Nais kong simulan ang pagninilay na ito sa ganitong tanong: paano

kapanapanabik na taon ng paglabas ng mga una at bagong ...
tanong hinggil sa “lagay” (kung hindi nga lamang ito pinroblema

pananalinghaga na bumubuo sa lawas ng “Panulaang Filipino...
itinala ng mga prayleng nag-aral ng ating mga wika? Sa Jerusalem

ilog ng Ingles at Filipino, madaling naihambing ang obra...
kailangan niyang katawanin ang mga kontradiksyon ng kaniyang

nakaraan, nagagawa niya ang sariling eksorsismong pinagliliy...
ipinamalas ng papausbong na makatang si Patrick Quintos, na

ideya ng katiyakang ipinahihiwatig ang tunog ng tatag, sa mab...
para bang tinutuldukan ko lamang ang posibilidad ng aking
pagninilay. Mas gusto ko ang kawalang-katuldukan, ang ideya ng
m...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Td

553 views
379 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
553
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Td

  1. 1. Nais kong simulan ang pagninilay na ito sa ganitong tanong: paano kapanapanabik na taon ng paglabas ng mga una at bagong aklat ng nga ba? Pagninilay ang metodo ko, isang pamamaraan na mga tarikan at baguhan. Sa ili na ito ng ating bayan na kakaunti hinuhubdan ng pagpapanggap; at bakit? Sapagkat mambabasa ang pagkakataong makapaglathala, lalo na ang makapagpalibro, lamang naman din ako—isa sa maraming kasapi ng masasabing sagana nang maituturing ang ani ng panulaan. Dapat nang “lipunan” ng mga mambabasa sa Filipinas ng nilalang na tinatawag tagayan. Kaya mahirap kung ipipirme lamang sa Filipino ang na “Panulaang Filipino” (Mayroon nga ba nito? At nasaan? Baka talaan, sapagkat wika nga, may lakas sa bilang. Sa pag-alam ng isa rin itong “pangangailangang katha” ). Hindi ko mithing “lagay” ng “Panulaang Filipino”—na hindi na lamang dapat magpanukala ng nakayayanig, basta-basta maglista ng mga akda at maipook bilang Tagalog o Ingles, kundi pagsasaklaw na rin sa pangalan (at bumigkas ng libak o papuri), o magpatuloy ng diskurso ng matulaing proyektong isinusulat sa mga wika ng pagtatala sa tumatakbo pa namang kasaysayang pampanitikan. rehiyon—kailangan nating pagsama-samahin ang buong Samantalang ibinabahagi ko ang nakayanan kong basahin at pag- produksyon upang makita ang kabuuang paglalawas sa panulaan at isipan sa loob ng ilang taóng pag-aabang sa tula, inuusisa ko rin upang kumawala na rin sa di kritikal na kompartamentalisasyong ang okasyon ng aking pagtatanong. Na isang mas mainam na nakabatay sa lupalop, maging sa kinaaanibang samahan, o piniling pamamaraan ng pagsusog sa pagtatanong hinggil sa “lagay” ng politika, na bagaman mga lehitimong usaping nagpapaliwanag panulaan—kung ang ibig sabihin natin ng “lagay”ay ang katayuan hinggil sa pagtula ay nauuwi rin madalas sa fetishisasyon—ng nito, o kung papaano ito inaanyuan ng kasalukuyang pagsusulat. kabukuran, ng pagkakaiba, ng pagiging “bago”—at kung saan May kinalaman din sa saysay ng salitang “lagay” ang ayaw kong makanal. Ang tanong hinggil sa “lagay” ay pag-uusisa “kinalalagyan” o lunan ng isang bagay, marahil sa isang pag-usad, sa kalusugan sa isang katawan, sa lawas na ito ng panulaan. pagsulong (o pag-urong, hindi kaya?). At kung idadawit pa ang Bagaman sari-sari ang pook ng mga pintig ng tula sa katawang ito, Espanyol na anyo nitong “estado”, baka hindi na rin maiwasang isang buong katawan itong pinakikiramdaman, pinupulsuhan. Sa idawit, ngayon pa lamang, ang pagiging nakalugar ng usapin ng kabuuan, ano ba ang masasalat na mga pintig? Ano ang sinasabi pag-uusisa sa lagay ng panulaan, sa pookna bumibigkas, ng katawan ng Panulaang Filipino? Naririto, marahil, bagaman nanalinghaga dito. Ang pagtatanong hinggil sa “lagay” ng hindi ito depenitibo kundi mga sintoma, na maaaring ituring na “Panulaang Filipino” ay nakasalalay kung gayon sa lapot ng mabuti at masama: ang apat na pangunahing palathalaang kahulugan ng salitang ito na nagtatangkang pulsuhan ang tula akademiko sa Filipinas ay patuloy na naglalabas ng aklat, kaakibat bilang isang mahalagang