Medeelelzu5 6

  • 2,662 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
  • áàÿðëàëàà
    Are you sure you want to
    Your message goes here
No Downloads

Views

Total Views
2,662
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
86
Comments
1
Likes
2

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Ìýäýýëýë ç¯éÁîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ßàìíû çºâøººð뺺ð õýâëýâ. 5-6Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 5-6 äóãààð àíãèä ¿çíý. Óëààíáààòàð õîò 2006 îí
  • 2. ÑÓðàõ Áè×èãòýé àæèëëàõ çààâàð Óíøëàãà Ç¿éë á¿ðèéí ýíý õýñýãòýé òà á¿õýí òàíèëöñàíààð øèíý îéëãîëòûí òàëààð òîäîðõîé òºñººëºë îëæ àâàõ þì ø¿¿. Ñóðàã÷èä òà á¿õýí áàãøòàéãàà õàìòðàí óíøèæ ÿðèëöààðàé. òýìäýãëýæ àâ Ç¿éëèéã óíøñàíû ýöýñò ñóðàã÷ òàíû ìýäëýãèéã áàãöëàõ ¿¿äíýýñ ãîë îéëãîëòûã ä¿ãíýæ, ÿëãàí òýìäýãëýñýí þì ø¿¿. Ò¿¿íèéã äýâòýðòýý áè÷èæ àâààðàé. àñóóëò Ýçýìøñýí ìýäëýãèéíõýý õ¿ðýýíä ñóðàã÷èä òà á¿õýí á¿òýýë÷ýýð õàíäàæ òàë á¿ðýýñ íü ø¿¿í õýëýëöýõ çàìààð ýíä áàéãàà àñóóëò á¿ðò á¿ðýí õàðèóëò ºãºõèéã õè÷ýýãýýðýé. ãýðèéí äààëãàâàð Ãýðèéí äààëãàâàð ñîíãîëò õèéõ áîëîìæòîé. Ñóðàã÷èä òà á¿õýí àëü áîëîõ áèå äààæ ñýòãýí áîäîæ õèéãýýðýé. Ñóðàõ áè÷ãýýñ ãàäíà ìýäýýëëèéí áóñàä ýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàõ þì ø¿¿. Ñîðèë Øèíý ìàòåðèàëûí àãóóëãàòàé òàíèëöàæ òýíäýýñ ãîë ç¿éë¿¿äèéã íü ÿëãàí àâ÷ ä¿ãíýëò, òîäîðõîéëîëò ãàðãàñíû äàðàà õîëáîãäîõ àñóóëòóóäàä õàðèóëæ ãýðèéí äààëãàâðóóäûã õèéñýí áàéãàà ø¿¿ äýý. Îäîî äýýðõ á¿õ àæèëëàãààíûõàà ¿íäñýí äýýð ÿìàðõóó ç¿éë ìýäýæ, þóã ã¿éöýòãýæ ÷àääàã áîëñíîî ýíä áàéãàà ñîðèëûã ã¿éöýòãýæ øàëãàõ ¸ñòîé þì ø¿¿. Öààñíû õýìæýý 84õ108 1/16 õýâëýëèéí õóóäàñ 9.75 òîîöîîíû íýãæ õóóäàñ 16.38
  • 3. ªìíºõ ¿ã Ìýäýýëëèéí çóóí ãýæ íýðëýãäýæ áóé 21-ð çóóíä Ìîíãîë óëñûí õºãæèë äýâøëèéã òîäîðõîéëîõ ãîë õ¿ì¿¿ñ òà íàð áèëýý. Òà á¿õýí ºíººäðººñ ýõëýí öîî øèíý “Ìýäýýëýë ç¿é” õýìýýõ õè÷ýýëèéã áèäíèé ºðãºí áàðüæ áàéãàà ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷ãèéí äàãóó ñóäëàõ ãýæ áàéíà. Ýíý õè÷ýýëèéã 5,6-ð àíãèä ¿çñýíýýð ñóðàã÷èä ìààíü þó ìýääýã áîëæ, þóã õèéæ ÷àääàã áîëîõ ¸ñòîéã áèä á¿õýí “Ìýäýýëýë ç¿é 5-6” õýìýýõ ñóðàõ áè÷èãòýý äýëãýí òàâèõûã õè÷ýýñýí áîëíî. Ìýäýýëýë ç¿é áóþó äýëõèé íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí íýð òîìü¸îãîîð èíôîðìàòèê ãýäýã íü êîìïüþòåð äýýð õýðõýí àæèëëàõ ¸ñòîé âý ãýñýí àñóóëòàä ë õàðèóëò ºãºõ ¸ñòîé ãýñýí áîäîë ñàíàà áàéäàã ë äàà. Êîìïüþòåð äýýð àæèëëàæ ñóðàõ íü ÿìàð õýðýãòýé þì, áèäíèé ýöýã ýõ, àõ ýã÷ íàð ãýýä áàðàã ë ìýääýã á¿õ õ¿ì¿¿ñèéí ìààíü õàìãèéí îéðûí õýðýãöýýò ç¿éë íü ÿàãààä êîìïüþòåð áîë÷èõâîî çýðýã àñóóäëóóäûã òóíãààí áîäîîã¿é òîõèîëäîëä ºìíº ºã¿¿ëñýí ñàíàà çºâ ÷ áàéæ áîëîõ þì. ¯íýíäýý ìýäýýëýë ç¿é ãýäýã áîë ìàø îëîí òàëòàé, õèë õÿçãààðûã íü íàðèéâëàí òîãòîîõ áàðàã áîëîìæã¿é òèéì ºðãºí õ¿ðýýã õàìðàí ñóäëàõ õè÷ýýë þì ø¿¿ äýý. Ìýäýýëýë ç¿é áóþó èíôîðìàòèê ãýäýã íü êîìïüþòåðèéí îðîëöîîòîéãîîð ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, õàäãàëàõ, õóâèðãàõ, äàìæóóëàõ ïðîöåññòîé õîëáîãäñîí õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàð þì. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëèéã ñóäëàõ ÿâöäàà êîìïüþòåðòýé íàðèéí òàíèëöàæ, ò¿¿íòýé õàðüöàæ õýðýãëýæ ÷àääàã áîëîõûí çýðýãöýý õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íîî òàíüæ ìýäýõýä êîìïüþòåð ÿìàð òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõûã îéëãîæ, áèäíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä ã¿éöýòãýæ áàéãàà ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ, á¿õ ë áîëîìæóóäûã íü ìýäðýõ ÿâäàë òà á¿õíèé ãîë çîðèëãî áàéõ ¸ñòîé þì. Ýíý áàéäëûã õàðãàëçàí ìýäýýëýë ç¿éí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò õýìýýõ ¿íäñýí áàðèìò áè÷èãò àâ÷ ¿çñýí àãóóëãûí òàâàí àéí õ¿ðýýíä íèéò àãóóëãàà ººð õîîðîíäîî óÿëäàà õîëáîî á¿õèé òàâàí á¿ëýãò õóâààí àâ÷ ¿çñýí þì. Á¿ëýã á¿ðò áàéãàà ñýäâ¿¿ä íü øèíý ìýäëýã îëãîõäîî ýõëýýä õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã óíøèæ ñîíñîõ, õàðæ àæèãëàí òîãòîîõ, ìºí äààëãàâàð ã¿éöýòãýæ àñóóëòàä õàðèóëàõ ÿâöäàà ã¿íçãèéð¿¿ëæ îéëãîí ýçýìøèõ åðºíõèé ç¿é òîãòîë áîëîí ïðàêòèê õýðýãëýýíèé àãóóëãà, àðãà áàðèëààñ òàíèí ìýäýõ¿éí øèíý äýâøèëä àõèõ àãóóëãà àðãà áàðèëä øèëæèõ çàìààð øèíý ìýäëýã îëæ àâàõ, øèíý ÷àäâàð ýçýìøèõ ¸ñòîé çàð÷ìûí ¿íäñýí äýýð çîõèîãäñîí þì ø¿¿. Òà á¿õíèé ñóð÷ ìýäýõ èõ ¿éëñýä ºíäºð àìæèëò õ¿ñüå. Ýðäýì îþóí óëàì ò¿ãýí äýëãýðýõ áîëòóãàé. Çîõèîã÷èä
  • 4. àãóóëãàªìíºõ ¿ã 3 §3.5. Àëãîðèòì íü òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð 5 ¿éëäëèéí òºëºâëºëò áîëîõ íü 90 §3.6. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãà 92§1.1. Êîìïüþòåðòýé òàíèëöàöãààÿ 6 §3.7. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷, §1.2. Êîìïüþòåðèéí äàãàëäàõ ò¿¿íèé êîìàíäûí ñèñòåì 96 òºõººðºìæ¿¿ä 10 §3.8. Àëãîðèòìûí áèåëýëò 98§1.3. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé §3.9. Øóãàìàí àëãîðèòìóóä 99 êîìïüþòåð 14§1.4. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý 17§1.5. Õóëãàíû çààã÷ 22 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. çàãâàð 101§1.6. Ïèêòîãðàìì 26§1.7. Ïðîãðàì áà ò¿¿íèé öîíõ 29 §4.1. Îáúåêò 102§1.8. Öýñ 35 §4.2. Îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð áà ¿éëäýë 105õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà §4.3. Îáúåêòûí îð÷èí 109ìýäýýëëèéí ïðîöåññ 38 §4.4. Îáúåêòûí àíãèëàë 111 §4.5. Çàãâàð 113 §4.6. Çàãâàðûí Àíãèëàë 115§2.1. Ìýäýýëýë 39 §4.7. çàãâàð÷ëàë 117§2.2. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ 42 §4.8. Çàãâàð áàéãóóëàõàä §2.3. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññ 47 ìýäýýëýë áà §2.4. Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ 52 êîìïüþòåðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã 120§2.5. Õàéõûí òóëä õàäãàëàõ 57§2.6. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ 62§2.7. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ 68 òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí§2.8. Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõ 73 òåõíîëîãè 123ãóðàâäóãààð á¿ëýã. àëãîðèòì 77 §5.1. Òåõíîëîãè 124 §5.2. Òåêñòýí áîëîí çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ 128§3.1. ¯éëäëèéí äàðààëàë 78 §5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë §3.2. Áàéãàëü äàõü áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 132 òºëºâ¿¿äèéí äàðààëàë 83 §5.4. Çóðãèéí Microsoft Paint ïðîãðàì 144§3.3. ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº 86 §5.5. Ǻâ áè÷èæ ñóðàõ òåõíîëîãè 153§3.4. ¯éëäëèéí äàðààëàë äàõü àëäàà 88
  • 5. ÊîìïüþòåðÍýãä¿ãýýð á¿ëýã ýíý á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ÷àäâàð: ■ Êîìïüþòåð ãýäýã íü õ¿íèé îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷èëºõ òåõíèê õýðýãñýë áîëîõûã îéëãîõ ■ Êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí á¿ðäýë õýñã¿¿äýä þó þó áàãòäàãèéã ÿëãàí íýðëýæ çààæ ÷àääàã áîëîõ ■ Êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîõ çàðèì òºõººðºìæ¿¿äèéã íýðëýæ òàíüäàã áîëîõ ■ Òåõíèêèéí àþóëã¿é áàéäëûí òàëààð òîäîðõîé îéëãîëòòîé áîëæ, ïðàêòèêò õýâø¿¿ëýõ ■ Êîìïüþòåð àâòîìàòæóóëàëòûí õýðýãñýë áîëîõûã îéëãîæ ìýäýõ ■ Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý áà ò¿¿í äýýðõ ýëåìåíò¿¿äòýé òàíèëöàõ ■ Ïèêòîãðàìì ãýæ þó áîëîõ, êîìïüþòåðèéí ïèêòîãðàììûã ÿëãàæ ñóðàõ ■ Õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð¿¿äèéã ÿëãàí òàíüäàã áîëîõ ■ Öîíõ, ò¿¿íèé á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã íýðëýæ õýðýãëýæ ñóðàõ ■ Êîìïüþòåðèéí öýñíèé ºðãºí õýðýãëýãäýõ õýëáýð¿¿äòýé òàíèëöàõ
  • 6. §1.1. ÊîÌïüþòÅðòýé òàÍèëÖàÖãààß Óíøëàãà■ Êîìïüþòåð ªíººäºð êîìïüþòåðèéã õ¿í á¿ð ìýääýã áîëæýý. Ò¿¿íèéã Çóðàã 1.1-ä ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Êîìïüþòåð ãýäýã íü íýã òàëààñ çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí òåõíèê, íºãºº òàëààñ ò¿¿íèéã óõààíòàé òåõíèê áîëîõîä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ò¿¿íä ñóóëãàñàí ïðîãðàì õàíãàìæ õî¸ðûí íèéëáýð öîãö þì. Êîìïüþòåð íü ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ îð÷èí ¿åèéí õýðýãñýë þì. Êîìïüþòåðèéí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàëò íü Çóðàã 1.2-ò ¿ç¿¿ëñýí ñõåìýýð ÿâàãäàíà. çóðàã 1.1 Êîìïüþòåð Êîìïüþòåðýýð ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõûí òóëä ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðò îðóóëàõ õýðýãòýé. Ìýäýýëëèéã îðóóëàõäàà êîìïüþòå-ðèéí îðóóëàõ òºõººðºìæ¿¿äèéã àøèãëàíà. ¯¿íä, êîìïüþòåðèéí ãàð, Îðîëò Áîëîâñðóóëàëò Ãàðàëòõóëãàíà, ñêàííåð, ìèêðîôîí ãýõ ìýò òºõººðºìæ¿¿ä îðíî. Ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðò îðóóëñíààð, ò¿¿íèéã êîìïüþòåðò õàäãàëàõ, á¿ð öààøèëáàë Õàäãàëàëòêîìïüþòåðýýð áîëîâñðóóëàõ áîëîìæ-òîé áîëíî. çóðàã 1.2 Êîìïüþòåðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñõåì■ Êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí á¿ðäýë õýñã¿¿ä Êîìïüþòåð íü ñèñòåìèéí áëîê, äýëãýö, ãàð, õóëãàíà, áóñàä äàãàëäàõ õýðýãñë¿¿äýýñ á¿ðäýíý. Ýíý íü äýýð ºã¿¿ëñíýýð íýã òºðëèéí òåõíèê áºãººä àëáàí áàéãóóëëàãà, ñóðãóóëèóäàä ºðãºí àøèãëàãäàæ áàéíà. Ìýäýýæ òà íàðûí çàðèì ºìíº íü êîìïüþòåðòýé àæèëëàæ ¿çñýí áàéõ. Òóõàéëáàë, êîìïüþòåð äýýð òîãëîîì òîãëîæ ¿çýýã¿é õ¿¿õýä õîâîð ø¿¿ äýý. Çàðèì ¿åä êîìïüþòåðèéã òîîöîîëîõ ýëåêòðîí ìàøèí (ÒÝÌ) ãýæ íýðëýäýã. Êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí á¿ðäýë õýñýã ãýäýãò äýýð ºã¿¿ëñýí÷ëýí ñèñòåìèéí áëîê, äýëãýö, ãàð áà õóëãàíûã íýðëýæ áîëíî. Îäîî ýäãýýð õýñã¿¿äèéã òóñ á¿ðä íü àâ÷ ¿çüå. Êîìïüþòåðèéí äýëãýöèéã Çóðàã 1.3-ò ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Äýëãýö íü ãàäíààñ íü õàðàõàä òåëåâèçîðòîé òºñòýé òºõººðºìæ þì. Äýëãýö íü êîìïüþòåðò õàäãàëàãäàæ áàéãàà áè÷âýð, çóðàã, îãëîîì ýõ ýò ¿éëèéã îìïüþòåðèéí ýðýãëýã÷èä ç¿¿ëýõýä îðèóëàãäñàí ºõººðºìæ ò ã ì ç ê õ ¿ ç òþì. Îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåðèéí äýëãýö¿¿ä íü îëîí ñàÿ ºíãèéã ä¿ðñëýõ ÷àäâàðòàé áîëñîí þì. Çóðàã 1.3-ò ¿ç¿¿ëñýí äýëãýö íü ýëåêòðîí öàöðàãò õîîëîéí òåõíîëîãèéí äýëãýö þì.
  • 7. 1.1. Êîìïüþòåðòýé òàíèëöàöãààÿ 7 Õàðèí Çóðàã 1.4-ò äýëãýöèéí îð÷èí ¿åèéí äýâøèë áîëîõ õàâòãàé äýëãýöèéã (LCD äýëãýö) õàðóóëñàí áàéíà. Çóðàã 1.5-ä êîìïüþòåðèéí ãàðûã ¿ç¿¿ëæýý. Ãàð äýýð îëîí òîâ÷íóóä áàéõ áà òýäãýýð äýýð ¿ñýã, öèôð, áóñàä òýìäýã¿¿ä áàéäàã. Áè÷âýðèéã êîìïüþòåðò îðóóëàõàä êîìïüþòåðèéí ãàðûã õýðýãëýíý. ̺í ãàð äýýð ñóì á¿õèé òýìäýãòýé çóðàã 1.3 Äýëãýö çóðàã 1.4 òîâ÷íóóä áàéäàã áºãººä òýäãýýðèéã êîìïüþòåðèéí Õàâòãàé äýëãýö çààã÷èéã óäèðäàõ ¿åä õýðýãëýíý. ªºðººð õýëáýë, êîìïüþòåðèéí ãàð íü êîìïüþòåðò ìýäýýëëèéã îðóóëàõ áîëîí ÿíç á¿ðèéí ¿éëäëèéã áèåë¿¿ëýõýä õýðýãëýäýã ¿íäñýí, ÷óõàë òºõººðºìæ þì. Èéìýýñ ò¿¿íèé òóõàé áàãà çýðýã äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ ¿çüå. Ãàðíû òºâ õýñýãò ¿ñýã áîëîí òîî á¿õèé òîâ÷íóóä áàéäàã. Óã òîâ÷íóóä íü ¿ñýã áîëîí òîîã êîìïüþòåðò îðóóëàõàä õýðýãëýãäýíý. Òèéìýýñ òýäãýýðèéã áè÷ãèéí òîâ÷íóóä ãýäýã. Óäèðäàõ òîâ÷ ãýäýãò Enter, Esc, Tab, Caps Lock, Shift, Ctrl, Alt, Backspace, Del, Ins,Num Lock, Print Screen çýðãèéã îðóóëäàã. Ýäãýýð òîâ÷íóóä íü ìýäýýëëèéí çàñâàðëàõàä õýðýãëýãäýíý. Shift, Ctrl, Alt òîâ÷íóóä íü ãàðíû ¿éë àæèëëàãààã ºðãºòãºõºä àøèãëàãäàíà. Õ¿ñíýãò 1.1-ä óäèðäàõ òîâ÷íóóäûí ¿¿ðãèéã òîâ÷ õàðóóëàâ. Print Scroll Pause Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Screen Lock Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) _ + | Insert Home Page Num ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Up Lock / * - Q W E R T Y U I O P { } Del End Page 7 8 9 Tab + Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up A S D F G H J K L : “ 4 5 6 Caps Lock Enter É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Z X C V B N M < > ? 1 2 3 Shift Shift Enter ß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þ End Pg Dn . Control Alt Alt Control 0 Del Ins Áè÷ãèéí òîâ÷íóóä Ôóíêöèîíàëü òîâ÷íóóä Öèôðèéí ãàð Óäèðäëàãûí òîâ÷íóóä Çààã÷èéã óäèðäàõ ñóì òîâ÷íóóä çóðàã 1.5 Êîìïüþòåðèéí ãàðíû òîâ÷óóäûí àíãèëàë Êîìïüþòåðèéí ãàðíû õàìãèéí äýýä õýñýã äýõ òîâ÷íóóäûã ôóíêöèîíàë òîâ÷ ãýäýã. Ýäãýýð íü äýýðýý F1-F12 ãýñýí áè÷èãòýé áàéäàã. Óã òîâ÷íóóäûí ¿¿ðýã íü õýðýãëýýíèé ïðîãðàì á¿ðä ººð ººð áàéæ áîëäîã. Õàðèí èõýíõ õýðýãëýýíèé ïðîãðàìä F1 òîâ÷ òóñëàìæèéí ìýäýýëëèéã ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Êîìïüþòåðèéí ãàð äýýðõ ñóìòàé òîâ÷íóóä íü çààã÷èéã óäèðäàõ ¿¿ðýãòýé þì. Ýíý íü õýðýãëýýíèé ïðîãðàìòàé àæèëëàõ ¿åä èë¿¿ òîä èëýðíý.
  • 8. 8 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð Óäèðäàõ òîâ÷íóóäûí ¿¿ðýã Õ¿ñíýãò 1.1 òîâ÷íû íý𠯿ðýã Enter Êîìàíä áèåë¿¿ëýõ, ïðîãðàìûã àæèëóóëàõ ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. Esc Õèéõýýð çýõñýí ¿éëäëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîíî. Tab Çààã÷èéã áàéðëàëûã øèëæ¿¿ëíý. Áè÷ãèéí òîâ÷íóóäûã ãîðèìûã ººð÷èëíº. Ýíý òîâ÷èéã äàðàõàä ãàð äýýðõ Caps Lock ãýðýë àñ÷ ýñâýë óíòàðäàã. Õýðýâ Caps Lock ãýðýë àñààëòòàé áîë áè÷ãèéí Caps Lock òîâ÷ äýýðõ ¿ñýã òîìîîð áè÷èãäýíý. Caps Lock ãýðýë óíòðààëòòàé áîë áè÷ãèéí òîâ÷ äýýðõ ¿ñýã æèæãýýð áè÷èãäýõ áîëíî. Shift, Ctrl, Äàíãààðàà õýðýãëýãäýõ íü òóí õîâîð. Õàðèí áè÷ãèéí áîëîí óäèðäàõ òîâ÷òîé Alt õîñëîí õýðýãëýãäýæ, ÿíç á¿ðèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Backspace Çààã÷èéí ºìíºõ òýìäýãòèéã àðèëãàæ, çààã÷èéã óðàãø øèëæ¿¿ëíý. Del Çààã÷èéí àðäàõ òýìäýãòèéã óñòãàíà. Îðóóëãà õèéõ ãîðèìûã òîãòîîõ, õîðèõ. ªºðººð õýëáýë, áè÷âýðèéã êîìïüþòåðò Ins îðóóëæ áàéõ ¿åä áè÷âýð äóíä áè÷âýð îðóóëàõàä çààã÷èéí õîéíî îðøèõ áè÷âýð õîéø øèëæèæ îðóóëàõ óó ýñâýë ò¿¿íèéã äàðæ îðóóëàõ óó ãýäãèéã òîäîðõîéëäîã. Num Lock Öèôðèéí ãàðíû ãîðèìûã òîãòîîíî ýñâýë õîðèíî. Print Òóõàéí àãøèíä êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä õàðàãäàæ áàéãàà ç¿éë¿¿äèéã ñàíàõ îéä Screen õàäãàëíà. Öèôðèéí ãàð íü ÿëãààòàé õî¸ð ãîðèìä àæèëëàæ ÷àäíà. Ýíý íü NumLock òîâ÷íû òºëºâººñ õàìààðàõ áºãººä Num Lock ãýðýë àñààëòòàé áîë öèôð áîëîí àðèôìåòèê äºðâºí ¿éëäèéã áè÷èæ àøèãëàõ áîëîìæòîé áîëíî. Õàðèí Num Lock ãýðýë óíòðààëòòàé áîë óã ãàðûã òîâ÷ äýýðõ óäèðäàõ òîâ÷íû ¿¿ðãèéíõ íü äàãóó àøèãëàõ áîëîìæòîé áîëíî. Õóëãàíà [Çóðàã 1.6]. Õóëãàíûã õºäºëãºõºä äýëãýö äýýð ñóì õýëáýðòýé çóðàã 1.6 Õóëãàíàõóëãàíû çààã÷ õºäºëæ óäèðäàãäàíà. Õóëãàíà íü ìýäýýëëèéã îðóóëàõ, ïðîãðàìûã àæèëëóóëàõ çýðýãò õýðýãëýãääýã ÷óõàë òºõººðºìæ þì. Õóëãàíûã æèæèã îëáîã äýýð õºäºëãºí àøèãëàäàã. ¯¿íèéã õóëãàíû äýâñãýðãýíý. ̺í çàðèì õóëãàíû äóíä òàëûí òîâ÷èí äýýð ºíõðºã÷ áàéäàã. Ñèñòåìèéí áëîê [Çóðàã 1.7]. ¯¿íä óäèðäëàãûí áîëîí ñàíàõ îé, õàäãàëàõ áàéãóóëàìæóóä àãóóëàãäàæ áàéäàã. Ñèñòåìèéí áëîêèéí óðä õýñýãò êîìïüþòåðèéã àñààæ óíòðààõ òîâ÷íóóä áàéõ áà ìºí õýä õýäýí ¿¿ð¿¿ä áèé. Ýäãýýð ¿¿ð¿¿äýä óÿí äèñê [Çóðàã 1.8] áîëîí ëàçåðèéí äèñê (CD)-èéã [Çóðàã 1.10] áîëîâñðóóëàõ òºõººðºìæ¿¿ä ñóóðèëñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë, óÿí äèñêèéã áîëîâñðóóëàõ òºõººðºìæ [Çóðàã 1.9] çóðàã 1.7íü óÿí äèñê äýýðõ ìýäýýëëèéã óíøèæ áè÷äýã áàéõàä, ëàçåðèéí äèñêýí Ñèñòåìèéí áëîêäýýðõ ìýäýýëëèéã çºâõºí óíøäàã òºõººðºìæ (CD ROM Driver [Çóðàã 1.11])-èéã ºðãºí àøèãëàäàã. Äèñêýíä áè÷âýð, çóðàã, äóó õºãæèì, êèíî, òîãëîîì, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë, òàéëáàð òîëü ãýõ ìýò ººð îëîí ç¿éë¿¿ä õàäãàëàãäàæ áàéäàã. Ñèñòåìèéí áëîê íü êîìïüþòåðèéí ¿éë àæèëëàãààíä àìèí ÷óõàë ¿¿ðýã á¿õèé ººð îëîí òºõººðºìæ¿¿äèéã àãóóëæ áàéäàã. Ýäãýýð òºõººðºìæ¿¿ä íü ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàëò, ìýäýýëýë õàäãàëàëò çýðýãò õýðýãëýãääýã þì.
  • 9. 1.1. Êîìïüþòåðòýé òàíèëöàöãààÿ 9 çóðàã 1.8 çóðàã 1.9 Óÿí äèñêèéí çóðàã 1.10 Лàçåðèéí çóðàã 1.11 Лàçåðèéí Óÿí äèñê òºõººðºìæ äèñê äèñêèéí òºõººðºìæ òýìäýãëýæ àâ Êîìïüþòåð ãýäýã íü íýã òàëààñ èæ á¿ðäýë òåõíèê, íºãºº òàëààñ ò¿¿íèéã óõààíòàé òåõíèê áîëîõîä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã êîìïüþòåðò ñóóëãàñàí ïðîãðàì õàíãàìæ õî¸ðûí íèéëáýð öîãö þì. Êîìïüþòåð íü ñèñòåìèéí áëîê, äýëãýö, ãàð áà õóëãàíà ãýñýí ¿íäñýí õýñã¿¿äòýé. Ñèñòåìèéí áëîê íü êîìïüþòåðèéí àìèí ÷óõàë ýä àíãèóäûã àãóóëäàã. Äýëãýö íü êîìïüþòåð äýõ ìýäýýëëèéã ¿ç¿¿ëýõ ¿íäñýí ¿¿ðýãòýé þì. õàðèí ãàð íü êîìïüþòåðò ìýäýýëëèéã îðóóëàõ ¿¿ðýãòýé. õóëãàíà íü êîìïüþòåðò ìýäýýëýë îðóóëàõ áîëîí êîìïüþòåðèéã óäèðäàõàä õýðýãëýãääýã. àñóóëò 1. Êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí á¿ðäýë õýñã¿¿äèéã íýðëýíý ¿¿. 2. Äýëãýö þóíä çîðèóëàãääàã òàëààð ÿðèëöàíà óó. 3. Ãàð þóíä çîðèóëàãääàã âý? Ãàðíû òîâ÷íóóäûí ¿¿ðãèéí òàëààð ÿðèëöàíà óó. 4. Õóëãàíà þóíä çîðèóëàãääàã âý? ßàæ õýðýãëýõ òàëààð äýâòýðòýý òîâ÷ áè÷íý ¿¿. 5. Ñèñòåìèéí áëîêûí àãóóëäàã òºõººðºìæ¿¿äèéí òàëààð áàãøòàéãàà ÿðèëöàíà óó. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Êîìïüþòåðèéí èæ á¿ðäë¿¿äèéã æàãñààí áè÷. Òºõººðºìæ á¿ðèéí ¿¿ðýã çîðèóëàëòûã òîâ÷ òàéëáàðëàíà óó. âàðèàíò 2 1. Õýðýâ òàíàéõ êîìïüþòåðòýé áîë óã êîìïüþòåðèéíõýý òóõàé òîäîðõîéëîí áè÷íý ¿¿. ßìàð á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýæ áàéíà âý? Òºõººðºìæ¿¿äèéã íü íýðëýæ, ¿¿ðýã çîðèóëàëòûã òîâ÷ áè÷íý ¿¿. 2. Òàíàé ãýðèéí êîìïüþòåð ÿìàð ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýæ áàéíà âý? Õýí ò¿¿íèéã àæèëëóóëäàã âý? Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Êîìïüþòåðèéí ÿìàð òºõººðºìæ áè÷âýð áà çóðãèéã õàðóóëàõàä àøèãëàãääàã âý? □ Ñèñòåìèéí áëîê □ Äýëãýö □ Ãàð □ Õóëãàíà 2. Êîìïüþòåðèéí ÿìàð òºõººðºìæ áè÷âýðèéã êîìïüþòåðò îðóóëàõàä àøèãëàãääàã âý? □ Ñèñòåìèéí áëîê □ Äýëãýö □ Ãàð □ Õóëãàíà 3. Êîìïüþòåðèéí ÿìàð òºõººðºìæ óäèðäëàãûí áîëîí õàäãàëàõ òºõººðºìæèéã àãóóëàõ âý? □ Ñèñòåìèéí áëîê □ Äýëãýö □ Ãàð □ Õóëãàíà
  • 10. §1.2. ÊîÌïüþòÅðèéÍ ÄàãàëÄàõ òªõªªðªÌæ¯¯Ä Óíøëàãà Êîìïüþòåðèéí èæ á¿ðäýë õýñãýýñ ãàäíà êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîæ àæèëëàäàã, ìºí êîìïüþòåðòýé ìýäýýëýë ñîëèëöîõ áîëîìæòîé îëîí òºõººðºìæ¿¿ä áàéäàã. Êîìïüþòåð äýõ äóó àâèà, õºãæèì çýðãèéã ñîíñîõîä çóðàã 1.12 Чàíãà ÷àíãà ÿðèã÷ õýðýãëýãäýíý [Çóðàã 1.12]. ÿðèã÷ Ìèêðîôîí áà ÷èõýâ÷ [Çóðàã 1.13] íü ìºí êîìïüþòåðèéí äàãàëäàõ õýðýãñýë þì. Ìèêðîôîí íü õ¿íèé ÿðèà, äóó çýðãèéã êîìïüþòåðò îðóóëàõàä õýðýãëýãäýõ áºãººä õàðèí ÷èõýâ÷ íü ÷àíãà ÿðèã÷èéí íýãýí àäèëààð êîìïüþòåð äàõü çóðàã 1.13 äóó ÷èìýýã ñîíñîõîä õýðýãëýãäýíý. Чèõýâ÷, Ñêàííåð [Çóðàã 1.14] íü áè÷âýð áîëîí çóðãèéã ìèêðîôîíêîìïüþòåðò ìýäýýëýë áîëãîí îðóóëàõàä õýðýãëýãääýã òºõººðºìæ þì. Îð÷èí ¿åèéí ñêàííåð íü öààñàí äýýðõ áè÷âýðèéã òàòàæ, êîìïüþòåðèéí áè÷âýð áîëãîõ áîëîìæ îëãîõîîñ ãàäíà ãýðýë çóðãèéã áàéãàà áàéäëààð íü ÿìàð çóðàã 1.14 Ñêàííåðíýãýí õóâèðàë, ºíãºíèé àëäààã¿éãýýð êîìïüþòåðò îðóóëàõ áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà. Õýâëýõ òºõººðºìæ áóþó õýâëýã÷ íü êîìïüþòåð äàõü áè÷âýð áîëîí çóðãèéã öààñàí äýýð áóóëãàõ òºõººðºìæ þì. Õàð öàãààí ýñâýë ºíãºòººð õýâëýäýã õýâëýã÷¿¿ä áàéäàã. Лàçåð õýâëýõ òºõººðºìæ íü õàð öàãààíààð õýâëýõ íü îëîíòàà áàéäàã. Õàðèí ºíãºò õýâëýã÷èéí õóâüä øèíãýí õîðòîé õýâëýã÷ õýðýãëýýíä ºðãºí áàéäàã áà õàð öàãààí çóðàã 1.15 Лàçåð áîëîí ºíãºò õîðûã çýðýã àãóóëæ áàéäàã. Õýâëýã÷¿¿ä õýâëýã÷õîîðîíäîî õýâëýõ õóðäààðàà ÿëãàãääàã þì. Òóõàéëáàë, ëàçåð õýâëýã÷, øèíãýí õîðòîé ºíãºò õýâëýã÷ýýñ õýâëýõ õóðäààðàà èë¿¿ áàéõààñ ãàäíà ¿íý ºðò㺺𺺠÷ èë¿¿ áàéäàã. Çóðàã 1.15-ä íýãýí òºðëèéí ëàçåð õýâëýã÷èéã, 1.16-ä ìºí ººð íýã òºðëèéí ºíãºò õýâëýã÷èéã õàðóóëæýý. Òà á¿õíèé çàðèì íü õóðóó äèñêèéã ìýäýõ áàéõ. ¯¿íèéã èõýíõäýý ôëýø (Flash) äèñê ãýæ ÿðüäàã. Ýíýõ¿¿ äèñê çóðàã 1.16 ªíãºò íü îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåðèéí ñàëøã¿é íýãýí õýðýãëýý õýâëýã÷áîëæ áàéíà. Áàãòààìæ õàðüöàíãóé èõòýé, àâñààðõàí àøèãëàõàä õÿëáàðõàí äèñê þì [Çóðàã 1.17]. Êîìïüþòåðòýé õîëáîãääîã ººð îëîí òºõººðºìæ¿¿ä áèé. çóðàã 1.17 Õóðóó äèñê
  • 11. 1.2. Êîìïüþòåðèéí äàãàëäàõ òºõººðºìæ¿¿ä 11■ òåõíèêèéí àþóëã¿é áàéäàë Òà á¿õíèé îðæ èðæ áóé ýíý êàáèíåò áîë ìàíàé ñóðãóóëèéí êîìïüþòåðèéí êàáèíåò þì ø¿¿ äýý. Ýíý àíãè áîë ñóðãóóëèéí åðäèéí àíãèóäààñ øèðýý á¿ð íü êîìïüþòåðòýé áàéäãààðàà ºâºðìºö îíöëîãòîé áîëîõ íü í¿äýíä òóñ÷ áàéãàà áèç. ªíººäðººñ ýõëýí òà á¿ãä êîìïüþòåðòýé àæèëëàæ ñóðíà. Êîìïüþòåðèéã ¿íýí÷ òóñëàã÷àà áàéëãàõûã òà á¿õýí õ¿ñ÷ áàéãàà áèç äýý. Òóñëàã÷àà ñàéí àíä áàéëãàõûí òóëä ò¿¿íòýé àíõààðàëòàé, çºâ õàðüöàõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé òóëä õàìãèéí íýãä¿ãýýðò êîìïüþòåðèéã á¿¿ áîõèðäóóëààðàé. Òóõàéëáàë, òîîñ íü êîìïüþòåðèéí ãàäàðãóó äýýð òîãòîæ, ìºí öààøèëáàë êîìïüþòåðèéí äîòîîä òºõººðºìæ¿¿ä ð¿¿ îðæ, óëìààð ýëåêòðîí ñõåì¿¿äèéã ãýìòýýäýã. Èéìýýñ ýõíèé øààðäëàãà íü ìýäýýëýë ç¿éí êàáèíåòýä öýâýð öýìöãýð áàéõ íü õàìãààñ ÷óõàë þì. ̺í öààøèëáàë: 1. Áîõèð ãàäóóð õóâöàñ áîëîí áîõèð ãóòàëòàé õýçýý ÷ ìýäýýëýë ç¿éí àíãèä îðæ áîëîõã¿é. Àíãèä îðîõîîñîî ºìíº ãóòàë, ö¿íõ áîëîí õóâöñàà öýâýðëýæ áàéõ õýðýãòýé. 2. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëèéã çàâñàðëàõààñ ºìíº õîîëëîæ áîëîõã¿é. Òóõàéëáàë, òà á¿õíèé èäýõ äóðòàé òàëõ, áîîâ, ñàìàð, ÷èõýð çýðýã íü ¿éðìýã èõ ãàðäàã áºãººä ýíý íü ìºí òîîñíû àäèë õºíººëèéã êîìïüþòåðò ó÷ðóóëäàã. Õýðýâ ¿ðòýñ ¿éðìýã íü òîâ÷íóóäûí õîîðîíä îð÷èõâîë ò¿¿íèéã öýâýðëýõýä õÿëáàð áèø áàéõ áîëíî. 3. Áîõü çàæèëæ áîëîõã¿é. Êîìïüþòåðòýé àæèëëàæ áàéõ ¿åä ¿¿íèéã õîðüäîã. 4. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëä îðîõûí ºìíº ººðèéí ãàðàà õàðààðàé. Ýíý ãàðààðàà òà á¿õýí îäîî êîìïüþòåðò ìýäýýëýë îðóóëàõ áîëíî. Õýðýâ ãàð ÷èíü áîõèð áîë êîìïüþòåðèéí ãàðíû òîâ÷íóóäûã áîõèðäóóëíà. Òýãýýä ýíý áîõèðäñîí ãàðààð áàãø òàíü áîëîí àíãèéí íàéç ÷èíü àæèëëàõ áîëíî ãýäãèéã ñàéí îéëãîõ õýðýãòýé. 5. Êîìïüþòåðèéí òàíõèìä ìºðäºõ äàðààãèéí øààðäëàãà íü ñàõèëãà äýã æóðàì þì. Ãàðûí ãàíö ÷ òîâ÷èéã áàãøèéí çààâàðã¿éãýýð äàðæ áîëîõã¿é. Ìýäýýæ òîâ÷ äàðñíààð òýñðýë þì óó ò¿éìýð ãàðàõã¿é ë äýý. Ãýõäýý õè÷ýýëä áýëä÷èõñýí êîìïüþòåðèéã ººð÷èë÷õºæ ìàãàäã¿é þì. 6. Îíöãîé ñàíóóëãà: Êîìïüþòåðèéã àñààëòòàé áàéõ ¿åä êîìïüþòåðèéí óíòðààõ òîâ÷èéã õýçýý ÷ á¿¿ äàð. Ýíý íü êîìïüþòåðèéí ¿éë àæèëëàãààã äîãîëäóóëæ, öààøèëáàë ýâäðýëä õ¿ðãýæ ÷ áîëíî. ¯¿íèéã õýâèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðóóëàõàä èõýýõýí öàã õóãàöàà, àæèë îðäîã þì. 7. Êîìïüþòåð íü öàõèëãààíààð àæèëëàäãèéã òà á¿õýí ìýäíý. Öàõèëãààíû õ¿÷äýë àþóëòàé ãýäãèéã àíõààð÷ áîëãîîìæòîé õàðüö. Êîìïüþòåðèéí óòàñíóóäàä ãàð á¿¿ õ¿ð. 8. Ãàðíû òîâ÷èéã 纺ëºí äàð. Êîìïüþòåð äàðñàí òîâ÷íîîñ ÷èíü çºð¿¿ ¿éëäýë õèéõã¿é. ̺í ò¿¿í÷ëýí õóëãàíà áîëîí áóñàä äàãàëäàõ òºõººðºìæòýé ãàðòàé õàðüöàæ áàéãààãèéí àäèëààð õàðüöàõ õýðýãòýé. 9. Äýëãýöèéí í¿¿ðýíä ãàð, õóðóó á¿¿ õ¿ðãý. Òîëáî ¿ëääýã. Êîìïüþòåðèéí òàíõèìä äýýðõ ä¿ðì¿¿äèéã ÷àíä áàðèìòëàõ íü ç¿éòýé áºãººä ýíý íü õýòýðõèé ÷àíãà øààðäëàãà áèø þì.
