Formeel leren is het einde!

1,136 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,136
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
54
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Formeel leren is het einde!

  1. 1. DE VRIJE RUIMTEFormeel lerenis het einde…Nieuwe tijden, nieuwe kansen. Organisaties kunnen het zich niet langer meer permitteren om leren te vereenzelvigenmet trainen. In de praktijk gebeurt dat ook al lang niet meer. Professionals verwoorden consequent dat ze verreweg hetmeeste leren in en door de praktijk. Dit hoeft natuurlijk niet letterlijk het einde te zijn van formeel leren. Maar dat deleerlandschappen in organisaties drastisch aan verandering toe zijn, zoveel is wel zeker. met georganiseerde activiteiten op ver- ARTIKEL Jos Arets schillende locaties in de vorm van cursus- sen, trainingen, werkconferenties enzo-In dit eerste artikel geef ik een overzicht de volgende oorzaken: voort. Dit wordt formeel leren genoemd.van de belangrijkste begrippen rond (in) • De dieperliggende oorzaak van het pro- Informeel leren heeft betrekking op alleformeel leren, en de consequenties voor bleem is meestal niet een kennistekort. leeractiviteiten die zonder tussenkomstleren in organisaties. Hoe (in)formeel • Het ontwerp van de training is niet of van een organisatie (onderwijsinstelling,leren in organisaties op een eigentijdse onvoldoende verbonden met het functi- trainingsbureau of werkgever) plaatsvin-manier kan worden verbonden met de oneren in de praktijk. den: het ongeorganiseerde leren in hetgewenste prestaties wordt in een tweede • Enkele dagdelen training is te weinig professionele en persoonlijke leven. Infor-artikel beschreven dat begin volgend jaar om structureel het gedrag van de deel- meel leren is dus geen cursus of trainingin Leren in Organisaties zal verschijnen. nemers in een andere context duur- waar je een diploma of certificaat mee(In)formeel leren is het einde! zaam te kunnen veranderen. kunt halen. Feitelijk kent informeel leren dan ook geen begin of einde en geen ver-Training: niet meer de enige manier Ook in de praktijk blijkt dat leren in or- schil tussen professioneel en persoonlijk.van leren ganisaties meer omvat dan trainen al- Mensen leren informeel 24/7/365 en datStolovitch en Rosenberg (in Arets, Heij- leen. Cross (2006) stelt dat (informeel) le- is van niet te onderschatten belang ooknen, 2008) stellen met Senge vast dat ren en werken twee kanten van dezelfde voor het onderwijs. Uit de omschrijvingleren een basale menselijke activiteit is. medaille zijn. Leren door te werken sluit van formeel en informeel leren blijkt datMensen zijn als het ware genetisch gepro- aan bij de manieren waarop professionals er eerder sprake is van een continuümgrammeerd om te leren, dag in, dag uit. tegenwoordig kennis produceren door de dan van scherp te onderscheiden begrip-Leren is in deze opvatting niet beperkt tot relevante informatie te verzamelen, sa- pen, zie figuur 2. Want natuurlijk bestaanformele vormen, zoals training. Te veel men te werken, te innoveren, oplossingen er ook formeel georganiseerde leeractivi-wordt in organisaties nog een te groot be- te vinden enzovoort. Leren in organisaties teiten die verbonden zijn met informeellang toegekend aan formele vormen van verwarren met trainen is in onze optiek opgedane kennis en ervaringen, terwijlleren. Training als dé oplossing om de dan ook een kostbaar misverstand. ook informele leeractiviteiten vormenprofessionals en de organisatie verder te van (zelf)organisatie laten zien. Denk aanontwikkelen. Maar leren in organisaties Formeel versus informeel leren de (zelf)organisatie van kennis rondom fo-omvat veel meer dan trainen alleen. In Leren in organisaties wordt vereenzelvigd rums, expertkennis, blogs en wiki’s.figuur 1 wordt de verhouding voorgesteldtussen formeel leren (gesteld op 40 uren Figuur 1. Verhouding tussen werken en formeel trainenper jaar) en werken (gesteld op 1660 urenper jaar). Het cirkeldiagram visualiseertdat trainen alleen ontoereikend is om dekennisproductie én -deling op peil te hou-den.VoorbeeldMassaal worden trainingen feedback ge-organiseerd met als doel de communica-tie binnen teams te verbeteren. Het ligtvoor de hand dat dergelijke trainingen,die vrijwel nooit verbonden zijn met hetpresteren in de praktijk, niet meer daneen druppel op een gloeiende plaat kun-nen zijn. Dit type trainingen werkt vakerniet dan wel, onder meer als gevolg van Leren in organisaties 12 december 2009 35
