A representación daprostitución nos medios de     comunicación galegos    COLEXIO    PROFESIONAL    DE XORNALISTAS    DE G...
COLEXIO                     PROFESIONAL                     DE XORNALISTAS                     DE GALICIA                 ...
COLEXIO                                PROFESIONAL                                DE XORNALISTAS                          ...
COLEXIOPROFESIONALDE XORNALISTASDE GALICIA                 INTRODUCCIÓN                          3
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA1. AS MO...
COLEXIO                       PROFESIONAL                       DE XORNALISTAS                       DE GALICIA        Den...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA2. A MET...
COLEXIO                       PROFESIONAL                       DE XORNALISTAS                       DE GALICIA        A m...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIAObxectiv...
COLEXIO                       PROFESIONAL                       DE XORNALISTAS                       DE GALICIAObxectivo 5...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA       “...
COLEXIO                       PROFESIONAL                       DE XORNALISTAS                       DE GALICIA        “Aú...
COLEXIO                           PROFESIONAL                           DE XORNALISTAS                           DE GALICI...
COLEXIO                             PROFESIONAL                             DE XORNALISTAS                             DE ...
COLEXIO                              PROFESIONAL                              DE XORNALISTAS                              ...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA3. O CON...
COLEXIO                         PROFESIONAL                         DE XORNALISTAS                         DE GALICIA     ...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA       A...
COLEXIO                         PROFESIONAL                         DE XORNALISTAS                         DE GALICIA     ...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA       A...
COLEXIO                              PROFESIONAL                              DE XORNALISTAS                              ...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA        ...
COLEXIO             PROFESIONAL             DE XORNALISTAS             DE GALICIAO TRATAMENTO DA PROSTITUCIÓN NA AXENDA DI...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA1. A PRE...
COLEXIO                            PROFESIONAL                            DE XORNALISTAS                            DE GAL...
COLEXIO                         PROFESIONAL                         DE XORNALISTAS                         DE GALICIAO xor...
COLEXIO            PROFESIONAL            DE XORNALISTAS            DE GALICIA        A PROSTITUCIÓN, A TRATA, O TRÁFICO E...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA        ...
COLEXIO                         PROFESIONAL                         DE XORNALISTAS                         DE GALICIA     ...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA       A...
COLEXIO                        PROFESIONAL                        DE XORNALISTAS                        DE GALICIA       -...
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos

1,135

Published on

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,135
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

A representación da prostitución nos medios de comunicación galegos

  1. 1. A representación daprostitución nos medios de comunicación galegos COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA
  2. 2. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA INFORMEA representación da prostitución nos medios de comunicación galegos Autores: Luís Álvarez Pousa, Olga Castro Vázquez Iván Cuevas Domínguez Ana Belén Puñal Rama COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIACoa subvención de: 1
  3. 3. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA ÍndiceCAPÍTULO 1: Introdución............................................................................3 Motivacións.........................................................................................4 Metodoloxía........................................................................................6 Contexto político e legal......................................................................15CAPÍTULO 2: O tratamento da prostitución na axenda diaria dos mediosgalegos. Análise de contido.......................................................................22 A presenza da prostitución, da explotación sexual e da trata e do tráfico depersoas con tal fin na axenda dos medios galegos............................................23 As rutinas xornalísticas na cobertura da información...............................59 A relevancia concedida á información....................................................77 A linguaxe e o uso de estereotipos.......................................................94CAPÍTULO 3: A cobertura extra-ordinaria. Análise do discurso...............105 A cobertura mediática da desarticulación dunha rede de tráfico de mulleresna Coruña: A operación Cascabel.................................................................106 A cobertura mediática dos conflitos veciñais pola prostitución de rúa nobarrio barcelonés da Boquería......................................................................151CAPÍTULO 4: Os anuncios de sexo de pago na prensa galega..................177 Os anuncios de sexo de pago. Unha ollada cuantitativa..........................178 A ollada cualitativa. Unha análise de discurso sobre os anuncios de sexo depago........................................................................................................205CAPÍTULO 5: A modo de conclusión........................................................219ANEXO: Síntese da xornada “Prostitución e medios de comunicación. Odebate pendente”...................................................................................228BIBLIOGRAFÍA........................................................................................233 2
  4. 4. COLEXIOPROFESIONALDE XORNALISTASDE GALICIA INTRODUCCIÓN 3
  5. 5. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA1. AS MOTIVACIÓNS O obxecto desta investigación é a análise da representación da prostitución,da explotación sexual e do tráfico e da trata de persoas con fins de explotaciónsexual nos medios de comunicación galegos. Os motivos que están na base da súaxestación responden a un triplo interese por parte das persoas que conformaroneste equipo de investigación a iniciativa do Colexio Profesional de Xornalistas deGalicia: social, profesional e académico. Social, canto que os medios son activosconstrutores da realidade social e as representacións que da prostitución, daexplotación sexual e da trata e do tráfico de persoas se fai a cidadanía estáninevitabelmente condicionadas pola súa mediación. Profesional, na medida en queé preciso provocar neles a reflexión sobre a cobertura que se está a realizar destarealidade –marcada pola simplificación e a ausencia e a invisibilidade na axendainformativa– e sobre o seu dobre papel en relación coa mesma (como soporteinformativo e como soporte publicitario). Académica, canto que, até o momento,son escasos os estudos que analizaron polo miúdo a representación da prostitución,da explotación sexual e do tráfico e da trata de persoas con tal fin nos medios decomunicación. Na sociedade da información, a realidade é, máis ca nunca, mediada. O quenon sae nos medios non existe para o gran público. Os medios marcan a axenda,deciden aquilo sobre o que a sociedade ha pensar, e determinan os marcos dereferencia, ao construír a realidade sobre uns parámetros determinados que elesmesmos configuran. Os medios son, por outra banda, activos transmisores deideoloxía (tamén de ideoloxía patriarcal) e adoitan ademais poñer o foco nosnúcleos de poder, deixando así na sombra toda esa ampla realidade que se agochanas marxes. Por iso, consideramos de interese analizar a imaxe que sobreprostitución, explotación sexual, tráfico e trata de seres humanos ofrecen osmedios, para poder determinar a que lle dan luz e que deixan na escuridade, ecomo constrúen as representacións que lles fan chegar á sociedade e que nela seinstauran adoito en visións estereotipadas. En efecto, como puidemos comprobarnesta investigación, a prostitución, a explotación sexual, o tráfico e a trata depersoas non forman parte da axenda habitual dos medios e, polo tanto, é unharealidade en boa medida oculta. Sobre prostitución infórmase pouco e ademais demaneira simplificada e dende a perspectiva do suceso. O que ten un dobre efecto. As informacións céntranse nunha determinada faceta, a relacionada coasredes de trata e tráfico obviando a complexidade do fenómeno e que non todaprostitución é forzada. Ademais, o que é suceso non ofrece unha lectura máis alódo episódico que permita discernir causas e consecuencias e relacionar o acontecidocunha armazón estrutural de máis amplo calado. Óbviase así a análise destarealidade dende as múltiples perspectivas ás que é preciso acudir para entender asúa complexidade: dende a económica e a política, pasando pola social, a xurídicaou a sempre necesaria perspectiva de xénero. Dende o ámbito profesional, coidamos de interese proporcionarlles aosmedios datos sobre os seus propios contidos que lles permitan facelos conscientes ereflexionar sobre as principais carencias na cobertura desta realidade, detectar osporqués (dende aqueles que teñen que ver cos intereses de diverso tipo do medioaté os relacionados coa mellora na formación e especialización das e dos seusxornalistas) e procurar así mesmo solucións. Porque a prostitución, como xadixemos, é unha temática sobre a que se investiga e traballa pouco nas redacciónsxornalísticas, o que contrasta cos importantes ingresos que a prensa obtén dela através dos anuncios de compra de sexo. 4
  6. 6. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Dende o campo académico, a investigación conta co interese, e tamén coasdificultades engadidas, dun obxecto de investigación até o momento escasamenteabordado, mesmo dende os estudos sobre comunicación e xénero, nos queencadramos esta investigación. As achegas até o momento foron puntuais,incardinadas polo xeral en reflexións, estudos e investigacións de marco máisamplo, a miúdo ao redor da situación da prostitución e das persoas que a exercenno Estado, ou da representación das mulleres inmigrantes nos medios decomunicación, como logo desenvolveremos no apartado dedicado ao estado dacuestión. Mais non existe unha investigación en profundidade e en exclusivacentrada na representación da prostitución, da explotación sexual e da trata e dotráfico de mulleres con fins de explotación sexual nos medios de comunicación. 5