  • 12. 12 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð■ îáüåêò Êîìïüþòåðèéí øèíæëýõ óõààíä îáúåêò ãýñýí ¿ã ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýíý. Ýíý ¿ã íü øèíæëýõ óõààíû íýð òîìü¸îíä ÿìàð íýãýí þì ýñâýë ¿çýãäëèéã òîäîðõîéëäîã. Õàðèí áèä ýíý ¿ãèéã ÿìàð íýãýí õàðàãäàõ ç¿éëèéã òºëººë¿¿ëýõýä õýðýãëýíý. Òóõàéëáàë, áèä äýëãýöýí äýõ îáúåêòòîé ºðãºíººð àæèëëàõ áîëíî. Ýíý íü çóðàã, òîâ÷, òýìäýã, òýãø ºíöºãò ìóæ çýðýã áàéõ þì. Ò¿¿í÷ëýí “îáúåêò” ãýäýã íýð òîìü¸î íü ìýäýýëýë ç¿éä îëîí ¿ãèéã òîâ÷ëîõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Æèøýýëáýë, “Äýëãýöýíä õî¸ð òîâ÷òîé, äîòðîî áè÷âýð á¿õèé òýãø ºíöºãò ìóæ áàéíà” ãýäãèéã “Äýëãýöýíä ãóðâàí îáúåêò áàéíà” ãýæ ºã¿¿ëæ áîëíî. Äýëãýöèéí îáúåêòèéã õóëãàíààð ñîíãîõäîî õóëãàíû çààã÷èéã ò¿¿í äýýð áàéðëóóëæ, õóëãàíûõàà ç¿¿í òîâ÷èéã òîâøèíî. ¯¿íèéã îáúåêòèéã èäýâõæ¿¿ëýõ, îáúåêòèéã ñîíãîõ ãýõ ìýòýýð ÿðüäàã. Êîìïüþòåð õýðýãëýæ áàéãàà õ¿íèéã êîìïüþòåðèéí õýðýãëýã÷ ãýäýã. Ýíý ìº÷ººñ ýõëýí òà á¿õýí êîìïüþòåðèéí õýðýãëýã÷ áîëëîî. òýìäýãëýæ àâ Êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîæ àæèëëàäàã áîëîí ò¿¿íòýé ìýäýýëýë ñîëèëöîõ áîëîìæòîé îëîí òºõººðºìæ¿¿ä áàéäàã. òóõàéëáàë, ÷àíãà ÿðèã÷, ìèêðîôîí, ÷èõýâ÷, õýâëýã÷, ñêàííåð ãýõ ìýò òºõººðºìæ¿¿ä íü êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîí àæèëëàíà. Êîìïüþòåðèéí àþóëã¿é àæèëëàãààíä äàðààõ øààðäëàãóóä áàéíà. ¯¿íä: - Öýâýð ãàðòàé áàéõ; - ¯éðìýã, ¿ð ... ãýõ ìýò ç¿éëã¿é áàéõ; - Ñàõèëãà áàò; - Óíòðààõ òîâ÷èéã á¿¿ äàð; - çàëãóóðò ãàð á¿¿ õ¿ð; - ãàðíû òîâ÷èéã 纺ëºí äàð; - Äýëãýöýíä ãàð á¿¿ õ¿ð. Äýëãýöèéí îáúåêò ãýäýã íü äýëãýöýíä ä¿ðñëýãäýæ áàéãàà ç¿éë þì. òóõàéëáàë, ýíý íü òîâ÷, òýìäýã, òýãø ºíöºãò ìóæ áàéæ áîëíî. Áè÷âýð íü ìºí äýëãýöèéí îáúåêò þì. Äýëãýöèéí îáúåêòèéã õóëãàíààð óäèðäàõäàà õóëãàíû çààã÷èéã îáúåêò äýýð áàéðëóóëæ ç¿¿í òîâ÷èéã äàðäàã. àñóóëò 1. Êîìïüþòåðò õîëáîãäîõ áîëîìæòîé íýìýëò òºõººðºìæ¿¿äèéã íýðëýíý ¿¿. 2. Äýëãýöèéí îáúåêò ãýæ þó âý? Æèøýý ãàðãàíà óó. 3. Äýëãýöèéí îáúåêòèéã õóëãàíààð õýðõýí èäýâõæ¿¿ëäýã âý? 4. ßàãààä ìýäýýëýë ç¿éí êàáèíåòýä öýâýð áàéäàë ÷óõàë áàéäàã òàëààð ÿðèëö. 5. ßàãààä ìýäýýëýë ç¿éí êàáèíåòýä ñàõèëãà, äýã æóðìûã áàðèìòëàõ ¸ñòîé âý? 6. Àëü ä¿ðýì íü êîìïüþòåðèéã ýëåêòðîí áàãàæ ãýäýãòýé õîëáîãäîæ ãàð÷ èðæ áàéíà âý? Õýðýâ àþóëã¿é àæèëëàãààíû óã ä¿ðìèéã çºð÷âºë ìýäýýëýë ç¿éí àíãèä ÿìàð àþóë ó÷ðàõ òàëààð òàéëáàðëàí õîîðîíäîî ÿðèëöàíà óó. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Êîìïüþòåðèéí èæ á¿ðäë¿¿äèéã æàãñààí áè÷íý ¿¿. ¯¿íèéãýý ¿íäñýí áà íýìýëò òºõººðºìæ¿¿ä ãýñýí õî¸ð õýñýãò õóâàà. Òºõººðºìæ á¿ðèéí ¿¿ðýã çîðèóëàëòûã òîâ÷ áè÷íý ¿¿.
  • 13. 1.2. Êîìïüþòåðèéí äàãàëäàõ òºõººðºìæ¿¿ä 13 2. Òàíàé ãýðèéí êîìïüþòåð ÿìàð ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýæ áàéíà âý? Õýí ò¿¿íèéã àæèëëóóëäàã òàëààð äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. âàðèàíò 2 1. Êîìïüþòåðèéí ëàáîðàòîðèéí æóðìûã çºð÷èæ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí òàëààðõ ¿çñýí ñîíññîí ç¿éë¿¿äýý òàéëáàðëàí áè÷íý ¿¿. 2. Íîìä áè÷ýýã¿é êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîæ áîëîõ òºõººðºìæ¿¿äèéã òîî÷. Òîî÷ñîí òºõººðºìæ¿¿äèéíõýý ¿¿ðýã çîðèóëàëòûã òîâ÷ áè÷íý ¿¿. 3. Õ¿í ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà êîìïüþòåðèéã õýðõýí õýðýãëýæ áàéãàà òàëààð îëæ ìýäýýä, òîäîðõîéëîí áè÷íý ¿¿. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Êîìïüþòåðòýé àæèëëàõ ¿åä ÿìàð ä¿ðìèéã ÷àíä áàðèìòëàõ âý? □ Äàìæóóëàã÷èä á¿¿ õ¿ð □ Ø¿äýý öýâýðëý □ Êîìïüþòåðèéã á¿¿ óíòðàà □ Ãàðíû òîâ÷íóóäûã 纺ëºí äàð □ Àæëûí öàã õ¿ðòýë æààõàí óíò 2. Àëü íü äýëãýöèéí îáúåêò âý? □ Êîìïüþòåðèéí óíòðààõ òîâ÷ëóóð □ Äýëãýöýíä ä¿ðñëýãäýæ áàéãàà òîâ÷ □ Äýëãýöýíä ä¿ðñëýãäýæ áàéãàà äàðöàã □ Äýëãýöèéí ºìíº õýñýã äýõ ôèðìèéí òýìäýã □ Äýëãýöýíä ä¿ðñëýãäýæ áóé òýìäýã 3. Êîìïüþòåðòýé õîëáîãäîæ áîëîõ òºõººðºìæ¿¿äèéã ñîíãîíî óó. □ Õýâëýã÷ □ Òîîí òåõíîëîãèéí çóðãèéí àïïàðàò □ Ôîòî çóðãèéí àïïàðàò □ Õóâèëàã÷ ìàøèí □ Âèäåî êàìåð 4. Äàðààõ ä¿ðì¿¿äýýñ êîìïüþòåðèéí êàáèíåòýä áàðèìòëàæ áîëîõóéöûã ñîíãîíî óó. □ Õóìñàà àâ □ ¯ñýý áîî, á¿¿ çàäãàé òàâü □ Õîã á¿¿ òàðü □ Êîìïüþòåðèéí ýä àíãèóäòàé áîëãîîìæòîé õàðüö □ Õóðäàí áè÷èæ ñóð □ Áàãøèéí õýëñíýýñ çºð¿¿ ¿éëäýë á¿¿ õèé.
  • 14. §1.3. ÁèÄÍèéã õ¯ðýýëýÍ ÁÓé ÊîÌïüþòÅð Óíøëàãà Õ¿ì¿¿ñ ãàçðûã ýõëýýä õ¿ðçýýð óõäàã áàéæýý. Äàðàà íü àíæèñ, öààøèëáàë ýêñêîâàòîð, ºðìèéí ìàøèí çýðãèéã çîõèîí á¿òýýñýí áàéíà. Ýäãýýðèéã á¿òýýñíýýð ãàçàð óõàõ àæèë íü õýö¿¿ áèø, áàñ õóðäàí áîëñîí þì. Àíæèñ, ýêñêîâàòîð, àâòîìàøèí çýðýã íü õ¿íèé áèåèéí õ¿÷íèé àæëûã õºíãºâ÷ëºõºä çîðèóëàãäñàí òîíîã, òºõººðºìæ¿¿ä þì. Óã òîíîã, òºõººðºìæ¿¿ä íü àæëûã èë¿¿ á¿òýýëòýéãýýð õèéõýä çîðèóëàãäñàí áàéäàã [Çóðàã 1.18]. çóðàã 1.18 Õ¿íèé õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ çóðàã 1.19 Îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ òºõººðºìæ¿¿äèéí õºãæèë òºõººðºìæ¿¿äèéí õºãæèë ̺í õ¿í òîîí äýýðõ ¿éëäëèéã ýõëýýä öýýæýýð òîîöîîëäîã áàéñíàà äàðàà íü ò¿¿íèéã òîîöîîëîõûí òóëä ñàìïèí, àðèôìîìåòð ýöýñò íü êîìïüþòåðèéã çîõèîí á¿òýýñýí áàéíà [Çóðàã 1.19]. Èíãýñíýýð òîîöîîëîõ íü îäîî õýö¿¿ ç¿éë áèø, ìºí ìàø õóðäàí õèéãäýõ áîëæýý. Èéìýýñ ë êîìïüþòåð õ¿íèé îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷èëæ áàéãàà þì ø¿¿ äýý. Êîìïüþòåð íü àæëûã ýõíýýñ íü àâààä äóóñòàë àâòîìàòààð áèå äààí ã¿éöýòãýæ ÷àäàõóéö óõààíòàé õýðýãñýë áîëæýý. Æèøýýëáýë, ºíºº ¿åä êîìïüþòåð ¿éëäâýðèéí ñóóðü ìàøèíóóäûã àæèëëóóëæ, ñóóðü ìàøèíóóä íü õ¿íèé îðîëöîîã¿éãýýð àæèëëàæ áàéíà. Ýíý íü õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ òóõàé àñóóäàë áèø, õàðèí ò¿¿íèé àâòîìàòæóóëàëòûí òóõàé ÿðèà áîëæ áàéãàà þì. Àâòîìàòæóóëàëò ãýäýã íü ÿìàð íýã àæëûã õ¿íèé îðîëöîîã¿éãýýð õèéæ, ã¿éöýòãýæ áóéã õýëäýã. Êîìïüþòåð íü òîîöîîëëûã ç¿ãýýð íýã õóðäàí õèéãýýä çîãñîõã¿é óã òîîöîîëëûã ïðîãðàì÷ëàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Ïðîãðàì÷ëàë ãýäãèéã ýíãèéíýýð ºã¿¿ëáýë ã¿éöýòãýõ àæëûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõûã õýëæ áàéãàà þì. Òóõàéëáàë, áè÷âýðò õàìãèéí îëîí îðñîí ¿ñãèéã îëîõûí òóëä äàðààõ òºëºâëºãººã çîõèîæ áîëíî. ¯¿íä: 1. ¯ñýã á¿ð áè÷âýðò õý÷íýýí óäàà îðñíûã òîîöîîëîõ; 2. Ýäãýýð òîîíóóäààñ õàìãèéí èõèéã ñîíãîõ; 3. Õàìãèéí èõ òîîíä õàðãàëçàõ ¿ñãèéã õýâëýõ. Êîìïüþòåð õ¿íèé õýëèéã îéëãîäîãã¿é. Èéìýýñ äààëãàâðûã ã¿éöýòã¿¿ëýõèéí òóëä óã äààëãàâðàà ïðîãðàì÷ëàëûí õýëýíä áè÷èæ ºãäºã. Òóõàéëáàë, ºìíºõ òºëºâëºãººã êîìïüþòåðýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõèéí òóëä ïðîãðàì÷ëàëûí Ïàñêàë õýëýíä áè÷èæ áîëíî. Òºëºâëºãººã êîìïüþòåðèéí õýëýíä õºðâ¿¿ëæ ÷àääàã ìýðãýæèëòýí íü êîìïüþòåðèéí ìýðãýæèëòýí þì. Ýíäýýñ õàðàõàä êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì ãýäýã íü êîìïüþòåðèéí õýë äýýð áè÷èãäñýí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº þì.
  • 15. 1.3. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé êîìïüþòåð 15 Ïðîãðàì÷ëàë íü õ¿íèé îðîëöîîã¿éãýýð àâòîìàòààð àæèëëàõ áîëîìæèéã êîìïüþòåðò îëãîäîã. Ïðîãðàìûã õ¿í êîìïüþòåðò áè÷èæ ºãäºã áºãººä êîìïüþòåð íü ïðîãðàìûí òóñëàìæòàéãààð áèå äààí àâòîìàòààð àæèëëàäàã þì. Êîìïüþòåð íü îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ òºõººðºìæ þì. Îð÷èí ¿åä êîìïüþòåð íü îþóíû àæèëä þóãààð ÷ ñîëüæ áîëîìã¿é òóñëàã÷ áîëîí ãàçàð ñàéã¿é õýðýãëýãäýæ áàéíà. òýìäýãëýæ àâ àâòîìàòæóóëàëò ãýäýã íü ÿìàð íýãýí àæëûã õ¿íèé îðîëöîîã¿éãýýð ã¿éöýòãýõèéã õýëäýã. àâòîìàòæóóëàëòàä êîìïüþòåð ºðãºí õýðýãëýãäýæ áàéíà. ïðîãðàì÷ëàë ãýäýã íü ýíãèéíýýð ã¿éöýòãýõ àæëûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõûã õýëäýã. Êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì íü êîìïüþòåðèéí õýëýíä áè÷èãäñýí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº þì. Êîìïüþòåð áîë îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ òºõººðºìæ þì. Êîìïüþòåðèéã ÿìàð ÷ ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàõ áîëîìæòîé áîëæýý. àñóóëò 1. Àâòîìàòæóóëàëò ãýæ þó âý? Àâòîìàòæóóëàëò íü õ¿ì¿¿ñèéí àæëûã õºíãºâ÷èëæ áàéãàà õýðýã ìºí ¿¿? 2. Õ¿ðç õýðýãëýæ áàéãàà íü õ¿íèé õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëæ áàéãàà õýðýã ìºí ¿¿? Õàðèóëòàà òàéëáàðëàíà óó. 3. Õ¿íèé õºäºëìºðèéí àâòîìàòæèëòûí ººðèéí ñàéí ìýäýõ æèøýý ãàðãàíà óó. 4. Êîìïüþòåðã¿éãýýð àâòîìàòæóóëæ áîëîõ óó? Õýðýâ òèéì áîë óã òºõººðºìæèéã ÿàæ ïðîãðàì÷ëàõ âý? 5. Êîìïüþòåðèéã ÿàãààä îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷èëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áàéíà âý? ªºðèéí òàéëáàðàà äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 6. Êîìïüþòåð òîãëîõ íü îþóíû õºäºëìºð ìºí ¿¿? 7. Áè÷âýð áè÷èõ, çóðàõ, õºãæèì çîõèîõîä êîìïüþòåð òóñàëæ ÷àäàõ óó? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Ãýðò, ãóäàìæèíä, ñóðãóóëü äýýð òààðàëääàã òºõºðººìæ¿¿äèéí íýðèéã “Àâòîìàò”, “Õ¿íèé õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõºä õýðýãëýääýã” ãýñýí õî¸ð áàãàíû àëü òîõèðîõîä íü áè÷íý ¿¿. 2. Äýâòýðòýý ÿìàð íýã íîìíîîñ 3-5 ºã¿¿ëáýð áè÷. Ýíý ºã¿¿ëáýðò õàìãèéí öººí îðñîí ¿ñãèéã òîîëîõ òºëºâëºãºº çîõèîæ, ¿ð ä¿íã òîîöîîëíî óó. 3. Òºëºâëºãººã êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì áîëãîõîä þó ìýäýæ áàéõ õýðýãòýé âý? ¯¿íèéã õèéæ ÷àääàã ìýðãýæëèéã þó ãýäýã âý? 4. Êîìïüþòåðèéã ÿìàð àæèëä, õààíà õààíà õýðýãëýæ áàéíà âý? Æèøýý ãàðãàíà óó. âàðèàíò2 1. Ãýðèéí êîìïüþòåðèéíõýý òºõººðºìæ¿¿äèéã “õ¿íèé õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷èëñºí”, “àâòîìàò” ãýñýí õî¸ð áàãàíû àëü òîõèðîõîä íü áè÷íý ¿¿. 2. ªãºãäñºí áè÷âýðèéã êîìïüþòåðò áè÷ýýä äàðààõ òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëñýí áîë äýëãýöýíä ÿìàð ¿ð ä¿í õýâëýõ âý? - Áè÷âýð äýõ “êîìïüþòåð” ÿçãóóðòàé ¿ãèéã òîîë. - ¯ð ä¿íãèéí òîîã äýëãýöýíä õýâëý. - Áè÷âýð äýõ “òîî“ ÿçãóóðòàé ¿ãèéã òîîë. - ¯ð ä¿íãèéí òîîã äýëãýöýíä õýâëý. - Ýõíèé òîîíîîñ õî¸ðäóãààð òîîã õàñ. - ¯ð ä¿íã äýëãýöýíä õýâëý.
  • 16. 16 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð Õ ¿í òºðºëõòºí îëîí çóóíû òóðøèä àíãèëàõ, òîîëîõ, õÿíàõ, òîîöîîëîõ ãýõ ìýò ìàø õ¿íä àæ- ëóóäûã ýíãèéí õÿëáàð áàãàæ õýðýãñë¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð ã¿éöýòãýæ áàéæýý. Ýíýõ¿¿ íýãýí õýâèéí çàëõóóòàé àæëûã õºíãºëºõ ãýñýí õ¿ñýë òýì¿¿ëýë íü õ¿íèé áîëîìæèéã õýäýí ñàÿ äàõèí äàâæ ãàðñàí êîìïüþòåðèéã á¿òýýõýä õ¿ðãýñýí áèëýý. Íàðèéí òîîöîî, àñàð èõ ñàíàìæ á¿õèé ìàø õóðäàí òîîöîîëîõ ÷àäâàðòàé êîìïüþòåð¿¿ä íü ìàòåìàòèêèéí òîäîðõîé àðãóóäûí òóñëàìæòàéãààð ¿éëäâýðëýëèéã óäèðäàæ, îíîø òàâüæ, òàñàëáàðûã õóäàëäàæ áàñ íººöºëæ ñàíñðûí õºëã¿¿äèéí íèñëýãèéã óäèðäàæ áàéíà. Êîìïüþòåð¿¿ä íü þó õèéæ ÷àäàõûã òîîöíî ãýäýã ìýäýýæ õýö¿¿. Àìüäðàë áèäíèé ºìíº ºäðººñ ºäºðò êîìïüþòåðã¿éãýýð øèéäýõýä õýö¿¿ ìàø îëîí çîðèëòóóäûã òàâüñààð áàéíà. âàðèàíò 3. 1. Õ¿íèé õºäºëìºðèéí õ¿íä ýñâýë àþóëòàé ¿éë àæèëëàãààã àâòîìàòæóóëàí áàéãàà òóõàé çºãíºëèéã áîäîæ îëîîä, äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 2. Áè÷âýðèéí ºã¿¿ëáýðèéí òîîã òîäîðõîéëîõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Õ¿íèé õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ òºõººðºìæ¿¿äèéã ñîíãî. □ Õ¿ðç □ Óãààëãûí ìàøèí □ Ñàìïèí □ ªðºìäºõ òºõººðºìæ □ Ìàõíû ìàøèí 2. Õ¿íèé õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëæ áàéãàà òºõººðºìæ¿¿äèéã ñîíãî. □ ªðºìäºõ òºõººðºìæ □ Àâòîìàò óãààëãûí ìàøèí □ Êîìïüþòåð □ Òîîíû ìàøèí □ Ïðîãðàìûí óäèðäëàãàòàé ñóóðü ìàøèí 3. Îþóíû õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷ëºõ àâòîìàò òºõººðºìæ áîëîõ êîìïüþòåð ÿìàð øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã âý? □ Ìàø õóðäàí àæèëëàäàã □ Àðèôìåòèê ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýæ ÷àäíà □ Лîãèê ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýæ ÷àäíà □ Ïðîãðàìûã áèåë¿¿ëýõ □ Áè÷èõ áîëîí çóðàõàä òóñëàõ 4. Õýðýâ õ¿í ïðîãðàì÷ëàëûã ìýääýã áîë äàðààõ ç¿éë¿¿äýýñ àëèéã õèéæ ÷àäàõ âý? □ Êîìïüþòåð òîãëîîì òîãëîõ □ Êîìïüþòåðò çàõèäàë áè÷èõ □ Òýãø ºíöºãòèéí òàëáàéã òîîöîîëîõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã çîõèîõ □ Àæèë÷äûíõàà öàëèíã êîìïüþòåðýýð òîîöîîëîõ □ Èíòåðíýòýýñ çóðàã õàéõ 5. Ýõíèé áàðèìòàä “è” ¿ñýã 20 øèðõýã îðñîí. Õàðèí õî¸ðäóãààð áàðèìò ýõíèé áè÷âýðýýñ öººí ¿ãòýé. Òýãâýë õî¸ðäóãààð áàðèìòàä “è” ¿ñýã íýãä¿ãýýð áàðèìòààñ öººí áàéãàà ãýæ ¿çýæ áîëîõ óó? Õàðèóëòàà òàéëáàðëàíà óó.
  • 17. §1.4. ÊîÌïüþòÅðèéÍ àæëûÍ Øèðýý Óíøëàãà Ýíý áîë Áîëäûí àæëûí øèðýý [Çóðàã 1.20]. Ò¿¿íèé øèðýý èõ ýìõ öýãöòýé áàéãààã òà íàð õàðæ 4áàéíà. Øèðýýí äýýð äýâòýð, ºäðèéí òýìäýãëýë, 3 8 2¿çýã õàðàíäààòàé ñàâ, íîìóóä áàéíà. Õàðèí õàíàí 1 6 7 12 11äýýð öàã, öàã òîîíû áè÷èã, õè÷ýýëèéí õóâààðü, 5 10ò¿¿íèé àíãèéíõàíòàéãàà àâõóóëñàí çóðàã áàéíà. 9Àæèëëàõàä òîõèðîìæòîé á¿õ þì áýëýí, ãàðò îéð, èë¿¿ ç¿éë áàéõã¿é áàéíà. Êîìïüþòåðèéã àñààñíààð õýñýã õóãàöààíû äàðàà äýëãýöýíä “àæëûí øèðýý” ãàð÷ èðíý. Ò¿¿í äýýð ïðîãðàì áîëîí áàðèìòûã òºëººëñºí çóðãóóä áóþó òýìäã¿¿äèéã õàðàõ áîëíî. Òýãýõëýýð êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý ãýæ ïðîãðàì áîëîí áàðèìò (áè÷âýð, çóðàã, äóó)-ûí òºëººëºõ çóðàã çóðàã 1.20 Áîëäûí øèðýýá¿õèé äýëãýö áàéõ íü ýý [Çóðàã 1.21]. Àæëûí øèðýýí äýýð ÿíç á¿ðèéí ïðîãðàì áîëîí áàðèìòóóä áàéæ áîëîõîîñ ãàäíà òýäãýýðèéã èë¿¿ ñàéõàí õàðàãäàõààð áàéðëóóëñàí áàéæ áîëäîã. ¯¿íýýñ ãàäíà êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýíèé äýâñãýðèéã ãî¸ìñîã çóðàãòàé áîëãîæ áîëíî.■ àæëûí øèðýýí äýýðõ çàðèì îáúåêòóóä Êîìïüþòåð õýðýãëýã÷ á¿ðèéí êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýý𠺺ðèéí ãýñýí ïðîãðàì áîëîí áàðèìòóóäûí öóãëóóëãà áàéäàã. Ãýõäýý çóðàã 1.21 Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýêîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý á¿ð äýýð äàðààõ ïðîãðàìóóä èõýíõäýý áàéõ áîëíî [Çóðàã 1.22].My Computer Êîìïüþòåð äýõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã õàðàõ, òýä-ãýýðòýé àæèëëàõ áîëîìæèéã îëãîäîã ïðîãðàì þì [Çóðàã 1.22(à)]. (à) (á) (â) (ã)Windows Explorer Êîìïüþòåð äàõü çóðàã 1.22 Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýðõ çàðèì ïðîãðàì áîëîí ôàéëûã óäèðäàõàä õý- ïðîãðàì áîëîí õýðýãñë¿¿äðýãëýãääýã ¿éë÷èëãýýíèé ïðîãðàì þì [Çóðàã 1.22(á)]. Recycle Bin Õýðýãöýýã¿é áîëñîí áàðèìò áîëîí ïðîãðàìûã àãóóëäàã õàâòàñ. ¯¿íèéã êîìïüþòåðèéí õîãèéí ñàâ ãýæ íýðëýõ ÿâäàë áèé [Çóðàã 1.22(â)].