praktika ng pagpapakahulugan. ang mga umuusbong na palathalaang akademiko sa labas ng Kailangang dumaan tayo sa pakikipambuno sa salitang ito upang Maynila, wika nga ng isang hinahangaang iskolar. Naririyan din higit na mapalitaw ang saysay ng panulaan para sa kasalukuyang ang mga makatang masasabing nasa labas nitong Maynilang ito panahon, at sa kasalukuyang mga makata. Sa pamamagitan nito, ngunit nakikipagtalastasan at minsan pa nga ay nilalampaso ang mauusisa natin nang husto ang orisonte ng mga posibilidad ng diskursong pampanulaan ng Maynila (kapuri-puri ang mga mahalagang tanong ng tangkang paliwanag na ito:papaano Ilokano, Bikolano, at Hiligaynon-Kiniray-a sa mga hakbanging ito; babasahin ang Panulaang Filipino ngayon? Mga hindi pa natin naririnig ang Mindanao). Paminsan-minsan, posibilidad sapagkat talaga namang marami. Sisikapin kong nasusumpungan natin ang mga komersyal na palathalaan na makapaglahad ng substansyal, sa pamamagitan ng pagliliwaliw sa naglalabas ng mangilan-ngilang aklat ng tula. Buhay na buhay mga lunan ng pangunahing kaisipang mararating natin ng naman ang palathalaang independiente, na nangangahas na ipabasa pagdalumat, at sa huli, pagbasa ng mga tulang sa ganang akin ay ang madalas marahas na pangangahas (mabuhay ang pagpaslang sa maaaring magpakita ng ilang pangunahing problematika ng mga ama-amahang pampanitikan!). Sa panahon ng paghihingalo panulaang inilulugar natin sa ngayon, at inilalarawan natin bilang ng tula sa naghihingalong Liwayway, may mga journal na sa “Panulaang Filipino”. Samantalang ninasa ko ang maging mas internet na mapagpapasahan ng mga akda. At malakas ang loob ng masaklaw sana (at napakahirap nito; patunay diyan ang unang maraming makata na makipagpalitan ng talinghaga sa mga borador ng sanaysay na ito na isinulat ko noong nagdaang Mayo), kabagang sa ibayong dagat sa pamamagitan ng paglalathala, nakatuon lamang ang talakay sa mga tulang nasusulat sa kinikilala iskolarsyip, at mga residensya. Naantolohiya at naisasalin na ang nating “Pambansang Wika”, sa Filipino, bagaman may iba na rin ilan sa kanila. Bahaging-bahagi na tayo ng diskurso, hindi tulad akong mga pagbasa sa wikang ito, na makikita sa mga susunod na noong unang panahon na halos ituring tayong salingpusa sa salaysay. maraming aspekto ng talastasang pangkultura. Ang mismong Bilang isa ring tumutula, masayang isigaw na lamang ang tugon katotohanang may tumutula pa, sumasali sa mga palihan at na malusog, malusog ang panulaan! Ang taon pa lamang na ito, patimpalak, at gumagamit ng bagong midya sa matulaing proyekto ang 2013, na animo‟y “taon ng tula,” wika nga ng isang makata, ay ay higit pa sa sapat na katibayan ng panimulang tugon sa mga
  2. 2. tanong hinggil sa “lagay” (kung hindi nga lamang ito pinroblema pananalinghaga na bumubuo sa lawas ng “Panulaang Filipino”. na nang mga nagdaang panahon). Sakaling tinatanggap nga natin ang mga kategoryang Ngunit ayokong maging palagay na lamang sa ganitong pagsuhay “Balagtasismo” at “Modernismo”, hindi naman natin kailangang sa eksternal na mga patunay, maging sa mainiping historisismo ng pumili ng panig, wika nga. Hindi ba mas maganda ngang isipin na kasalukuyan, o ng kailan lamang. Sa isang panahon, itinindig ni naroroon ang dalawang espiritung ito sa kaibuturan, lumulubog- Virgilio S. Almario ang “banggaan” ng Balagtasismo versus lumilitaw, wika nga ng bugtong? Ang dalawang ito, itatwa man o Modernismo bilang buod ng Panulaang Filipino, ng mga salik at tanggapin, ang humuhubog sa ating matulaing kaisipan. Ang tunguhin nito. Mahalaga ang sinasabi niya sa kaniyang aklat, na naglalambong na liriko at lumbay natin ay aral ng Balagtasismo; tumuturol din sa dalawang pangunahing diwa ng tula na ang naghihimagsik na bisyon at berso natin ay turo ng bumabalangkas umano sa ating kamalayan—ang pagtulang Modernismo. Sa pagitan ng dalawa matatagpuan ang mga “palabas” (na kinakatawan ng mga salawikain, at marahil ng sumunod na kilusang nagtangkang pumaroo‟t parito sa maraming Balagtasismo) at