  2. 2. Tabel 1 Definities van formeel en informeel leren Formeel leren Informeel leren M. Conner Omvat het hiërarchisch gestructureerd Een proces van levenlang leren waardoor indi- (2004-2009) schoolsysteem vanaf het basis- en voortge- viduen waarden, vaardigheden, kennis en at- zet onderwijs tot beroepsonderwijs en univer- titudes verwerven door dagelijkse ervaringen siteiten en schoolgerelateerde programma’s en onderwijsinvloeden en bronnen in de om-DE VRIJE RUIMTE voor professionele en technische training. geving van familie en buren, werk en privé, de marktplaats, bibliotheek en de massamedia. European Altijd georganiseerd en gestructureerd en Nooit georganiseerd en geen doelen in termen Commission (2001a) het heeft leerdoelen. Vanuit het standpunt van gewenste leeroutput. Vanuit het stand- Communication van degene die leert is het altijd intentioneel: punt van degene die leert is het niet intenti- het expliciete doel is om kennis, vaardigheden oneel. Vaak wordt gerefereerd aan leren door en competenties te verwerven. ervaring. ASTD (2009) Formeel leren omvat iedere georganiseerde Een leeractiviteit die niet eenvoudig als een leeractiviteit (in verschillende vormen) die in formele training of performance support kan organisaties plaatsvindt. worden herkend... en die plaatsvindt zonder een conventionele trainer en... zelfsturend verloopt door de medewerker in termen van de breedte, de diepgang en de timing. R.J. Simons (2007) Al het leren dat buiten de context van oplei- dingen en scholen plaatsvindt. K. Derksen (2009) Leren in een georganiseerde vorm vanuit Elke andere manier van leren. Het wordt niet een doordacht leerplan. Formeel leren vindt strak georganiseerd en geregisseerd. Het plaats in opleidingsinstituten, klassen, cur- verloopt vaak onbewust en is vaak een neven- sussen, trainingen en workshops. Dit kan effect, bijvoorbeeld iets leren als neveneffect overigens ook online worden georganiseerd. omdat je een vraagstuk in je werk oplost. Ook Het wordt door deskundigen – docent, trainer het niet-bedoelde leren tijdens formeel leren of begeleider – vormgegeven en vaak ook uit- valt onder informeel leren. gevoerd. Veelal wordt het behaalde leerresul- taat getoetst. KnowledgeAdvisors Gestructureerd leren, door de organisatie ge- Semigestructureerde kennistransfer die (2009) initieerd, intentioneel, gepland, het kan virtu- plaatsvindt onafhankelijk van formele trai- eel of fysiek in een lokaal plaatsvinden. ningsmethoden in interactie met andere pro- fessionals. Het is primair gericht op degene die leert en het kan ieder moment plaatsvin- den, intentioneel of niet intentioneel. Wikipedia (2009) Informeel leren is semigestructureerd en vindt plaats op meerdere plekken zoals thuis, op het werk en tijdens dagelijkse interacties en gedeelde relaties tussen mensen. Cross gebruikt, om de verschillen tussen andere route te kiezen of handige aan- en informeel leren. Het is opvallend dat formeel en informeel leren te verwoor- passingen te kiezen. er in de literatuur meer overeenstem- den, als metafoor de bus versus de fietser. ming blijkt te bestaan over de kenmer- Formeel leren in organisaties is te verge- Het is nog niet zo eenvoudig om de be- ken dan over de definitie van informeel lijken met het nemen van de bus. Er is grippen formeel en informeel leren op leren. Deze kenmerken worden door geen invloed op de bestemming anders een heldere en eenduidige manier te om- Hager en Halliday (2007) op metaniveau dan de bus van keuze. Terwijl de fietser schrijven. In tabel 1 staat een overzicht beschreven: de mogelijkheid heeft om onderweg een van verschillende definities van formeel • Informeel leren is onbepaald. Er is niet 36 Leren in organisaties 12 december 2009
