• Save
Liber mesuesi kimia 11
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Liber mesuesi kimia 11

on

  • 5,511 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,511
Slideshare-icon Views on SlideShare
5,511
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Liber mesuesi kimia 11 Liber mesuesi kimia 11 Document Transcript

    • LIBËR PËR MËSUESINKIMIA 11(bërthamë)Nina GugaEdlira TakoBOTIME
    • BOTIMETë gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2012Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese“Pegi” sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetërqarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi.Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 botimepegi@botimepegi.alSektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 shtypshkronjapegi@yahoo.com
    • PËRMBAJTJAHyrje 4Plani mësimor 5Objektivat sipas kapitujve mësimor 20MODUL 1:Temat 3.8 + 3.9: Hidrokarburet e pangopura 25MODUL 2:Ushtrime Të zgjidhura e të pa zgjidhura 37MODUL 3:Tema: 4. 16 Pune praktike eksperimentale: vetitë e acidevekarboksilike dhe sinteza e aspirinës (acidi acetil salicilik) 41MODUL 4:Grupet funksionore të përbërjeve organike 49MODUL 5:Test semestral 51MODUL 6:Situata të mendimit kritik 58
    • 4KIMIA 11HYRJEKy tekst i përgatitur nga autorët vjen në ndihmë të mësuesve, të cilët do tëzbatojnë programin lëndor të kimisë së klasës së 11 –të. Në këtë tekst ështëparashikuar të jepen tre komponentë të rëndësishëm për mësuesin:a) model plani mësimor i hartuar nga autorët,b) objektivat për çdo kapitull,c) programi lëndor i miratuar nga MASH-i.Bazuar në këta komponentë janë përgatitur module mësimore për rubrika tëndryshme të trajtuara në tekst si:a) tema mësimore,b) ushtrime,c) përsëritje (ripunojmë së bashku),d) testime,e) projekt kurrikular.
    • 5LIBËR PËR MËSUESINPLANI MËSIMOR72 orë (36 javë x 2 orë/javë = 72 orë)Theksojmë se është mësuesi ai që vendos se si do ti shpërndajë orët eprojekteve dhe testeve, ndërsa orët e tjera janë të planifikuara nga autorëtnë bazë objektivave të programit. Në tabelën e mëposhtme nga autorët janësugjeruar orët për njohuri të reja dhe ato të përpunimit, të cilat janë mepërafërsi, mbasi mësuesi mund të ndërhyjë në planifikimin e tyre. Duhettheksuar se midis tyre nuk ka ndonjë kufi të prerë absolut, mbasi dhe gjatëmarrjes së njohurive të reja brenda një temë mësimore mësuesi përpunonnjohuri të marra nga një ose disa orë më parë për të arritur tek konceptet ereja.
    • 6KIMIA 11KreuOrëteorikeOrëushtrimeOrëpunëpraktikeeksperimentaleOrëEseosereferatOrëprojektOrëpërsëritjeOrëtestTotalPërpunimnjohurishI822--11144II511111104III1134-1-1206IV1233--1194V312-2195Totalorë39101214247223
    • 71I.Reaksionetredoks.Elektrokimia(14orë)(8T,1P,2U,2P.prakt.,1D.K•shpjegonkuptiminetermavenumëroksidimi;•listonrregullatepërcaktimittënumravetëoksidimit;•njehsonnumrateoksidimittëelementevenëpërbërjetëndryshme.1.1NumriioksidimitTeksti,skematdhefiguratetemësmësimore2•zbatonnëushtrimerregullatevendosjessën.o.;•përcaktonsaktën.o.nëpërbërjetdyjaredhetrijare;•dallonreaksionetredoksngaatojoredoksngandryshimiinumravetëoksidimit.1.2Përcaktimiinumravetëoksidimitnëpërbërjetkimike.DallimiireaksioneveredoksngaatojoredoksTeksti,tabela3•përkufizonprocesineoksidimitdheatëtëreduktimit;•përcaktonreduktuesindheoksiduesin,substancënqëoksidohetdheatëqëreduktohetnënjëreaksionredoks;•listonrregullatevendosjessëkoeficientëvenëreaksionetredoks;•vendoskoeficientetnëreaksionetredoks;1.3Reaksioneteoksido-reduktimit.KthimiireaksioneveredoksnëbarazimekimikeLibriiushtrimeve,teksti4•zgjidhushtrimetëthjeshtambipërcaktiminen.o.nëpërbërjetkimikedhereaksionetredoks;•tregonmeshëmbujndryshiminen.o.nëpërbërjetëndryshme;•barazonkoeficientëtnëreaksionetëndryshmeetëthjeshta;•ndërtonskematëkëmbimitelektronik,barazonkoeficientëtedhepërreaksionemëtëndërlikuara.1.4Ushtrimetëzgjidhura:NumriioksidimitdhereaksionetredoksTeksti+libriiushtrimeve5•vënëdukjepërdorimeteelektrokimisë;•shpjegonndërtimindhefunksionimineelementitgalvanik;•tregonmeshëmbujsiparaqitetshkurtnjëelementgalvanik;•dallongjysmëelementineoksidimitngagjysmëelementiireduktimit(anodënngakatoda);•shkruanreaksionetqëzhvillohennëdygjysmëelementet•listontipeelementeshgalvanike,sipila,baterietj.1.5Elementigalvanik.Elektrokimia.Teksti,ElementgalvanikOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 86•përkufizonpotencialinelektrodikstandardtëreduktimittënjëelementi;•krahasonpotencialetelektrodikestandardetëreduktimittëelementevetëndryshmemeatotëelektrodësstandardetëhidrogjenit;•përkufizonforcënelektromotoretënjëelementigalvanik;•njehsonf.e.m.tënjëelementi.1.6Potencialetstandardetëelektrodave.ElektrodastandardeehidrogjenitTekst.L.U.Kimisë.SkemaefiguratëtekstitKlasandahetnëtregrupe:grupiiparëpunonmemodeliminebaterive,grupiidytëpunonmeelektrolizëneujit,grupiitretëpunonelektrolizënetretësirëssësulfatittëbakrit.Nëfundbëhenkonkluzionet7•Zgjidhushtrimepërpërcaktimin:a)eanodësdhekatodës;b)drejtimittëkalimittëelektronevedhejoneve;c)kohësgjatëtëcilësfunksiononelementigalvanik1.7Ushtrimetëzgjidhura:ProcesetredoksnëelementetgalvanikeTeksti,figuratetemësmësimoreLibriiushtrimeve8•modelontipeelementeshdhebaterishtëbëranëlaborator•tregonsifunksionojnëata.1.8Punëpraktikeeksperimentale:Bateritëbëravetë Figuratetekstit9•përcaktoneksperimentalishtradhëneaktivitetittëmetaleve;•demonstronaftësitëoksiduesenëzbritjetëhalogjenëve:klor,brom,jod;1.9Punëpraktikeeksperimentale:RadhaeaktivitetittëmetalevedhetëjometaleveTeksti,tabelaerradhëssëpotencialeve10•përshkruanndërtimindhefunksionimineelementitelektrolitik;•hartonnjëlistëosenjëtabelëmendryshimetnëndërtimmidiselementitgalvanikdheelektrolizerit;•krahasonfunksionineelementitgalvanikmeatëtëelementitelektrolitik;•shpjegonmeshembujsizhvillohetelektrolizaekripravenëgjendjetëshkrirëdhenëtretësirëujore•interpretonsipasrregullavedhemeshëmbujshkarkimetejonevepozitivedhenegativenëelektroda;•zbatonrradhënepotencialeveelektrodikepërtëshpjeguarshkarkimetejonevenëelektroda,nëtëgjitharasteteelektrolizës.1.10ElektrolizaAparatiielektrolizësRradhaepotencialevetretësirasubstancashsi:NaCl,CuSO4,etj.11IlustronmeshëmbujrastetëveçantatëelektrolizëssielektrolizaetretësiraveujoretëCuSO4,AgNO3etj.,meanodatëtretshme;•shkruanbarazimetkimiketëreaksioneveqëndodhinnëkatodëdheanodë;1.11Rastetëveçantatëelektrolizës.GalvanostegjiaTeksti,internet,revistashkencore.OrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 912•ilustronmeshembujshkriminebarazimittëpërgjithshëmtëelektrolizës;•njehsonsasitëesubstancavetëdepozituaranëelektroda(nëpërmjetushtrimeve);•përshkruanbrejtjensiproceselektrokimik;•shpjegonkuptiminefjalësndryshkdhemënyrëneformimittëtij.•kompozonhartënekoncepteve1.12BrejtjaemetalevedhembrojtjaprejsajTeksti,sendetëndryshkura,internet,revistashkencore.Bashkëmetemën13•Demonstroneksperimentalishtelektrolizëneujitdheatëtëtretësirësujoretësulfatittëbakrit1.13Punëpraktikeeksperimentale:Elektrolizaeujitdheetretësirësujoretësulfatittëbakrit+punënpraktikeeksperimentale1.8“Bateritëbëravetë “Aparateteelektrolizëssëujitdhekriprave,substancatepërshkruaratekmjetetepunëslaboratorikeTemat1.8+1.13mundtëbëhennënjëorëmësimorenëmënyrëqëtëkrijohetmundësipërnjëorëpërsëritjepastemës1.12.Nëorënepërsëritjeszhvillohetrubrika“tëripunojmësëbashku”,dhehartaekoncepteve13•zhvillonrubrikën“ripunojmësëbashku”•kompozonhartënekoncepteve1.PërsëritjeTeksti.Tabelat,hartaekoncepteve,Libriiushtrimevetëkimisë.InternetShënim:1orëdelngabashkimiidypunëvepraktike14Detyrëkontrolli.•Vlerësonvetvetennëpërmjettestittëkreut1.14TëVlerësojmënjohuritë OrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1015II.Hibridizimidhebashkëveprimindërmolekular(10orë)(5T;1P;1U;1P.prakt;1Proj;1referat)Shënim:treorëtëkëtijkreuupaearësyeshmengaautorëttishtoheshinhidrokarburevedhepërbërjevetëoksigjenuara•shpjegonkuptimineorbitalitatomikdheresëelektronike;•përkufizonorbitalinatomikdheatëmolekular;•dallonorbitaletmolekularesigmadhepi;•përcaktonngjashmëritëdhendryshimetndërmjetorbitaleveatomikedhemolekulare;2.1OrbitaletatomikedhemolekulareTeksti,figurattabelamësimore,sferamengjyra,lapsamengjyra,kompjuteretj.16•interpretondukurinëehibridizimitsipasPaulingutnëmolekulënemetanit;•përkufizonprocesinehibridizimit;•dallonnjëorbitalhibridnganjëorbitaljohibrid;•hartonnjëlistëmendryshimetmidistyre2.2HibridizimiiorbitaleveatomikeTeksti,figurattabelamësimore,sferamengjyra,lapsamengjyra,kompjuteretj17Përkufizonatominqendrornëmolekulatepërbërjevekimike;•shpjegontipinehibridizimitsp,sp2,sp3nëpërbërjetorganike;•ilustronmeanëtëshembujvehibridiziminsp,sp2,sp3nëpërbërjetëndryshmetëkarbonit;•lidhformëngjeometriketëmolekulësmetipinehibridizimittëatomitqendror.2.3HibridizimiiatomevetëkarbonitnëpërbërjetorganikeTeksti,figurattabelamësimorepërtipetehibridizimit,sferamengjyra,lapsamengjyra,kompjuteretj18•shpjegontipinehibridizimitsp,sp2,sp3nëpërbërjetinorganike;•ilustronmeanëtëshembujvehibridiziminsp,sp2,sp3nëpërbërjetëndryshmetëkarbonit;•lidhformëngjeometriketëmolekulësmetipinehibridizimittëatomitqendror.2.4HibridizimiiatomitqendrornëmolekulatepërbërjeveinorganikeTeksti,figurattabelamësimorepërtipetehibridizimit,,sferamengjyra,lapsamengjyra,kompjuteretj19•zgjidhushtrimembipërcaktiminetipittëhibridizimittëatomitapoatomeveqendrorenëpërbërjetinorganikedheorganike.2.5UshtrimetëzgjidhurapërhibridiziminTekst.Libriiushtrimeve.Kimisë.OrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1120•demonstroneksperimentalishtsipasudhëzimevetëdhënanëtekstmodelemolekulash,lidhjesh,tipeshtëndryshmehibridizimisp,sp2,sp3nëpërbërjeorganikedheinorganike;•krahasonmodeletendërtuarasingalidhjetkimikeashtudhengahibridizimi.2.6Punëpraktikeeksperimentale:ModelimiitipavetëhibridizimitnëpërbërjetorganikedheinorganikeMjetetepërshkruaranëtekst.21•përgjithsonsemidismolekulaveekzistojnëforcatebashkëveprimitndërmolekular;•listonkatërformatebashkëveprimitndërmolekular;•përshkruanforcateLondonitnëmolekulatjopolare,•interpretonmeshembujndikimineforcavetëLondonitnëgjendjenagregatetëpërbërjes;përshkruanforcatdipol-dipol(tëinduktuardhetëpërkohshëmnëmolekulatjopolaredheatorealedipol-dipolnëmolekulatpolare);•shpjegonformiminelidhjeshidrogjenoresiforcëebashkëveprimitndërmolekular..2.7ForcatebashkëveprimitndërmolekularTekst22Zgjidhnjëngatematesugjeruaranëtekst2.8ProjektInternet,etj..Shënim:mësuesipërcaktontemën,çështjet,ndanklasënnëgrupepune23•hartonnjëpërmbledhjetënjohurivekryesoretëkreut.•Shpjegonatonëpërmjetilustrimevenëhartënekonceptitpërhibridizimindhebashkëvepriminndërmolekular;2.9.Përsëritje“Ripunojmësëbashkunjohuritëemarrambihibridizimindhebashkëvepriminndërmolekular”+hartaekoncepteveTeksti.Tabelat,hartaekoncepteve,Libriiushtrimevetëkimisë.InternetOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1224përgatitënjëreferatoseeseshkencormetemë:“Figuratëshquaraqëstudiuan,shpjeguandheinterpretuanstrukturënkimiketëlëndës”.(Dalton,Tomson,deritePauling).•përgatitnjëreferatoseese2.10Referatshkencormetemë:“Figuratëshquaraqëstudiuan,shpjeguandheinterpretuanstrukturënkimiketëlëndës”.(Dalton,Tomson,deritePauling).interneti25III.Hidrokarburet(20orë)(11T ;3U ;1Pr ;4P.Prak ;1DK)•përshkruanvetitëeelementikarbon;•vënëdukjekatërvalencënekarbonitnëpërbërjetorganike;•shpjegongjendjenthemeloredhetëngacmuartëatomittëkarbonit;•përkufizonskeletinkarbonik;3.1KarboniështëelementikryesorimolekulaveorganikeSkemaelibrit,figuratëskeletevekarbonike26•hetonelementetpërbërësetëpërbërjeveorganike;•listonelementetpërbërësenëpërbërjetorganike3.2Punëpraktikeeksperimentale:HetimiielementevenëpërbërjetorganikeMjetetepërshkruaranëtekst27•klasifikonpërbërjetorganikeqëpërmbajnëkarbondhehidrogjen;•përkufizonalkanet,serinëhomologe,diferencëneserisëhomologe;•hartonnjëlistëmepjesëtarëteserisëhomologetëalkanevengaC1-C10;3.3Hidrokarburet.Teksti,tabelamësimore,sferamengjyrapërtëmodeluarstrukturatëalkaneve28•përkufizonradikaletalkile;•shpjegonizomerinëevarguttekalkanet;•emërtonalkanemevargnormaldhetëdegëzuardukezbatuarrregullateIUPAC;•përcaktonpozicionineatomittëkarbonit(parësor,dytësoretj.)nëpërbërjetëndryshme;•tregonvendburimenatyroretëalkaneve;listonmënyrapërftimitëtyre..3.4Emërtimiialkanevemevargtëdegëzuar.Gjendjanënatyrëdhepërftimiialkaneve.Tekst,tabelamësimor29•përshkruanvetitëfiziketëalkaneve;•listonvetikimiketëalkaneve;•shpjegonreaksionetezëvendësimit,djegies,krekingut,dehidrogjenimittekalkanet;•përkufizoncikloalkanet;•emërtonatosipasIUPAC;•krahasonvetitëetyremealkanet;•tregonngjashmëritënëvetitëkimiketëalkanevedhecikloalkaneve.3.5Vetitëealkaneve.CikloalkanetTekst.OrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1330•zgjidhushtrimembiemërtiminealkanevemevargnormaldhetëdegëzuardukezbatuarrregullateIUPAC;•zbatonrregullatendërtimittëformulavestrukturoretëmolekulavetëalkaneve.3.6UshtrimetëzgjidhurapërhidrokarburetengopuraTekst.Libriiushtrimeve31•demonstroneksperimentalishtgatitjenemetanitdhevetitëetij;•vënëdukjeplogështinëkimketëtijnëlidhjemeujinebromitdhetretësirëneKMnO43.7Punëpraktikeeksperimentale:GatitjadhevetitëemetanitMjetetepërshkruaranëtekst32•shkruanformulënepërgjithshmetëalkeneve•përkufizonalkenet;•krahasonalkanetdhealkenetngaformulaepërgjithshme;•tregonveçoritëlidhjevedyfishe;dallonlidhjensigmangalidhjapinëstrukturëdheenergji;listonpjestarëtëserisëhomologetëalkeneve;emërtonatasipasIUPAC;shpjegonizomerinëepozicionitdheatëgjeometrike;ilustronmeanëtëshembujveizomerinëgjeometriketekalkenet;dallonalkenetngaalkanetnëemërtimdhestrukturë.3.8Hidrokarburetepangopuramenjëlidhjedyfishe(Alkenet)Teksti,tabelamësimore.33•listonmënyratëpërfimittëalkeneve•përkufizonreaksionete,adicionit,eliminimit,polimerizimit,oksidimitdhereduktimittekalkenet;3.9PërftimidhevetitëealkeneveTeksti.34•demonstroneksperimentalishtgatitjeneetenitdhevetitëetij;•vënëdukjeaftësinëeetenitpërtëçngjyrosurujinebromitdhetretësirëneKMnO43.10Punëpraktikeeksperimentale:GatitjadhevetitëeetenitMaterialetëpërshkruaranëtekst.OrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1435•zgjidhushtrimembiemërtiminealkenevemevargnormal,mbiizomerinëepozicionitdheatëgjeometrike;•shkruanformulatkurjepenemërtimetdheanasjelltas;•zbatonrregullatendërtimittëformulavestrukturoretëmolekulavetëalkeneve;•zgjidhushtrimemenjehsime3.11UshtrimetëzgjidhurapëralkenetModeletetekstitdhelibrittëushtrimeve.36•shkruanformulënepërgjithshmetëalkineve•përkufizonalkinet;•krahasonalkanetdhealkenetdhealkinetngaformulaepërgjithshme;•tregonveçoritëlidhjevetrefishe;listonpjestarëtëserisëhomologetëalkineve;•emërtonatasipasIUPAC;•shpjegonizomerinëepozicionit;•ilustronmeanëtëshembujveizomerinëepozicionittekalkinet;dallonalkinetngaalkanetdhealkenetnëstrukturëdheemërtim.3.12AlkinetTeksti,tabelamësimore,mjetedidaktikesimodelemolekulash,vizatimekompjuterikeetj.37•listonmënyratëpërfimittëalkineve•shpjegonvetitëkimiketëalkineve.