PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAMDAERAH JOHOR BAHRUMOHD AZRY BIN ABDUL HAMIDUNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIA
PSZ 19 : 16 (Pind. 1/97)UNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIABORANG PENGESAHAN STATUS TESISJUDUL : PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA B...
PENGESAHAN PENYELIA“ Saya mengaku bahawa saya telah membaca karya ini dan pada pandangan sayakarya ini adalah memadai dari...
PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAMDAERAH JOHOR BAHRUMOHD AZRY BIN ABDUL HAMIDLaporan projek ini dikemukakan ada...
iiPENGESAHAN PENULIS“ Saya akui ini adalah hasil kerja saya sendirikecuali nukilan dan ringkasan yang tiap-tiap satunyatel...
iiiKhas buat keluarga dan rakan-rakan tersayangTerima kasih atas segalanya
ivPENGHARGAANAlhamdulillah syukur kehadrat Ilahi kerana dengan limpah kurniaNya dapatsaya menyempurnakan kajian ini sebaga...
vABSTRAKPertambahan aktivi pembinaan akan meningkatkan jumlah penjanaan sisabinaan. Penjanaan sisa ini mempunyai kekerapan...
viABSTRACTGrowth in construction activities increases the amount of construction wastegenerated. Construction waste genera...
viiKANDUNGANBAB PERKARA HALAMANPENGAKUAN iiDEDIKASI iiiPENGHARGAAN ivABSTRAK vABSTRACT viKANDUNGAN viiSENARAI JADUAL xiiSE...
viii2 KAJIAN LITERATUR 72.1 Pendahuluan 72.2 Definisi Sisa 82.3 Sisa Berbahaya 82.4 Sisa Pepejal 92.4.1 Sisa Pepejal Perba...
ix2.11.3 Kitar Semula 272.12 Pembakaran Terbuka 282.12.1 Punca-Punca 282.12.2 Kesan-Kesan AkibatPembakaran Terbuka 292.12....
x4.2 Jenis Projek 424.3 Perobohan Struktur Asal 434.4 Pelan Tindakan Pengurusan SisaBinaan 444.5 Peruntukan Bagi Pengurusa...
xiRUJUKAN 69LAMPIRAN A-B 71-78
xiiSENARAI JADUALNO. JADUAL TAJUK HALAMAN2.1 Istilah sisa yang terdapat dalam sisa pepejal 102.2 Punca sisa pepejal perban...
xiii4.8 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek kilang didaerah Johor...
xivSENARAI RAJAHNO. RAJAH TAJUK HALAMAN2.1 Pengkelasan sisa pepejal 112.2 Lori pemungut sisa 212.3 Teknik pemeringkatan da...
xv4.8 Peratusan cara melupuskan sisa binaan di tapakpembinaan yang diamalkan oleh pihak kontraktordalam daerah Johor Bahru...
xviSENARAI SINGKATANJAS - Jabatan Alam SekitarJln - Jalankg - kilogramkm - kilometerPBT - Pihak Berkuasa TempatanPSZ - Per...
xviiSENARAI LAMPIRANLAMPIRAN TAJUK HALAMANA Borang soal selidik 71B Gambar 77
BAB IPENGENALAN1.1 PendahuluanMalaysia merupakan sebuah negara yang sedang pesat membangun dari segipembangunannya dan jug...
2kepada pencemaran. Sektor pembinaan di Malaysia telah mengalami penguncupansejak tahun 2004 tetapi di dalam Rancangan Mal...
31.2 Penyataan MasalahPengurusan sisa binaan telah menjadi satu isu dan masalah global. Sebagaicontoh, di Eropah dianggark...
41.4 Objektif KajianAntara objektif utama kajian ini dilakukan adalah :a) Menentukan kekerapan sisa binaan yang dijanakan ...
51.5.1 Pengurusan SisaPembinaan mempunyai beberapa peringkat dan sisa yang akan dijanakanberlainan mengikut peringkat pemb...
61.6 Kepentingan KajianKajian ini dilakukan bertujuan melihat impak penjanaan sisa pepejal di tapakpembinaan bagi tujuan m...
BAB IIKAJIAN LITERATUR2.1 PendahuluanKajian literatur merupakan satu kaedah pencarian maklumat berdasarkankepada kajian-ka...
82.2 Definisi SisaSisa adalah merupakan bahan buangan yang terhasil daripada sesuatu aktivitiatau pun proses yang diakukan...
9ini lazimnya terhasil daripada aktiviti perindustrian dan perkilangan dan sisaperubatan dari hospital. Manakala menurut E...
10Jadual 2.1 menunjukkan komponen dalam sisa pepejal beserta huraiannyamanakala Rajah 2.1 pula adalah pengkelasan sisa pep...
11Sisa pepejalLain-lain sisa buangan(pembinaan, sisa industri)Sisa pepejal perbandaran(municipal solid waste)Sisa makanan ...
12Jadual 2.2: Punca sisa pepejal perbandaran (Peavy, 1985).Punca Kawasan penjanaan sisa Jenis sisa pepejalPenempatanKeluar...
13sesuai. Antara contoh-contoh sisa binaan adalah seperti konkrit, mortar, bata,lebihan kayu, bahan perpaipan, logam dan s...
142.6.1 Aktiviti PembinaanAktiviti pembinaan sebenarnya tidak dapat dilihat batasan kerjanya padamasa pembinaan tetapi dap...
15ubah suai bangunan atau jalanraya. Kerja-kerja tanah juga adalah kerja yang amatpenting sewaktu fasa permulaan. Aktiviti...
162.6.1.4 Kerja-Kerja AkhirPeringkat ini adalah peringkat akhir dalam menyiapkan sesebuah bangunan.Antara kerja yang terli...
17adalah aktiviti yang dilakukan bagi tujuan menambahkan had perkhidmatan strukturtersebut. Antara aktiviti pembaharuan da...
18Jadual 2.3: Jenis-jenis bahan kimia yang terkandung dalam bahan binaan(Sumber: Jabatan Alam Sekitar, 2004)Bahan Kimia Be...
19isu alam sekitar seperti pengurusan sisa dan pelupusan sisa di tapak pelupusan(Ekanayake dan Ofori, 2000).2.9 Pengurusan...
202.9.2 Peringkat PenyimpananSisa binaan yang terhasil dari aktiviti pembinaan ini perlu dikumpulkan disatu kawasan yang s...
21Rajah 2.2 : Lori Pemungut Sisa2.9.4 Peringkat Pemindahan dan PengangkutanSisa binaan yang telah dikumpul akan diangkut o...
22e) Sebelum pemungutan dilakukan, pemilihan laluan perlu dirancang terlebihdahulu supaya kenderaan pengangkut boleh menyu...
23Terdapat empat peringkat dalam perlaksanaan kaedah pelupusa sisa jeniskambus tanah iaitu :-a) Penyediaan tapak sisa.b) P...
242.10 Tapak Pelupusan SisaTerdapat 3 kaedah penimbusan yang disyorkan untuk sisa buangan pepejaliaitu :-a) Kaedah ‘Open D...
252.11 Pengurangan Dalam Penjanaan SisaPengurusan sisa binaan telah menjadi masalah global dan menjaditanggungjawab yang b...
26Mengurangkan SumberBuanganProses SemulaGuna SemulaKitar SemulaPenggunaan TeknologiBersihRawatan dan PengolahanPelupusan ...
272.11.1 PenguranganPengurangan sisa merupakan langkah penting untuk memastikan jumlah sisayang dihasilkan dapat dikawal d...
28seperti kaca, aluminium dan sebagainya. Bahan-bahan tersebut boleh dijual kepadaindustri pembuatan untuk dikitar semula....
29f) Peleburan tembagag) Tempat pengeringan simenh) Pemutihan kayu untuk pembuatan kertasManusia biasanya akan terkena dio...
302.12.3 Cara untuk Mengelakkan daripada Berlaku Pembakaran TerbukaPendidikan boleh dilakukan secara informal dirumah (men...
31memadam api kepada sukarelawan dan anggota pemadam api kawasanindustri di bawah pengawasan dan arahan pengajar yang berk...
BAB IIIMETODOLOGI3.1 PendahuluanMetodologi kajian adalah merangkumi kaedah, cara dan pendekatan yangdigunakan bagi menjala...
333.2 Objektif MetodologiAntara objektif utama kajian ini dibuat adalah :-a) Menyediakan satu panduan untuk melaksanakan k...
343.4 Skop KajianSkop kajian ini adalah berkisarkan tentang sisa yang dijanakan di kawasanpembinaan. Kajian ini turut mera...
353.5 Perancangan KajianPerancangan kajian ini meliputi kaedah yang akan digunakan bagi mencapaiobjektif kajian ini. Rajah...
36Penentuan Matlamatdan Objektif KajianPenyataan MasalahKajian Literatur• Mengenalpasti lokasi kajian• Mengenalpasti masal...
373.5.1 Kajian LiteraturKajian ini dilakukan bertujuan mengumpul segala data yang diperlukandalam melaksanakan kajian. Pad...
383.5.3 TemubualSemasa lawatan dilakukan di tapak pembinaan, temubual akan dilakukanterhadap pihak tersebut. Temubual ini ...
BAB IVANALISIS KAJIAN DAN PERBINCANGAN4.1 PendahuluanBab ini merangkumi cara analisis dan perbincangan berdasarkan data ya...
404.1.1 Melalui PosBorang soal selidik telah diedarkan kepada dua puluh syarikat kontraktor didaerah Johor Bahru dalam tem...
41Jadual 4.1 : Maklum balas soal selidik daripada pihak kontraktorRespondenProjek yangdijalankanSaiz Projek LokasiTempoh P...
424.2 Jenis ProjekAktiviti pembinaan mempunyai pelbagai jenis. Data yang diperoleh telahdilakukan pengelasan mengikut akti...
434.3 Perobohan Struktur AsalAktiviti perobohan struktur asal akan menyumbangkan kepada penjanaan sisayang maksimum jika t...
444.4 Pelan Tindakan Pengurusan Sisa BinaanPelan tindakan merupakan garis panduan yang telah dibuat oleh pihakkontraktor d...
45terlibat dalam kajian ini tidak mempunyai pelan tindakan dalam menguruskan sisabinaan mereka. Analisis hubungkait di ant...
46c) Lebih dari 5% daripada kos projekPeratusan peruntukan kos bagi pengurusan sisa binaan digambarkan dalamRajah 4.4. Seb...
47pembinaan. Di dalam daerah Johor Bahru, hanya terdapat 19% daripada kontraktormerekodkan sisa binaan semasa menjalankan ...
48pembinaan mereka akan mendatangkan impak terhadap kawasan di sekitarnya. Diantara impak yang akan terjadi adalah pertamb...
494.8 Kekerapan Penjanaan Sisa Binaan Keseluruhan ProjekDi dalam kajian ini, sebanyak empat belas jenis sisa telah dikenal...
50Jadual 4.3: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana di daerah Johor Bahru.Bil ...
51Rajah 4.7: Jenis dan kekerapan penjanaan sisa binaan bagi keseluruhan projek dalam daerah Johor BahruJENIS DAN KEKERAPAN...
52Daripada Jadual 4.3, didapati kebanyakan sisa binaan yang dijanakan darikeseluruhan jenis projek pembinaan adalah pada k...
53Jadual 4.5, 4.6, 4.7, 4.8 dan 4.9 menunjukkan nilai indeks relatif dankekerapan sisa yang dijanakan daripada setiap proj...
54Jadual 4.5: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek perumahan di d...
55Jadual 4.6: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek infra struktur...
56Jadual 4.7: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek jalan raya di ...
57Jadual 4.8: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek kilang di daer...
58Jadual 4.9: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek pusat perniaga...
59Jadual 4.10: Kekerapan bagi setiap jenis sisa mengikut jenis projek yang terdapat di daerah Johor BahruBil Jenis Sisa Ta...
60Daripada Jadual 4.9, batu-bata, konkrit, besi, kayu dan mortar mempunyainilai indeks relatif yang tertinggi bagi projek ...
61Jadual 4.11: Peratusan cara melupuskan sisa binaan yang diamalkan oleh pihak kontraktor di Daerah Johor Bahru.Bil Jenis ...
62Daripada peratusan nilai dalam Jadual 4.11, satu rumusan telah dibuat dandigambarkan dalam Rajah 4.8. Cara yang kerap di...
634.11 Masalah Yang Dihadapi Oleh Kontraktor Dalam Menguruskan SisaBinaanMasalah utama yang sering dikaitkan dengan sisa b...
64pihak kontraktor mengambil beberapa langkah untuk mengatasinya sepertimenggunakan semula sisa sebagai bahan sokongan bin...
65beberapa pihak kontraktor dengan melupuskan sisa binaan mereka berhampirandengan tapak pembinaan.Selain itu, kekurangan ...
BAB VKESIMPULAN DAN CADANGAN5.1 KesimpulanHasil yang diperoleh daripada kajian yang telah dilakukan keatas projekpembinaan...
67keadaan yang tidak kritikal dan tidak membimbangkan. Walau bagaimanapun, tahapkekerapan penjanaan sisa binaan akan terus...
685.2 CadanganAktiviti pembinaan menyumbang kepada pelbagai kesan keatas alam sekitar.Salah satu daripada kesan tersebut a...
69RUJUKAN1. Ekanayake Lawrence Lesly and Ofori George. (2000). Construction MaterialWaste Source Evaluate. National Univer...
709. Resource Venture. (2005). Construction Waste Management Guide. Thirdedition. September 2005. Seattle, Amerika Syarika...
71LAMPIRAN AUNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIAFakulti Kejuruteraan Awam81310 UTM, SkudaiJohorBORANG SOAL SELIDIK PROJEK AKHIRIJ...
72Bahagian A : Latar Belakang SyarikatNama : …………………………………………………………………….No. Telefon : ……………… Tarikh : …………………………….Jawatan ...
73Bahagian B : Latar Belakang ProjekJenis projek yang pernah / sedang dijalankan:1- Projek perumahan 3- Kilang 5- Infra St...
74Bahagian C: Pengurusan Sisa BinaanApakah langkah yang diambil oleh pihak anda bagi mengurangkan penghasilan sisadi tapak...
75Jika ya, sila nyatakan langkah yang telah diambil oleh syarikat anda bagimengurangkan impak tersebut.1- …………………………………………...
76Bahagian D : Butiran sisa pembinaanJenis Kekerapan penjanaan Kaedah pelupusansisa sisa sisa1 2 3 4 5 1 2 3 4Batu-bataKon...