  3. 3. DE VRIJE RUIMTE blokkeren vraag ik advies aan een tweetalFiguur 2. Continuüm van formeel en informeel leren collega’s die in onze organisatie als zeer deskundig te boek staan op het gebied van de BsC. De BsC heb ik inmiddels met hulp van collega’s en medewerkers ingevoerd. De geplande training komt voor mijn werk dus te laat. Maar voor mijn loopbaan is het toch zinvol. Dus besluit ik alsnog om te gaan en ik heb er handzame kennis en tips van meegenomen, die ik zeker zal delen met collega’s in mijn organisatie. Onderzoek naar informeel leren Het onderzoek naar informeel leren in or- ganisaties staat nog in de kinderschoenen. De problemen met de definities en de daar- mee samenhangende operationalisatie van begrippen kunnen leiden tot verwarring per definitie sprake van een vooropgezet En terwijl HR-professionals zich het hoofd en vertekening van de realiteit. Dit gezegd leerdoel. breken over de vermeende verschillen tus- hebbende is het toch van belang kennis te• Het is gericht op zowel het verkrijgen sen formeel en informeel leren, blijkt in de nemen van de volgende onderzoeksresul- van externe als interne voordelen. Bij praktijk van leren in organisaties dat dit taten. formeel leren ligt de nadruk op de ex- onderscheid nog nauwelijks functioneel is. terne voordelen als gewenste prestatie, Steeds meer blijken vormen van formeel en Prevalentie van formeel en informeel leren. gewenste leerdoelen, competenties. In- informeel leren door elkaar te lopen – op In veel studies worden percentages ge- formeel leren biedt meer mogelijkheden te vatten als de eigentijdse vorm van blen- noemd van formeel versus informeel leren voor interne voordelen zoals het ontwik- ded learning. Met de ervaring van managers in de orde van grootte van 80% versus 20%. kelen van persoonlijke verbeterpunten, en professionals dat vormen van formeel Dat komt in hoge mate overeen met de rap- waarden, sociale vaardigheden. leren leiden tot een onderbreking van wer- portage van individuele professionals, die• Het is opportunistisch en vindt niet ken (en informeel leren), zoals door Dublin consequent rapporteren dat ze het meeste tijd- en plaatsgebonden plaats. Op het en Rosenberg (in Arets, Heijnen, 2008) in- hebben geleerd in en door de praktijk. moment dat het nodig is voor het func- zichtelijk gevisualiseerd, zie figuur 3. Onder meer Atos / KPMG heeft onderzoek tioneren (persoonlijk of professioneel), gedaan naar de spreiding van formeel en wordt er geleerd. Voorbeeld informeel leren, zoals in het cirkeldiagram• Informeel leren is een voortdurend en Voor mijn ontwikkeling als manager is het van figuur 4 is weergegeven. continu proces van individuen en groe- zinvol om een training te volgen over de pen zowel binnen als buiten organisa- Balanced score Card (BsC). Maar helaas kan Deze gegevens overziende is het de vraag ties. ik de training niet onmiddellijk volgen, welk aanbod door de leerfunctie in de ei- terwijl in onze organisatie de BsC nu op gen organisatie wordt gedaan. Is het eenWij parafraseren Robert Pirsig als het om de agenda staat. Dus besluit ik twee boe- aanbod van overwegend formele trainin-een definitie van informeel leren gaat: ‘In- ken te kopen en die al te lezen. Verder heb gen? Of wordt ten minste 80% van het lerenformeel leren is een directe ervaring en ik via het internet enkele sites gevonden in de organisatie via een gericht aanbodonnodig te omschrijven, iedereen weet wel met bruikbare informatie over de BsC. Om van informeel leren in de eigen organisa-wat het is.’ de invoering in mijn businessunit niet te tie gefaciliteerd? Integrerende vragen met antwoorden die kansen bieden voor het in- richten van een eigentijdse leerfunctie inFiguur 3. Training als onderbreking veel organisaties. De uitgaven-resultatenparadox In organisaties wordt informeel leren niet als een relevante dimensie van kennispro- ductiviteit beschouwd. Feitelijk wordt in- formeel leren over het hoofd gezien door de top van organisaties, maar ook door de lerende zelf (onbewust of onbedoeld le- rend). Dit in tegenstelling tot de formele leeractiviteiten, waarover ten minste moet worden gerapporteerd op het niveau van kosten, aantal deelnemers en tevreden- heid. Dit is de wereld op zijn kop. Voor for- meel leren wordt circa 80% van het budget beschikbaar gesteld, tegenover 20% voor Leren in organisaties 12 december 2009 37