  7. 7. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA2. A METODOLOXÍA O obxecto desta investigación, como foi dito, é a análise das representaciónsda prostitución, a explotación sexual, o tráfico e a trata de persoas con tal fin nosmedios de comunicación galegos. Partimos da hipótese de que a prensa non está arepresentar en toda a súa complexidade a realidade da prostitución, de modo quesó unha parte é a que emerxe na axenda dos medios, tinguida por patróns propiosda ideoloxía sexista e dos moldes da informacións de sucesos. Para contrastar dita hipótese, botouse man dunha dobre metodoloxía: porunha banda a análise de contido, baseada na compilación de datos cuantitativos apartir da análise das pezas analizadas; pola outra, a análise do discurso, quepermite afondar máis polo miúdo nas mensaxes e no imaxinario que estas crean. A análise de contido foi aplicada a todas as pezas que, sobre prostitución,explotación sexual e trata e tráfico de persoas con tal fin foron publicadas endecembro de 2009 polos xornais diarios galegos (La Voz de Galicia, El CorreoGallego, Galicia Hoxe, Faro de Vigo, La Opinión, El Ideal Gallego, Diario de Ferrol,Diario de Bergantiños, Diario de Arousa, Diario de Pontevedra, Atlántico Diario, LaRegión, El Progreso, Xornal de Galicia), así como polo principal medio audiovisualde ámbito autonómico, a Televisión de Galicia. Coa escolla temporal –ao longo detodo un mes– pretendiamos analizar a representación ordinaria da prostitución, daexplotación sexual e da trata e tráfico de persoas. Queriamos saber en que medidaeste tema formaba parte ou non da axenda diaria dos medios e a que patróns secinguía a información publicada sobre o mesmo no día a día. A análise do discurso foi empregada, pola contra, para a análise de douscasos que irromperon con particular capacidade de impacto nos medios. Por unhabanda, a noticia sobre a desarticulación policial, a finais de marzo de 2009, dunharede de prostitución, tráfico de mulleres e explotación sexual na Coruña, que seanunciaba nas páxinas de anuncios de sexo de pago dos medios galegos. Por outra,o conflito no barrio barcelonés da Boquería a raíz das queixas da veciñanza contra aprostitución de rúa. Queriamos así analizar tamén o tratamento daqueles casos queson merecentes dunha cobertura máis aló da ordinaria por parte dos medios decomunicación. Ambas as dúas metodoloxías, a análise de contido e a análise do discurso,foron empregadas así mesmo para o estudo dos anuncios de contactos. Neste caso,escollemos para a elección da mostra unha data ao azar dentro do períododeterminado previamente para a análise da cobertura ordinaria da información: osábado, 19 de decembro de 2009.2.1. Os obxectivos En relación co obxecto de análise e coa hipótese de partida, configuramos osobxectivos da investigación, que concretamos en seis: 1. Analizar a presenza da prostitución, a explotación sexual, o tráfico e a trata de persoas con tal fin na axenda dos medios, así como o grao de visibilización e presenza das e dos diversos protagonistas, actores espazos e tipoloxías no exercicio da prostitución. 6
  8. 8. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA A meta que nos marcamos foi tratar de determinar en que medida esta realidade é visibilizada, e sobre que aspectos da mesma se botan luz e sobre cales non. Foron finalidades concretas, dentro deste obxectivo, analizar: o grao de presenza nos medios das distintas realidades nas que se materializa o exercicio da prostitución: prostitución de rúa e de barrio, prostitución de club, prostitución de pisos, prostitución de luxo… a correspondencia da presenza mediática coa que, en realidade, cada unha destas tipoloxías ten hoxe en día no mundo da prostitución. o grao de presenza daqueles axentes que os medios destacan como protagonistas nas súas informacións: mulleres, que exercen a prostitución, homes que compran servizos sexuais, proxenetas, veciñanza, asociacións…, co obxectivo de determinar sobre que axentes se bota luz e cales fican na sombra no protagonismo da información. o marco explicativo, contextual e interpretativo no que os medios de comunicación lle dan senso á realidade da prostitución, a explotación sexual e o tráfico e a trata de persoas con tal fin. o grao de asunción da abordaxe informativa da prostitución, a explotación sexual e o tráfico e a trata de mulleres como violencia de xénero, como vulneración dos dereitos humanos e/ou e dende a perspectiva de xénero. 2. Analizar que rutinas xornalísticas aplican as informadoras e informadores na cobertura da prostitución, o tráfico de mulleres e o comercio sexual 3. Analizar a relevancia concedida á información sobre prostitución, tráfico de mulleres e comercio sexual nos medios analizados. 4. Analizar a linguaxe empregada e o uso de estereotipos. 5. Comparar o tratamento ordinario que, no día a día, os medios de comunicación galegos lle outorgan á información sobre prostitución, a explotación sexual e á a trata o tráfico de mulleres fronte ao tratamento conferido a aqueles casos aos que, pola súa capacidade de impacto ou outros criterios de noticiabilidade, os medios outorgan unha abordaxe extra-ordinaria, fóra do que é habitual nas súas rutinas. 6. Analizar a presenza dos anuncios de contactos na prensa galega.2.2. Análise de contido. Ficha de análise A ficha para a análise de contido aplicada á cobertura ordinaria dos mediosfoi construída en base a unha serie de variábeis (V), ligadas a cada un dosobxectivos que nos marcamos como metas para a investigación. 7
  9. 9. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIAObxectivo 1. Analizar a presenza da prostitución, o tráfico de mulleres e aexplotación sexual na axenda dos medios, así como o grao de visibilizacióne presenza das e dos diversos protagonistas, actores espazos e tipoloxíasno exercicio da prostitución. • V1: Temática abordada na información • V2: Actores protagonistas da información • V3: Actores secundarios • V4: Os escenarios e a tipoloxía da prostitución (rúa e barrio, de club, piso) • V5: A inclusión de elementos contextuais e explicativos • V6: O grao de aplicación da perspectiva de xénero • V7: A identificación do tráfico de mulleres, a prostitución e a explotación sexual como violencia de xénero. • V8: A identificación do tráfico de mulleres, a prostitución e a explotación sexual como vulneración dos dereitos humanos • V9: O grao de presenza dos discursos abolicionistas, regulacionistas ou xustificadores da situación actual.Obxectivo 2. Analizar que rutinas xornalísticas aplican as informadoras einformadores na cobertura da prostitución, o tráfico de mulleres e ocomercio sexual • V10: Fontes empregadas para a elaboración da información • V11: Xéneros xornalísticos • V12: Autoría do relato • V13: Enfoque: como suceso, político, económico, social, xurídico, humano, científico… • V14: Orientación do relato ao acontecemento ou ao tema • V15: Perspectiva dende a que se constrúe o relato: informativa, interpretativa, de opiniónObxectivo 3. Analizar a relevancia concedida á información sobreprostitución, tráfico de mulleres e comercio sexual nos medios analizados. • V16: A presenza en portada • V17: As seccións nas que se publica a información • V18: Espazo que ocupa a información • V19: Situación en páxina • V20: Presenza ou non de ilustraciónObxectivo 4. Analizar a linguaxe empregada e o uso de estereotipos. • V21: Termos usados para denominar á muller ou home que se prostitúe • V22: Termos empregados para denominar a quen compra servizos sexuais • V23: Conceptos utilizados para denominar ao proxeneta • V24: Descrición e caracterización das mulleres ou homes que se prostitúen • V25: Descrición e caracterización dos homes que compran servizos sexuais • V26: Descrición e caracterización do proxeneta • V27: Descrición e caracterización dos espazos nos que se exerce a prostitución. 8
  10. 10. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIAObxectivo 5. Analizar a presenza dos anuncios de contactos na prensa galega. A ficha empregada para a análise de contido dos anuncios de sexo de pagobaseouse así mesmo nas seguintes variábeis: • V1: Número de anuncios de contacto por medio • V2: Sección na que se publicitan • V3: Tamaño dos anuncios • V4: Acompañamento gráfico • V5: Inclusión de páxina web • V6: Tipoloxía dos anuncios. V7: Xénero de quen oferta ou de quen se ofrecen servizos sexuais • V8: Xénero da persoa destinatario dos anuncios de sexo de pago • V9: Xénero de quen demanda sexo • V10: Con que fins se demanda sexo • V11: Qué se demanda: Mulleres, homes, persoas transxénero • V12: Xénero das persoas que publicitan os bordeis • V13: Procedencia das persoas que protagonizan os anuncios de sexo de pago • V14: Que se ofrece nos anuncios de sexo de pago • V15: Modelos de feminidade e masculinidade presentes nos anuncios de sexo de pago.2.3. O marco teórico e o estado da cuestión Encadramos esta investigación nos estudos sobre comunicación e xénero pordous motivos fundamentais. En primeiro lugar, por estar a prostitución fondamentecruzada pola construción social do xénero e o papel que a mulleres e homes se lledestina na sociedade actual en función de parámetros sexistas e patriarcais. Amaioría das persoas que exercen a prostitución son mulleres, nunha sociedade quemarca a quen se prostitúe co estigma dos tópicos, os estereotipos e a marxinación. Somos conscientes de que a ollada de xénero non é a única que cómpre teren conta para analizar unha realidade que hoxe en día está atravesada tamén poroutros fenómenos como as desigualdades inherentes á globalización neoliberal –amaioría das persoas que exercen a prostitución non só son mulleres senón taméninmigrantes procedentes de países empobrecidos– mais si é unha perspectiva deanálise indispensábel para entender en toda a súa complexidade as característicase condicións en que se exerce a prostitución na sociedade actual, marcada porfenómenos como a feminización da pobreza e ou protagonismo cada vez maior dasmulleres nos movementos poboacionais, impulsadas por proxectos migratoriospropios. Por outra banda, a análise dos medios de comunicación dende a perspectivade xénero ten desvelado o papel dos medios tanto na invisibilización das mulleres,como no tratamento informativo asimétrico que se lle depara a mulleres e homes ea construción de estereotipos que alimentan a discriminación e a desigualdade. Osmedios de comunicación actúan así como activos axentes na construción social doxénero dende perspectivas que, de modo máis ou menos explícito, contribúen aafianzar os piares sexistas e patriarcais que asentan a sociedade. E ademais, adesigualdade tamén se afianza no control dos medios: os medios de comunicaciónseguen estando dirixidos fundamentalmente, por homes, que ocupan na súa maiorparte os postos de responsabilidade (Menéndez 2007: 68-70). Como sinala JoanaGallego, 9