•krahasonreaksionetezëvendësimit,adicionit,eliminimit,polimerizimit,oksidimitdhereduktimittekalkenetdhealkinet.3.13Vetitëkimiketëalkineve.EtinisipërfaqësuesityreTeksti.38•demonstroneksperimentalishtgatitjeneetinitdhevetitëetij;•vënëdukjeaftësinëeetinitpërtëçngjyrosurujinebromitdhetretësirëneKMnO43.14Punëpraktikeeksperimentale:GatitjadhevetitëeetinitMjetetepërshkruaranëtekst39•përkufizonhidrokarburetaromatikedheradikalinfenil;•shpjegonçlokalizimineelektronevedhendikiminetyrenëstrukturënebenzenit;•përkufizonreaksionetezëvendësimitelektrofilik;•listonmënyrapërftimidhevetikimiketëbenzenit;3.15Hidrokarburetaromatikeciklike.BenzeniTeksti,skemaefigura,mjetesisfera,kunjabashkuese,vizatimemelapsamengjyraetj,NdarjaenentemavesipasgrupevetepunesOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1540•përcaktonpozicionetorto,metadheparanëstrukturënebenzenitgjatëzëvendësimittëatomevetëhidrogjenit;•listonrrjedhësatëbenzenit.•klasifikonrrjedhësatebenzenit;•listonmënyrapërfimitëtyre.3.16RrjedhëstëtjerëtëbenzenitTeksti.41•zgjidhushtrimetëtipevetëndryshmepërvetitë,reaksionetkarakteristike,mënyrapërfimietj.;•zgjidhushtrimemenjehsimembipërcaktimineformulësmolekulare,adicionIkloritetj..3.17UshtrimepërmbledhësepërhidrokarburetModeletetekstitdhelibrittëushtrimeve.42•kontrollonecurinëeprojektit3.18ProjektTekst,internet.43•studionlidhjengjinoremidiscikloalkane-alkane-alkene-alkine-arene;•shpjegonato•kompozonhartënekoncepteve.3.19LidhjagjinoremidishidrokarburevetëcilënezhvillonbazuarnëtabelënelidhjesgjinoreTeksti,tabeladheskemaelibrit.44•testonnjohuritëemarranëpërmjettestit3.20Tëvlerësojmënjohuritë 45IV.Grupetfunksionorenëpërbërjetorganike(19orë)(12T ;3U ;3P.Prak ;1DK)•dallonpërbërjetorganikeqëpërmbajnëoksigjenngagrupifunksionor•vënëdukjegrupinfunksionorohtëalkooleve•dallonpjesëtemolekukëssëalkooleve•krahasonformulënepërgjithshmetëalkalevedhealkooleve.4.1Grupetfunksionore.NjohuritëpërgithshmembialkooletTekstitabelamësimore.46•klasifikonalkooletlistonpjestarëteserisëhomologetëalkooleve•emërtonalkooletengopuraetëpangopura•shpjegonizomerinëepozicionittekalkanolet•përkufizonreaksionetezvendësimitnukleofilik•listonmënyrategatitjessëalkanoleve4.2AlkanoletTeksti,tabelamësimore47•përshkruanvetifiziketëalkanoleve•shpjegonvetitëkimiketëalkanolevesipasojëekëputjessëlidhjeso-hdhec-o•listontipetereaksionevetëalkanoleve•vënëdukjereaksioneteoksidimit,djegies,eliminimit.•listonpërfaqësuestëalkanolevedhevetitëetyre4.3Vetitëealkooleve..Tekst,etanolOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1648•-shpjegonstrukturënefenoleve•klasifikonfenoletnëshembujtëndryshëm•emërtonhomologëtefenolit•-tregonmënyratëgatitjessëfenolit•-listonvetifizikeekimiketëfenolit4.4Fenolettekst.49•zgjidhushtrimembiemërtiminealkooleve,fenoleve,•shkruanreaksionetkimikenëshndrimetëndryshmedhekryennjehsime4.5UshtrimetëzgjidhurapëralkoletdhefenoletTekstiikimisë,libriiushtrimeve50•përshkruangrupinfunksionortëeterevedalloneteretngaalkooletemërtoneteretsipasiupacklasifikoneteretlistonmënyragatitjedhevetitëtyrepërshkruanvetidhepërdorimetëetoksietanit4.6Eterettekst.1•demonstronnërrugëeksperimentalevetitëealkooleve,fenolëve,•etereve•përmbledhnënjëtabelëvetitëtyresipas“ripunojmësëbashku”4.7Punëpraktikeeksperimentale:Vetitëkimiketëalkooleve,fenoleve,etereveTeksti,mjetetepunëstëpërshkruaranëtë52•shpjegonstrukturënealdehideveeketoneve,grupinfunksionortëtyre•-tregontipinehibridizimittëatomitctekgrupikarbonil=c=o•klasifikonaldehideteketonet•listonpjestarëtëserisëhomologetëtyre•emërtonatosipasiupac•krahasonaldehidet,ketonet,alkalet,alkenet,alpinet,alkooletngapikatevlimitdhetretshmëria4.8Aldehidetdheketonettabelamësimore,skemamolekularedhegrupeshfunksionore,modelemesfera53•-Listonmënyratëpërftimittëaldehideveeketoneve•Shpjegonreaksioneteoksidimit,reduktimittëaldehideveeketoneve,sidheatotëadicionit,polimerizimittëaldehideve•Hetonaldehidetmeanëtëreaksionittëpasqyrës•Gatitaldehideeketonenërrugëeksperimentale4.9Përftimiialdehidevedheiketoneve.VetitëkimiketëtyreTekstiOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1754•Demonstronnërrugëeksperimentalevetitëealdehideveeketoneve4.10Punëpraktikeeksperimentale:GatitjadhevetitëealdehideveeketoneveMjetetepunëstëpërshkruaranëtekst55•Zgjidhushtrimepëremërtiminealdehideveeketoneve,njehsimestekiometrike4.11UshtrimetëzgjidhurapëraldehidetdheketonetTekstidhelibriiushtrimeve.56•Shpjegonstrukturënegrupitfunksionortëacidevekarboksilike•Klasifikonacidetkarboksilike•EmërtonatosipassistemitIUPAC•Tregonmënyrapërftimitëacidevekarboksilike4.12Acidetkarboksilike.Teksti,figuratmodelemesfera,tabeladheskemamësimore.57•Përshkruanvetifiziketëacidevekarboksilike•Shpjegonshpërbashkiminnëtretësiraujoretëtyre•Kryeneksperimentemedëftuestëngjyrosur•Listonpërfaqësuesdhevetitëtyre•Tregonmënuratëpërftimittëtyre4.13Vetitëeacidevekarboksilike.Përfaqësuestëtyre.Teksti,materialshtesëngainternetipërpërfaqësuesit,rubrikattëdimëmëtepër,etj.58•Përshkruaneteretsipërbërjetëpërftuarangaacidetkarboksilikemealkoolet•Shpjegonstrukturënegrupitfunksionor•Përkufizonreaksionineesterifikimitdhehidrilizës•Listonvetifizikeekimiketëestereve4.14Esteret.Teksti,skematdhemodeletëndërtuaravetëmesferaapovizatimekomjuterike.59•Zgjidhushtrimepëremërtimineacidevekarboksilikedheestereve,njehsimestekiometrike4.15UshtrimetëzgjidhurapëracidetkarboksilikedheesteretTekstidhelibriIushtrimeve.60•Demonstronnërrugëeksperimentalevetitëeacideve•Përftonënëkushteeksperimentaleaspirinën.4.16Punëpraktikeeksperimentale:VetitëeacidevekarboksilikeTekstidhemjetetepërshkruaranëtekst61•studionlidhjengjinoremidispërbërjevetëoksigjenuara•shkruanreaksionetkimikepërshëndrimetetyre•kompozonhartënekoncepteve.4.17StudimikrahasuaripërbërjevetëoksigjenuaraTeksti,tabela,skema.62•klasifikonaminat•emërtonaminat•tregonmënyratëpërftimittëtyre•listonvetifizikedhekimiketëaminave4.18AminatTeksti,tabelamësimore,modelemesfera63•testonnjohuritëemarranëpërmjettestit4.19TëvlerësojmënjohuritëTekstidhelibriiushtrimeveOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1864V.biokimia.Lyrat,proteinatdhekarbohidratet(9orë)(3T,1U+Përs;2P.prak.;2projk ;1D.K)•shpjegonstrukturënelyravedheprejardhjenetyre;•klasifikonlyrat•listonefektetpositivedhenegativetëlyrave•bënnjëreferatmbirolinetyrenëprocesinmetaboliktënjeriut•tregonsipërftohensapunët•klasifikonsapunët•shpjegonmekanizmineveprimitlarëstëtyre•realizonnjëfletëpalosjemefiguratëllojevetësapunëvetëtëpërdorurapërnjëperiudhëkohoretëpaktën1000vjet5.1LyratdhesapunëtBurimetëndryshmeinformacioningaInterneti,mjekësia,etj.65•realizoneksperimentalishtgatitjenesapunitdhevetitëlarësetëtij.5.2PunëpraktikeeksperimentaleGatitjaesapunit.VetitëetijTekstimjetetepërshkruaranëtekst66•përkufizonaminoacidet•tregongrupetfunksionore•listondisaaminoacidetëpazëvendësueshme•shpjegonvetitëamfotere•interpretonformiminelidhjespeptidike•tregonrëndësinëetyrenëformiminevargjevepolipeptidike•shpjegonstrukturatparësore,dytësore,tretësoredhekatërsoretëproteinave5.3Aminoacideteproteinat.Tekstiskemaefiguratëtij,tabelamësimorekimieebiologjiembiproteinatdhestrukturenetyre,sferamengjyrapërmodeleaminoacideshdhelidhjenpeptidike67•përkufizonkarbohidratet•klasifikonato•listonpërfaqësuessipasgrupeve•tregonvetidhevendndodhjetëtyrenënatyrë•krahasonstrukturatetyre•nxjerrnëpahngjashmëritëdhendryshimetmidispërbërjeveizomeresifruktozimeglukozinetj..5.4KarbohidratetTeksti,figuraetabelamësimore,informacionshtesëngainterneti68•Realizonnjëpunëkërkimoreshkencoreosenjëprojektmbirolinepadiskutueshëmtëkarbohidrateve,lyrave,proteinavenëjetënegjallesave;•Mbledhtëdhënastatistikorenëlidhjemesëmundjetqëshkaktohenngaprishjaeekuilibrittëtyrenëorganizminenjeriut.5.5Projekt:Kërkesateorganizmitpërpërbërjetorganikemeinteresbiologjik(2orë)MaterialngainternetidhemanualemjekësorePrezantimdhevlerësimiprojektit69•vazhdim5.6ProjektvazhdimiprojektitdhefinalizimitijPrezantimdhevlerësimiprojektitOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 1970•demonstroneksperimentalishtvetiteekarbohidratevedheproteinave;•hetonkarbohidratetdheproteinat.5.7Punëpraktikeeksperimentale:Vetitëeproteinavedhekarbohidratevematerialetepërshkruaranëtekst71•kryennjehsimestekiometrikepërlyrat,proteinatdhekarbohidratet•Përmbledhnënjëskemëosetabelënjohuritëeparaqituranëpërmjethartavetëkoceptit,rubrikës“Ripunojmësëbashku”,termavekyçeetj.5.8UshtrimedhepërsëritjeTeksti,libriIushtrimevehartakoncepti72•Vlerësonvetvetennëpërmjettestitvjetor5.9Testivjetor(libriimësuesit)TestidhelibriiushtrimeveOrëKreuObjektivatetemaveTemamësimorepërçdoorëmësimiMaterialeburimoremjetemësimoreShënime
    • 20KIMIA 11OBJEKTIVAT SIPAS KAPITUJVE MËSIMORKreu 1: REAKSIONET REDOKS. ELEKTROKIMIANë fund të këtij kreu nxënësi/ja:• shpjegon kuptimin e konceptit numër oksidimi;• njehson numrat e oksidimit të elementeve në përbërje të ndryshme;• dallon reaksionet redoks nga ato joredoks;• përcakton reduktuesin dhe oksiduesin, substancën që oksidohet dhe atë qëreduktohet në një reaksion redoks;• vendos koeficientet në reaksionet redoks;• përcakton eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve;• demonstron aftësitë oksiduese në zbritje të halogjenëve: klor, brom, jod;• përshkruan elementin galvanik;• krahason potencialet elektrodike standarde të reduktimit të elementeve tëndryshme me ato të elektrodës standarde të hidrogjenit;• përkufizon potencialin elektrodik standard të reduktimit të një elementi;• përkufizon forcën elektromotore të një elementi galvanik;• njehson f.e.m. të një elementi;• krahason funksionin e elementit galvanik me atë të elementit elektrolitik;• harton një listë ose një tabelë me ndryshimet në ndërtim midis elementitgalvanik dhe elektrolizerit;• tregon përdorimet në praktikë të elementeve galvanike dhe të llojeve tëndryshme të elektrolizës;• shpjegon me shembuj si zhvillohet elektroliza e acideve, e bazave, ekripërave të shkrira dhe e tretësirave ujore të kripërave;• vë në dukje ngjashmëritë dhe ndryshimet midis procesit të elektrolizëssë kripërave të shkrira dhe elektrolizës së tretësirave ujore me elektrodainaktive;• shpjegon elektrolizën e një tretësire ujore me anodë aktive;• njehson sasitë e substancave të depozituara në elektroda;• shkruan barazimet kimike të reaksioneve që ndodhin në katodë dhe anodë;• ilustron me shembuj shkrimin e barazimit të përgjithshëm të elektrolizës;• përshkruan brejtjen si proces elektrokimik;• shpjegon kuptimin e fjalës ndryshk dhe mënyrën e formimit të tij.• kompozon hartën e koncepteve
    • 21LIBËR PËR MËSUESINKreu 2: HBRIDIZIMI DHE BASHKËVEPRIMI NDËRMOLEKULARNë fund të këtij kreu nxënësi/ja:• shpjegon kuptimin e orbitalit atomik dhe resë elektronike;• përkufizon orbitalin molekular;• dallon orbitalet molekulare sigma dhe pi;• përcakton ngjashmëritë dhe ndryshimet ndërmjet orbitaleve atomike dhemolekulare ;• interpreton dukurinë e hibridizimit sipas Paulingut;• dallon një orbital hibrid nga një orbital jo hibrid;• përcakton tipin e hibridizimit sp, sp2, sp3 në përbërjet organike dheinorganike;• ilustron me anë të shembujve hibridizimin sp, sp2, sp3 në përbërjet ekarbonit;• realizon modelime për tipat e ndryshëm të hibridizimit sp, sp2, sp3;• shpjegon bashkëveprimin dipol-dipol,në molekulat polare;• përshkruan forcat e Londonit në molekulat jopolare,• interpreton me shembuj ndikimin e forgave të Londonit në gjendjenagregate të përbërjes;• shpjegon formimin e lidhjes hidrogjenore si forca të bashkëveprimitndërmolekular;• kompozon hartën e koncepteve për hibridizimin dhe bashkëvepriminndërmolekular;• përgatitë një referat ose ese shkencor me temë: “Figura të shquara qëstudiuan,shpjeguan dhe interpretuan strukturën kimike të lëndës”.(Dalton, Tomson, deri te Pauling).