77LAMPIRAN BGAMBARTapak pelupusan haram di SkudaiSisa binaan yang diguna semula
78Tapak pelupusan haram di Taman Pulai UtamaTapak pelupusan haram di Taman Pulai Flora
Mohdazryaa020192d07ttt
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Mohdazryaa020192d07ttt

425

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
425
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Mohdazryaa020192d07ttt"

  1. 1. PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAMDAERAH JOHOR BAHRUMOHD AZRY BIN ABDUL HAMIDUNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIA
  2. 2. PSZ 19 : 16 (Pind. 1/97)UNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIABORANG PENGESAHAN STATUS TESISJUDUL : PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAMDAERAH JOHOR BAHRUSESI PENGAJIAN : 2006 / 2007Saya : MOHD AZRY BIN ABDUL HAMID(HURUF BESAR)mengaku membenarkan tesis (PSM/Sarjana/Doktor Falsafah)* ini disimpan di PerpustakaanUniversiti Teknologi Malaysia dengan syarat-syarat kegunaan seperti berikut:1. Tesis adalah hak milik Universiti Teknologi Malaysia.2. Perpustakaan Universiti Teknologi Malaysia dibenarkan membuat salinan untuk tujuanpengajian sahaja.3. Perpustakaan dibenarkan membuat salinan tesis ini sebagai bahan pertukaran antarainstitusi pengajian tinggi.4. ** Sila tandakan ( )SULIT (Mengandungi maklumat yang berdarjah keselamatan ataukepentingan Malaysia seperti yang termaktub di dalamAKTA RAHSIA RASMI 1972)TERHAD (Mengandungi maklumat TERHAD yang telah ditentukanoleh organisasi/badan di mana penyelidikan dijalankan)TIDAK TERHADDisahkan oleh:________________________ _______________________________(TANDATANGAN PENULIS) (TANDATANGAN PENYELIA)Alamat Tetap :NO 3, RUMAH K/TANGAN, DR. MOHD BADRUDDIN BIN MOHD YUSOFFELDA KOTA GELANGGI 3, NAMA PENYELIA27000 JERANTUT,PAHANG DARUL MAKMUR.Tarikh : 23 APRIL 2007 Tarikh : 23 APRIL 2007√CATATAN: * Potong yang tidak berkenaan** Jika tesis ini SULIT atau TERHAD, sila lampirkan surat daripada pihakberkuasa/organisasi berkenaan dengan menyatakan sekali sebab dan tempohtesis ini perlu dikelaskan sebagai SULIT atau TERHAD♦ Tesis dimaksudkan sebagai tesis bagi Ijazah Doktor Falsafah dan Sarjanasecara penyelidikan, atau disertai bagi pengajian secara kerja kursus danpenyelidikan, atau Laporan Projek Sarjana Muda (PSM).
  3. 3. PENGESAHAN PENYELIA“ Saya mengaku bahawa saya telah membaca karya ini dan pada pandangan sayakarya ini adalah memadai dari segi skop dan kualiti untuk tujuan penganugerahan IjazahSarjana Muda Kejuruteraan Awam.”Tandatangan : _________________________Nama Penyelia : DR. MOHD BADRUDDIN MOHD YUSOFTarikh : 23 APRIL 2007
  4. 4. PENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAMDAERAH JOHOR BAHRUMOHD AZRY BIN ABDUL HAMIDLaporan projek ini dikemukakan adalah sebagaimemenuhi sebahagian daripada syarat penganugerahanIjazah Sarjana Muda Kejuruteraan AwamFakulti Kejuruteraan AwamUniversiti Teknologi MalaysiaAPRIL, 2007
  5. 5. iiPENGESAHAN PENULIS“ Saya akui ini adalah hasil kerja saya sendirikecuali nukilan dan ringkasan yang tiap-tiap satunyatelah saya jelaskan sumbernya.”Tandatangan : ______________________Nama Penulis : Mohd Azry Bin Abdul HamidTarikh : 20 April 2007
  6. 6. iiiKhas buat keluarga dan rakan-rakan tersayangTerima kasih atas segalanya
  7. 7. ivPENGHARGAANAlhamdulillah syukur kehadrat Ilahi kerana dengan limpah kurniaNya dapatsaya menyempurnakan kajian ini sebagai memenuhi syarat penganugerahan yangtelah ditetapkan oleh pihak universiti.Di kesempatan ini, saya ingin merakamkan setinggi-tinggi penghargaankepada keluarga yang disayangi kerana berkat doa kalian, maka projek ini berjayadihasilkan.Penghargaan seterusnya ditujukan khas buat penyelia yang dihormati, Dr.Mohd Badruddin Bin Mohd Yusof di atas segala bimbingan dan tunjuk ajarsepanjang tempoh kajian dijalankan. Tidak lupa juga buat Raimi Bin Kadis keranabersama-sama menjayakan kajian ini.Ucapan terima kasih juga ditujukan buat rakan-rakan yang disayangi di atassegala bantuan dan kerjasama yang dihulurkan secara langsung dan tidak langsung.Akhir sekali untuk semua yang telah membantu dalam merealisasikan Projek SarjanaMuda ini. Semoga Tuhan memberkati apa yang kalian lakukan. Amin.MOHD AZRY BIN ABDUL HAMIDSarjana Muda Kejuruteraan AwamApril, 2007
  8. 8. vABSTRAKPertambahan aktivi pembinaan akan meningkatkan jumlah penjanaan sisabinaan. Penjanaan sisa ini mempunyai kekerapan yang berbeza bergantung kepadajenis pembinaan yang dijalankan. Masalah yang dihadapi adalah bagaimana carauntuk mengurangkan penjanaan sisa binaan seterusnya mencari cara terbaik untukmelupuskan sisa tersebut. Kitar semula dan guna semula sisa binaan merupakanlangkah yang terbaik dalam melupuskan sisa binaan seterusnya mengurangkanjumlah sisa yang dihantar ke tapak pelupusan sampah. Sebagai tambahan, langkahini membantu dalam penjimatan penggunaan bahan binaan untuk kegunaan aktivitipembinaan pada masa akan datang. Objektif kajian ini adalah untuk menilaikekerapan penjanaan sisa mengikut jenis aktiviti pembinaan dan cara yangdigunakan untuk melupuskan sisa binaan. Kajian ini juga bertujuan menilaikeberkesanan pengurusan sisa binaan di dalam daerah Johor Bahru. Kajian inimelibatkan pelbagai aktiviti pembinaan bagi mencapai objektif kajian. Kaedah yangdigunakan untuk mendapatkan data adalah dengan pengedaran borang soal selidikkepada kontraktor yang menjalankan aktiviti pembinaan di dalam daerah JohorBahru. Data yang diperoleh dianalisis menggunakan perisian SPSS (StatisticalPackage for Social Sciences). Hasil daripada kajian ini menunjukkan 50% daripadaresponden melupuskan sisa binaan mereka dengan menghantar ke tapak pelupusansampah, 49% mengitar semula dan mengguna semula sisa tersebut manakala hanya1% sisa tersebut dibakar di tapak bina. Kekerapan penjanaan sisa juga berlainanmengikut jenis pembinaan yang dijalankan. Kajian ini menunjukkan kontraktormasih mengamalkan cara yang terbaik dalam melupuskan sisa binaan.
  9. 9. viABSTRACTGrowth in construction activities increases the amount of construction wastegenerated. Construction waste generating has different frequency according the typesof construction. The problem is how to reduce the wastes as well as to find the bestway to dispose them. Recycling and reusing of construction waste are the best waysto dispose as well as to reduce the amount of construction at landfills. In addition, itenhances the resource recovery for future construction work. The objectives of thisstudy are to evaluate the waste generation and method of disposal and comparing thewaste generated from different types of construction activities and also determineshow effectiveness the construction waste management in Johor Bahru district. Thisstudy is done on various types of construction activities. In gaining the data, aquestionnaire survey is conducted. The data then was analysed using SPSS(Statistical Package for Social Sciences) software. The results indicated that 50% ofrespondents sent the waste to landfill, 49% reuse or recycling the waste and just 1%burn the waste. The frequency of waste generated from different constructionactivities also varied. It shows that the contractor is promoting the good way todispose the waste.
  10. 10. viiKANDUNGANBAB PERKARA HALAMANPENGAKUAN iiDEDIKASI iiiPENGHARGAAN ivABSTRAK vABSTRACT viKANDUNGAN viiSENARAI JADUAL xiiSENARAI RAJAH xivSENARAI SINGKATAN xviSENARAI LAMPIRAN xvii1 PENGENALAN 11.1 Pendahuluan 11.2 Penyataan Masalah 31.3 Tujuan Kajian 31.4 Objektif Kajian 41.5 Skop kajian 41.5.1 Pengurusan Sisa 51.5.2 Impak Terhadap Alam Sekitar 51.6 Kepentingan Kajian 6
  11. 11. viii2 KAJIAN LITERATUR 72.1 Pendahuluan 72.2 Definisi Sisa 82.3 Sisa Berbahaya 82.4 Sisa Pepejal 92.4.1 Sisa Pepejal Perbandaran 112.4.2 Sisa Pembinaan 122.5 Kategori Pembinaan 132.6 Penjanaan Sisa Binaan 122.6.1 Aktiviti Pembinaan 142.6.1.1 Kerja Awalan 142.6.1.2 Penyediaan Tapak 142.6.1.3 Pembinaan Projek 152.6.1.4 Kerja- Kerja Akhir 162.6.2 Aktiviti Perobohan Struktur 162.6.3 Aktiviti Pembaharuan danPembaikan Struktur 162.7 Bahaya Sisa Binaan 172.8 Kategori Masalah Sisa Binaan 182.9 Pengurusan Sisa Pembinaan 192.9.1 Peringkat Penjanaan Sisa 192.9.2 Peringkat Penyimpanan 202.9.3 Peringkat Pemungutan 202.9.4 Peringkat Pemindahan danPengangkutan 212.9.5 Peringkat Pemprosesan DanPemulihan 222.9.6 Peringkat Pelupusan 222.10 Tapak Pelupusan Sisa 242.11 Pengurangan Dalam Penjanaan Sisa 252.11.1 Pengurangan 272.11.2 Penggunaan Semula 27
  12. 12. ix2.11.3 Kitar Semula 272.12 Pembakaran Terbuka 282.12.1 Punca-Punca 282.12.2 Kesan-Kesan AkibatPembakaran Terbuka 292.12.3 Cara untuk Mengelakkandaripada Berlaku Pembakaran Terbuka 302.12.4 Aktiviti Yang Dikecualikandaripada Larangan PembakaranTerbuka. 303 METODOLOGI KAJIAN 323.1 Pendahuluan 323.2 Objektif Metodologi 333.3 Kajian Kes 333.4 Skop Kajian 343.4.1 Pengurusan Sisa 343.4.2 Impak Terhadap Alam Sekitar 343.5 Perancangan Kajian 353.5.1 Kajian Literatur 373.5.2 Penyediaan Borang SoalSelidik 373.5.3 Temubual 383.5.4 Analisis Data 384 ANALISIS KAJIAN DAN PERBINCANGAN 394.1 Pendahuluan 394.1.1 Melalui Pos 404.1.2 Lawatan ke Tapak Pembinaan 40
  13. 13. x4.2 Jenis Projek 424.3 Perobohan Struktur Asal 434.4 Pelan Tindakan Pengurusan SisaBinaan 444.5 Peruntukan Bagi Pengurusan SisaBinaan 454.6 Tindakan Merekodkan Butiran SisaBinaan 464.7 Langkah Meminimunkan Penjanaan SisaBinaan 474.8 Kekerapan Penjanaan Sisa BinaanKeseluruhan Projek 494.9 Penjanaan Sisa Mengikut Jenis Projek 524.10 Cara Pelupusan Sisa Binaan 604.11 Masalah Yang Dihadapi OlehKontraktor Dalam Menguruskan SisaBinaan 634.11.1 Masalah Penjanaan Sisa Binaan 634.11.2 Masalah Semasa Penstoran SisaBinaan 644.11.4 Masalah Semasa MelupuskanSisa Binaan 644.11.3 Masalah Semasa Pemungutan SisaBinaan 655 KESIMPULAN DAN CADANGAN 665.1 Kesimpulan 665.2 Cadangan 68
  14. 14. xiRUJUKAN 69LAMPIRAN A-B 71-78
  15. 15. xiiSENARAI JADUALNO. JADUAL TAJUK HALAMAN2.1 Istilah sisa yang terdapat dalam sisa pepejal 102.2 Punca sisa pepejal perbandaran 122.3 Jenis-jenis bahan kimia yang terkandung dalam bahanbinaan 184.1 Maklum balas soal selidik daripada pihak kontraktor 414.2 Paparan hasil dari SPSS tentang hubungkait diantarapelan tindakan dengan menitik berat dalam pengurusansisa binaan. 454.3 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana di daerah Johor Bahru. 504.4 Rumusan tahap kekerapan penjanaan sisa binaan bagikeseluruhan projek dalam daerah Johor Bahru 524.5 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek perumahandi daerah Johor Bahru 544.6 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek infra strukturdi daerah Johor Bahru 554.7 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek jalan raya didaerah Johor Bahru 56
  16. 16. xiii4.8 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek kilang didaerah Johor Bahru 574.9 Bilangan responden mengikut skala likert terhadapsesuatu jenis sisa yang terjana dari projek pusatperniagaan di daerah Johor Bahru 584.10 Kekerapan bagi setiap jenis sisa mengikut jenis projekyang terdapat di daerah Johor Bahru 594.11 Peratusan cara melupuskan sisa binaan yang diamalkanoleh pihak kontraktor di Daerah Johor Bahru. 61
  17. 17. xivSENARAI RAJAHNO. RAJAH TAJUK HALAMAN2.1 Pengkelasan sisa pepejal 112.2 Lori pemungut sisa 212.3 Teknik pemeringkatan dalam meminimumkan sisa 263.1 Carta alir kajian 364.1 Peratusan bagi pengkelasan jenis projek yang dijalankandalam daerah Johor Bahru 404.2 Peratusan projek pembinaan yang mempunyai aktivitiperobohan struktur dalam daerah Johor Bahru. 434.3 Peratusan kontraktor yang mempunyai pelan tindakandalam pengurusan sisa binaan semasa projekdijalankan dalam daerah Johor Bahru. 444.4 Peratusan peruntukan kos dalam menguruskansisa binaan oleh pihak kontraktor yang menjalankanprojek pembinaan di dalam daerah Johor Bahru. 464.5 Peratusan tindakan merekodkan butiran sisa binaanoleh pihak kontraktor yang menjalankan aktivitipembinaan dalam daerah Johor Bahru. 474.6 Peratusan pandangan kontraktor terhadap impak yangterhasil daripada penjanaan sisa binaan di kawasanpembinaan masing-masing. 484.7 Jenis dan kekerapan penjanaan sisa binaan bagikeseluruhan projek dalam daerah Johor Bahru 51
  18. 18. xv4.8 Peratusan cara melupuskan sisa binaan di tapakpembinaan yang diamalkan oleh pihak kontraktordalam daerah Johor Bahru. 62
  19. 19. xviSENARAI SINGKATANJAS - Jabatan Alam SekitarJln - Jalankg - kilogramkm - kilometerPBT - Pihak Berkuasa TempatanPSZ - Perpustakaan Sultanah ZanariahRI - Indeks RelatifRMK-9 - Rancangan Malaysia KesembilanSWM - Southern Waste ManagementSPSS - Statistical Packages for Social SciencesTmn - Taman% - Peratus
  20. 20. xviiSENARAI LAMPIRANLAMPIRAN TAJUK HALAMANA Borang soal selidik 71B Gambar 77
  21. 21. BAB IPENGENALAN1.1 PendahuluanMalaysia merupakan sebuah negara yang sedang pesat membangun dari segipembangunannya dan juga perkembangan ekonominya. Negara kita sedang gigihuntuk bersaing dengan negara maju yang lain untuk mencapai satu tahap yang lebihcemerlang, gemilang dan terbilang di mata dunia.Pembinaan merupakan aktiviti yang terpenting dalam memajukan sesebuahnegara. Kemajuan sesebuah tamadun manusia digambarkan melalui pembinaansebagai contoh Tamadun Mesir yang terkenal dengan pembinaan piramid dan masihutuh sehigga kini (Roslan, 2005). Perubahan cara bagaimana pembinaan dilakukantelah berubah mengikut peredaran masa dari cara tradisional kepada cara moden.Aktiviti pembinaan merupakan aktiviti yang sementara. Jangka hayat aktivitiini bergantung kepada keluasan projek yang dijalankan (Uzairi, 1988). Tanpadisedari aktiviti ini juga merupakan salah satu faktor yang boleh menyumbang
  22. 22. 2kepada pencemaran. Sektor pembinaan di Malaysia telah mengalami penguncupansejak tahun 2004 tetapi di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan (RMK-9)sejumlah 32.5 bilion ringgit diperuntukkan untuk aktiviti pembinaan. Ini bermaksudindustri pembinaan akan bertambah dalam pada tahun 2007 (KementerianKewangan, 2006). Pertambahan ini turut menyumbang kepada pertambahan sisapembinaan di negara ini. Fenomena ini boleh mengakibatkan pencemaran tanpapengurusan sisa buangan yang teratur dan sistematik.Pelaksanaan projek-projek Rancangan Malaysia Kesembilan (RMK-9),seperti pembinaan jalanraya, kuarters serta kemudahan infrastruktur lain akanmerancakkan lagi kegiatan sektor pembinaan. Peruntukan pembangunan 27.5 bilionringgit disediakan bagi pelbagai projek pembinaan pada tahun 2007 (KementerianKewangan, 2006).Kerajaan turut menyediakan peruntukan satu bilion ringgit bagi programpenyelenggaraan bangunan dan kemudahan awam. Kerajaan mencadangkan layanancukai untuk sektor pembinaan diperbaharui, contohnya :a) Perbelanjaan oleh pemaju hartanah dalam tempoh wang tahanan (defectliability atau warranty) dibenarkan sebagai potongan daripada projek yangsama dan tidak hanya dibenarkan sebagai potongan daripada projek lain.b) Semua kerugian projek pada tahun terakhir dibenarkan ditolak daripadakeuntungan sepanjang tempoh projek tahun-tahun terdahulu (carry back oflosses) (Kementerian Kewangan, 2007).