ang pagtulang “paloob” (na kinakatawan ng mga prusisyong nagtutuloy sa mga simbahan din ng dalawang ito. bugtong, at marahil din, ng Modernismo). Madaling maghanay sa Kaya marahil higit kong nais na magnilay ngayong pinag-iisip ako animo‟y dalawang polaridad na ito ng “banggaan”, na kung hinggil sa “lagay” ng “Panulaang Filipino”. Hindi ko rin mamasdang maigi ay diyalogo rin naman. Ang diyalektika ay maiwasang ilagay ang mga ito sa panipi, dahil nababatid kong sa paghaharap ng mga panig, at ang paghaharap na ito‟y tiyak din panahon ng pagduda at pagpapaliban (ikaw ang hari at guro ko, namang palitan at pagpapayaman ng mga tradisyon, bukod sa Derrida!), masarap isipin na ang mismong pag-iisip hinggil sa hidwaan. Ang sarap pagpukulan ng titig ang salitang “palitan” dito “lagay” ng “Panulaang Filipino” ay nangangahulugan ng dahil kung nagiging mabilis ang bigkas, palitán, nagiging pangangailangang titigang mabuti ang mga salita—na hindi ba imperatibo ang himig nito, na maaaring tumukoy sa isang radikal mismong praktika at disiplina rin ng pagbabasa ng tula? Bakit na aksyon ng pagbabago o pagrerebisa. O pagtanggi sa tinatanong ang “lagay”? Kapag may sakit ang tao, o kung nakamihasnan, sa status quo, tulad ng sa politikal na tama na, napaano, ganoon din ang tanong. Ano ang lagay? sobra na, palitán na. Ngunit nagiging malumay ang saysay nito Maaaring, mabuti na ang lagay, o masama ang lagay. Maaari sa palítan, na tumutukoy naman naman sa magkaayong ring hindi matiyak ang lagay. Ang “lagay” ay nagiging isang transaksyong na namamagitan sa dalawang panig na naghaharap. imahen na maaaring nakapagpapanatag, nakapanlulumo, o Kaya kung kanina‟y kailangan nating ilugar ang pagtatanong nakatitigalgal. Isa pa, sino ang interlokyutor? Sino ang hinggil sa Panulaang Filipino ay kailangan din nating itindig ito sa tinatanong? Sa pagbigkas ko halimbawa ng malusog, malusog ang kahit isang balangkas ng kasaysayan, na namumuhay sa mga panulaan!, sino akong may kakayahang pumulso? Anong ganitong mapahiwatig na palitan. Halimbawa‟y paniniwalaan pinakamatuwid na posisyon ang nararapat sa aking umaamin na natin si Almario, at ititirik natin ang pinag-uusapan nating aktibong nakikibahagi sa mga gawain ng pagtula? Sa palagay ko, “Panulaang Filipino” sa pagkakasaysayan ng Balagtasismo versus madadawit na rin dito ang tanong hinggil sa lalim at lawak ng Modernismo: nasaan na ito, matapos na matuldukan ang huling “pagkakakilala” ko sa nilalang na itong tinatawag na “Panulaang pangungusap ng libro? (Na may kaakibat pang isang interesanteng Filipino”, na totoo namang balangkas ng haraya, at nagmimithing tanong: mapapangalanan din ba natin ngayon ang bagong nilalang igiit na mayroong tula at mga tumutula sa panig na ito ng daigdig. na supling ng dalawang kilusang ito? Puwede kaya ang Ngunit ano nga ba ang lahat ng mga pag-uusisang ito—na tunay “Modernong Balagtasismo” o “Balagtasistang Moderno” bilang namang katha ng sinasabi‟t nagwakas nang pihit pa-wika—kundi katawagan? At ano ang magiging katangian?) Marahil, isa pang paghahanap ng balangkas, paghahagilap ng anyo? Nang simulan magandang tanong ay: natapos na nga ba ang Balagtasismo versus natin ang pagbabalik sa katawan bilang talinghaga, muli at muli Modernismo na isinalaysay ni Almario? May hinala akong hindi nating ipinagunita ang halaga ng anyo, at kung papaanong pa. At kakatwa itong hinalang ito, lalo sa panahong nagbabandera nawawasak ang ideya ng construct sa pagpaparam, ang marami ng mga panibagong “abargandismo”, at samutsaring pagdedestrungka ng nilalaman, sasignifié. Ang tula, sa una‟t huli, ebanghelyo‟t eksperimentong angkat mula sa mga neoimperyal na ay paghahanap ng anyo, at sa Filipinas, ang pagtula ay masasabi lupalop, at wari‟y binubura ang ating konteksto. Na hindi naman kong paghahanap ng anyong “Filipino”. Isa itong talaga masamang-masama, dahil ang mga ganitong kilusan mismo pakikipagsapalaran ng makata sa isang poskolonyal na kairalan. ang humubog sa “Balagtasismo” at “Modernismo” ng mga Isang pagsilang pa-muli, isang muli at muling paglalakbay, isang panahong pampanitikan na ikinasaysayan ni Almario. Ang pagharap sa libong pagkabigo at kamatayan, isang resureksyon, sa nakasasama, sa palagay ko, ay ang kawalan ng kritikalidad sa pag- ngalan ng paghahanap sa bugtong na birtud ng pag-aanyo. Nasaan unawa ng mga nagtatagpo, nagtatagisang pag-aanyo at nga ba sa katawan? Sa tierra ng mga tanaga, diona, at dalit na