  4. 4. • onvoldoende motivatie om iets nieuws Figuur 4. Spreiding formeel en informeel leren te leren; • onvoldoende ondersteuning door het (top)management. Best practices informeel leren De volgende vier best practices van in-DE VRIJE RUIMTE formeel leren zijn in het ASTD-rapport (2008) benoemd: • introductieprogramma’s voor nieuwe me- dewerkers Hierbij kan worden gedacht aan uit- eenlopende zaken zoals: specifieke informatie over de organisatie, de waarden van de organisatie, de succes- sen en best practices, de geschiedenis, computervaardigheden, processen en- zovoort. • Medewerkers committeren aan taken en resultaten Uit de studie blijkt dit een gebied informeel leren. De effecten vertonen (web 2.0 - 3.0) technologie. Dit bevestigt te zijn (how to get things done) waarbij echter een heel ander beeld, zie figuur het huidige beeld waarin veel HR-pro- informeel leren een krachtige en re- 5. Hierbij maakt Cross (2007) wel de op- fessionals informeel leren (her)ontdekt levante rol speelt. Is ook wel logisch, merking dat deze getallen niet helemaal hebben en dit als een kans zien om leren want als je echt wilt weten hoe iets in hard te maken zijn. Maar de schatting in organisaties te versterken. de praktijk werkt, moet je op de werk- van uitgaven versus effecten is volgens plek zijn. hem wel realistisch. Barrières informeel leren in organisaties • kennisdeling. In de ASTD-studie (2008) zijn de volgende Vormen van kennisdeling via infor- Hoewel er kritiek te geven is op de exacte barrières voor informeel leren in organi- meel leren dienen in grote organisa- getallen, lijkt het erop dat Jay Cross een saties geïnventariseerd: ties met webtechnologie te worden belangrijk punt heeft. Informeel leren • organisaties waarvan de onderdelen ondersteund. En als dat gebeurt, heeft zeker impact op organisaties en als silo’s functioneren; wordt dit als waardevol ervaren. Zeker wordt dus ten onrechte door het (top) • onvoldoende constructieve communi- als het ook gaat om kennis en inzicht management vaak niet gezien en niet catie tussen experts en andere profes- van ervaren professionals (tacit know- geteld. sionals; ledge, best practices en lessons learned). • de weigering van potentiële mentors • trainen van managementvaardigheden De toekomstige rol van informeel leren om anderen te coachen; In dit kader wordt informeel leren Ruim de helft van de respondenten van • beperkte toegang tot relevante infor- vooral toegepast voor de interpretaties de ASTD-studie naar informeel leren matie; van het beloningsbeleid en over proce- (2008) geeft aan dat in de toekomst het • onvoldoende tijd en inzicht in welke dures voor managers in organisaties belang van informeel leren toeneemt; competenties nodig zijn om te kun- en over de interpretatie van het belo- mede onder invloed van de beschikbare nen functioneren; ningsbeleid. Verder wordt informeel leren ook benut voor het trainen van Figuur 5. De uitgaven/resultatenparadox algemene managementvaardigheden en het versterken van de communica- tieve vaardigheden t.a.v. people manage- ment. De nieuwe rol van de leerfunctie in or- ganisaties Het is niet functioneel voor HR-professio- nals om de relevante rol van informeel leren in organisaties te negeren. Sterker nog: het is de hoogste tijd voor een nieu- we positionering van de leerfunctie in veel organisaties. Weg van het oude mo- del met een dominant, eenzijdig aanbod van formele trainingen of onderwijs. Maar ook weg van de idee en taakopvat- ting dat de HR-professionals de experts zijn met betrekking tot het ontwikkelen, 38 Leren in organisaties 12 december 2009
  5. 5. v DE VRIJE RUIMTEaanbieden en evalueren van het leren in or-ganisaties.Het is tijd om: Het meest opmerkelijke• op weg te gaan naar integrale ondersteu- ning van een dynamische mix (blended) van informeel en formeel leren;• de rol op te pakken van facilitators van (in)formeel leren, dat grotendeels in de wat ik ooit heb geleerd organisatie plaatsvindt en waarbij veel verschillende professionals betrokken kunnen en vooral ook moeten zijn. De inhoud en het ontwerp van de program- ma’s is dan niet meer het exclusieve do- LEONTINE BIBO mein van de HR-professional; Zuinig met woorden• te komen tot een rol- en taakopvatting waarbij het formele en informele leren Geheel onverwacht, want eigenlijk hou ik erg van leren in en op het op een consequentie manier zijn en blij- werk, is mijn leerervaring er één van thuis. Op dit moment doe ik mee ven verbonden met de gewenste presta- aan heel indringend en intensief intercultureel leerprogramma. Dat ties van de organisatie. Om op die manier geldt niet alleen voor mij, maar voor mijn hele gezin. We