  23. 23. 31.2 Penyataan MasalahPengurusan sisa binaan telah menjadi satu isu dan masalah global. Sebagaicontoh, di Eropah dianggarkan kira-kira 3000 juta tan sisa dihasilkan diseluruhEropah setiap tahun (Williams, 2005). Kategori sisa utama yang terhasil adalah sisaindustri, pembinaan, pertanian dan perlombongan. Tiga puluh peratus dari sisa yangterhasil adalah dari pembinaan dan perobohan struktur (Williams, 2005).Aktiviti pembinaan yang semakin bertambah menyumbang kepadapeningkatan jumlah sisa pembinaan yang dijanakan oleh industri ini. Fenomena inimenyumbang kepada peningkatan tahap pencemaran di negara ini. Walaupunsesuatu pembinaan hanya mengambil setahun atau melebihi setahun untuk disiapkantetapi tanpa pegurusan sisa yang sempurna dan sistematik, pencemaran alam sekitarakan berlaku hasil dari penjanaan sisa binaan. Kebanyakan kontraktor mengambilcara mudah dalam melupuskan sisa binaan dengan malakukan pembakaran terbukadan melupuskan sisa di tapak pelupusan haram. Satu kajian perlu dilakukan untukmengkaji jumlah sisa yang dijanakan dan pegurusan yang dilakukan di tapakpembinaan.1.3 Tujuan KajianKajian ini dilakukan bertujuan untuk mengkaji kekerapan sisa pembinaanyang dijanakan dari pelbagai aktiviti pembinaan, jenis sisa yang dijanakan dan carapengurusan yang dilakukan oleh pihak kontraktor binaan dalam melupusan sisa ini.Data yang akan diperoleh dianalisis dalam mengkaji keberkesanan sistempengurusan sisa pembinaan dan cara untuk miminimumkan penjanaan sisaseterusnya impak terhadap kualiti alam sekitar.
  24. 24. 41.4 Objektif KajianAntara objektif utama kajian ini dilakukan adalah :a) Menentukan kekerapan sisa binaan yang dijanakan dari pelbagai aktivitipembinaan.b) Menentukan keberkesanan sistem pengurusan sisa binaan yang diamalkan ditapak pembinaan dalam cara yang digunakan untuk melupuskan sisa binaan.c) Kitar semula dan penggunaan semula sisa binaan serta masalah yang dihadapioleh kontraktor dalam menguruskan sisa binaan.1.5 Skop KajianKajian dilakukan di beberapa tapak pembinaan di dalam daerah Johor Bahru bagimemperoleh data untuk dianalisis dalam kajian ini. Pemerhatian akan dilakukan ditapak pembinaan untuk tujuan melihat pengurusan dalam melupuskan sisapembinaan di tapak pembinaan tersebut. Cara yang akan dilakukan dalam kajian iniadalah dengan soal selidik dan pemerhatian. Skop kajian ini adalah berkisarkantentang sisa yang dijanakan di kawasan pembinaan. Kajian ini turut merangkumi:a) Pengurusan sisab) Impak terhadap alam sekitar
  25. 25. 51.5.1 Pengurusan SisaPembinaan mempunyai beberapa peringkat dan sisa yang akan dijanakanberlainan mengikut peringkat pembinaan yang sedang dijalankan. Kuantiti dan jenissisa yang dijanakan pada setiap peringkat ini turut berbeza. Cara pengurusan danpelupusan sisa yang digunakan oleh pihak kontraktor perlu dikenalpasti melaluikajian ini. Pengurusan sisa merangkumi kaedah yang diambil dalam meminimakanpenjanaan sisa pepejal di tapak pembinaan. Masalah yang dihadapi dalampengurusan sisa turut dikenalpasti dalam kajian ini.1.5.2 Impak Terhadap Alam SekitarPenjanaan sisa dari pelbagai aktiviti pembinaan mempunyai berbagai jenisdan memberikan impak yang berbeza kepada alam sekitar walaupun jangka hayatsesuatu projek pembinaan tidak lama. Pertambahan penjanaan sisa binaan akanmeningkatkan jumlah sisa yang akan dihantar ke tapak pelupusan sampah bagi tujuandilupuskan. Pembakaran sisa binaan di tapak pembinaan dapat menyumbangkanpencemaran udara di kawasan tersebut. Kajian ini dilakukan untuk mengenalpastiimpak terhadap alam sekitar dan penduduk di sekitarnya.
  26. 26. 61.6 Kepentingan KajianKajian ini dilakukan bertujuan melihat impak penjanaan sisa pepejal di tapakpembinaan bagi tujuan memelihara alam sekitar dan mengatasi masalah pencemaran.Kajian ini dapat mengenal pasti kaedah pegurusan sisa pepejal yang dijalankan ditapak pembinaan. Selain itu kajian ini dapat :a) Mewujudkan suasana persekitaran yang selesa, sihat dan selamat terutamanyadi sekitar kawasan yang berpotensi untuk dijadikan kawasan pelupusanharam.b) Mengemukakan langkah–langkah kawalan dan pengurusan yang dijangkaboleh mengatasi masalah atau kelemahan yang timbul dalam prosespelupusan sisa pembinaan.c) Mencadangkan beberapa alternatif yang dapat memberikan kesedaran kepadapihak kontraktor binaan akan kepentingan dan kesan terhadap pembuangansisa binaan secara haram terhadap alam sekeliling.
  27. 27. BAB IIKAJIAN LITERATUR2.1 PendahuluanKajian literatur merupakan satu kaedah pencarian maklumat berdasarkankepada kajian-kajian yang terdahulu. Maklumat boleh diperolehi melalui mediacetak dan media elektronik. Maklumat dari media cetak diperolehi dengan merujukkepada buku, jurnal, artikel, laporan berita dan isu-isu semasa manakala mediaelektronik diperolehi dengan melayari laman web di internet. Sumber utamapembacaan adalah berdasarkan kepada maklumat yang diperolehi dari PerpustakaanSultanah Zanariah (PSZ), Pusat Sumber Fakulti Kejuruteraan Awam dan laman webyang berkaitan.
  28. 28. 82.2 Definisi SisaSisa adalah merupakan bahan buangan yang terhasil daripada sesuatu aktivitiatau pun proses yang diakukan oleh manusia,haiwan dan juga tumbuhan. Sumber-sumber boleh berpunca contohnya daripada aktiviti perindustrian, perbandaran,penternakan dan pertanian. Sisa merupakan bahan yang dilupuskan kerana tidakboleh digunakan lagi ataupun tiada nilai dari segi ekonomi, hasil daripada aktivitimanusia atau binatang (Noorhayati, 2005).Antara beberapa takrif dan definisi sisa mengikut pandangan sesetengahindividu adalah seperti berikut:Sisa pejal adalah sisa yang terhasil daripada aktiviti manusia danhaiwan yang tidak boleh digunakan lagi dan juga tidak diperlukan danlazimnya dalam bentuk pejal (Theng, 1998).Sisa pejal adalah sisa yang bukan cecair atau gas seperti sisa makanan,bekas bungkusan, pemotongan pokok (yard trimming) dan berbagai-bagaisisa bukan organik ( Masters, 1998).2.3 Sisa BerbahayaSisa yang boleh mendatangkan bahaya secara tiba–tiba atau selepas satujangka masa yang panjang kepada manusia, tumbuhan, haiwan dan alam sekitarboleh dikelaskan sebagai sisa berbahaya (Theng, 1998). Mengikut laporan daripadaEuropean Commission pada tahun 2003, sisa berbahaya adalah sisa yang bersifatmengkakis, toksid, karsinogenik, mudah tersebar seperti sisa radioaktif,mengakibatkan iritasi dan membahayakan kesihatan manusia dan alam sekitar. Sisa
  29. 29. 9ini lazimnya terhasil daripada aktiviti perindustrian dan perkilangan dan sisaperubatan dari hospital. Manakala menurut Environment Protection Agency (EPA),sisa berbahaya adalah sisa atau gabungan yang menunjukkan keupayaan bahayanyakepada kesihatan manusia atau hidupan lain kerana sisa tersebut :a) Boleh mendatangkan kesan buruk terhadap alam sekitarb) Boleh memberikan kesan biologic) Mampu membawa mautd) Boleh menyebabkan berlakunya kesan kumulatif2.4 Sisa PepejalSisa buangan pepejal adalah terdiri daripada pelbagai komponen bahanbuangan yang tidak bertoksid. Walau bagaimanapun secara menyeluruhnya bahanbuangan ini bolehlah dikategorikan seperti berikut :a) Sisa pepejal domestik daripada sisa-sisa makanan dan sampah sarap dan jugabenda-benda pukal daripada kawasan perumahan, perniagaan, sekolah dankawasan-kawasan awam.b) Buangan barang-barang pukal seperti rangka/bingkai kenderaan, barang-barang elektrik, perabot, tayar buruk dan sebagainya.c) Buangan daripada perlombongan dan kuari.d) Bahan buangan daripada pengorekan dan pecahan bangunan-bangunan.e) Sisa buangan binatang dan pertanian seperti najis khinzir, najis lembu, sekampadi dan sekam kayu.f) Sisa buangan taman (garden waste).g) Sisa industri tidak bertoksik (Non Toxic Industrial Waste).(Sumber : Resource Venture, 2005)
  30. 30. 10Jadual 2.1 menunjukkan komponen dalam sisa pepejal beserta huraiannyamanakala Rajah 2.1 pula adalah pengkelasan sisa pepejal menurut Masters, 1998.Jadual 2.1: Istilah sisa yang terdapat dalam sisa pepejal (Theng, 1998).Komponen HuraianSisa makananSisa haiwan, tumbuhan dan buah-buahan hasil dari penyediaanmakanan seperti memasak. Sisa makanan mudah diuraikanterutama sewaktu cuaca panas.Sampah-sarapTerdiri daripada sisa pepejal yang mudah terbakar dan tidakmudah terbakar. Sisa yang mudah terbakar adalah bahanseperti kertas, pakaian, kadbod, getah, perabot dan kayumanakala sisa yang tidak mudah terbakar seperti kaca, pingganmangkuk, kepingan timah, aluminium, logam ferus dan logambukan ferus.Habuk dan debuBahan yang terhasil dari pembakaran kayu, arang, kok (coke)dan sisa bahan yang mudah terbakar. Sisa tinggalan yangdihasilkan dari loji janakusa tidak termasuk dalam kategori ini.Habuk dan debu merupakan sisa yang halus.Sisa pemusnahandan pembinaanstrukturBahan yang tidak digunakan dari runtuhan bangunan ataustruktur lain merupakan sisa pemusnahan (demolition waste).Sisa yang dihasilkan dari pembinaan, pengubahsuian danpembaikpulih bangunan kediaman, perdagangan dan industridikelaskan sebagai sisa pembinaan (construction waste). Sisaini seperti batu bata, konkrit, batu, kayu, batu kelikir dankomponen elektrik serta sistem paip air.Sisa khas(Special waste)Sisa yang terhasil dari pembersihan jalan, sampah jalan,bangkai binatang dan kereta terbiar dikelaskan sebagai sisakhas.Sisa loji rawatanair(treatment-plantwaste).Sisa pepejal dan separa pepejal dari air, sisa kumbahan dan sisaindustri dari loji rawatan air dikelaskan dalam sisa ini.
  31. 31. 11Sisa pepejalLain-lain sisa buangan(pembinaan, sisa industri)Sisa pepejal perbandaran(municipal solid waste)Sisa makanan Sampah sarap(food waste) (rubbish)Trash Tidak mudah terbakar(noncombustible)Rajah 2.1: Pengkelasan sisa pepejal (Masters, 1998)2.4.1 Sisa Pepejal PerbandaranSisa perbandaran boleh didefinasikan sebagai sisa yang dijanakan di kawasanpenempatan penduduk, kawasan perdagangan dan kawasan industri tetapi tidakmerangkumi sisa di tapak pembinaan. Sisa yang dijanakan ini akan dikumpul olehmajlis bandaran atau kontraktor yang dilantik oleh majlis bandaran contohnyasyarikat Alam Flora dan Southern Waste Management (SWM). Sisa yang telahdikumpul akan dihantar ke tempat pelupusan sampah bagi tujuan dilupuskan. Jadual2.2 menunjukkan punca sisa pepejal perbandaran.