  • 18. 18 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. ÊîìïüþòåðMy Documents Êîìïüþòåðò õàäãàëàãäàæ áàéãàà áàðèìòóóäûã õàäãàëäàã õàâòàñ þì [Çóðàã 1.22(ã)]. ̺í äàðààõ õî¸ð õýðýãñýë òà á¿õíèé àæèëëàæ áàéãàà êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð áàéõ áîëíî. Paint ïðîãðàì íü êîìïüþòåðò çóðàã çóðàõ áîëîìæèéã õýðýãëýã÷èä îëãîíî. Ýíý ïðîãðàìûí íýð áîëîõ Ïýéíò íü àíãëè ¿ã áºãººä “çóðàã”, “çóðàõ” ãýñýí óòãàòàé ¿ã þì [Çóðàã 1.23(à)]. (à) (á)WordPad ïðîãðàì íü êîìïüþòåðò áè÷âýðèéã áîëîâñðóóëäàã ïðîãðàì þì çóðàã 1.23 Paint áà [Çóðàã 1.23(á)]. WordPad ■ àæëûí ìºð Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýíèé õàìãèéí äîîä õýñýãò îðøèõ ìºðèéã àæëûí ìºð ãýäýã [Çóðàã 1.24]. Ýíý ìºðºíä Start òîâ÷ áàéõààñ ãàäíà ºðãºí õýðýãëýãääýã ïðîãðàìóóäûí õýðýãñë¿¿ä áàéäàã. çóðàã 1.24 Àæëûí ìºð Start (Ãàðàà) öýñèéã êîìïüþòåðèéí åðºíõèé öýñ ãýæ õýëæ áîëíî. Ó÷èð íü ýíý öýñ íü êîìïüþòåðò ñóóëãàãäñàí ïðîãðàìóóäûã àãóóëàõààñ ãàäíà ìºí êîìïüþòåðèéã ä¿ðìýýð íü óíòðààõ ãýõ ìýò êîìàíäóóäûã àãóóëæ áàéäàã. Start öýñ äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí ç¿¿í òîâ÷èéã äàðàõàä óã öýñ äýëãýãäýíý [Çóðàã 1.25]. Ýäãýýðýýñ çàðèì íýã çàéëøã¿é øààðäëàãàòàéã òàéëáàðëàÿ. Programs-ò êîìïüþòåðò ñóóëãàñàí ïðîãðàìóóäûí íýð áîëîí õàâòàñ áàéõ áà ýíäýýñ ïðîãðàìûã ñîíãîí àæèëëóóëæ áîëíî. ¯¿íèé òóëä ýíäýýñ ïðîãðàìûã ñîíãîîä õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã òîâøèõ õýðýãòýé. Documents-ò êîìïüþòåðò áîëîâñðóóëàãäñàí ñ¿¿ëèéí õýä õýäýí áàðèìòóóäûí æàãñààëò àãóóëàãäàæ áàéäàã. Turn Off Computer...-êîìïüþòåðèéã ä¿ðìèéí äàãóó óíòðààõ êîìàíä. Ýíý êîìàíäûã ñîíãîõîä Çóðàã 1.26-ä ¿ç¿¿ëñýí öîíõ ãàð÷ èðíý. Ýíý öîíõíû Turn Off ñîíãîëò äýýð õóëãàíû çààã÷àà çóðàã 1.25 Êîìïüþòåðèéí áàéðëóóëàí ç¿¿í òîâ÷èéã íü òîâøèõîä êîìïüþòåð ä¿ðìèéí äàãóó åðºíõèé öýñíèé äýëãýãäñýí óíòðàõ áîëíî. áàéäàë ̺í àæëûí ìºðºíä çàðèì íýã ÷óõàë ïðîãðàìóóäûã àãóóëñàí õýñýã áàéäàã [Çóðàã 1.27(à)]. Ýíý íü àãóóëæ áóé ïðîãðàì áîëîí áàðèìòûã õóðäàí àæèëëóóëàõ áîëîìæèéã õýðýãëýã÷èä îëãîíî. ¯¿íòýé çàëãààä êîìïüþòåðò àæèëëàæ áàéãàà ïðîãðàì áîëîí ïðîãðàìä áîëîâñðóóëàãäàæ áàéãàà áàðèìòûí íýð á¿õèé òîâ÷ ãàð÷ èðäýã õýñýã áàéðëàíà. ¯¿íèéã Çóðàã 1.27(á)-ä ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. çóðàã 1.26 Êîìïüþòåðèéã ä¿ðìèéí äàãóó óíòðààõ öýñ
  • 19. 1.4. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý 19 Àæëûí ìºðíèé òºãñãºëèéí õýñýãò õýëíèé òîõèðãîî [Çóðàã 1.27(â)], êîìïüþòåðèéí îãíîî [Çóðàã 1.27(ã)] çýðýã õýðýãñë¿¿ä îðøèíî. Êîìïüþòåðèéí îãíîî íü ñèñòåìèéí îí, ñàð, ºäºð, öàã õóãàöàà þì. Êîìïüþòåðòýé àæèëëàæ áàéõ ¿åä ïðîãðàìûã íýýõ, áàðèìòûã íýýõ ãýæ ÿðèõ íü îëîíòîî òîõèîëääîã. Ýíý íü ïðîãðàìûã àæèëëóóëæ, áàðèìòûã íýýæ êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä ãàðãàíà ãýñýí ¿ã þì. (à) (á) (â) (ã) çóðàã 1.27 Àæëûí ìºðíèé çàðèì çàðèì õýñã¿¿ä■ õóëãàíààð àæèëëàöãààÿ Õóëãàíà íü óäèðäëàãûí òºõººðºìæ áºãººä äýëãýöèéí îáúåêòòîé àæèëëàõàä èõýâ÷ëýí õýðýãëýãääýã. ̺í õóëãàíû çààã÷ ãýæ íýðëýãäýõ áÿöõàí ñóì êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä áàéãààã òà á¿õýí õàðàõ áîëíî. Ýíýõ¿¿ çààã÷ íü õóëãàíû õºäºë㺺íòýé óÿëäààòàé äýëãýöýíä õºäëºõ áºãººä õóëãàíààð õèéõ àæëûã êîìïüþòåðò ã¿éöýòãýäýã. Õóëãàíà õýìýýõ òºõººðºìæ ìààíü õî¸ð ýñâýë ãóðâàí òîâ÷òîé áàéäàã. Ýäãýýð òîâ÷íóóäûí òóñëàìæòàéãààð êîìïüþòåðèéã óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýíý. Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷ õàìãèéí èõ õýðýãëýãääýã þì. Õóëãàíû òîâ÷ûã íýã óäàà äàðàõ ¿éëäëèéã òîâøèõ ãýíý. Õóëãàíû òîâ÷èéã äàðàëòóóäûí õîîðîíäîõ çàé ìàø áàãà áàéõààð õî¸ð óäàà òîâøèõûã äàâõàð òîâøèëò ãýäýã. Äàâõàð òîâøèëò íü õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èí äýýð õèéãäýíý. Àæëûí øèðýýí äýýðõ ïðîãðàì ýñâýë áàðèìòûã íýýõ, ººðººð õýëáýë ïðîãðàìûã àæèëëóóëàõûí òóëä äàðààõ ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýíý. ¯¿íä: - Õóëãàíû çààã÷èéã ïðîãðàì ýñâýë áàðèìòûí òºëººëñºí çóðàã äýýð áàéðëóóë; - Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èí äýýð äàâõàð òîâøèëò õèé. Ýíý õî¸ð ¿éëäëèéã “. . . äýýð õóëãàíààð äàâõàð òîâø” ãýæ òîäîðõîéëäîã. Õóëãàíààð õèéäýã ººð íýã ¿éëäýë íü “Ǻºõ” ¿éëäýë þì. Ǻºõ ãýäýã íü êîìïüþòåðèéí äýëãýöèéí îáúåêòûí áàéðëàëûã ººð÷ëºõèéã õýëíý. Ǻºõèéí òóëä äàðààõ àëõìóóäûã õèéäýã. ¯¿íä: - Îáúåêò äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóë; - Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð; - Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàðñàí ÷èãýýðýý õóëãàíûã õºäºëãºæ îáúåêòèéã áàéðëóóëàõ øèíý áàéðëàëä àâ÷èð; - ¯éë àæèëëàãààã äóóñãàõûí òóëä äàðæ áàéãàà òîâ÷îî ñóëëà. Ǻºõ ¿éëäëèéã õèéñíýýð àæëûí øèðýýí äýýðõ îáúåêòóóäûã õýðýãöýýòýé áàéðàíä áàéðëóóëæ, ìºí øààðäëàãàòàé äàðààëàëä îðóóëæ áîëíî. òýìäýãëýæ àâ Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý ãýäýã íü ïðîãðàì áîëîí áàðèìòûã òºëººëñºí çóðàã á¿õèé êîìïüþòåðèéã àñààñíààñ õýñýã õóãàöààíû äàðàà ãàð÷ èðäýã äýëãýö þì. àæëûí øèðýýí äýýðõ õýðýãñë¿¿ä áà áàðèìòóóä êîìïüþòåð á¿ðèéí õóâüä ººð ººð áàéæ áîëíî. õóëãàíà áîë äýëãýöèéí îáúåêòòîé àæèëëàõàä çîðèóëàãäñàí óäèðäëàãûí òºõººðºìæ þì. àæëûí øèðýýí äýýðõ ïðîãðàì ýñâýë áàðèìòûã íýýõèéí òóëä òýäãýýðèéã òºëººëñºí çóðàã äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëæ, ç¿¿í òîâ÷èí äýýð äàâõàð òîâøèëò õèéíý. Êîìïüþòåðèéí äýëãýö äýýðõ îáúåêòèéã 纺æ áîëíî.
  • 20. 20 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð àñóóëò 1. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý íü ÿàãààä êîìïüþòåðèéã àñààõàä øóóä ãàð÷ èðýõã¿é, õàðèí õýñýã õóãàöààíû äàðàà äýëãýöýíä ãàð÷ èðäýã âý? 2. Êîìïüþòåðòýé àæèëëàäàã õ¿íèéã êîìïüþòåðèéí õýðýãëýã÷ ãýäýã. ßàãààä èíãýæ íýðëýäãèéã òàéëáàðëàíà óó. 3. Êîìïüþòåð á¿ðèéí àæëûí øèðýý íýã ÿíçûí õàðàãääàã. Ýíý ¿íýí ¿¿? 4. Çóðàã 1.28-ä ¿ç¿¿ëñýí àæëûí øèðýýí äýýðõ òýìäã¿¿ä þóã òºëººëºõ âý? çóðàã 1.28 Çàðèì ïðîãðàì áîëîí õýðýãñë¿¿ä 5. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýíèé äîîä õýñýãò áàéðëàõ Start òîâ÷ áîëîí õýðýãñë¿¿ä á¿õèé ìºðèéã þó ãýæ íýðëýõ âý? 6. Àæëûí ìºð õààíà îðøèõ âý? 7. Çóðàã 1.29 äàõü àæëûí ìºð äýõ ýäãýýð òîâ÷íóóä þóã èëòãýæ áàéíà âý? Òàéëáàðëàí ÿðèëöàíà óó. çóðàã 1.29 Àæëûí ìºðíèé õýñýã 8. Õóëãàíû òîâøèëò ãýæ þó âý? Òîâøèëò áà äàâõàð òîâøèëòûí ÿëãààã õýëíý ¿¿. 9. “Àæëûí øèðýý äýýðõ Paint ïðîãðàì äýýð õóëãàíààð äàâõàð òîâø” ãýñýí ¿éëäëèéí õèéõ àëõìûã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 10. Ǻºõ ¿éë àæèëëàãààã õèéõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã õýëíý ¿¿. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð ÿìàð òýìäã¿¿ä îðøèõ âý? Ýíý òýìäã¿¿äèéí íýðèéã “Ïðîãðàì”, “Áàðèìò” ãýñýí õî¸ð áàãàíàä ÿëãàæ áè÷íý ¿¿. 2. Àæëûí øèðýýí äýýð îðøèõ ïðîãðàì ýñâýë áàðèìòûã íýýõ òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. 3. Êîìïüþòåðèéí õóëãàíû çîðèóëàëò þó âý? Õóëãàíàòàé àæèëëàõ õýðýãëýýíèé æèøýý ãàðãàíà óó. 4. Êîìïüþòåðò áàðèìò áîëîâñðóóëàõ WordPad ïðîãðàì àæèëëàñàí áºãººä çóðàã áîëîâñðóóëàõ Paint ïðîãðàì èäýâõòýé áàéãàà áîë àæëûí ìºð ÿìàð õýëáýðòýé áàéõ âý? Ò¿¿íèé õýëáýðèéã äýâòýðòýý çóðíà óó. âàðèàíò 2. 1. Òàíû ãýðèéí êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð ÿìàð òýìäã¿¿ä áàéíà âý? Ýíý òýìäã¿¿äèéã “Ïðîãðàì”, “Áàðèìò” ãýñýí õî¸ð áàãàíàä ÿëãàæ òºëººëñºí çóðãèéã çóðæ, íýðèéã áè÷íý ¿¿. 2. Àæëûí øèðýýí äýýðõ õàâòàñ òºðëèéí (òóõàéëáàë, My Documents) òýìäýã äýýð äàâõàð òîâøèëò õèéõýä ÿàõ âý? Ýíý ¿éëäëèéã õèéõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. 3. ªºðèéõºº êîìïüþòåðèéí õóëãàíû çààã÷ ðóó àíõààðàëòàé õàðíà óó. Õóëãàíûã õºäºëãºæ ¿ç. Óã õºäºë㺺íèéã àëäàëã¿é äàãàí õºäºëæ áàéíà óó? 4. Àæëûí øèðýýí äýýðõ òýìäã¿¿äèéã çººæ ººðèéí òààëàãäñàí áàéðëàëä îðóóëíà óó.
  • 21. 1.4. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýý 21 Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. ßàãààä êîìïüþòåðèéã àñààñíààñ õýñýã õóãàöààíû äàðàà äýëãýöýíä àæëûí øèðýý ãàð÷ èðäýã âý? □ êîìïüþòåð ã¿éöýä àñààã¿é áàéäàã □ êîìïüþòåð àæëûí áýëýí áàéäëàà øàëãàõ õýðýãòýé áàéäàã □ êîìïüþòåð õýíòýé àæèëëàæ áàéãààãàà ìýäýõ õýðýãòýé áàéäàã □ ýëåêòðîí ñ¿ëæýýãýý øàëãàõ õýðýãòýé áàéäàã □ êîìïüþòåð òóõàéí ºäðèéí àæëûí òºëºâëºãººã ã¿éöýòãýõ õýðýãòýé áàéäàã 2. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð àëü íü îðøèõ âý? □ My computer òºëººëñºí çóðàã □ My document õàâòàñíû çóðàã □ Áàðèìòûã òºëººëºõ çóðàã □ Áàðèìòòàé õàâòàñ □ WordPad-ûã òºëººëñºí çóðàã 3. ßìàð òýìäã¿¿ä àæëûí ìºðºíä îðøèõ âý? □ Start öýñ □ íýýëòòýé ïðîãðàì áîëîí áàðèìòûí òîâ÷ëóóð □ êîìïüþòåðèéã óíòðààõ òîâ÷ □ êîìïüþòåðèéí õàìãèéí õýðýãöýýòýé ïðîãðàì 4. Çóðàã 1.26-ä ¿ç¿¿ëñýí àæëûí ìºðºíä õý÷íýýí ïðîãðàì àæèëëàæ áàéíà âý? □ íýã ÷ àëãà □ 2 □ 5 □ 9 5. Çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí òºëººëºõ òýìäýã á¿õèé ïðîãðàì þóíä àøèãëàãäàõ âý? □ õàìãèéí õýðýãöýýòýé ïðîãðàìûã àãóóëíà □ õàìãèéí õýðýãöýýòýé áàðèìòûã àãóóëíà □ õàìãèéí õýðýãöýýòýé ïðîãðàì áîëîí áàðèìòûã àãóóëíà □ õýðýãöýýã¿é áîëñîí áàðèìò áîëîí ïðîãðàìûã àãóóëíà □ õîãèéí ñàâ 6. Êîìïüþòåðèéí õóëãàíààð ÿìàð ¿éëäýë ã¿éöýòãýæ áîëîõ âý? □ Êîìïüþòåðèéí àñààõ □ Äýëãýöèéí îáúåêòèéã øèëæ¿¿ëýõ □ Áàðèìòûã íýýõ □ Ïðîãðàìûã íýýõ □ Äýëãýöèéí àñààõ òîâ÷èéã äàðàõ 7. Äýëãýöèéí îáúåêòèéã 纺õ ¿éëäë¿¿äèéã çºâ äàðààëàëä îðóóëàí äóãààðëàíà óó. □ õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð □ ¿éë àæèëëàãààã òºãñãºõèéí òóëä òîâ÷íû äàðàëòàà ñóëëà □ õóëãàíû çààã÷èéã îáúåêò äýýð áàéðëóóë □ òîâ÷èéã äàðñàí ÷èãýýðýý îáúåêòèéã øèíý áàéðëàë ðóó 纺
  • 22. §1.5. õÓëãàÍû çààã× Óíøëàãà Õóðóóãààðàà çààõ íü íýã èõ íàéðñàã áàéäëûã ¿ç¿¿ëäýãã¿é áèëýý. Ãýõäýý ¿¿íèéã õýðýãëýõã¿é áàéõ íü õ¿íäðýëòýé áàéäëûã ¿¿ñãýäýã. Õ¿ì¿¿ñ áèå áèåíèéõýý àíõààðëûã òàòàõ, ç¿ã ÷èã çààõ, àëèâàà ç¿éëèéã ìýäýýëýõ ¿åä õóðóóãààðàà çààäàã þì. Áèäíèé ãàðûí òàâàí õóðóóíààñ íýãèéã çààã÷ õóðóó ãýæ íýðëýñýí íü äýìèé ç¿éë áèø þì. Õ¿íèé îþóí ñàíàà øààðäëàãàòàé ¿åä ººðèéí ýðõã¿é óã õóðóóã, á¿ð òîäðóóëáàë, äîëîîâîð õóðóóã çààãóóð áîëãîí àøèãëàäàã þì [Çóðàã 1.30]. Åð íü çààãóóð ãýæ ¿ç¿¿ð ð¿¿ãýý íàðèéññàí óðò ìîäûã õýëäýã. ¯¿íèéã òà á¿õíèé áàãø õýðýãëýæ áàéæ áîëíî, ýñâýë ëàçåð ãýðëèéí òóÿàã çóðàã 1.30 Çààã÷ àøèãëàñàí çààãóóð ÷ õýðýãëýæ áàéæ áîëîõ þì. Çààãóóð íü çºâõºí õóðóóáàãø õ¿í ë õè÷ýýë çààõäàà õýðýãëýäýã ç¿éë áèø þì. Çàìûí öàãäàà ìàøèí áîëîí õ¿íèé õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëàõäàà, ìóçåéí àæèëòàí ¿çìýð òàéëáàðëàõäàà, õºãæìèéí óäèðäàà÷ äóó÷èí áîëîí õºãæèì÷äèéã óäèðäàõäàà çààãóóðûã õýðýãëýæ áàéäãèéã òà á¿õýí ìýäíý ø¿¿ äýý. Õàðèí çààã÷ ãýäýã íü ìºí ë çààãóóð þì. Çààã÷ íü çààãóóðààñ çààâàë ¿ç¿¿ð ð¿¿ãýý íàðèéññàí ìîä áèø õàðèí ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã òîäîðõîéëæ áàéäãààðàà ÿëãààòàé. Çààã÷ áèäíèé ýðãýí òîéðîíä ìàø èõ òààðàëääàã. Òýä íü ÿìàð ÷ ¿ãã¿éãýýð õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã ºã÷ áàéäàã. Òóõàéëáàë, àâòî çàìä ñóì á¿õèé òýìäã¿¿äèéã àøèãëàõ áºãººä òýð íü õºäºë㺺íèé ÷èãëýë, àíõààðóóëãà çýðãèéã çààæ ìýäýýëæ áàéäàã ø¿¿ äýý. ■ õóëãàíû çààã÷ Êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä áèä ìºí ë çààã÷èéã õàðàõ áîëíî. Ò¿¿íèéã êîìïüþòåðèéí õóëãàíû òóñëàìæòàéãààð õºäºëãºäºã þì. ªºðººð õýëáýë, õóëãàíû çààã÷ õýìýýõ ñóì ä¿ðñòýé îáúåêòèéã õóëãàíà õýìýýõ òºõººðºì溺ð óäèðääàã. Õóëãàíûã äýâñãýð äýýã¿¿ð õºäºëãºõºä õóëãàíû çààã÷ õàðãàëçàõ ç¿ãò õºäºëäºã þì. Òà á¿õýí êîìïüþòåð òîãëîõäîî õóëãàíûã áàéíãà àøèãëàäàã ø¿¿ äýý. Õóëãàíû çààã÷ íü òóõàéí àãøèí äàõü áèåë¿¿ëýëòèéí ¿éëäëýýñ õàìààð÷, ÿíç á¿ðèéí õýëáýðò õóâèð÷ áàéäàã.□ õóëãàíû çààã÷èéí “åðºíõèé” õýëáýð Êîìïüþòåð ÿìàð íýãýí àæèë õèéãýýã¿é ¿åä òóõàéëáàë, õóëãàíû çààã÷ êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð áàéðëàæ áàéãàà ¿åä èéì õýëáýðòýé áîëñîí áàéíà. Ýíý íü ò¿¿íèéã àøèãëàõàä áýëýí áîëîõûã èëòãýæ áàéãàà þì. Õóëãàíà ìààíü êîìïüþòåðèéã óäèðäàõàä õýðýãëýäýã òºõººðºìæ áîëîõûã ºìíº ¿çñýí. Èéìýýñ õóëãàíû çààã÷ ýíý õýëáýðò áàéõ ¿åä ò¿¿íèéã ýíý ¿¿ðãèéíõ íü äàãóó õýðýãëýõ áîëîìæòîé þì. Õóëãàíû çààã÷èéã äýëãýöèéí îáúåêò äýýð õýñýã õóãàöààíä (1-2 ñåêóíä) áàéëãàõàä õóëãàíû çààã÷èéí áàðóóí äîîä áóëàíä áàãàõàí ìýäýýëýë ãàðíà. Ýíý íü òóõàéí îáúåêòèéí òîâ÷ ìýäýýëýë þì.
  • 23. 1.5. Õóëãàíû çààã÷ 23□ “Êîìïüþòåð àæèëëàæ áàéíà, õ¿ëýý” çààã÷ Õóëãàíû çààã÷ èéì õýëáýðòýé áîëñîí ¿åä òóõàéí àãøèíä êîìïüþòåð àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ººð ÿìàð íýã ¿éëäýë õèéõ áîëîìæã¿é áàéíà ãýäãèéã èëòãýæ áàéãàà õýðýã þì. Èéìýýñ òóõàéí ¿éë àæèëëàãààã äóóñàõ õ¿ðòýë õ¿ëýýõ õýðýãòýé. Çààã÷èéí ýíý õýëáýð íü ïðîãðàì äèñêòýé ýñâýë ñ¿ëæýýòýé àæèëëàæ áàéõ ¿åä ýëáýã òîõèîëääîã. Äèñê áîëîí ñ¿ëæýýòýé àæèëëàõ íü õàðüöàíãóé óäààí ¿éë àæèëëàãààíä òîîöîãääîã áèëýý. Òóõàéëáàë, òà á¿õýí êîìïüþòåð òîãëîîì òîãëîõîîð àæèëëóóëæ ýõëýõýä ýíý õýëáýð ãàð÷ èðýõèéã îëîíòîî àæèãëàñàí áàéõ. ¯¿íèé ó÷èð íü îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåð òîãëîîì íü õýìæýýíèé õóâüä òîì áàéäãààñ äèñêíýýñ äóó áîëîí áóñàä ºãºãä뺺 óíøèæ áàéãàà õýðýã áèëýý. □ “Êîìïüþòå𠺺ð ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéíà” çààã÷ Õóëãàíû çààã÷èéí ýíý õýëáýð íü êîìïüþòå𠺺ð ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéãààã èëýðõèéëäýã þì. Ýíý ¿åä õóëãàíàà𠺺ð ¿éëäýë õèéõèéã çºâøººðºõ áîëîâ÷ òýð ¿éëäëèéã êîìïüþòåð åðäèéíõººñ óäààí áèåë¿¿ëýõ áîëíî. Çààã÷èéí ýíý õýëáýð íü ïðîãðàì àæèëëàæ ýõëýõ ¿åäýý äèñê þìóó ýñâýë êîìïüþòåðèéí ñ¿ëæýý ð¿¿ õàíäàæ áàéõ ¿åä òîõèîëäîíî.□ “îáúåêòèéí õýìæýýã ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã õýâòýý ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã ãîë äèàãîíàëèéí õóâüä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã õàæóó äèàãîíàëèéí ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ Õóëãàíû çààã÷ äýëãýöèéí îáúåêòèéí íýã áîëîõ öîíõíû õýìæýýã ººð÷ëºõ ¿åä ýíý õýëáýð¿¿äýä øèëæäýã. Òóõàéëáàë, õóëãàíû çààã÷èéã öîíõíû äýýä ýñâýë äîîä õèëíèé àëü íýã äýýð áàéðëóóëàõàä îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ººð÷ëºõ çààã÷ õýëáýðòýé áîëíî. ̺í õóëãàíû çààã÷èéã öîíõíû áàðóóí ýñâýë ç¿¿í õèë äýýð áàéðëóóëàõàä îáúåêòèéí õýìæýýã õýâòýý ÷èãëýëä ººð÷ëºõ çààã÷ õýëáýðòýé áîëíî. Õóëãàíû çààã÷èéã ç¿¿í äýýä ýñâýë áàðóóí äîîä áóëàíä áàéðëóóëàõàä îáúåêòèéí õýìæýýã ãîë äèàãîíàëèéí õóâüä ººð÷ëºõ çààã÷ õýëáýðòýé áîëäîã áîë áàðóóí äýýä ýñâýë ç¿¿í äîîä áóëàíä áàéðëóóëàõàä îáúåêòèéí õýìæýýã õàæóóãèéí äèàãîíàëèéí õóâüä ººð÷ëºõ çààã÷ õýëáýðò îðîõ áîëíî. Õàðèí öîíõ äýëãýö ä¿¿ðòýë òîì áàéõ ¿åä õóëãàíû çààã÷óóä îáúåêòûí õýìæýýã ººð÷ëºõ õýëáýðò øèëæäýãã¿é þì ø¿¿. Öîíõíû õýìæýýã ººð÷ëºõ ¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõ àëõìààð ã¿éöýòãýãäýíý. ¯¿íä: 1. Õóëãàíû çààã÷èéã õýìæýýã íü ººð÷ëºõ öîíõíû õèë äýýð áàéðëóóë. Ýíý ¿åä õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð äýýð ºã¿¿ëñýí õýëáýð¿¿äèéí àëü íýã õýëáýðò øèëæèíý; 2. Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð; 3. Õóðóóãàà òîâ÷îîñ ñàëãàëã¿éãýýð õóëãàíû çààã÷èéã øààðäëàãàòàé ç¿ãò õºäºëãº; 4. Õ¿ññýí õýìæýýíäýý îðóóëñàí áîë äàðæ áàéãàà òîâ÷îî ñóëëà.
  • 24. 24 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð□ “Áè÷âýðèéí” çààã÷ Ýíý õýëáýð íü áè÷âýðòýé àæèëëàõ ¿åä ãàð÷ èðäýã. Òóõàéëáàë, Wordpad ïðîãðàìòàé àæèëëàõ ¿åä óã ïðîãðàìûí àæëûí ìóæèä õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàõàä èéì õýëáýðòýé áîëñîí áàéäãèéã òà á¿õýí ìýäíý ø¿¿ äýý.□ õóëãàíû çààã÷èéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð¿¿ä ªìíº áèä õóëãàíû çààã÷èéí ÿëãààòàé 8 õýëáýðèéã àâ÷ ¿çëýý. Õýðýãëýýíèé ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéõ ¿åä õóëãàíû çààã÷ ýäãýýðýýñ ººð ÿíç á¿ðèéí îëîí õýëáýðò áàéæ áîëíî. Òóõàéëáàë, çóðàã áîëîâñðóóëäàã Paint ïðîãðàì äàõü õóëãàíû çààã÷èéí çàðèì õýëáýð¿¿äèéã Çóðàã 1.31-ä ¿ç¿¿ëýâ. Õàðàíäàà Ñîðóóë Öóòãàæ Òîìðóóëàã÷ áóäàã÷ øèë çóðàã 1.31 Paint ïðîãðàì äàõü õóëãàíû çààã÷èéí çàðèì õýëáýð¿¿ä òýìäýãëýæ àâ çààã÷ íü ÿìàð íýãýí ¿ãã¿éãýýð õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã ºã÷ áàéäàã. õóëãàíû çààã÷ ãýæ õóëãàíû äýâñãýð äýýã¿¿ð õºäºëãºõºä äýëãýöýíä õºäºëæ áàéäàã ñóì þì. õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð äýëãýöèéí îáúåêòòîé àæèëëàõ ¿åä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé áîëæ áàéäàã [õ¿ñíýãò 1.2]. õóëãàíû çààã÷èéí çàðèì õýëáýð¿¿äèéí òîâ÷ òàéëáàð Õ¿ñíýãò 1.2 Çààã÷èéí “åðºíõèé” õýëáýð “Êîìïüþòåð àæèëëàæ áàéíà” çààã÷ “Êîìïüþòå𠺺ð ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéíà” çààã÷ “Îáúåêòéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã õýâòýý ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã ãîë äèàãîíàëèéí ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Îáúåêòèéí õýìæýýã õàæóóãèéí äèàãîíàëèéí ÷èãëýëä ººð÷ëºõ” çààã÷ “Áè÷âýðèéí” çààã÷ àñóóëò 1. Õóëãàíû çààã÷ ãýæ þó âý? 2. Õóëãàíû çààã÷èéã îáúåêò äýýð 1-2 ñåêóíä õºäºë㺺íã¿é áàéëãàâàë ÿìàð íýã ¿éë àæèëëàãàà õèéãäýõ ¿¿? 3. Õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð ÿàãààä ººð÷ëºãääºã âý? Òàéëáàðëàí ÿðèëöàíà óó.
  • 25. 1.5. Õóëãàíû çààã÷ 25 4. Áèä õóëãàíû çààã÷èéí 8 õýëáýðèéã àâ÷ ¿çñýí. Õóëãàíû çààã÷èéí ýäãýýð õýëáýð¿¿äèéã äýâòýðòýý òàéëáàðëàí áè÷. 5. Äýëãýöèéí îáúåêòèéí õýìæýýã ººð÷ëºõºä õèéõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Õóëãàíû çààã÷ þóíä õýðýãëýãäýõ âý? ßàãààä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé áîëæ áàéäàã âý? 2. Õóëãàíû çààã÷èéã äýëãýöèéí îáúåêòèéí õèë äýýð áàéðëóóëàõàä ÿìàð õýëáýðòýé áîëîõ âý? 3. Êîìïüþòåðò WordPad ïðîãðàì íýýëòòýé áàéíà. Õóëãàíû çààã÷ ò¿¿í äýýð áè÷ñýí ¿ãýí äýýð áàéðëàñàí áàéíà. Òýð ÿìàð õýëáýðòýé áàéõ âý? âàðèàíò 2 1. Àæëûí øèðýýí äýýðõ Paint ïðîãðàìûã 纺õºä õóëãàíû çààã÷ ÿìàð õýëáýðò áàéõ âý? 2. Õóëãàíû çààã÷óóäûí íýðèéã “Õýìæýý ººð÷ëºõºä ãàðäàã õýëáýð¿¿ä”, “Ïðîãðàì àæèëëàæ áàéãààã èëýðõèéëñýí õýëáýð¿¿ä”, “áóñàä õýëáýð¿¿ä” ãóðâàí á¿ëýãò õóâààí áè÷íý ¿¿. 3. Êîìïüþòåðèéíõýý àæëûí ìºðºí äýõ òýìäã¿¿ä äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàõàä ÿìàð ìýäýýëýë ºã÷ áàéãààã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Êîìïüþòåðèéí çààã÷ ãýæ □ Äýëãýö äýõ àæëûí áàéðëàëûã çààã÷ □ Àæëûí øèðýýí äýýðõ òýìäýã □ Àæëûí ìºðºí äýõ òîâ÷ëóóð □ Õóëãàíû òîâ÷ 2. Õóëãàíû çààã÷ ÿìàð ¿åä èéì õýëáýðòýé áîëîõ âý? □ Çóðàã áîëîâñðóóëàõ ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéõàä □ Õóëãàíû çààã÷ çóðàã äýýð áàéðëàõ ¿åä □ Áè÷âýð áîëîâñðóóëàõ ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéõ ¿åä □ Õóëãàíû çààã÷ êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð áàéðëàæ áàéõ ¿åä 3. Õóëãàíû çààã÷ ÿìàð ¿åä èéì õýëáýðòýé áîëîõ âý? □ Êîìïüþòå𠺺ð ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéãàà ¿åä □ Êîìïüþòåð çàâã¿é àæèëëàæ áàéãàà ¿åä □ Õóëãàíû çààã÷ êîìïüþòåðèéí îãíîî äýýð áàéðëàæ áàéõàä □ Êîìïüþòåð àæèëëàõã¿é áàéãàà ¿åä □ Îáúåêòèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ¿çýõ áîëîìæòîé áîëñîí ¿åä 4. Õóëãàíû çààã÷ ÿìàð ¿åä èéì õýëáýðòýé áîëîõ âý? □ Îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ñóãíàõ ¿éëäýë õèéõ ¿åä □ Îáúåêòèéí ºðãºíèé õýìæýýã õàðàõ ¿åä □ Îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä àãøààõ ¿éëäýë õèéõ ¿åä □ Îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é ¿åä □ Îáúåêòèéí õýìæýýã áîñîî ÷èãëýëä ººð÷ëºõ áîëîìæòîé ¿åä 5. Äýëãýöèéí îáúåêòèéí õýìæýýã ººð÷ëºõ ¿éëäëèéã çºâ äàðààëààð äóãààðëàíà óó. □ Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð □ ¯éëäëèéã äóóñãàõûí òóëä äàðñàí òîâ÷îî ñóëëà □ Îáúåêòèéí õèë äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóë □ Òîâ÷îî äàðñàí ÷èãýýðýý õóëãàíàà øààðäëàãàòàé ç¿ãò õºäºëãº
  • 26. §1.6. ïèÊòîãðàÌÌ Óíøëàãà Ïèêòîãðàìì ãýäýã íü ÿìàð íýã þì, ¿éëäýë, ýñâýë ¿éë àæèëëàãààíû õýí á¿õýíä îéëãîìæòîé òýìäýãëýí çóðàã 1.32 “Æîëîî÷ íàð àà! ä¿ðñýëñýí çóðàã þì. Àíõààðàëòàé áàéãòóí. Ýíý “Æîëîî÷ íàð àà! Àíõààðàëòàé áàéãòóí. Ýíý çàìààð õ¿¿õýä ÿâæ áàéæ áîëíî” çàìààð õ¿¿õýä ÿâæ áàéæ áîëíî” ãýñýí ìýäýýëëèéã àíõààðóóëãûí ïèêòîãðàììàâ÷ ¿çüå. ¯¿íèéã ýâòýéõýí èëýðõèéëñýí, ìàø òîäîðõîé, îéëãîìæòîéãîîð ñõåì÷èëñýí çóðãààð èëýðõèéëæ, õ¿¿õä¿¿ä çàì õºíäëºí ãàðàõ òýð ãàçàð ºëãºñºí áàéäàã. çóðàã 1.33 Ãóäàìæ äàõü çàðèì Çóðàã 1.32-ò äýýð ºã¿¿ëñýí àíõààðóóëãûã èëýð- ïèêòîãðàììóóäõèéëñýí ïèêòîãðàììûã ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Çàìûí òýìäýã¿¿äèéí ººð îëîí ïèêòîãðàìì áèé. Ýäãýýð íü æîëîî÷ íàðò ÿìàð ÷ ¿ãã¿éãýýð àíõààðóóëàõ, ìýäâýë çîõèõ ç¿éëèéã õýëæ ºã÷ áàéäàã þì. Áóñàä îëîí ººð ïèêòîãðàììûã òà á¿õýí ìýäýõ çóðàã 1.34 Ãàëûí àþóëûí ¿åä áèëýý. Òóõàéëáàë, ãóäàìæ, òºìºð çàìûí ºðòºº, õýðýãëýãäýõ çàðèì ïèêòîãðàììóóäöýíãýëäýõ õ¿ðýýëýíä ïèêòîãðàììóóä îëîí áàéäàã [Çóðàã 1.33]. Áàéãóóëëàãóóä áîëçîøã¿é ãàëûí àþóëûí ¿åä õýðýãëýãäýõ ïèêòîãðàììóóäàà øààðäëàãàòàé ãàçðóóääàà áàéðëóóëñàí áàéäàã [Çóðàã 1.34]. Ò¿¿í÷ëýí áîîæ, áàãöàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í äýýðýýñ ÷ çóðàã 1.35 Áàãöàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í ïèêòîãðàììûã îëæ õàðæ áîëíî [Çóðàã 1.35]. äýýðõ çàðèì ïèêòîãðàììóóä■ Êîìïüþòåð äàõü ïèêòîãðàìì Êîìïüþòåð áîë íýã òàëààñ îð÷èí ¿åèéí ìýäýýëýë ç¿éí øèíæëýõ óõààíû ãîë õýðýãñýë þì. ͺ㺺 òàëààñ õàðèëöààíû ãîë õýðýãñýë áîëæýý. Ýíý ÷óõàë òºõººðºìæèéí õýðýãëýýã òà á¿õýí ñóð÷ ýõýëæ áàéíà. Òýãâýë êîìïüþòåðèéí øèíæëýõ óõààíä ïèêòîãðàìì ìàø ÷óõàë ¿¿ðýãòýé þì. Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð ïðîãðàì áîëãîí áàðèìòûã òºëººëºõ æèæèã çóðãóóä áàéäàã òóõàé áèä ºìíº ¿çñýí. Ýíý æèæèãõýí ñõåì÷èëñýí çóðãóóä íü ìºí ë ïèêòîãðàìì þì. Paint ïðîãðàìûí íýðèéã àíãëè õýë ìýäýõã¿é õ¿í òýð áîëãîí îéëãîõã¿é áàéæ áîëíî. Õàðèí ïðîãðàìûí ïèêòîãðàììûã õàðààä ýíý ïðîãðàì êîìïüþòåðò çóðàã çóðàõàä õýðýãëýãääýã þì áàéíà ãýäãèéã îéëãîíî ø¿¿ äýý. [Çóðàã 1.36(à)].