  3. 3. itinala ng mga prayleng nag-aral ng ating mga wika? Sa Jerusalem ilog ng Ingles at Filipino, madaling naihambing ang obrang ito ni ng Pasyon? Sa Berbanya ng Ibong Adarna? Sa Albanya Go sa mga akda ni Rolando Tinio, isang moog ng Modernismo. ngFlorante at Laura? Sa patria adorada ni Rizal? Sa tinubuang Ngunit masdang mabuti itong pagpapalit-palit ng diwa at wika bayan ni Bonifacio? Tayong binukod ng mga pananakop ay dito, na buong tapang na naglalahad ng kritika laban sa kababawan nagnanasang maunawaan ang mabalintunang pagkakabukod natin. ng mga kasalukuyang ugnayan, habang inilaladlad—hinuhugot sa Sa tula, binubukod natin ang ating danas, sa ngalan ng makasining pinakamalalalim na niloloob—ang sariling talambuhay at iba pang na obhetismo, upang malayuan, matitigan ang matulaing saysay partikularidad: “…Perhaps she‟s right./ Ang buhay ko‟y isang nito. Samantalang inaalam natin, maaari, sa pinakabukal na walang katapusang hunger strike.” Nakalugar ang persona sa isang paraan, ang lagay ng panulaan, itinatanghal din naman natin ang mapaniil na lipunang inilalarawan niyang “capitalist reality”, at kabukuran natin, ang ating pagiging kapwa taga-usisa at paksa sa wala siyang magawa kundi maging normatibo at katanggap- usapin. Naririyan ang ating katawan, ang ating anyo. tanggap. Naibigan ko ang tulang ito noon, at higit kong Kaya, patawarin nawa ako, sa aking pagliliwaliw sa landas na ito naunawaan ang suliranin ng persona nito, ngayong iniuugnay sa ng pagtatanong hinggil sa pagbasa ng “Panulaang Filipino” mga kasalukuyang proyekto ng pag-aanyo sa “Panulaang ngayon, at sa aking madalas na paghingi ng tawad sa bawat Filipino”. Bilang poskolonyal na gawain, palaging problema ng binibitiwan kong salita. Namumuhay ako bilang palaisip sa bansa pagtula sa Filipinas ang pagkilala at pagpapakilala sa sarili, at ang ng duda, ng palagiang paghimpil upang magnilay. Batid kong mga kalituhang binabata sa pamomroblema nito, na siyang hindi mahahawakan kailanman ang katiyakan. Marahil, ang palagiang bagyo ng pagkataong pambansa. Kaya mahalagang- pagiging laboy ng kamalayan ko‟t palaging tigatig ay larawan din mahalagang sintoma ang persona ni Go sa kabuuang paghahagilap ng loob ng personang Filipino na namumuhay sa hypermediasyon ng lawas ng persona sa tula sa Filipinas. Inilulugar nito ang litong ng maraming bagay: panitikan, kulturang popular, birong kami- sarili sa kawalang-lugar, kasalatan, at kamangmangan ng ngayon, kami lamang ang nakaaalam, mga laro sa salita at pun, atbp. na sa tula ay isang espasyo ng salimbayang intertekstwal at Malayo-layo na rin naman ang narating ng persona sa panulaang interpersonal, habang iginigiit ang maaaring “katauhan” ng sarili Filipino, mula sa pagsisimula niya bilang manlalakbay sa gitna ng gamit ang mga personal na detalye, bagaman lagi‟t laging bagyo at rilim. Ngunit naroon pa rin siya sa gitna ng bagyo, na binabagahe ng isang tanong: “Kailan ka ba gigising?” Ganito rin, ngayo‟y higit ang lupit at hagupit, sapagkat nagbagong anyo na ito sa palagay ko ang maitatanong natin hinggil sa katawang ito ng mula sa pagiging relihiyoso at kolonyal na krisis patungong krisis “Panulaang Filipino” na winawari natin bilang praktika ng na may kinalaman sa klima ng “posmodernong” sindak at ligalig, pagpapakahulugan ng kasalukyan. Kung ang persona sa tula ni Go isag krisis na totoong personal at tungkol sa sarili. Sa tangka kong ang tatanungin, naririto ang nilalang na ito na inilarawang “(s)ining bigyang-anyo ang “Panulaang Filipino” napadpad tuloy ako, muli ang…(isina)saing at hangin… ang (inuulam)”, : “Napakarami ko at muli, sa tulang “Loser” ni Lolito Go (mababasa sa Likhaan 5), pang kayang gawin, tanggap na po ba ako?” Sa tula, inuuyam ng na sa palagay ko‟y nagsasatinig at kumakatawan sa pag-aanyo sa persona ang proseso ng aplikasyon sa trabaho. Sa pagkakataong “tulang Filipino” sa panahong ito ng ligalig, at pagkababad sa ito ng pagninilay, tanong ito hinggil sa panauhang pinapagsalita sinasabing hypermediasyon. Sa isang palihan ko unang natin bilang tayo, bilang kinatawan ng ating katauhan—na isang nakaenkuwentro ang tula at makata, at agad akong napukaw ng anyo rin ng pagharaya, pagrereklamasyon sa sarili. Tanggap na ba bagong ideya ng kumpisal na tinatangkang tupdin ng akda (hindi natin ang katauhang ito? Higit sa lahat, kilala ba natin? na niya kailangan si Sebastian de Totanes). Ang sabi ng kaniyang Nagmamadali ang panahong ito na makilala ang sariling ito. unang linya: “Nag-unahan pa kaming ibrodkast ang napaagang Kontrapuntal ang tula sapagkat bilang sining, naglulunoy ito sa wakas/ ng aming pag-ibig…” Importante rito ang kakatwang konsentrasyon, sa pagtitig na hindi nagmamadali. pandiwang “ibrodkast”, ang pandiwang talamak ngayon sa popular Tulad ng pag-alam sa poetikong katauhan, paghahanap din ng anyo na kaisipan. Sa Facebook at Twitter nagaganap ang pag-uunahang ang pagsisiyasat sa mabagyong nakaraan, na magpahanggang nabanggit—ang pag-uunahan ng dating magkasintahan na ihayag ngayon ay paksa ng makatang Filipino. At nararapat lamang na sa buong daigdig ang kanilang hiwalayan—at maláy na maláy ang problemahin ito sapagkat taliwas sa paniwalang maikli ang ating “celebritypikadong” persona sa pagiging animo‟y “showbiz gunita, ang pinakamalaking suliranin talaga natin, sa aking gimmick” ng pagpapaliwanag hinggil sa “closing ceremony ng palagay, ay ang kakayahang maging mapanuri sa aming hit teleserye.” Naghihimutok ang persona sa naputol na mismong paggunita, sa mismong pagbalangkas at relasyon, na may mediasyon ng social network. Naghihimutok din pagkakabalangkas sa ating gunita. Itinungtong natin sa siya bilang isang katauhang binabagyo ng kasalukuyang mga kasalukuyan ang “Panulaang Filipino”, at dahil sa kaniyang danas kahingian. At dahil papalit-palit ng mga koda at namamangka sa ng disorientasyon sa mga bagay-bagay sa pook at panahong ito,
  4. 4. kailangan niyang katawanin ang mga kontradiksyon ng kaniyang nakaraan, nagagawa niya ang sariling eksorsismong pinagliliyab kaakuhang lumalakad sa banghay ng kasaysayan, upang kahit ng “lahat ng naipong poot”. Si Marcos ang deus ex machina, wika papaano‟y higit na mahinuha ang kahulugan ng kaniyang pag-iral. nga at kailangan nang takdaan ang kaniyang “katapusan”. Nagsasangang diwa para sa akin ang salitang “kontradiksyon” dito Tumatakas ang saysay ng mga pangyayaring ito ay “itinatakas” ng dahil hindi na lamang ito nangangahulugan ng salungatan ng persona ni Javier ang makahulugang bisa ng diktador upang dalawang bagay (na maaaring bumuo ng isang marikit at kaniyang mapaglagablab at masupil. Ang mismong salitang Pormalistang balintuna). Dalawang salita ang kinakatawan ng “diktador” ang nagpapahiwatig ng motibasyon sa likod ng nasang “kontradiksyon” sa etimolohiya—ang “kontra” ay pagsalungat, at humulagpos sa pagkapiit ng persona sa kahulugan. Sa huli, sa ang “diksyon” naman ay halos kaugnay ng salaysay bilang pagpaslang na tutupdin ng persona, matapos ng eleganteng ligoy “pumpon ng mga salita.” Sa isa pang tulang ibig kong pagnilayan, ng paglalahad ng kaniyang karakterisasyon bilang “mabuting” ang “Martial Law Baby” ni Alwynn Javier (mababasa sa aklat ng mamamayang supling ng bagyo ng diktadurya, aaminin niya ang makata na Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta), itinatanghal sariling parikala: “Ako ang tagapagmana ng iyong impiyerno.” ang pagsasangang-diwang binabanggit bilang lohika ng Ang pagpaksa sa nakaraan ay pagsisiyasat din sa kung papaano interogasyon ng nagdaan, at bilang isang kasalukuyang pag-aanyo tumitingin ang Panulaang Filipino sa