  32. 32. 12Jadual 2.2: Punca sisa pepejal perbandaran (Peavy, 1985).Punca Kawasan penjanaan sisa Jenis sisa pepejalPenempatanKeluarga tunggal (single-family) dan banyakkeluarga (multifamily).Berpendapatan sederhana,rendah dan kondominium.Sisa makanan, sampah,debu dan sisa khas(special waste).PerdaganganGerai, restoran, pasar,bangunan pejabat, hotel,dan lain-lain fasiliti.Sisa makanan, sampah,debu, sisa pembinaan danpemusnahan, sisa khas(special waste) dankadangkala terdapat sisaberbahaya.Kawasan terbukaLorong, tempat letakkereta, taman permainan,taman rekreasi, pantai danjalan raya.Sampah sarap dan sisakhas (special waste).Loji rawatanAir, sisa kumbahan danproses rawatan industriSisa loji rawatan, terdiridari baki sisa rawatan.2.4.2 Sisa PembinaanSisa pembinaan dapat ditakrifkan sebagai sisa yang dijanakan semasa prosespembinaan dijalankan. Sisa pembinaan terdiri daripada 3 kategori yang utama iaitubahan buangan dari bahan binaan, pekerja dan jentera. Namun begitu sisa pepejalyang dijanakan dari bahan binaan merupakan jumlah yang terbesar contohnyasemasa proses pemusnahan sesebuah struktur binaan. Sisa binaan terdiri dari sisayang boleh dibakar dan tidak boleh dibakar dan memerlukan sistem pelupusan yang
  33. 33. 13sesuai. Antara contoh-contoh sisa binaan adalah seperti konkrit, mortar, bata,lebihan kayu, bahan perpaipan, logam dan sisa runtuhan struktur (Ekanayake danOfori, 2000).2.5 Kategori PembinaanTerdapat berbagai kategori di dalam industri pembinaan dan ianya dapatdikelaskan kepada dua bahagian utama iaitu aktiviti pembinaan bangunan dan kerjakejuruteraan awam. Aktiviti pembinaan bangunan meliputi semua bentukpembinaan yang boleh dikelaskan dalam kategori bangunan. Pembinaan rumah turutdikelaskan dalam kategori ini. Kerja kejuruteraan awam meliputi semua bentukpembinaan yang tidak termasuk dalam kategori bangunan contohnya pembinaanjalan raya dan empangan (Uzairi, 1988).2.6 Penjanaan Sisa BinaanSisa binaan yang terjana adalah dari aktiviti yang dihasilkan oleh manusiasendiri. Antara aktiviti itu adalah seperti berikut (Roslan, 2005) :a. Aktiviti pembinaanb. Aktiviti perobohan strukturc. Aktiviti pembaharuan dan pembaikan struktur
  34. 34. 142.6.1 Aktiviti PembinaanAktiviti pembinaan sebenarnya tidak dapat dilihat batasan kerjanya padamasa pembinaan tetapi dapat dikelaskan kepada beberapa peringkat (Roslan, 2005).Terdapat beberapa peringkat dalam aktiviti pembinaan seperti :a) Kerja awalanb) Penyediaan tapakc) Pembinaan projekd) Kerja-kerja akhir2.6.1.1 Kerja AwalanAktiviti pada peringkat ini adalah merekabentuk struktur bangunan yang akandibina. Bahan binaan yang akan digunakan dalam pembinaan ini dapat dikenal pastipada peringkat ini. Perubahan rekabentuk bangunan pada saat-saat akhir akanmenyebabkan pembaziran bahan binaan sekiranya bahan binaan itu telah dihantar ketapak pembinaan.2.6.1.2 Penyediaan TapakAntara kerja yang dilakukan sewaktu penyediaan tapak ialah menebangpokok atau pembersihan semak samun. Rumput dan tumbuhan kecil juga perludibuang dan lapisan tanah akan dikikis sekurang-kurang sedalam 300 mm.Merobohkan struktur sedia ada juga mungkin berlaku jika projek menaiktaraf atau
  35. 35. 15ubah suai bangunan atau jalanraya. Kerja-kerja tanah juga adalah kerja yang amatpenting sewaktu fasa permulaan. Aktiviti potong dan tambak (cut and fill) danmemotong tanah kepada paras formasi yang diperlukan untuk aktiviti penanamancerucuk.Antara sisa pembinaan yang terhasil sewaktu peringkat pembinaan ini ialahpokok dan semak-samun yang telah dibersihkan dan sisa daripada bangunan ataustruktur yang telah dirobohkan. Sisa yang terhasil ini lazimnya akan dibakar atauditanam didalam tanah.2.6.1.3 Pembinaan ProjekAktiviti utama sewaktu fasa pembinaan ini ialah pemasangan acuan,pemotongan dan membengkok besi serta kerja mengkonkrit. Bahan dan carapembinaan yang terlibat di dalam pembinaan terdiri dari pelbagai jenis dan cara.Konkrit bertetulang adalah pilihan utama dan paling popular didalam pembinaan.Konkrit pra tuang juga ada digunakan mungkin kerana lebih menjimatkan masa.Selain konkrit bertetulang, keluli dan kayu juga adalah bahan yang penting didalamsesebuah struktur. Proses mengikat batu-bata sebagai dinding juga adalah kerjautama sewaktu fasa ini.Sisa pembinaan paling banyak dihasilkan sewaktu kerja-kerja pembinaanstruktur dijalankan. Papan dan kayu yang digunakan sebagai acuan, sisa-sisa konkritdan mortar yang telah mengeras dan juga lebihan bata yang tidak dipakai lagi adalahantara sisa yang terhasil.
  36. 36. 162.6.1.4 Kerja-Kerja AkhirPeringkat ini adalah peringkat akhir dalam menyiapkan sesebuah bangunan.Antara kerja yang terlibat ialah pemasangan jubin atau seramik, tingkap dan pintu,mengecat serta hiasan dalaman. Pada peringkat ini sisa yang terhasil pastilahserpihan-serpihan jubin atau seramik, papan lapis yang digunakan untuk siling sertatong cat yang sudah digunakan.2.6.2 Aktiviti Perobohan StrukturAktiviti perobohan struktur bermaksud pemusnahan struktur yang sedia adabagi memenuhi kehendak pengguna. Antara beberapa sebab mengapa aktivitiperobohan struktur dilakukan adalah:a) Struktur asal tidak selamat digunakan atau didiami oleh pengguna.b) Menaik taraf sesebuah kawasan dan memerlukan pemusnahan struktur asalseperti perobohan kawasan setinggan.c) Pembinaan struktur yang tidak mendapat kelulusan pihak berkuasa tempatanseperti mengubahsuai bangunan dan perlu dirobohkan.2.6.3 Aktiviti Pembaharuan dan Pembaikan StrukturAktiviti pembaharuan dan pembaikan struktur adalah hampir sama denganaktiviti pembinaan. Aktiviti pembinaan merupakan satu aktiviti permulaan bagipembinaan sesebuah struktur manakala aktiviti pembaharuan dan pembaikan struktur
  37. 37. 17adalah aktiviti yang dilakukan bagi tujuan menambahkan had perkhidmatan strukturtersebut. Antara aktiviti pembaharuan dan pembaikan struktur adalah menaiktarafjalan raya, membaikpulih bangunan, mendalam dan memperluaskan sistemperparitan di bandar bagi mengatasi masalah banjir kilat.2.7 Bahaya Sisa BinaanMenurut laporan kajian yang dilakukan oleh Roslan Pilus, 2005, sisaberbahaya merupakan sisa yang boleh mendatangkan kesan bahaya sama ada secaraserta merta ataupun dalam jangkamasa yang tertentu kepada manusia, tumbuhan danalam sekitarnya. Sisa berbahaya dapat dikelaskan kepada tiga jenis iaitu sebatianradioaktif, sisa biologi, dan sisa meruap namun pada masa kini sisa binaan turutmenjadi sisa berbahaya kerana kandungan sisa binaan mempunyai sifat sisaberbahaya seperti :a) Mudah terbakarb) Mudah menghakisc) Mudah meruapd) Mudah meletupDalam kajian yang telah dilakukannya, terdapat beberapa jenis sisa binaanyang telah dikenalpasti berbahaya. Sisa binaan ini dikenalpasti sebagai sisaberbahaya bergantung kepada kandungan bahan kimia yang terdapat di dalam sisabinaan. Jadual 2.3 menunjukkan jenis-jenis bahan kimia yang terkandung dalambahan binaan.
  38. 38. 18Jadual 2.3: Jenis-jenis bahan kimia yang terkandung dalam bahan binaan(Sumber: Jabatan Alam Sekitar, 2004)Bahan Kimia Berbahaya Komponen Sisa BahanAsid Besi dan kuprumArsenik Kaca dan seramikAsbestos Siling, polimer dan plastikFenol Kaca, besi dan keluliFlorida Kaca, simen, batu bata, kapur dan aluminiumKadmium Cat dan plastikKromium Plat logam dan getahKuprum Plat logamMerkuri Cat dan plastikNikel Besi, keluli dan plat logamPlumbum CatSianida LogamSelenium Getah dan kacaSulfida GetahZinkPlat logam, besi bergalvani, getah, besi dankeluli2.8 Kategori Masalah Sisa BinaanPembangunan ekonomi akan menyebabkan pertambahan aktiviti pembinaanseterusnya meningkatkan jumlah penjanaan sisa binaan di negara ini. Peningkatanini akan menyebabkan masalah yang serius di peringkat tempatan dan negara.Masalah sisa ini dapat dikategorikan kepada dua kumpulan iaitu masalah padaperingkat aktiviti pembinaan dan masalah kepada negara. Pada peringkatpembinaan, masalah akan dihadapi oleh kontraktor dengan memberi kesan terhadapkeuntungan kontraktor. Masalah yang timbul kepada negara adalah berkisar tentang
  39. 39. 19isu alam sekitar seperti pengurusan sisa dan pelupusan sisa di tapak pelupusan(Ekanayake dan Ofori, 2000).2.9 Pengurusan Sisa PembinaanPengurusan sisa binaan boleh ditakrifkan sebagai satu carapengurusan sisa yang merangkumi dari setiap aspek bermula dari penjanaan sehinggake peringkat pelupusan. Pengurusan sisa binaan yang sempurna dapatmengurangkan gangguan terhadap manusia, haiwan dan alam sekitar di kawasanberkenaan. Peringkat dalam pegurusan sisa adalah :a) Peringkat penjanaan sisab) Peringkat penyimpananc) Peringkat pemungutand) Peringkat pemindahan dan pengangkutane) Peringkat pemprosesanf) Peringkat pelupusan (Janaka et al., 2002)2.9.1 Peringkat Penjanaan SisaPenjanaan sisa binaan meliputi aktiviti bahan buangan yang dikenalpastisebagai tidak lagi bernilai dan tidak diperlukan lagi dalam pembinaan tersebut.Perancangan yang teliti semasa pengendalian bahan binaan dapat mengurangkanpenjanaan sisa dan mengelakkan pembaziran. Jenis sisa yang terjana berbezamengikut aktiviti pembinaan tersebut dijalankan.
  40. 40. 202.9.2 Peringkat PenyimpananSisa binaan yang terhasil dari aktiviti pembinaan ini perlu dikumpulkan disatu kawasan yang sesuai contohnya berhampiran dengan kawasan penjanaan sisatersebut. Penyimpanan sisa ini dilakukan kerana penjanaan sisa ini akan berterusansepanjang tempoh pembinaan. proses penyimpanan dilakukan sementara menungguproses pemungutan dan pelupusan.2.9.3 Peringkat PemungutanPemungutan merupakan aktiviti mengumpul dan memungut sisa untukdilupuskan di tapak pelupusan sisa. Aktiviti ini dilakukan menggunakan kenderaanyang besar seperti lori pengangkut supaya dapat memuatkan kuantiti sisa pejal yangbanyak.Kos pemungutan untuk sisa pejal adalah amat tinggi iaitu antara 60-80 % darikeseluruhan kos pengurusan sisa (Roslan, 2005). Ini adalah kerana prosespemungutan sisa pejal memerlukan alat kelengkapan yang khusus dan jugamemerlukan pekerja yang ramai untuk penyelenggaraan. Rajah 2.2 menunjukkanlori pemungut sisa.
  41. 41. 21Rajah 2.2 : Lori Pemungut Sisa2.9.4 Peringkat Pemindahan dan PengangkutanSisa binaan yang telah dikumpul akan diangkut oleh pihak yang terlibat untukdihantar ke tapak pemprosesan dan pemulihan sebelum dilupuskan. Lori terbukadigunakan sebagai pengangkutan sisa untuk proses pemindahan ini.Semasa proses pemindahan dijalankan, beberapa faktor perlu diambil kira.Antaranya adalah pemilihan laluan kenderaan. Beberapa perkara penting dalampenentuan laluan kenderaan ke tapak pelupusan adalah :-a) Laluan hendaklah lebar dan mempunyai laluan dua hala, tidak terlalu lurusdan laluan tidak sesak untuk memudahkan kenderaan pengangkut melaluinya.b) Titik mula pemungutan sisa mestilah paling hampir dengan tempatpenyimpanan kenderaan pengangkut.c) Kenderaan pengangkut harus menghindari daripada melalui jalan yang terlalusesak dan mempunyai banyak laluan.d) Elakkan daripada melalui jalan sehala.
  42. 42. 22e) Sebelum pemungutan dilakukan, pemilihan laluan perlu dirancang terlebihdahulu supaya kenderaan pengangkut boleh menyusur dengan mudah sertamenjimatkan masa (Resource Venture, 2005).2.9.5 Peringkat Pemprosesan dan PemulihanPemindahan sisa ke tapak pemprosesan dan pemulihan bertujuan untukmeningkatkan kecekapan dalam pengurusan sisa binaan. Ditapak pemprosesan, sisaakan diasingkan berdasarkan kepada ciri-ciri fizikal dan komposisi kimia. Sisabinaan yang masih boleh digunapakai seperti besi, aluminium, keluli dan kaca akandiambil untuk dikitar semula. Sisa binaan seperti konkrit, batu bata dan turapansimen yang mempunyai bentuk fizikal yang besar dan padu akan diekstrak menjadiketulan batu yang lebih kecil dan kemudian dilupuskan di tapak pelupusan.2.9.6 Peringkat PelupusanPelupusan merupakan proses akhir dalam pengurusan sisa. Dalam proses ini,sisa akan dilupuskan menerusi kaedah yang ditetapkan oleh Pihak BerkuasaTempatan (PBT) dan Jabatan Alam Sekitar (JAS).Kaedah pelupusan biasa yang digunakan di Malaysia adalah kaedah kambustanah (Sanitary Landfill) dan kaedah penunuan. Kaedah ini merupakan kaedah yangterbaik untuk melupuskan sisa binaan.
  43. 43. 23Terdapat empat peringkat dalam perlaksanaan kaedah pelupusa sisa jeniskambus tanah iaitu :-a) Penyediaan tapak sisa.b) Pemunggahan dan pemadatan sisa sehingga menjadi satu lapisan yang nipis.c) Sisa yang dipadatkan kemudian ditutup dengan lapisan tanah.d) Lapisan tanah akan dipadatkan.Bagi melaksanakan kaedah penimbusan ini beberapa aspek perlu diambil kirasemasa penyediaan dan operasi tapak ini kelak iaitu:-a) Tumbuh-tumbuhan di sekeliling kawasan tapak pelupusan hendaklahdikekalkan sebagai zon penampan kepada pembangunan di sekitarnyatermasuklah penempatan penduduk sedia ada.b) Pembukaan dan operasi tapak pelupusan hendaklah dijalankan secaraberperingkat-peringkat bagi mengelukkan pendedahan tanah kepada hakisan.Langkah-langkah kawalan mencegah hakisan dan ‘drainage alteration’hendaklah dilaksanakan terlebih dahulu sebelum kerja-kerja pelupusandijalankan. Jalan masuk sedia ada ke tapak pelupusan pula perlulah sentiasadibaiki bagi memudahkan lori-lori pengangkut sampah menggunakan jalantersebut.c) Pelan pengurusan tapak pelupusan perlulah disediakan oleh penggerak projekantaranya termasuklah program-program pengawasan serangga perosak‘scavenger’, aktiviti pelupusan dan penimbusan tanah dan menyediakanpegawai bertugas harian. Langkah-langkah kawalan seperti mendirikan pagarkeselamatan dan pondok pengawal keselamatan perlu dilaksanakan bagimemastikan tidak berlakunya sebarang kejadian yang tidak diingini.