    • 22KIMIA 11Kreu 3: HIDROKARBURETNë fund të këtij kreu nxënësi/ja:• përshkruan vetitë e elementi karbon;• përkufizon skeletin karbonik;• heton elementet përbërëse të përbërjeve organike;• klasifikon përbërjet organike që përmbajnë karbon dhe hidrogjen;• përkufizon alkanet, serinë homologe, diferencën e serisë homologe;• liston pjesëtarët e serisë homologe të alkaneve;• emërton alkane me varg normal dhe të degëzuar duke zbatuar rregullat eIUPAC;• përkufizon radikalet alkile;• shpjegon izomerinë e vargut tek alkanet;• përcakton pozicionin e atomit të karbonit (parësor, dytësor etj.) në përbërjetë ndryshme;• tregon mënyra përftimi të alkaneve;• shpjegon veti kimike të tyre;• dallon alkanet nga cikloalkanet;• eksperimenton vetitë kimike të alkaneve;• përkufizon alkenet dhe alkanet;• tregon veçori të lidhjeve dyfishe dhe trefishe;• dallon lidhjen sigma nga lidhja pi në strukturë dhe energji;• shpjegon izomerinë e pozicionit tek alkenet dhe alkanet;• emërton sipas IUPAC alkenet dhe alkinet;• liston përfaqësues të tyre;• ilustron me anë të shembujve izomerinë gjeometrike tek alkenet;• përkufozon reaksionet e zëvendësimit, adicionit; eliminimit, polimerizimit,oksidimit dhe reduktimit tek alkenet dhe alkanet;• krahason veçori të alkaneve, alkeneve dhe alkineve në emërtim dhe vetikimike;• përkufizon hidrokarburet aromatike dhe radikalin fenil;• shpjegon çlokalizimin e elektroneve dhe ndikimin e tyre në strukturën ebenzenit;• përkufizon reaksionet e zëvendësimit elektrofilik;• përcakton pozicionet orto, meta dhe para në strukturën e benzenit gjatëzëvendësimit të atomeve të hidrogjenit;• liston rrjedhësa të benzenit;• kompozon lidhjen gjinore midis cikloalkane-alkane-alkene-alkine-arene;• zhvillon tema projektesh të përshkruara në tekst.• kompozon hartën e koncepteve.
    • 23LIBËR PËR MËSUESINKreu 4: GRUPET FUNKSIONORE NE PËRBËRJET ORGANIKENë fund të këtij kreu, nxënësi/ja:• klasifikon përbërjet organike që përmbajnë oksigjen dhe aminat;• dallon grupet funksionore të secilës klasë;• liston përfaqësues të serive homologe të klasave të ndryshme, që ngaalkoolet deri tek acidet dhe aminat;• shkruan formulat e përfaqësuesve të çdo serie homologe dhe izomereve tëtyre;• emërton sipas IUPAC-ut përbërje të ndryshme, kur jepen formulatmolekulare;• përshkruan vetitë fizike të pjesëtarëve të serisë homologe, në përputhje meklasën së cilës i përket, që nga alkoolet deri tek acidet dhe aminat;• tregon mënyrat e gatitjes së përbërjeve organike të oksigjenuara sipasklasave;• interpreton me shembuj vetitë kimike të alkooleve, fenoleve, aldehideve,ketoneve, acideve aminave etj.;• liston veti dhe përdorime të përfaqësuesve kryesorë të klasave tëndryshme;• demonstron në mënyrë eksperimentale vetitë e përfaqësuesve të çdo klase;• heton grupet funksionore nëpërmjet reaksioneve karakteristike;• shpjegon nëpërmjet shndrimeve kimike lidhjet gjinore midis klasave tëndryshme që nga alkoolet deri tek acidet dhe aminat• njehson për nxjerrjen e formulës molekulare dhe sasitë e substancave nëreaksionet organike.• shpjegon rolin dhe rëndësinë e përbërjeve organike të oksigjenuara, që ngaalkoolet deri tek acidet dhe aminat.• realizon projekte duke zgjedhur tema të pëcaktuara në tekst.• harton ese rreth materialeve të nxjerra nëpërmjet punëve kërkimorestudimore;• kompozon hartën e koncepteve.
    • 24KIMIA 11Kreu 5: BIOKIMIA. LYRAT, PROTEINAT DHE KARBOHIDRATETNë fund të këtij kreu, nxënësi/ja:• përshkruan lyrat duke i klasifikuar ato në bimore e shtazore;• tregon mënyrën e gatitjes së triglicerideve;• shpjegon veprimin larës të sapuneve në kushte eksperimentale;• shpjegon rolin dhe rëndësinëe përbëjeve organike me rëndësi biologjike• përcakton kuptimet: aminoacid, lidhje peptidike, peptid dhe proteinë;• interpreton nëpërmjet reaksioneve vetitë amfotere të aminoacideve dheproteinave.• krahason strukturat parësore, dytësore, tretësore dhe kuaternare tëproteinave.• klasifikon karbohidratet në monosakaride, disakaride dhe polisakaride;• shkruan formulat molekulare dhe strukturore për fruktozën, glukozën dheformulat molekulare për sakarozin, amidonin, celulozën;• realizon në rrugë eksperimentale hetimin dhe vetitë e proteinave ekarbohidrateve• realizon në grup, një projekt mësimor mbi bazën e të dhënave tëgrumbulluara nga burime të ndryshme informacioni, për efektet pozitivedhe negative në organizmin e njeriut të karbohidrateve, yndyrnave,proteinave; ose për proceset kimike në fusha të ndryshme të veprimtarisëshoqërore (industri, bujqësi, mjekësi etj.) në vendin tonë.• liston mënyra të përdorimit të lyrave ,proteinave dhe karbohidrateve nëjetën e përditshmepër të pasue një organizëm të shëndetshëm.• kompozon hartën e koncepteve.
    • 25LIBËR PËR MËSUESINMODULE MËSIMOREMODUL 1:Temat 3.8 + 3.9: HIDROKARBURET E PANGOPURA ME NJËLIDHJE DYFISHE(alkenet)Objektivat:Objektiva minimalë:Në fund të dy orëve të mësimit nxënësi/ja duhet të:a) përkufizon alkenet;b) emërton pjestarët e serisë homologe të alkeneve me varg normal sipasIUPAC;c) përshkruan vetitë fizike të alkeneve.d) tregon përdorime të alkeneve në industrie) përshkruan efektet negative të materialeve plastike të përgatitura ngapolimerizimi i alkeneveObjektiva mesatarë:Në fund të dy orëve të mësimit nxënësi/ja duhet të:a) krahason alkenet me alkanet duke u nisur nga formula e përgjithshme dhehibridizimi i atomeve të karbonit;b) vë në dukje praninë e lidhjes dyfishe tek alkenet;c) shpjegon pse alkenet marrin prapashtesën –end) dallon mënyrat e formimit të lidhjeve sigma dhe pi;e) krahason energjinë e lidhjes sigma me atë të lidhjes pif) krahason lidhjen njëfishe me atë dyfishe për nga fortësia dheqëndrueshmëria;g) emërton alkene me varg të degëzuar;h) krahason strukturat e alkeneve izomere me varg normal dhe të degëzuar;i) liston veti kimike të alkeneve;j) ilustron me shëmbuj reaksionet e polimerizimit të alkeneve;k) shpjegon pse reaksionet e polimerizimit janë veçori karakteristike përalkenet.f) demonstron eksperimentalisht gatitjen e etenit
    • 26KIMIA 11Objektiva maksimalë:Në fund të dy orëve të mësimit nxënësi/ja duhet të:a) ilustron me shembuj të ndryshëm izomerinë e pozicionit tek alkenet;b) shpjegon me shëmbuj izomerinë gjeometrike tek alkenet;c) përgjithëson kur një alken formon izomerë gjeometrikëc) kompozon një tabelë me ngjashmëri dhe ndryshime midis alkaneve dhealkeneve në strukturë, veti, reaksione karakteristike, përdorimeKonceptet kryesore: Hidrokarbur i ngopur, i pa ngopur, lidhje njëfishe, dyfishe,lidhje sigma, lidhje pi, energji e lidhjes, fortësi e lidhjes, qëndrueshmëri,hibridizim, seri homologe, izomeri pozicioni, izomeri gjeometrike.Mjetet: sfera me ngjyra, kunja lidhëse, plastelinë me ngjyra, tabela e lidhjesdyfishe dhe njëfishe, lapsa me ngjyra, shkumësa me ngjyrë, fletë format letre,tabela e zezë.Struktura e mësimit “Alkenet” sipas çështjeve që do të shqyrtohen:Çështja e parë mësimore: Struktura e lidhjes dyfishe, seria homologe, izomeriae pozicionit dhe emërtimi i alkeneve (25 min)Çështja e dytë mësimore: Izomeria gjeometrike e alkeneve (15minuta)Skema përmbledhëse (5 minuta)Çështja e tretë: Përftimi dhe vetitë e alkeneve (kjo temë planifikohet për tubërë orën e dytë te alkenet, por që mund të zhvillohet sipas metodes që do tëparaqitet më poshtë. Objektivat për këtë çështje janë paraqitur bashkë me dyçështjet e para duke e konsideruar temën e alkeneve të plotë. Kjo çështje zgjat45 minuta dhe ndahet në nënçështje nga mësuesi për tu trajtuar në klasë)Fazat e strukturës përçështjen e parëMetodatVeprimtaritë e nx.dhe kohaOrganizimi i nx.Parashikimi D.D.MDiskutim i ideve(35’)Të gjithë nxënësitNdërtimi i njohurivePërforcimi Hartë koncepti Nxitje përtë zhvilluartë gjykuarinpërmbledhës (10’)
    • 27LIBËR PËR MËSUESINZHVILLIMIParashikimiNxënësit ndahen në grupe pune. Grupi I punon strukturën e metanit, etanit,propanit, të cilat janë hidrokarbure të ngopura, lidhjen kovalente sigma dhe jeptë dhëna për veçoritë e lidhjes njëfishe dhe hibridizimin e atomeve të karbonit nëkëto molekula. Grupi II udhëzohet të ndërtojë strukturat e përbërjeve që kanë 2,3, 4, 5, 6 etj. atome karboni, por në momentin që do të plotësojnë katër valencëne karbonit duhet që brenda një molekule të realizojnë një lidhje dyfishe. Ky grupduhet të përcaktojë tipin e hibridizimit për të gjithë atomet e karbonit që bëjnëpjesë në këto përbërje. Ky grup përcakton dhe veçori të lidhjes sigma dhe piduke u nisur nga lidhja dyfishe e studjuar në klasën e 10Grupi III punon me pozicionet e lidhjes dyfishe në përbërjet me 4, 5, 6 atomekarboni. Ata paraqesin strukturat e këtyre përbërjeve me varg normal dhe tëdegëzuar. Nga mësuesi kërkohet nxënësve të arsyetojnë pse nuk ekziston alkenime një atom karboni. Grupet e punës punojnë me formatët e letrës dhe lapsatme ngjyra mbi tavolinat e tyre të punës. Në se është e mundur mund të punojnënë paint në kompjuter ose me sfera me ngjyra. Mësuesi udhëheq zhvillimin emësimit duke aktivizuar grupet sipas detyrave të ndara më parë. Më pas tregrupet mbushin kolonën di, të tabelës së mëposhtëmë, bazuar në njohuritë emarra në mësimet e kaluara si: tipet e hibridizimit të atomeve të karbonit,hidrokarburet e ngopura, si dhe në temat e trajtuara në lëndën e kimisë bërthamë,klasa e 10-të. p.sh: lidhje kovalente sigma, pi, fortësi e qëndrueshmëri e lidhjes,formulë molekulare, etj. Grupi IV punon për hartimin e tabelës mbi dallimetdhe ngjashmëritë në formulë dhe strukturë midis alkaneve dhe alkeneve. Egjithë faza e parashikimit zgjat rreth 10 minuta, d.m.th. çdo grup punonparalelisht për këtë fazë 10 minuta). Duhet të kemi parasysh se detyrat përçdo grup ndahen më parë në orën paraardhëse.Mbushet kolona e parë e tabelës:Di Dua të di MësovaKuptimin mbi:1. Hidrokarburin e ngopur (alkan)2. lidhjen kovalente sigma, pi3. energji e lidhjes4. gjatësi e lidhjes5. fortësi e lidhjes6. qëndrueshmëri e lidhjes7. hibridizim8. seri homologe9. izomerinë e vargut
    • 28KIMIA 11Ndërtimi i njohurive (25-30 minuta):Në stadin e parë të kësaj faze, mësuesi/ja iu kërkon nxënësve që të mbushinkolonën e dytë të tabelës duke bërë pyetje rreth çështjeve në fjalë tek kolonae parë di. Më pas ajo iu jep nxënësve informacion mbi pangopshmërinë ealkeneve, tregon shkakun dhe u kërkon nxënësve të bëjnë krahasimin midislidhjes njëfishe tek alkanet dhe lidhjes dyfishe tek alkenet. Nxënësit i kanëmodeluar me ngjyra molekulat e alkeneve në fletë format ose kanë ndërtuarstrukturat e tyre me sfera me ngjyra. Ky stad zgjat 10 minuta.Në stadin e dytë, ajo kërkon prej tyre të zhvendosin pozicionin e lidhes dyfishe atyku është mundësia që të rruhet e pa përsëritur struktura e molekulës së alkenit dukenxjerrë në pah dukurinë e izomerisë së pozicionit. Më pas ajo përkufizon dukurinë eizomerisë gjeometrike duke ju kërkuar nxënësve se cilat alkene nga C4deri në C10,formojnë izomerë gjeometrikë. Në fund hartohet një listë me rregullat për emërtimine alkeneve me varg normal dhe të degëzuar dhe duke i zbatuar ato emërtohen alkenete skicuara apo të modeluara me sfera apo me komjuter. Ky stad zgjat 10 minuta.Mbushet kolona e dytë e tabelës së mësipërme.Në stadin e fundit të fazës së ndërtimit të njohurive dhe realizimit të kuptimit,nxënësit duhet të mbushin kolonën e tretë, me njohuritë që mësuan rrethalkeneve si hidrokarbure të pangopura, strukturës së lidhjes dyfishe, fortësisëdhe qëndrueshmërisë së saj, emërtimin dhe izomerinë e pozicionit dhe atëgjeometrike në shembuj të ndryshëm. Kjo fazë mund të zgjasë 5- 10’. Në fundtë fazës së realizimit të kuptimit, tabela DDM duhet të ketë këtë pamje:Di Dua të di MësovaKuptimin mbi:1.Hidrokarburine ngopur(alkan)2. lidhjenkovalentesigma, pi3. energji elidhjes4. gjatësi elidhjes5. fortësi elidhjes6.qëndrueshmërie lidhjes7. hibridizim8. serihomologe9. izomerinë1. çjanë hidrokarburet e pangopura (alkenet)2. cila është formula epërgjithshme e alkeneve3. Cilat janë veçoritë e lidhjesnjëfishe dhe dyfishe4. si të krahasoj fortësinë dheqëndrueshmërinë e lidhjesdyfishe me atë të kidhjesnjëfishe5. cilat janë rregullat sipassistemit IUPAC për emërtimine pjestarëve të serisëhomologe të alkeneve mevarg normal dhe të degëzuar6. Si ndërtohen formulatstrukturore të izomerëve tëpozicionit të lidhjes dyfishe7. kuptimin mbi izomerinëgjeometrike8. Si emërtohen izomerëtgjeometrikë.1. Alkenet janë hidrokarbure të pangopurame lidhje dyfishe, ku secili atom karbon ilidhjes dyfishe bën hibridizimin sp22. Formula molekulare e tyre është: CnH2n,pra ata kanë dy atome hidrogjen më pak setek alkanet3. lidhja dyfishe ka energji dhe fortësi më tëmadhe se lidhja njëfishe4. lidhja dyfishe është më pak eqëndrueshme se lidhja njëfishe5. seria homologe e alkeneve fillon nga eteni6. në emërtim alkenet marrin prapashtesën“en”7. Vargu karbonik numërohet nga skaji që kamë afër lidhjen dyfishe8. izomeria e pozicionit përcaktohet ngapozicioni i lidhjes dyfishe në vargunkarbonik më të gjatë9. një alken shfaq dukurinë e izomerisëgjeometrike kur secili nga atomet ekarbonit që lidhet me lidhje dyfishe, lidhetgjithashtu me dy atome apo grupe atomike tëndryshme.