  • 27. 1.6. Ïèêòîãðàìì 27 ̺í WordPad ïðîãðàìûã áè÷âýð áîëîâñðóóëàõ ïðîãðàì ãýäãèéã ò¿¿íèé ïèêòîãðàììûã õàðààä îéëãîõ áîëíî [Çóðàã 1.36(á)]. Õàðèí Recycle Bin ïðîãðàìûí ïèêòîãðàìì íü õýðýãöýýã¿é áîëñîí áàðèìò áîëîí ïðîãðàì õàøàà (à) (á) (â)îðäãèéã õýðýãëýã÷èä îéëãóóëäàã [Çóðàã 1.36(â)]. çóðàã 1.36 Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí Õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð¿¿ä íü ìºí ë äýýðõ çàðèì ïèêòîãðàìóóäïèêòîãðàìì þì. Õóëãàíû çààã÷èéí õýëáýð¿¿äèéã ñàíàæ áàéíà óó? Õóëãàíû çààã÷èéí ïèêòîãðàììóóäûã Õ¿ñíýãò 1.2-îîñ õàðæ, ò¿¿íèé õýëáýð¿¿äèéã ýðãýí ñàíàíà óó. Æèøýýëáýë, Çóðàã 1.37-ä ¿ç¿¿ëñýí àñóóëòûí òýìäýã á¿õèé òîâ÷èí ïèêòîãðàìì íü òóñëàìæèéí ìýäýýëýë àâàõàä çîðèóëàãäñàí þì. Õàðèí õýðýýñ òýìäýã á¿õèé ïèêòîãðàìì íü öîíõ ýñâýë àæèëëàæ áàéãàà ïðîãðàìûã õààõ ¿éëäýë ã¿éöýòãýäýã ïèêòîãðàìì áèëýý. Paint ïðîãðàìä çóðàãòàé àøèãëàõàä çîðèóëñàí õýðýãñë¿¿äèéã àãóóëñàí õóóäàñ áèé. Ýäãýýðèéã ìºí ë êîìïüþòåðèéí ïèêòîãðàìì ãýæ ¿çýæ áîëíî [Çóðàã 1.38]. çóðàã 1.37 Çàðèì Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä ïèêòîãðàìì ãýäãèéã ÿìàð íýã ç¿éëèéã òîâ÷èí ïèêòîãðàìóóä¿ãã¿éãýýð, ìºí îéëãîìæòîéãîîð ñõåì÷ëýí ä¿ðñýëñýí çóðàã ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. Çóðãèéí õýñãèéã õ¿ññýí õýëáýðýýð ñîíãîõ Çóðãèéí õýñãèéã òýãø ºíöºãòººð ñîíãîõ Áàëëóóð Öóòãàæ áóäàõ Ñîðóóë. Áóäãèéí ºíãèéã ñîðæ àâàõ Òîìðóóëäàã øèë Õàðàíäàà Áàãñ Áóäàã ø¿ðøèã÷ Áè÷âýð îðóóëàõ Шóëóóí Мóðóé Òýãø ºíöºãò Îëîí ºíöºãò Ýëëèпñ Дóãóé ºíöºãò çóðàã 1.38 Paint ïðîãðàìûí õýðýãñë¿¿ä òýìäýãëýæ àâ ïèêòîãðàìì ãýæ ÿìàð íýã þì, ¿éëäýë, ¿éë ÿâäëûã íèéòýä îéëãîìæòîéãîîð õÿëáàðøóóëàí ä¿ðñýëñýí çóðàã þì. ¯¿íèé àäèëààð êîìïüþòåð äýõ ïèêòîãðàìì íü ïðîãðàì áîëîí áóñàä ç¿éëèéã íýìýëò òàéëáàðã¿éãýýð òàíèõ áîëîìæ îëãîõîîñ ãàäíà áóñàä îëîí áîëîìæèéã îëãîäîã òºëººëñºí çóðàã þì.
  • 28. 28 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð àñóóëò 1. Ïèêòîãðàìì ãýæ þó âý? Êîìïüþòåðèéí ïèêòîãðàììûí æèøýý ãàðãàíà óó. 2. Ïèêòîãðàìì ÿàãààä õýðýãëýõýä äºõºìòýé áàéõ ¸ñòîé âý? 3. Äàðààõ çóðàãò ÿìàð òºðëèéí ñïîðòóóäûã òºëººëñºí ïèêòîãðàììóóä áàéíà âý? Òàéëáàðëàí ÿðèëöàíà óó. 4. Õàéðöàãòàé áàðààíóóä äýýð áàéäàã çàðèì ïèêòîãðàììóóäûã çóðàã 1.35-ä ¿ç¿¿ëæýý. Ýäãýýð ïèêòîãðàììóóä þóã èëýðõèéëæ áàéãààã òàéëáàðëàíà óó. 5. Õóëãàíû çààã÷èéí ïèêòîãðàììóóä íü òóõàéí ¿éëäëèéíõýý íýðòýé õýðõýí òîõèð÷ áàéãààã òàéëáàðëàíà óó [Õ¿ñíýãò 1.2]. 6. Çóðàã 1.37-ä ¿ç¿¿ëñýí òîâ÷èí ïèêòîãðàììóóäûí óòãà ñàíààã òàéëáàðëàíà óó. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Ãóäàìæ, ñóðãóóëü, áîîäîëòîé áàðàà, ñóðàõ áè÷èã äýýð òààðàëääàã ïèêòîãðàììóóäûã “çàìûí òýìäýã”, “áàãöàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ïèêòîãðàìì”, “ñóðàõ áè÷ãèéí ïèêòîãðàìì” ãýõ ìýòýýð á¿ëýãëýí äýâòýðòýý çóðíà óó. 2. Õóëãàíû çààã÷èéí 3-4 õýëáýðèéã ñîíãîí àâ÷ òàéëáàðëàíà óó. ßàãààä òóõàéí ¿éë àæèëëàãààã èëýðõèéëýõýýð óã ïèêòîãðàììûã ñîíãîí àâñàí áý? âàðèàíò 2 1. Êîìïüþòåðèéíõýý àæëûí øèðýýí äýýðõ ïðîãðàìûí ïèêòîðàìóóäààñ 3-4-èéã ñîíãîæ àâíà óó. ßàãààä óã ïðîãðàìûã òóõàéí ïèêòîãðàììààð òºëººë¿¿ëýõ áîëñíûã òàéëáàðëàíà óó. 2. ªºðèéí ìýääýã, áèäíèé ¿çýýã¿é ïðîãðàìóóäûí ïèêòîãðàììûã çóðíà óó. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Ïðîãðàì ãýäýã íü: □ Àæëûí ã¿éöýòãýë □ Àæëûí òîäîðõîéëîëò □ Àæëûí òºëºâëºãºº □ Àæèë ã¿éöýòãýõ õýðýãñýë 2. Äàðààõ ïèêòîãðàìì ÿìàð òºðºëä õàìààðàõ âý? □ çàìûí □ õóëãàíû çààã÷èéí □ ñïîðòûí □ ýìíýëãèéí □ òºìºð çàìûí ºðòººíèé 3. Äàðààõ ïèêòîãðàìì ÿìàð òºðºëä õàìààðàõ âý? □ áàðèëãûí □ õóëãàíû çààã÷èéí □ ñïîðòûí □ ýìíýëãèéí □ òºìºð çàìûí ºðòººíèé 4. Äàðààõ ïèêòîãðàìì ÿìàð òºðºëä õàìààðàõ âý? □ áàðèëãûí □ õóëãàíû çààã÷èéí □ ñïîðòûí □ ýìíýëãèéí □ òºìºð çàìûí ºðòººíèé
  • 29. §1.7. ïðîãðàÌ Áà ò¯¯Íèé ÖîÍõ Óíøëàãà Îð÷èí ¿åèéí õàìãèéí óõààíòàé õýðýãñýë ãýæ íýðëýõ áîëñîí êîìïüþòåðèéã á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààã ò¿¿íèé ïðîãðàì ã¿éöýòãýæ áàéäàã. Ýíä áèä ïðîãðàìûí öîíõíû ¿íäñýí á¿òöèéã àâ÷ ¿çýõ áîëíî.■ Êîìïüþòåðèéí äýëãýö áà ïðîãðàìûí öîíõ Êîìïüþòåðèéí àæëûí øèðýýí äýýð îëîí ïèêòîãðàììóóä áèé [Çóðàã 1.39]. Òóõàéëáàë, áèä óã ïèêòîãðàì-ìóóäààñ WordPad áóþó áè÷âýð áîëîâñðóóëàõ õÿëáàð ïðîãðàìûí íýðèéã ñîíãîîä õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷ äýýð äàâõàð òîâøèëò õèéå. Èíãýõýä óã ïðîãðàì àæèëëàæ, äýëãýö äýýð ò¿¿íèé öîíõ íýýãäýíý. Íýýãäýõ öîíõûã Çóðàã 1.40-ä ¿ç¿¿ëýâ. ªºðººð õýëáýë, ýíý ¿éëäëèéã õèéñíýýð àæëûí øèðýýíèé çàðèì õýñãèéã ìàãàäã¿é á¿õýëä çóðàã 1.39 Àæëûí øèðýýí äýýðõ ïèêòîãðàìóóäíü á¿ðõñýí öîíõ íýýãäýõ áîëíî. Ýíýõ¿¿ òýãø ºíöºãò ìóæ íü WordPadïðîãðàìûí öîíõ þì. Öîíõ ãýäýã íü òóõàéí ïðîãðàìûí àæèëä çîðèóëàãä-ñàí òýãø ºíöºãò ìóæ þì. Öîíõ ÿíç á¿ðèéí õýìæýýòýé áàéæ áîëîõ áºãººä ìºí äýëãýöèéã ä¿¿ðãýñýí áàéäàëòàé áàéæ áîëíî. Èéì ¿åä öîíõ õàìãèéí òîì õýìæýýãýýðýý áàéãàà õýðýã áºãººä àæëûí øèðýýíýýñ çºâõºí àæëûí ìºð ë õàðàãääàã. Àæëûí øèíýýíèé áóñàä õýñãèéã öîíõ äàëäàëñàí áàéäàã.■ Öîíõíû á¿òýö Ïðîãðàìûí öîíõ íü äàðààõ ýëåìåíò¿¿äèéã àãóóëæ áàéäàã. ¯¿íä: - Òîëãîé; - Öýñíèé ìºð; çóðàã 1.40 WordPad ïðîãðàìûí öîíõ
  • 30. 30 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð - Õýðýãñëèéí ìºð; - Àæëûí ìóæ; - ÿéëãýã÷ çóðâàñ; - Òºëºâèéí ìºð. Çóðàã 1.41-ä öîíõíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã WordPad ïðîãðàìààð òºëººë¿¿ëýí òàéëáàðëàñàí áàéíà. Òîëãîé Öýñíèé ìºð Õýðýãñëèéí ìºð Àæëûí òàëáàð Г¿éëãýã÷ çóðâàñ Òºëºâèéí ìºð çóðàã 1.41 Öîíõíû á¿òýö■ Öîíõíû òîëãîé Ýíý ìºð á¿õ öîíõíóóäàä áàéäàã áºãººä ýíä òóõàéí ïðîãðàìûí ïèêòîãðàìì, ïðîãðàìûí áîëîí öîíõíû íýð áà ìºí öîíõíû óäèðäëàãûí ãóðâàí òîâ÷ëóóð áàéäàã. WordPad ïðîãðàìûí õóâüä: Ïðîãðàìûí ïèêòîãðàìì íü: Öîíõíû íýð: tailan.doc Ïðîãðàìûí íýð: WordPad Öîíõíû òîëãîé íü öîíõûã 纺õºä õýðýãëýãäýíý. Íýã ç¿éëèéã àíõààðóóëàõàä 纺õ öîíõ ìààíü äýëãýö ä¿¿ðñýí áàéæ áîëîõã¿é þì. Öîíõûã 纺õèéí òóëä äàðààõ ¿éëäëèéã õèéõ õýðýãòýé. ¯¿íä: - Õóëãàíû çààã÷èéã öîíõíû òîëãîéí ìºð äýýð áàéðëóóë; - Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð; - Äàðñàí ÷èãýýðýý õóëãàíûã øààðäëàãàòàé ç¿ãò õºäºëãºí, öîíõûã øèíý áàéðëàëä àâ÷èð; - ¯éëäëèéã äóóñãàõûí òóëä õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷íû äàðàëòàà ñóëëà.
  • 31. 1.7. Ïðîãðàì áà ò¿¿íèé öîíõ 31 Öîíõûã õààõ òîâ÷ëóóðûã äàðàõàä öîíõ õààãäàõ áîëíî. Ýíý òîâ÷ëóóðûã äàðàõàä öîíõ äýëãýöýíä áàéõã¿é áîëíî. Ãýõäýý òýð õààãäààã¿é. Õàðèí àæëûí ìºðä îðñîí áàéíà. Ò¿¿í äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí òîâøèõîä öîíõ àæëûí øèðýýí äýýð äàõèí ãàð÷ èðäýã. çóðàã 1.42 Êîìïüþòåðèéí àæëûí ìºðèéí õýñýã Çóðàã 1.42-ò ¿ç¿¿ëñýí àæëûí ìºðíèé õóâüä: - Ãóðâàí ïðîãðàì àæèëëàæ áàéãààãààñ WordPad ïðîãðàì õî¸ð óäàà àæèëëàñàí áàéíà. - Àæëûí øèðýýí äýýð WordPad ïðîãðàì íýýëòòýé áºãººä tailan.doc áàðèìòòàé àæèëëàæ áàéíà. WordPad ïðîãðàìûí óã òîâ÷ëóóð íü äàðààñòàé áóñäààñàà ÿëãàðàí õàðàãäàæ áàéíà. Ýíý íü óã ïðîãðàìûí öîíõ àæëûí øèðýýí äýýð íýýëòòýé áàéãààã èëýðõèéæ áàéãàà þì. Ýíýõ¿¿ íýýëòòýé öîíõíû òîâ÷ëóóðûã äàðñíààð àæëûí ìºð Çóðàã 1.48-ä ¿ç¿¿ëñýí õýëáýðòýé áîëñîí áàéæ áîëîõ þì. çóðàã 1.43 Êîìïüþòåðèéí àæëûí ìºðíèé õýñýã Îäîî Çóðàã 1.43-ò ¿ç¿¿ëñýí òîõèîëäîëä: - Ãóðâàí ïðîãðàì àæèëëàæ áàéíà. - Çóðàã 1.42-ò àæëûí øèðýýí äýýð èäýâõã¿é áàéñàí WordPad ïðîãðàì íýýãäñýí áàéõûã áèä õàðæ áàéíà. Ýíý òîâ÷ëóóðûã äàðàõ ¿åä öîíõ äýëãýö ä¿¿ðòýë òîìðîõ áà àæëûí øèðýýíýýñ çºâõºí àæëûí ìºð ë õàðàãäàæ áàéõ áîëíî. Ýíýõ¿¿ òîâ÷ëóóð äýýð íýã óäàà äàðñíû äàðàà óã òîâ÷ òîâ÷ëóóð áîëîí õóâèðíà. Ýíýõ¿¿ òîâ÷ëóóð íü öîíõ äýëãýö ä¿¿ðòýë òîìðóóëàõààñ ºìíº ÿìàð õýìæýýòýé áàéñàí òýð õýìæýýíä íü áóöààí îðóóëäàã þì.■ Öîíõíû öýñ Çóðàã 1.44-ò WordPad ïðîãðàìûí öýñèéã ¿ç¿¿ëæýý. çóðàã 1.44 WordPad ïðîãðàìûí Öîíõíû öýñ íü ïðîãðàìûí óäèðäëàãûí îð÷íû íýã õýñýã öýñþì. Ýíý íü êîìàíäóóäûí æàãñààëòûã àãóóëàõ áºãººä õýðýãëýã÷ òýíäýýñ ººðèéí õýðýãöýýò êîìàíäûã ñîíãîí àøèãëàäàã. Æèøýýëáýë, õèéñýí àæëàà õàäãàëàõ, ìýäýýëëèéã õóóëàõ, ïðîãðàìûí õàðàãäàõ õýëáýðèéã ººð÷ëºõ çýðýã êîìàíäóóä öýñýíä òóñãàãäñàí áàéäàã. Öýñíèé òóõàé áèä äàðààãèéí õè÷ýýëýýð äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çýõ áîëíî.■ õýðýãñëèéí ìºð Õýðýãñëèéí ìºð [Çóðàã 1.45] ãýäýã íü êîìàíäóóäûã çóðàã 1.45 WordPad ïðîãðàìûí ïèêòîãðàììààð èëýðõèéëñýí òîâ÷ëóóðóóä þì. õýðýãñëèéí ìºð
  • 32. 32 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. ÊîìïüþòåðÕýðýãñëèéí ìºðèéí òîâ÷ëóóðûã (êîìàíäûã) õóëãàíààð ñîíãîí äàðæ õýðýãëýíý. Õýðýãñëèéí ìºðíèé òîâ÷ëóóð íü öýñíèé êîìàíäààñ èë¿¿ ºðãºí õýðýãëýãääýã. Ó÷èð íü öýñíýýñ êîìàíäûã ñîíãîñíîîñ õýðýãñëèéí ìºðººñ ò¿¿íèéã òºëººëºõ òîâ÷ëóóðûã õóëãàíààð òîâøèõ íü èë¿¿ õóðäàí áàéäàã þì. Õýðýãñëèéí ìºð íü öýñíèé íýãýí àäèëààð ïðîãðàìûí óäèðäëàãûí îð÷íû íýã õýñýã þì ø¿¿. ■ àæëûí òàëáàð Àæëûí òàëáàð íü öîíõ á¿ðä áàéäàã. Ýíý òàëáàðò õýðýãëýã÷ ìýäýýëëýý áîëîâñðóóëàõ ãîë àæëàà ã¿éöýòãýäýã þì [Çóðàã 1.46]. çóðàã 1.46 WordPad ïðîãðàìûí àæëûí òàëáàð õýâòýý ã¿éëãýã÷ çóðâàñ■ ã¿éëãýã÷ çóðâàñ Áîñîî ã¿éëãýã÷ çóðâàñ ÿéëãýõ çóðâàñ íü öîíõîíä õýâòýý, áîñîî õî¸ð áàéäàã [Çóðàã 1.47]. ÿéëãýã÷ çóðâàñ íü öîíõíû àæëûí ìóæèéí ýëåìåíò (áàðèìò, çóðàã ãýõ ìýò) íü àæëûí ìóæèä áàãòàõã¿é áàéõ ¿åä õýðýãëýãäýíý. ÿéëãýã÷ çóðâàñóóä äýýð ã¿éã÷ Г¿éã÷ òîâ÷ëóóðòîâ÷ëóóð áàéäàã. Àæëûí ìóæèä áàéãàà àæëûí õàðàãäàõã¿é õýñãèéã ãàðãàæ èðýõäýý ã¿éëãýã÷ çóðâàñûí ã¿éëãýã÷ øóãàìóóäûã òºãñºëä áàéðëàõ , , , ä¿ðñ á¿õèé çóðàã 1.47 WordPad ïðîãðàìûí ã¿éëãýã÷ òîâ÷ëóóðóóäûí àëü øààðäëàãàòàé äýýð íü çóðâàñóóäõóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí, ç¿¿í òîâ÷èéã òîâøèí ã¿éëãýæ áîëíî.■ òºëºâèéí ìºð Òºëºâèéí ìºð íü ïðîãðàì äýýð ÿìàð ¿éë àæèëëàãààã õèéæ áàéãàà ýñâýë ïðîãðàì àæèëä áýëýí ýñýõ ãýõ ìýò ìýäýýëëèéã ¿ç¿¿ëäýã þì. çóðàã 1.48 WordPad ïðîãðàìûí òºëºâèéí ìºð WordPad ïðîãðàìûí òºëºâèéí ìºðèéã Çóðàã 1.48-ä ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. For Help, press F1 ãýäýã íü ïðîãðàìòàé àæèëëàõ ÿâöàä ÿìàð íýã òóñëàìæèéí ìýäýýëýë àâàõ õýðýãòýé áîë F1 òîâ÷èéã äàðàõûã ñàíóóëæ áàéãàà õýðýã þì. Õàðèí çóðàã áîëîâñðóóëàõ Paint ïðîãðàìä õóëãàíû çààã÷èéã áàãñ õýðýãñýë äýýð áàéðëóóëàõàä çóðàã 1.49 Paint ïðîãðàìûí òºëºâèéí ìºð
  • 33. 1.7. Ïðîãðàì áà ò¿¿íèé öîíõ 33òºëºâèéí ìºðä Çóðàã 1.49-ä ¿ç¿¿ëñýí ìýäýýëýë ãàðíà. Ýíýõ¿¿ ìýäýýëýë íü òóõàéí õýðýãñëèéã ñîíãîñíîîð þó õèéæ áîëîõûã ìýäýýëæ áàéãàà þì. Æèøýýëáýë, áàãñûã ñîíãîñíîîð ò¿¿íèé õîøóóíû õýëáýð, õýìæýýã ñîíãîí çóðàã çóðæ áîëíî ãýäãèéã çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. òýìäýãëýæ àâ Öîíõ ãýäýã íü ïðîãðàìûí àæëûí ã¿éöýòãýëä çîðèóëàãäñàí òýãø ºíöºãò ìóæ þì. Öîíõ íü äàðààõ á¿ðäýë õýñã¿¿äòýé. ¯¿íä: - òîëãîé; - Öýñíèé ìºð; - õýðýãñëèéí ìºð; - àæëûí òàëáàð; - ã¿éëãýã÷ çóðâàñ; - òºëºâèéí ìºð. Öîíõíû òîëãîé íü òóõàéí öîíõíû äýýä õýñýãò îðøèõ ìºð þì. Á¿õ öîíõíû òîëãîéí ìºð íü ïðîãðàìûí ïèêòîãðàìì, öîíõíû íýð áà óäèðäëàãûí ãóðâàí òîâ÷ëóóðûã àãóóëíà. Öýñ ïðîãðàìòàé àæèëëàõ ¿åä ò¿¿íèéã óäèðäàõàä çîðèóëàãäñàí êîìàíäóóäûí æàãñààëòûã àãóóëäàã. Õýðýãñëèéí ìºð ïðîãðàìûí àæëûí óäèðäëàãàä çîðèóëàãäñàí êîìàíäûã òºëººëºõ ïèêòîãðàììóóäûí öóãëóóëãà þì. Àæëûí òàëáàð ïðîãðàìûí ã¿éöýòãýõ àæèëä çîðèóëàãäñàí öîíõíû íýã õýñýã þì. ÿéëãýõ çóðâàñ áàðèìòûí àæëûí ìóæèä õàðàãäàõã¿é áàéãàà õýñãèéã õàðóóëàõàä çîðèóëàãäñàí õýðýãñýë þì. Òºëºâèéí ìºð ïðîãðàìûí ã¿éöýòãýæ áàéãàà àæëûí òàëààð ìýäýýëëèéã õàðóóëäàã. àñóóëò 1. Äýëãýöýíä õýä õýäýí öîíõ çýðãýö¿¿ëýí áàéðëóóëæ áîëîõ óó? Òàéëáàðëàíà óó. 2. Õýðýãëýã÷èéí àæèëëàæ áàéãàà öîíõûã èäýâõòýé öîíõ ãýäýã. Òýãâýë äýëãýöýíä íýãýí çýðýã õýä õýäýí öîíõ èäýâõòýé áàéæ áîëîõ óó? Õàðèóëòàà òàéëáàðëàíà óó. 3. Àæëûí ìºðºíä áàéãàà öîíõíóóäààñ èäýâõòýé öîíõûã ÿàæ ìýäýõ âý? 4. Öîíõíû á¿ðäýë õýñã¿¿äèéã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 5. Ïðîãðàìûã àæèëëóóëàõ ýñâýë áàðèìòûã íýýõèéí òóëä ÿàõ âý? 6. Öîíõíû òîëãîéí ìºðºíä ÿìàð òîâ÷ëóóðóóä áàéäàã âý? Òýäãýýðèéã òàéëáàðëà. 7. Öîíõíû õýìæýýã ººð÷ëºõ ¿éëäëèéã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 8. Öîíõûã àæëûí ìºðä îðóóëàõäàà ÿàõ âý? ¯éëäëèéí äàðààëëûã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 9. Öîíõíû áàéðëàëûã ººð÷ëºõ人 ÿàõ âý? ¯éëäëèéí äàðààëëûã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 10. ªºð öîíõ ðóó õýðõýí øèëæèõ âý? 11. ÿéëãýõ çóðâàñ ãýæ þó âý? Ò¿¿íòýé õýðõýí àæèëëàõ âý? 12. Õýðýãñëèéí ìºð ãýæ þó âý? ¯¿ðýã çîðèóëàëòûã òàéëáàðëàíà óó. 13. Öîíõíû àæëûí òàëáàð þóíä çîðèóëàãäàõ âý? 14. WordPad, Paint ïðîãðàìóóäûã àæèëëóóëæ, öîíõíû ýëåìåíò¿¿äèéã íü íýðëýíý ¿¿. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Öîíõ õàìãèéí òîìäîî ÿìàð õýìæýýòýé áàéæ áîëîõ âý? 2. Êîìïüþòåðò áè÷âýð áîëîâñðóóëàõ WordPad, çóðàã áîëîâñðóóëàõ Paint ïðîãðàìóóä íýýëòòýé áàéíà. WordPad ïðîãðàì äýýð àæèëëàæ áàéãààä Paint ïðîãðàì ðóó õàìãèéí õóðäíààð õýðõýí øèëæèõ âý?
  • 34. 34 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð 3. Öîíõûã õààõ áà àæëûí ìºðºíä îðóóëàõ ¿éëäë¿¿äèéí ÿëãààã òàéëáàðëàíà óó. 4. Öîíõûã 纺õ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. âàðèàíò 2 1. Òóõàéí àãøèíä êîìïüþòåðò õý÷íýýí ïðîãðàì àæèëëàæ áàéãàà áîëîí ÿìàð ïðîãðàì èäýâõòýé áàéãààã ÿàæ õóðäàí òîäîðõîéëîõ òàëàà𠺺ðèéí ñàíàëàà èëýðõèéëíý ¿¿. 2. Íýã öîíõíîîñ íºãºº öîíõîíä øèëæèõäýý þó õèéõ õýðýãòýé âý? ¯¿íèéã äàðààõ õî¸ð òîõèîëäîëä àâ÷ ¿çíý ¿¿. ¯¿íä: à. Àæèëëàæ áàéãàà öîíõ íü áóñàä á¿õ öîíõóóäûã õàëõàëñàí; á. Á¿õ öîíõóóä èë áàéãàà. 3. Öîíõíû õýìæýýã õýðõýí ººð÷ëºõ âý? ßàæ, ÿàæ ººð÷èëæ áîëîõ òàëààð ÿðèëöàíà óó. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. Öîíõíû ¿¿ðýã, çîðèóëàëò þó âý? □ Áàðèìòûã õàðóóëàõ □ ªãºãäëèéã îðóóëàõ □ Ìýäýýëýë ºãºõ □ Ïðîãðàìûí áèåëýëòèéí ¿ð ä¿íã ¿ç¿¿ëýõ □ Ïðîãðàìûí àæèëä çîðèóëàãäàíà 2. Àëü íü öîíõíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã âý? □ Ïðîãðàìûí öîíõ □ Paint □ WordPad □ ÿéëãýõ çóðâàñ □ Õîîëíû öýñ 3. Ïðîãðàìûí àæëûã ÿàæ çºâ äóóñãàõ âý? □ Êîìïüþòåðèéã óíòðààíà □ Öîíõíû òîâ÷ëóóðûã äàðíà □ Öîíõíû òîâ÷ëóóðûã äàðíà □ Öîíõíû òîâ÷ëóóðûã äàðíà 5. Ïðîãðàìûí àæëûã äóóñãàëã¿éãýýð ò¿¿íèé öîíõûã õààõäàà ÿàõ âý? □ Àæëûí ìºð äýýðõ ººð ïðîãðàìûí òîâ÷ëóóð äýýð òîâøèíî □ Öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýõ òîâ÷ëóóð äýýð òîâøèíî □ Öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýõ òîâ÷ëóóð äýýð òîâøèíî □ Öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýõ òîâ÷ëóóð äýýð òîâøèíî □ ªºð ïðîãðàìûí öîíõîí äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí òîâøèíî 6. Öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýõ òîâ÷ëóóð äýýð äàðàõàä þó áîëîõûã òîãòîîíî óó. □ Öîíõíû õýìæýý ººð÷ëºãäºíº □ Öîíõ äýëãýö ä¿¿ðòýë òîìðîíî □ Öîíõíû áàéðëàë ººð÷ëºãäºíº □ Öîíõ õààãäàæ, àæëûí ìºðä øèëæèíý □ Öîíõ äýëãýö ä¿¿ðòýë òîìðîõîîñ ºìíº áàéñàí õýìæýýíäýý îðíî 8. Öîíõûã 纺õ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã çºâ äóãààðëàíà óó. □ ¯éëäëýý äóóñãàõûí òóëä äàðñàí òîâ÷îî ñóëëà □ Õóëãàíû ç¿¿í òîâ÷èéã äàð □ Õóëãàíû çààã÷èéã 纺õ öîíõíû òîëãîéí ìºð äýýð áàéðëóóë □ Äàðñàí òîâ÷îî àâàëã¿éãýýð îáúåêòèéã øèíý áàéðëàë ðóó 纺
  • 35. §1.8. ÖýÑ Óíøëàãà Öýñèéã áèä á¿ãä ìýäíý. Ó÷èð íü õîîëíû ãàçðóóäàä õîîëíû íýð áîëîí ¿íèéã æàãñààí áè÷ñýí öýñ áàéäàã. ̺í òºìºð çàì áîëîí íèñýõ áóóäàëä çîð÷èõ ÷èãëýë áîëîí öàãèéã çààñàí öýñ áàéäàã. Öýñ ãýäýã íü õýðýãöýýíäýý òîõèðóóëàí ñîíãîõîä çîðèóëàãäñàí ñîíãîëòûí õóâèëáàðóóä þì. Öýñíèé õàìãèéí ò¿ãýýìýë õýëáýð íü áè÷ãýýð èëýðõèéëñýí õýëáýð þì. Æèøýýëáýë, äýýð ºã¿¿ëñýí õîîëíû ãàçðûí öýñ, àâòîáóñ, ãàëò òýðýãíèé õóâààðü ãýõ ìýò öýñ¿¿ä áè÷ãýýð èëýðõèéëýãäñýí áàéäàã. Ýäãýýðýýñ õ¿ì¿¿ñ ººðòºº òîõèðîõûã ñîíãîäîã. Ìýäýýæ òà á¿õýí çóðàãòààð ãàð÷ áàéãàà õ¿¿õýëäýéí êèíîã ¿çýõ äóðòàé áèç äýý. Òýãâýë, òà á¿õíèé ¿çýõ äóðòàé çóðàãòàíä öýñ áàéäãèéã ìýäýõ ¿¿? Çóðàãòûí öýñ íü äýëãýöèéí öýñíèé æèøýý áîëæ ÷àääàã þì. Ýíõ¿¿ öýñíèé òóñëàìæòàéãààð òåëåâèçèéí ñóâàã, ºíãº, äóó çýðãèéã òîõèðóóëäàã þì ø¿¿ äýý. ̺í öýñèéã çóðãààð èëýðõèéëñýí áàéæ áîëäîã þì. Òóõàéëáàë, áèäíèé ìýäýõ ïèêòîãðàììààð èëýðõèéëñýí áàéæ áîëíî. Òà íàðûí õè÷ýýëèéí õóâààðü öýñ ìºí ¿¿? Õè÷ýýëèéí õóâààðüò ñîíãîëò áàéäàãã¿é ø¿¿ äýý. Ãýòýë áèäíèé àâ÷ ¿çýæ áàéãàà öýñýíä ñîíãîõ áîëîìæ çàéëøã¿é áàéõ ¸ñòîé íü õàðàãäàæ áàéíà. Èéìýýñ õè÷ýýëèéí õóâààðü íü öýñ áèø þì. Òýãâýë êîìïüþòåðò öýñ õýðõýí õýðýãëýãääýã âý? ãýäýã òàëààð àâ÷ ¿çüå.■ Êîìïüþòåðèéí öýñ Öýñ íü õýðýãëýã÷ êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìòàé àæèëëàõàä çîðèóëàãääàã áºãººä óã àæèëëàãààíû ìàø ÷óõàë õýñýã áîëäîã. Õýðýãëýã÷ ïðîãðàìòàé àæèëëàõ õàðèëöàí àæèëëàãààã õàíãàõóéö îð÷íû èæ á¿ðäëèéã èíòåðôåéñ (Ìîíãîëîîð õàðàãäàõ áàéäàë) ãýäýã. ªºðººð õýëáýë, ïðîãðàìûí öîíõ íü èíòåðôåéñèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ þì. Öýñ íü êîìïüþòåðèéí õýðýãëýã÷èéí èíòåðôåéñèéí ÷óõàë íýãýí õýñýã áîëäîã. Îäîî á¿ãäýýðýý îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåðèéí ñèñòåì äýõ öýñèéí òºðë¿¿ä, ò¿¿íèé ºðãºí õýðýãëýãääýã õýëáýð¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå.■ ýíãèéí æàãñààëò õýëáýðèéí öýñ Çóðàã 1.50 Õýâòýý öýñ Õàìãèéí ýíãèéí öýñ áè÷âýð õýëáýðòýé áàéäàã ãýäãèéã ºìíº ºã¿¿ëñýí. Èéì öýñíèé ¿ãñ íü äýýðýýñýý äîîøîî ýñâýë áàðóóíààñàà ç¿¿í òèéøýý öóâðàí áè÷èãäñýí áàéäàã. Öýñíèé ¿ãñ íü äýýðýýñýý äîîøîî öóâðàí áè÷èãäñýí áîë áîñîî öýñ, áàðóóíààñàà ç¿¿í òèéøýý öóâðàí áè÷èãäñýí áîë õýâòýý öýñ ãýæ íýðëýäýã [Çóðàã 1.50]. Õýâòýý öýñíèé ¿ãñ õîîðîíäîî áîñîî øóãàìààð çààãëàãäñàí áàéõ íü áèé. Õóëãàíû çààã÷èéã öýñýí äýýð áàéðëóóëàõàä òóõàéí öýñíèé õýëáý𠺺ð÷ëºãääºã. Òóõàéëáàë, ãàäàðãóóãèéí ºí㺠íü ººð÷ëºãäºõ, ýñâýë ãàäàðãóó íü òîâîéæ õàðàãäàõ ãýõ ìýò. ̺í õóëãàíû çààã÷èéã öýñýí äýýð õýñýã õóãàöààíä áàéðëóóëáàë öýñíèé òóõàé òîâ÷ ìýäýýëýë (hint) õóëãàíû çààã÷èéí ç¿¿í äîîð ãàðàõ áîëíî.