  44. 44. 242.10 Tapak Pelupusan SisaTerdapat 3 kaedah penimbusan yang disyorkan untuk sisa buangan pepejaliaitu :-a) Kaedah ‘Open Dumping’Kaedah ini adalah konvensional dan masih dipraktikkan di merata-rata tempatseluruh Malaysia. Kaedah ini tidak teratur dan terdedah kepada bau busuk danpembiakan serangga dan binatang kecil.b) Kaedah ‘Sandwich’Kaedah penimbusan ini dibuat secara lapisan demi lapisan secara mendatar.Setiap antara lapisan ini ditimbus atau ditutup dengan tanah. Kaedah ini adalah lebihberkesan tetapi jika tapak pelupusan terlalu lebar (luas), maka bahan-bahan buanganini akan ditinggalkan tidak ditutup untuk beberapa hari menyebabkan bau busuk dansebagainya.c) Kaedah ‘Cell’Kaedah penimbusan ini dibuat dengan cara menimbus sisa buangan denganlapisan tanah pada setiap hari iaitu dengan ketebalan 20 cm. Pada lapisan penutupperantaraan hendaklah pada ketebalan 30cm dan lapisan akhir penutup padaketebalan 60cm.
  45. 45. 252.11 Pengurangan Dalam Penjanaan SisaPengurusan sisa binaan telah menjadi masalah global dan menjaditanggungjawab yang berat yang perlu dipikul oleh Pihak Berkuasa Tempatan ataukerajaan untuk menanganinya. Ia juga menjadi masalah kepada pemaju dan pemilikpremis yang terlibat dalam pengurusan sisa binaan ini.Antara langkah yang boleh diambil bagi mengatasi masalah ini adalah denganmengamalkan ‘konsep 3R’ iaitu pengurangan (reduce), penggunaan semula (reuse)dan kitar semula (recycle). Bagi sisa yang tidak boleh dikitar semula, langkahseterusnya yang dibuat ialah dengan cara pelupusan sisa di kawasan yang dibenarkanoleh Pihak Berkuasa Tempatan. Rajah menunjukkan teknik pemeringkatan dalammeminimumkan sisa.
  46. 46. 26Mengurangkan SumberBuanganProses SemulaGuna SemulaKitar SemulaPenggunaan TeknologiBersihRawatan dan PengolahanPelupusan SelamatMenukar Hasil KeluaranKawalan di Sumber JanaanTeknik MeminimumkanSisaRajah 2.3: Teknik Pemeringkatan Dalam Meminimumkan Sisa (JAS, 2004)
  47. 47. 272.11.1 PenguranganPengurangan sisa merupakan langkah penting untuk memastikan jumlah sisayang dihasilkan dapat dikawal dan dikurangkan. Beberapa amalan pengurusandalaman secara terancang dapat dipraktikkan dalam proses pengurangan sisa iaitu :-a) Merancang dan mengawal pembelian bahan binaan terlebih dahulu.b) Mengurangkan pembaziran semasa melakukan kerja-kerja binaan.c) Melatih kakitangan atau pekerja dalam menguruskan bahan binaan di tapakpembinaanan dengan baik.2.11.2 Penggunaan SemulaKos untuk pembelian bahan-bahan binaan bagi sesuatu projek adalah amattinggi. Oleh itu, penggunaan semula bahan binaan dapat mengurangkan kos sertatidak membazir. Antara bahan binaan yang boleh digunakan semula adalah sepertiacuan konkrit yang diperbuat daripada kayu. Acuan tersebut boleh digunakansemula untuk projek-projek berkaitan yang lain.2.11.3 Kitar SemulaSesuatu bahan perlu dilupuskan sekiranya tidak mempunyai nilai dari segiekonomi. Bahan tersebut perlu dilupuskan dengan diasingkan mengikut jenis untukdikitar semula (Theng, 1998). Bahan binaan yang boleh dikitar semula adalah
  48. 48. 28seperti kaca, aluminium dan sebagainya. Bahan-bahan tersebut boleh dijual kepadaindustri pembuatan untuk dikitar semula.2.12 Pembakaran TerbukaPembakaran terbuka ditakrifkan sebagai membakar bahan yang mudahterbakar secara terbuka tanpa kawalan sehingga menyebabkan pencemaran udara.Pembakaran hanya dibenarkan apabila bacaan indeks kualiti udara tidak melebihi100 (JAS, 2004). Sebelum melakukan pembakaran, Jabatan Alam Sekitar perludihubungi untuk mendapatkan bacaan ini. Antara pembakaran terbuka yang biasaberlaku ialah pembakaran hutan, pembakaran jerami padi dan pembakaran ditapakpembinaan.2.12.1 Punca-PuncaPunca utama terhadap pembakaran terbuka ialah dioxin dan furan. Dioxinbanyak dikesan di udara, tanah, lapisan sedimen dan makanan. Ia dipindahkanmelalui udara dan terkumpul di permukaan tanah, jalan-jalan, bangunan dansebagainya. Ia juga berpunca daripada sesuatu pembakaran dan banyak dikeluarkandaripada sumber-sumber seperti berikut :-a) Tempat pembakaran sampah (Incinerator)b) Pembakaran sampah di perkarangan rumahc) Penggunaan kayu untuk tujuan memasakd) Kebakaran hutane) Tempat pembakaran peralatan hospital
  49. 49. 29f) Peleburan tembagag) Tempat pengeringan simenh) Pemutihan kayu untuk pembuatan kertasManusia biasanya akan terkena dioxin daripada makanan yang dimakankhususnya lemak binatang yang digunakan dalam proses pembuatan minyak sapi,susu dan sebagainya (Masters, 1998).2.12.2 Kesan-Kesan Akibat Pembakaran TerbukaAsap daripada bahan bakar mengandungi dioksin dan furan dimana dioksinmerupakan bahan kimia yang beracun. Dioksin boleh mengakibatkan seseorang itumemperoleh penyakit kulit yang serius contohnya ; Chloracne. Selain itu dioksinjuga boleh menyebabkan masalah pernafasan seperti asma dan paru-paru.Pembakaran terbuka akan menyebabkan terhasilnya jerebu. Selainmendatangkan penyakit, jerebu akan menyukarkan pengguna jalan raya kerana tidakdapat melihat dengan jelas. Ekoran dari itu akan menyebabkan bertambahnya kadarkemalangan jalan raya. Jerebu juga membantutkan aktiviti yang boleh menyumbangkepada ekonomi negara dalam sektor pelancongan.Manusia akan mendapat penyakit berbahaya yang berkaitan denganpernafasan dan penyakit kulit yang serius. Aktiviti seharian juga akan terbantutakibat penyakit yang dialami. Racun udara dioksin memperlihatkan impak terhadaphaiwan iaitu terdapat gangguan fungsi daya tahan tubuh, kanker, perubahan hormon,dan pertumbuhan haiwan secara abnormal.
  50. 50. 302.12.3 Cara untuk Mengelakkan daripada Berlaku Pembakaran TerbukaPendidikan boleh dilakukan secara informal dirumah (menerusi ibu bapa) dansecara formal di sekolah. Pendidik berperanan penting untuk menyedarkan pelajarmengenai kepentingan memelihara alam sekitar. Sistem perundangan di Malaysiaialah dengan berpandukan kepada status pematuhan terhadap peraturan-peraturanKualiti Alam Sekeliling (Udara Bersih) 1978 di mana semua syarat dan perkarayang patut dipatuhi mengenai alam sekitar terkandung di dalamnya (JAS, 2004).Masih banyak individu atau industri yang melanggar undang-undang keranatidak sedar tentang kepentingan menjaga alam sekitar. Oleh itu, undang-undangdigubal untuk menyedarkan mereka supaya lebih berdisiplin dan mengikut peraturanyang ditetapkan. Masalah boleh diselesaikan dengan lebih cepat tetapi memerlukankos yang tinggi contohnya incinerator iaitu sejenis jentera pembakar.Walaubagaimanapun jentera pembakar ini tetap mempunyai keburukan iaitu akanmenghasilkan gas asid, organik dan logam berat apabila digunakan.2.12.4 Aktiviti Yang Dikecualikan daripada Larangan Pembakaran Terbuka.Terdapat beberapa aktiviti pembakaran yang dibenarkan oleh Jabatan AlamSekitar (JAS). Aktiviti-aktiviti tersebut adalah :a) Pembakaran di kawasan pertanian untuk kawalan serangga dan penyakitb) Pembakaran bangkai haiwan atau ternakan berpenyakitc) Pembakaran bahan pepejal atau cecair atau struktur tujuan penyelidikan sebabdan cara pengawalan pembakaran, latihan kepada orang awam, latihan
  51. 51. 31memadam api kepada sukarelawan dan anggota pemadam api kawasanindustri di bawah pengawasan dan arahan pengajar yang berkelayakand) Pembakaran untuk menjalankan pertanian pindahe) Pembakaran jerami dan sekam padi untuk tujuan tanaman semulaf) Pembakaran daun tebu untuk tujuan menuaig) Pembakaran bahan tertentu untuk aktiviti keagamaanh) Pembakaran semasa aktiviti perkhemahani) Pembakaran untuk tujuan memasak di luar rumah atau tempat api dalamrumahj) Pembakaran pokok dan tumbuhan untuk menerangkan kawasan danmenanam semula oleh petani kecil di kawasan luar bandar/pendalamank) Pembakaran daun, ranting dan cantasan pokok di kampung-kampung dankawasan luar Bandarl) Pembakaran perindustrian yang terkawal untuk menghasilkan gas mudahterbakar(Sumber : Jabatan Alam Sekitar, 2004)
  52. 52. BAB IIIMETODOLOGI3.1 PendahuluanMetodologi kajian adalah merangkumi kaedah, cara dan pendekatan yangdigunakan bagi menjalankan kajian ini untuk mencapai matlamat dan objektif kajian.Perancangan metodologi perlu dilakukan secara sistematik dan teratur. Kaedah yangdigunakan dalam mengumpul data untuk kajian ini adalah dengan menyediakanborang soal selidik disamping membuat temubual di tapak pembinaan. Temubualdilakukan bertujuan mendapatkan gambaran di tapak pembinaan tentang penjanaansisa di tapak pembinaan tersebut.
  53. 53. 333.2 Objektif MetodologiAntara objektif utama kajian ini dibuat adalah :-a) Menyediakan satu panduan untuk melaksanakan kajian ini.b) Mengenalpasti kaedah yang terbaik untuk dan sesuai yang akan digunakandalam kajian ini.3.3 Kajian KesKajian sebenar akan dilakukan di beberapa tapak pembinaan berdasarkanperbezaan peringkat pembinaan dan jenis pembinaan yang sedang dijalankan.Pembinaan yang dijalankan di sekitar daerah Johor Bahru dikenalpasti sebagai lokasikajian. Data akan dikumpul diperoleh dari sekurang – kurangnya dua puluh tapakpembinaan di sekitar daerah Johor Bahru. Lawatan ke tapak pembinaan akandijalankan dalam kajian ini.Kajian dilakukan secara soal selidik, pemerhatian dan temubual bagimendapatkan data. Kepelbagaian data perlu diperoleh dari setiap tapak pembinaanuntuk dianalisis bertujuan mencapai objektif dan tujuan kajian. Kekerapanpenjanaan sisa yang terjana di lokasi kajian dan kaedah pelupusan yang digunakanoleh kontraktor dikenalpasti.
  54. 54. 343.4 Skop KajianSkop kajian ini adalah berkisarkan tentang sisa yang dijanakan di kawasanpembinaan. Kajian ini turut merangkumi:a) Pengurusan sisab) Pendapat kontraktor binaan mengenai impak penjanaan sisa terhadap alamsekitar.3.4.1 Pengurusan SisaPembinaan mempunyai beberapa peringkat dan sisa yang akan dijanakanberlainan mengikut peringkat pembinaan yang sedang dijalankan. Kuantiti dan jenissisa yang dijanakan pada setiap peringkat ini turut berbeza. Cara pengurusan danpelupusan sisa yang digunakan oleh pihak kontraktor perlu dikenalpasti melaluikajian ini. Pengurusan sisa merangkumi kaedah yang diambil dalam meminimakanpenjanaan sisa pepejal di tapak pembinaan. Masalah yang dihadapi dalampengurusan sisa turut dikenalpasti dalam kajian ini.3.4.2 Impak Terhadap Alam SekitarPenjanaan sisa pembinaan yang mempunyai berbagai jenis sisa memberikanimpak yang negatif kepada alam sekitar walaupun jangka hayat sesuatu projekpembinaan tidak lama. Kajian ini dilakukan untuk mencari penyelesaian dalammeminimakan kesannya kapada alam sekitar dan penduduk di sekitarnya.
  55. 55. 353.5 Perancangan KajianPerancangan kajian ini meliputi kaedah yang akan digunakan bagi mencapaiobjektif kajian ini. Rajah 3.1 menunjukkan carta alir bagi kajian ini. Perancanganini merangkumi proses kerja berikut :a) Kajian literaturb) Penyediaan borang soal selidikc) Temubuald) Analisis data
  56. 56. 36Penentuan Matlamatdan Objektif KajianPenyataan MasalahKajian Literatur• Mengenalpasti lokasi kajian• Mengenalpasti masalah danbidang kajianPenyediaan BorangSoal SelidikBorang SoalSelidikTemubualAnalisis Data dankesimpulanRumusan dan CadanganRajah 3.1 : Carta alir kajian
  57. 57. 373.5.1 Kajian LiteraturKajian ini dilakukan bertujuan mengumpul segala data yang diperlukandalam melaksanakan kajian. Pada peringkat ini, kaedah yang digunakan adalahdengan melakukan pembacaan, perbincanagan dan pemerhatian bagi mendapatkangambaran awal berkaitan dengan kajian yang akan dilakukan. Ini dapat membantudalam mengenalpasti skop yang akan dijalankan dan data-data yang perludikumpulkan di lokasi kajian.Kajian ini dilakukan sepanjang tempoh penyediaan laporan kajian ini.Pemilihan lokasi kajian dapat ditentukan secara perbincangan. Pemilihan iniberdasarkan peringkat dan jenis pembinaan yang menjanakan pelbagai sisapembinaan. Pengumpulan maklumat dibuat melalui media elektronik dan mediacetak.3.5.2 Penyediaan Borang Soal SelidikBoring soal selidik yang telah siap dirangka akan diagihkan kepadakontraktor yang terpilih bagi mendapat maklum balas daripada pihak kontraktor.Borang ini akan diagihkan secara membuat lawatan ke tapak pembinaan dan melaluipos. Borang soal selidik yang dibuat mempunyai empat bahagian utama iaitu:a) Bahagian A: latar belakang syarikat secara ringkas.b) Bahagian B: maklumat tentang kerja pembinaan yang sedang dijalankan.c) Bahagian C: pengurusan sisa yang dijalankan oleh pihak tersebut.d) Bahagian D: jenis penjanaan sisa dan cara pelupusannyaContoh borang soal selidik ditunjukkan di bahagian lampiran A.