    • 29LIBËR PËR MËSUESINPërforcimi: ilustrim në shembuj të ndryshëm (5 minuta)Mësuesja në këtë fazë të përforcimit të njohurive, e cila mund të zgjasë rreth5- 10 minuta, iu kërkon grupeve të punës që bazuar në tabelën e mësipërmetë mrrë në shyrtim dhe shembuj të tjerë. Kjo mund të realizohet dhe nëpërmjetnjë minitesti, i cili vlerësohet në klasë nga vetë nxënësit. Më poshtë po japimshembuj minitestesh që mund të punohen në këtë fazë.Grupi 1a) Nënvizoni formulën molekulare të alkenit: CnH2n+2, CnH2n-2, CnH2n, CnH2n+1,b) emërtoni alkenin që përmban n=3Grupi 2a) Ndërtoni vargun normal të buten-1b) Përcaktoni strukturën e lidhjeve dhe hibridizimin për çdo atom karbonGrupi 3a) Ndërtoni izomerët e pozicionit dhe vargut të C5H10b) Emërtoni ato sipas IUPACGrupi 4a) Argumentoni pse buten -2 formon izomerë gjeometrikeb) shkruani formulat strukturore të tyre dhe emërtoni ato.Vlerësimi i nxënësve:Nxënësit vlerësohen për: Argumentet që japin për shpjegimin e koncepteve të njohura më parë. Aftësinë e tyre për të lidhur konceptet e njohura me konceptet e reja dhefjalët kyçe të tëmës së re. Shprehitë e punës në grup. Interpretime,përfundime,përgjithësime,krahasime,saktësinëemërtime.Të kontrollojmë njohuritë. Përgjigje1. Cilat hidrokarbure quhen alkene?Përgjigje: Alkenet janë hidrokarbure të pangopura që përmbajnë në molekulëne tyre lidhje dyfishe. Atomet karbon të lidhjes dyfishe kanë hibridizimin sp2.Formula e tyre është CnH2n
    • 30KIMIA 112. Si realizohet lidhja dyfishe?Përgjigje: Lidhja dyfishe, e cila realizohet midis dy atomeve karbon përbëhetnga një lidhje sigma (σ) dhe një lidhje pi (π). Lidhja pi realizohet nga ndërfutjaanësoreedyorbitaleve2pztëkarbonit,tëcilatjanëtëpahibridizuara,ndërsalidhjasigma realizohet nga ndërfutja boshtore (ballore) e orbitaleve të hibridizuara.3. Cilat janë ndryshimet midis lidhjes sigma dhe lidhjes pi?Përgjigje: Këto lidhje nuk janë të njëjta nga pikëpamja energjetike, sepseenergjia që çliron lidhja sigma është më e madhe se energjia që çliron lidhjapi, si rrjedhim lidhja sigma është më e fortë dhe më e qëndrueshme se lidhja pi.4. Ku ndryshojnë pjesëtarët e serisë homologe të alkeneve?Përgjigje: pjesëtarët e serisë homologe të alkeneve ndryshojnë nga njëri-tjetringa grupi -CH25. Ç’ngjashmëri dhe ç’ndryshime kanë alkenet me alkanet?Përgjigje:Ngjashmëritë: Si alkanet dhe alkenet janë hidrokarbure, pra përmbajnë vetëmatomet C,H. Në strukturën e tyre ka lidhje kovalente. Molekulat e tyre janëjopolare. Me formulat e tyre mund të ndërtohen izomerët e vargut.Ndryshimet: Alkanet janë hidrokarbure të ngopura që përmbajnë vetëm lidhjenjëfishe, ku të gjitha atomet e karbonit kanë hibridizimin sp3. Alkenet janëhidrokarbure të pagopura që përmbajnë lidhje dyfishe dhe njëfishe, ku atomete karbonit të lidhjes dyfishe kanë hibridizimin sp2. Tek alkenet shfaqet izomeriae pozicionit dhe gjeometrike.6. Ç’quajmë izomer pozicioni dhe izomer vargu?Përgjigje: Izomerët janë përbërje me formulë molekulare të njëjtë. Izomerët epozicionit ndryshojnë nga pozicioni i lidhjes dyfishe në varg, ndërsa izomerët evargut dallohen nga degëzimet që pëson vargu normal.7. Si emërtohen këto izomere?Përgjigje: Nisur nga rregullat e sistemit IUPAC, prioritet ka pozicioni i lidhjesdyfishe pavarësisht nga degëzimi i radikalit.
    • 31LIBËR PËR MËSUESIN8. Ç’kuptoni me izomeri gjeometrike (cis-trans)?Përgjigje: Një përbërje shfaq izomeri gjeometrike, ku përveç lidhjes dyfishe qëpërmban, duhet që mbi secilin atom karbon te kjo lidhje të jenë të vendosura dyatome ose grupime atomike të ndryshme. Kur nga njëra anë e lidhjes, grupimete njëjta ose të përafërta janë bashkë, kjo quhet forma cis dhe kur ato ndodhen nëanë të kundërt të lidhjes quhen trans.Përgjigjet e ushtrimeve pas temësUshtrimi 1a) - lidhja sigma është lidhje me mbulim boshtor-gjatësia e saj është e vogëlb) -lidhja pi është lidhje me mbulim anësor- gjatësia e saj është më e madhec) – lidhja dyfishe është më fortë se lidhja njëfishe- më pak e qëndrueshme se lidhja njëfished) – lidhja njëfishe është më e dobët se lidhja dyfishe- më e qëndrueshme se lidhja dyfisheUshtrimi 2a) Numri i izomerëve të pozicionit në përbërjen C5H10është 2.b) Numri i izomerëve të pozicionit në përbërjen C6H12është 3.c) Numri i izomerëve të pozicionit në përbërjen C7H14është 3..Ushtrimi 3a) buten-2;H H H CH3| | | |C = C C = C| | | |CH3CH3CH3Hcis trans
    • 32KIMIA 11b) penten-2CH3C2H5CH3H| | | |C = C C = C| | | |H H H C2H5cis transc) hepten-3.C2H5C3H7C2H5H| | | |C = C C = C| | | |H H H C3H7Cis transUshtrimi 4a) dimetil-2,5, etil-3-hekzen-1; b) metil-2, hepten-2; c) etil-7, metil-9,deken-3;d) metil-2 penten-1Ushtrimi 5CH2= CH2eteni nuk ka izomerë.CH2= CH – CH2- CH2– CH3n- penten-1CH3– CH = CH – CH2–CH3n- penten-2CH2= CH – CH3propeni nuk ka izomerëCH2= CH - CH2– CH2– CH2– CH2– CH2– CH3n- okten-1CH3- CH = CH – CH2– CH2– CH2– CH2– CH3n- okten-2CH3– CH2– CH = CH – CH2– CH2– CH2– CH3n- okten-3CH3– CH2– CH2– CH = CH – CH2– CH2– CH3n- okten-4Me rritjen e numrit të atomeve karbon rritet edhe numri i izomerëve.
    • 33LIBËR PËR MËSUESINTË DIMË MË TEPËR PËR MËSUESIN DHE NXËNËSIT E TALENTUARNë punën e diferencuar me nxënës të talentuar, mësuesi mund të zgjerojëinformacionin, duke iu dhënë atyre raste të tjera të vetive kimike ose raste tëveçanta që janë të rëndësishme për thellimin e njohurive.Kreu 1. ElektrokimiaNë mësimin 1.10 janë trajtuar dy raste të elektrolizës së NaCl, shkrirjedhe ujore. Duke u mbështetur në rregullat e shkarkimit të joneve nëpërelektroda, mësuesi u sugjeron nxënësve shembuj të tjerë elektrolizash, si nërastet e dhëna më poshtë.1) Në rastin e tretësirës ujore të Na2SO4, përveç joneve Na+dhe SO42 –nëtretësirë janë edhe molekulat e ujit dhe ashtu si në rastin e NaCl, në katodë nukreduktohen jonet Na+, por molekulat e ujit (potenciali i reduktimit të joneve Na+është më i vogël se potenciali i reduktimit të ujit). Në anodë do të oksidohenmolekulat e ujit dhe jo jonet SO42–. Me anën e barazimeve kimike në këtë rastdo të shpreheshim:Tretësira: Na2SO4→ 2 Na++ SO42–Në katodë (–), sikurse treguam në shembullin e mësipërm, do të reduktohet ujidhe jo jonet Na+:4H2O + 4 e–→ 2H2+ 4OH–, reduktim (kur [OH-] = 10-7M, Ered= – 0.414V)Në anodë (+) do të kishin vend reaksionet:1) 2H2O → O2+ 4H++ 4 e–, oksidim (kur [H+] =10-7M, Eox= – 0.815V)dhe2) 2SO42 –→ S2O82 –, oksidim (E0ox= – 2.05V),Por është uji që oksidohet, sepse e ka potencialin e oksidimit më të madh.Vihet re që jonet e kripës nuk marrin pjesë në reaksionet elektrodike. Është ujiqë reduktohet në katodë dhe oksidohet në anodë. Duke mbledhur dy barazimete fundit kemi:2H2O elektrolize→ 2H2+ O2në këtë rast themi se ka ndodhur elektroliza e ujit.
    • 34KIMIA 112) Elektroliza e tretësirës ujore të NiCl2: në katodë reduktohen jonet e Ni2+dhe jo molekulat e ujit (potenciali i reduktimit të joneve Ni2+është më i madhse potenciali i reduktimit të ujit). Në anodë, si dhe në rastin e tretësirës ujoretë NaCl, do të oksidohen jonet Cl–dhe jo molekulat e ujit. Pra, produktet eelektrolizës do të jenë: nikeli metalik dhe klori i gaztë, të dy me origjinë ngajonet e kripës; uji nuk pëson asnjë ndryshim. Në këtë rast reaksionet elektrodikejanë: Tretësira: NiCl2→ Ni2++ 2Cl–Në katodë (–): Ni2++ 2 e–→ Ni, reduktimNë anodë (+): 2Cl–→ Cl2+ 2 e–, oksidimBarazimi i plotë është: NiCl2elektrolize→ Ni + Cl23) Elektroliza e tretësirës ujore të NiSO4: në katodë edhe në këtë rast si tekNiCl2do të reduktohen jonet e nikelit, ndërsa në anodë si në rastin e Na2SO4dotë oksidohen molekulat e ujit:Tretësira: 2NiSO4→ 2 Ni2++ 2SO42–Në katodë (–): 2Ni2++ 4 e–→ 2Ni , reduktimNë anodë (+): 2H2O → O2+ 4H++ 4 e–, oksidimBarazimi i plotë: 2NiSO4+ 2H2O elektrolize→ 2Ni + O2+ 4H++ 2SO42–Të dimë më tepërForca elektromotore dhe mbitensioni që duhen zbatuar në një elektrolizerpër zhvillimin e elektrolizësPër zhvillimin e elektrolizës, në elektrolizer duhet të ushtrohet me anë të njëburimi rryme të vazhduar, një f.e.m. e caktuar, e cila njehsohet me anën epotencialeve elektrodike.Le të marrim edhe një herë shembullin e elektrolizës së tretësirës ujore të klorurittë nikelit me elektroda inerte.Tretësira: NiCl2→ Ni2++ 2Cl–Në katodë (–): Ni2++ 2 e–→ Ni, (reduktim) (Ered0= – 0.25 V)Në anodë (+) do të kishin vend reaksionet:1) 2H2O → O2+ 4H++ 4 e–, (oksidim) (kur [H+] =10-7M, Eox= – 0.815V) dhe
    • 35LIBËR PËR MËSUESIN2) 2Cl–→ Cl2+ 2 e–, (oksidim) (Eox0= – 1.36 V).Nga vlerat e potencialeve të oksidimit, pohojmë se uji oksidohet më lehtë sejonet klorure. Atëhere, për t’u formuar nikel metalik në katodë dhe oksigjen igaztë në anodë do të duhej të përdornim një f.e.m. pak më të madhe se f.e.m. eelementit galvanik që do të formohej nga produktet e elektrolizës. Ky elementdo të ishte elementi nikel – oksigjen, pra anoda do të ishte elektroda e nikelit(Ered0= – 0.25V) dhe katoda elektroda e oksigjenit (Ered0= +0.815V). Reaksionetqë do të ndodhnin gjatë funksionimit të këtij elementi galvanik do të ishin:Në anodë: 2 Ni → 2 Ni2++ 4 e–(oksidim)Në katodë: O2+ 4H++ 4 e–→ 2H2O (reduktim)Barazimi i plotë: 2Ni + O2+ 4H+→ 2Ni2++ 2H2O dhe forca elektromotoree këtij elementi galvanik do të ishte:f.e.m. = 0.815 – (– 0.25) = 1.035 VPra për t’u zhvilluar elektroliza e tretësirës ujore të NiCl2që do të kishte siprodukte: nikelin metalik në katodë dhe oksigjenin e gaztë në anodë, do të duhejtë zbatohej një f.e.m. pak më e madhe se 1.035 V. Por meqenëse oksigjeni i gaztëkërkon një mbitension(*)të lartë për t’u formuar, elektroliza me këtë f.em. (~1.035V), nuk zhvillohet. Atëherë duhet të rritim forcën elektromotore të zbatuarnë elektrolizer. Duke bërë këtë gjë do të arrihet në një vlerë (f.e.m. > 1.61V =1.36 – (–0.25), për të cilën në anodë oksidohen jonet klorure dhe reaksioni iplotë që ndodh në këtë rast është:NiCl2elektrolize→ Ni + Cl2(*)Mbitensioni është një f.e.m. shtesë që duhet zbatuar mbi f.e.m. të njehsuar,me anën e potencialeve elektrodike, në elektrolizer për zhvillimin e elektrolizës.Ai ka të bëjë me vështirësitë në shkëmbimin e elektroneve ndërmjet joneve, apomolekulave dhe elektrodave. Ai varet nga një sërë faktorësh, si lloji i elektrodës,gjendja agregate e substancës pas shkarkimit dhe dendësia e ngarkesave nëelektroda. Theksojmë këtu se formimi i H2(g)dhe O2(g)kërkon mbitension të lartë,prandaj në këto raste, shkarkohen elemente të tjera, përpara tyre.