kaniyang kasalukyang ng Tulang Filipino, isang pagsisiyasat ng sariling mga kaligiran, ang kilometro zero ng pag-iral. Ang ipinahihiwatig na pagpapakahulugan sa “katha” at “pagkakakatha” ng nakaraan. tanong ng persona, ang ano ba ang totoo, ay may kinalaman sa May kumpletong ahensiya ang persona sa pagsusuot niya ng madalas na pagtatanong natin hinggil sa ating realidad at danas, sa pagiging katauhang “supling” ng panahon ng diktadurya. Muli at lupalop na ito ng bayang sawi. Sa panahong ito. Kadalasan, wala muli niyang ginagampanan ang trabaho ng pagkontra-paglalahad, itong anyo, mahirap malirip, at hindi sumasapat ang mga pagkontra-memorya, na nailarawan na ng isang kritiko hinggil sa hypermediasyon na kinalulugdan ng marami. Kailangan nang higit mga kuwentista at nobelista natin sa Ingles na parang hindi na matamang pag-usisa, ng solidong paggalugad. Kaya makausad sa paksa ng Batas Militar at paniniil ni Marcos. Ngunit naghahanap ang Panulaang Filipino, lagi‟t lagi, ng anyo—ng kahit isang buong proseso ng pagpaslang na Edipal pa nga ang tinutupad papaano‟y tiyak na hubog na magiging katawan, kinatawan ng niya, at hindi lamang basta-basta paglalahad, pagbubunyag ng mga paraan ng pagtingin nito. Kaya sa kabila ng pagpasok ng di na rin naman lingid na rimarim at kasamaan (na sa palagay ko‟y maraming interesante‟t kamangha-manghang “bagong” pag-aanyo hanggahan ng katha; mahaba-habang salaysayan ang lagi nitong ng panulaan—mulang konseptwal na pananaliksik hanggang kailangan). Ituturing niyang “idolong ama”, “diyos ama” sa kakatwang paglulubid ng salita—hindi pa rin namamatay ang simula si “Apo Lakay”, na minamasdan sa pagkakahimlay sa ideya ng anyo, na madalas iniuugnay sa “tinalikuran” nang salaming ataul sa mausoleo sa Batac, Ilocos Norte, at titingnan at Balagtasismo ng mga “Modernista”. Na sa palagay ko‟y isang titingnan niya ang labí nito bilang sinekdoke ng kaniyang personal lisyang pagbasa sa ugnayan ng makatang Filipino sa anyo. Sa at pambansang kasaysayan. Maraming pangamba ang persona sa bahaging ito, nais kong bigkasin ang ideya ng katatagan, na kung harap ng kaniyang halimaw, gayong tiyak siya sa maraming sa anyong pampanulaan ay nagiging mahusay na lunsaran ng “kabutihang” idinulot sa kaniyang pagkatao ng lipunang poetikong pagtinging tigib sa estabilidad—sabihin mang ito‟y nasumpungan niya, ang lipunan ng Martial Law: “Binata na ako, kathang katuturan din. Kailangan ito, at tinatanggap na kailangan aking ama./ Di ka pa rin naaagnas gayong alabok na/ ang iyong ito ng nilalang na tinatawag nating “Panulaang Filipino”. At hindi alaalang ipinagtutulos ko/ ngayon ng kandila…”; “Papaano kita na lamang ito tumutukoy sa mababaw na usapin ng pagwawaldas lilimutin gayong/ binibigkas ko ang tabas ng iyong dila?”; “Paano ng oras sa pagsisimula (at pagpapapiit) ng makata sa anyo bago ako aalma?/ Magmartsa man ako sa Mendiola,/ nakahambalang pa magberso libre—isang simplistikong pananaw ng ilan. Ang tula ay rin ang iyong barikada.” Alaala. Paglimot. Pag-alma. Pawang anyo sa mula‟t mula, at hindi nito matatakasan ang ganoong mga diksyon na kumakatawan sa bokabolaryo ng pagrerebisa, katangian ng katatagan ng bigkas. At ang katatagan dito‟y hindi na pagbabaluktot sa saysay ng yugtong mabagyo na iyon ng malapit rin lamang tumutukoy sa tiyak na bugso ng bigkas sa taludtod, na kasaysayan. Sa “muling pagpaslang” ng persona sa amang ito, saknong, at buong tula. Ang kakatagan dito‟y matatag na muli niyang sinasalita ang agon ng kaniyang malay at pagkatao, na pinamumuhatan ng tingin, ng pagbaling sa danas, na kahit muli at muli ring inilalahad ng mga kuwentista natin sa maikling nahaharap sa kalituhan at ligalig na siyang daigdig ng makatang kuwento at nobela. Ngunit binibigyan niya ng tinig ang persona Filipino, ay nakapagrerehistro ng mga paninindigan. Ang anyo ng rito upang siyasatin ang diksyong umiiral, nakatitik sa pagkatao. tula ay mismong talinghaga ng ganitong pangangailangang kathain Sa pamamagitan nito niya nasusumpungan ang kontradiksyon na ang ating kakayahang tumugon sa ating danas sa tuwi-tuwina. At aking binabanggit sa simula. Sa pagpapasapi sa multong ito ng halimbawa ng ganitong katatagan ang kamakailan lamang na