  • 36. 36 Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Êîìïüþòåð Öýñèéã ñîíãîõäîî õóëãàíû çààã÷èéã öýñýí äýýð áàéðëóóëæ, ç¿¿í òîâ÷èéã íýã óäàà òîâøèíî. ■ Äýä öýñ Îð÷èí ¿åèéí ïðîãðàìóóäûí öýñ íü êîìàíäóóäûã àãóóëæ áàéäàã. Æèøýýëáýë, WordPad ïðîãðàìûí File öýñýí äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí ç¿¿í òîâ÷èéã òîâøèõ ¿åä óã öýñíèé êîìàíäóóä á¿õèé æèæèã öîíõ íýýãäýæ áàéíà [Çóðàã 1.51]. ¯¿íèéã File öýñ íýýãäëýý ãýæ ÿðüäàã. Ýíý öîíõ íü File öýñíèé êîìàíäóóäûã àãóóëñàí äýä öýñ þì. Èõýíõ ïðîãðàìä File öýñ áàéõ áºãººä ò¿¿íèé äýä öýñíèé êîìàíäóóäûí òóñëàìæòàéãààð õýðýãöýýòýé ¿éë àæèëëàãààãàà õèéäýã. Æèøýýëáýë, çóðàã 1.51 Word- Pad ïðîãðàìûí WordPad ïðîãðàìûí File öýñ áàðèìòòàé àæèëëàõ äàðààõ êîìàíäóóäûã File öýñíèé äýä öýñ àãóóëæ áàéíà. ¯¿íä: íýýãäñýí áàéäàëNew... øèíýýð áàðèìò ¿¿ñãýõOpen... Áàðèìòûã íýýõSave, Save As... Áàðèìòûã õàäãàëàõPrint... áàðèìòûã õýâëýã÷ýýð öààñàí äýýð õýâëýõ çóðàã 1.52 Íýýãäýõ Print Preview õýâëýõèéí ºìíº öààñàí äýýð ÿàæ áóóõûã õàðàõ æàãñààëòòàé öýñPage Setup... áàðèìòûí öààñàí äýýð áóóõ õýëáýðèéã òîõèðóóëàõExit WordPad ïðîãðàìààñ ãàðàõ Êîìàíäóóä íü õîîðîíäîî õîëáîî á¿õèé ¿éëäë¿¿äýä á¿ëýãëýãäñýí áàéãààã òà á¿õýí àíçààð÷ áàéãàà áèç äýý. Æèøýýëáýë, File öýñíèé ýõíèé New..., Open..., Save, Save As... ¿éëäë¿¿ä, ìºí Print..., Print Preview, Page Setup... ¿éëäë¿¿ä õîîðîíäîî õîëáîîòîé ¿éëäë¿¿ä þì. Õàðèí á¿ëã¿¿ä õîîðîíäîî õýâòýý çóðààñààð çààãëàãäàæ áàéíà.■ Íýýãäýõ æàãñààëòòàé öýñ Öýñ íýýãääýã òîâ÷ëóóðòàé çîõèîí áàéãóóëàãäàæ áîëíî. Ýíý ¿åä õóëãàíû çààã÷ààð óã öýñýí äýýð äàðàõàä öýñíèé æàãñààëò íýýãäýõ áºãººä ò¿¿íýýñ ñîíãîõ áîëîìæòîé áîëíî. Çóðàã 1.52-ò íýýãäýõ æàãñààëòûí äýëãýãäýõýýñ ºìíºõ áàéäëûã, õàðèí Çóðàã çóðàã 1.53 Íýýãäýõ 1.53-ò äýëãýãäñýí áàéäëûã òóñ òóñ ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Öýñíèé ººð æàãñààëòòàé öýñíèé îëîí õýëáýð áàéæ áîëíî. äýëãýãäñýí áàéäàë òýìäýãëýæ àâ Öýñ ãýäýã íü õýðýãëýã÷ õýðýãöýýòýéãýý ñîíãîõ áîëîìæ á¿õèé ñîíãîëòóóäûí öóãëóóëãà þì. èíòåðôåéñ ãýäýã íü õàðèëöààíû ¿éë àæèëëàãààã õàíãàæ ÷àäàõóéö îð÷íû èæ á¿ðäýë þì. Öýñ íü êîìïüþòåðèéí èíòåðôåéñèéí íýã õýñýã þì. Êîìïüþòåðèéí öýñ íü ÿíç á¿ðèéí õýëáýðò áàéæ áîëíî. ¯¿íä:
  • 37. 1.8. Öýñ 37 - ýíãèéí æàãñààëò õýëáýðèéí öýñ; - Äýä öýñ; - Íýýãäýõ æàãñààëòòàé öýñ. àñóóëò 1. Öýñ ãýæ þó âý? 2. ªäºð òóòìûí àìüäðàëä òààðàëäàæ áàéäàã öýñ¿¿äèéã íýðëýíý ¿¿. 3. Äàðààõ æàãñààëòààñ öýñ áîëîõûã ñîíãîí, òàéëáàðëàíà óó. □ Àíãèéí õ¿¿õäèéí æàãñààëò □ Õè÷ýýëèéí õóâààðü □ Íîìûí ãàð÷èã □ Óòàñíû ëàâëàõ □ Êîìïüþòåðèéí ãàð äýýðõ òîâ÷íóóä □ Õóàíëè □ Íîìûí ñàíãèéí íîìûí êàòàëîãè □ Çàìûí òýìäýã 4. Èíòåðôåéñ ãýæ þó âý? Ò¿¿íèéã òàéëáàðëàí ÿðèëöàíà óó. 5. Êîìïüþòåðèéí öýñ¿¿äèéí õýëáýð¿¿äèéã òîî÷íî óó. 6. Öýñòýé àæèëëàõ ¿åä õóëãàíû çààã÷èéã öýñýí äýýð ò¿ð õóãàöààíä áàéðëóóëàõàä áÿöõàí ìýäýýëýë ãàðäàã. ¯¿íèéã òàéëáàðëàíà óó. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Áèäíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä öýñ õààíà õààíà òààðàëääàã âý? Æèøýý ãàðãàíà óó. 2. Öýñíýýñ õóëãàíû çààã÷ààð ñîíãîõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. âàðèàíò 2. 1. Start òîâ÷ëóóðûã äàðàõàä êîìïüþòåðèéí åðºíõèé öýñ íýýãääýã. Ýíý åðºíõèé öýñýíä àãóóëàãäàæ áàéãàà ýëåìåíò¿¿äèéã äýâòýðòýý áè÷íý ¿¿. 2. Start öýñíýýñ WordPad ïðîãðàìûã àæèëëóóëàõàä ãàð÷ áàéãàà íýýãäýõ æàãñààëòòàé öýñèéã îëæ, äýâòýðòýý çóðíà óó. Ñîðèë ¯íýí ãýñíèéãýý ñîíãîí òýìäýãëýíý ¿¿. 1. ªºð îáúåêòóóäààñ öýñíèé ÿëãàãäàõ îíöëîãèéã ñîíãîíî óó. □ Ñîíãîõ áîëîìæóóäûí õóâèëáàð □ Ñîíãîí àâñàí ¿ãí¿¿äèéí æàãñààëò □ Õýä õýäýí áè÷âýð 2. Äàðààõ òîäîðõîéëîëòóóäààñ àëü íü öýñ áèø âý? □ Óòàñíû æàãñààëò □ Õè÷ýýëèéí õóâààðü □ Á¿òýýãäýõ¿¿íèé êàòàëîã □ Õóäàëäàæ àâàõ ç¿éëèéí æàãñààëò □ Óðãèéí áè÷èã 3. Àëü íü êîìïüþòåðèéí õýðýãëýã÷èéí èíòåðôåéñèéí õýñýã âý? □ ïðîöåññîð áà êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îé □ Êîìïüþòåðèéí õýñã¿¿äèéã õîëáîñîí óòàñ □ Öîíõíû öýñ áà òîâ÷ëóóð □ Êîìïüþòåðèéã òàâüñàí øèðýý 4. Öýñ ÿìàð õýëáýðòýé áàéæ áîëîõ âý? □ Ïèêòîãðàììûí öóãëóóëãà □ Ýíãèéí æàãñààëò õýëáýðèéí öýñ □ Äýä öýñ □ Íýýãäýõ æàãñààëò á¿õèé öýñ
  • 38. Ìýäýýëýë áàÕî¸ðäóãààð á¿ëýã ìýäýýëëèéí ïðîöåññ Á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ÷àäâàð: ■ Ìýäýýëýë ãýæ þó áîëîõûã ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàõ ■ Ìýäýýëëèéã ä¿ðñëýõ õýëáýðèéã òàíèõ ■ Ìýäýýëýë, ò¿¿íèéã àíãèëàõ àíãèëëûã òîî÷èí íýðëýõ ■ Ìýäýýëëèéã õýìæèõ íýãæ¿¿äèéã îéëãîí òàéëáàðëàõ ■ Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ ïðîöåññèéã òîäîðõîé æèøýýãýýð òàéëáàðëàõ ■ Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõûí ó÷èð øàëòãààíûã òàéëáàðëàí ÿðèõ
  • 39. § 2.1. ÌýÄýýëýë Óíøëàãà■ Ìýäýýëýë ãýæ þó âý?□ æèøýý 1. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýë ýõëýõèéí ºìíºõºí Ñàðóóë àíãèäàà îðæ èðýí: - Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Íàäàä ìýäýýëýë áàéíà! ãýâ. - ßìàð ìýäýýëýë âý? Óíøèæ ºãíº ¿¿? Õ ¿¿õä¿¿ä ýý! Ìàðãààø ìàíàé õîòîä Ýðäýíýò õîòûí ñóðàã÷èä çî÷èëæ èðíý. Òýä ìàíàé ñóðãóóëü äýýð õ¿ðýëöýí èðæ, 5á àíãèéí ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëä ñóóíà. Çàõèðàë Öýðýí - ¯íýõýýð ñîíèðõîëòîé ìýäýý áàéíà. Ñàðóóë ÷è ÿàãààä ò¿¿íèéã ìýäýýëýë ãýæ íýðëýñýí þì áý?□ æèøýý 2. - Èòàëè óëñûí Òóðèí õîòîä áîëñîí ºâëèéí XX îëèìïèàäàä Ãåðìàí óëñ ìåäàëèéí òîîãîîð òýðã¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý ìýäýýëýë ìºí ¿¿, áèø ¿¿ ? - Áàãø àà! Áèä ìýäýýëýë ãýæ þó áîëîõûã ìýäýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà. Ìýäýýëýë ãýäýã íü ìýäýý, ìýäýý íü ìýäýýëýë ãýæ îéëãîæ áàéãàà íü çºâ ¿¿? Áàãø: - Ìýäýýëýëä òîäîðõîéëîëò ºãºõ áîëîìæã¿é. ¯¿íèéã îéëãîõûí òóëä äàðààõ æèøýýã àâ÷ ¿çüå [Çóðàã 2.1]. - Ýíý áàéøèíãèéí çóðàã ÿìàð ä¿ðñíýýñ á¿òñýí áàéíà? - Ãóðâàëæèí áîëîí òýãø ºíöºãòººñ - Ãóðâàëæèí, òýãø ºíöºãò íü þóíààñ á¿òäýã âý? - Øóëóóíààñ - Øóëóóí íü þóíààñ? - Öýãýýñ - Öýã ãýæ þó âý? Ýíý õýö¿¿ àñóóëò, òèéì ¿¿? Òýãâýë ìýäýýëýë íü ¿¿íòýé èæèë. Áàñ äàõèí æèøýý àâ÷ ¿çüå. “ªã¿¿ëáýð” ãýæ þó âý? ãýäýã òóõàé òàéëáàðëàÿ. - Ýíý íü íýãäìýë óòãà ñàíàà á¿õèé õýä õýäýí ¿ã. - Õàðèí ¿ã ãýæ þó âý? çóðàã 2.1 - Ýíý íü çºâ äàðààëëààð áè÷èãäñýí õýä õýäýí ¿ñýã. - “¯ñýã” ãýæ þó âý? - Ýíý ìºí ë õýö¿¿ àñóóëò. Áèä á¿õýí õ¿íä îéëãîëòóóäûí òàéëáàðò ýíãèéí îéëãîëòóóäûã ò¿ãýýìýë àøèãëàæ áàéãàà òóõàé ÿðèëöëàà. Øóëóóí íü öýãýýñ, ¿ã íü ¿ñýãíýýñ, ìýäýý íü ìýäýýëëýýñ á¿ðäýõ áà ýäãýýð íü áèäíèé õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíä îðøèí áàéäàã.
  • 40. 40 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ■ Ìýäýýëýë ç¿éä ÿìàð ìýäýýëëèéã ñóäàëæ áàéäàã áîë? Ìýäýýëýë ç¿éí õóâüä ìýäýýíèé óòãà ñàíàà, øèíýëýã áàéäàë íü òºäèéëºí ÷óõàë áèø áàéäàã. Ìýäýýëýë ç¿é íü ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ áîëîí õàäãàëàõ àðãóóä, ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ àëãîðèòìóóäûã ñóäàëäàã øèíæëýõ óõààí þì. “Ìýäýýëýë ç¿é” øèíæëýõ óõààíûã äýëõèéí èõýíõ îðíóóäàä “Èíôîðìàòèê“ ãýæ íýðëýäýã. Èéìä áèä öààøèä îëîí óëñûí òîãòñîí íýð òîìü¸îã øààðäëàãàòàé ¿åä àøèãëàõ áîëíî. Ìýäýýíèé óòãà ñàíàà, ò¿¿íèé øèíýëýã áàéäàë áîëîí à÷ õîëáîãäëûã áóñàä øèíæëýõ óõààí ñóäàëäàã áºãººä æèøýýëáýë óëñ îðíû ò¿¿õýí õºãæèë, ñî¸ëûã ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíä àâ÷ ¿çäýã þì. Ìýäýýëýë ç¿éí ñàëáàðûí ìýðãýæèëòýí Õî¸ð áºõò òýìýý Мîíãîëä áèé !#%#%,$,$,$(*$#$@$$,%*#~@#%$$$,#%#@@~~%$@$! äýýðõ õî¸ð ìýäýýã õàðààä øóóä ë õî¸ð äàõü íü íýã äýõèéãýý áîäâîë õî¸ð äàõèí èõ ìýäýýëýë àãóóëæ áàéíà ãýæ õýëíý. ¯íýõýýð ÷ õî¸ð äàõü ìýäýý íü õî¸ð äàõèí îëîí òýìäýãò àãóóëæ áàéãàà. Öààñàí òóóçàí äýýð ò¿¿íèéã áè÷èõýä õî¸ð äàõèí èõ çàé ýçýëíý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà òýäãýýðò áàéãàà òýìäýãò¿¿äèéã òîîëîõòîé íýãýí àäèë, õî¸ð äàõü ìýäýýã óòñààð äàìæóóëàõàä íýã äýõèéãýý áîäâîë õî¸ð äàõèí èõ õóãàöàà øààðäëàãàòàé áîëíî. Ìýäýýëýë ç¿éí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë õî¸ð äàõü ìýäýý íü ÿìàð ÷ óòãà ó÷èðã¿é æèíõýíý äýìèé ç¿éë øèã áàéõ íü ñàíàà çîâîîõ ç¿éë áèø áàéíà. Õàðèí ýõíèé ìýäýý íü õ¿¿õýä áàãà÷óóä òà íàðò àøèã òóñòàé ìýäýý þì. òýìäýãëýæ àâ • Ìýäýýëýë ãýäýã áîë ìýäýý áóþó õ¿í ìýäðýõ¿éí ýðõòí¿¿äýýðýý äàìæóóëàí, îð÷èí òîéðíîîñîî õ¿ëýýí àâ÷ áóé òýð ç¿éë þì. ãýõäýý ýíýõ¿¿ ºã¿¿ëáýð íü ìýäýýëëèéí òîäîðõîéëîëò áèø. Öýã, ¿ñýã, áîäèñ, ýíåðãè, ìýäýýëýë ãýõ ìýò øèíæëýõ óõààíû òóëãóóð îéëãîëòóóä íü íàðèéí ÷àíä òîäîðõîéëîëòòîé áàéäàãã¿é. õàðèí áóñàä á¿õ òîäîðõîéëîëòóóä íü ýäãýýð àíõäàã÷ óõàãäàõóóíóóäàä òóëãóóðëàí òîìü¸îëîãäñîí áàéäàã þì. • Ìýäýýëýë ç¿é ãýäýã áîë ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ, õàäãàëàõ àðãóóä, ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäýë áîëîí äàðààëëóóäûã ñóäàëäàã øèíæëýõ óõààí þì. àñóóëò 1. Ìýäýýëýë ãýæ þó áîëîõûã òàéëáàðëàíà óó? 2. Ìýäýýëýë ç¿éí øèíæëýõ óõààí þóã ñóäàëäàã ãýæ îéëãîñíîî òàéëáàðëàí ÿðèíà óó? 3. Åðäèéí ºäºð òóòìûí àìüäðàëä þóã “ìýäýýëýë” ãýæ íýðëýäãèéã áàðèìòààð òàéëáàðëàíà óó? 4. Ìýäýýëýë ç¿éí øèíæëýõ óõààí ýíý ¿ãýýð þóã íýðëýäýã òàëààð îéëãîñíîî ÿðèëöàíà óó? 5. Õî¸ðûã õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ëñýí íü òàâòàé òýíö¿¿ ãýñýí ìýäýý íü ìýäýýëýë áîëæ ÷àäàõ ýñýõèéã òàéëáàðëàíà óó? 6. Äîð õî¸ð ººð ìýäýýã àâ÷ ¿çñýí. Ìýäýýëýë ç¿éí ¿¿äíýýñ òýäãýýðèéí àëü íü èë¿¿ èõ ìýäýýëëèéã àãóóëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áàéãààãàà õýëíý ¿¿? • Óëààíáààòàð áîë ìàíàé íèéñëýë • #%=_= #@$@&^$@ %@%$@% ^R#$@$% 7. Ìýäýýëëèéã ÿàãààä òîäîðõîéëæ áîëîõã¿é ãýæ áîäîæ áàéãààãàà ÿðèíà óó? 8. ßìàð óõàãäàõóóíû õóâüä òîäîðõîéëîëò áàéäàãã¿é ãýæ ¿çýæ áàéíà âý? Æèøýý ãàðãà.
  • 41. 2.1. Ìýäýýëýë 41 ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Дîëîîí íàéì òàâèí çóðãàà 7*8=56 ãýñýí õî¸ð ìýäýýã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà õ¿íèé õóâüä àëü íü áàãà ìýäýýëëèéã àãóóëæ áàéíà âý? Õýðýâ èíôîðìàòèêèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë ÿàãààä ãýäãèéã òàéëáàðëà. 2. Õ¿íèé áàéð ñóóðèíààñ àâ÷ ¿çâýë ýõíèé ìýäýý íü õî¸ð äàõèàñàà èë¿¿ èõ ìýäýýëëèéã àãóóëñàí, õàðèí èíôîðìàòèêèéí òàëààñ íü àâ÷ ¿çâýë õî¸ð äàõü íü íýã äýõýýñýý èë¿¿ èõ ìýäýýëýë àãóóëñàí áàéõ õî¸ð ìýäýýíèé æèøýý ãàðãà. âàðèàíò 2 1. Òà ãýðèéíõýý êîìïüþòåðò ìýäýýëýë äàìæóóëàõ ÿìàð ÿìàð áàéãóóëàìæóóä àøèãëàãäàæ áàéãààã íýðëý. 2. Òàíàé ãýðèéí êîìïüþòåðò õ¿íä ìýäýýëýë äàìæóóëàõ ÿìàð áàéãóóëàìæ àøèãëàãäàæ áàéãààã õýëíý ¿¿? âàðèàíò 3 1. ßàãààä ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýë äýýð êîìïüþòåðèéí òóõàé àâ÷ ¿çäýã ãýæ áîäîæ áàéãààãàà òàéëáàðëà. 2. Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ àëãîðèòìûí æèøýýã áîäîæ îë. Ñîíãîæ àâñàí ìýäýýëëèéã ýíý àëãîðèòìààð áîëîâñðóóëàõûã àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿äýä ñàíàë áîëãî. Ñîðèë 1. Èíôîðìàòèêèéí áàéð ñóóðèíààñ àâ÷ ¿çýõýä ººðòºº ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ìýäýýã ÿëãàí òýìäýãëý. □ öàã óóðûí óðüä÷èëñàí ìýäýý □¿ñýãí¿¿äèéí ñàíàìñàðã¿é öóãëóóëãà □ ñîíèí äýýðõ çàðëàë □ õè÷ýýëèéí õóâààðü □ òýìäýãò¿¿äèéí ÿìàð ÷ óòãà ó÷èðã¿é öóãëóóëãà 2. Èíôîðìàòèê ãýæ þó þì áîë? ãýñýí àñóóëòûí çºâ õàðèóã ñîíãî. □ êîìïüþòåðèéí òóõàé øèíæëýõ óõààí □ ìýäýýëëèéí òóõàé øèíæëýõ óõààí □ òîîöîîëîë ÿâóóëàõ àðãûí òóõàé øèíæëýõ óõààí □ ðîáîòûí òóõàé øèíæëýõ óõààí □ ïðîãðàìûí òóõàé øèíæëýõ óõààí 3. Èíôîðìàòèêèéí áàéð ñóóðèíààñ àâ÷ ¿çâýë Backspace, Computer ãýñýí õî¸ð ìýäýýíèé àëü íü áàãà ìýäýýëýë àãóóëæ áàéíà âý? □ ýõíèéõ íü □ õî¸ð äàõü íü □ èæèë òîîòîé □ àëü ÷ ìýäýýíä ìýäýýëýë àëãà 4. Чèíã¿¿í êîìïüþòåðèéí ãàðûí òîâ÷ëóóðóóäûã ñåêóíäýä 2 òîâ÷ëóóðûí õóðäòàéãààð äàðäàã. Öààñàí äýýð áè÷èãäñýí Õîíü÷èí Íàéäàí ãýñýí ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðèéí äýëãýö ð¿¿ õýäýí ñåêóíäûí äîòîð äàìæóóëæ ÷àäàõ âý? 5. Áèíäýðüÿà, èðæ áàéãàà ìýäýýíèé àëèâàà õî¸ðäîã÷ òýìäýãòèéã ãýýæ õàÿíà ãýñýí ä¿ðìýýð ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëæ áàéãàà áîë òýðýýð ñóóãðàãëóäóëëîüà ìýäýýëëèéã áîëîâðóóëñíû ¿ð ä¿í íü þó áàéõ âý? 6. Áèëã¿¿í öèôð á¿ðèéã íü ò¿¿íèéã õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ëýõýä ãàðàõ öèôðýýð ñîëèõ çàìààð òîîã áîëîâñðóóëäàã áîë 341 ãýñýí ìýäýýã áîëîâñðóóëñíû äàðàà ãàðãàí àâàõ ¿ð ä¿íã áè÷. 7. Áîëäîî òîîí öèôð¿¿äèéã ºñºõ äàðààëëààð íü áàéðëóóëäàã áîë òýð 72351 ãýñýí ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëñíààð þóã ãàðãàí àâàõûã áè÷.
  • 42. § 2.2. ÌýÄýýëëèéã õ¯ëýýÍ àâàõ Óíøëàãà■ Ìýäýýëëèéã ä¿ðñëýõ õýëáýð¿¿ä Áàãø ìýäýýëýë ãýäýã áîë ÿìàð ÷ õàìààã¿é ìýäýý ãýäãèéã ñóðàã÷äàä ñàíóóëààä ìýäýýëëèéí òóõàé òîäîðõîé æèøýý ãàðãàõûã õ¿ñýõýä õ¿¿õä¿¿ä ãàðàà ºðãºâ. Õ ¿¿õä¿¿ä ýý! Ìàðãààø ìàíàé ñóðãóóëü äýýð õºðø ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èä çî÷ëîí èðæ, ìàíàé àíãèéí ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëä îðîëöîíî. Áàãø Гàíõóÿã - Àíãèéí áàãøèéí áè÷ñýí çóðâàñ. Ýíý 1 2 3 4 5 6 7 8 9 íü õ¿ðýëöýí èðýõ çî÷äûí òóõàé ìýäýýã àãóóëñàí áàéíà. 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 - ¯ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä [Çóðàã 2.2]. Ýíý áîë íýã 2 2 4 6 8 10 12 17 16 18 îðîíòîé òîîíóóäûã ¿ðæ¿¿ëýõ ¿éëäëèéí ¿ð 3 3 6 9 12 15 18 21 24 27 ä¿íãèéí òóõàé ìýäýýëýë þì. 4 4 8 12 16 20 24 28 32 36 - Ìàíàé õîòûí òýýâðèéí õýðýãñëèéí õºäºë- 㺺íèé ìàðøðóò á¿õèé çóðàãëàë [Çóðàã 5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 2.3]. 6 6 12 18 24 30 36 42 48 54 Õýðýâ ¿¿íèéã ñàéòàð àíõààðàí ¿çâýë õ¿ðýõ 7 7 14 21 28 35 42 49 56 63¸ñòîé ãàçðààñ ÿàæ ÿâæ î÷èõ òàëààð òîäîðõîé ìýäëýã îëæ àâíà. 8 8 16 24 32 40 48 56 64 72 Ýíý ãóðâàí ìýäýýëýë íü ÿíç á¿ðýýð ä¿ðñ- 9 9 18 27 36 45 54 63 72 81ëýãäñýí ººð ººð õýëáýðòýé áàéíà. çóðàã 2.2 ¯ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä Ãàíõóÿã áàãøèéí çóðâàñ áîëîõ ýõíèé ìýäýýëýë íü ¿ãí¿¿äýýñ á¿ðäñýí áè÷âýð áàéíà. Èéì ìýäýýëëèéã ¿íäñýíäýý áè÷âýð ìýäýýëýë ãýíý. Õî¸ð äàõü ìýäýýëýë íü ¿ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä áºãººä òýð íü òîîíóóäààñ á¿ðäýæ áàéíà. ¯¿íèéã òîîí ìýäýýëýë ãýíý. Ãóðàâ äàõü ìýäýýëýë íü õîòûí ïëàí çóðàã. Ýíý íü áàéðëàëûí ãðàôèê ä¿ðñëýë áîëîõ çóðàã þì. Èéì ìýäýýëëèéã ãðàôèê ìýäýýëýë ãýíý. Ýíä áèä ìýäýýëëèéã ä¿ðñëýõ á¿õ õýëáýðèéã õàðààõàí òîî÷èí àâ÷ ¿çýýã¿é áîëíî. Åð íü èõýíõ ìýäýýí¿¿ä íü ÿíç á¿ðèéí õýëáýðèéí ìýäýýëë¿¿äèéã õîîðîíä íü õîëüæ, õîñëóóëñàí áàéäàã. Гàëò òýðýã 22 öàã 45 ìèíóòàä 1-ð òàâöàí äýýð çîãñîíî. Ýíýõ¿¿ ìýäýý íü áè÷âýðáîëîí òîîí ìýäýýëë¿¿äèéã õîîðîíä íü õîëüñîí áàéíà. Õîòûí ñõåì çóðàã äýýð ãóäàìæ, çàì, ãîë, ã¿¿ðèéã ä¿ðñýëñýí øóãàìíóóäààñ ãàäíà çàðèì òîõèîëäîëä òàéëáàð ¿ãí¿¿äèéã áè÷ñýí áàéäàã áºãººä ýíý òîõèîëäîëä áè÷âýð-ãðàôèêàíìýäýýëýë áîëíî. Ýì÷ ºâ÷òºíèé õàëóóíûã ¿çýõäýý õàëóóíû øèëíèé äîòîðõ õóâèàð, ò¿¿í äýýð áè÷èãäñýí òîîíóóäûã íàðèéâ÷ëàí õàðæ, ìºíãºí óñ õóâààðèéí õààíà î÷ñîí, òýíä íü ÿìàð òîî áàéãààã òîãòîîäîã. Ýíä ýì÷ ãðàôèê-òîîí ìýäýýëëèéã àøèãëàæ áàéíà. Õ¿í ººðèéí
  • 43. 2.2. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ 43 18 3 16 26 3 ¯éëäâýð - 7 áóóäàë“ÀÂÒÎÁÓÑ-1” ÊÎÌÏÀÍÈÉÍ 9 7 7 Çàéñàí - 4-ð äýëã¿¿ð 9 Òåëåâèç - XII õîðîîëîë ¯ÉË×ËÝÕ ×ÈÃËÝËÈÉÍ 11 Íèñýõ - ÓÁÈÑ ÌÀÐØÐÓÒ 13 22 13 Øàð õàä - “Îä” êèíîòåàòð 11 9 16 Õàéëààñò - ÓÁÈÑ 18 18 ×èíãýëòýé - ÓÁÈÑ 25 16 22 Ñîíñãîëîí - “ßëàëò” êèíîòåàòð 25 Áàÿíõîøóó - 4 çàì 11 22 3 7 çóðàã 2.3 Õîòûí òýýâðèéí õºäºë㺺íèé ìàðøðóòí¿äýýð õàðæ áîëîõ áè÷âýð, òîîí, ãðàôèê ìýäýýëë¿¿äýýñ ãàäíà ººð áóñàä îëîí õýëáýðýýð ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ ÷àäâàðòàé áàéäàã. ■ õ¿í ìýäýýëëèéã õýðõýí õ¿ëýýí àâäàã âý? Õ¿íä ººðò íü ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëäýã ìýäðýõ¿éí òàâàí ýðõòýí (í¿ä, ÷èõ, õàìàð, õýë, àðüñ) áàéäàã. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿íèé ìýäðýõ¿éã “õàðàà”, “ñîíñãîë”, “¿íýð”, “àìò”, “òýìòðýõ” ãýæ íýðëýäýã. Õ¿í í¿äýýðýý õàðæ, ºíã¿¿äèéã ÿëãàí áè÷âýð, òîîí, ãðàôèê ìýäýýëë¿¿äèéã õ¿ëýýí àâäàã [Çóðàã 2.4]. çóðàã 2.6 (¿íýðëýõ) çóðàã 2.8 çóðàã 2.4 (òýìòðýõ) (õàðàõ) çóðàã 2.5 çóðàã 2.7 (ñîíñîõ) (àìòëàõ)
  • 44. 44 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ Чèõýýðýý õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèà, õºãæèì, ÷èìýý, øóóãèàí, äóóò äîõèî çýðýã äóóí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã [Çóðàã 2.5]. Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûõîî ¿íýðèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õàìðààðàà õ¿ëýýí àâäàã [Çóðàã 2.6]. Òóõàéí ç¿éë íü äàâñàðõàã, ãàøóóí, õ¿÷èëëýã, ÷èõýðëýã ãýõ ìýò ÿìàð àìòòàé áàéãàà òóõàé ìýäýýëëèéã õýëíèé òóñëàìæòàéãààð õ¿ëýýí àâäàã [Çóðàã 2.7]. Ãàðûí õóðóóíóóäààðàà ýñâýë ººðèéí áèåèéí àðüñààð òýìòðýõ, ø¿ðãýõ, õ¿ðýõ çàìààð òóõàéí ç¿éë õàëóóí áàéíà óó, ýñâýë õ¿éòýí áàéíà óó ãýæ áèåèéí òåìïåðàòóðûí òàëààðõ, ìºí áèåèéí ãàäàðãóó íü òîëèãîð áàéíà óó,ýñâýë àðçãàð îâîí òîâîí áàéíà óó ãýäýã òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã [Çóðàã 2.8]. Åð íü áîë ìýäðýõ¿éí ýðõòýí íü çºâõºí õ¿íä áàéäàã áèø àäãóóñ àìüòàíä ÷ áàñ áàéäàã. ßíç á¿ðèéí àìüòíû õóâüä ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ ìýäðýõ¿éí ýíý òýð ýðõòýí¿¿äèéí à÷ õîëáîãäîë íü õ¿íèéõýýñ øàë ººð áàéäàã. Õ¿íèé õóâüä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûõîî òàëààð ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõàä õàìãèéí èõ ¿¿ðýãòýé íü õàðàà, äàðààãèéíõ íü ñîíñãîë áàéäàã áàéíà. Õàðèí ¿íýã, íîõîé [Çóðàã 2.10] ãýõ ìýò àäãóóñ àìüòäûí õóâüä äèéëýíõ ìýäýýëëèéã ¿íýðëýõ ýðõòýí çóðàã 2.10 õàìðààðàà õ¿ëýýí àâäàã áàéíà . Ãýòýë ñàðüñàí áàãâààõàéí [Çóðàã 2.9] õóâüä ìàø ìóó õàðäàã áºãººä ò¿¿íèé õóâüä ìýäýýëýë õ¿ëýýæ àâàõ ýðõòýí íü ñîíñãîë áîëäîã. Ýíä çóðàã 2.9 ò¿¿íèé òîì äýëäãýð ÷èõ õàìãèéí ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. èíôîðìàòèê – ýíý áîë îëîí òàëò øèíæëýõ óõààí Öààøäàà áèä ìýäýýëýë äýýð õèéãäýõ ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýõ ä¿ðýì áîëîí òýäãýýðèéã ã¿éöýòãýõ äàðààëëûã àëãîðèòì ãýñýí íýðýýð íýðëýæ áàéÿ. Õîæèì ýíý îéëãîëòûã äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çýõ áîëíî. Èíôîðìàòèê íü ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ àðãóóä áîëîí áîëîâñðóóëàõ àëãîðèòìóóäûã ñóäàëäàã. Ýíý øèíæëýõ óõààí íü òóõàéí ìýäýýëëèéí ¿íý öýíý, øèíýëýã òàë, à÷ õîëáîãäëûã àâ÷ ñóäàëäàãã¿é. Èíôîðìàòèê íü ìýäýýëýëòýé àæèëëàäàã áºãººä ò¿¿íèé õóâüä àâ÷ ¿çýæ áóé ìýäýýëëèéí óòãà àãóóëãà(öàã àãààðûí ìýäýý, ÿðóó íàéðàã, ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) íü ÷óõàë áèø áàéíà. Õýðýâ òóõàéí àëãîðèòì íü áè÷âýð äîòðîîñ õàìãèéí îëîí óäàà äàâòàãäàæ îðñîí òýìäýãòèéã îëæ ÷àääàã ë áîë òýð àëãîðèòì íü ÿìàð ÷ áè÷âýðèéí õóâüä àäèëõàí áèåëýãäýíý. Èíôîðìàòèê íü ìàòåìàòèê òîîíóóä äýýð ¿éëäýë õèéõ ä¿ðìèéã òóõàéí òîîíóóä íü þó èëýðõèéëæ áàéãààãààñ õàìààðàõã¿éãýýð ãàðãàäãèéí íýãýí àäèë ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ ä¿ðì¿¿äèéã òóõàéí ìýäýýëëèéí óòãà àãóóëãà íü ÿìàð áàéõààñ õàìààðàõã¿éãýýð ãàðãàäàã. Èéìä èíôîðìàòèê áà ìàòåìàòèê íü íýãýí àäèë îëîí òàëòàé øèíæëýõ óõààíóóä þì. òýìäýãëýæ àâ õ¿í áà àäãóóñ àìüòàí íü ººðèéí ìýäðýõ¿éí ýðõòí¿¿äýýðýý äàìæóóëàí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýæ àâäàã. õ¿í áà àìüòàíä ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ òàâàí ÿíçûí ìýäðýõ ýðõòýí áàéíà. ¯¿íä: - õàðàà (í¿ä) - Ñîíñãîë (÷èõ) - ¯íýð (õàìàð)
  • 45. 2.2. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ 45 - àìò (õýë) - òýìòðýõ (àðüñ) õ¿í èõýíõ ìýäýýëëèéã í¿äýýðýý õ¿ëýýæ àâäàã. èéì ìýäýýëë¿¿ä íü áè÷âýð¿¿ä (òåêñòýí ìýäýýëë¿¿ä), òîîíóóä (òîîí ìýäýýëýë), çóðãóóä (ãðàôèê ìýäýýëýë) áàéíà. èíôîðìàòèê áîë îëîí òàëò øèíæëýõ óõààí þì. ýíý þó ãýñýí ¿ã âý? ãýõýýð èíôîðìàòèê íü ìýäýýëëèéí àãóóëãààñ ¿ë õàìààðàí ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ åðºíõèé ä¿ðì¿¿äèéã ñóäàëäàã ãýñýí ¿ã þì. àñóóëò 1. Áè÷âýð ìýäýýëë¿¿äèéí æèøýý ãàðãàíà óó? 2. Òîîí ìýäýýëë¿¿äèéí æèøýý ãàðãàíà óó? 3. Ãðàôèê ìýäýýëë¿¿äèéí æèøýý ãàðãàíà óó? 4. Õîëèìîã òºðëèéí ìýäýýëë¿¿äèéí æèøýý ãàðãàíà óó? 5. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõàä àøèãëàãääàã õ¿íèé òàâàí ýðõòýíã íýðëýíý ¿¿? 6. Õ¿í ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã í¿äýýðýý õ¿ëýýæ àâäàã ãýæ áîäîæ áàéãààãàà íîòëîõ áàðèìòààð õýëíý ¿¿? 7. Õ¿í ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã ÷èõýýðýý õ¿ëýýæ àâäàã âý? Áàðèìò ò¿øèãëýí òàéëáàðëà. 8. Õ¿í ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã õàìðààðàà õ¿ëýýí àâäàã âý? Áàðèìò ò¿øèãëýí òàéëáàðëà. 9. Õ¿í ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã àðüñààðàà õ¿ëýýí àâäàã âý? Áàðèìò ò¿øèãëýí òàéëáàðëà. 10. Õ¿í ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã õýëýýðýý õ¿ëýýí àâäàã âý? Áàðèìò ò¿øèãëýí òàéëáàðëà. 11. Õ¿í áà àìüòíû õóâüä ìýäýýëëèéã õýëýýðýý õ¿ëýýí àâàõ íýãýí èæèë ìýäðýõ¿é íü àìüòíû òóõàéä èë¿¿ èõ ìýäýýã àâàõ òèéì æèøýýã ãàðãà. 12. Äàðààõ æèøýýí¿¿ä äýõ ìýäýýëë¿¿ä íü ÿìàð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí áîëîõûã òîäîðõîéë. ¯¿íä: - Ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëä àâ÷ ¿çäýã æèøýýí¿¿ä, - Ãàçàð ç¿éí êàðò áóþó ãàçðûí çóðàã, - Çàõèà, - Óðàí çóðàã, - Ðàäèî íýâòð¿¿ëýã - Òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã - Æ¿ðæèéí øàð ºíãº, èñãýëýí àìò, òàíñàã ¿íýð 13. Èíôîðìàòèê þó ñóäàëäàã âý? Îéëãîñíîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýí ÿðü. 14. Ñàðóóë òýãø ºíöºãòèéí ïåðèìåòðèéã îëîõäîî äàðààõ àëãîðèòìûã àøèãëàæýý. 1. ªãºãäñºí 2 òîîã íýì. 2. Ãàðñàí ¿ð ä¿íãýý 2-îîð ¿ðæ¿¿ë. Îäîî äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëíà óó. - Ýíý àëãîðèòì íü ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëæ áàéíà âý? - Áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íä ÿìàð õýëáýðèéí ìýäýýëëèéã ãàðãàí àâ÷ áàéíà âý? - Ýõíèé àëõàìä íèéëáýðèéã íü áîäîæ îëñîí òîîíóóä þóã èëýðõèéëæ áàéãàà âý? - Êâàäðàòûí õóâüä ýíý àëãîðèòìûã õýðýãëýõ áîëîìæòîé þó? - Õàð áîëîí íîãîîí ºí㺺ð áóäàãäñàí òýãø ºíöºãò¿¿äèéí õóâüä ýíý àëãîðèòì íü àäèëõàí çºâ ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ ¿¿?