    • 36KIMIA 11Kreu 3. Përbërjet e oksigjenuaraPas mësimit 3.13Adicioni i ujit të propinita) CH3– C ≡ CH + HOH 2 4 4/H SO HgSO→ CH3- C(OH) = CH2 Propin propenol-2b) CH3- C(OH) = CH2Tautomeri→ CH3- CO - CH3 Propenol – 2 propanonAdicioni i acidit etanoik tek etinia) HC ≡ CH + CH3COOH → CH2= CH - OOC - CH3etin acidetanoik acetat vinili(acetate i vinilit ka veti të polimerizohet)Adicioni i cianurit të hidrogjenita) HC ≡ CH + HCN → CH2= CHCNetin cianur vinilib) CH2= CHCN + HCN → CH3CH(CN)2cianur vinili dician – 1,1 etan(te të gjitha rastet zbatohet rregulla e Markovnikovit)
    • 37LIBËR PËR MËSUESINMODUL 2:USHTRIME TË ZGJIDHURA E TË PA ZGJIDHURAQëllimi:Mësuesi nëpërmjet kësaj ore i orienton nxënësit drejt përdorimit me efikasitettë ushtrimeve e problemave dhe zgjidhjeve të tyre logjike, duke bërë të mundurlidhjen teorike të koncepteve me zbatimet praktike në ushtrime.Shembujt e ndryshëm të ushtrimeve që janë zgjedhur në tekst, janë në përputhjeme objektivat e çdo kapitulli. Ato përfaqësojnë ushtrime mbi strukturën emolekulës së përbërjeve organike (grupit funksionor), emërtesës sistematike,ndërtimit të izomerëve, mënyrës së gatitjes, vetive fizike e kimike, njehsimembi nxjerrjen e formulës molekulare, apo llogaritjen e sasisë së substancavenë reaksionet organike. Nëpërmjet modeleve të ndryshme të ushtrimeve si: mealternativa, “e saktë apo e gabuar”, plotëso vendet bosh, lidh me shigjetë, mefund të hapur etj, mësuesi parashikon një orë mësimi me ushtrime të zgjidhurae të pazgjidhura, duke diferencuar ushtrimet në përputhje me tre nivelet eobjektivave që ai ka hartuar për këtë atë kapitull. Duke u mbështetur në këtoobjektiva, mësuesi përcakton ushtrimet e dhëna në tekst.Tema 4. 11 Ushtrime të zgjidhura për aldehidet dhe ketonetObjektivat minimalëNxënësi / ja:1) përshkruan grupin funksionor të aldehideve e ketoneve;2) emërton në shembuj të thjeshtë të serisë homologe;3) përshkruan vetitë fizike të tyre;4) kryen veprime të thjeshta stekiometrike.Objektiva mesatarëNxënësi/ ja:1) shkruan barazimet e reaksioneve për gatitjen e tyre;2) shkruan barazimet e reaksioneve për vetitë kimike të tyre;3) njehson për përcaktimin e përqindjes së elementeve në përbërje;4) kryen veprime stekiometrike mbi marrëdhëniet: mol, masë, vëllim molarnë reaksionet organike.
    • 38KIMIA 11Objektiva maksimalë:Nxënësi/ ja:1) argumenton nëpërmjet strukturës reaksionet karakteristike që japinaldehidet e ketonet;2) interpreton shndërrimet kimike nga tipi i reaksionit dhe lidhja gjinore;3) kryen veprime stekiometrike të kombinuara midis molit dhe përqendrimittë tretësirave për njehsimin e sasisë së substancave në reaksion dhenxjerrjen e formulës empirike;4) nxjerr konkluzione krahasuese gjatë plotësimit të hartës së koncepteve.Vlerësimi i nxënësveMësuesi vlerëson nxënësit për:1) punën e bërë në grupe ose në mënyrë individuale gjatë përcaktimit tëklasave organike në bazë të grupit funksionor;2) shkrimin e saktë të formulave kimike;3) aftësinë argumentuese për vetitë fizike4) shkrimin e saktë të reaksioneve për vetitë kimike të tyre.5) saktësinë në kryerjen e njehsimeve stekiometrike.6) aftësinë për të parashikuar, krahasur dhe për të nxjerrë përfundime mbianët e përbashkëta e dalluese midis aldehideve e ketoneve.Ushtrime me alternative të pa zgjidhuraZgjidhje:1. Keton i ngopur është:A) butanoni; B) butanoli; C) butanali; D) butani.2. Më lehtë oksidohen:A) aldehidet; B) ketonet; C) eteret; D) alkoolet.3. Metanali në industri përftohet nga:A) CO + H2; B) CO + H2O; C) CO2+ H2O; D) NO2+ CO
    • 39LIBËR PËR MËSUESIN4. Një përzierje prej 2 g etanal dhe propanon jep 5,4 g Ag metalik kur vepronme AgOH. Përqindja në masë e propanonit në përzierje është:A) 11% ; B) 22%; C) 45%; D) 60%5. Nëse nxehet etanoat kalciumi formohet:A) propanon; B) butanon; C) propanal; D) butanal.6. Për alkoolin e mëposhtëm jepen këto të dhëna:- kur oksidohet jep keton;- kur një mol i tij vepron me Na jep 0,5 mole hidrogjen. Alkooli emërtohet:A) butandiol -1,2; B) butanol-1 ; C) butanol-2; D) butandiol-1,37. Cila nga substancat e mëposhtme jep reaksionin e pasqyrës:A) pentanon-2; B) metil-3 butanol-1; C) butanon; D) propenal?8. Cila nga substancat e mëposhtme jep provën e jodoformës:A) pentanon-3; B) butanon; C) propanal; D) butanol-1?9. Një nga përbërjet e mëposhtme është në gjendje të gaztë:A) metanol; B) etanol; C) metanal; D) propanon?10. Oksidohet për të dhënë aldehid:A) propanol-2; B) metil-2, butanol-2 C) metoksimetan; D) metanol?TEMA 4. 15. USHTRIME TË ZGJIDHURA PËR ACIDET KARBOKSILIKEDHE ESTERETUSHTRIME TË PAZGJIDHURA TË HAPURA1. Shkruani formulat e strukturës elektronike të përbërjeve:A) acid benzoik; B) metanoat natriumi;C) acid etanoik; D) benzoat kaliumi.Zgjidhje:
    • 40KIMIA 11A) C6H5-COOH; B) HCOONa; C) CH3COOH; D) C6H5COOK2. Emërtoni këto estere:a) C2H5- COO - CH3;b) CH3- CH2- COO - C2H5;c) CH3-COO- C3H7Zgjidhje:a) propanoat metili; b) propanoat etili; c) etanoat i n-propilit3. Shkruani formulat e strukturës për esteret:a) propanoat butili; b) benzoat etili; c) metanoat metili; d) etanoat metili.Zgjidhje:a) C2H5-COO-C4H9; b) C6H5-COO-C2H5; c) HCOO-CH3; d) CH3-COO-CH34. Shkruani reaksionet e bashkëveprimit të:a) acidit etanoik me metanol; b) dy molekulave acidi etanoik;c) etanoatit të etilit me hidroksid natriumi; d) acidit etanoik me hidroksid kaliumiZgjidhje:a) CH3CO OH + H OCH3↔ CH3COOCH3+ H2Ob) CH3CO OH + CH3CO OH ↔ CH3COOCOCH3+ H2Oc) CH3COOC2H5+ NaOH → CH3COONa + C2H5OHd) CH3CO OH + KOH → CH3COOK + H2O
    • 41LIBËR PËR MËSUESINMODUL 3 :TEMA: 4. 16 PUNE PRAKTIKE EKSPERIMENTALE: VETITË E ACIDEVEKARBOKSILIKE DHE SINTEZA E ASPIRINËS (ACIDI ACETIL SALICILIK)EKSPERIMENT 1Vetitë e acideve karboksilikeObjektivat: nxënësit duhet të jenë në gjendje:• të listojnë vetitë kryesorë të acideve karboksilike;• të demonstrojnë eksperimentalisht vetitë e acidit etanoik;• të shkruajnë barazimet e reaksioneve kimike.Mjetet dhe substancat: provëza, letër lakmusi, acid etanoik, natrium metalik,tretësirë 0,1 M NaOH, ujë i distiluar.EKSPERIMENT 2Sinteza e aspirinësObjektivat: nxënësit duhet të jenë në gjendje:• të identifikojnë reagentë kryesorë të cilat janë të domosdoshëm përsintezën e aspirinës;• të sintetizojnë aspirinën në laborator;• të argumentojnë disa nga vetitë e aspirinës.Mjetet: acid salicilik 0.03 M ose 5 g, 10 ml tretësirë 0,10 M anhidrid acetik ose10 g, 5 pika acid sulfurik i përqendruar, ujë i distiluar, 15 ml etanol, akull, gotakimike ngrohëse, enë për banjëmari, përzierës qelqi.Konceptet kryesore: grup funksionor, shpërbashkim, reaksion zëvendësimi,asnjanësimi, sintezë, reaksion esterifikimi etj.Struktura e mësimitFazat estrukturësMetodat mësimoreVeprimtaritë e nx.dhe kohaOrganizimi i nx.ParashikimiParashikimi me termaparaprakëZhvillimi i fjalorit(5’)Të gjithë nx.Ndërtimi injohuriveVetitë kimike të aciditetanoik. Sinteza nëlaborator e aspirinësNdërtim i shprehivelaboratorike (25’)Grupe në katërshePërforcimi KubimiDiskutim i ideve(15)Punë me grupe
    • 42KIMIA 11ZhvillimiParashikimi: Parashikimi me terma paraprakëGjatë kësaj faze mësuesi/ja jep në dërrasë termat acid salicilik, acid acetik,anihidrid acetik, reaksion, shpërbashkimi, asnjanësimi, zëvendësimi, esterifikimietj dhe kërkon nga nxënësit të japin sa më shumë informacion për këto terma.Në fund të fazës nxënësit duhet të kenë shkruar dhe reaksionin e bashkëveprimittë acidit etanoik me Na metalik, me NaOH, bashkëveprimin e acidit salicilikme anhidridin acetik, që si produkte përfundimtare ka acidin acetilsalicilik(aspirinën) dhe acidin acetik. (Plotësohet tabela për reaksionet kimike).Nr. Përmbajtja e provëzës Tipi ireaksionitNgjyra e letrëssë lakmusitdhe reaksioni imjedisit1 CH3COOH + H2O ↔ CH3COO-+ H3O+Shpërbashkim Rozë/ acid2 CH3COOH + Na → CH3COONa + ½ H2Zëvendësim Blu/ bazik3 CH3COOH + NaOH→ CH3COONa + H2O Asnjanësim Nuk ndryshon/asnjanës4 Acid salicilik + anhidrid acetic → aspirine +acid etanoikEsterifikim Kuq/ acidanhidridi acetik acid salicilik acidi acetilsalicilik (aspirina)Ndërtimi i njohurive:Në këtë fazë mësuesi/ja i ndan nxënësit në grupe katërshe (ku çdo nxënës nëgrup zhvillon eksperimentalisht një nga reaksionet e parashikuara) dhe dukendjekur proceduarat i jep kohë të mjaftueshme për të zhvilluar eksperimentet(në kushte ku reagentët mund të jenë me pakicë, kjo punë mund të zhvillohetdhe demonstrative). Për çdo reaksion mbahen shënime mbi ndryshimet që vihenre dhe plotësohet përfundimisht tabela.Përforcimi: KubimiNë këtë stad mund të përdoret metoda e kubimit, ku në faqet e një kubi të jenë tëshkruara: Përshkruaje, Krahasoje, Shoqëroje, Analizoje, Zbatoje, Argumentojedhe këto të shoqërohen me pyetje të ndryshme (kubat prej letre mund të jenë tëCOOHOH+ CH3– C – O – C – CH3O O+ O – C - CH3OCOOH
    • 43LIBËR PËR MËSUESINpërgatitur që më parë nga nxënësit, ose gjashtë pyetje të cilat korrespondojnëdhe me gjashtë stadet e vendosura në faqet e kubit mund të shënohen dhe nëdërrasë dhe nxënësit të fillojnë dhe të argumentojnë përgjigjet e tyre) Kështu,në faqet e kubit, të cilat nxënësit mund t’i kenë përpara ose në dërrasë mund tëjenë shkruar pyetjet:Përshkruaje: - Nxënësi duhet të përshkruajë tipin e reaksionit të bashkëveprimittë acidit etanoik me Na dhe NaOH. (Përgjigje: Reaksion zëvendësimi dheasnjanësimi)-Nxënësi duhet të përshkruajë tipin e reaksionit me anë të të cilit u formuaaspirina.(Përgjigje: Reaksioni i formimit të aspirinës është një reaksion esterifikimi).Krahasoje: - Ç’ndryshim ka midis një acidi organik dhe një acidi inorganik?(Përgjigje: Acidet organike janë acide të dobëta në krahasim me acidetinorganike).- Duhet ta krahasojë me kë ngjason dhe me kë ndryshon aspirina.(Përgjigje: Ngjason me paracetamolin dhe ndryshon nga ai nga veprimi nëorganizëm).Shoqëroje: - Çfarë arome ka acidi etanoik, me çfarë ju ngjan kjo aromë?- Çfarë ju shkon në mendje kur po sintetizoni aspirinën?(Përgjigje: Përgjigje e lirë nga nxënësit)Analizoje: - Pse në tretësirën ujore të acidit etanoik, lakmusi merr ngjyrë rozë?(Përgjigje: Nga shpërbashkimi elektrolitik i acidit në tretësirë del joni hidron, icili i jep veti acide tretësirës.)- Nga cilat struktura është e ndërtuar aspirina?(Përgjigje: Nga struktura e benzenit, nga grupi karboksilik dhe nga një derivati acideve karboksilike).Zbatoje: -Për se mund të përdoret acidi etanoik dhe aspirina?(Përgjigje:Acidi etanoik gjendet 4-10% tek uthulla dhe në industrinë ushqimore.Tretësira 4% e tij përdoret si konservues i perimeve e turshive.Aspirina mund të përdoret si antipiretik, antiinflamator, ka efekt antitrombotiketj.)