  11. 11. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA “La información, aparentemente neutra, universal, está sesgada por la cosmovisión de género dominante, que no es otra que aquellos valores, creencias actitudes e ideas que han conformado la identidad masculina frente a la femenina” (Gallego 2007: 9). Consideramos, pois, de interese, analizar cal é o tratamento que ainstitución mediática –mantedora, como acabamos de ver, de parámetrosdiscriminatorios para coas mulleres– fai daquelas que están entre as máissocialmente estigmatizadas, as que exercen a prostitución. E partimos da bagaxedunha liña de investigación que, dende principios dos 80, se esforzou en analizar asdesigualdades de xénero na representación dos contidos mediáticos. Dende aquelprimeiro estudo de principios dos 80, Umbral de la presencia de las mujeres en laprensa española, das profesoras Concha Fagoaga e Petra María Secanella, e ascontribucións de todas aquelas pioneiras que xa a mediados da mesma décadacomezaron a abrir camiño neste eido (Natividad Abril, Joana Gallego ou RosaFranquet), pasando pola introducción nos 90 dos estudios de xénero (con RosaFranquet ou Pilar López Díez) que desprazan o foco de atención das mulleres comosuxeito de estudo ao propio concepto de xénero, é dicir, a construción diferenciadados roles e estereotipos que se lle atribúen a mulleres e homes, até o asentamentodos estudos sobre comunicación e xénero na década dos 2000, co soporte que lleoutorgan o recoñecemento académico e universitario, o apoio oficial e o respaldo deasociacións e colexios profesionais. Tal e como sinala Isabel Menéndez, “Hoy en día la perspectiva de género ha logrado imponerse en multitud de espacios y empieza a ser frecuente encontrarla en estudios e investigaciones del ámbito académico, aunque todavía sea una línea de trabajo minoritaria y juzgada, en demasiadas ocasiones, a través de los prejuicios de una agencia que se resiste a cambiar” (Menéndez, 2007: 59)2.3.1. Análises e estudos sobre a representación da prostitución nosmedios Porén, como foi dito, apenas se abordou até o momento a análise dasrepresentacións da prostitución, a explotación, e a trata e o tráfico de mulleres confins de explotación sexual na prensa. Unha das escasas achegas ao respecto parteprecisamente dunha das pioneiras no estudo da representación das mulleres nosmedios de comunicación, Concha Fagoaga. Na súa participación no Congresointernacional “Derechos humanos y prostitución”, a autora poñía de relevo acontradicción entre a escaseza de informacións sobre prostitución e o amplo espazoocupado a diario polos anuncios de sexo de pago e, ademais, tamén entre osbeneficios obtidos polos medios nesas páxinas publicitarias –que veñenincrementando este tipo de anuncios dende finais dos 80– e o pouco investimentorealizado en informar sobre problemáticas asociadas á prostitución. Fagoaga facíaconstar así mesmo o dobregamento da información sobre prostitución á notapolicial e á nota ou reportaxe sobre os conflitos veciñais (Fagoaga, 2007: 201-202). A representación da prostitución nos contidos informativos dos medios éposta en relación co carácter sexista da prensa de modo explícito na Guía debuenas prácticas para periodistas y comunicador@s. Prostitución y tráfico demujeres con fines de explotación sexual en los medios de comunicación. Achácaseasí a invisibilidade da prostitución a unha “solapada censura por parte de losmedios de comunicación, que son patriarcales” (Alba (ed), 2000: 29). Tal e comoexplicita noutro artigo a súa editora, Yolanda Alba, os medios de comunicación caennun tratamento sensacionalista e banalizador da información que contribúe anormalizar a prostitución: 10
  12. 12. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA “Aún cuando la información debe ser el motor principal de una política de prevención y denuncia de las violencias, podemos constatar que los medios de comunicación al uso sólo buscan el sensacionalismo y la polémica que “venden”, fomentando así un discurso de propaganda que refuerza esta violencia. Esta propaganda tiene efectos diferentes: por un lado, legitima y banaliza comportamientos que ya no son considerados como atentados contra la dignidad humna (ser prostituída es “normal”. (Alba 2006: 52). Alba detense así mesmo nas características das informacións sobreprostitución: fontes fundamentalmente institucionais (policiais e en menor medidaxurídicas); escaso recurso ás propias prostitutas, a voces expertas ou de carácterasociativo como fontes; emprazamento da información nas seccións de sucesos oude carácter local no canto doutras máis acordes coa relevancia do tema, comointernacional ou nacional, e desprazamento do protagonismo das mulleres queexercen a prostitución a un segundo ou terceiro plano ─“más importante ycomercial puede ser la popularidad de su chulo o la identidad escabrosa de susclientes”, en verbas da autora” ─. (Alba 2006: 52-56). Unha figura, a do compradorde sexo, que pasa só a primeiro plano cando a relevancia pública do persoeiro podeser aproveitada como gancho morboso. No estudo Una aproximación al perfil delcliente de la prostitución femenina en la Comunidad de Madrid, baseado nunhaanálise de contido de prensa do 2002, facíase constar a invisibilidade, nainformación, da figura do comprador de sexo. O que ratifica o xornalista HubertDubois, para quen informar sobre o demandante de comercio sexual non éconsiderado nos medios politicamente correcto (Dubois, 154: 2006). O tratamento da prostitución nos medios de comunicación tamén foiabordado dende o grupo de investigación CIDACOM, da Universidade de Santiagode Compostela. Nas dúas investigacións realizadas polo CIDACOM en 2007 e 2008sobre o tratamento da violencia de xénero nos medios de comunicación galegos,facían constar a escasa presencia de informacións referidas á prostitución nasinformacións publicadas sobre violencia machista nos períodos analizados(setembro de 2007 e xullo de 2008). As investigacións partían da concepción daviolencia de xénero como unha realidade multifacética, no sentido apuntado nopunto 2 da Declaración de Compostela (endecálogo aprobado en 2004 a iniciativado Colexio Profesional de Xornalistas de Galicia que recolle un conxunto derecomentacións para a mellora da violencia de xénero na cobertura mediática):“Este tipo de violencia non só se manifesta nos malos tratos dentro do ámbitodoméstico, senón tamén nos abusos e agresións sexuais, no acoso laboral, naprostitución, e na violencia específica e singular contra as nenas”. Tamén dende o CIDACOM, unha das súas investigadoras, membra por outrabanda do equipo de investigación que asina o presente estudo, abordou de maneiraespecífica a análise da prostitución nos medios de comunicación galegos en variosartigos. Neles, a parte de insistir en cuestións xa apuntadas (a invisibilidade naaxenda temática, o tratamento como suceso, o carácter inducido da información e aausencia de investigación xornalística), faise fincapé na visibilización dedeterminados ámbitos (a prostitución de clube) fronte a outros (a prostitución derúa ou de piso); a ausencia, no que aos actores da información se refire, doscompradores de sexo, así como a escasa elaboración da información(fundamentalmente presentada como noticia, sen apenas presenza doutros xénerosque permitan contextualizar mellor os feitos e adentrarse nos ámbitos doxornalismo interpretativo) (Puñal 2007: 52-54). 11
  13. 13. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA2.3.2. Os anuncios de sexo de pago Os anuncios de sexo de pago tamén foron obxecto de análise en achegas deautoras como Ana MaríaVigara e María José Barahona. Vigara abonda, no traballoque publica en Género, sexo, discurso (Ediciones del Laberinto, 2002), nasprácticas discursivas dos anuncios de sexo de pago publicados na prensa españolade referencia incidindo nas asimetrías de xénero neles presentes. Barahonaconstata, trala análise de máis de 17.000 anuncios de prensa, a preponderancia daprostitución feminina neles (no 83,7% das pexas analizadas) fronte á prostituciónde mulleres transxénero (no 5,2% dos casos) e a masculina (no 11%), que sedirixe fundamentalmente tamén a homes (Cortes Generales, 2007: 108). Ainvestigadora evidencia ademais, tal e como destaca na súa intervención para oInforme de la Ponencia sobre la situación actual de la prostitución en nuestro paísRosario Carracedo Bullido, que existe tras estes anuncios unha estruturaorganizativa, sometida ao proxenetismo, da que dan conta tanto a formulación doanuncio, a variedade de mulleres ofrecidas por local e a repetición dos mesmosteléfonos en diversos anuncios (Cortes Generales, 2007: 105). Belén Puñal, polasúa banda, constata nos medios galegos o incremento dos anuncios de contactosdende finais dos 80 do que xa tiña falado con anterioridade Concha Fagoaga edemostra o seu auxe de modo parello ao da prostitución de piso, que foi a máistralo endurecemento do castigo ao proxenetismo na reforma de 2003 do CódigoPenal e a consecuente procura nos pisos, por parte dos proxenetas, dun lugar máisprotexido da vixilancia policial.12.3.3. A prostitución nos estudos sobre a representación das mulleresinmigrantes Son varios os estudos que abordan o tratamento da prostitución nos mediosde maneira tanxencial á análise da presenza e representación das mulleresinmigrantes nos mesmos. Neles adoita destacarse a invisibilidade deste colectivo –moito máis oculto na prensa que os homes inmigrantes– e a sobrerrepresentación,nos escasos contidos informativos que delas falan, da prostitución fronte a outrasfacetas da inmigración feminina no Estado español (Giró 1999, Pérez Wolfram2003, Aierbe 2008, Masanet e Ripoll 2008, Catagnani e Colorado 2009). Así, enverbas de Peio Aierbe, “Donde hay una mirada sostenida por parte de los medios es hacia las vicisitudes relacionadas con la prostitución. Y aquí, el tratamiento es significativo en cuanto al número y bastante unificado en la manera de abordarlo, a saber, presentando un panorama de mujeres traficadas que son liberadas de su situación por la policía y que son víctimas, fundamentalmente, de mafias de sus propios compatriotas. A diferencia de la invisibilidad de la que venimos hablando, nos encontramos aquí con una sobrerepresentación, siendo hipervisibilizadas en relación con el porcentaje que representan del colectivo de mujeres inmigrantes” (Aierbe 2008: 17).1 Parte da análise dos anuncios de sexo de pago publicados en varios dos principais xornaisgalegos (La Voz de Galicia, Faro de Vigo, El Correo Gallego, El Progreso, e La Región) nasxornadas do 2 de xuño dos anos 1987, 1997, 2002, 2007 e 2009. 12