  58. 58. 383.5.3 TemubualSemasa lawatan dilakukan di tapak pembinaan, temubual akan dilakukanterhadap pihak tersebut. Temubual ini bertujuan mendapatkan maklumat tentangjenis sisa yang dijanakan di lokasi tersebut disamping cara pelupusannya. Maklumattemubual ini diisi dalam borang soal selidik bahagian D.3.5.4 Analisis DataData yang diperoleh daripada soal selidik dan temubual akan memberimaklumat berkenaan :a) Latar belakang pihak yang menjalankan aktiviti pembinan tersebut.b) Kerja dan peringkat pembinaan yang sedang dijalankan.c) Cara pengurusan sisa oleh pihak tersebut.d) Masalah yang dihadapi dalam pengurusan sisa pembinaan.e) Jumlah dan jenis sisa yang dijanakan.Kesemua maklumat ini dapat dianalisis dengan penggunaan StatisticalPackages for Social Sciences (SPSS). Perisian ini dapat membantu dalam menukardata ke dalam bentuk jadual dan graf bagi memudahkan dianalisa.
  59. 59. BAB IVANALISIS KAJIAN DAN PERBINCANGAN4.1 PendahuluanBab ini merangkumi cara analisis dan perbincangan berdasarkan data yangtelah diperoleh dari borang soal selidik dan temuramah dengan pihak kontraktor.Data yang diperoleh dianalisis menggunakan perisian Statistical Packages for SocialSciences (SPSS). Data yang dianalisis digambarkan dengan penghasilan graf danjadual bagi memudahkan kefahaman bagi kajian ini. Data yang diperoleh melaluipengedaran borang soal selidik secara pos dan lawatan ke tapak pembinaan di dalamdaerah Johor Bahru digunakan dalam kajian ini.
  60. 60. 404.1.1 Melalui PosBorang soal selidik telah diedarkan kepada dua puluh syarikat kontraktor didaerah Johor Bahru dalam tempoh 2 minggu. Borang soal selidik telah diedarkanbermula 23 Februari sehingga 10 Mac 2007. Maklum balas yang diperoleh melaluicara ini tidak memuaskan kerana tidak mendapat kerjasama dari pihak kontraktor.Daripada dua puluh syarikat, hanya dua syarikat yang memberi maklum balasterhadap borang soal selidik tersebut.4.1.2 Lawatan ke Tapak PembinaanDisebabkan data yang diperoleh melalui pos tidak mendapat kerjasama yangmemberangsangkan, kaedah lawatan ke tapak pembinaan dilakukan untukmengedarkan borang soal selidik bagi diisi oleh pihak kontraktor. Melalui kaedah ini,data yang diperolehi berjumlah empat belas responden. Pengedaran borang soalselidik melalui kaedah ini lebih berkesan berbanding dengan pengedaran melalui pos.Daripada dua kaedah yang telah dilakukan, sejumlah enam belas respondendapat dikumpulkan bagi tujuan analisis. Responden yang terlibat di dalam analisisini terdiri daripada kontraktor yang menjalankan aktiviti pembinaan yang berbezabagi memenuhi objektif kajian. Jadual 4.1 menunjukkan maklumat tentang projekpembinaan hasil dari maklum balas borang soal selidik.
  61. 61. 41Jadual 4.1 : Maklum balas soal selidik daripada pihak kontraktorRespondenProjek yangdijalankanSaiz Projek LokasiTempoh Projek(Bulan)1 Pusat Perniagaan 4 ekar Tmn Pulai Utama 182 Menaiktaraf Jalan 3.5 km Jalan JB- P.Gudang 303 Menaiktaraf Jalan 1.6 km Kaw. Industri Senai 44 Perumahan 13 ekar Jln Dato Jaafar, Larkin 245 Perumahan 5 ekar Jln TAR, Johor Bahru 186 Kilang 2 ekar Tmn Teknologi Johor 187 Pusat Perniagaan 0.4 ekar Jalan Senai - Kulai 88 Menaiktaraf Jalan - Skudai 249 Kilang 0.5 ekar Kaw. Industri Senai 1210 Kilang 1 ekar Tmn Teknologi Johor 1211 Jalan raya 1.8 km Tmn Teknologi Johor 612 Kilang 2 ekar Tmn Teknologi Johor 1213 Perumahan 15 ekar Tampoi, Johor Bahru 3014 Perumahan 17 ekar Kempas 3015 Pusat Perniagaan - Tmn Pulai Flora -16 Perumahan 10.5 ekar Kg. Bakar Batu 24
  62. 62. 424.2 Jenis ProjekAktiviti pembinaan mempunyai pelbagai jenis. Data yang diperoleh telahdilakukan pengelasan mengikut aktiviti pembinaan yang sedang dijalankan. Rajah4.1 menunjukkan peratus pengkelasan aktiviti pembinaan yang dianalisis daripadadata yang diperoleh. Sebanyak 5 jenis aktiviti pembinaan telah dikenalpasti iaitupembinaan perumahan, pusat perniagaan, kilang, infra struktur dan jalan raya.Aktiviti perumahan merupakan aktiviti yang paling banyak dijalankan danmempunyai peratusan yang tertinggi iaitu sebanyak 31%.Peratusan ini menunjukkan daerah Johor Bahru sedang membangun dari segipenempatan baru bagi penduduk di sekitarnya. Peratusan pembinaan kilang menjadikedua tertinggi selepas pembinaan perumahan. Pembinaan kilang akanmenambahkan peluang pekerjaan kepada penduduk pada masa akan datang.Pengelasan ini dilakukan bertujuan mengenalpasti kekerapan sisa yang dijanakanbagi setiap jenis projek yang dijalankan.Rajah 4.1 : Peratusan bagi pengkelasan jenis projek yang dijalankan dalam daerahJohor Bahru.Perumahan31%Pusat Perniagaan19%Infrastruktur19%Kilang25%Jalan raya6%
  63. 63. 434.3 Perobohan Struktur AsalAktiviti perobohan struktur asal akan menyumbangkan kepada penjanaan sisayang maksimum jika tidak diuruskan dengan sempurna oleh pihak kontraktor yangmenjalankan projek tersebut. Daripada kajian yang dilakukan, kebanyakanpembinaan dilakukan di kawasan yang belum dimajukan. Hal ini digambarkanmelalui peratusan yang terdapat dalam Rajah 4.2. Sejumlah 94% kawasanpembinaan tersebut tidak mempunyai struktur asal yang perlu dirobohkan. Enamperatus daripada projek pembinaan yang dijalankan mempunyai kerja-kerjaperobohan struktur tetapi bukannya struktur yang bersaiz besar.Rajah 4.2 : Peratusan projek pembinaan yang mempunyai aktiviti perobohanstruktur dalam daerah Johor Bahru.Ada6%Tiada94%
  64. 64. 444.4 Pelan Tindakan Pengurusan Sisa BinaanPelan tindakan merupakan garis panduan yang telah dibuat oleh pihakkontraktor dalam menguruskan sisa pembinaan bagi projek tersebut. Garis panduanini dapat mengelakkan pembaziran bahan binaan semasa kerja-kerja pembinaan.Selain itu, pengendalian bahan binaan yang sempurna dapat mengelakkan bahanbinaan rosak seterusnya mengelakkan pembaziran daripada berlaku. Penjanaan sisadapat dikurangkan melalui garis panduan ini. Daripada kajian yang dijalankan,sejumlah 56% daripada responden mempunyai pelan tindakan syarikat dalammengurangkan penjanaan sisa di tapak pembinaan. Empat puluh empat peratusdaripada responden tidak mempunyai pelan tindakan semasa melakukanpembinaannya. Peratusan ini digambarkan di dalam Rajah 4.3.Rajah 4.3 : Peratusan kontraktor yang mempunyai pelan tindakan dalam pengurusansisa binaan semasa projek dijalankan dalam daerah Johor Bahru.Daripada tinjauan yang telah dilakukan, didapati bahawa kesemua pihakkontraktor yang terlibat menitik beratkan pengurusan sisa binaan tetapi daripadaperatusan yang digambarkan dalam Rajah 4.3, 44% daripada pihak kontraktor yangTiada44%Ada56%
  65. 65. 45terlibat dalam kajian ini tidak mempunyai pelan tindakan dalam menguruskan sisabinaan mereka. Analisis hubungkait di antara dua pembolehubah ini dilakukan danhasil analisis digambarkan dalam Jadual 4.2.Pembolehubah Korelasi Pearson (r) PMenitik berat -0.163 0.547*Pembolehubah bersandar (dependent variable) : Pelan TindakanJadual 4.2: Paparan hasil dari SPSS tentang hubungkait di antara pelan tindakandengan menitik berat dalam pengurusan sisa binaan.Daripada Jadual 4.2, didapati bahawa tiada hubungkait di antara duapembolehubah tersebut. Ini menunjukkan pelan tindakan dianggap tidak pentingdalam menguruskan sisa binaan. Pelan tindakan hanya bertujuan memberi panduandan memudahkan pihak kontraktor dalam menguruskan sisa binaan.4.5 Peruntukan Bagi Pengurusan Sisa BinaanDalam pengurusan sisa, sejumlah peruntukan kos diperlukan dalam kerja-kerja pelupusan sisa tersebut. Kos tersebut merangkumi kerja-kerja pengangkutandan penghantaran sisa ke tapak pelupusan sampah. Daripada hasil temuramah darikontraktor, kos ini berbeza mengikut cara pengurusan sisa binaan yang diamal olehsyarikat masing-masing. Terdapat kontraktor yang melantik satu subkontraktor lainuntuk menguruskan sisa binaan di tapak pembinaan tersebut. Perlantikan ini akanmengakibatkan kos yang diperuntukan untuk pengurusan sisa meningkat. Kos inidikelaskan kepada 3 peratusan dari kos projek yang dijalankan iaitu:a) 0% hingga 2% daripada kos projekb) 3% hingga 5% daripada kos projek
  66. 66. 46c) Lebih dari 5% daripada kos projekPeratusan peruntukan kos bagi pengurusan sisa binaan digambarkan dalamRajah 4.4. Sebanyak 69% daripada responden memperuntukkan 0% hingga 2%daripada kos projek bagi tujuan menguruskan sisa binaan mereka. Ini menunjukkankebanyakan kontraktor di daerah Johor Bahru menguruskan sendiri sisa binaan ditapak pembinaan bagi mengaut keuntungan yang maksimum dari projek tersebut.Rajah 4.4 : Peratusan peruntukan kos dalam menguruskan sisa binaan oleh pihakkontraktor yang menjalankan projek pembinaan di dalam daerah Johor Bahru.4.6 Tindakan Merekodkan Butiran Sisa BinaanTindakan merekodkan butiran sisa adalah bertujuan sebagai pemantauan bagimemastikan sisa yang terjana di kawasan pembinaan diuruskan dan dilupuskandengan sempurna. Tindakan ini memerlukan pemerhatian yang khusus di tapak12%69%19%0%-2% daripada kosprojek3%-5% daripada kosprojekLebih 5% daripada kosprojek
  67. 67. 47pembinaan. Di dalam daerah Johor Bahru, hanya terdapat 19% daripada kontraktormerekodkan sisa binaan semasa menjalankan projek tersebut. Manakala 81%daripada kontraktor di daerah ini tidak merekodkan butiran sisa binaan. Inimenunjukkan kebanyakkan kontraktor beranggapan tindakan merekodkan sisabinaan tidak perlu dibuat dan tidak melakukan pemantauan yang serius terhadappengurusan sisa binaan dalam projek yang dijalankan. Peratusan tindakanmerekodkan sisa binaan oleh kontraktor dalam daerah Johor Bahru digambarkandalam Rajah 4.5.Rajah 4.5 : Peratusan tindakan merekodkan butiran sisa binaan oleh pihakkontraktor yang menjalankan aktiviti pembinaan dalam daerah Johor Bahru.4.7 Langkah Meminimunkan Penjanaan Sisa BinaanSisa binaan yang terhasil dan tidak diuruskan dengan sempurna akanmemberi impak terhadap alam sekitar. Daripada kajian yang dilakukan, 56% darikontraktor di daerah Johor Bahru menyatakan sisa binaan yang terjana di kawasanMerekodkan;19%TidakMerekodkan;81%
  68. 68. 48pembinaan mereka akan mendatangkan impak terhadap kawasan di sekitarnya. Diantara impak yang akan terjadi adalah pertambahan jumlah sisa yang akan dihantarke tapak pelupusan sampah. Manakala 44% daripada kontraktor berpendapatbahawa sisa binaan yang terhasil di kawasan mereka tidak mendatangkan impakkepada alam sekeliling. Peratusan ini ditunjukkan di dalam Rajah 4.6.Impak yang terhasil dari sisa binaan dapat dikurangkan sekiranya penjanaansisa binaan dapat diminimumkan oleh pihak kontraktor. Melalui kajian yang telahdilakukan, di antara langkah telah diambil oleh kontraktor dalam mengurangkanimpak terhadap alam sekitar adalah dengan mengumpul sisa yang terhasil dankemudiannya sisa ini diasingkan mengikut jenis sisa tersebut. Pengasingan inibertujuan mengenalpasti sisa yang mungkin boleh diguna semula sebelummelupuskan sisa tersebut. Selain itu, langkah yang diambil oleh pihak kontraktoradalah dengan memastikan pengendalian bahan binaan dilakukan dengan sempurnabagi mengelakkan berlakunya kerosakan terhadap bahan binaan tersebut. Langkahini dapat mengurangkan penjanaan sisa seterusnya mengurangkan impak terhadapalam sekitar.Rajah 4.6 : Peratusan pandangan kontraktor terhadap impak yang terhasil daripadapenjanaan sisa binaan di kawasan pembinaan masing-masing.Ya56%Tidak44%
  69. 69. 494.8 Kekerapan Penjanaan Sisa Binaan Keseluruhan ProjekDi dalam kajian ini, sebanyak empat belas jenis sisa telah dikenal pasti. Jenissisa binaan ini dikenal pasti berdasarkan kepada bahan binaan yang banyakdigunakan di dalam aktiviti pembinaan. Sisa binaan yang telah dikenalpasti adalahbatu-bata, konkrit, besi, batu-baur, seramik, kaca, kayu, aluminium, kertas, zink, tongcat, mortar, tanah dan turapan jalan.Kekerapan penjanaan bagi setiap sisa yang telah dikenal pasti tersebutditentukan melalui skala likert iaitu berdasarkan kepada nilai indeks relatif. Nilaiindeks relatif (RI) diperoleh melalui pengiraan berdasarkan rumus seterusnya nilaiindeks relatif bagi setiap jenis sisa dibandingkan dengan skala indeks relatif bagikekerapan penjanaan sisa tersebut. Rumus dan skala yang digunakan dinyatakan dibawah manakala hasil analisis yang merangkumi keseluruhan projek ditunjukkandalam Jadual 4.3 dan Rajah 4.7:a) Rumus indeks relatif (RI) :RI =n1, n2, n3... = Bilangan responden bagi setiap tahap dalam skala likert∑n = n1 + n2 + n3 + n4 + n5b) Skala indeks relatifAmat Tidak Amattidak kerap kerap Biasa Kerap kerap0 0.2 0.4 0.6 0.8 1n1 + 2n2 + 3n3 + 4n4 + 5n55 ∑n
  70. 70. 50Jadual 4.3: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana di daerah Johor Bahru.Bil Jenis SisaBilangan Responden MengikutSkala Likert Nilai Indeks TahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 4 1 5 3 1 0.54 biasa2 Konkrit 3 3 6 2 1 0.53 biasa3 Besi 3 2 7 1 2 0.56 biasa4 Batu - baur 4 2 9 1 0 0.49 biasa5 Seramik 6 5 2 0 0 0.34 tidak kerap6 Kaca 6 2 4 1 0 0.40 tidak kerap7 Kayu 4 1 5 3 2 0.57 biasa8 Aluminium 6 0 5 2 0 0.45 biasa9 Kertas 10 4 1 0 0 0.28 tidak kerap10 Zink 5 4 3 1 0 0.40 tidak kerap11 Tong cat 2 3 5 3 1 0.57 biasa12 Mortar 5 3 7 0 0 0.43 biasa13 Tanah 3 4 6 2 1 0.53 biasa14Turapan jalan(premix)7 1 4 3 0 0.44 biasa
  71. 71. 51Rajah 4.7: Jenis dan kekerapan penjanaan sisa binaan bagi keseluruhan projek dalam daerah Johor BahruJENIS DAN KEKERAPAN PENJANAAN SISA BINAAN BAGI KESELURUHAN PROJEK0.54 0.530.560.490.340.400.570.450.280.400.570.430.530.440.000.501.00batu-batakonkritbesibatu-baurseramikkacakayualuminiumkertaszinktongcatmortartanahpremixJenis Sisa BinaanNilaiIndeksRelatif(RI)
  72. 72. 52Daripada Jadual 4.3, didapati kebanyakan sisa binaan yang dijanakan darikeseluruhan jenis projek pembinaan adalah pada kekerapan biasa. Hanya terdapatempat jenis sisa iaitu seramik, kaca, kertas dan zink berada pada tahap tidak kerapiaitu di antara julat indeks relatif 0.2 sehingga 0.4. Kayu dan tong cat merupakansisa binaan yang mempunyai nilai indeks relatif yang tertinggi iaitu 0.57 tetapi masihberada dalam tahap kekerapan yang biasa. Jadual 4.4 menunjukkan rumusan bagitahap penjanaan sisa binaan di dalam daerah Johor Bahru.Jadual 4.4: Rumusan tahap kekerapan penjanaan sisa binaan bagi keseluruhanprojek dalam daerah Johor BahruBil Tahap kekerapan Jenis sisa yang dijanakan1 Biasa Batu-bata, konkrit, besi, batu-baur, kayu, aluminium,tong cat, mortar, tanah dan turapan jalan (premix)2 Tidak kerap Seramik, kaca, kertas dan zink4.9 Penjanaan Sisa Mengikut Jenis ProjekAnalisis ini dibuat bagi mendapatkan tahap kekerapan penjanaan sisamengikut jenis projek yang dijalankan di dalam daerah Johor Bahru. Kaedahpengiraan indeks relatif turut digunakan di dalam analisis ini. Data yang dianalisismenggunakan perisian SPSS dikira indek relatif bagi setiap jenis sisa binaan yangtelah dikenal pasti mengikut jenis projek pembinaan. Jenis projek pembinaan adalah:a) Projek perumahanb) Infra strukturc) Jalan rayad) Kilange) Pusat perniagaan
  73. 73. 53Jadual 4.5, 4.6, 4.7, 4.8 dan 4.9 menunjukkan nilai indeks relatif dankekerapan sisa yang dijanakan daripada setiap projek yang dinyatakan di atas.Kekerapan penjanaan sisa bagi projek jalan raya tidak dapat dilakukan dengansempurna kerana hanya satu responden yang terlibat dalam projek ini. Satu rumusantentang kekerapan penjanaan sisa mengikut projek dibuat dan dinyatakan dalamJadual 4.10.