    • 44KIMIA 11Argumentoje: Duke u nisur nga struktura e aspirinës, argumentoni se çfarëproduktesh do të japë ajo në trup kur hidrolizohet.(Përgjigje: Kur kjo strukturë hidrolizohet në trup, nuk është gjë tjetër veçse rastii reaksionit të hidrolizës së një esteri që shoqërohet me formimin e acidit etanoikdhe salicilik. Prezenca e këtyre acideve në stomak, mund të jetë shkaktare dhepër efektet anësore gastrointenstinale aspirinës).Në fund të kësaj faze nxënësit duhet të kenë dhënë përgjigjet për pyetjet dhekëto mund të diskutohen nga grupet e nxënësve.Vlerësimi i nxënësve:Gjatë kësaj ore laboratorike, nxënësit mund të vlerësohen: për saktësinë e zhvillimit të punës së laboratorit; për saktësinë e përgjigjeve që kanë dhënë gjatë diskutimit në klasë, nëfazën epërforcimit; për shprehi të punës së pavarur eksperimentale në grup.Modul 4: Përsëritje “Ripunojmë së bashku”Rubrika “ Ripunojmë së bashku” mund të përdoret nga mësuesi në orët epërsëritjes ,kur këto janë planifikuar si orë të veçanta ose në etapëne evokimitapo përforcimit të njohurive në orë të tjera, kur mësuesi e shef të arsyeshme.Në tekst janë dhënë disa nga këto rubrika.Më poshtë po japim dy modele se simund të realizohet kjo rubrikëPërsëritje kreu II. Hibridizimi dhe bashkëveprimi ndërmolekularTema 2.9Në rubrikën “Ripunojmë së bashku” paraqiten çështjet, për të cilat duhettë jepen shpjegime, interpretime, argumente, demonstrime me anë të të cilavemund të zhvillohet përsëritja duke u mbështetur në këta objektiva:1. Të shpjegojmë:a) strukturën e atomit C: orbitalet atomike te karboni; b) hibridizimin si proces;c) orbitalet hibride të karbonit; b) tipat e hibridizimit sp, sp2, sp3.2. Të analizojmë:a) strukturën e molekulave CH4, C2H4, C2H2; b) formimin e orbitalit molekularsigma dhe pi;
    • 45LIBËR PËR MËSUESINc) zbatime të tipave të hibridizimit në molekula inorganike si: BeCl2, NH3, H2Oetj.3. Të demonstrojmë eksperimentalisht format e orbitaleve:a) atomike; b) hibride; c) molekulare.4. Të hartojmë një listë me veçori të orbitaleve:a) atomike: b) hibride; c) molekulare.5. Të përkufizojmë forcat ndërmolekulare:a) London dhe Van der Vaals; b) dipol-dipol;c) jon-dipol; d) forcat e lidhjes hidrogjenore.6. Të vëmë në dukje:a) molekula dyatomike polare dhe jopolare; d) momentin dipolar të HCl, H2O.Më poshtë po japim disa tabela ku janë listuar veçori të orbitaleve: atomik,molekular, hibrid.Mësuesi e ndan klasën në katër grupe, ku secili grup plotëson një tabelë, e mëpas nxënësit nxjerrin konkluzionet në mënyrë krahasuese.1. Veçoritë e orbitaleve atomike:Orbitalet s p d fForma sferike një fjongo dy fjongo tri fjongoEnergjiaOrientimiËshtë simetrik,me qendër pikën eprerjes së tri boshtevekoordinative.boshti:x, y, zboshti:x, y, zboshti:x, y, z2. Veçoritë e orbitaleve molekulare:Orbitali molekular σ πZona e mbulimit e pjesshme ballore e thellë e pjesshmeanësore e cekëtEnergjia E σ > E π E π < E σForma sferike ose eliptike eliptikeFormohet nga orbitalets – s s – pys – px s – pzpx – pxpy – pypz – pzOrientimi në përgjithësi në boshtin e x në boshtin y, z
    • 46KIMIA 113. Tabelë e ndryshimeve midis orbitaleve atomike dhe atyre hibride:Orbital atomik Orbital hibrid1. Formë sferike ose fjongoje2. Energji e caktuar sipas nivelit dhenënnivelit ku bën pjesë1. Formë fjongoje, por një anë e fjongose zgjatur dhe e fryrë, ana tjetërmë e shkurtër.2. Energji e barabartë me të mesmen aritmetiketë orbitaleve atomike që hibridizohen. Përshembull, u hibridizuan 4 orbitale atomike tekatomi i karbonit. Nëse shënojmë E1, E2, E3, E4energjitë e orbitaleve të karbonit 2s, 2pz, 2py,2px, për orbitalin hibrid të këtij atomi kemi:Orientimi hapësinor i orbitalit atomikështë sipas boshteve x, y, z ose meqendër pikën e prerjes së tri boshteve.Orbitalet atomike realizojnë jo vetëmlidhje σ, por dhe πOrientimi hapësinor i orbitalit hibrid është indërmjetëm.Vendndodhja:(në asnjërin nga boshtet x, y, z)Orbitalet hibride realizojnë vetëm lidhje sigma.4. Në tabelë, në çdo kuti sipas numrave, vendosni përgjigjen e saktë të gjeturnga zgjidhja e shprehjeve të mëposhtme:Hibridizimi Bashkëveprimi ndërmolekular1. sferike 5 .molekular9 . shumëlidhje13.forca tëlidhjes kimikekovalente17. të Van derVaalsit2 . reelektronike6. boshtor 10. sp3 14. HF 18. HCl3. (2l +1)7 orb. atomike energjitë ndryshme, orb.hibride të njëjtë11 dyfishe 15 . H219 . H2O4 . e ndryshme 8. sigma 12. 180016. e madhe20. F.Londonit
    • 47LIBËR PËR MËSUESIN1. Forma e orbitalit atomik s është (sferike/ fjongo).2. Kur elektroni lëviz në një zonë të kufizuar të hapësirës, të gjitha vendndodhjete tij formojnë (orbital/re elektronike).3. Numri i orbitaleve atomike të një nënniveli energjetik gjendet me formulën[2(2l +1) / (2l +1)].4. Energjia e orbitaleve atomike s, p, d, f është (e njëjtë/ e ndryshme).5. Si rezultat i lidhjes kovalente, e cila realizohet midis dy atomeve, formohetorbital (molekular/ atomik).6. Orbitali molekular sigma, i cili formohet nga mbulimi i dy orbitaleve px-pxështë (boshtor/ anësor).7. Hibridizim quhet procesi i përzierjes së orbitaleve atomike me energji (tëndryshme/ të njëjtë), gjatë të cilit formohen orbitale hibride me energji (tëndryshme/të njëjtë).8. Me anë të orbitaleve hibride realizohen vetëm lidhje (sigma/pi).9. Atom qendror quhet atomi që formon (vetëm një lidhje/shumë lidhje).10. Hibridizimi i atomit qendror në molekulën e metanit është (sp2/sp3).11. Hibridizimi sp2tregon se në molekulë kemi lidhje (njëfishe/dyfishe).12. Këndi i lidhjes midis orbitaleve hibride në molekulën C2H2është:(109028’/1800)13. Brenda molekulës së CH4ekzistojnë (forca dispersioni London/ forca tëlidhjes kimike kovalente).14. Forcat e lidhjes hidrogjenore realizohen midis molekulave të (F2/HF).15. Forcat e Londonit ekzistojnë midis molekulave të (H2/NaCl).16. Përbërjet kovalente kanë pikë vlimi të lartë nëse masa molare e tyre është (evogël/e madhe).
    • 48KIMIA 1117. Rritja e përmasave molekulare ndikon në rritjen e forcave (të lidhjeskovalente/ të Van der Vaalsit).18. Moment dipolar ka molekula (HCl/H2).19. Forcat dipol – dipol ekzistojnë te molekulat (H2O/CH4).20. Forcat ndërmolekulare hidrogjenore janë më të fuqishme se (lidhjet kimikekovalente/ forcat e Londonit).
    • 49LIBËR PËR MËSUESINMODUL 4:GRUPET FUNKSIONORE TË PËRBËRJEVE ORGANIKEPërsëritje: “Ripunojmë së bashku”. Informacion për alkoolet, fenoletdhe eteret:Duke iu referuar çështjeve të kësaj rubrike, mësuesi/ja përdor teknika tëndryshme për realizimin e përsëritjes.• struktura: R-OH; Ar-OH; R-O-R• hibridizimi: në varësi të radikalit mund të jetë sp, sp2, sp3• vetitë fizike:a) gjendja agregate: mësuesi/ja u rekomandon nxënësve të ndërtojnë një tabelëku të paraqiten gjendjet agregate për secilën nënklasë në varësi të numrit tëatomeve karbon në molekulë.b) tretshmëria në ujë. Shpjegohet me aftësinë që kanë alkoolet, fenolet, eteretpër të formuar lidhje hidrogjenore me molekulat e ujit. Madhësia e radikalitalkilik ndikon në tretshmërinë e tyre në ujë. Nga C1-C3alkolet dhe eteret janë tëtretshme mbi katër atome karbon ulet tretshmëria deri sa bëhen të patretshëm.Fenolet janë pak të tretshëm në ujë.c) temperature e vlimit. Alkoolet dhe fenolet kanë temperatura të larta vlimipër shkak të lidhjeve hidrogjenore që molekulat e tyre bëjnë duke rritur forcate bashkëveprimit molekular. Eteret kanë temperatura vlimi të ulëta për shkak tëmungesës së lidhjeve hidrogjenore.Mësuesi/ja ndërton në dërrasën e zezë disa tabela, të cilat do të plotësohennga nxënësit me shembuj të ndryshëm. Po japim disa modele të çështjevetë kësaj rubrike:Emërtimi i alkooleve, i fenoleve dhe i etereve:Emërtimi Shembull IUPAC I zakonshëmalkol C2H5-CH2-OH Propanol-1 Alkoli propilik? Etandiol-1,2 ?fenol C6H5-OH ? fenol? Hidroksi-1 metil-2 benzen ?etere C2H5-O- C2H5? Eteri dimetilik? Etoksi-1propan ?
    • 50KIMIA 11Përftimi i alkooleve, fenoleve, etereve: (në përfundim tabela ka pamjen)Përftimi i alkooleve nga: Reaksioni ( shembull)• adicioni i ujit tek alkenet; CH3-CH2-CH=CH2+ H2O à CH3-CH2-CH(OH)-CH3• veprimi i halogjenalkaneve me baza alkalineCH3-CH2-CH2Cl + KOH à CH3-CH2-CH2-OH +KCl• reduktimi i aldehideve CH3CHO + H2à CH3-CH2-OH• reduktimi i ketoneve CH3-CO-CH3+ H2à CH3-CH(OH)CH3Përftimi i fenoleve nga:• rrjedhës të halogjenuar apotë sulfonuar të benzenit mebaza alkaline.C6H5-SO3H + NaOH à C6H5-OH + NaHSO3C6H5-Cl + NaOH à C6H5-OH + NaClPërftimi i etereve nga:• eliminimi i një molekuleujë nga dy molekulaalkoolesh;2 C3H7OH à C3H7-O-C3H7+ H2O• metoda e sintezës sipasUilliamsonitC3H7ONa + Cl-CH3à C3H7-O-CH3+ NaCl• metoda e sintezës sipasFritz UllmanC2H5ONa + C6H5-Cl à C2H5-O-C6H5+ NaCl
    • 51LIBËR PËR MËSUESINMODUL 5:TEST SEMESTRAL (KREU I, II, III)4 5 6 7 8 9 100 – 10 11 -16 17 - 22 23 - 28 29- 34 35-38 39-401. Në cilën nga përbërjet e mëposhtme, atomi i squfurit shfaq n.o +6A) H2S, B) H2SO3, C) S8, D) H2SO41 pikë2. Një pllakë hekuri e zhytur në tretësirën e kripërave të tyre, mund të zhvendosinga tretësira jonet:A) K+; B) Mg2+;C) Hg2+;D) Al3+.1 pikë4. Gjatë elektrolizës së tretësirës ujore të Pb(NO3)2(E0/ Pb2+/ Pb = -0,13V) meelektroda grafiti, përftohen produktet:A) Pb dhe O2; C) H2dhe O2;B) Pb ; O2dhe HNO3; D) Pb dhe H2. 1 pikë5. Në 200 mL tretësirë të CuSO4(ACu=64) 0,15M, u zhyt një pllakë alumini(AAl=27) me masë 10,54 g. Pas zhvendosjes së të gjithë bakrit nga tretësira dhedepozitimi i tij në pllakë, masa e kësaj të fundit (në gramë) do të jetë:A) 10; B) 11,92; C) 10,6; D) 11,2 1 pikë6. Në molekulat CaH2(g), BF3, PCl3, sipas radhës, hibridizimi i atomit qendrorpër secilën prej tyre është:A) sp3, sp2, sp; B) sp2, sp3, sp2; C) sp2, sp3, sp2; D) sp, sp2, sp3 1 pikë7. Në molekulën e propinit kemi: 1 pikëA) një lidhje dyfishe; B) një lidhje trefishe;C) 4 lidhje njëfishe; D) 3 lidhje njëfishe.
    • 52KIMIA 118. Lidhje hidrogjenore realizohet midis molekulave të:A) HCl; B) H2S; C) CH3OH; D) CH4. 1 pikë9. Numri i izomereve të pentenit (duke llogaritur dhe izomeret gjeometrike)është:A) 3; B) 4; C) 5; D) 6. 1 pikë10. Benzeni merr pjesë me lehtësi në reaksione:A) shtimi, B) zëvendësimi, C) eliminimi, D) polimerizimi. 1 pikë11. Tregoni në cilin rast ndodh reaksioni:a) C2H6+ KMnO4→ b) CH4+ NaOH →c) C2H6+ O2→ d) C4H10+ CO2→ 1 pikë12. Në reaksionin redoks caktoni:Numrat e oksidimit.Skemën e këmbimit elektronik (oksidusin dhe reduktusin).Koeficientët në barazimin redoks.H2SO3+ Cl2+ H2O → H2SO4+ HCl. 3 pikë13. Squfuri në përbërjet e tij si SO2; H2S ; SO3; takohen me n.o. të ndryshme.Duke argumentuar përcaktoni, cilat nga përbërjet e mësipërme mund të jetë:a) oksiduese, b) reduktuese , c) oksido-reduktuese. 3 pikë13. Është dhënë elementi galvanik:Sn / Sn2+// Cu2+./ Cu.a) Cila nga elektrodat është katoda dhe anoda?b) Shkruani barazimet elektrodike.c) Shkruani reaksionin e përgjithshëm.d) Gjeni f.e.m. të elementit galvanik. 4 pikë(E0Sn/Sn2+= -0,136V; E0Cu/Cu2+= + 0,347V),
    • 53LIBËR PËR MËSUESIN14. 200 gram tretësirë 20% Cu(NO3)2i nënshtrohen elektrolizës me elektrodaplatini. Shkruani:a) reaksionet e oksidimit e reduktimit nëpër elektroda.b) reaksionin e përgjithshëm të elektrolizës.c) njehsoni sasinë e substancave të veçuara në elektroda 5 pikë15. Jepet formula racionale e përbërjes: CH2= CH – CH2OHa) Shkruani strukturën e Ljuisit.b) Përcaktoni ÇL, ÇV për çdo atom.c) Tregoni tipin e hibridizimit për çdo atom karbon të molekulëssë përbërjes. 3 pikë16. Nga oksidimi i plotë i 5 gr substancë organike formohet 9,6 gr CO2dhe 5,6gr H2O. Dendësia e avujve të kësaj substance në krahasim me hidrogjenin është23. Të njehsohet formula molekulare e substancës. 3 pikë17. Përcakto formulën molekulare të alkenit, duke ditur se 22,4 g të tijadicioniojnë 0,8 mole H2O. 2 pikë18. Njehsoni vëllimin e hidrogjenit që formohet gjatë shndërrimit të 8,4 gciklohekzan në benzen. 2 pikë19. Për shndërrimet e mëposhtme:a) Shkruaj reaksionet kimike.b) Emërto substancat sipas IUPAC.c) Trego tipin e reaksionit: C2H4→ C2H6→ C2H5Cl → C2H4→ C2H5OH 4 pikë
    • 54KIMIA 11TEST VJETOR4 5 6 7 8 9 100 – 10 11 -16 17 - 22 23 - 28 29- 34 35-38 39-401. Për elementin galvanik: Zn/Zn2+// Ag+/ Ag (E0Zn/Zn2+= -0,76V;), gjenipohimin e drejtë, 1 pikëA)Argjendi sillet si anodë. B) Në elektrodën e argjendit ndodh oksidim.C) Elektroda e zinkut zvogëlon masën e saj. D) Zinku sillet si katodë.2. Gjatë elektrolizës së tretësirës ujore të Li2SO4me elektroda grafiti, produktete elektrolizës do të jenë: 1 pikëA) Li dhe O2; B) H2dhe S; C) Li dhe SO2; D) H2dhe O2.3- Tregoni llojin e hibridizimit që ka secili atom karbon (sipas radhës ) tekbuten-1.A) sp3, sp, sp2, sp3 B) sp2, sp2, sp3, sp3C) sp, sp, sp3, sp3 D) sp, sp, sp2, sp2. 1 pikë4. Te molekula e etinit (C2H2) formohen:A) 3 lidhje σ dhe 2 lidhje π; B) 4 lidhje σ dhe 1 lidhje π;C) 2 lidhje σ dhe 3 lidhje π; D) të 5 lidhjet janë σ. 1 pikë5. Tipi i reaksionit CH ≡ CH + H – Br → CH2= CH – Br është:A) reaksion zëvendësimi B) reaksion adicioniC) reaksion eliminim D) reaksion asnjanësimi 1 pikë6. Njëra nga përbërjet e mëposhtme ka veti bazike:A) CH3– CH2– COOH. B) CH3– CH2– NH2.C) CH3– CH2- CHO. D) CH3– CH2– OH. 1 pikë
    • 55LIBËR PËR MËSUESIN7. Cila nga përbërjet jep reaksionin e pasqyrës:A) propanal B) propanon, C) acid propanoik, D) propanol 1 pikë8. Emërtimi sistematik i aminës (CH3)3N është: 1 pikëA) trimetil aminë; B) N- amino metan;C) N,N dimetil- amino metan; D) N- trimetil amin9- Lidhja peptidike formohet midis: 1 pikëA) një grupi karbonilik dhe një grupi hidroksilik;B) një grupi karbonilik dhe një grupi aminik;C) një grupi karboksilik dhe një grupi aminik;D) i dy grupeve karboksilike.10. Molekula e fruktozit përfaqson një: 1 pikëA) aldopentoz, B) aldohekzoz, C) ketopentoz, D) ketohekzoz.11. Në reaksionin redoks caktoni:a) Numrat e oksidimit.b) Skemën e këmbimit elektronik (oksidusin dhe reduktusin).c) Koeficientët në barazimin redoks.Zn + HNO3→Zn(NO3)2+ N2O + H2O 3 pikë12. Është dhënë elementi galvanik:Cr / Cr3+// Co2+/ Co (E0Co/Co2+= -0,27V; E0Cr/Cr3+= -0,74V).a) Shkruani barazimet elektrodiketë anodës e katodës.b) Shkruani reaksionin e përgjithshëm.c) Gjeni f.e.m. të elementit galvanik. 3 pikë13. Në elektrolizer zhvillohet elektroliza e 30g tretësirë PbSO4me elekrodapasive.a) Përshkruani proceset e elektrolizës së PbSO4ujor.