  14. 14. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Coinciden estes estudos, polo xeral, en destacar a representación dasmulleres inmigrantes, non como axentes activos co seu propio proxecto migratorio,senón nun rol pasivo, a miúdo en informacións negativas e como vítimas doutrosvaróns (proxenetas, parellas…) tamén inmigrantes, sobre os que se fai recaer aúnica responsabilidade do problema, obviando así o papel que poidan ter a propiasociedade de acollida ou os mecanismos polos que se regula. Fronte á vitimizacióndas mulleres inmigrantes, as representacións dos homes están ligadas pois aomundo do delito e a inseguridade cidadá. A muller inmigrante pode aparecertamén, aínda que en menor medida, vinculada ao rol de delincuente, mais nestecaso adoita facelo tamén en relación co mundo da prostitución, como no caso, porexemplo, das “madames” (Masanet e Ripoll 2008: 179-180) e das mulleres queexercen a prostitución na rúa, cada vez máis perseguida polas regulacións locais,como veremos máis adiante. Sobre o tratamento informativo das mulleres queexercen a prostitución, Clara Pérez Wolfram aconsella, no conxunto derecomendacións que propón para a mellora da abordaxe informativa das mulleresinmigrantes, “En las informaciones sobre desarticulación de redes y mafias de prostitución, informar sobre el destino de las mujeres ´liberadas`, sobre las consecuencias de una posible expulsión, procurando recoger su testimonio” (Wolfram 2003) A investigadora fai tal recomendación ao constatar que, na coberturainformativa de redadas e detencións de mulleres que exercen a prostitución polasúa situación irregular no país, adoito non se informa do destino destas mulleres,se foron ou non expulsadas do Estado, malia isto supor a fin do seu proxectomigratorio. A prensa pon pois o foco no suceso e na súa efectividade, mais non sedetén no contexto, na análise de causas e de consecuencias2.3.4. Os medios de comunicación dende o abolicionismo e oregulacionismo A análise representación da prostitución nos medios de comunicación varíade modo notábel no abolicionismo e no regulacionismo. Así, dende o abolicionismoconsidérase aos medios cómplices e promotores da cultura da prostitución, asícomo de transmitir unha visión da mesma como realidade inevitábel (Alecrín, 2006:1). Denúnciase así mesmo o feito de os medios teren un papel fundamental nasocialización de xénero e na consecuente transmisión dun determinado imaxinariorelacionado coa compra de sexo de pago. “A normalización nas canles de comunicación –que baixo a pátina de ser informativos, están incitando e mostrando este tipo de servizos para o consumo– fai aceptable, accesible e alcanzable a entrada neste mundo. A televisión, a prensa e o “boca a boca” cos colegas favorece que circule a información” (Gómez e Pérez, 111). Dende o abolicionismo denúnciase á pornografía pola súa contribución áconfiguración dun imaxinario sexual de fondo contido patriarcal e mesmo, como nocaso defende a autora Catherine Mackinnon, como unha rama máis da prostitución:“Es una variante tecnológicamente sofisticada de trata de mujeres. Las mujeres sonlas mismas, las actividades son las mismas, las relaciones de poder son las mismas,la desigualdad es la misma”, afirmaba nunha entrevista realizada pola axenciaAmeco Press (Babiker, 2010). 22 A pornografía foi, por certo, centro dunha tensa polémica no feminismo nos anos 80, que en certomodo lembra as tensións actuais sobre a prostitución. Entón, as feministas que a defendían ligaban a 13
  15. 15. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Tamén, e de acordo coa ligazón que dende o abolicionismo se fai entreprostitución e trata e tráfico de seres humanos con fins de explotación sexual(insístese en que trata e o tráfico non existirían se non houbera demanda de sexode pago), se critica a incoherencia nos medios ao denunciar as mafias pero non aprostitución. Critícase ademais dende o abolicionismo o uso que se fai de conceptos comoautodeterminación, liberdade sexual ou liberdade de movementos parapromocionar a través deles sectores da industria do sexo (Alba, 2006: 52) eacúsase o revisionismo semántico que se leva cabo dende os medios decomunicación. “A desinformación, a banalización, a lexitimación da violencia, datrata, da prostitución e da pornografía obtéñense a través dun “revisionismosemántico”. Desta forma tranfórmanse as palabras, os conceptos e os principiosinherentes aos Dereitos Humanos das mulleres”, recolle M. Markovich en Guía debuenas prácticas para periodistas y comunicadores (Alba, Y. (ed) 2000: 5). Desde o regulacionismo insístese en que a visión dos medios, focalizada nadetención de redes de trata e tráfico de persoas con fins de explotación sexual,constitúe en si un espello deformante, canto que obvia as múltiples facetas daprostitución, e ignora a realidade das mulleres que exercen de modo voluntario.Para Laura Oso, este discurso “non pon de relevo a complexidade desta realidadesocial, subliñando case exclusivamente a súa vertente máis sensacionalista ereducindo a figura da traballadora do sexo inmigrante ao papel pasivo da vítimatraficada e obrigada”. (Oso, 2004: 27 e 28). Poñen de relevo, por outra banda, que a proliferación de informacións sobremafias ten como efecto perverso a criminalización do exercizo da prostitución e avitimización das persoas que nela traballan. En verbas de José Luís Riopedre, “… os medios de comunicación de masas fan especial fincapé nalgunhas formas moi determinadas de prostitución, que son as que crean gran alarma social e terxiversan ao mesmo tempo a correcta interpretación do fenómeno”, afirma José Luís Riopedre (Riopedre, 2004: p. 205). E, cuestiónase ademais, a información dos medios sobre a magnitude doengano propiciado polas mafias: “También parece posible establecer que, contra la opinión comúnmente extendida y difundida por los medios de comunicación, se da mucha mas explotación que engaño. En la mayoría de los casos, las muchachas saben a qué se van a dedicar, aunque ignoran en el momento de adquirir el compromiso, la magnitud de la obligación económica que están asumiendo.” (Juliano 2004: en liña) As diferencias na perspectiva dende a que ambas as dúas posicións ollan osmedios trasládase tamén aos anuncios de contactos: dende a aposta pola súaeliminación, dende o abolicionismo, até a súa defensa como “un buen instrumentopara la captación de clientela de todas aquellas trabajadoras sexuales que,trabajando libremente y de manera autónoma, no quieren exponerse a hacerlo enlugares públicos” (Garaizábal 2009: en liña). Mais sobre este aspecto, abondaremosmáis polo miúdo no apartado dedicado á análise dos anuncios de sexo de pago(cifr. capítulo 4).oposición á mesma a un moralismo de raíces cristiás, posición que latexa por detrás das críticas que sefan dende o regulacionismo cando se acusa ás posturas partidarias da abolición da prostitución demanteren perxuízos canto ao sexo. 14
  16. 16. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA3. O CONTEXTO POLÍTICO E LEGAL Situamos neste apartado a prostitución no seu contexto político e legal, cofin de situar mellor a realidade cuxa representación analizaremos nos contidosmediáticos. Nese contexto incardinaremos as liñas que cruzan o debate actualsobre prostitución medios, e políticas públicas. A regulación da prostitución acometeuse no Estado español durante ofranquismo mediante o Decreto Lei de 3 de marzo de 1956, sobre abolición doscentros de tolerancia, no cal se se declaraban clausuradas as “mancebías y casasde tolerancia”. A regulación penal aparece coa reforma do Código Penal de 1963,na que España daba cumprimento ao Convenio Internacional para a represión datrata de persoas e da explotación da prostitución allea, de 21 de marzo de 1950,ao que se adherira en 1962. A reforma consideraba puníbel calquera participaciónna prostitución, ainda que optaba pola non incriminación desta. En 1970,finalmente, coa Lei de Perigosidade e Rehabilitación Social, incluíronse como“estados perigosos” os das persoas prostituidas, previndose como medidas deseguridade internamentos de até tres anos de privación de liberdade. Xa na etapa democrática, o Código Penal aprobado por LO 10/1995, de 23de decembro, continuou con esta formulación: sanción exclusiva dos actos levadosa cabo por terceiras persoas. Porén, suprimiu dos comportamentos puníbeis o“rufianismo” (vivir en todo o en parte a expensas das persoas prostituidas), oproxenetismo locativo (arrendamento ou cesión de locais para o exercicio daprostitución) e a corrupción de menores, que se reintroduciu nas reformasulteriores. As modificacións do Código Penal en 1999 e dúas veces no 2003realizaron unha revisión dos tipos penais coa fin de protexer aos menores eincapaces e consolidar e perfeccionar as normas para combater o tráfico ilegal depersoas, así como impedir interpretacións que impediran penar determinadascondutas de especial gravidade. Unha última reforma, en novembro de 2009, instauraba por primeira vezunha sanción penal para o cliente da prostitución cando a relación sexual sepracticar con menores ou con persoas que non poden decidir por si propias –ElCódigo Penal se endurece para la corrupción y los delitos sexuales, El País do 13 deNovembro de 2005–. Na lexislación estatal vixente, entre a que cabe destacar a ConstituciónEspañola e o Código Penal é Civil, non se considera a prostitución como constitutivade delito, senón só as situacións relativas a esta que supoñen unha limitación daliberdade sexual da vítima ou o aproveitamento da súa debilidade, ou quefavorecen a prostitución de menores ou persoas incapaces. Estas refírenseigualmente á prostitución femenina e á masculina, clasificándose os tipos delitivossegundo recaian sobre menores de idade ou persoas incapaces ou sobre maiores deidade. A parte da lexislación estatal, cómpre ter en conta as regulacións locais. O25 de xaneiro de 2006 entraba en vigor a Ordenanza Cívica do Concello deBarcelona, na que se regulaba, entre outras moitas cuestións, sobre o exercicio daprostitución na vía pública. 15
  17. 17. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA O alcalde de Barcelona, Joan Clos, explicaba co gallo da presentación doanteproxecto que o goberno municipal non tiña competencias para prohibir aprostitución, que non é ilegal no Estado español, mais si para actuar no caso deesta tomar o espazo público e se converter nunha fonte de problemas deconvivencia –La ordenanza sobre civismo en Barcelona multará a clientes del topmanta y de prostitutas con hasta 500 euros, Europa Press do 18 de Outubro de2005–. As multas ás prostitutas que exercían a prostitución de rúa provocaroncríticas en numerosos colectivos, especialmente cando, ao aplicar a agravante dereincidencia, as contías comezaron a pasar de infracción leve, multada con até 750euros, a chegar até os 3.000 euros –Barcelona impone multas de hasta 3.000 eurosa las prostitutas, El País do 11 de Febreiro de 2006–. A acción contra a prostituciónde rúa, defendida dende a administración local como unha maneira máis de loitarcontra as redes, significou nos primeiros cinco meses 2.000 das 17.000 multasimpostas –2.000 de las 17.000 multas de la ordenanza de Barcelona son porprostitución callejera, El País do 11 de Febreiro de 2006–, o que dá boa conta opeso que esta cuestión tiña entre as moitas que regulaba a ordenanza. Malia ás críticas, a Ordenanza Cívica non só segue vixente, senón que omodelo foi imitado en boa parte por outras cidades do Estado, como Lleida,Granada, Sevilla, Valencia, Castellón, Bilbao Calvià, El Ejido ou La Jonquera(Girona). Ademais diso, algunhas cidades, como Sevilla –¿Tan poco vales quetienes que pagar?, carteles contra la prostitución en Sevilla, 20 Minutos do 28 deAgosto de 2008– ou Valencia –Valencia lanza una campaña contra clientes deprostitutas, El País do 25 de Novembro de 2008– realizaron campañas contra osconsumidores de sexo de pago, con lemas como “¿Tan poco vales que tienes quepagar?” ou “Tu dinero hace mucho daño. Porque tú pagas existe la prostitución”.Estas campañas terán continuación máis adiante noutras do Ministerio