  • 46. 46 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Õ¿í áà àäãóóñ àìüòàí ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõäàà àøèãëàäàã ìýäðýõ¿é áà ìýäðýõ¿éí ýðõòí¿¿äèéã òîî÷. Æèøýý ãàðãàæ, õ¿ñíýãòèéã áºãëº. Ìýäðýõ¿é Ìýäðýõ¿éí ýðõòýí Ìýäýýëëèéí æèøýý 2. Õ¿íèé òóõàéä ìýäýýëëèéí ÿìàð õýëáýð ÷óõàë áàéäàã âý? âàðèàíò 2. 1. Òàíàé ãýðò áàéäàã êîìïüþòåð ìýäýýëëèéí ÿìàð ÿìàð õýëáýðòýé àæèëëàæ ÷àääàã âý? 2. Êîìïüþòåðèéí òóõàéä ìýäýýëëèéí ÿìàð õýëáýðèéã ãîë ÷óõàë ãýæ ¿çäýã âý? 3. Àëèâàà êîìïüþòåðèéí òîãëîîìä ìýäýýëëèéã ÿìàð õýëáýðýýð ä¿ðñýëäýã âý? 4. Êîìïüþòåðèéí ÿìàð ÿìàð áàéãóóëàìæóóäûã ò¿¿íèé “ìýäðýõ¿éí ýðõòýí” õýìýýí íýðëýæ áîëîõ âý? âàðèàíò 3. 1. Àäãóóñàí àìüòíû òóõàéä ìýäýýëëèéí ÿìàð õýëáýð íü õàìãèéí ÷óõàë áàéäãèéã áàòëàí õàðóóëñàí ñîíèðõîëòîé áàðèìòûã áè÷íý ¿¿? 2. Òýð áàðèìòàà ãðàôèê-ìýäýýëëèéí òóñëàìæòàéãààð ä¿ðñýë. 3. Áóñäûí ñàíàà áîäëûã óíøèæ ìýäýýä èðýýä¿éã óðüä÷èëàí òààæ õýëäýã çóðãàà äàõü ìýäðýõ¿é õ¿íä áàéäàã áîëîâ óó? Ýíý òàëààð þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý? Ýíý òàëààðõ ººðèéí ñàíàë áîäëûã áè÷èæ, ýíý ÷èãëýëýýð íîì, ñîíèí, ñýòã¿¿ë, ìýäýýëëèéí áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýñ îëæ ìýäñýí ç¿éëýý äóðüäàíà óó? Ñîðèë 1. Õ¿íä ìýäðýõ¿éí õýäýí ýðõòýí áàéäàã âý? 2. Äàðààõ òîõèîëäëóóäààñ ÷óõàì àëèíä íü õ¿í ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãààã ÿëãàí òýìäýãëý. □ øºë àìòëàõ □ ðàäèî ñîíñîõ □ óñ ðóó ãàðàà õ¿ðãýõ □ ôîòî çóðàã ¿çýõ □ öýöýã ¿íýðëýõ 3. Äàðààõ òîõèîëäîë á¿ðèéí õóâüä õ¿í ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ìýäðýõ¿éí ýðõòíèéã íü íýðëýíý ¿¿? 1. ¿ëãýð óíøèõ 3. ìºõººëäºñ äîëîîõ 5. õàëóóí èíä¿¿íä ò¿ëýãäýõ 2. öàé õàëóóí áàéâ 4. ãýðèéí ãàäíà ìîðèí òºâºð㺺í ñîíñîãäîõ 4. Ìýäýýëëèéí õýëáýðèéã çààí òîäîðõîéë 1. Õî¸ðûã õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ëýõýä äºðºâ ãàðíà 4. 1,1,2,3,5,13,21,… 2. Ýêñïî- 2005 5. Õàíûí öàã ÷àã ÷àã äóóãàðíà 3. æèæèã çóðàã 5. Ñàðóóë òýãø ºíöºãòèéí ïåðèìåòðèéã äàðààõ àëãîðèòìààð îëñîí. 1. ªãºãäñºí õî¸ð òîîã íýì. 2. ¯ð ä¿íãýý õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ë. Äàðààõ õîñ òîî á¿ðèéí õóâüä ýíý àëãîðèòìûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ãàðãàí àâàõ ¿ð ä¿íã òîäîðõîéë. 1. 3, 8 2. 10,10 3. 1,2 6. Чèíã¿¿í äàðààõ àëãîðèòìààð äààëãàâðàà ã¿éöýòãýæ áàéâ. 1. Áè÷âýð äîòîðõ ‘à’ ¿ñãèéí òîîã ãàðãà. 2. ¯ð ä¿íãýý õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ë. Ýíýõ¿¿ àëãîðèòìûã äàðààõ áè÷âýð¿¿äèéí õóâüä õýðýãëýñíýýð ãàðãàí àâàõ ¿ð ä¿íã áè÷. 1. Óëààí 2. Öîîõîð äààãà 3. Ýýæ
  • 47. § 2.3. ÌýÄýýëëèéÍ ïðîÖÅÑÑ Óíøëàãà■ Áèä ìýäýýëëèéí åðòºíöºä àìüäàð÷ áàéíà Ãîíãîð ñ¿¿ëèéí ¿åä ººðèéíõ íü õèéæ áàéãàà àëèâàà ¿éë àæèë ÿìàð íýãýí áàéäëààð ìýäýýëýëòýé çààâàë õîëáîîòîé áàéãààã àíçààðñàí áàéíà. Èíãýýä ºíãºðñºí Áààñàí ãàðàãò Ãîíãîðòîé òîõèîëäñîí ãóðâàí òîõèîëäëûã àâ÷ ¿çüå.■ ýõíèé òîõèîëäîë: ãîíãîð ñóðãóóëèéí íîìûí ñàíä Ãîíãîð ñóðãóóëèéíõàà íîìûí ñàíä îðæ àìüòäûí òóõàé íýãýí íîì àâ÷, ò¿¿íýýñ ìóóðíû òóõàé áè÷ñýí á¿ëãèéã íýýæ ¿çýâ [Çóðàã 2.11]. Òýíäýýñ ìóóðûã õýäýí çóóí êèëîìåòð õîë ãàçàð àâàà÷èæ îðõèõîä ÿìàð ÷ áàéñàí àíõíû áàéãàà ãàçàðò ýðãýí èðñýí òóõàé ñîíèðõîëòîé ìàòåðèàëûã óíøèâ. Ãîíãîð ìóóð íü ò¿¿íèéã 纺æ ÿâñàí çàìûã ìàø ñàéí òîãòîîñîí áîïîõûã îéëãîâ. Ãîíãîð íîìûí òýìäýãëýë õèéäýã äýâòýðòýý ýíý ñàíààãàà áè÷èæ àâñàí áàéíà.□ ýõíèé òîõèîëäëûã ø¿¿í õýëýëöýõ¿é - Ãîíãîð þóíû òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâñàí áý? Ýíý ìýäýýëýë ÿìàð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí áý? - Ãîíãîð ãýðýýñýý àëñ õîë 纺âºðëºãäºí î÷ñîí ìóóð áóöàæ èðñýí òîõèîëäëûí òóõàé óíøèæ ìýäñýí. Ýíý ìýäýýëýë íü áè÷âýð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí. - Ýíý ìýäýýëýë õààíà îðøèæ áàéñàí áý? Ìýäýýëëèéã õàäãàëæ áàéãàà ç¿éë íü ñóðãóóëèéí íîìûí ñàí äàõü àäãóóñ àìüòäûí òóõàé íîì, á¿ð òîäðóóëáàë óã íîìûí ìóóðûí òóõàé á¿ëýã áîëíî. - Ãîíãîð ýíý ìýäýýëëèéã ÿìàð çàìààð õ¿ëýýæ àâñàí áý? Ìýäýýëëèéã íîìûí õóóäàñíààñ îé óõààíäàà äàìæóóëàõäàà ãîíãîð õàðàõ ýðõòýí í¿äýý àøèãëàñàí [çóðàã 2.12(à)]. Ìýäýýëëèéí ýíý äàìæóóëàëòàä “íîìíîîñ ãîíãîðûí òîëãîé ðóó” çóðàã 2.11 Ãîíãîð íîìûí ñàíä ãýñýí ìàø òîäîðõîé ÷èãëýë áàéñàí. Óëìààð ìýäýýëýë îé óõààíä íü øèíãýæ îðñîí ãýñýí ¿ã þì.
  • 48. 48 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ çóðàã 2.12(à) Íîì óíøèæ çóðàã 2.12(á) Óíøñàíàà çóðàã 2.12(â) Óíøñàíàà áàéãàà íü ýðãýö¿¿ëæ áàéãàà íü òýìäýãëýí àâ÷ áàéãàà íü - Ãîíãîð ìýäýýëëèéã õ¿ëýýæ àâñíààð òýð íü õààíà õàäãàëàãäàõ âý?Ìýäýýëëèéí õàäãàëàãäàõ øèíý áàéðëàë íü ãîíãîðûí îé óõààí áóþó óóðàã òàðõèáîëíî. - Òýð íîìûã óíøààä Ãîíãîð ÿìàð ä¿ãíýëò õèéñýí áý?õ¿ëýýí àâñàí ìýäýýëëýý áîëîâñðóóëñíû ¿ð ä¿í íü ÿâñàí çàìàà òîãòîîí ñàíàõìóóðíû àðãà, ÷àäâàðûí òàëààðõ øèíý ìýäëýã áîëíî [çóðàã 2.12(á)]. Ìýäýýëëèéíýíýõ¿¿ áîëîâñðóóëàëò íü ãîíãîðûí òîëãîéä õèéãäñýí. - Áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íä ãàðãàí àâñàí ìýäýýëýë äýýðýý Ãîíãîð þó õèéñýí áý?ãîíãîð ò¿¿íèéã äýâòýðòýý òýìäýãëýæ àâñíààð ìýäýýëëèéí äàìæóóëàëò õèéãäñýí[çóðàã 2.12(â)]. ýíýõ¿¿ äàìæóóëàëò íü íýã ¸ñîíäîî áîëîâñðîãäñîí ìýäýýëëèéãöààñàí äýýð ãàðãàõ ãàðãàëò ãýñýí ¿ã. Ýíý òîõèîëäîëä ìýäýýëëèéí - ýõëýýä õàäãàëàõ(íîìîí äîòîð) - äàðàà íü äàìæóóëàõ (îé óõààíä í¿ä íîì îðóóëàõ) - äàõèí õàäãàëàõ(îé óõààíäàà òîãòîîõ) - äàðàà íü áîëîâñðóóëàëò õèéæ, øèíý ìýäýýëýë ãàðãàí àâàõ (òîëãîé îé óõààí óóðàã òàðõè äîòðîî) - øèíý ìýäýýëëýý õàäãàëàõ (îé óõààíäàà) - ýöýñò íü äàõèí íýã äàìæóóëàëò (öààñ ðóó ãàðãàõ) ãýñýí ìýäýýëëèéí ïðîöåññ ÿâàãäàæ áàéíà. ãàð äýâòýð çóðàã 2.15
  • 49. 2.3. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññ 49■ Óäààõ òîõèîëäîë: ãîíãîð àíãèéí ñàìáàðûí ºìíº Ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýë äýýð Ãîíãîðûã ñàìáàðò ãàðãàæýý [Çóðàã 2.13]. Áàãø àíãèéí ñàìáàð äýýð (12+13)*4 ãýñýí æèøýý áè÷ñýí áàéëàà. Ãîíãîð óã áîäëîãûã ò¿âýãã¿é áîäîæ, ýðãýí ñóóäàëäàà ñóóñíû äàðàà ººðºº ººðòºº - Ýíä ìýäýýëýë ÿìàð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí áý? - Ýíý áîäëîãûã áîäîõîä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã áè õýðõýí ãàðãàæ àâñàí áý? - Áîäîëòûí ÿâöàä ìýäýýëýë äýýð ÿìàð ïðîöåññ ÿâàãäñàí áý? - Áîäîëòûí ¿ð ä¿í íü õààíà õàäãàëàãäñàí áý? çóðàã 2.13 - Áîäîëòûí ¿ð ä¿í íü áàãøèä áîëîí àíãèéí á¿õ ñóðàã÷äàä õýðõýí òîäîðõîé áîëñîí? - ¯ð ä¿íãèéí ìýäýýëëèéã õýðõýí ãàðãàñàí (äàìæóóëñàí) áý? ãýñýí àñóóëòóóäûã òàâüñàí áàéíà. Ãîíãîð ýäãýýð á¿õ àñóóëòóóääàà òîäîðõîé õàðèóëòóóä ºãñºí áîë òà íà𠺺ðñäèéíõàðèóëò ºãíº ¿¿?■ ãóðàâ äàõü òîõèîëäîë: ãîíãîð ×èíã¿¿íòýé òîãëîñîí íü Чèíã¿¿í ààâûíõàà àâ÷ ºãñºí øèíý ýâë¿¿ëäýã òîãëîîìîîð îíãîö óãñðàõ ãýýä ÷àäàõã¿é áàéãààãàà Ãîíãîðò õýëæ ò¿¿íýýñ òóñëàëöàà õ¿ñýâ [Çóðàã 2.14]. Ãîíãîð îíãîöíû çóðãèéã ìàø àíõààðàëòàé ñóäàëæ, ýðãýö¿¿ëýí áîäñîíû ¿íäñýí äýýð õàìãèéí ãîë áýðõøýýë áîë îíãîöíû äàëàâ÷èéã çºâ óãñàð÷ áýõëýõ ÿâäàë ãýäãèéã îéëãîëîî. Òýðýýð ¿¿íèéã õýðõýí õèéæ ã¿éöýòãýõèéã Чèíã¿¿íä òàéëáàðëàí çààæ ºãºâ. Чèíã¿¿í óãñðàõ àæèëäàà èäýâõèéëýí îðîõ ¿åä Ãîíãî𠺺ðòºº: - Áè ÿìàð ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàâ? Òýð õààíà õàäãàëàãäàæ áàéñàí áý? ßìàð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí áàéñàí? - Áè ìýäýýëëèéã õýðõýí áîëîâñðóóëàâ? Ýíý áîëîâñðóóëàëòûí äàðàà ÿìàð øèíý ìýäýýëëèéã ãàðãàí àâñàí áý? - Ýíý øèíý ìýäýýëýë äýýð ÷óõàì þó õèéãäýâ? Áè ò¿¿íèéã õýðõýí äàìæóóëàâ? çóðàã 2.14 - Áè Чèíã¿¿íòýé õàìò íýãýí àäèë çóðãèéã õàðæ ¿çñýí áîëîâ÷ òýð ÿàãààä óã çóðãèéí äàãóó îíãîöûã óãñàð÷ ÷àäààã¿é âý? ßàãààä íàìàéã òàéëáàðëàñíû äàðàà òýð õóðäàí ò¿ðãýí óãñàð÷ ÷àäàâ? ãýñýí àñóóëòóóäûã òàâüæýý. Ýíý ãóðâàí òîõèîëäëûã àâ÷ ¿çñýíýýð ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ àæèëëàãààíû äàðààõ ¿å øàòóóäûã ÿëãàí àâ÷ ¿çýæ áîëíî. ¯¿íä: - ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ, - ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ, - ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ.Õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ ýíý á¿õýí íü ìýäýýëëèéí пðîöåññóóä áºãººä ìýäýýëýëòýé õîëáîîòîé àëèâàà ¿éë íü ¿ðãýëæ õàäãàëàëò, äàìæóóëàëò, áîëîâñðóóëàëòûã ººðòºº àãóóëäàã.
  • 50. 50 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ■ Ìýäýýëëèéã õýìæèõ íýãæ□ æèøýý 1: À áà Á õîòûí õîîðîíäîõ çàé 45 êì. 1-ð æîëîî÷ À õîòîîñ ãàðààä 13000 ì çàìûã, 2-ð æîëîî÷ À õîòîîñ ãàðààä 37000 ì çàìûã òóñ òóñ òóóëæýý. Òýãâýë 1-ð áà 2-ð æîëîî÷ õý÷íýýí êì çàìûã òóóëæ Á õîòîä î÷èõ âý?□ æèøýý 2: 1 öàã = ... ìèí 1 ìèí = ... ñåê 2 öàã 30 ìèí = ... ìèí Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð óðòûí õýìæ¿¿ð, õóãàöààíû õýìæ¿¿ðèéí òàëààð ÿðèëöààðàé! Îäîî ìýäýýëëèéã õýìæèõ íýãæèéí òóõàé ¿çüå. Ìýäýýëëèéã õýìæèõ õàìãèéí áàãà íýãæ íü áèò. 1 áèò ãýäýã íü õî¸ðòûí íýã îðîíãîîð ä¿ðñëýãäýõ ìýäýýëëèéí õýìæýý áîëîõ òóõàé õîæèì òîäðóóëàí ¿çýõ áîëíî. 8 áèò = 1 B (áàéò) 1 KB (êèëîáàéò) = 1024 B 1 MB (ìåãàáàéò) = 1024 KB 1 GB (ãåãàáàéò) = 1024 MB Ìýäýýëëèéí ¿íäñýí íýãæ íü áàéò áîëäîã áºãººä áàéòûí òîîãîîð ìýäýýëëèéã õýìæäýã. òýìäýãëýæ àâ Ìýäýýëëèéã õàäãàëæ, äàìæóóëæ, áîëîâñðóóëæ áîëíî. õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ íü ìýäýýëëèéí ïðîöåññóóä. Ìýäýýëýë íü õ¿í, àìüòíû îé óõààíä, áàéãàëü äýëõèéä, òóñãàé õýðýãñëýë¿¿ä (öààñ, êèíî õàëüñ, ñîðîíçîí áîëîí ëàçåð äèñê ãýõ ìýò)-ýýð õàäãàëàãäàíà. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ, õ¿ëýýí àâ÷ áîëíî. Ìýäýýëëèéã õ¿ðýýëæ áàéãàà áàéãàëü äýëõèé, îð÷íîîñîî õ¿ëýýí àâäàã. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ òºõººðºìæ¿¿ä íü ðàäèî, òåëåâèç, òåëåôîí, èíòåðíýò çýðýã áîëíî. õ¿í áà àäãóóñ àìüòàí íü ººð ººðñäèéí óóðàã òàðõèíû ¿éë àæèëëàãààãààð ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëäàã. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã ìåõàíèêæóóëæ, àâòîìàòæóóëàõ áàéãóóëàìæóóä íü àðèôìîìåòð, òºðºë á¿ðèéí òîîöîîëîã÷èä, êîìïüþòåð¿¿ä áîëíî. Íýã áàéòàä 1 òýìäýãò áóþó 1 ¿ñýã õàäãàëàãäàíà. àñóóëò 1. Õî¸ð äàõü òîõèîëäîëä Ãîíãîðûí ººðòºº òàâüñàí àñóóëòóóäàä õàðèóëíà óó? 2. Ãóðàâ äàõü òîõèîëäîëä Ãîíãîðûí ººðòºº òàâüñàí àñóóëòóóäàä õàðèóëò ºãíº ¿¿? 3. Øèíý ìýäýýëýë ¿¿ñýæ áèé áîëîõîä ìýäýýëëèéí ÿìàð ÿìàð ïðîöåññ ÿâàãääàã âý? 4. Äàðààõ æèøýý á¿ðèéí õóâüä ìýäýýëëèéí ÿìàð ïðîöåññ (õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ)-èéí òóõàé ÿðèãäàæ áóéã òîäîðõîéëîí çàà. ¯¿íä: - Áèëã¿¿í öýýæ áè÷èã áè÷èæ áàéíà. - Áèíäýðüÿà òåëåâèç ¿çýæ áàéíà. - Øèðýýí äýýð ìýäýýëýë ç¿éí ñóðàõ áè÷èã áàéíà. - Ãîíãîð òîî áîäîæ áàéíà. - Áîäëîãûí áîäîëòîî äýâòýðòýý áè÷ñýí áàéâ. - ªðººíä ðàäèî õ¿ëýýí àâàã÷ äóóãàð÷ áàéíà. - Íýã ëàçåð äèñê äýýð äóó, íºãºº äýýð íü êîìïüþòåð òîãëîîì áè÷èãäñýí áàéíà.
  • 51. 2.3. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññ 51 - Äîðæ ººðèéíõºº íýðèéã êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä øèâæ áè÷èâ. - Ñàðóóë êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä ãî¸ìñîã òîâ÷ëóóð áàéõûã õàðàâ. - Ýíý òîâ÷ëóóðûã äàðàõ þìñàí õýìýýí òýð áîäîâ. - Ñàðóóë òîâ÷ëóóðûã äàðàõàä äýëãýöýíä õºõºº øóâóóíû ä¿ðñ ãàð÷ èðýâ. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Õýðýâ ðàäèî ñîíñîæ áàéãàà áîë ìýäýýëýë äýýð ÿìàð ¿éëäýë õèéãäýæ áàéíà âý? 2. Чèíã¿¿í íàéçààñàà èðñýí çàõèàã óíøèæ áàéíà. Ýíý òîõèîëäîëä ìýäýýëýë õààíà õàäãàëàãäàæ, õààíààñ, õààøàà äàìæóóëàãäàæ áàéíà âý? 3. Áàãø ñàìáàð äýýð áîäëîãûí íºõöºëèéã áè÷ñýí. Ñóðàã÷èä áîäëîãûã äýâòýðòýý áîäñîí. Ýíý òîõèîëäîëä ìýäýýëëèéí ÿìàð ÿìàð ïðîöåññ ÿâàãäàæ áóéã àëõàì àëõìààð íü òîäîðõîéë. âàðèàíò 2. 1. Êîìïüþòåðèéí äýëãýöýíä áè÷ñýí áè÷âýðèéã çàñâàðëàõ ¿åä õ¿í áà êîìïüþòåð ìýäýýëýë äýýð ÿìàð ¿éëäýë ã¿éöýòãýæ áàéíà âý? 2. Õýðâýý äýëãýö äýýð êîìïûîòåð òîãëîîìûí òóðøëàãûí ðîëèê (äóãóéò òýø¿¿ð) õàðàãäàæ áàéãàà áîë ìýäýýëýë õààíà õàäãàëàãäàæ, õààíààñ õààøàà äàìæóóëàãäàæ áàéíà âý? 3. Чèíèé ñàéí íàéç êîìïüþòåðèéí øèíý ïðîãðàì á¿õèé äèñêèéã ÷àìä ºãñºí. Чè ò¿¿íèéã ººðèéíõºº êîìïüþòåðò ñóóëãàñàí. Ýíä ÿâàãäàõ ïðîöåññóóäûã òîäîðõîéëîí çàà. âàðèàíò 3. 1. Ìýäýýëýë äýýð õàäãàëàõ, äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ ãýñýí á¿õ ïðîöåññóóä ÿâàãäàõ áîäèò òºëºâ áàéäëûã òîäîðõîéëîí çàà. 2. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññûí íýð¿¿äèéí õóâüä ¿ãèéí ñ¿ëæýýã çîõèîæ ä¿ðñëýí çóð. 3. Íîìûí ñàíä ººðòºº õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã õàéõ ¿åä ÿìàð ÿìàð ìýäýýëëèéí ïðîöåññ ÿâàãäàõûã òàéëáàðëà. Ñîðèë 1. Êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îé íü áàéò ãýæ íýðëýãäýõ ¿¿ð¿¿äýýñ òîãòäîã. Áàéò ãýãäýõ íýã ¿¿ðýíä íýã ë òýìäýãò õàäãàëàãäàíà. Òýãâýë “Ýíý þóí ÷èìýý âý?” ãýñýí ìýäýýã õàäãàëàõàä õýäýí áàéò øààðäëàãàòàé âý? 2. ¯ã¿é -¿ã¿é! 2+2 íü 5 áèø :) ãýñýí ìýäýýã õàäãàëàõàä õýäýí áàéò õýðýãòýé âý? 3. 5-ààñ èë¿¿ã¿é áàéòàä áàãòààí õàäãàëæ áîëîõ ìýäýýã áè÷íý ¿¿? 4. Äàðààõ òîõèîëäîë á¿ðò ÷óõàì ÿìàð ÿìàð ìýäýýëëèéí ¿íäñýí ïðîöåññ ÿâàãäàæ áàéíà âý? 1. Áèíäýðüÿà ¿ëãýð óíøèæ áàéíà. 2. Áèëã¿¿í êîìïüþòåðèéí ãàðûí òîâ÷ëóóð äàðæ áàéíà. 3. Áîëäîî áîäëîãî áîäîæ áàéíà. 4. Òýìäýãëýëèéí äýâòýðòýý óòàñíû äóãààð áè÷èâ. 5. Íîìûí ñàíä ìàø îëîí íîì áàéíà. 5. 5 áàéòàä áàãòààí õàäãàëæ áîëîõã¿é ìýäýý áè÷. 6. Èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýíä ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ äóíäàæ õóðä íü îéðîëöîîãîîð ñåêóíäýä 1000 áàéòòàé òýíö¿¿ áàéäàã. ¯ã õîîðîíäûí ñóë çàéã îðîëöóóëààä, 4000 òýìäýãò àãóóëñàí íýã õóóäñûã äàìæóóëàõàä õýäýí ñåêóíä øààðäàãäàõ âý?