hebben na- toegevoegde waarde te meten en te de- melijk een schooljaar lang een uitwisselingsstudent in huis: een Colom- monstreren. biaanse jongen van 17 jaar. Hij doet aan ons leven mee en past zich wisselend wel en niet aan. In augustus kwam hij aan, hij sprak een paarFormeel leren in de huidige vorm lijkt op woorden Engels en wij geen Spaans. Communicatie was heel moeilijkweg naar het einde… Het wordt steeds dui- en ging met handen en voeten. Wat je daarvan leert? Dat het altijd lukt,delijker dat een interessante werkvorm of als je er maar de tijd voor neemt. En daar hebben wij heel veel moeiteeen dynamische locatie of een uitstekende mee. Wat zijn we enorm gehaast. Het woord ‘kalm’ was een van de eer-trainer alleen niet meer voldoet. Professio- ste Nederlandse woorden die onze Carlos veel gebruikte. Hij maant onsnals en organisaties zijn de discussie over nog dagelijks tot kalmte.het onderscheid tussen formeel en infor- Kalmte en geduld als randvoorwaarden voor intermenselijk begrip. Ver-meel leren al voorbij. Eigentijdse vormen der komen door zo’n gast in je gezin veel van je eigen gebruiken envan kennisproductie én -deling vereisen een gewoontes in een ander daglicht te staan. Ze verliezen hun vanzelfspre-mix van informeel en formeel leren. Dat is kendheid als je samen gaat leven met iemand die hele andere gebruikenhet onderwerp van het tweede artikel: (in) gewend is. Die heel veel dingen maar raar vindt bij ons.formeel leren is het einde! Het bijzondere en opmerkelijke aan deze ervaring is dat het heel dicht bij je komt. Je kunt je er niet aan onttrekken (10 maanden lang 24 uurJos Arets, directeur Tulser business per dag) en het is een collectieve ervaring. We leren als gezin, makenimprovers, opereert al jaren als architect samen iets bijzonders mee, en dat verstevigt de banden. Daar kan geenvan leer- en prestatielandschappen op hetspeelveld van het verbeteren van de presta- gezinsvakantie tegenop. Ook voor het werk is het bruikbaar want ookties van organisaties. daar vindt er voortdurend interactie plaats en wordt er volop gecom- municeerd. Ik kan er dus ook in het werk wat mee. Het mooie met onze logé is dat we door het volledig ontbreken van taal wel gedwongen zijnBronnen om naar de non-verbale taal te kijken. Het is verrassend om te zien hoe-Arets, J. & V. Heijnen. (2008). Kostbaar misverstand.Van training naar business improvement. Den Haag: veel je daar van op kunt steken, ook in het werk.SDU. Hoe ik dit gebruik in mijn werk? Ik observeer beter. Als je een tijd metASTD research (2008). Tapping the potential of infor- iemand woont die je niet verstaat, wordt anders communiceren belang-mal learning. Executive summary. Alexandria: ASTD.Conner, M.L. Informal Learning (geraadpleegd in rijk. Dat blijf ik doen op mijn werk. Hoe zit iemand erbij? Wat straalt-ienovember 2009 op http://marciaconner.com/intros/ uit? Voordat mensen iets hardop zeggen, bijvoorbeeld in een vergade-informal.html.). ring, weet ik steeds vaker wat er komen gaat. Je leert luisteren naar watCross, J. (2007). Informal Learning. Rediscoveringthe Natural Pathways That Inspire. San Francisco: niet hardop gezegd wordt. Het belang van verbale taal vind ik, ingegevenPfeiffer. door deze ervaring, behoorlijk overschat. Je kunt dingen op een andereDerksen, K. (2009). De eerste stap van 1000 mijl. Een manier zeggen, niet alles hoeft uitgesproken te worden. Ik ben zuinigereerste verkenning van informeel leren. Bilthoven:EMC. met woorden en observeer wat anders ‘gezegd’ wordt. Door Carlos hebEuropean Commission (2001a). Communication: Ma- ik geleerd dat veel van ons gepraat onnodig is.king a European Area of Lifelong Learning a Reality(geraadpleegd op www.europa.eu.int/comm/educa- Leontine Bibo is directeur van EMC Leren in Bedrijf en hoofdredacteurtion/life/ index.htm, februari 2002). van Leren in Organisaties.Hagar, P. & J. Halliday (2009). Recovering informallearning. Wisdom, judgement and community. Dor-drecht: Springer.KnowledgeAdvisors (2009). Informal learning. Exce-cutive summary. Deze rubriek is samengesteld door Ria van DinterenSimons, R.J. (2007). Contouren van informeel leren.In: Leren in Organisaties, 7 (12), 19-21.Wikipedia (2009). Informal learning (geraadpleegdin november 2009 op www.wikipedia.com). Leren in organisaties 12 december 2009 39

×