-richtlijn zen worden voor ofwel aansluiting op col- Stedelijk Afvalwater voorrang gegeven aan lectoren (die leiden naar grote waterzuive- de verstedelijkte gebieden. Het wordt stil- ringsstations), ofwel voor een kleinschali- aan tijd om ook aandacht te schenken aan ger (soms individuele) aanpak. de landelijke gebieden met geïsoleerde 61
    • De bestaande ‘codes van goede praktijk’ ringsnet wordt gekozen voor een geschei- voor kleinschalige of individuele zuivering den stelsel waarbij regenwater en afvalwa- zullen worden omgezet in praktische ter apart worden afgevoerd. handleidingen. Onder meer door certifice- Het meeste regenwater in de riolering is ring van de inzetbare technologieën moet afkomstig van privé-eigendom. de markt doorzichtiger gemaakt worden. Particulieren moeten het regenwater zo veel mogelijk opvangen, opslaan in regen- De gemeenten zullen meer mogelijkheden putten en op een geschikte wijze gebrui- en verantwoordelijkheden krijgen bij de ken. Daarnaast moet het regenwater ook in voorziening van kleinschalige waterzuive- de bebouwde omgeving de kans krijgen ring. Een steunpunt kleinschalige en indivi- om te infiltreren in de ondergrond . Bouw- duele zuivering zal zorgen voor de onaf- en verkavelingsvergunningen zullen dit hankelijke opvolging en promotie van opleggen. In principe kan men bij nieuw- nieuwe technieken. bouw geen rechtstreekse lozing van regen- De gezinnen en de gemeenten zullen water op riolering meer toestaan. Ook voor financiële stimuli krijgen o.a. door de sub- bestaande woningen zal de afkoppeling sidiëring te verhogen, de exploitatiekosten gestimuleerd worden. te vergoeden en de administratieve last te verlagen. Voor de grote RWZI’s zal een inhaalopera- tie moeten ingezet worden om de Europese MODERN veplichting inzake de zuivering van nut- RIOLERINGSBELEID riënten (stikstof- en fosforverbindingen) uit huishoudelijk afvalwater na te leven. Om de overmatige toevoer van regenwater naar zuiveringsinstallaties te vermijden, MINDER EN PR OPER SLIB wordt de loskoppeling van regenwater en afvalwater het uitgangsprincipe. We wezen De waterbodem is een essentieel maar ver- er in deze brochure al op dat zo de ver- waarloosd onderdeel van het watersys- dunning van afvalwater wordt tegengegaan teem. Het is de standplaats en voedings- (efficiënter gebruik van de rioolwaterzuive- bron van veel planten en dieren. ringsinstallaties, RWZI’s), de werking van Moderne landbouwtechnieken veroorzaken overstorten verminderd wordt en de ver- een te snelle waterafvoer en het verlies van droging en overstromingsrisico’s beperkt vruchtbare bodem. De landbouw zal gesti- worden. muleerd worden om technieken toe te pas- Voor de verdere uitbouw van het riole- sen die erosie en wateroverlast tegengaan. 62
    • Ondanks een doorgedreven preventiebe- van de watervoerende lagen wordt het leid zal er nog veel onafbreekbare veront- beleid op verschillende vlakken bijge- reiniging in de waterbodems achterblijven. stuurd. De problematiek zal beter in kaart worden Er wordt gewerkt aan een geïntegreerde gebracht en continu worden opgevolgd. vergunningsprocedure voor waterwinning, De aanpak van de verontreiniging zal ver- kunstmatige infiltratie, watercaptatie en lopen volgens een vaste methodologie. lozing. Een eerste stap was het integreren van de grondwatervergunning in de milieu- Z U I N I G G E B R U I K VA N vergunning in mei 1999. G R O N D WAT E R De bestaande heffingssystemen worden herbekeken; er wordt maximaal gebruik Zowel het ondiepe als het diepe grondwa- gemaakt van regulerende heffingen vol- ter heeft te kampen met verdroging. gens het principe ‘de vervuiler betaalt’. Daarom moet het regenwater in de bodem Het grondwaterbeleid kan maar ten volle kunnen zinken of nuttig gebruikt worden. zijn uitwerking kennen als het gericht is op Daarnaast moet de winning van deze alle grondwaterwinningen. Daarom wordt schaarse en hoogwaardige grondstof een sluitende aanpak voorbereid om illega- beperkt worden. le grondwaterwinners op te sporen en aan te pakken. Er gaat ook aandacht naar Aan hand van de gegevens die bijeenge- grondwaterwinningen waaruit meer wordt bracht worden in de ‘Databank opgepompt dan vergund. Ondergrond Vlaanderen’ zullen modelle- ringen gemaakt worden die moeten resul- De uiteindelijke doelstelling is het duur- teren in waterkwantiteitsplannen. zaam gebruik van de watervoerende lagen. Om resultaat te boeken met het oog op de Dat kan enkel als de exploitatie in verhou- bestrijding van de verdroging en het herstel ding is tot hun draagkracht. Als alle betrokkenen hun druppel bijdragen kan het watersysteem tot rust komen en kunnen ook toekomstige generaties genieten van dit ‘wonder’. Met de informatie in deze brochure kan je alvast aan de slag. Water. Elke druppel telt. 63
    • Adressen Administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Waterbeheer (AMINAL) Afdeling Water Alhambragebouw E. Jacqmainlaan 20 bus 5, 1000 Brussel tel: 02/553.21.11 fax: 02/553.21.05 e-mail: Water@lin.vlaanderen.be http://www.vlaanderen.be Vlaamse Milieumaatschappij, Infoloket A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem tel: 053/ 72 64 45 fax: 053/ 71 10 78 e-mail: info@vmm.be Vlaamse Milieumaatschappij, Afdeling Planning Gasthuisstraat 42, 9300 Aalst Contactpersoon voor kleinschalige en individuele waterzuivering: Leentje De Backer tel: 053/ 72 66 72 fax: 053/ 71 10 24 e-mail: l.debacker@vmm.be Je kan ook terecht bij het Steunpunt Kleinschalige Waterzuivering (Dialoog vzw) Blijde Inkomststraat 109, 3000 Leuven Tel: 016/ 23 26 49 Fax: 016/ 22 21 31 e-mail: Dialoog.vzw@planetinternet.be Informatie van de Vlaamse overheid in samenwerking met