deIgualdade, encadradas dentro do Plano Integral Contra a Trata de Seres Humanoscon Fins de Explotación Sexual. En Galicia, presentouse a 19 de xuño de 2009 en Lugo o Borrador deOrdenanza de Civismo. O capítulo 6, “Emprego do espazo público para oofrecemento e demanda de servizos sexuais”, recolle a prohibición de “ofrecer,solicitar, negociar ou aceptar, directa ou indirectamente, servizos sexuaisretribuídos no espazo público cando estas prácticas exclúan ou limiten acompatibilidade dos diferentes usos do espazo público”, e especialmente “candoestas conductas se leven a cabo en espazos situados a menos de douscentosmetros de distancia de centros docentes ou educativos”, recolléndose a posibilidadedunha sanción de até 750 euros. No caso de “manter relacións sexuais medianteretribución por elas no espazo público”, a multa pode ascender até os 1.500. A díade hoxe, esta ordenanza continúa sen aprobar. O mesmo día de entrada en vigor da ordenanza barcelonesa, o Govern de laGeneralitat de Catalunya anunciaba un Plano de Regulación da Prostitución –LaGeneralitat catalana regulará el ejercicio de la prostitución y lo limitará a losburdeles, El País do 25 de xaneiro de 2006–, no que, ao tempo que se tiñan visiónsregulacionistas, dábase apoio á ordenanza cívica ao pretender regular esta prácticaunicamente en locais con licenza legal. A iniciativa provocou a recollida de sinaturasna súa contra de 15 organizacións feministas, de posición abolicionista, e oInstituto da Muller acusou ao goberno catalán de invadir competencias que non llecorrespondían e marcar un retroceso ao regular "una práctica intrínsecamentedegradante, incompatible con los valores de una sociedad democrática" –Ellaberinto de la prostitución, Sur do 13 de febreiro de 2006–. 16
  18. 18. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Ademais, no seo do propio tripartito tamén se produciron discrepanciassobre como levar adiante o plano. Finalmente, considerando o asunto “demasiadopolémico” –El Gobierno catalán aplaza regular la prostitución, El País do 13 demarzo de 2007–, o plano foi aprazado en marzo do ano seguinte, sen que seretomara o proxecto até o momento. O día 4 de abril de 2006. a Comisión Mixta dos Dereitos da Muller e daIgualdade de Oportunidades das Cortes españolas, na súa decimoterceira sesión,ratificaba o acordo que a Mesa e os Portavoces tomaran trece días antes. Ditoacordo instaba a crear unha ponencia, no seo da Comisión, para o estudo dasituación actual da prostitución no Estado e a concreción de orientacións epropostas transversais, cumprindo así a moción aprobada polo Pleno do Congreso a14 de febreiro daquel ano. Para a creación desta ponencia, “por deferencia aoSenado”, aproveitábase a existencia nesta cámara dunha comisión xa creada, peronon constituída, sobre este fenómeno (Comisión Especial de Estudo sobre arealidade e problemática que no ámbito xurídico, económico, político e socialpresenta o fenómeno da prostitución, núm. expte. 650/1). A Ponencia estaríaintegrada por 3 ponentes de cada un dos grupos maioritarios e 1 por cada un dosrestantes grupos da Comisión. Con data 19 de abril a ponencia quedou constituída, actuando comomembros María Escudero Sánchez, Lourdes Muñoz Santamaría e María AntoniaMartínez García polo Grupo Socialista, Susana Camarero Benitez, María EnriquetaSeller Roca de Togores e Rosa María Romero Sánchez Grupo Popular, Rosa MaríaBonàs Pahisa polo Grupo de Esquerra Republicana, Mercè Pigem Palmés polo GrupoCatalán (Convergència i Unió), María Assumpta Baig i Torras polo GrupoParlamentario Entesa Catalana de Progrés, Carme García Suárez polo Grupo deIzquierda Unida – Iniciativa per Catalunya Verds, Inmaculada Loroño Ormaecheapolo Grupo de Senadores Nacionalistas Vascos e Román Rodríguez Rodríguez e JoséRamón Urrutia Elorza polo Grupo Mixto . As conclusións de dita ponencia destacaban a relación entre o fenómeno daprostitución nos países ricos e a feminización da pobreza, considerando necesariacontemplalo no marco do Convenio das Nacións Unidas para a Represión da Tratade Persoas e da Explotación da Prostitución Allea, de 1948, así como coa Resolucióndo Parlamento Europeo do 2 de febreiro de 2006 que insta a loitar contra a idea deque a prostitución é equiparábel a un traballo. Deste xeito, considérase aprostitución relacionada co tráfico e trata de mulleres, un atentado contra osdereitos humanos “creciente en el ámbito europeo/ países occidentales ” quemove entre 5 e 7 billóns de dólares e afecta a 4 millóns de víctimas, segundo aONU. Así mesmo, advirte que nos países nos que a prostitución está regulada “seha incrementado tanto la actividad de la prostitución como el tráfico y la trata deseres humanos”. No que di respecto ás mulleres en situación de prostitución, afirmase queson, na súa maior parte, inmigrantes en situación irregular, con especial dificultadepara saír da prostitución, maior aínda no caso de vítimas da trata. A grande maioríaestán “en situaciones degradantes, con privación de su libertad, con fuerte gradode dependencia de las organizaciones por las que están explotadas y sufriendovulneraciones de los derechos humanos”, polo que sofren secuelas, “tanto físicascomo psicológicas”. 17
  19. 19. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Neste sentido, ínstase a fomentar e facilitar denuncia das redes por partedas vítimas e a mitigar as causas sociais que levan a moitas persoas á prostitucióncontra a súa vontade, impulsando planos integrais de actuación de abordaxe daexplotación sexual e o tráfico e trata de mulleres, facilitando a integraciónsociolaboral e incluíndo axudas económicas, atención psicolóxica e emocional erecursos para mellorar o nivel de formación, cultural e educativo das mulleres ensituación de prostitución. Finalmente, chama a garantizar a existencia e o acceso aunha rede de servizos de atención ás vítimas de explotación sexual. No eido das medidas xurídicas e policiais, rexéitase a regulación daprostitución como profesión, alegando que “tendría graves problemas de encajejurídico, tanto con el derecho laboral y derechos de los trabajadores, respecto delas modalidades laborales como en relación a los derechos básicos y la legislaciónen materia de derechos de las mujeres”, ao tempo que se apunta que estefenómeno xera preocupación entre a ciudadanía. Por todo isto, considérasenecesario impulsar “la correcta aplicación de la legislación vigente en relación con lapersecución del trafico con fines de explotación sexual”, mellorando algúnsmecanismos e instrumentos para a recolección de probas e a coordinacióninstitucional nesta materia. Por último, desde a Ponencia recoméndase coñecer en profundidade asituación da prostitución con investigacións cuantitativas e cualitativas, desanvolverpolíticas de prevención que lle transmitan á sociedade que a prostitución é unhaforma de violencia de xénero e unha práctica que atenta contra os dereitoshumanos, impulsar accións para que a cidadanía coñeza a situación das prostitutase facer especial fincapé na educación “para una sociedad de hombres y mujeres conigualdad de derechos y oportunidades”. Como resposta ás pretensións da Generalitat de regular a prostitución, e nocadro previo ao comezo das sesións da Ponencia sobre la prostitución en nuestropaís (154/9), o Ministerio do Interior español xa anunciara que os seus propósitosneste eido pasaban pola loita contra a trata de mulleres co obxectivo da explotaciónsexual e non pola regularización –Interior ultima un plan contra la prostituciónforzada, El País do 30 de abril de 2006–, polo que xa traballaba nun plano contra aprostitución forzada. O Plano Integral Contra a Trata de Seres Humanos con Fins deExplotación Sexual, que en 2006 xa se presentaba como próximo a estar acabado,tivo que esperar para ser aprobado até o 12 de decembro de 2008, e foi acollidocon moitas reservas por colectivos abolicionistas como polos regulacionistas –Lasabolicionistas ven el plan contra la trata de mujeres "insuficiente e inútil", El País do12 de decembro de 2008–. Este plano define a trata de seres humanos como “un fenómeno depreocupantes dimensiones que constituye una de las más escandalosas ysangrantes formas de reducción del ser humano a simple mercancía y representauna de las violaciones más graves de los derechos humanos”, considerando aquelaque se realiza con fins sexuais “una de las vertientes más crueles de este ilícitocomercio” na que se reflicte a situación de desigualdade na que se encontran asmulleres. Perante isto, presenta catro principios rectores nos que se basea o plano:a perspectiva de xénero, a consideración da trata como una violación dos dereitoshumanos, a realidade transnacional do fenómeno e a definición como un delito noque é imprescindíbel a actuación policial e xudicial. 18
  20. 20. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA A partir destes principios rectores, e cunha duración de tres anos (2009-2012), o plano propón como obxectivos sensibilizar á sociedad para provocar“tolerancia cero” contra a trata con fins de explotación sexual, combater as causasda trata nos países de orixe, desenvolver medidas desde unha perspectiva integral,asegurar a asistencia e protección ás vítimas e loitar decididamente contra a tratade seres humanos con fins de explotación sexual, a través de medidas desensibilización, prevención e investigación, educación e formación, asistencia eprotección ás vítimas, lexislativas e procedimentais e de coordinación ecooperación. Formúlase igualmente a creación dun grupo interministerial para oseguimento e avaliación, que estea formado por representantes dos ministerios deAsuntos Exteriores e Cooperación, Xustiza, Interior, Educación, Política Social eDeporte, Sanidade e Consumo, Trabalo e Inmigración e Igualdade. No marco deste Plano, o 18 de xaneiro de 2010, a Xunta de Galicia e oTribunal Superior de Xustiza asinaban un protocolo de actuación fronte a trata depersoas con fins de explotación sexual –La Xunta y el TSXG firman un protocolopara dar seguridad a las vítimas que denuncien, La Voz de Galicia do 18 de xaneirode 2009–. Neste, destaca a posibilidade de conceder o permiso de residencia ásmulleres que se encontren no país de modo irregular, co obxectivo de favorecer otestemuño das vítimas. Na sinatura do protocolo, o presidente Nuñez Feijoo indicouque o goberno galego ten asinados convenios con ONG para a posta enfuncionamento de centros destinados á protección das mulleres que denunciaran osexplotadores. En setembro de 2009, a prostitución saltaba de novo ao debate político,nesta ocasión a raíz dunhas fotos nas rúas do centro de Barcelona, publicadas polodiario El País a primeiro de mes –Sexo de pago en plena calle junto al mercado deLa Boqueria, El País do 1 de setembro de 2009–. O escándalo en Cataluña lembroua paralización do plano de regulación da prostitución e o alcalde de Barcelona,Jordi Hereu, no medio do escándalo mediático, reclamaba aos gobernos catalán ecentral a creación dunha lei que regulara a prostitución e ao tempo impedira a súapresenza nas rúas –Barcelona pide una ley que prohíba la prostitución en la calle, ElPaís do 5 de setembro de 2009–, petición á que se sumaría dous días despois apresidenta da Comunidade de Madrid, Esperanza Aguirre –Aguirre: «Soy partidariade regular la prostitución; lo demás es hipocresía», ABC do 7 de setembro de2009–. Outros partidos e políticos mostraron o seu rexeitamento á posibilidade daregulación e no propio seo do Partit Socialista de Catalunya, no que milita Hereu,iniciador do debate, as posturas estaban tremendamente enfrontadas –Hereu dividea las mujeres del PSC al exigir que se regule la prostitución, El País do 15 desetembro de 2009–. Neste cadro político, o 18 de setembro, o deputado Joan Tardà, de EsquerraRepublicana de Catalunya, presenta unha moción no Congreso dos Deputadosespañol na que solicita ao Goberno a regulación da prostitución como oficio, asícomo os impostos que deben pagar quen decida exercelo. A moción presentabapuntos de encontro con algúns partidos, que pretendían debatela punto a punto,mais ERC esixiu que a proposta fose votada en bloque –El Congreso rechazaregular la prostitución, El País do 23 de setembro de 2009–. O resultado final foi deunicamente cinco votos a favor (os tres parlamentarios de ERC, Joan Herrera deIniciativa per Catalunya/Verds, e Rosa Díez de Unión, Progreso y Democracia). Trescentos vinte e nove parlamentarios mostraron o seu rexeitamento á mociónvotando en contra, mentres que os seis restantes (os deputados do BloqueNacionalista Galego, Nafarroa Bai e Coalición Canaria) se abstiveron. 19