  • 52. § 2.4. ÌýÄýýëëèéã õàÄãàëàõ Óíøëàãà■ Ìýäýýëýë õààíà õàäãàëàãääàã âý? Ìýäýýëýë áàéãàëü åðòºíö äýýð õàäãàëàãääàã. Õýðâýý óðãàà ìîä õºðººäºæ óíàãàâààñ ò¿¿íèé õîæóóë äýýðõ îëîí òîîíû öàãàðèã çóðààñóóäààð óóë ìîä õýäýí íàñòàé áàéñàí, ò¿¿íèé àìüäðàëûí æèë á¿ð íü õóð áîðîîòîé, ãàí ãà÷èãòàé áàéñàí ãýõ ìýò îëîí ç¿éëèéã ìýäýæ áîëíî [Çóðàã 2.16]. ¯¿íýýñ ¿çýõýä ìîä íü ººðèéí àìüäðàëûí òóõàé ìýäýýëë¿¿äèéã õàäãàëäàã áàéõ íü ýý. Õýðýâ øèíýñ ìîäíû áîðãîöîéã çîõèõ çóðàã 2.16 Ìîäíû òàéðäàñ ãîðèìîîð íü ñóóëãàâàë íÿëõ øèíýñ ìîä, óëààí áóóäàéí ¿ðèéã ñóóëãàâàë áóóäàéí ò¿ð¿¿ óðãàíà. Èéìä óðãàìëûí ¿ðýíä ò¿¿íèé òóõàé á¿õ ìýäýýëýë õàäãàëàãäàæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.Õ¿í ìýäýýëëèéã õàäãàëàí ¿ëäýýäýã Ýðò öàã, õýäýí ìÿíãàí æèëèéí ºìíº äýëõèé åðòºíö äýýð õ¿íèé àíõäàã÷ ºâºã àìüäðàõ áîëñîí òýð ¿åä àí àìüòàí àãíàõ, çàãàñ áàðèõ, ¿ð æèìñ òàðèõ àðãà çàìóóäûí òàëààðõ ìýäýý, ìýäëýãèéã õàäãàëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà ¿¿ññýí. ¯¿íèé òóëä õ¿ì¿¿ñ õàä ÷óëóóí äýýð çóðàõ [Çóðàã 2.17], ìîäîíä õýð÷ëýýñ òàâèõ, îîñîð óÿàíä çàíãèëãàà ¿¿ñãýõ çýðãèéã àøèãëàæ áàéæýý. Ýðòíèé õ¿ì¿¿ñèéí ¿ëäýýñýí çóðàã, ä¿ðñëýë¿¿äýýð òýäíèé õýðõýí àìüäàð÷ áàéñíûã îëæ ìýääýã. Ø¿ëýã, äóóíû ¿ã, ìàòåìàòèêèéí òîìü¸îíóóäûã öýýæèëæ òîãòîîñíîîð õ¿í òýäãýýðèéã ººðèéí îé óõààíä õàäãàëàí ¿ëäýýäýã. Çàðèì ¿åä îé óõààíäàà òîãòîîõã¿éãýýð òýäãýýð ìýäýýëëèéã öààñàí äýýð, òýìäýãëýëèéí äýâòýðòýý áè÷èæ àâäàã [Çóðàã 2.18]. Õ¿¿õýä áàãà÷óóä òà íà𠺺ðñäèéí õàìãèéí èõ çóðàã 2.17 Ñ¿ã çóðàã òààëàãääàã äóóíóóäàà (äóó õóðààãóóðûí) êàññåòàí çóðàã 2.19 Êàññåò äýýð áè÷èæ õàäãàëæ áîëíî [Çóðàã 2.19]. Äóó áîë ìºí ë ìýäýýëýë áºãººä õ¿ññýí öàãòàà ñîíñîæ áàéõûí òóëä ò¿¿íèéã õàäãàëæ ¿ëäýýæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Õ¿í ìýäýýëëèéã õàäãàëæ ¿ëäýýõ ìàø îëîí àðãóóäûã áîäîæ îëñîí. Íîì, ñîíèí, ñýòã¿¿ë ãýõ ìýò. çóðàã 2.18 Íîì Ýäãýýðýýñ õ¿í ººðèéí àìüäàð÷ áóé îð÷èí, îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ìàø îëîí ñîíèðõîëòîé ìýäýý çóðàã 2.20 Óÿí äèñê
  • 53. 2.4. Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ 53ìàòåðèàëóóäûã îëæ ìýääýã. ̺í ìýäýýëýë íü êèíî, õàëüñ, óÿí äèñê [Çóðàã 2.20], ëàçåð äèñêýí äýýð ÷ [Çóðàã 2.21] õàäãàëàãääàã. ■ Ìýäýýëëèéí òýýã÷¿¿ä Ìýäýýëýë õàäãàëàãäàæ áàéãàà îáúåêòóóäûã ìýäýýëëèéí òýýã÷ (àãóóëàã÷) ãýæ íýðëýäýã. Õýí á¿õíèé õàìãèéí ñàéí ìýääýã ìýäýýëëèéí àãóóëàã÷ íü íîì. Íîì áîë õ¿íèé õèéæ á¿òýýñýí ¿íýò ç¿éëèéí õàìãèéí ÷óõàë çóðàã 2.21 Лàçåð äèñê ç¿éëñèéí íýã [Çóðàã 2.22]. Çàðèì õ¿ì¿¿ñ õààëãàíû õ¿ðýý ìîäîí äýýð õ¿¿õäèéíõýý õýð çýðýã ºñºæ áàéãààã æèë á¿ð òýìäýãëýäýã áà èéì õ¿ðýý ìîä íü ìýäýýëëèéí àãóóëàã÷ áîëíî [Çóðàã 2.23]. çóðàã 2.22 Íýâòýðõèé òîëü Êîìïüþòåðèéí òóõàéä ìýäýýëëèéã ñîðîíçîí ýñâýë ëàçåð äèñêýí äýýð áè÷èæ õàäãàëäàã.■ Ìýäýýëýë ÿàæ õàäãàëàãääàã âý? Ìýäýýëëèéã áè÷èõèéí òóëä õ¿ì¿¿ñ ÿíç á¿ðèéí àðãóóäûã áîäîæ áîëîâñðóóëñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë õ¿íèé ÿðèàã áè÷èæ, òýìäýãëýõèéí òóëä öàãààí òîëãîéã çîõèîñîí áàéõ. Ìîíãîë, êèðèëë öàãààí òîëãîé íü 35 ¿ñýã, öýã, öýãëýë¿¿äýýñ òîãòäîã [Çóðàã 2.24]. Õºãæìèéí á¿òýýëèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õºãæèì÷èä ÍÎÒ ãýæ íýðëýãäýõ òóñãàé òýìäýãò¿¿äýýð ä¿ðñëýí áè÷äýã. [Çóðàã çóðàã 2.23 Áàòûí ºíäºð õýä âý? 2.25]. Ìýäýýëëèéã óÿí äèñêýí äýýð áè÷èõèéí òóëä äèñêèéã á¿òýýñýí ìàòåðèàëûí ñîðîíçîí ÷àíàðûã àøèãëàäàã [Çóðàã 2.20-èéã ¿çíý ¿¿]. çóðàã 2.24 Îð÷èí ¿åèéí ìýäýýëëèéí òýýã÷ íü ëàçåð äèñê¿¿ä. [Çóðàã Öàãààí òîëãîé 2.21-èéã ¿ç]. Òýäãýýð íü ìýäýýëëèéã àãóóëàõ áàãòààìæààðàà ñîðîíçîí äèñêýýñ ìýäýãäýõ¿éö äàâóó áàéäàã. Æèøýýëáýë, íýã øèðõýã ëàçåð äèñê äýýð ò¿¿íòýé ãàäààä õýìæýýãýýðýý àäèë õýäýí çóðàã 2.25 çóóí óÿí äèñê äýýðõ ìýäýýëëèéã áàãòààí õàäãàëæ áîëíî. Лàçåð äèñê íü Õºãæìèéí íîòìýäýýëëèéã èë¿¿ óäààí õàäãàëíà.■ Êîìïüþòåðò ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ Êîìïüþòåð ãýäýã áîë ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ çîðèóëàëòòàéãààð òóñãàéëàí çîõèîí á¿òýýñýí òåõíèê õýðýãñýë þì. Ìýäýýëëèéã ò¿ð çóóð áîãèíî õóãàöààíä àãóóëæ õàäãàëàõûí òóëä êîìïüþòåð íü øóóðõàé ñàíàõ îé õýìýýõ ñàíàõ îéí ìîäóëèóäûã àøèãëàäàã [Çóðàã 2.26]. Õýðâýý öàõèëãààí òýæýýëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ñàëãàâàë ýíý îéãîîñ ìýäýýëýë óñòàæ ¿ã¿é áîëíî. Êîìïüþòåðò ìýäýýëýë íü øóóðõàé ñàíàõ îéãîîñ ãàäíà áàéíãûí áîëîí ýýëæëýí ñîëüæ áîëäîã ñîðîíçîí äèñê¿¿ä äýýð õàäãàëàãääàã. Ýýëæëýí ñîëüæ áîëäîã óÿí äèñê¿¿äèéã
  • 54. 54 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññêîìïüþòåðò ñèñòåìèéí áëîê äàõü òóñãàé çàâñàðò øóðãóóëæ îðóóëäàã (Êîìïüþòåð á¿ëýã, 9-ð õóóäàñ ¿ç). Êîìïüþòåðèéí áàéíãûí ñîðîíçîí äèñê áóþó õàòóó äèñê íü ñèñòåìèéí áëîê äîòîð áàéðëàäàã. Õàòóó äèñê íü êîìïüþòåðò ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ ¿íäñýí àãóóëàõ áîëäîã. Ò¿¿í äýýð öààøäûí àæèëä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé á¿õ ïðîãðàìóóä õàäãàëàãäàæ áàéäàã [Çóðàã 2.27]. çóðàã 2.26 Øóóðõàé çóðàã 2.27 Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ çîðèëãîîð äýëõèé íèéòèéí ñàíàõ îé (RAM) Õàòóó äèñêêîìïüþòåðèéí íýãäñýí ñ¿ëæýý Èíòåðíýò ýñâýë õýä õýäýí êîìïüþòåð¿¿äèéã õîîðîíä íü õîëáîñîí ëîêàëü ñ¿ëæýýã àøèãëàõ áîëñîí.■ èíòåðíýò äýõ ìýäýýëëèéí õàäãàëàëò Èíòåðíýò ãýäýã áîë äýëõèé íèéòèéí õýìæýýíä êîìïüþòåð¿¿äèéã ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýíä õîëáîí íýãòãýñýí íýãäýë þì [Çóðàã 2.28]. ªºðººð õýëáýë, Èíòåðíýò áîë äýëõèéí õýìæýýíèé êîìïüþòåðèéí ñ¿ëæýý. Êîìïüþòåð¿¿äèéã ººð õîîðîíä íü õîëáîõûí òóëä åðäèéí òåëåôîíû øóãàì áà ìîäåì ãýäýã òºõººðºìæèéã àøèãëàæ áîëíî. Ìîäåì íü ìýäýýëëèéã åðäèéí óòàñíû øóãàì àøèãëàí äàìæóóëàõàä òîõèðîìæòîé õýëáýðò õóâèðãàäàã. Èíòåðíýòýýñ àìüäðàëä òîõèîëäîõ áàðàã á¿õ àñóóëòàä õàðèóëò îëæ áîëíî. Èíòåðíýò àøèãëàí øèíýõýí ñîíèí óíøèæ, íîìûí ñàíãèéí êàòàëîã ø¿¿æ, îíãîöíû áèëåò çàõèàëæ, áàðàà õóäàëäàí àâ÷, íàéç íºõºäòýéãýý ÿðüæ, õººð÷, çàõèà áè÷èëöýæ áîëíî [Çóðàã 2.29]. çóðàã 2.28 Èíòåðíýò çóðàã 2.29 Èíòåðíýòèéí ¿éë÷èëãýý òýìäýãëýæ àâ Ìýäýýëýë íü áèäíèé õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöèéí þìñàä õàäãàëàãääàã. õ¿í ººðò íü áàéãàëü äýëõèéãýýñ ºã÷ áóé ìýäýýëëèéã ñóäëàí ¿çýõ áà ººðèéíõºº ¿éë àæèëëàãààãààð áèé áîëãîñîí ìýäýýëëýý õàäãàëàõ àðãóóäûã áîëîâñðóóëæ áàéäàã. Ìýäýýëýë õàäãàëàãäàæ áàéãàà îáúåêòóóäûã ìýäýýëëèéí òýýã÷ (àãóóëàã÷) ãýæ íýðëýäýã. õ¿íèé áîäîæ á¿òýýí áèé áîëãîñîí õàìãèéí ÷óõàë òýýã÷ íü íîì þì. Êîìïüþòåð íü ìýäýýëëèéã õàäãàëæ, äàìæóóëæ, áîëîâñðóóëæ ÷àäíà. Êîìïüþòåð äýõ ìýäýýëýë íü øóóðõàé ñàíàõ îé (RAM), óÿí áîëîí õàòóó, ëàçåð äèñêýí äýýð õàäãàëàãäàíà. îð÷èí
  • 55. 2.4. Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ 55 ¿åä äýëõèé åðòºíöèéí ºíöºã áóëàí á¿ðò áàéãàà êîìïüþòåðò áóé ìýäýýëýëä õàíäàõ õýðýãñýë áîëîõûíõ íü õóâüä èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýíèé à÷ õîëáîãäîë ºñºí íýìýãäýæ áàéíà. èíòåðíýò áîë äýëõèé íèéòèéí õýìæýýíä êîìïüþòåð¿¿äèéã ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýíä õîëáîí íýãòãýñýí íýãäýë þì. ªºðººð õýëáýë, äýëõèéí õýìæýýíèé êîìïüþòåðèéí ñ¿ëæýýã èíòåðíýò ãýæ íýðëýäýã. àñóóëò 1. ßàãààä ýðäýíý øèøèéí ¿ðíýýñ ãàöóóð ìîä óðãàäàãã¿é âý? 2. Îëîí æèëèéí ºìíº àìüäàð÷ áàéñàí ºâºã äýýäñèéíõýý òóõàé õ¿í ÿàæ ìýäýæ áîëîõ âý? 3. Ìýäýýëëèéí òýýã÷ ãýæ þó âý? 4. Áàéãàëü åðòºíö äýýð ìýäýýëëèéí òýýã÷ áàéñààð áàéòàë õ¿í ÿàãààä ººð øèíý òýýã÷¿¿äèéã ñàíàæ ñýäýæ áèé áîëãîäîã âý? 5. Õ¿í õàìãèéí ÷óõàë ÿìàð òýýã÷èéã áîäîæ á¿òýýñýí áý? 6. Ãîíãîð “Áè ÷èíèé óòàñíû äóãààðûã òîãòîîãîîä àâ÷èõëàà” ãýæ íàéçäàà õýëñýí. Ãîíãîð ýíý ìýäýýëëèéã õààíà õàäãàëñàí áý? 7. Чèíã¿¿í ººðòºº èõ òààëàãääàã äóóãàà áè÷èæ àâàõààð øèéäñýí. Òýð ìýäýýëëèéí ÿìàð òýýã÷èéã àøèãëàæ áîëîõ âý? 8. Äàðààõ æèøýýí¿¿äèéí õóâüä ìýäýýëëèéí òýýã÷ áà òóõàéí òýýã÷ äýýðõ ìýäýýëëèéí òºðëèéã íýðëýæ, ÿðèëöàíà óó. 1. Íàéçààñ èðñýí çàõèà 5. Äóó á¿õèé ñîðîíçîí õàëüñ 2. Ñîíèí 6. Êèíî õàëüñ 3. Âèäåî êèíî 7. Áàéøèíãèéí äóãààð á¿õèé õ¿ñíýãò 4. Îíãîöíû áèëåò 8. Êîìïüþòåð òîãëîîì 9. Õ¿íèé ÿðèàã íîì õýðõýí õàäãàëäàã âý? 10. Õºãæìèéí á¿òýýë òóóðâèëûí òóõàé ìýäýýëëèéã õýðõýí õàäãàëäàã âý? 11. Ôîòî çóðãèéí õàëüñàí äýýð ìýäýýëëèéã õýðõýí õàäãàëäàã âý? 12. Çóðàã ä¿ðñëýëèéã õýðõýí õàäãàëäàã âý? Ìýäýýëëèéí òýýã÷èéã íýðëýíý ¿¿? 13. Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõûí òóëä êîìïüþòåð ÿìàð áàéãóóëàìæóóäûã àøèãëàäàã âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 Äàðààõ ñýäâ¿¿äèéí àëü íýãýýð ìýäýý áýëòãýõ ìýäýýëëèéã îëíî óó. ¯¿íä: - Áè÷èã ¿ñýã ¿¿ññýí ò¿¿õ; - Öààñûã áèé áîëãîñîí íü; - Öààñûã þóíààñ õýðõýí ãàðãàæ àâäàã; - Íîì õýâëýë ¿¿ññýí íü; - Õýâëýëèéí ñóóðü ìàøèí õýðõýí àæèëëàäàã; - Ìàãíèòôîí ÿàæ àæèëëàäàã; - Ôîòî çóðãèéí àïïàðàò õýðõýí àæèëëàäàã; - Лàçåð äèñêèéã õýðõýí áýëòãýäýã. Ñîðèë 1. Ǻâèéíõ íü ºìíº òýìäýãëýãýý õèé. Ìýäýýëëèéí òýýã÷ ãýäýã íü: □ ìýäýýëëèéã áè÷èæ áàéãàà îáúåêòóóä □ ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ áàéãàà îáúåêòóóä □ ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëæ áàéãàà îáúåêòóóä □ ªºð äýýð íü ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã îáúåêòóóä
  • 56. 56 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ □ Ìýäýýëëèéã óíøèæ áàéãàà îáúåêòóóä 2. ¯íýí õýëëýã¿¿äèéí ºìíº òýìäýãëýãýý õèé. □ ¯ð íü óðãàìëûí òóõàé ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã □ Ñóðëàãûí äýâòýð íü ñóðàã÷èéí òàëààðõ á¿õ ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã □ ¯¿äíèé òîòãî íü ¿ðãýëæ ºñºëò, õºãæèëòèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã □ ¯¿äíèé òîòãî íü ºñºëò õºãæèëòèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õàäãàëæ áîëîõ þì □ Õîîë òýæýýë íü íîõîéíû òóõàé ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã □ Íîõîé íü õîîë òýæýýëèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã 3. ¯íýí õýëëýã¿¿äèéí ºìíº òýìäýãëýãýý õèé. □ ¯ã íü öàãààí òîëãîé äîòîð õàäãàëàãääàã □ ¯ãèéã õàäãàëàõàä öàãààí òîëãîé õýðýãòýé □ Íîòíû öàãààí òîëãîé íü àÿ äóóã õàäãàëäàã □ Àÿ äóóã õàäãàëàõàä íîò õýðýãòýé □ ßðèàã êàññåò äýýð õàäãàëæ áîëíî □ Êàññåò íü ÿðèàã ¿ðãýëæ õàäãàëäàã 5. Øóóðõàé ñàíàõ îé (RAM)-í ÷àíàð áîëæ ÷àäàõûã íü òýìäýãëý. □ Òýæýýëýýñ ñàëãàñíû äàðàà ÷ ìýäýýëëèéã õàäãàëäàã □ Ñèñòåìèéí áëîê äîòîð áàéðëàñàí áàéäàã □ Êîìïüþòåðèéí õàìãèéí õóðäàí àæèëëàäàã ñàíàõ îé □ Ìîíèòîðûí äîòîð íü áàéðëàäàã □ Òýæýýëýýñ ñàëãàñíû äàðàà ìýäýýëëèéã õàäãàëäàãã¿é 6. Õàòóó äèñêíèé ÷àíàð áîëæ ÷àäàõûã íü òýìäýãëý. □ Ýíý áîë ýýëæèéí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë îïòèê äèñê □ Ýíý áîë áàéíãûí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë ñîðîíçîí äèñê □ Òýæýýëýýñ ñàëãàñíû äàðàà ìýäýýëëèéã õàäãàëäàãã¿é 7. Óÿí äèñêýä ë áàéõ òýð ÷àíàðóóäûã òýìäýãëý. □ Ýíý áîë ýýëæèéí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë îïòèê äèñê □ Ýíý áîë áàéíãûí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë ñîðîíçîí äèñê □ Òýæýýëýýñ ñàëãàñíû äàðàà ìýäýýëëèéã õàäãàëäàãã¿é 8. Лàçåð äèñêèéí õóâüä ë ¿íýí áàéõ òýð ÷àíàðóóäûã òýìäýãëý. □ Ýíý áîë ýýëæèéí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë îïòèê äèñê □ Ýíý áîë áàéíãûí ìýäýýëýë òýýã÷ □ Ýíý áîë ñîðîíçîí äèñê □ Ýíý áîë õàìãèéí õóðäàí àæèëëàãààòàé ìýäýýëýë òýýã÷ 9. Àëü íü çºâ òîäîðõîéëîëò áîëîõ âý? Èíòåðíýò ãýäýã áîë: □ àíãèä áàéãàà êîìïüþòåð¿¿äèéã íýãòãýí àâ÷ ¿çýõ □ êîìïüþòåð¿¿äèéã òåëåôîíîîð õîëáîñîí õîëáîëò □ êîìïüþòåð¿¿äèéã êàáåëü óòñààð õîëáîõ □ äýëõèéí õýìæýýíä êîìïüþòåð¿¿äèéã íýãòãýõ □ õèëèéí ÷àíàä äàõü êîìïüþòåð¿¿ä 11. Èíòåðíýò íü ìýäýýëëèéã õààíà õàäãàëäàã âý? Ǻâèéíõ íü ºìíº òýìäýãëýãýý õèé. □ òåëåôîí øóãàìä □ ìîäåì äîòîð □ êîìïüþòåð¿¿äèéí õàòóó äèñêýíä □ õ¿ì¿¿ñèéí òîëãîéä □ öààñàí íîìîíä 12. Èíòåðíýò ãýñýí ¿ãèéã ëàòèíààð áè÷.
  • 57. § 2.5. õàéõûÍ òÓëÄ õàÄãàëàõ Óíøëàãà■ Ìàø èõèéã õàäãàëæ, ò¿ðãýí õàéõûã õè÷ýýäýã Àäãóóñ àìüòàí íü ìýäýýëëèéã çºâõºí ººðèéíõºº òîëãîéä õàäãàëàõ áºãººä õóóäàñ öààñ ýñâýë óÿí äèñêýí äýýð áè÷èõ òàëààð òýä þó ÷ õèéæ ÷àäàõã¿é. Õ¿í ººðèéí òîëãîéä á¿ðýí èòãýõã¿éí óëìààñ ìýäýýëëèéí ÿíç á¿ðèéí òýýã÷¿¿äèéã ñýäýæ á¿òýýí òýäãýýð äýýð àñàð èõ õýìæýýíèé ìýäýýã õàäãàëäàã. Ýäãýýð íü øèíæëýõ óõààíû øèíý íýýëò, áàðèìòóóä, óðëàãèéí á¿òýýë¿¿ä, åðäèéí áè÷èã çàõèäàë òýìäýãëýë çýðýã þó ÷ áàéæ áîëíî. Ãýõäýý ìýäýýëëèéã ÿìàð íýãýí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é öóãëóóëãà ìýòýýð Ẻãí¿¿ëæ áîëîõã¿é. Äàðàà íü òýð öóãëóóëãà äîòðîîñ õýðýãòýé ìýäýýëëýý ÿàæ õàéõ âý? Èéì ó÷ðààñ ìýäýýëëèéí õàäãàëàëòûí õàéëò íü àìàð õÿëáàð, ò¿ðãýí õèéãääýã áàéõààð çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé.■ æàãñààëò Æàãñààëò áîë õàäãàëàëòûí õàìãèéí ýðòíèé ñîíãîäîã àðãóóäûí íýã. Æàãñààëò íü ìýäýýëë¿¿äèéã àð àðààñ íü öóâðóóëàí íýã ìºð áóþó áàãàíàä äýñ äàðààëóóëàí áàéðëóóëàõ çîõèîí áàéãóóëàëò. Æèøýý íü êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí õýñã¿¿äèéí æàãñààëò ãýâýë: ñèñòåìèéí áëîê, ìîíèòîð, ãàð, õóëãàíà. Ò¿¿í÷ëýí òåëåôîí ëàâëàõûí õýñýã á¿ðäýõ áè÷ëýã¿¿äèéí æàãñààëò, áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäûí íýðñèéí æàãñààëò, àíãèéí á¿õ ñóðàã÷äûí íýðñèéí æàãñààëò, óíàäàã äóãóéí íýìýëò ñýëáýã¿¿äèéí æàãñààëò, äýëã¿¿ð äýõ õèàì áîëîí òàëõíóóäûí òºðºë ç¿éëèéí æàãñààëò ãýýä ìàø îëîí òîîíû æèøýýí¿¿äèéã òàòàæ áîëíî.■ èåðàðõ áóþó øàòàëñàí á¿òýö Ìýäýýëëèéí çàðèì õýñýã íü ººð áóñàä õýñãýýñ õàìààð÷, ò¿¿íýýñ ñàëáàðëàí ãàðñàí áàéõ òîõèîëäîëä ìýäýýëèèéã Èåðàðõ áóþó øàòàëñàí õýëáýðýýð õàäãàëäàã.Èåðàðõ ýíý áîë íýã îáúåêò íºãººäºº áàãòàõ áóþó ò¿¿íä øóóä õàìààðàõ ªâºã ààâ Äîðæõàìààðàë þì. Èåðàðõèéã çóðæ ä¿ðñëýõäýý äîîø íü õàðóóëñàí ìîä õýëáýðýýð Äóëàì Ñàìáóó Ààâ Ãîí÷èãä¿ðñëýõ áºãººä ò¿¿íèé ìº÷ð¿¿ä (ààâûí ä¿¿) (ààâûí àõ)íü äîîøîîãîî ñàëààëàí óðãàíà. Æèøýý íü: óðàã òºðëèéí õîëáîîã ä¿ðñýëáýë [Çóðàã 2.30]. Áàò Ñàðàí Ñ.ÿð Ñ.Íàñàí (áè ººðºº) (ýã÷) Ñóðàã÷èä òà á¿õýí çóðãèéã õàðæ ÿðèëöàíà óó. çóðàã 2.30 Óðàã òºðëèéí õîëáîî
  • 58. 58 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ Èåðàðõèéã çàðèì ¿åä øàòàëñàí áè÷ëýã õýëáýðýýð äóðñýëäýã. Øàòëàëûí àëõìóóä íü õàìààðëûã èëýðõèéëæ ªâºã ààâ Дîðæáàéäàã [Çóðàã 2.31]. Дîðæèéí Гîí÷èã Гîí÷èãèéí Áàò Èåðàðõèéí ººð íýã æèøýý áîë ïðîãðàì áîëîí áàðèìòóóä Гîí÷èãèéí Ñàðàíá¿õèé êîìïüþòåðèéí õàâòñóóä áîëíî [Çóðàã 2.32]. Дîðæèéí Дóëàì Ýíý çóðãààñ àâ÷ ¿çâýë Mongol íýðòýé õàâòàñ íü Дîðæèéí Ñàìáóóººð äîòðîî Ulaanbaatar íýðòýé õàâòñûã, òýð ìºí ººð Ñàìáóóãèéí Г¿ðäîòðîî Bayangol íýðòýé õàâòñûã àãóóïæ áàéíà. Äýýð Ñàìáóóãèéí Íàñàíáèä èíôîðìàòèêò ìîä íü îðîéãîîñ äîîø ñàëààëàí óðãàäàã ãýäãèéã òýìäýãëýñýí. Ìîäíû òóõàéä îðîéíóóä çóðàã 2.31 Óðãèéí õîëáîî(çàíãèëàà) áà ìº÷ð¿¿ä (õîëáîîñ)-èéã ÿëãàí àâ÷ ¿çäýã. Ìîä àíõëàí óðãàæ ýõëýõ îðîéã ¿íäýñ ãýíý. Ìîäíû îíîëä îðîéíóóäûí óðàã òºðëèéí õîëáîîñûí òóõàé íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Æèøýýëáýë: À-îðîéãîîñ ò¿¿íýýñ äîîð òºâøèíä îðøèõ  áà Ñ-îðîéä õ¿ðñýí ìº÷èð óðãàñàí áîë  áà Ñ-îðîéíóóä íü À- îðîéí õ¿¿õä¿¿ä (¿ð ñàä), òýäãýýð íü ººð õîîðîíäîî àõ ä¿¿ñ ãýæ íýðëýíý. ¯¿íòýé õàðãàëçàí À-îðîéã  áà Ñ-îðîéí õóâüä ýöýã ãýæ íýðëýäýã. ¯ð ñàä (õ¿¿õýä) áàéõã¿é îðîéã íàâ÷ ãýæ çóðàã 2.32 Õàâòàñíóóä íýðëýíý. À - ¿íäýñ Õ¿ñíýãòèéí áàãàíóóä  áà Ñ íü À-ãèéí çàëãàìæëàã÷ ¿ð ñàä À-íü  áà Ñ-ãèéí ýöýã 1 2 3 4 5 6 7 8 9  áà Ñ-íü àõ ä¿¿ñ  áà Ñ-íü íàâ÷íóóä 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 2 2 4 6 8 10 12 17 16 18 Õ¿ñíýãòèéí ìºð¿¿ä■ õ¿ñíýãò 3 3 6 9 12 15 18 21 24 27 Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ ¿åäýý ýðýì- Õ¿ñíýãòèéí í¿ä 4 4 8 12 16 20 24 28 32 36áýëýõ àðãà áîëîõûíõîî õóâüä õ¿ñíýã- 5 5 10 15 20 25 30 35 40 45ò¿¿ä íü íýëýýä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã. Áèä àìüòíû àéìãèéí òºëººëºã÷äèéí, 6 6 12 18 24 30 36 42 48 54öàã òîîëëûí, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí ãýýä 7 7 14 21 28 35 42 49 56 63îëîí òîîíû õ¿ñíýãò¿¿äèéã ìýääýã 8 8 16 24 32 40 48 56 64 72áèëýý. Òýäãýýðýýñ õàìãèéí ýíãèéí 9 9 18 27 36 45 54 63 72 81îéëãîìæòîé íü òîîíû ¿ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä õýìýýõ õ¿ñíýãò þì [Çóðàã 2.33]. çóðàã 2.33 ¯ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä Îäîî áàéãàëü øèíæëýëèéí õè÷ýýëòýé õîëáîîòîé íýã æèøýý àâ÷ ¿çüå. Ýíý õ¿ñíýãò íü öàñ ìºñíèé øèíæ ÷àíàðóóäûã õàðüöóóëàí ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Öàñ ìºñíèé øèíæ ÷àíàð Õ¿ñíýãò 2.1 Äóëààíû ªí㺠òóíãàëàã ÷àíàð Áóñàä ÷àíàð íºëººëºë Öàñ öàãààí Òóíãàëàã áèø Õàéëæ óñ áîëíî Õºâñãºð 纺ëºí ̺ñ ºíãºã¿é òóíãàëàã Õàéëæ óñ áîëíî Õàòóó íÿãò
  • 59. 2.5. Õàéõûí òóëä õàäãàëàõ 59■ Öàãààí òîëãîéí äàðààëëààð õàäãàëàõ Õýðýãöýýòýé áè÷ëýã áóþó óòãûã ò¿ðãýí îëîõîä òóñàëäàã ýðýìáýëýõ ººð íýìýëò àðãóóäûã àøèãëàæ áîëíî. Ñàðóóë êîìïüþòåðèéí ñóðãàëò á¿õèé çóñëàíä àìàð÷ýý. Òýð òýíä Ä.Áèëã¿¿í, Á.Чèíã¿¿í. Í.Ìàíëàé ãýõ ìýò îëîí øèíý íàéç íàðòàé áîëñîí. Òýä ò¿¿íä ººðñäèéíõºº õàÿãèéã ºãñºí. Ò¿¿íèé õóâüä ÷óõàë ýíý ìýäýýëëèéã õýðõýí ÿàæ õàäãàëáàë çîõèñòîé âý? Ìýäýýæ, ýíý áîë ìàø àìàðõàí øèéäýãäýõ áºãººä Ñàðóóë õàÿãóóäàà òýìäýãëýëèéí äýâòýðò ë áè÷èæ îðóóëàõàä õàíãàëòòàé. Ýõëýýä À õóóäàñ, äàðàà íü Á õóóäàñ ãýõ ìýòýýð õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí õóóäàñ íü ß ¿ñãýýð òýìäýãëýãäñýí õóóäàñ áàéíà. çóðàã 2.34 Òýìäýãëýëèéí Ä.Áèëã¿¿íèé íýð õàÿã ýõëýýä Á -¿ñýã á¿õèé õóóäñàíä ýõëýí äýâòýðáè÷èãäýõ áà äàðàà íü Í.Ìàíëàéí íýð õàÿã Ì-¿ñýãò õóóäñàíä, Ч ¿ñãýýð òýìäýãëýãäñýí õ¿óä-ñàíä Á.Чèíã¿¿íèé íýð õàÿã òóñ òóñ áè÷èãäýíý. Õýðýâ òýð õýðýãöýýò ìýäýýëë¿¿äýý èéíõ¿¿ õàäãàëáàë ººðºº öàãààí òîëãîéã ñàéí ìýääýãèéí õóâüä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýý õÿëáàðõàí îëæ áîëíî. Ìýäýýëëèéã ýðýìáýëýõ èéì àðãûã íýëýýä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã. Ñóðàã÷èä òà á¿õýí æèøýý àâ÷ ÿðèëöààðàé. òýìäýãëýæ àâ Æàãñààëò ýëåìåíò¿¿ä íü àð àðààñàà äýñ äàðààëàí ìºð áóþó áàãàíààð áàéðëàñàí áàéõààð ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ àðãà. Èåðàðõ ýíý áîë íýã îáúåêò íºãººäºº áàãòàõ ýñâýë ò¿¿íýýñ øóóä õàìààðàõ õàìààðàë. Ìýäýýëèéã, ò¿¿íèé ýëåìåíò¿¿ä íü íýã íýãýíäýý øóóä çàõèðàãäàõ áàéäëààð ä¿ðñýëæ áîëîõ ¿åä èåðàðõ áàéäëààð õàäãàëäàã. Õ¿ñíýãò íü í¿äí¿¿äýä õóâààãäñàí òýãø ºíöºãò áàéíà. õ¿ñíýãò¿¿äèéã õî¸ð ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò á¿õèé ìýäýýëëèéã õàäãàëàõàä àøèãëàäàã. õ¿ñíýãòèéí àëèâàà í¿äýíä, óã í¿äíèé îðøèõ ìºð áà áàãàíû øèíæ ÷àíàðóóäûã íýãýí çýðýã ººðòºº øèíãýýñýí óòãûã õàäãàëäàã. Áè÷âýð ìýäýýëëèéã ýðýìáýëýõèéí òóëä ò¿¿íèé ýëåìåíò¿¿äèéã öàãààí òîëãîéí äàðààëëààð áàéðøóóëäàã. àñóóëò 1. ßàãààä ìýäýýëëèéã õàìààã¿é ýìõ çàìáàðààã¿é õàäãàëäàãã¿é, ò¿¿íèéã õàäãàëàëòûí îíöãîé áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëäàã âý? 2. Ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ àðãóóäûã òîî÷èí íýðëýíý ¿¿? 3. Æàãñààëò ãýñýí óõàãäàõóóíûã ººðèéíõºº îéëãîñíîîð òàéëáàðëà. 4. Èåðàðõ ãýñýí ¿ãèéí ìîíãîë óòãûã òàéëáàðëà. 5. Èåðàðõèéí òóõàéä îðîé (çàíãèëàà), ¿íäýñ, íàâ÷, ¿ð ñàä (õ¿¿), ýöýã, ýõ, õîëáîîñ (ìº÷èð) ãýñýí íýð òîìü¸îíóóä þóã òýìäýãëýäýã âý? 6. Õ¿ñíýãò ãýæ þó áîëîõ òóõàé îéëãîëòîî áóñàäòàéãàà õàðèëöàí ÿðèëö. 7. Õ¿ñíýãò áîëîí õ¿ñíýãòèéí äîòîðõ ýëåìåíò¿¿äèéã ÿàæ òýìäýãëýäýã âý? Õ¿ñíýãòèéí èíäåêñ¿¿ä ãýæ þóã îéëãîæ áàéãààã òàéëáàðëà. 8. Õ¿ñíýãòèéí ãîë ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ãýæ þó âý?