  74. 74. 54Jadual 4.5: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek perumahan di daerah Johor BahruBil Jenis SisaBilangan Responden Mengikut SkalaLikertNilai Indeks TahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 1 1 0 2 0 0.55 biasa2 Konkrit 1 1 2 1 0 0.52 biasa3 Besi 1 0 4 0 0 0.52 biasa4 Batu - baur 2 1 2 0 0 0.40 tidak kerap5 Seramik 2 3 0 0 0 0.32 tidak kerap6 Kaca 3 1 1 0 0 0.32 tidak kerap7 Kayu 2 0 2 1 0 0.48 biasa8 Aluminium 3 1 0 1 0 0.36 tidak kerap9 Kertas 4 1 0 0 0 0.24 tidak kerap10 Zink 2 2 1 0 0 0.36 tidak kerap11 Tong cat 1 1 2 1 0 0.52 biasa12 Mortar 1 2 2 0 0 0.44 biasa13 Tanah 1 2 2 0 0 0.44 biasa14 Turapan jalan (premix) 3 0 0 2 0 0.44 biasa
  75. 75. 55Jadual 4.6: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek infra struktur di daerah Johor BahruBil Jenis SisaBilangan Responden MengikutSkala LikertNilaiIndeksTahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 1 0 1 0 0 0.40 tidak kerap2 Konkrit 1 0 1 0 0 0.40 tidak kerap3 Besi 1 0 1 0 0 0.40 tidak kerap4 Batu - baur 1 0 2 0 0 0.47 biasa5 Seramik 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap6 Kaca 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap7 Kayu 0 0 1 1 0 0.70 kerap8 Aluminium 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap9 Kertas 1 1 0 0 0 0.30 tidak kerap10 Zink 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap11 Tong cat 0 1 0 1 0 0.60 biasa12 Mortar 1 0 1 0 0 0.40 tidak kerap13 Tanah 1 0 1 0 1 0.60 biasa14 Turapan jalan (premix) 1 0 1 0 0 0.40 tidak kerap
  76. 76. 56Jadual 4.7: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek jalan raya di daerah Johor BahruBil Jenis SisaBilangan Responden Mengikut SkalaLikertNilai Indeks TahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap2 Konkrit 0 1 0 0 0 0.40 tidak kerap3 Besi 0 1 0 0 0 0.40 tidak kerap4 Batu - baur 0 0 1 0 0 0.60 biasa5 Kayu 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap6 Kertas 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap7 Mortar 1 0 0 0 0 0.20 amat tidak kerap8 Tanah 0 0 1 0 0 0.60 biasa9 Turapan jalan (premix) 0 1 0 0 0 0.40 tidak kerap
  77. 77. 57Jadual 4.8: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek kilang di daerah Johor BahruBil Jenis SisaBilangan Responden Mengikut SkalaLikertNilai Indeks TahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 1 0 3 0 0 0.50 biasa2 Konkrit 1 1 2 0 0 0.45 biasa3 Besi 1 1 1 0 1 0.55 biasa4 Batu - baur 1 1 2 0 0 0.45 biasa5 Seramik 3 0 1 0 0 0.30 tidak kerap6 Kaca 2 0 1 1 0 0.45 biasa7 Kayu 1 1 1 0 1 0.55 biasa8 Aluminium 2 1 0 1 0 0.40 tidak kerap9 Kertas 3 1 0 0 0 0.25 tidak kerap10 Zink 2 0 1 1 0 0.45 biasa11 Tong cat 1 1 1 1 0 0.50 biasa12 Mortar 2 1 1 0 0 0.35 tidak kerap13 Tanah 1 2 1 0 0 0.40 tidak kerap14 Turapan jalan (premix) 3 0 1 0 0 0.30 tidak kerap
  78. 78. 58Jadual 4.9: Bilangan responden mengikut skala likert terhadap sesuatu jenis sisa yang terjana dari projek pusat perniagaan di daerah JohorBahruBil Jenis SisaBilangan Responden Mengikut SkalaLikertNilai Indeks TahapBinaan 1 2 3 4 5 Relatif (IR) kekerapan1 Batu - bata 0 0 1 1 1 0.80 kerap2 Konkrit 0 0 1 1 1 0.80 kerap3 Besi 0 0 1 1 1 0.80 kerap4 Batu - baur 0 0 2 1 0 0.67 kerap5 Seramik 0 2 1 0 0 0.47 biasa6 Kaca 0 1 2 0 0 0.53 biasa7 Kayu 0 0 1 1 1 0.80 kerap8 Aluminium 0 3 0 0 0 0.40 tidak kerap9 Kertas 1 1 1 0 0 0.40 tidak kerap10 Zink 0 2 1 0 0 0.47 biasa11 Tong cat 0 0 2 0 1 0.73 kerap12 Mortar 0 0 0 3 0 0.80 kerap13 Tanah 0 0 1 2 0 0.73 kerap14 Turapan jalan (premix) 0 0 2 1 0 0.67 kerap
  79. 79. 59Jadual 4.10: Kekerapan bagi setiap jenis sisa mengikut jenis projek yang terdapat di daerah Johor BahruBil Jenis Sisa Tahap Kekerapan Penjanaan Sisa Binaan Mengikut Projek Yang DijalankanBinaan Perumahan Infra Struktur Jalan Raya KilangPusatperniagaan1 Batu - bata biasa tidak kerap amat tidak kerap biasa kerap2 Konkrit biasa tidak kerap tidak kerap biasa kerap3 Besi biasa tidak kerap tidak kerap biasa kerap4 Batu - baur tidak kerap biasa biasa biasa kerap5 Seramik tidak kerap amat tidak kerap tiada tidak kerap biasa6 Kaca tidak kerap amat tidak kerap tiada biasa biasa7 Kayu biasa kerap amat tidak kerap biasa kerap8 Aluminium tidak kerap amat tidak kerap tiada tidak kerap tidak kerap9 Kertas tidak kerap tidak kerap amat tidak kerap tidak kerap tidak kerap10 Zink tidak kerap amat tidak kerap tiada biasa biasa11 Tong cat biasa biasa tiada biasa kerap12 Mortar biasa tidak kerap amat tidak kerap tidak kerap kerap13 Tanah biasa biasa biasa tidak kerap kerap14Turapan jalan(premix) biasa tidak kerap tidak kerap tidak kerap kerap
  80. 80. 60Daripada Jadual 4.9, batu-bata, konkrit, besi, kayu dan mortar mempunyainilai indeks relatif yang tertinggi bagi projek pembinaan pusat perniagaan. Skalakekerapan penjanaan sisa ini berada di dalam tahap kekerapan yang kerap.Rumusan yang dapat dibuat dari Jadual 4.10 adalah pusat perniagaan kerapmenyumbang kepada penjanaan sisa binaan. Sebanyak sembilan jenis sisa binaanyang terjana dari aktiviti ini mempunyai tahap kekerapan yang tinggi iaitu kerap (0.6– 0.8) berbanding aktiviti pembinaan yang lain. Ini menunjukkan aktiviti pembinaanpusat perniagaan menyumbang kepada tahap kekerapan penjanaan sisa binaan yangtinggi.4.10 Cara Pelupusan Sisa BinaanBeberapa cara pelupusan sisa binaan telah dikenal pasti dalam pengurusansisa binaan. Di antara kaedah pelupusan sisa yang digunakan dalam pengurusan sisaadalah kitar semula dan guna semula, dihantar ke tapak pelupusan sampah dandibakar di tapak pembinaan. Contoh sisa binaan yang boleh diguna semula adalahkonkrit dengan menghancurkan sisa ini dan kemudiannya dijadikan lapisan asas(hard core) dalam pembinaan jalan masuk ke tapak pembinaan tersebut. Cara iniakan mengurangkan penggunaan batu-baur di dalam projek tersebut.Cara pelupusan ini mengikut jenis sisa binaan yang terjana dalam projektersebut. Jadual 4.10 menunjukkan peratusan cara pelupusan yang dipilih olehresponden dalam melupuskan setiap jenis sisa binaan yang terhasil dari projek yangdijalankan.
  81. 81. 61Jadual 4.11: Peratusan cara melupuskan sisa binaan yang diamalkan oleh pihak kontraktor di Daerah Johor Bahru.Bil Jenis Sisa Peratusan Cara Melupuskan Sisa BinaanBinaanDibakar di tapakpembinaanDihantar ke tapakpelupusan sampahGuna dan kitarsemula1 Batu - bata 0 42.9 57.12 Konkrit 0 46.7 53.33 Besi 0 20 804 Batu - baur 0 31.3 68.85 Seramik 7.7 76.9 15.46 Kaca 7.7 84.6 7.77 Kayu 0 60 408 Aluminium 0 23.1 76.99 Kertas 6.7 86.7 6.710 Zink 0 46.2 53.811 Tong cat 0 64.3 35.712 Mortar 0 60 4013 Tanah 0 31.3 68.814 Turapan jalan (premix) 0 40 60
  82. 82. 62Daripada peratusan nilai dalam Jadual 4.11, satu rumusan telah dibuat dandigambarkan dalam Rajah 4.8. Cara yang kerap dipilih oleh kontraktor dalammelupuskan sisa binaaan adalah dengan menghantar ke tapak pelupusan sampah.Sisa binaan yang tidak dapat dikitar semula dan diguna semula merupakan sisa yangdihantar ke tapak pelupusan seperti seramik dan tong cat. Kertas dan kacamerupakan sisa yang boleh dikitar semula tetapi pihak kontraktor di daerah JohorBahru memilih cara pelupusan sisa ini dengan menghantar ke tapak pelupusansampah. Mereka beranggapan cara ini lebih mudah untuk melupuskan sisa tersebut.Hanya terdapat 1% daripada projek tersebut melakukan pembakaran dalammelupuskan sisa binaan mereka.Rajah 4.8: Peratusan cara melupuskan sisa binaan di tapak pembinaan yangdiamalkan oleh pihak kontraktor dalam daerah Johor Bahru.Hantar keTapakPelupusan50%Bakar1%Guna dan KitarSemula49%
  83. 83. 634.11 Masalah Yang Dihadapi Oleh Kontraktor Dalam Menguruskan SisaBinaanMasalah utama yang sering dikaitkan dengan sisa binaan adalah dari segi carapelupusan yang dilakukan oleh pihak kontraktor binaan. Terdapat pihak yangmenyatakan pihak kontraktor bersikap sambi lewa dalam menguruskan sisa binaanuntuk mengaut keuntungan yang maksimum tanpa memikirkan cara yang sempurnadalam melupuskan sisa binaan mereka. Mereka melakukan pembakaran terbuka danmembuang sisa binaan di kawasan terpencil dan jauh dari pandangan umum.Untuk mengenalpasti punca kepada masalah ini, beberapa kontraktorditemubual bagi mendapat penjelasan tentang tanggapan ini. Daripada maklum balasyang diterima, didapati pihak kontraktor menghadapi beberapa masalah dalampengurusan sisa binaan. Masalah yang ini menyebabkan terdapat segelintir pihakkontrator mengambil jalan mudah dalam melupuskan sisa binaan mereka. Antaramasalah-masalah yang dihadapi oleh pihak kontraktor adalah:a) Masalah penjanaan sisa binaan.b) Masalah semasa penstoran sisa binaan.c) Masalah semasa pemungutan sisa binaan.d) Masalah semasa melupuskan sisa binaan.4.11.1 Masalah Penjanaan Sisa BinaanSisa binaan yang terjana di tapak pembinaan berlaku secara berterusan. Inibermakna semakin lama tempoh siap projek yang dilaksanakan, semakin banyak sisabinaan yang terjana. Selain itu pengendalian sisa binaan yang tidak efektif olehpekerja akan meningkatkan penjanaan sisa binaan. Untuk mengatasi masalah ini,
  84. 84. 64pihak kontraktor mengambil beberapa langkah untuk mengatasinya sepertimenggunakan semula sisa sebagai bahan sokongan binaan dan memastikanpengendalian sisa binaan oleh pekerja dilakukan dengan sempurna. Langkah gunasemula sisa binaan sebagai bahan sokongan binaan merupakan langkah yang bijaktetapi tidak semua sisa binaan ini dapat dijadikan sebagai bahan sokongan binaan.4.11.2 Masalah Semasa Penstoran Sisa BinaanSisa binaan yang terjana di tapak pembinaan akan dikumpulkan dandiasingkan mengikut jenis sisa tersebut. Masalah yang dihadapi oleh pihakkontraktor adalah ruang untuk mengumpulkan sisa binaan tersebut. Masalah iniberlaku apabila keluasan tapak pembinaan terhad dan terlalu kecil. Sisa binaan yangterjana di tapak pembinaan juga sukar untuk dilakukan pengasingan mengikut jenissisa tersebut dan masalah ini bertambah rumit apabila sisa binaan tersebut terjanadalam kuantiti yang banyak. Pihak kontraktor terpaksa mengeluarkan kos yangtinggi dan memerlukan masa yang lama untuk mengatasi masalah ini.4.11.3 Masalah Semasa Pemungutan Sisa BinaanSisa binaan yang telah dikumpul di tapak pembinaan akan diangkutmenggunakan lori untuk dihantar ke tapak pelupusan bagi tujuan melupuskan sisatersebut. Masalah utama yang dihadapi oleh pihak kontraktor adalah jarak antaratapak pelupusan yang diluluskan oleh majlis bandaran terlalu jauh dengan tapakpembinaan. Masalah ini akan meningkatkan kos pengangkutan yang terpaksaditanggung oleh pihak kontraktor untuk menghantar sisa binaan tersebut untukdilupuskan. Maka, tidak hairanlah sekiranya faktor ini menjadi alasan utama kepada
  85. 85. 65beberapa pihak kontraktor dengan melupuskan sisa binaan mereka berhampirandengan tapak pembinaan.Selain itu, kekurangan kontraktor yag menyediakan perkhidmatanpengangkutan untuk melupuskan sisa binaan juga menjadi masalah kepada pihakkontraktor binaan. Faktor ini menjadi masalah utama kepada pihak kontraktor kelasrendah kerana mereka terpaksa memperuntukan kos yang tinggi untuk mendapatkanperkhidmatan ini.4.11.4 Masalah Semasa Melupuskan Sisa BinaanTidak semua sisa binaan yang dihantar ke tapak pelupusan dibenarkan untukdilupuskan sebagai contoh konkrit. Sisa binaan ini perlu dihancurkan menjadiketulan kecil sebelum dilupuskan di tapak pelupusan sampah. Perkara ini akanmembebankan pihak kontraktor dari segi penggunaan masa dan kos untukmenghancurkan sisa tersebut. Kekurangan tapak pelupusan juga menjadi masalahkepada kontraktor di daerah ini. Perkara ini akan menjadi masalah kepada pihakkontraktor sekiranya tapak pembinaan mereka berada jauh dari tapak pelupusan ini.