  21. 21. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA O último debate aberto no seo do goberno español é o da posíbel eliminacióndos anuncios de sexo de pago publicados nos xornais. A súa prohibición é unhapetición de vello dos grupos abolicionistas e no Estado xa saen sen estes anunciosPúblico, 20 Minutos, La Gaceta e Qué! desde e a súa aparición e La Razón desde o23 de decembro do ano pasado, debido a un acordo co xornal vaticanoLOsservatore Romano. A ministra Bibiana Aído xa cualificara de “vergüenza” estapublicidade con ocasión da votación da devandita proposta de Joan Tardá –Aídoconsidera que los anuncios de contactos son una «vergüenza» , La Voz de Galiciado 16 de setembro de 2009–. O doce de maio deste mesmo ano, o Ministerio deIgualdade solicitaba ao Consello de Estado que elaborara un relatorio sobre asalternativas legais á súa prohibición –Igualdad busca vías contra los anuncios deprostitución, El País do 14 de maio de 2010–. A medida encadrábase no PlanoIntegral Contra a Trata de Seres Humanos con Fins de Explotación Sexual, e tiñacomo antecedente máis inmediato a petición neste sentido do deputado de Unióndel Pueblo Navarro Carlos Salvador. Dous meses mais tarde, Salvador volvía ainsistir na petición no debate sobre o estado da nación –Rechazo a los anuncios deprostitución, Público do 15 de xullo de 2010–, e nesta ocasión, o presidente JoséLuis Rodríguez Zapatero amosaba o seu apoio á medida da ministra Bibiana Aídoafirmando que a existencia destes anuncios contribúe á normalización daexplotación das mulleres, polo que “deben eliminarse”. Ao pouco tempo, aAsociación de Diarios Españoles manifestouse completamente en contra daprohibición dos anuncios de sexo de pago, como de calquera outra actividadeconsiderada lícita: “Si el Gobierno entiende que deben suprimirse, debería adoptarlas medidas necesarias para prohibir la prostitución” –Los editores, contra Zapateropor querer prohibir publicidad, Atlántico Diario do 17 de xullo de 2010–. O debate sobre os anuncios de sexo de pago encirrouse aínda máis codesmantelamento neste tempo dunha suposta rede de explotación de mulleres, queos medios de comunicación relacionaron directamente con este tipo de publicidade:–Cae red de prostitución que controlaba el 50 por ciento de anuncios en prensa,ABC do 23 de xullo de 2010–. O colectivo Hetaira, desde unha perspectivaregulacionista, denunciaba daquela, nunha nota de prensa, que os testemuños querecolleran das prostitutas “nada tienen que ver con lo que ha salido en los mediosde comunicación ni en las noticias filtradas por la policía”, e acusaba ao gobernoespañol de estar máis interesado “en los golpes de efecto para preparar lascondiciones para la eliminación de los anuncios de contacto que en defender losderechos de las mujeres que trabajan en la prostitución”. A día de hoxe, a iniciativado Ministerio de Igualdade segue adiante3. Dentro do debate institucional no ámbito galego, cómpre referirse aorelatorio sobre a prostitución divulgado en marzo de 2009 polo Tribunal Superior deXustiza de Galicia –El negocio de la prostitución crece en Galicia y extiende susredes de captación por el extranjero, La Voz de Galicia do 25 de marzo de 2009–.Neste informe advertíase do aumento do consumo de sexo de pago na nosacomunidade, especialmente nos clubs situados nas estradas que nalgúns casoschegaron a converterse “en auténticos complexos hostaleiros”.3 Despois de rematada a redacción de este estudo, o Congreso español aprobou a 21 de setembro unaproposición non de lei na que se insta ao Goberno a, una vez que o Consello de Estado emita un informesobre a cuestión, realizar una proposta sobre a desaparición dos anuncios de prostitución. Entrementres,o Congreso apela a autorregulación dos medios. Así mesmo, a voceira do PP no Congreso, Soraya Sáenzde Santamaría, anunciou que PP, PSOE e UPN traballan nun acordo para impulsar a supresión deste tipode publicidade. Por último, ao día seguinte de apoiarse esta proposición no Congreso, o Parlamentonavarro comezou a tramitar unha lei que propón que a Administración navarra non contrate publicidadinstitucional cos medios que publiquen anuncios de sexo de pago, así como que estes medios non poidanrecibir axudas públicas. 20
  22. 22. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Ademais, alértase da presenza de redes destinadas a atraer a mozas cara aprostitución, con vencellos especialmente en países latinoamericanos e da Europacentral e oriental. Segundo o informe, entre o 2005 e o 2008, a Policía Nacionalcuantificou en 234 o número de mulleres que declararon estar sometidas a redesde traficantes. Delas, o 76% eran brasileiras, o 10% rumanas e o 14% restantedoutras procedencias como Colombia ou a República Dominicana. Os datos dafiscalía foron duramente criticados pola organización Alecrín, que declarou que“posiblemente la fiscalía no sepa contar”, dado que mentres o informe recollía 138locais nos que se consume sexo de pago, Alecrín aseguraba que existían máis de300, sen contar os pisos –Alecrín afirma que hay el doble de prostíbulos de lo quedice el fiscal, El País do 27 de marzo de 2009–. Mais polo xeral, os debates institucionais dados en Galicia nestes últimosanos arredor da prostitución son de curto alcance e seguimento, a excepción daOrdenanza de Civismo de Lugo, á que xa nos referimos. Para alén de referencias ádebates levados a cabo no Estado e a operacións policiais contra a trata de persoas,en setembro de 2008, o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia dita unha sentenzana que se considera a prostitución como un traballo por conta propia e non seatopa relación laboral entre Pamifran, a entidade xestora do club Ciros de Vilaboa,e as prostitutas sen permiso de traballo encontradas no local –O TSXG non vevínculo laboral entre o club Ciros e as mulleres que alternan nel, Diario dePontevedra do 11 de setembro de 2008–. A sentenza, con todo, non pareceu crearespecial polémica, ou cando menos desapareceu nun só día das páxinas dos xornais. Tampouco tivo demasiada repercusión a denuncia de Alecrín á Xunta, enxaneiro de 2009, por “apoloxía da prostitución” por convidar á sexóloga e exprostituta de luxo Valerie Tasso ás xornadas Sexuando –Alecrín denuncia a la Xuntapor hacer «apología de la prostitución», 20 minutos do 26 de xaneiro de 2009–.Durante un par de días, os medios fixéronse eco do debate, mais a informacióndesapareceu sen que parecera haber ningunha consecuencia. Xa a un nivel máis local, no día contra a violencia de xénero de 2008, o BNGdenunciaba que o Concello de Lugo subvencionaba unha empresa dedicada, entreoutras cuestións, a manter unha web de anuncios de prostitución –Lugo financiauna web sobre prostitutas , La Voz de Galicia do 26 de novembro de 2008–. Aempresa respondeu afirmando que unicamente realizara o deseño da páxina web eque non descartaba querelarse contra o BNG por esta información –Lugointernetdenunciará al BNG por «vincular» a la empresa con «la promoción de laprostitución», La Voz de Galicia do 5 de decembro de 2008–. 21
  23. 23. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIAO TRATAMENTO DA PROSTITUCIÓN NA AXENDA DIARIA DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN GALEGOS. ANÁLISE DE CONTIDO 22
  24. 24. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA1. A PRESENZA DA PROSTITUCIÓN, DA EXPLOTACIÓN SEXUAL E DA TRATAE DO TRÁFICO DE PERSOAS CON TAL FIN NA AXENDA DOS MEDIOSGALEGOS1.1. A PROSTITUCIÓN, NO FÓRA DE CAMPO Entre as e os analistas dos medios de comunicación é habitual a referencia aofóra de campo como símbolo: o espazo ao que as luces mediáticas non chegan. Oescenario que a prensa fai visíbel está fundamentalmente protagonizado polosespazos do poder (institucional, político e económico) e polos actores nos que esterecae, cortados, por un patrón similar, o que Amparo Moreno identifica comoarquetipo viril: varóns adultos dos grupos dominantes que representan papeissociais vinculados ao exercicio do poder (Moreno, 1998: 32). A realidade daprostitución, da trata e do tráfico de seres humanos, e da explotación sexual adoitoqueda na sombra, no backstage, ao igual que moitos outros espazos demarxinación. A prostitución é, no contexto no que vivimos, un espazo estigmatizado no queconflúe unha triple discriminación. De xénero, canto que a gran maioría das persoasque exercen a prostitución son mulleres e, se non o son, entran dentro do que asociedade desbota como realidades de-xeneradas, é dicir, aquelas que se saen fórados modelos de masculinidade e feminidade socialmente aceptados (homosexuais,transexuais, tranxénero). Social, canto que a prostitución non é un traballosocialmente aceptado e, de feito, simboliza o patrón da “mala” muller, daquela quese desvía da norma e dos imperativos de xénero estabelecidos, o que marca contodo o peso do estigma a quen traballa como prostituta. Económica, pois aprostitución é hoxe en día exercida fundamentalmente por mulleres inmigrantesprocedentes de países empobrecidos, en moitos casos en situación irregular nopaís, que abandonan o seu lugar de orixe á procura dunha mellora das súascondicións de vida e das da súa familia. E é que os fluxos migratorios, propiciadospolas desigualdades económicas derivadas da globalización neoliberal, estánprotagonizados cada vez máis por mulleres (Reigada 2006; 135-140), malia que oestereotipo ligado á persoa inmigrante o configure fundamentalmente como home.Explicábao a investigadora en comunicación e xénero Isabel Menéndez na súaintervención na xornada Linguaxe sexista e medios de comunicación, celebrado enOurense en xuño de 2005: Poida que para moitas e moitos de nós a imaxe querepresenta a inmigración sexa a dun grupo de homes novos subsaharianostentando chegar a territorio español nunha patera. A realidade, porén, é bendistinta á que asentaron no noso imaxinario as imaxes mediáticas. Cada vez máis,as persoas que emigran a España son mulleres e fano en avión, mesmo coacomplicidade nas aduanas das propias forzas policiais para favorecer a entrada demulleres en situación irregular destinadas aos mercados da prostitución, comodesvelou en 2009 a Operación Carioca, da que falaremos nesta análise. Os medios galegos non son unha excepción. Os datos obtidos neste estudodemostran de maneira explícita que a prostitución, a explotación sexual a trata e otráfico de persoas con tal fin non forma parte da súa axenda habitual. Ao longo detodo un mes, nos 14 xornais galegos de pago que están no mercado hoxe en día,só foron localizadas 123 pezas con algunha referencia a esta realidade (incluíndotanto a información como a opinión e os xéneros de humor). Unha media de 8,2pezas ao mes e de 0,26 ao dia por cabeceira. E nin sequera na metade delas, comologo veremos, a prostitución, a explotación sexual e a trata e o tráfico de mullerese a explotación sexual son o tema principal da información. 23