    • 56KIMIA 11b) Shkruani barazimin e reaksionit të përgjithshëm të elektrolizës.c) Njehsoni sasinë e substancave që depozitohen në elektroda në kushte normale3 pikë14. Jepet formula racionale e përbërjes: CH3– CH2– CHO (propanal).a) Shkruani strukturën e Ljuisit.b) Për atomet e karbonit, përcaktoni ÇL, ÇV, orbitalet molekulare s dhe p.c) Tregoni tipin e hibridizimit për çdo atom karbon të molekulës së përbërjes. 3 pikë15. Emërtoni komponimet sipas IUPAC. Përcaktoni cilës klasë të përbërjeveorganike i përkasin: 4 pikëCH3|a) CH – C – C – CH2– CH3b) CH3– O – C2H5e) C6H5-OH| O CH3d) CH3– CH – CH - CH3| |C2H5OH16. Në molekulën e një alkani ndodhen 5 atome karboni. a) shkruani formulën racionale (gjysmë strukturore). b) Paraqitni formulat strukturore të izomereve të tij. c) Emërtojini ato sipas sistemit IUPAC. 3 pikë17. Në 20 g përzierje propen dhe propan janë adicionuar 16 g brom. Gjenipërqindjen e përbërësve në përzierje. 3 pikë18. 12 gram i një acidi alkanoik monokarbosilik, asnjanësohet me 400 mltretësirë 0,5 M NaOH. Përcaktoni formulën molekulare të acidit. 2 pikë
    • 57LIBËR PËR MËSUESIN19. Gjatë fermentimit alkoolik të glukozës çlirohet 5,6 l CO2(k.n)a) Shkruani reaksionin kimik të fermentimit të glukozës.b) Njehsoni masën e glukozës që fermentohet. (M C6H12O6= 180g/mol) 2 pikë20. Për shndërrimet e mëposhtme:a) Shkruani reaksionet kimike.b) Emërtoni substancat: 4 pikëC2H5OH → C2H4O → C2H4O2→CH3COOCH3→CH3COONa
    • 58KIMIA 11Modul 6:SITUATA TË MENDIMIT KRITIKNjë vend të rëndësishëm në program zë përpunimi i njohurive. Në tekst do tëgjeni rubrika të veçanta ku sugjerohen tema të ndryshme nga jeta e përditshmeose aktualiteti që synojnë të përfshihen nxënësit në punë kërkimore, në nxitje tëmendimit kritik e shprehive praktike. Temat në libër janë dhënë si alternativapër t’u përdorur në orë të caktuara mësimore. Nuk diskutohet që mësuesit duhetta ndjejnë veten të lirë që krahas tyre ose në vend të tyre mund të përdorindhe tema të tjera, të cilat mund të kenë interes për ata ose për nxënësit. Përinteres metodik ne kemi paraqitur një model se si mund të zhvillohet një projektkurrikular.Projekt kurrikularTema: Kërkesat e organizmit për përbërjet organike me interesbiologjik.Përmbajtja e projektit:Burimet natyrore të lyrave, karbohidrateve, dhe proteinave. Defektet gjenetiketë lindura dhe të fituara nga çrregullimi i ekuilibrave të këtyre përbërjevenë organizmin e njeriut.Përdorimi i dietave të larmishme me ushqime tëshëndetshme për të ruajtur homeostazën.Nëntemat:1- Efektet e yndyrnave në organizmin e njeriut, qëndrimi pro dhe kundërpërdorimit të tyre2 - Efektet e karbohidrateve në organizmin e njeriut, qëndrimi pro dhe kundërpërdorimit të tyre,3 - Efektet e proteinave dhe acideve nukleike në organizmin e njeriut, qëndrimipro dhe kundër përdorimit të tyre.4 - Historiku i zbulimit të një medikamenti mjekësor, ndikimi në organizëmPërshkrimi i shkurtër i projektit:Faza e konceptimit të projektit - në këtë fazë bëhet prezantimi me temën,vlerësimi dhe zhvillimi i ideve, ndarja në grupe sipas nëntemave.Faza e studimit të projektit - në këtë fazë bëhet studimi i ideve të zhvilluara nëfazën e konceptimit, orientimi për shfrytëzimin e literaturës dhe përpunimit,ecuria e veprimtarive praktike në teren.
    • 59LIBËR PËR MËSUESINFaza e zbatimit të projektit - në këtë fazë idetë e zgjedhura projektohen në detaje,në mënyrë që ato të mund të zbatohen, grupet e punës menaxhojnë projektindhe e prezantojnë atë ditën e prezantimit ose në një aktivitet tjetër në kuadrin emuajit të shkencës.Përfituesit:a. Nxënësit e klasës 11-tëb. Videoteka dhe arkivi i projekteve dhe moduleve të kimisë.• Objektivat e projektit: Në fund të projektit nxënësi/ja duhet të jetë i/eaftë:1. Të listojë substancat organike natyrore dhe jo natyrore me rëndësi për jetën.2. Të tregojë në mënyrë të përmbledhur strukturën kimike të tyre.3. Të konkludojë mbi rëndësinë e përdorimit të tyre në jetën e përditshme, dukembajtur qëndrim kritik ndaj përdorimit pa kriter të tyre.4. Të kontribuojë me veprimtarinë e tij në parandalimin e rasteve që dëmtojnëshëndetin e njeriut.5. Të sensibilizojë komunitetin përreth nëpërmjet formave të ndryshme tëprodukteve origjinale të këtij projekti.- Afati kohor i përgatitjes: 3 muaj, orë mësimore 4 orëOra e parë: dhënia e temës dhe nëntemës, ndarja në grupe.Ora e dytë: diskutime mbi ecurinë e projektit.Ora e tretë dhe e katërt: prezantim dhe vlerësimi i projektit.Aktivitetet që do të kryhen:- Kërkim i materialeve në internet- Kërkim i materialeve në burime të tjera- Përgatitje e leksioneve- Përgatitje e eksperimenteve, tabelave, posterave, maketeve etj- Ekskursione, vizita- Përfundimi dhe konkluzionet
    • 60KIMIA 11Grupetfunksionorenë përbërjetorganike(12 orë)• të klasifikojë aminat si parësore, dytësore, tretësore;• të realizojë modelime dhe simulime përmes kompjuterit përstrukturat kimike të alkooleve, aldehideve, ketoneve, acidevekarboksilike, etereve, estereve, aminave;• të bëjë emërtimin sipas IUPAC të përfaqësuesve të ndryshëmtë alkooleve, fenoleve, etereve, aldehideve, ketoneve, acidevekarboksilike, estereve, aminave, kur jepet formula kimike dheanasjellas, në përbërës me deri në 7 atome karbon;• të relatojë me shkrim për rëndësinë praktike të përfaqësuesve mëtë rëndësishëm të përbërjeve organike (metanol, etanol, glicerinë,etanal, propanon, acid metanoik, acid etanoik, acid laktik), dukeu bazuar në të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme tëinformacionit;• të relatojë me shkrim për historikun e zbulimit të njëmedikamenti mjekësor (p.sh., të aspirinës).• Metodat e zgjedhura për të paraqitur këtë material dhe për të realizuarqëllimet e këtij projekti janë si më poshtë:Fletëpalosjet, anketat, pyetësorët, intervistat, video, postera, fotografi, analizakimike në laboratorë të specializuar, eksperimentime, vizitë në një farmaci,punë në grupe etj• Kontributi i mësuesitMësuesi i orienton nxënësit drejt:- përzgjedhjes së temës e nëntemës;- ndarjes në grupe;- hartimit të platformës së projektit;- përcaktimit të ideve të projektit;- burimeve të duhura të informacionit, për të pakësuar humbjen e panevojshmetë kohës.- përpunimit të materialit.• Mjetet që nevojiten:a. Laptop.b. Video-projektor.c. Kompjuter.d. USB Flash-drive.e. DVD.f. Mjete të tjera ndihmëse për realizimin e projektit
    • 61LIBËR PËR MËSUESIN• Literatura dhe burimi:- Libra shkencorë- Kërkime në Internet në adresa të përcaktuara- Revista shkencore.- Intervista me mjekë specialistë dhe farmacistë.- Të dhëna të grumbulluara në qendra dhe institucione të specializuara.• Rezultatet e pritshme të projektit:a. Aftësimi i nxënësit në punë kërkimore studimore, nëpërmjet analizës sëtë dhënave statistikore të matura në laborator dhe në terren.b. Nxitja e mendimit krijues dhe shprehive praktike të nxënësve në kryerjene eksperimenteve të ndryshme dhe argumentimin shkencor të dukurive.c. Përfshirja në veprimtari sensibilizuese në komunitet të nxënësve përruajtjen e shëndetit.d. Bashkëpunimi i frytshëm i nxënësve në punën në grup.• Procedura e vlerësimita) Saktësia dhe cilësia e materialeve.b) Aftësia treguese, shpjeguese, komentuese e analizuese.c) Aktivizimi në punën e grupit.d) Aktivizimi në punë individuale.Më poshtë është dhënë një udhëzues për vlerësimin në projektet kurriklare.Ndarja është në katër nivele, të cilave u korrespondojnë:Niveli pakalues Nota 4Niveli bazë Nota 5 dhe 6.Niveli mesatar Nota 7 dhe 8Niveli i lartë Nota 9 dhe 10 Nivelet KriteretPakaluesNuk paraqitet raporti dhe nuk dorëzohet produkti (kur ka të tillë) ose raportika gabime të shumta për sa u përket njohurive. Mungojnë argumentet. Nuk kabashkëpunim në grup. Nuk janë respektuar afatet.BazëPak burime informacioni. Kopjime nga informacionet. Pak argumente.Nxënësit përpiqen të bashkëpunojnë. Përgjithësisht janë respektuar afatet.Raporti me gabime gjuhësore dhe i pa strukturuar. Prezantim i përciptë.
    • 62KIMIA 11MesatarDisa burime informacioni. Përpunim i mirë i informacioneve. Argumente tëmira. Të përpiktë në afate. Nxënësit bashkëpunojnë. Parashtrimi me shkrimme pak gabime gjuhësore dhe i strukturuar mirë.I lartëLarmi burimesh të informacionit. Gjykime kritike ndaj informacioneve. Ideorigjinale. Të gjithë nxënësit punojnë në mënyrë të pavarur dhe në grup.Parashtrimi me shkrim, korrekt dhe i strukturuar mirë.PROGRAMI I LËNDËS KIMI PËR KASËN E 11, MIRATUAR NGA MASHKimia i ndihmon nxënësit të kuptojnë ndërtimin dhe sjelljen e lëndëve, tëmësojnë për zhvillimet e shkencës kimike dhe për rrugët në të cilat, kimistëtsot përdorin të dhënat e shkencës kimike për të plotësuar nevojat e shoqërisë,të kuptojnë ndërveprimet e shkencës kimike me teknologjinë, të dinë që kimiaështë mjaft e rëndësishme në fusha të ndryshme, si: mjekësi, bujqësi, industridhe shumë aspekte të tjera të jetës. Për shumë nxënës, përveç rolit që ka nëaspektin social, mjedisor, ekonomik, lënda e kimisë shihet si element kyç përkarrierën e tyre në jetë, duke e vlerësuar atë pa njëanshmëri gjinore. Studimi ikimisë në shkollën e mesme është pjesë e rëndësishme e arsimimit tërësor tënxënësve, që së bashku me lëndët e tjera të fushës së shkencave të natyrës,kontribuon në zhvillimin e mendimit shkencor te nxënësit dhe idenë e zhvillimittë qëndrueshëm.Integrimi i njohurive të kimisë me ato të lëndëve dhe fushavetë tjera të studimit, kujdesi për zotërimin nga nxënësit të aftësive të përshkruaranë kornizën kurrikulare dhe standardet e fushës, janë elemente të rëndësishmeqë mban në konsideratë hartimi i këtij programi lëndor. Kimia në klasën e 11 dotë studiohet me 2 orë javore , gjithsej në 72 orë mësimore. Kurrikula e kimisë,e konceptuar për gjimnazin, do të thellojë dhe zgjerojë përvojat e fituara nganxënësit përmes studimit të kimisë në arsimin e detyruar, duke zhvilluar më tejtë kuptuarit e koncepteve kimike për ndërtimin e lëndës, vetitë dhe përdorimete tyre. Programi i kimisë për klasën e 11 të gjimnazit është organizuar sipaslinjave e nënlinjave të përmbajtjes. Për çdo nënlinjë shënohen objektivat, tëcilat materializojnë njohuritë kimike, aftësitë dhe qëndrimet që pritet të nxënënxënësit gjatë kursit të kimisë.1. SYNIMI I LËNDËS. Programi i kimisë synon:Të gjithë nxënësit të zhvillojnë njohuri, aftësi, qëndrime për strukturën eatomeve dhe përbërjeve kimike, për reaksionet kimike, dhe për ndërveprimet eenergjisë dhe të lëndës.2. OBJEKTIVA TË PËRGJITHSHMENë përfundim të këtij programi nxënës/i,-ja:
    • 63LIBËR PËR MËSUESINtë kuptojë konceptet bazë më të rëndësishme të kimisë dhe të realizojë lidhjen ekimisë me dukuritë e jetës së përditshme, me mirëqenien e njeriut dhe shoqërisë;• të jetë i/e aftë të kërkojë dhe përpunojë informacione rreth dukurive kimike,vetive të substancave me rëndësi praktike, duke përdorur kërkimin shkencordhe mënyra të tjera të nxënies aktive, si dhe të vlerësojë saktësinë dhe rëndësinëe informacioneve;• të mësojë si të planifikojë dhe zhvillojë eksperimente për dukuri të ndryshme,duke ndjekur rregullat e sigurisë me pajisjet dhe kimikatet;• të përdorë teknologjitë e informacionit dhe të komunikimit, si mjete përsigurimin dhe komunikimin e informacionit;• të familjarizohet me teknologjinë moderne në industri dhe inxhinierinëmjedisore;• të përdorë njohuritë kimike në diskutimet në lidhje me natyrën, mjedisin dheteknologjinë, në procesin e vendimmarrjes si konsumator për të mbajtur njëshëndet të mirë dhe nxitur zhvillimin e qëndrueshëm;• të fitojnë eksperienca që do të ngjallin interesin për të bërë zgjedhjen e karrierësnë kimi.