  86. 86. BAB VKESIMPULAN DAN CADANGAN5.1 KesimpulanHasil yang diperoleh daripada kajian yang telah dilakukan keatas projekpembinaan di dalam daerah Johor Bahru, didapati tahap penjanaan sisa binaanbergantung kepada jenis pembinaan yang dijalankan. Projek pembinaan bangunankomersial menyumbang kepada tahap kekerapan penjanaan sisa binaan yang tinggiberbanding dengan projek pembinaan yang lain. sembilan jenis sisa binaan didapatikerap dijanakan di dalam aktiviti pembinaan ini. Sisa binaan tersebut adalah batubata, konkrit, besi, batu baur, kayu, tong cat, mortar, tanah dan turapan jalan (premix).Tahap kekerapan ini dapat menggambarkan kuantiti sisa binaan yang dijanakan olehaktiviti pembinaan ini tetapi tidak dapat dinyatakan dalam bentuk angka disebabkandi dalam kajian ini data tentang jumlah sebenar sisa yang dijanakan di tapakpembinaan tidak direkodkan.Namun begitu, penjanaan sisa binaan bagi kesemua projek pembinaan didalam daerah Johor Bahru berada pada tahap kekerapan yang biasa. Berdasarkanhasil kajian, penjanaan sisa binaan bagi keseluruhan projek pembinaan berada pada
  87. 87. 67keadaan yang tidak kritikal dan tidak membimbangkan. Walau bagaimanapun, tahapkekerapan penjanaan sisa binaan akan terus meningkat dari masa ke semasamengikut pertambahan projek pembinaan pada masa akan datang.Berdasarkan data yang diperoleh dari enam belas kontraktor yang terlibat,didapati bahawa mereka mengamalkan cara pelupusan yang baik di dalam sistempengurusan sisa binaan. Empat puluh sembilan peratus (49%) daripada kontraktorpembinaan tersebut mengamalkan kitar semula dan guna semula terhadap beberapajenis sisa binaan yang terjana di tapak pembinaan. Lima puluh peratus (50%)daripada kontraktor terssebut melupuskan sisa binaan mereka dengan menghantarsisa tersebut ke tapak pelupusan sampah. Terdapat beberapa jenis sisa binaan yangboleh dikitar semula tetapi mereka memilih untuk dihantar ke tapak pelupusansampah sebagai contoh kaca dan kertas. Walaupun sisa binaan ini tidak kerap terjanadi tapak pembinaan tetapi jenis sisa ini boleh dikitar semula. Pembakaran sisabinaan masih berlaku di tapak pembinaan. Sebanyak 1% daripada kontraktor yangterlibat masih melakukan pembakaran di tapak pembinaan dalam melupuskan sisabinaan mereka.Beberapa masalah yang dihadapi oleh kontraktor telah dikenal pasti dalamkajian ini. Di antara masalah yang dihadapi adalah kos pengangkutan yang tinggi(melebihi 5% dari kos projek), kawasan yang sesuai untuk dijadikan tempatpengumpulan sementara sisa tidak mencukupi dan penggunaan bahan binaan yangtidak efektif oleh pekerja. Jarak di antara tapak pembinaan dengan tapak pelupusansampah yang jauh turut menjadi masalah kepada mereka. Masalah ini menyumbangkepada peningkatan kos pengangkutan bagi kontraktor binaan.
  88. 88. 685.2 CadanganAktiviti pembinaan menyumbang kepada pelbagai kesan keatas alam sekitar.Salah satu daripada kesan tersebut adalah penjanaan sisa binaan dan cara pelupusansisa binaan tersebut. Pembakaran terbuka, pembuangan sisa secara haram danpembaziran bahan binaan akan mendatangkan kesan buruk kepada alam sekitar dariaktiviti pembinaan. Beberapa cadangan boleh diambil oleh pihak kontrator untukmeminimumkan penjanaan sisa binaan seterusnya mengurangkan kesan buruk keatasalam sekitar. Di antara cadangan tersebut adalah:a) Penggunaan teknologi baru seperti penggunaan acuan aluminium (aluminiumformwork) bagi menggantikan acuan kayu yang biasa digunakan pada masakini.b) Memberi pendidikan kepada pekerja supaya menggunakan bahan binaandengan efektif bagi meminimumkan kerosakan bahan binaan seterusnyamenurangkan penjanaan sisa binaan.c) Jabatan Alam Sekitar perlu meneruskan pemerhatian dan pemantauan ke atastapak pembinaan bagi mengelakkan berlakunya pembakaran terbuka di tapakpembinaan. Pemantauan yang berterusan dapat mengurangkan berlakunyapembakaran terbuka.d) Pihak kontraktor binaan perlu menyediakan rekod pelupusan sisa binaan didalam pengurusan sisa bagi menghasilkan satu sistem pengurusan yangsistematik dan teratur.Cadangan yang boleh dilakukan bagi memperbaiki kajian ini pada masa akandatang adalah dengan mendapatkan jumlah sebenar sisa binaan yang terjana dikawasan pembinaan. Jumlah sisa binaan ini boleh diukur dalam unit kilogram (kg).
  89. 89. 69RUJUKAN1. Ekanayake Lawrence Lesly and Ofori George. (2000). Construction MaterialWaste Source Evaluate. National University of Singapore. Jurnal ofStrategies for a Sustainable Built Environment, Pretoria.2. Janaka Y. Ruwanpura, Mala Chandrakanthi, Patrick Hettiaratchi, BolivarPrado. (2002). Optimisation of the Waste Management for ConstructionProjects Using Simulation. University of Calgary. Proceedings of the 2002Winter Simulation Conference.3. Jabatan Alam Sekitar . (2004). Laporan Tahunan Jabatan Alam Sekitar,Malaysia.4. Kementerian Kewangan. (2006). Teks Ucapan Bajet 2007, Malaysia.Kementerian Kewangan Malaysia.5. Masters Gilbert M. (1998). Introduction to Environmental Engineering andScience, New Jersey. Prentice-Hall Inc.6. Mohd Izainuddin bin Ibrahim. (2001). Masalah Pembuangan Sisa PejalSecara Haram di Kawasan Majlis Perbandaran Johor Bahru Tengah.Universiti Teknologi Malaysia. Tesis Sarjana Muda Kejuruteraan Awam.7. Noorhayati Binti Che Ya. (2005). Kajian Penjanaan Sisa Pejal, Kajian Kes:Bandar Selesa Jaya, Skudai. Universiti Teknologi Malaysia. Tesis SarjanaMuda Kejuruteraan Awam.8. Roslan Bin Pilus. (2005). Pengurusan Pembuangan Sisa Binaan (KajianKes: Majlis Perbandaran Johor Bahru Tengah). Universiti TeknologiMalaysia. Tesis Sarjana Muda Kejuruteraan Awam.
  90. 90. 709. Resource Venture. (2005). Construction Waste Management Guide. Thirdedition. September 2005. Seattle, Amerika Syarikat.10. Tan Siew Ling. (2006). Good Environmental Management Practices InConstruction Site. Universiti Teknologi Malaysia. Tesis Sarjana MudaKejuruteraan Awam.11. Theng Lee Chong. (1998). Definasi Sisa, Kuala Lumpur. Majalah Era HijauKeluaran 4.12. Uzairi Haji Saidin. (1988). Aturcara Kontrak dan Taksiran, Kuala Lumpur.IBS Buku Sdn. Bhd.13. Williams Paul T. (2005). Waste Treatment and Disposal. John Wiley & SonsLtd.
  91. 91. 71LAMPIRAN AUNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIAFakulti Kejuruteraan Awam81310 UTM, SkudaiJohorBORANG SOAL SELIDIK PROJEK AKHIRIJAZAH SARJANA MUDA KEJURUTERAAN AWAMTajuk PenyelidikanPENJANAAN DAN PENGURUSAN SISA BINAAN DI DALAM DAERAHJOHOR BAHRUObjektif:a) Menentukan kekerapan sisa binaan yang dijanakan dari pelbagai aktivitipembinaan.b) Menentukan keberkesanan sistem pengurusan sisa binaan yang diamalkan ditapak pembinaan dalam cara yang digunakan untuk melupuskan sisa binaan.c) Kitar semula dan penggunaan semula sisa binaan serta masalah yang dihadapioleh kontraktor dalam menguruskan sisa binaan.
  92. 92. 72Bahagian A : Latar Belakang SyarikatNama : …………………………………………………………………….No. Telefon : ……………… Tarikh : …………………………….Jawatan : ………………………………Nama Syarikat : …………………………………………………………………….Nama Projek : …………………………………………………………………….Lokasi Projek : …………………………………………………………………….Tempoh / Masa Projek Siap: ………………………………………………………….Keluasan Projek : …………………………………………………………………….Kos Projek : …………………………………………………………………….Kelas Kontraktor : PKK: …….. CIDB: ………
  93. 93. 73Bahagian B : Latar Belakang ProjekJenis projek yang pernah / sedang dijalankan:1- Projek perumahan 3- Kilang 5- Infra Struktur2- Pusat perniagaan 4- Jalan raya 6- Others:…………….Jika projek tersebut sedang dijalankan, sila nyatakan peringkat kerja projek tersebut:1- Kerja tanah 3- Superstruktur 5- Kerja-kerja luar2- Substruktur 4- Kemasan 6- Lain-lain:…………..Adakah terdapat kerja-kerja perobohan struktur asal di dalam projek pembinaantersebut? Jika ada, sila nyatakan struktur tersebut.1- Tiada 2- Ada ………………………………..Adakah syarikat anda mempunyai pelan tindakan untuk mengurangkan penghasilansisa di tapak bina?1- Ada 2- TiadaBerapa peratus dari kos projek yang akan diperuntukkan dalam menguruskan sisabinaan projek tersebut?1- 0 – 2 % 3- lebih dari 5 %2- 3 – 5 % 4- Others: …………….
  94. 94. 74Bahagian C: Pengurusan Sisa BinaanApakah langkah yang diambil oleh pihak anda bagi mengurangkan penghasilan sisadi tapak bina?1- Guna semula 3- Others: …………….2- Kitar semulaPada pendapat anda, adakah syarikat anda menitik beratkan tentang pengurusan sisabinaan? Do you think your company is very aware of construction wastemanagement?1- Ya 2- TidakAdakah anda perihatin terhadap peraturan alam sekitar?1- Ya 2- TidakAdakah syarikat merekodkan semua butiran sisa binaan yang akan dilupuskan?1- Ada 2- TiadaPada pendapat anda, adakah sisa binaan yang terhasil dari projek tersebut akanmemberikan impak terhadap alam sekeliling1- Ya 2- Tidak
  95. 95. 75Jika ya, sila nyatakan langkah yang telah diambil oleh syarikat anda bagimengurangkan impak tersebut.1- ………………………………………………………………………………………2- ………………………………………………………………………………………Apakah masalah utama yang dihadapi dalam menguruskan sisa di tapak bina andasepanjang projek itu berjalan?1- ………………………………………………………………………………………2- ………………………………………………………………………………………Apakah cara pelupusan sisa yang kerap digunakan bagi melupuskan sisa dalamprojek tersebut?1- Bakar 2- Hantar ke tapak pelupusan3- Tanam
  96. 96. 76Bahagian D : Butiran sisa pembinaanJenis Kekerapan penjanaan Kaedah pelupusansisa sisa sisa1 2 3 4 5 1 2 3 4Batu-bataKonkritBesiBatu-baurSeramikKacaKayuAluminiumKertasZinkTong catMortarTanahTurapan jalan(premix)* kekerapan penjanaan sisa *kaedah pelupusan sisaAmat tidak kerap 1Tidak kerap 2Biasa 3Kerap 4Amat kerap 5Dihantar ke tapak pelupusan 1Kitar semula 2Guna semula 3Dibakar 4* Sila isikan pada ruang kosong jenis sisa yang tidak dinyatakan di dalam jadual diatas beserta kekerapandan cara pelupusan sisa tersebut.
  97. 97. 77LAMPIRAN BGAMBARTapak pelupusan haram di SkudaiSisa binaan yang diguna semula
  98. 98. 78Tapak pelupusan haram di Taman Pulai UtamaTapak pelupusan haram di Taman Pulai Flora

×