  25. 25. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA Poida que non foran poucas as e os profesionais dos medios que, ao ler isto,botaran man do seguinte contraargumento: “Os medios reflectimos a realidade. Senon se publicaron máis noticias, é que non houbo feitos susceptibles de ser noticia”.Foi xusto a isto ao que aludiu unha compañeira de profesión para xustificar asescasas informacións que se publicaran no seu medio no mes obxecto de análise.Non houbo ou non se incluíron na axenda dos medios? O feito de que undeterminado acontecemento sexa noticia nun medio e non noutro, do que logoveremos varios exemplos, desbota xa de entrada tal argumento. O número de temas que entran a formar parte da grella diaria dun medio decomunicación é, inevitabelmente, limitado. O medio e os seus gatekeepers escollenaquilo que é ou non noticia, e fano atendendo aos criterios de noticiabilidade, aosseus intereses propios (tecidos na súa propia realidade empresarial e na rede derelacións económicas e políticas da que forma parte), ao que entra ou non na súaliña editorial e ao que considere con atractivo para as e os seus lectores. A violenciade xénero constitúe un exemplo claro. Non se fixo cun oco na axenda dos mediosaté que así o provocou o impacto que tivo o asasinato de Ana Orantes en 1997,queimada viva polo seu ex marido pouco despois de ter denunciado nun talk showda televisión pública andaluza a súa situación: os maltratos ao longo de corentaanos de matrimonio e o seu medo a ser asasinada, logo de que a xustizadeterminara que agresor e agredida habían seguir a vivir no mesmo edificio unhavez divorciados. A prostitución, a explotación sexual e a trata e o tráfico de persoascon tal fin seguen sen formar parte desa grella diaria de información, malia quepara diversas correntes feministas4 –que aluden á discriminación estrutural esimbólica da que se nutre, asentada na posición desigual e discriminatoria que asociedade reserva para as mulleres, e á violencia física e psicolóxica que aniña noseu exercicio– tamén é violencia de xénero.1.1.1. A presenza cuantitativa da prostitución, o tráfico de mulleres e aexplotación sexual nos medios galegos Nº DE NOTICIAS POR MEDIO 16 14 12 10 8 6 4 2 0 EIG DF DB GH LO EP XG FV LVG ECG DA LR TVG DP AD A presenza da prostitución, da explotación sexual e da trata e tráfico depersoas con tal obxecto é baixa en todos os medios galegos. Mais, aínda así,existen diferenzas notábeis entre eles.4 Para o feminismo de corte abolicionista, a prostitución debe ser considerada violencia dexénero, postura que non comparte o feminismo regulacionista. 24
  26. 26. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIAO xornal que máis información introduce ao respecto, El Ideal Gallego, publica nomes analizado 15 textos con algún tipo de referencia á problemática, nos calesaparece abordada como tema principal en 10. No resto, introdúcese como contidosecundario, tratado de maneira colateral ao tema que no texto se destaca comoprincipal, ou só como unha mención. O que menos atención lle presta é AtlánticoDiario, con só dous artigos, nos dous como tema secundario. Son os xornais do grupo La Capital El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, e Diariode Bergantiños –é dicir, todos agás Diario de Arousa–, así como La Opinión, ElProgreso e Galicia Hoxe, os que máis informan sobre prostitución, explotaciónsexual e trata e tráfico de persoas con tal fin. Nesta maior presenza inflúen dousfactores. Un deles, consecuencia da propia iniciativa do medio e do seu interese porincluír na axenda tal tema. Así, nos xornais do grupo La Capital introdúcenseinformacións de axencia, de ámbito estatal, que non se refiren en ningún dosoutros medios. O mesmo acontece con Galicia Hoxe, que ademais, como logoveremos, procura abordar a información de maneira diferenciada, con maioramplitude e tamén fondura. O segundo factor en xogo ten que ver co manancialinformativo derivado de acontecementos que teñen lugar no no entorno próximo.Os medios coruñeses encóntranse neste mes con varios acontecementos decarácter local relacionados coa prostitución, tanto referentes ao transcurso deprocesos xudiciais –a condena a un proxeneta por obrigar a prostituírse a unhamuller en Mesón do Vento e a resolución do xuízo aos irmáns Dalton, acusados deagresión nun prostíbulo– como do tecido asociativo local –o informe presentado porMédicos do Mundo sobre a prostitución na área de As Mariñas e as queixas daveciñanza pola inseguridade no barrio de Agra do Orzán–. O factor local taménresulta determinante en El Progreso, pois a maior parte das informacións quepublica este mes están relacionadas con outro caso de ampla repercusión no seuentorno, a operación Carioca, que supuxo a clausura de varios clubs e na queresultaron implicados diversas persoas da zona (entre eles, empresarios, membrosda Garda Civil e da Policia Local). A mostra de que o que está a primar o xornal é ocriterio de proximidade está no feito de que, en Diario de Pontevedra, pertencenteao mesmo grupo empresarial, o impacto do caso Carioca fose moito menor.1.1.2. A prostitución, a explotación sexual e a trata e o tráfico de mullerese a explotación sexual como tema principal da información, secundario oumencionado Nesa realidade mediática construída que son os contidos informativos, avisita da actriz Emma Thompson a Madrid, en apoio a unha campaña contra a tratade mulleres, ten máis repercusión nos medios galegos –medímola neste caso polonúmero deles que se fan eco da nova– que a propia Operación Carioca. É máis. Sonvarios os medios galegos para os que a estadía de Thompson en Madrid é noticia enexclusiva polas declaracións da artista expresando o seu desexo de rodar conAlmodóvar, non pola denuncia que fai da trata de mulleres, que queda así relegadoa tema secundario e mesmo en ocasións reducido só a unha mención dentro docorpo da noticia. A cobertura mediática da visita de Emma Thompson a España é exemplodun patrón común nos medios galegos. Só no 43,7% do total de informaciónspublicadas en decembro de 2009 con algún tipo de referencia á prostitución,explotación sexual e trata tráfico de persoas con tal fin, estes ítems son o temaprincipal da información. Abondan as informacións –máis dun terzo– nas que estarealidade queda ensumida a unha simple mención no texto. 25
  27. 27. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA A PROSTITUCIÓN, A TRATA, O TRÁFICO E A EXPLOTACIÓN SEXUAL COMO TEMA PRINCIPAL, SECUNDARIO OU MENCIONADO Mencionado 30% Principal 44% Secundario 26% A PROSTITUCIÓN, A TRATA, O TRÁFICO DE PERSOAS E A EXPLOTACIÓN SEXUAL COMO TEMA PRINCIPAL, SECUNDARIO OU MENCIONADO MEDIO Principal Secundario Mencionado TotalAD 0 2 0 2DA 6 0 6DB 8 2 3 13DF 6 3 5 14DP 0 3 0 3ECG 4 1 2 7EIG 10 2 3 15EP 1 3 6 10FV 4 3 1 8GH 3 5 3 11LO 3 2 5 10LR 3 1 1 5LVG 2 2 3 7XG 2 2 4 8TVG 3 1 4TOTAL 52 31 36 123 26
  28. 28. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA A PROSTITUCIÓN, A TRATA, O TRÁFICO DE PERSOAS E A EXPLOTACIÓN SEXUAL COMO TEMA PRINCIPAL, SECUNDARIO OU MENCIONADO (%) MEDIO Principal Secundario Mencionado Total AD 0,0 100,0 0,0 100,0 DA 100,0 0,0 0,0 100,0 DB 61,5 15,4 23,1 100,0 DF 42,9 21,4 35,7 100,0 DP 0,0 100,0 0,0 100,0 ECG 57,1 14,3 28,6 100,0 EIG 66,7 13,3 20,0 100,0 EP 10,0 30,0 60,0 100,0 FV 50,0 37,5 12,5 100,0 GH 27,3 45,5 27,3 100,0 LO 30,0 20,0 50,0 100,0 LR 60,0 20,0 20,0 100,0 LVG 28,6 28,6 42,9 100,0 XG 25,0 25,0 50,0 100,0 TVG 75,0 0,0 25,0 100,0 TOTAL 42,3 25,2 29,3 100,0 Prosigamos coa campaña protagonizada por Emma Thompson –e, se lledamos tal relevo, é por ser o tema con máis presenza nos medios galegos en todoo mes–. Se leramos só os titulares publicados, son varios os casos nos que non sónon nos sería posíbel decatarnos de que a información ten algún tipo de relacióncoa denuncia da trata de mulleres con fins de explotación sexual, senón quemesmo poderiamos confundir as razóns reais da campaña da que Thompson éimaxe. Podemos velo se facemos unha análise detida dos contidos do publicado aorespecto en cada un dos xornais galegos. Facemos de seguido relación das noticiase do seu contido: -Emma Thompson: “Lembrádelle a Almodóvar que me contrate” –Xornal deGalicia, do 14 de decembro de 2009–. O subtítulo especifica: “A actriz estivo onteen Madrid para presentar unha mostra contra a explotación sexual. Os dousprimeiros parágrafos do corpo da información –os máis importantes da noticia,segundo o que nas ciencias da información se coñece como lei de interesedecrecente– dedícanse ás preferencias de Thompson por Almodóvar. Só o terceiro eo cuarto fan referencia ao motivo da súa visita a España. Os tres últimosdesenvolven temas de novo alleos ao motivo da campaña: a súa opinión sobre asredes sociais, a súa valoración das novas xeracións de actores ou o como a idadeafecta ás súas preferencias laborais. -Emma Thompson: “Recuerden a Pedro que quiero ser una chica Almodóvar”–Faro de Vigo, do 14 de decembro de 2009–. Neste caso, o subtítulo tampouco faireferencia algunha á trata e ao tráfico de mulleres: “La actriz asegura que antes deestar en una red social se haría la cirugía”. De novo, os dous primeiros parágrafosda información están centrados no tema Almodóvar. Só o terceiro e o cuarto serefiren á campaña protagonizada pola actriz contra a explotación sexual. 27