  5. 5. ipinamalas ng papausbong na makatang si Patrick Quintos, na ideya ng katiyakang ipinahihiwatig ang tunog ng tatag, sa mabilis itinutudla ang kasalukuyang mga danas ng sindak, habang nitong bigkas at halos ultimang pagparam sa tunog habang nakatungtong sa estabilidad ng anyo. nabibikig ang lalamunan, habang bumibitaw ang ulinig ng huling Gusto kong maging bala pantig. Ngunit naroroon sa pagbigkas na iyon ang posibilidad ng Balang ikinarga sa isip ng gipit. pagsagot, ng panunuligsa, ng pagkakamit-muli ng tinig matapos ng Balang ibubuga sa simpleng kalabit. makailang ulit na pagkakapipi o pananahimik. Sa tangkang Tinggang ikinasa ng tákot sa digma. pagpasok ng persona ni Quintos sa kamalayan ng bala, namalas Kapag ipinutok, iyak ang katugma. niya ang lamig nito‟t kawalang-pakundangan. Mananakit ito o Matuling lilipad at di maliligaw. papatay sapagkat iyon lamang ang tangi nitong alam. Pupuksa ito Tagô sa kamera‟t mga balintataw. at maminminsala gamit ang bugtong na kapangyarihan. Kahit Malaya‟t payapang guguhit sa hangin. nakakitigalgal ang mga imahen, ang maláy na pagpili sa anyo ang Mainit na bakal ng mga dalangin. nagpatatag sa paninging ito, na paningin din ng maraming “Sa ngalan ng ama‟t espiritung anak. nasasangkot, at nakikisangkot sa pag-iral na Filipino. Ang Aba, inang luksa sa bahay na wasak.” pagtingin ay hindi lamang pagpili ng titingnan, kundi pagsisiyasat At tatagos ako sa ano mang dingding. din ng nakikita. Kung nakatindig sa isang matatag na lunan, At tatagos ako sa lahat ng daing. nagiging mas matalim ang namamalas na kaanyuan. At balang babalik sa sariling hungkag. Sa haba ng ikinatalogo kong mga tanong sa sarili hinggil sa Tahimik sa wakas: Basyong malalaglag. pangunahing tanong natin sa sanaysay na ito, may ilan akong Ang anyo ay kopla, ngunit may sukat na lalabindalawahin sa mahahalagang kabatiran: una na riyan ang pananatili ng pag-iral ng sesurang anim—ang taludtod ng Florante at Laura. Tiyak na tiyak ideya ng “Panulaang Filipino” na bagaman mahirap mabigyan ng sa pagpapausad ng kaniyang tugon sa isang digmaan, maging sa buo at ganap na anyo sa ngayon ay lalaging magiging buhay at pagpapaigting ng damdamin ng persona-bilang-bala, gamit ang pumipintig. Sa katawang ito nagkukrus ang landas ng lugar at piniling pares para sa mga monorima, na nagsasakatawan ng ingay, kasaysayan, sapagkat sa mga ito binibigkas, nilalalang ang sagitsit, at pinsala ng sinekdokeng ito ng kaguluhan. Sa piling ng “Panulaang Filipino”—sa lupain nina Lam-Ang, Aliguyon, Labaw bagabag, na matulaing kaisipang inihahayag ng persona, tumatayo Donggon, at Bantugan; umiiral din ang nilalang na ito sa ang makata sa balangkas ng tradisyon upang masiyasat at sa huli‟y kasaysayang tiyak namang lagpas pa sa nalalaman at ipinaalám ng masapol nang mabuti ang epekto ng karahasan at digmaansa tao. pagkakasaysayan mulang 1521. Na nabuhay ito sa kabila ng Madaling maibigan ng mga Pormalista ang tulang ito, hindi maraming bisyo ng kolonyalismo, at balakid ng pagkakataon, ay lamang dahil sa pagpili sa anyo, kundi pati na rin sa matulaing mabuti nang senyal para tayain ang lagay nito. Ang pagtatanong katahimikan na ipinahihiwatig ng mismong malikhaing pihit ng ng lagay ay nagpapatunay ng pag-unlad nito. Isa pa, sa paglalahad pagnanasang maging bala, na walang sinisino at ang batas lamang natin ng sarisaring salimuot ng usaping ito, nakalulugod isipin na na sinusunod ay ang pagtahak sa direksyon ng pagkakapaputok ang “Panulaang Filipino” ay namuhay, at binubuhay ng krisis, na dito. Ngunit ang madalas na hindi nahahagip ng marami ay ang lumalagpas sa hanggahan ng—bagaman sumasakop din sa—wika, mismong ideya ng “katatagan” ng anyo ng tula bilang halagahan sa lugar, politika, at estetika. Totoong napakaliit na bahagi lamang pagharap, lalo sa mga ganitong maunos na sandali