    • 64KIMIA 11KLASA 11: 36 javë x 2 orë = 72 orëOBJEKTIVA SIPAS LINJAVE DHE NËNLINJAVELINJA: Struktura dhe vetitë e lëndësPërshkrimi i linjës: Përmes kësaj linje të gjithë nxënësit fitojnë njohuri, aftësi,qëndrime për lidhjen hibride, forcat ndërmolekulare, strukturën e përbërjeveorganike, hidrokarburet, alkoolet, ketonet, aldehidet, acidet karboksilike, aminat,aminoacidet, polimeret, karbohidratet, yndyrnat, proteinat, duke përdorur faktet,modelet dhe eksperimentet.Orë të sugjeruara: 46Nënlinja ObjektivaHibridizimi dhebashkëveprimindërmolekular(13 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:të përcaktojë të përbashkëtat dhe ndryshimet ndërmjet orbitaleve atomikedhe molekulare;• të dallojë orbitalet molekulare sigma dhe pi;• të japë kuptimin hibridizim, orbital hibrid;• të përshkruajë teorinë e Polingut për hibridizimin;• të përcaktojë tipin e hibridizimit sp, sp2, sp3në përbërjet inorganike (p.sh.:BeCl2,BF3, SiH4);• të përcaktojë tipin e hibridizimit sp, sp2, sp3në përbërjet e karbonit;• të realizojë modelime dhe simulime përmes kompjuterit, për tipat endryshëm të hibridizimit sp, sp2, sp3;• të përshkruajë bashkëveprimin dipol-dipol, forcat e Londonit në molekulatjopolare, lidhjen hidrogjenore si forca të bashkëveprimit molekular;• të argumentojë forcat e bashkëveprimit ndërmolekular, duke u nisur nga tëdhëna eksperimentale për pikat e vlimit të substancave të ndryshme;• të skicojë hartën e koncepteve për hibridizimin dhe bashkëvepriminndërmolekular;• të përgatitë një referat shkencor me temë: “Figura të shquara dhe kontributetpërkatëse në njohjen shkencore të strukturës kimike të lëndës”. ( Dalton,Tomson, deri te Poling).
    • 65LIBËR PËR MËSUESINHidrokarburet(12 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:• të japë kuptimet: hidrokarbur, alkan, cikloalkan, alken, alkin, aren;• të realizojë në rrugë eksperimentale, duke ndjekur rregullat e sigurisë,hetimin e elementeve përbërës në përbërjet organike;• të përgatitë në laborator etenin, etinin;• të demonstrojë në rrugë eksperimentale vetitë e etenit, etinit;• të shkruajë formulat e përgjithshme për alkanet, cikloalkanet, alkenet,alkinet dhe arenet;• të përdorë formulat molekulare dhe të strukturës për të paraqiturhidrokarburet me varg normal dhe të degëzuar, deri në 10 atomekarboni;• të përdorë nomenklaturën e IUPAC për të shkruar dhe emërtuarhidrokarburet alifatike dhe aromatike;• të dallojë izomerinë e vargut, të pozicionit dhe gjeometrike përhidrokarburet, deri në 7 atome karboni;• të shkruajë dhe emërtojë izomerët e strukturës, të pozicionit dhe atogjeometrikë, deri në 7 atome karboni;• të bëjë modelojë me mjete rrethanore izomerët e strukturës përheptanin, duke i emërtuar ato;• të tregojë lidhjen gjinore ndërmjet alkaneve, alkeneve, alkineve,areneve nëpërmjet shkrimit të barazimeve kimike për reaksionetpërkatëse;• të zgjidhë situata problemore që lidhen me njehsime me formulatkimike të hidrokarbureve (të nxjerrë formulën molekulare kur jepenpërqindjet e elementeve përbërës ose raportet në masë dhe anasjellas);• të skicojë hartën e koncepteve për hidrokarburet;• të përgatitë një ese për rolin e hidrokarbureve në jetën e përditshme,pakësimi i burimeve dhe perspektiva e ardhme energjetike;• të diskutojë, duke u bazuar në burime të ndryshme informacioni(botime, media, internet, intervista), për karburantet në Shqipëri dhendikimet në mjedis.Grupetfunksionorenë përbërjetorganike(12 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:• të përkufizojë grupin funksionor (―OH, ―CHO,│―CO, ―COOH, ―O ―, ―NH2 ,― COO ―) si përcaktues të vetivetë substancave organike;• të argumentojë strukturën e grupit funksionor│(―OH, ―CHO, ―CO, ―COOH, ―O ―, ―NH2 ,― COO ―) nga pikëpamja e lidhjes kimike dhe veçorive që sjell kygrup në vetitë e përbërjeve organike;• të klasifikojë alkoolet, në varësi të tipit të karbonit me tëcilin lidhet grupi funksionor, acidet karboksilike në varësi të numrit tëgrupeve funksionore dhe të ngopshmërisë;• të hetojë në rrugë eksperimentale alkoolet, aldehidet, acidetkarboksilike;• të përgatitë në laborator etanalin, acidin etanoik, aspirinën dhe sapunet;• të përshkruajë në rrugë eksperimentale vetitë e etanalit, acidit etanoik;• të tregojë prejardhjen e aminave nga amoniaku;• të klasifikojë aminat si parësore, dytësore, tretësore;
    • 66KIMIA 11Biokimia(9 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:• të përshkruajë karbohidratet dhe lyrat;• të klasifikojë karbohidratet në monosakaride, disakaride dhe polisakaride;• të klasifikojë lyrat në: bimore, shtazore dhe sipas ngopshmërisë;• të shkruajë formulat molekulare dhe strukturore për fruktozën, glukozëndhe formulat molekulare për sakarozin, amidonin, celulozën;• të përcaktojë kuptimet: aminoacid, lidhje peptidike, peptid dhe proteinë;• të realizojë në rrugë eksperimentale hetimin dhe vetitë e proteinave;• të bëjë një esse, mbi bazën e të dhënave të grumbulluara nga burime tëndryshme informacioni, për efektet pozitive dhe negative në organizmin enjeriut të karbohidrateve, yndyrnave, proteinave;• të realizojë në grup, një projekt mësimor për proceset kimike në fusha tëndryshme të veprimtarisë shoqërore (industri, bujqësi, mjekësi etj.) nëvendin tonë.LINJA: Reaksioni kimikPërshkrimiilinjës:Përmeskësajlinjetëgjithënxënësitfitojnënjohuri,aftësi,qëndrimepër reaksionet kimike redoks dhe aplikimet e tyre në elektrokimi, jetën e përditshmesi dhe për reaksionet karakteristike të përbërjeve organike, si: reaksionet e shtimit, tëeliminimit, zëvendësimit radikalar, zëvendësimit elektrofilik, zëvendësimit nukleofilik.Orë të sugjeruara: 26Nënlinja ObjektivaElektro-kimia( 14 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:• të përcaktojë në shembuj të reaksioneve redoks: agjentin reduktues, agjentinoksidues, oksidimin dhe reduktimin;• të identifikojë në reaksionet që shprehin proceset e fotosintezës dhe tëfrymëmarrjes qelizore, agjentin oksidues dhe agjentin reduktues, oksidimin dhereduktimin;• të përshkruajë në një poster zbatimin e reaksioneve të oksido-reduktimit nëfotografi;• të realizojë praktikisht në rrugë të pavarur, duke zbatuar rregullat e sigurisë,eksperimente që demonstrojnë aftësinë oksiduese në zbritje të halogjeneve (ngaklori te jodi);• të përcaktojë eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve, duke përdorurreaksione të zëvendësimit të metaleve;• të interpretojë ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet procesit në një element galvanikdhe atij në një elektrolizer;• të konstruktojë praktikisht, një element të thjeshtë galvanik (p.sh. elementi zink/bakër);• të diskutojë të dhëna të grumbulluara nga burime të ndryshme informacioni mbievoluimin e baterive, që nga kohët e lashta deri në ditët e sotme;• të përshkruajë ndërtimin e elektrodës standarde të hidrogjenit;• të përkufizojë potencialin elektrodik të një elementi;• të zgjidhë problema që kanë të bëjnë me njehsimin e forcës elektromotore tëelementeve galvanike më të përdorshme në jetën e përditshme, duke shfrytëzuar tëdhëna të tabelës së potencialeve elektrodike standarde;• të shkruajë barazimin e përgjithshëm të elektrolizës, kur elektroliti është nëgjendje të shkrirë apo të tretur;• të japë shembuj të përdorimit praktik të elementit galvanik dhe të elektrolizës;• të kryejë njehsime stekiometrike me barazimet e reaksioneve redoks;• të përshkruajë brejtjen si proces elektrokimik;• të relatojë, me shkrim ose me gojë, për masat që merren në jetën e përditshme përmbrojtjen e objekteve nga brejtja;• të skicojë hartën e koncepteve për elektrokiminë;
    • 67LIBËR PËR MËSUESINTipat ereaksio-neve nëkiminëorganike(12 orë)Në përfundim të klasës së 11 nxënës/i,-ja:• të formulojë kuptimet për reaksionin e shtimit, të eliminimit, zëvendësimitradikalar, zëvendësimit elektrofilik, zëvendësimit nukleofilik;• të japë kuptimin grimcë elektrofilike me substrakt benzenin dhe grimcënukleofile me substrakt alkoolin;• të japë shembuj reaksionesh ku janë shtuar /eliminuar H2,Cl2, H2O, HCl (papërshkruar mekanizmin e reaksionit);• të listojë përbërjet që japin reaksione zëvendësimi radikalar, zëvendësimnukleofilik dhe zëvendësim elektrofilik;• të shkruajë barazimet kimike për shembuj të thjeshtë reaksionesh tëzëvendësimit radikalar, zëvendësimit nukleofilik, zëvendësimit elektrofilik;• të përshkruajë reaksionet redoks në kalimet nga alkoolet në aldehidet (ketonet)deri tek acidet karboksilike dhe anasjellas, me anë të hidrogjenimit dhedehidrogjenimit;• të përshkruajë reaksionin e polimerizimit;• të kryejë njehsime stekiometrike me barazimet kimike të reaksioneve redoks nëkiminë organike;• të dallojë monomerin, njësinë strukturore në një polimer;• të shkruajë reaksionet e formimit të polimerëve polieten, polipropen, pvc;• të hartojë një ese mbi përdorimet praktike të polimerëve polieten, polipropen,pvc. dhe rolin e tyre në mjedis;• të realizojë një projekt kurrikular me temë: “Karriera në fushën e kimisë” .Programi i kimisë për klasën e 11 të gjimnazit është strukturuar në linja që vijnënjëra pas tjetrës, por kjo nuk do të thotë se mësimdhënia-mësimnxënia duhettë zhvillohet në këtë renditje gjatë vitit shkollor. Sasia e orëve  mësimore përsecilën linjë është rekomanduese. Përdoruesit e programit duhet të respektojnësasinë e orëve vjetore të lëndës, kurse janë të lirë të ndryshojnë me 10% (shtesëose pakësim) orët e rekomanduara për secilën linjë. Domethënë, mësuesi mundtë vendosë të përparojë më ngadalë kur vë re se nxënësit e tij hasin vështirësi tëveçanta në përmbushjen e objektivave të kapitullit, por mund të ecë më shpejtkur nxënësit e tij demonstrojnë një përvetësim të kënaqshëm. Në programin elëndës së kimisë për klasën e 11 afërsisht 70% e orëve mësimore totale janë përshtjellimin e njohurive të reja lëndore dhe 30% e tyre janë për përpunimin enjohurive (gjatë vitit dhe në fund të vitit shkollor).Përpunimi i njohurive përmban:- Përsëritjen brenda një kapitulli të njohurive-bazë të tij (skicimi i hartëssë koncepteve, shkrimi i një relacioni, apo përpilimi i një posteri përobjektet e rëndësishme mësimore etj.);- Testimin e njohurive-bazë;- Integrimin e njohurive të reja të një kapitulli me njohuritë e kapitujveparaardhës;- Integrimin e njohurive të reja me njohuritë e lëndëve të tjera. (Ndonësekëto integrime do të përshkojnë zhvillimin e çdo ore mësimore, gjatëpërpunimit i duhet kushtuar kohë e posaçme p.sh., për realizim projektesh
    • 68KIMIA 11ndërkurrikulare të propozuara ose jo në program);- Përsëritjen vjetore (Pavarësisht nga ndarja në linja ose në kapituj, lëndaduhet parë si një e tërë.);- Testimin vjetor (nuk është i detyruar);- Realizimin e veprimtarive të ndryshme kërkimore eksperimentale;- Realizimin e projekteve lëndore, eseve, detyrave të ndryshme kërkimore.Në orët mësimore, që i përkasin përpunimit të njohurive, mësuesi zhvillonedhe tema me nismën e tij ose me kërkesën e vetë nxënësve. Këto temamund të pikënisen nga ngjarje aktuale ose thjesht nga kurreshtja enxënësve.Veçanërisht gjatë përpunimit të njohurive duhet t’i kushtohet kohë e posaçmekultivimit të:• Aftësive të përgjithshme, si: e komunikimit, e menaxhimit tëinformacionit, e zgjidhjeve problemore, e të menduarit kritik dhe krijues;• Aftësive të posaçme lëndore, si: kërkimi shkencor, ndjekja e rregullavetë sigurisë në punën me pajisjet dhe reagentët kimikë;• Formimit të qëndrimeve, si qëndrimi etiko-social dhe gjatë punës nëgrupe të vogla nxënësish.VLERËSIMIVlerësimi i nxënësit përshkon gjithë procesin mësimor dhe shërben përpërmirësimin e këtij procesi. Vlerësimi i nxënësit nuk ka për qëllim të vetëmvendosjen e notës dhe as nuk përfundon me vendosjen e saj.Vlerësimi mbështetettërësisht në objektivat e programit lëndor dhe mësuesi nuk ka të drejtë tëvlerësojë nxënësit për ato objektiva të arritjes që nuk përshkruhen në program.Objektiv i vlerësimit nuk janë vetëm njohuritë dhe aftësitë por edhe qëndrimete nxënësve, si qëndrimet etiko-sociale në përgjithësi dhe ato të bashkëpunimitme të tjerët, në veçanti. Mësuesi zhvillon vetë e ndihmon nxënësit dhe së bashkuzhvillojnë një larmi mënyrash vlerësimi.Metodat e vlerësimit të përdorura në kimi do të përfshijnë:• teste me shkrim për të kontrolluar arritjet e nxënësve në lidhje meobjektivat e programit,• monitorimin e punës së nxënësve në grup,• punët eksperimentale, raportet e punës,• projektet, prezantimet e kërkimeve.Vlerësimimundtëbëhetindividualosenëgrup,nëklasëosejashtësaj.Mësuesi/januk e ka të detyrueshëm vlerësimin me notë të nxënësve në çdo orë mësimore. Si
    • 69LIBËR PËR MËSUESINrregull, nxënësit dhe mësuesit duhet lirshëm të bashkëbisedojnë si partnerë rrethpërvetësimit të materialeve mësimore të zhvilluara në klasë dhe mirëkryerjessë detyrave jashtë klase. Herë pas here, mësuesi/ja duhet të vlerësojë me notëduke ua bërë të qartë nxënësve, që në fillim, qëllimin e vlerësimit dhe kriterete tij. Vlerësimi me shkrim shërben për aftësimin e nxënësve në komunikiminme shkrim dhe mund të realizohet jo vetëm me laps e letër por edhe në rrugëelektronike.Mësuesi/javlerësonnxënësin/enmenotëpërparashtrimetmeshkrimnë provimet periodike me shkrim dhe në prezantimet me shkrim të punimevetë tij, të zhvilluara vetë ose në grup. Mësuesi/ja planifikon provime periodikeme shkrim për blloqe të gjera orësh mësimore, që përbëhen nga një apo disakapituj, të cilët i bashkojnë objektiva të ndërlidhura të të nxënit. Në përshtatjeme qëllimin e vlerësimit me shkrim, ai/ajo përdor lloje të ndryshme testesh,që nga minitestet disaminutëshe për një objektiv të veçuar të të nxënit, tekato një orëshe. Planifikohen teste me alternativa ose zhvillim, detyra tematike,projekte kurrikulare etj. Një formë e parashtrimit me shkrim nga nxënësit ështëdhe provimi përfundimtar. Vlerësimi në kimi do të fokusohet në aftësitë enxënësve në lidhje me të kuptuarit dhe përdorimin e njohurive kimike. Portofolii nxënësit/es, si një mundësi vlerësimi e vetëvlerësimi, është një koleksion ipunimeve përgjatë vitit shkollor për lëndën. Portofoli i nxënës/it,-es mund tëpërmbajë provime me shkrim, detyra tematike, projekte kurrikulare, fotografie produkte të veprimtarive kurrikulare. Përzgjedhjet për portofolin bëhen nganxënësi/ja, ndërsa mësuesi/ja rekomandon.Çrregullime të diagnostikuara, si: disleksia, vështirësi të veçanta gjuhësore, p.sh.,të nxënësve të ardhur rishtas nga emigracioni, merren parasysh nga mësuesi/ja duke u mundësuar këtyre nxënësve të vlerësohen me mënyra të posaçme,përjashtuar vlerësimin me shkrim apo me gojë.