  29. 29. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA -En El Correo Gallego do 14 de decembro de 1009, a nova redúcese a un péde foto coa imaxe en primeiro plano da actriz: “La actriz y escritora, EmmaThompson, ganadora de dos Óscar por su trabajo en ambos terrenos, dejó unmensaje a Almodóvar tras su paso por Madrid en apoyo de una campaña contra laprostitución: quiere ser chica Almodóvar”. Confúndese, así mesmo a denuncia daactriz, que se opón á trata e tráfico de mulleres vítimas de explotación sexual, nonao exercicio da prostitución. Idéntico tratamento (coa mesma foto e co mesmotexto) se reproduce en La Región ese mesmo día. -Emma Thompson: "Quero rodar con Almodóvar" –Galicia Hoxe, do 14 dedecembro–. O titular encabeza un breve no que a referencia ás razóns da campaña,de novo equívocas, se condensan na frase: “tras o seu breve paso por Madrid paraapoiar unha campaña contra a prostitución”. -Emma Thompson se une las candidatas para trabajar con Almodóvar –ElProgreso, do 14 de decembro de 2009–. O xornal concreta no subtítulo: “La actrizbritánica abandonó España tras haber participado en una campaña contra lasmujeres que son maltratadas”. Referencia, cando menos, ambigua, dado que aactriz vén a Madrid a concienciar sobre un tipo determinado de violencia de xénero,como xa dixemos: o derivado da trata de mulleres e da explotación sexual. Doscatro parágrafos que conforman a información, só o terceiro se refire á razón de serda estadía de Thompson en Madrid. -Quiero ser chica Almodóvar –Diario de Pontevedra, do 14 de decembro de2009–. O esquema é similar aos anteriores. Subtítulos indefinidos: “Entrevista. Laactriz Emma Thompson reconoce que ha rogado al director que la contrate paraalguna de sus películas”; “Sociedad. Ha colaborado en Madrid con una ONG dedefensa de los Derechos Humanos”. E corpo da noticia centrado nas declaraciónssobre Almodóvar como tema principal, coa trata de mulleres como temasecundario. Só en seis medios –Galicia Hoxe, La Opinión, Diario de Arousa, El IdealGallego, Diario de Bergantiños e Diario de Ferrol, o motivo real da estadía deThompson en España é destacado como tema principal: Emma Thompson denunciala venta de niños y mujeres para explotación sexual –idéntico titular e posta enpáxina para Diario de Arousa, Diario de Bergantiños, Diario de Ferrol e El IdealGallego do 12 de decembro –; Mercancía sexual –Galicia Hoxe, do 12 de decembro–; e Emma Thompson: "La venta de mujeres y niños sucede delante de vuestrasnarices" –La Opinión, tamén do mesmo día–. Non é este o único exemplo de como a referencia á prostitución é reducida aunha breve mención ou mesmo eliminada malia ser pedra basal no acontecementonoticioso. Atopámonos de novo con esta situación na cobertura da operaciónCarioca. Na información El juzgado niega la libertad al constructor preso porinducción al aborto –El Progreso, do 19 de decembro do 2009– en ningún momentoaparece mencionada a palabra prostitución nin concepto sinónimo algún, malia aser a operación Carioca (en relación coa cal se detén ao devandito construtor) unhatrama delitiva relacionada con varios prostíbulos lucenses, como xa foi comentado.Ben é certo que a trama fora merecente de atención nos días e semanas previospor parte de El Progreso, canto que ten lugar na súa área de influencia e, polotanto, o criterio de noticiabilidade ligado á proximidade obriga a dirixir cara a el osfocos mediáticos. Mais nesta noticia en particular, ao non explicitar en ningúnmomento a realidade á que está ligada, a prostitución, a información ficadescontextualizada ante o público lector. 28
  30. 30. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA A prostitución é abordada así mesmo como temática secundaria oumencionada, dependente dun tema principal (a sida, a violencia en Ciudad Juárez,a inmigración ilegal), que é o que se destaca en titular, en casos nos que arelevancia dos datos que se achegan é tal que merecería ser obxecto de análisecomo tema propio. Quedan reducidos a un segundo plano, con apenas presenzamediática, enfoques que permitirían abordar a prostitución desde unha necesariaperspectiva interdisciplinar, que posibilitara ir máis aló da óptica do suceso,dominante hoxe en día na maior parte das informacións, como logo veremos. Que omedio faga referencia, aínda que sexa breve, a como estas realidades afectan demaneira específica a aquelas persoas que exercen a prostitución denota ou benunha certa sensibilidade por parte de quen redacta o texto, de especial valor cantoque se trata de temas que a maioría dos medios exclúen da axenda –destacábel é,a este respecto, o traballo de Galicia Hoxe– ou a preocupación da fonte á que a ouo xornalista acode por introducir o tema. Que a referencia se limite a unhas brevesliñas e non sexa obxecto dunha atención maior revela falta de iniciativa do mediopara crear unha axenda diferenciada, baseada na elaboración propia, na capacidadepara profundar nos temas e no papel activo do medio como desvelador daquelasrealidades que fican nas marxes. Vexámolo en exemplos. -En Repunta a SIDA por sexo –Galicia Hoxe, do 1 de decembro de 2009–, anoticia, baseada na compilación de datos achegados por fontes diversas co gallo doDía Mundial da SIDA (desde o informe presentado polo Centro HospitalarioUniversitario da Coruña á roda de prensa do colectivo de defensa dos dereitoshomosexuais COLEGA coa presenza da conselleira de Sanidade, Pilar Farjas) inclúetamén os difundidos pola Federación Provincial de Drogodependencias de SevillaLiberación, que aluden á vulnerabilidade das mulleres que traballan na prostitución.Baixo o ladiño “Prostitutas, altamente desprotexidas”, o xornal desenvolve de modoconciso a información: "[Liberación] Tamén quixo sacar á luz a vulnerabilidade dasmulleres en situación de exclusión social afectadas polo VIH, en especial, as queexercen a prostitución, que se atopan ‘especialmente desprotexidas’”. -De modo colateral tamén se aborda a problemática da sida entre asmulleres que exercen a prostitución en "A loita contra a SIDA", artigo de opinión deJuan Ordóñez Buela en Galicia Hoxe (do 3 de decembro). Entre os diversos factoresanalizados trátase a feminización desta doenza, cunha breve referencia aoincremento de infeccións entre prostitutas: “As relacións sexuais imprudentes son aprincipal causa da expansión en China en especial na provincia de Yunnan. De feito,os casos detectados entre homosexuais multiplicáronse por dez en apenas dousanos. Os contaxios en mulleres, sobre todo prostitutas, duplicáronse nunha décadano 90 por cento delas, ademais, son mulleres en idade fértil, co consecuente perigoque entraña en caso de embarazo”. -En Una muestra fotográfica repasa la vida de las mujeres que padecen sidaen el mundo –a cinco columnas en Diario de Ferrol, o 2 de decembro– a referenciaá prostitución limítase á descrición do traballo dun dos fotógrafos: “La exposiciónfotográfica de Ayuda en Acción se compone de 30 instantáneas de prestigiososfotógrafos como Barry Lewis. Su trabajo se centra en el hecho de que la mayoría dela población masculina utiliza habitualmente los servicios de las prostitutas, untercio de las cuales tienen el virus VIH”. -A prostitución e a trata de persoas con fins de explotación sexual en CiudadJuárez é mencionada, mais non desenvolvida como tema, nunha ampla reportaxesobre a impunidade dos feminicidios nesta violenta zona de fronteira entre EstadosUnidos e México –Galicia Hoxe, 27 de decembro–: “súmanselle tamén outrosfactores, que fan de Juárez unha bolsa, un pantano, onde recae xente que confíaen chegar a EEUU e queda varada. Narcotráfico, prostíbulos, trata de brancas,migración ilegal, contrabando e delincuencia organizada son algúns dos destinoslaborais”. 29
  31. 31. COLEXIO PROFESIONAL DE XORNALISTAS DE GALICIA -En La UE se marca el objetivo de “controlar y combatir la inmigración ilegal”–El Ideal Gallego, Diario de Ferrol e Diario de Bergantiños, do 12 de dembro– naque, como tema principal, se desenvolve a decisión da UE de ampliar o espazoSchengen e reforzar a seguridade fronte ás ameazas que identifica coa inmigraciónilegal –delincuencia organizada, terrorismo…–, inclúese como ladiño unhainformación sobre a detención de case unha trintena de mulleres por estadíairregular nun club de estrada en Toledo. A referencia á operación policial ocupadous parágrafos de extensión e responde ás question tags básicas. Ha serdestacado como positivo a inclusión en axenda dunha nova que faga alusión a unhaproblemática que afecta a boa parte das mulleres que exercen a prostitución e que,como logo veremos, a información non sempre explicita –as redadas policiaissupoñen, para as que están en situación irregular no país, a ameaza dunhaexpulsión–. Mais, porén, no marco en que se introduce –a inmigración ilegal ligadacomo mal que a UE ha combater–, a referencia á prostitución queda de modoindirecto vinculada á delincuencia.1.1.3. A composición da axenda mediática. Temáticas abordadas Nas informacións sobre prostitución, explotación sexual e trata e tráfico deseres humanos con tal fin existen dous patróns dominantes. Por unha banda, acrónica negra. Por outra, a frivolización e a espectacularización, con non poucastinguiduras de crónica rosa. O mes de decembro devala de modo pendular entre asnoticias de detencións, xuízos e crimes varios (operacións contra redes de trata etráfico de mulleres, asasinatos, a complexa trama da operación Carioca…) e acompra de sexo de pago por parte de persoeiros famosos –dun primeiro ministro, oitaliano Berlusconi, a unha referencia no mundo do golf, Tiger Woods–. Destaconxunción entre o mundo da fama e a prostitución o que resulta é o espectáculo, arepresentación informativa cal escena con gancho para captar a atención doslectores e lectoras do xornal. Mesmo cando a persoa tenta aproveitar a súa famapara denunciar as inxustizas e a vulneración dos dereitos humanos que se agochantras certas facianas da prostitución –o caso da campaña contra a trata que EmmaThompson protagoniza– os medios destacan en primeiro plano como xa vimos e, ásveces, exclusivamente, a parte máis frívola –as preferencias por Almodóvar deThompson ou as súas opinións sobre a cirurxía e as redes sociais–. Os datos do gráfico e o cadro que seguen explicitan cales son as temáticasás que os medios de comunicación galegos lle dan máis peso. En primeiro lugar, asinformacións sobre tráfico e trata de persoas con fins de explotación sexual, xuízos(coa Operación Carioca como principal protagonista) e sucesos (crimes, operaciónspoliciais e detencións). Entre as temáticas máis abordadas en segundo termo, as referidas aoshomes que compran sexo de pago, ás condicións de exercicio (case sempre comotema mencionado ou secundario) e a outros contidos non categorizadosinicialmente no deseño de estudo (polo xeral, información que enlaza con contidosde carácter frívolo). Malia seren os homes que pagan por sexo unha figura adoitooculta nas informacións sobre prostitución, como indican estudos e análisesanteriores (Dubois 2006; Puñal 2007), neste caso, o feito de que se descubra comotal a dous persoeiros de relevo no mundo da política e dos deportes (ámbitos, porcerto, altamente masculinizados) explica que a porcentaxe sexa máis elevada doque cabería agardar. En todo caso, o enfoque das informacións que protagonizan inciden, non nacrítica ao seu comportamento, senón no frívolo: a través da crónica rosa –así oamosa a cobertura das infidelidades de Tiger Woods– e co aproveitamento domorbo como gancho para a atracción de público –as fotos de Berlusconi e as“velinas” no luxoso escenario dunha das mansións do presidente primeiro ministroitaliano, Villa Certosa–. 30

×