sa kasaysayan. ng panulaang nasusulat sa Filipino bilang representasyon ng Kailangan natin ang katatagang ganito sapagkat hindi maaaring kabuuang lawas, ngunit mabuti na rin siguro itong gamiting manatili tayo sa pagkamabuway. Binabagyo tayo ng alinlangan sinekdoke sa pagkakataong ito—isang panandaliang kalingkingan, bilang kultura, at nasa isang ideya ng matatag na pagtalima ang kaysa sa tangkang bigyan ng mapanaklaw na metonimya o higit na mas makapangyarihang pananaw. Sa dakong ito ng pangalan—ang Pambansang Panulaan. May iba pang papel at katatagan tayo nakasasapol, tulad ng tulang ito. Ang krisis ng panahon. Sa pagtatangkang ilahad ang ilang natatanging makatang Filipino ay ang krisis ng pag-aanyo, at hindi siya tendensiya ng pagtula sa kasalukuyan, hinahangad ang magkaroon naghahanap ng anyo upang itanghal lamang sa isang artipisyo ang din tayo ng pagkakataong masulyapan ang mga problematika ng balanse at ganda ng kaniyang saloobin. Hindi niya maaaring pagtula sa bansa, na nakatindig sa pagkilala sa sarili, pag-usisa sa sayangin ang sining sa ganoong makasariling hangad. Kailangan nakaraan, at paghagilap ng pinakatamang anyo para sa ginagawang niyang tibayan ang kaniyang dibdib upang matitigan, mata sa matulaing pagtingin at pagsisiyasat sa mata, ang kaniyang kalituhan, maging ang kasaysayan. Kailangan karanasan. Problematika ang ginagamit kong salita dahil dalumat niya ng matibay na matitindigan upang maisiwalat ang kaniyang ang sinapupunan at puntod ng tula, isang proseso ng pag-iisip: nakikita—na madalas ay tinatanggihang makita ng marami. May kapag ginamit ko halimbawa ang “tunguhin” o “pamamaraan” ay
  6. 6. para bang tinutuldukan ko lamang ang posibilidad ng aking pagninilay. Mas gusto ko ang kawalang-katuldukan, ang ideya ng malawak na orisonte, na buháy sa diwa ng dalumat, na mas akmang rehistro sa kasaysayang pampanitikan. Naniniwala ako na bukod sa pamamaraan, ang nararapat na sipatin ay ang mga bagaybagay na pinipiling talakayin, tingnan ng makata, na sa dakong huli ay hindi maiiwasang maiugnay sa usapin ng kabansaan. Para sa akin, ang tula, para maging tula, ay nararapat na lumagpas sa usapin ng kakanyahan at kakayahan. Lagi‟t laging may krisis sa daigdig na ito ng Filipinas, at nang itatag ng ikalawang bugso ng Modernismo sa panulaan ang himagsik sa tula noong Dekada „70, hindi lamang itinatag ang modernistang sensibilidad na natutuhan sa mga modelo‟t nabasa. Itinatag din ang sariling tindig sa isang konteksto na nagkakasaysay dahil sa araw-araw na danas ng krisis, mula nang bigkasin nang araw na yaon ng Setyembre 21, 1972 ang sumpa ng diktadurya. Nag-iba man ang mukha ng pamahalaan ay naririto pa rin ang krisis—o mga krisis. Kung tama si Almario, mukha ngang ipinagpapatuloy natin ang mga naitatag na pamomroblema sa pamamagitan ng reklamasyon ng sarili, kontrapuntal na pagbasa sa kasaysayan, at pagpapaloob sa katatagan ng tula bilang anyo, sampu ng iba pang problematika. Ang tula ay problematika, at pamomroblematika, kung gayon, kaya‟t hindi basta-basta maisasantabi ang mahirap, masalimuot na pagdalumat na tulad ng ating isinagawa. Nagkakamali lalo ang nagsasabing ang Filipino ay hindi “teorya”, dahil ang mismong pagkakabit-kabit ng mga salita, ng “Panulaan” at “Filipino”, ay isa nang ngang gawain ng pagdalumat, isang paglukso sa hangin na kundi matutuhang paghusayin ay makahahangal. Nabubuhay tayo sa teorya habang nagbabasa at sumusulat ng tula. Ang tula mismo ay teorya, kaya napagpasyahan ko ang ganitong mapagmunakalang salaysay. Hindi pa tapos ang aking pagbabasa, at wala pa akong maibabahaging katuldukan. Ngunit sa huli, maaari nating matiyak ang ilang bagay: ang proyekto ng “Panulaang Filipino” ay proyekto ng mga muling pagkatha sa sarili, sa kasaysayan, at sa kinatatayuan—sa arkipelahikong sulok na ito, ang sulok nating takda. Ang pagbasa kung gayon, sa una‟t huli ay paghahagilap sa bait, kaalaman, at kabatirang ipinalilimot o nawawalan ng kabuuan dahil sa mga krisis ng nagdaan at kasalukuyang kasaysayan.

×