  • 60. 60 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Àíãèéí æóðíàëä ñóðàã÷äûí íýðñèéã áè÷èõäýý ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ ÿìàð àðãûã õýðýãëýæ áàéíà âý? 2. Ñàðóóë ãýðèéíõýý òåëåôîí óòàñíû äýðãýä êàðòóóä á¿õèé õàéðöàã áàéðëóóëñàí. Êàðòóóä äýýð Ñàðóóë ººðèéíõºº íàéç íºõºä, îéð äîòíû õ¿ì¿¿ñèéí óòàñíû äóãààðóóäûã áè÷ñýí. Ýäãýýð êàðòóóäàà õýðõýí áàéðëóóëàõ òàëààð Ñàðóóëä ÿìàð çºâëºãºº ºãºõ âý? 3. Îíãîöíû íèñëýãèéí ãðàôèêò íèñëýã á¿ð íü àëü õîò ðóó õýäýí öàãò õèéãäýõ âý ãýäãèéã çààñàí áàéâ. Áèëåò õóäàëäàí àâ÷ áóé çîð÷èã÷èéí õóâüä äýýðõ ìýäýýëëèéã õýðõýí áàéðëóóëáàë çîõèìæòîé âý? 4. Ñóðãóóëèéí íîìûí ñàí äàõü íîìóóäûí òóõàé ìýäýýëëèéã õýðõýí õàäãàëäàã âý? âàðèàíò 2 1. Íýã ºäºðò õèéãäñýí õóäàëäààíû òîîöîî íü ÿìàð ÿìàð áàðààã ÿìàð òîî õýìæýýòýéãýýð ÿìàð ¿íýýð õóäàëäàæ àâñàí, áàðàà òóñ á¿ðèéã õýäýí òºãðºãººð, íèéòäýý õýäýí òºãðºãººð õóäàëäàà õèéñíèéã ¿ç¿¿ëñýí òîîöîîíû õ¿ñíýãò çîõèî. Òàéëáàð: ¯íý ãýäýã íü íýãýí (íýã êèëîãðàìì, íýã øèðõýã, íýã áîîäîë ã.ì) áàðààíû ºðòºã þì. Õóäàëäàí àâñàí íýã òºðëèéí áàðààíû ºðòºã íü ¿íý áîëîí òîî õýìæýýãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 2. ¯ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðäèéã òîâ÷îîð Мi,j = i*j (i=1,2,…9; j=1,2,…9) ãýæ áè÷èæ áîëäîã. Ýíý áè÷ëýã íü õ¿ñíýãòèéí (õ¿ðä) i-äóãààð ìºð, j-äóãààð áàãàíûí îãòëîëöîë áîëîõ í¿äýíä áàéðëàõ ýëåìåíò íü i-ã j-ýýð ¿ðæ¿¿ëñýí ¿ðæâýðòýé òýíö¿¿ ãýäãèéã çààæ áàéãàà þì. Õààëòàí äîòîð èíäåêñ¿¿äèéí àâ÷ áîëîõ á¿õ áîëîìæèò óòãóóäûã çààñàí áàéõ òóë äýýðõ áè÷ëýã íü õ¿ñíýãòèéí á¿õ í¿äí¿¿äèéã òîäîðõîéëîí çààæ ÷àääàã. Tij = i+j (i=1,2,…5; j=1,2,…5;) Áè÷ëýãýýð õ¿ñíýãò áàéãóóë. Ýíý õ¿ñíýãò íü õýäýí ìºð, áàãàíà, õý÷íýýí í¿äòýé áàéõ âý? Õ¿ñíýãòèéí àëü ÷ ìºðºí äýõ ýñâýë àëü ÷ áàãàíà äàõü á¿õ òîîíóóäûí íèéëáýð 5-ä õóâààãäàíà ãýæ áàòàë. 4. Èåðàðõèéí íàâ÷ á¿ð íü íýã ñåêóíäýä õî¸ð õ¿¿ òºð¿¿ëäýã. Àíõëàí ýíý èåðàðõ íü çºâõºí ãàíö çàíãèëàà àãóóëæ áàéñàí áîë 3 ñåêóíä ºíãºðñíèé äàðàà õý÷íýýí çàíãèëààòàé áîëîõ âý? Ñåêóíä á¿ðèéí õóâüä áîäîëòûí ¿ð ä¿íã ä¿ðñëýí çóðæ ¿ç¿¿ë. Ñîðèë 1. Äàðààõ æèøýý á¿ðèéí õóâüä ìýäýýëëèéã õàäãàëæ áàéãàà àðãà(æàãñààëò, øàòàëñàí á¿òýö, õ¿ñíýãò ãýõ ìýò)-ã çààí òîäîðõîéë. à. Õºâã¿¿ä Áàò Чèíã¿¿íýý Äîðæ Áèëã¿¿íýý Áèëã¿¿í Áîëäîî á. Чèíã¿¿íýý, Áèëã¿¿íýý, Áîëäîî â. Ìîíãîë õýë ò¿¿õ Чèíã¿¿íýý 5 4 Áèëã¿¿íýý 3 4 Áîëä 3 5 ã. öàãààí àìòëàã óóñàìòãàé öàãààí äàâñàðõàã óóñàìòãàé
  • 61. 2.5. Õàéõûí òóëä õàäãàëàõ 61 ä. Óëñ Àéìàã Ñóì Áàã ªðõ ãýð 2. Òîõèîëäîë á¿ðèéí õóâüä ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ õàìãèéí îíîâ÷òîé àðãà çàì (æàãñààëò, øàòàëñàí, õ¿ñíýãò)-ûã îëæ õàðèëöàí ÿðèëö. 1. Áàíøòàé øºë áýëòãýõýä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ìàòåðèàëûí òîîöîî. 2. Ñóðàã÷èéí æèëèéí ýöñèéí á¿õ õè÷ýýëèéí ¿íýëãýý. 3. “Ìýäýýëýë” ãýñýí ¿ãèéã àãóóëñàí íîìûí õóóäàñíû äóãààðóóä. 4. Áîäèñûã “øèíãýí”, “õàòóó”, “õèé” ãýñýí îðøèí áàéãàà òºëºâººð íü àíãèëñàí àíãèëàë. 5. Õàòóó äèñê äýýðõ õàâòàñíóóäûí áàéðøëûí ñõåì. 3. Äîð àâ÷ ¿çýæ áàéãàà øàòàëñàí ñõåìä õàðãàëçóóëàõàä ¿íýí áàéõ õýëëýã¿¿äèéã çààí òýìäýãëý. □  áà Ñ íü À-èéí ¿ð ñàä □  íü À-èéí ýöýã, ýõ A □ À íü Â- èéí ýöýã, ýõ □  íü À-èéí õ¿¿õýä □ À íü Â-èéí õ¿¿õýä B C □ À íü íàâ÷ □  íü íàâ÷ 4. Ñîëîíãîî äîëîî õîíîãèéí òóðø ºäºðò ãóðâàí óäàà (ºã뺺, ¿ä äóíä, îðîé) àãààðûí òåìïåðàòóðûã õ¿ñíýãòýä òýìäýãëýâ. Ýíý õ¿ñíýãò õýäýí í¿äòýé áàéõ âý? 5. Õ – õ¿ñíýãò ºãºãäñºí áîë í¿äíèé ºãºãäëèéí óòãûã çààñàí òàëáàðò áè÷. 234 214 902 X1,2 = 412 759 999 X2,1 = X= 735 851 111 X3,3 = 100 500 286 X4,2 = X2,3 = 6. ªãºãäñºí õ¿ñíýãòèéã àøèãëàí àëãîðèòìûã áèåë¿¿ëæ àëõàì á¿ð äýýð ãàðãàí àâñàí ¿ð ä¿íãýý áè÷. 1 2 3 4 5 6 X= 7 8 9 0 1 2 Àëãîðèòì: 1. õ1,1 áà õ4,3-èéã õîîðîíä íü íýì 2. 1- ð àëõìûí ¿ð ä¿íã õ3,1 -ýýð íýìýãä¿¿ë 3. 2 ð àëõìûí ¿ð ä¿íã 2 äàõèí èõýñãý 4. 3-ð àëõìûí ¿ð ä¿íã õ2,3-ýýð õîðîãäóóë
  • 62. § 2.6. ÌýÄýýëëèéã ÄàÌæÓÓëàõ Óíøëàãà■ Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ Àãóóëàõàä áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í èõ áàéõ íü ñàéí õýðýã ë äýý. Ãýõäýý òýäãýýð áàðàà íü áèäíèé àìüäðàëä õýðýãòýé áîë àãóóëàõàä õºäºë㺺íã¿é õýâòýõã¿é áàéõ íü ÷óõàë þì. Ìýäýýëëèéí òóõàéä ÷ ìºí èéìýðõ¿¿ ç¿éëèéã õýëæ áîëíî. Ýíý íü ìýäýýëëèéã àøèãòàé, òóñòàé áàéïãàõûí òóëä ò¿¿íèéã öàã àëäàëã¿é ò¿ðãýí øóóðõàé äàìæóóëàõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã. Àí àìüòàä, óðãàìëóóä íü áèå áèåäýý ìýäýýëëèéã äàìæóóëäàã. Æèøýý íü: “òàãíóóë÷” çºãèéí¿¿ä ººðñäèéíõºº á¿æãýýð áóñàä çºãèéí¿¿ääýý õààøàà, õýð çýðýã õîë íèñ÷ öýöãèéí áàë, ø¿¿ñèéã õ¿ðòýõ âý ãýäãèéã õýëæ ºãäºã. Õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãàà ÷ ìýäýýëýë äàìæóóëàõòàé ¿ðãýëæ õîëáîîòîé áàéäàã. Ýðò ¿åä ìýäýýëýë äàìæóóëàõ àðãà áîë ìîðü óíàñàí ýë÷ýýð äàìæèãäàõ çàõèäàë áàéâ [Çóðàã 2.35(à)]. Àôðèêèéí áàëàð øóãóéä àìüäðàõ îâîã àéìãóóäûí õóâüä íýã îâãîîñ íºãºº îâãèéí àõëàã÷èä õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí øèíý ñîðãîã ìýäýýã áºìáºðèéí öîõèëòîîð äàìæóóëäàã áàéíà [Çóðàã 2.35(á)]. Äàëàé÷èä çàðèì ¿åä ìýäýý äàìæóóëàõäàà äàðöàãíû öàãààí òîëãîéã àøèãëàõ íü ò¿ãýýìýë áàéæýý [Çóðàã 2.35(â)]. Õ¿ì¿¿ñ ººð õîîðîíäîî õàðèëöàí ÿðèëöàõäàà íýã íü íºãººäºº ìýäýýëëèéã äàìæóóëäàã [Çóðàã 2.35(ã)]. Ìýäýýëëèéã õóðäàí äàìæóóëàõûí òóëä òåëåâèçîð, ðàäèî, òåëåãðàô, òåëåôîí ãýõ ìýò îëîí ÿíçûí òºõººðºìæ¿¿äèéã áîäîæ îëæ, áèé áîëãîñîí áèëýý [Çóðàã 2.35(ä)]. (à) (á) (â) (ã) (ä) çóðàã 2.35 Ìýäýýëýë äàìæóóëàõ õýëáýð¿¿ä
  • 63. 2.6. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ 63 Ìýäýýëëèéã àñàð õóðäòàé äàìæóóëäàã òºõººðºìæèéí òîîíä êîìïüþòåð îðíî. ªíººäºð êîìïüþòåð¿¿ä íü Èíòåðíýò õýìýýõ ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýãýý𠺺ð õîîðîíäîî õîëáîãäñîí áàéäàã. Åðäèéí øóóäàíòàé õàðüöóóëáàë Èíòåðíýòýýð äàìæóóëàí ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ íü àñàð õóðäàí þì. Ýíýõ¿¿ àñàð òîì ìýäýýëëèéí äàìæóóëàëòàä ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ áàéãàà ç¿éë áóþó ýõ áóëàã, äàìæóóëñàí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ç¿éë áóþó õ¿ëýýí àâàã÷ ãýñýí õî¸ð òàë îðîëöäîã. Áàãø øèíý ìàòåðèàëûã òàéëáàðëàæ áàéãàà íü ñóðàã÷äàä ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ áàéãàà ÿâäàë. Ýíý òîõèîëäîëä áàãø áîë ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã, ñóðàã÷èä íü õ¿ëýýí àâàã÷èä áîëíî. Õàðèí ñóðàã÷ àñóóëòàä õàðèóëæ áàéãàà òîõèîëäëûã àâ÷ ¿çâýë ñóðàã÷ ýõ áóëàã áîëæ, áàãø õ¿ëýýí àâàã÷ áîëíî [Çóðàã 2.36]. Äàìæóóëàëò áîë ìýäýýëëèéã ººð÷ëºõã¿é áàéõ åñòîé áà çºâõºí ò¿¿íèéã ýõ áóëãààñ õ¿ëýýí àâàã÷èä çóðàã 2.36 Ñóðãàëò çààâàë õ¿ðãýõ ¸ñòîé.■ Äàìæóóëàëòûí ñóâàã Òà íàð õ¿íòýé ÿðüæ áàéõäàà ººðèéíõºº õîîëîé äýýð ãàðàà òàâüæ ¿çýýðýé. Õîîëîé ÷èíü ÷è÷èðõèéëýí äîðãèæ áàéãàà íü ìýäðýãäýíý. Ýíý õýëáýëçýë íü äóóíû õºâ÷¿¿äýýð ¿¿ñäýã. Äóóíû õºâ÷ ãýäýã ìààíü õºâ÷ëºí òàòñàí óòàñòàé (ãèòàðûí óòàñ øèã) òºñººòýé ç¿éë þì. Òýäãýýð íü àãààðûã õýëáýëçýõýä õ¿ðãýæ, ýäãýýð õýëáýëçýë íü õýëñýí ç¿éëèéã ñîíñîæ áàéãàà òýð õ¿íèé ÷èõýíä õ¿ðòýëõ çàéä äàìæèãääàã. Äàëàé òýíãèñ¿¿äèéã õîîðîíä íü õîëáîñîí óñàí ñóâãóóä îëîí áàéäãèéã áèä ìýäíý. Æèøýý íü äýëõèéä àëäàðòàé Ñóýöèéí ñóâàã íü Ãàçðûí Äóíäàä òýíãèñèéã Óëààí òýíãèñòýé õîëáîæ áàéäàã. Äàìæóóëàëòûí ñóâàã íü ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð áà õ¿ëýýí àâàã÷ õî¸ðûã ººð õîîðîíä íü õîëáîäîã ç¿éë þì. Äàìæóóëàëòûí ñóâãèéã çàðèì ¿åä õîëáîîíû ñóâàã ãýæ íýðëýäýã. Ýíý õî¸ð íýð íü íýãýí èæèë ç¿éëèéã íýðëýñýí íýð þì. Òýãâýë äýýð áèäíèé àâ÷ ¿çñýí ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ ñõåìèéã äàðààõ áàéäëààð íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëæ áîëíî. Ýõ áóëàã Õîëáîîíû ñóâàã Õ¿ëýýí àâàã÷ Ìýäýýã äàìæóóëàõàä àøèãëàæ áóé äîõèîíû òºð뺺ñ õàìààðóóëàí äàìæóóëàëòûí ñóâãèéã äóóí, îïòèê, öàõèëãààí, ðàäèî õîëáîîíû ñóâãóóä ãýæ àíãèëäàã. Äàìæóóëàëòûí ñóâãèéí òºðë¿¿ä Õ¿ñíýãò 2.2 Ñóâãèéí òºðºë Äîõèîíû òºðºë Äàìæóóëàëòûí æèøýýÄóóíû ñóâàã Äóóíû äîëãèîí ßðèàÎïòèê ñóâàã Ãýðýë Äàðöàãíû “öàãààí òîëãîé”Öàõèïãààí ñóâàã Öàõèëãààí Òåëåôîí óòàñÐàäèî ñóâàã Ðàäèî äîëãèîí Ãàð óòàñ
  • 64. 64 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ Òåëåôîíû ÿðüäàã òºõººðºìæ íü äóó àâèàã öàõèëãààí äîõèîíä õóâèðãàõ áà òýð íü õîëáîîíû øóãàì óòñààð äàìæèãääàã. Èéìä äàìæóóëàõ óòàñ ãýäýã íü öàõèëãààí òºðëèéí õîëáîîíû ñóâàã áîëíî. Ìýäýýëëèéã, ò¿¿íèéã àãóóëæ áàéãàà òýýã÷èéíõ íü õàìò äàìæóóëæ áàñ áîëäîã. Øóóäàí õîëáîî Áàòáîëäîîñõýìýýõ áèä á¿õíèé ñàéí ìýäýõ õîëáîîíû ñóâàã íü ÷óõàì ÿã Íàéç ̺íãºíäàëàéäèéì áàéäëààð àæèëëàäàã [Çóðàã 2.37]. Ìýäýý á¿õèé õóóäàñ öààñàà äóãòóéíä õèéãýýä ò¿¿íèéãýý øóóäàíãààð èëãýýæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä äóãòóéã õ¿ëýýí çóðàã 2.37. Øóóäàí õîëáîîíû äàìæóóëàëòàâàã÷ íü ìýäýýëëèéã òýýã÷òýé íü õàìò õ¿ëýýí àâ÷ áàéíà ãýñýí ¿ã. Øóóäàí õîëáîîã ÿìàð ÷ ç¿éëèéã õýðýãëýã÷èä õ¿ðãýõ àðãà ãýæ îéëãîæ áîëíî.■ Äàìæóóëàëòûí ¿åä ìýäýýëëèéã õóâèðãàõ Ìýäýýëëèéã øóóäàíãààð ìýäýýëëèéí òýýã÷òýé íü õàìò äàìæóóëæ áîëíî. ̺í äóóí, îïòèê, öàõèëãààí, ðàäèî äîõèîíóóäûã àøèãëààä äàìæóóëàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî. Ýíý ¿åä ìýäýýëëèéã äýýðõ äîõèîíóóäàä õóâèðãàõ øóóä, ÿíç á¿ðèéí äîõèîëëóóäûã àíõíû ìýäýýëýëä õóâèðãàõ óðâóó áîäëîãóóä çàéëøã¿é àâ÷ ¿çýãääýã þì. Ìýäýýëëèéã çóðàã 2.38 Õîëáîîíû ñóâãààð ìýäýýëýë äàìæóóëàëòõóâèðãàõòàé õîëáîîòîé õàìãèéí ýíãèéí æèøýý àâ÷ ¿çüå. Æèøýý: Ñàðóóë ãýðèéí òýæýýâýð àìüòàí áîëîõ ìóóðíû òóõàé ìàø ñîíèðõîëòîé íîì óíøààä ò¿¿íèéãýý Áèëã¿¿íä ÿðüæ ºãºâ. Ìóóðíû òóõàé ìýäýýëýë Ñàðóóëûí îé óõààíä õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí. Ñàðóóëûí äóóíû õºâ÷ ò¿¿íèéã äóóò äîõèî áîëãîí õóâèðãàñàí. Ýíý äîõèîíóóä (äóóíû õýëáýëçýë) íü àãààðûí ñóâãààð Áèëã¿¿íèé ÷èõíèé õýíãýðýãò õ¿ðñýí. Чèõíèé õýíãýðýã íü äóóíû õýëáýëçëèéã õóâèðãàæ, óëìààð ìýäýýëýë Ñàðóóëûí îé óõààíä õàäãàëàãäàæ áàéãàà òýð ë õýëáýðýýðýý Áèëã¿¿íèé îé óõààíä ¿ëäýíý. çóðàã 2.39 Èíòåðíýò äýõ ìýäýýëýë äàìæóóëàëò■ èíòåðíýò äýõ ìýäýýëëèéí äàìæóóëàëò Èíòåðíýòýä ìýäýýëýë íü òåëåôîí óòàñíû øóãàìààð äàìæèãäàõ öàõèëãààí ñîðîíçîí õýëáýðýýð êîìïüþòåðýýñ êîìïüþòåðò äàìæèãääàã [Çóðàã 2.39]. Êîìïüþòåðèéí äîõèîã òåëåôîí óòàñíû äîõèî áîëãîí õóâèðãàäàã áàãàæèéã ìîäåì ãýæ íýðëýäýã [Çóðàã 2.40]. Ìîäåì íü òåëåôîí óòàñíû äîõèîã êîìïüþòåðèéí äîõèî áîëãîõ óðâóó õóâèðãàëòûã áàñ ã¿éöýòãýäýã. Ìîäåìûí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîë ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ áîëîí õ¿ëýýí àâàõ õóðä þì. Îð÷èí ¿åèéí ìîäåìóóä íü îéðîëöîîãîîð 10000 òýìäýãòèéí õóðäòàé, ººðººð õýëáýë íýã çóðàã 2.40 Ìîäåìñåêóíäýä 10000 òýìäýã äàìæóóëäàã. Ýíý íü îéðîëöîîãîîð
  • 65. 2.6. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ 65åðäèéí ãóðâàí õóóäàñ ìàòåðèàë þì. Ìýäýýëýë äàìæóóëàëòûí õóðäûã èõ áîëãî¸ ãýâýë îëîí êîìïüþòåðèéã óòàñíû øóãàìààð áèø, øèëýí êàáåëèéí òóñëàìæòàé õîëáîõ øààðäëàãàòàé. Èéì êàáåëèóä íü öàõèëãààí äîõèîíóóäûã áèø ãýðëèéí äîõèîíóóäûã äàìæóóëäàã òóë äàìæóóëàëòûí õóðä íýã ñåêóíäýä 10 ñàÿ òýìäýã áîëäîã. Èéì õóðäòàé ¿åä òóñ á¿ð íü 300 õóóäàñ á¿õèé ãóðâàí áîòü íîìûí ìýäýýëëèéã íýã ñåêóíäýä äàìæóóëíà ãýñýí ¿ã. òýìäýãëýæ àâ Ìýäýýëýë íü ÿìàð íýãýí àøèã òóñòàé áàéõûí òóë ò¿¿íèéã öàã àëäàëã¿é äàìæóóëàõ õýðýãòýé. àäãóóñ àìüòàä ººð õîîðîíäîî, óðãàìëóóä ÷ áàñ ººð õîîðîíäîî ìýäýýëëèéã äàìæóóëäàã. õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ¿ðãýëæ ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõòàé õîëáîîòîé áàéäàã. õ¿ì¿¿ñ ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ çîðèëãîîð òåëåâèçîð, ðàäèî, òåëåãðàô, òåëåôîí, êîìïüþòåð, èíòåðíýò çýðýã îëîí òºõººðºìæ¿¿äèéã çîõèîí á¿òýýñýí. Ìýäýýëýë äàìæóóëàëòàä ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã ãýãäýõ ìýäýýëëèéã äàìæóóëàã÷, ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿ëýýí àâàã÷ ãýãäýõ õî¸ð òàë ¿ðãýëæ îðîëöäîã. Õîëáîîíû ñóâàã ìýäýýëýë äàìæèãäàæ áàéãàà òýð îð÷èí þì. Øóóäàí ìýäýýëýë íü ìýäýýëëèéí òýýã÷èéíõýý õàìò äàìæóóëàãääàã õîëáîîíû ñóâàã. õîëáîîíû ñóâãààð äàìæóóëàëò õèéõ ¿åä ìýäýýëýë íü äîõèîíä õóâèðãàãäñàí áàéæ áîëíî. Ìîäåì ýíý áîë ìýäýýëëèéã òåëåôîí óòàñíû øóãàìààð äàìæóóëàõûí òóëä êîìïüþòåðèéí ìýäýýëëèéã õóâèðãàäàã áàãàæ õýðýãñýë þì. àñóóëò 1. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ áàéãàà îáúåêòèéã þó ãýæ íýðëýäýã âý? 2. Ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà îáúåêòèéã þó ãýæ íýðëýäýã âý? Ç. Õîëáîîíû ñóâàã ãýæ þó âý? 4. Õîïáîîíû ñóâãóóä íü ÿìàð òºðë¿¿äòýé áàéæ áîëäîã âý? 5. “Øóóäàí” õýìýýõ õîëáîîíû ñóâàã íü ìýäýýã äîõèîëîë õýëáýðýýð äàìæóóëäàã õîëáîîíû ñóâãààñ þóãààðàà ÿëãààòàé âý? 6. Äàìæóóëàëòûí ¿åä ìýäýýëëèéí õóâèðãàëòûã þóíä ÿàõ ãýæ àøèãëàäàã âý? 7. Õàðèëöàí ÿðèëöàõ ¿åä ìýäýýëýë õýðõýí ÿàæ äàìæèãääàã òóõàé ÿðü. Äàìæóóëàïòûí ñóâàã íü þó áàéõ âý? Ýíý ñóâãèéí òºðºë ÿìàð âý? Ìýäýýëëèéí õóâèðãàëò ÿàæ ÿâàãääàã âý? 8. Õ¿ì¿¿ñ áîëîí àäãóóñ àìüòàä ººð õîîðîíäîî, òåõíèê õýðýãñë¿¿äýýð ìýäýýëýë äàìæóóëàõ õýä õýäýí æèøýý ãàðãà. Ãàðãàñàí æèøýý á¿ðèéíõýý ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã, õ¿ëýýí àâàã÷, õîëáîîíû ñóâàã, ò¿¿íèé òºðïèéã çààí òîäîðõîéë. 9. Õ¿í ìýäðýõ¿éí ÿìàð ýðõòíèé òóñëàìæòàéãààð ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã âý? Ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã, õîëáîîíû ñóâàã áà ò¿¿íèé òºðëèéã çààæ, ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàã÷ áîëæ áóé ìýäðýõ¿éí ýðõòíèéã íýðëý. 10. Ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã, õ¿ëýýí àâàã÷, õîëáîîíû ñóâàã áà ò¿¿íèé òºðëèéã òîäîðõîéë. ¯¿íä: - Òà çàõèäàë óíøèæ áàéãàà; - Öàãíû ñýð¿¿ëýã äóóãàð÷ áàéíà; - Áàãø ñàìáàð äýýð ãýðèéí äààëãàâàð áè÷èæ áàéíà; - Òàíàé ãýð á¿ëèéíõýí òåëåâèçîð ¿çýæ áàéíà; - Чè êîìïüþòåð äýýð àæèëëàæ áàéíà;
  • 66. 66 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Óíøëàãûí õýñýãò àâ÷ ¿çñýí æèøýýí¿¿äèéã äàðààõ õ¿ñíýãò õýëáýðýýð áè÷. Ìýäýýëëèéí õ¿ëýýí æèøýý ýõ ¿¿ñâýð Ñóâàã àãóóëãà õýëáýð àâàã÷ Ǻãèéí Õàðàãäàõ Òàãíóóë÷- Àæèë÷èí Îïòèê Õîîë òýæýýë áàéãàà á¿æèã (âèçóàëü) çºãèé-ýì çºãèéí¿¿ä (ãýðëèéí) ãàçàð, òýð õ¿ðýõ çàé 2. Õîëáîî÷èí ðàäèî ìýäýýã íýã ìèíóòàä 49 òýìäýãòèéí õóðäòàéãààð äàìæóóëäàã. Òýãâýë “ªíººäºð Óëààíáààòàð õîòîä 16.20 öàãò Áóÿíò-Óõàà áóóäàëä îíãîöîîð áóóëàà. Ýã÷, ä¿¿ õî¸ð òîñîæ àâñàí. Ààâ, ýýæ òà õî¸ðòîî ìàðãààø î÷íî” ãýñýí ìýäýýã äàìæóóëàõàä ÿìàð õóãàöàà øààðäëàãàòàé âý? âàðèàíò 2 1. Áèäíèé õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èí äàõü óíøëàãûí õýñýãò àâ÷ ¿çýãäýýã¿é ìýäýýëýë äàìæóóëàëòûí æèøýýí¿¿äèéã ñàíàí áîäîæ îëîîä äàðààõ õ¿ñíýãò õýëáýðýýð áè÷. Ìýäýýëëèéí ýõ õ¿ëýýí Ñóâàã àãóóëãà õýëáýð ¿¿ñâýð àâàã÷ Ìîäîí Õàðàãäàõ Ìîä Õ¿í Ãýðýë Õºâä íü ìîäíû õîéä äýýðõ õºâä (îïòèê) òàëààñ íü óðãàæ áàéíà 2. ÕIÕ-ýýñ XX çóóíä ìýäýýëýë äàìæóóëàõ çîðèóëàëòààð çîõèîí á¿òýýñýí òåõíèê õýðýãñë¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã öóãëóóë. Ýíý ìýäýýëë¿¿äýý ò¿¿íèéã çîõèîí á¿òýýã÷, çîõèîí á¿òýýñýí öàã õóãàöàà, äàìæóóëàãäàæ áóé ìýäýýëëèéí õýëáýð, áàéãàà õîëáîîíû ñóâàã, ìýäýýëýë äàìæóóëàõ îéðîëöîî õóðä çýðãèéã àãóóëñàí õ¿ñíýãò õýëáýðýýð áè÷. âàðèàíò 3 Äàðààõ áè÷âýðèéã ïðîãðàìûí òóñëàìæòàéãààð øèâæ îðóóëàõàä õý÷íýýí õóãàöàà øààðäàãäàæ áàéãààã òîäîðõîéë. Ýíý õóãàöààã äýâòýðòýý òýìäýãëýýä, äàðàà íü êîìïüþòåðèéí ãàðíû òóñëàìæòàéãààð ìýäýýëýë äàìæóóëàõ õóðä òàíü ÿìàð áàéãààã òîäîðõîéëîîðîé. Ìóóð áà õóëãàíà Óðüä íýãýí öàãò Óóæ èäýõýýñ ººðèéã ìýäýõã¿é Óíòàìõàé íýãýí ìóóð Óðüä õàøààíä àìüäàð÷ áàéæýý. Àðûí õàøààíû íýãýí áóëàíä Àæèë õºäºëìºðèéã äýýäýëäýã Àõ ä¿¿ àæèëñàã õóëãàíóóä Àìàð òºâøèí àìüäðàí ñóóäàã áàéæýý. Ãàéõàë íýãýí ºäºð çóðàã 2.41 Ìóóð áà õóëãàíà Ãàéò ìóóð ñýðýýä
  • 67. 2.6. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ 67 Õîîñîí õîäîîäîî öàòãàõààð Õîîë ýðýí òýíýëýý. Àõ ä¿¿ àæèëñàã õóëãàíóóäûã îëæ õàðàâ, òýð Àéæ ñàíäàðñàí õóëãàíóóä Èéø òèéø ã¿éëäýæ Ýðýã í¿õýíäýý îðîâ. Ñîðèë 1. Áèëã¿¿íýý Чèíã¿¿íýýä áè÷âýð äîòîðõ áóðóó òýìäýãòèéã çàñâàðëàõ àëãîðèòìûã õýëæ ºãºâ. Öýñ äîòîðõ çºâ ñîíãîëòûã òýìäýãëý. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññ: □ õàäãàëàõ □ äàìæóóëàõ □ áîëîâñðóóëàõ ýõ ¿¿ñâýð: □ Чèíã¿¿íýý □ Áèëã¿¿íýý õ¿ëýýí àâàã÷: □ Чèíã¿¿íýý □ Áèëã¿¿íýý õîëáîîíû ñóâãèéí òºðºë □ Äóóíû ñóâàã (àãààðûí äîëãèîí) □ Ãýðëèéí ñóâàã (ãýðëèéí äîëãèîí) □ Öàõèëãààí ñóâàã (öàõèëãààí õýëõýý) □ Ðàäèî ñóâàã (ðàäèî äîëãèîí) □ Øóóäàí (øóóäàí õîëáîî) Ìýäýýëëèéí õýëáýð: □ ¯çýãäýõ □ Äóóí □ Àìò □ Òýìäýý □ ¯íýðòýõ 2. Áèíäýðüÿà Ñîëîíãîîãîîð äàìæóóëæ Ñàðóóë ýã÷äýý çóðâàñ äàìæóóëæýý. Öýñ äîòîðõ çºâ ñîíãîëòûã òýìäýãëý. Ìýäýýëëèéí ïðîöåññ: □ õàäãàëàõ □ äàìæóóëàõ □ áîëîâñðóóëàõ ýõ ¿¿ñâýð: □ Áèíäýðüÿà □ Áèíäýðüÿà áà Ñîëîíãî □ Ñîëîíãî □ Ñîëîíãî áà Ñàðóóë □ Ñàðóóë õ¿ëýýí àâàã÷: □ Áèíäýðüÿà □ Áèíäýðüÿà áà Ñîëîíãî □ Ñîëîíãî □ Ñîëîíãî áà Ñàðóóë □ Ñàðóóë õîëáîîíû ñóâãèéí òºðºë □ Äóóíû ñóâàã (àãààðûí äîëãèîí) □ Ãýðëèéí ñóâàã (ãýðëèéí äîëãèîí) □ Öàõèëãààí ñóâàã (öàõèëãààí õýëõýý) □ Ðàäèî ñóâàã (ðàäèî äîëãèîí) □ Øóóäàí (øóóäàí õîëáîî) Ìýäýýëëèéí õýëáýð: □ ¯çýãäýõ □ Äóóí □ Àìò □ Òýìäýý □ ¯íýð
  • 68. § 2.7. ÌýÄýýëëèéã ÁîëîâÑðÓÓëàõ Óíøëàãà■ Øèíý ìýäýýëëèéã õýðõýí ãàðãàí àâàõ âý? Øèíý ìýäýýã ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿ä áóþó ìýäýýëëèéí ýõ áóëàã ãàðãàí òàâüäàã. Ìîíãîë÷óóä, åð íü àëèâàà óëñ ¿íäýñòí¿¿ä áàéãàëü äýëõèéãýý àäãóóñ àìüòäûí ààø àðàíøèí, áàéð áàéäëûã àæèãëàí õàðàõ çàìààð ìàðãààøèéí ºäðèéí öàã àãààð ÿìàðõóó áàéõûã óðüäààñ òààìàãëàí õýëæ, àìüäðàë àõóéäàà õýðýãëýæ èðñýí óëàìæëàëòàé. Õýðýâ îðîéí öàãààð ìýëõèé ãóàãëàëäàæ, ø¿¿äýð óíàí, ¿äýøäýý ñýð¿¿ îðæ, òýíãýðèéí õàÿàíä ¿¿ë áàãàñ÷, ñàëõèã¿é òîãòóóí, àãààðò åð áóñûí ¿íýð ìýäðýãäýæ áàéâàë ìàðãààø òýíãýð ñàéõàí áàéõûí øèíæ òýìäýã áºãººä ìàðãààøèéí àÿëàëä ñàíàà àìàð áàéæ áîëíî ãýñýí ¿ã. Õýðýâ øóìóóë õàòãàõäàà ìàø èõ ºâòãºæ, ñàëõè ñýð ñýð ñàëõèëæ, ¿¿ëñ õóðàëäàí îâîîð÷, òýíãýð á¿ðõýí, õàðààöàé øóâóó çóðàã 2.42 Öàã àãààðûã øèíæèõ áàéäàëäîîãóóð íèñýæ áàéâàë òýíãýð ìóóõàéðàõûí, òîãîðóó äóóãàðâàë áîðîî îðîõûí øèíæ áèëýý. Áàéãàëü äýëõèé ººðèéíõºº áàéð áàéäàë, ä¿ð òºðõººðºº áèäýíä äàìæóóëæ áóé ìýäýýëë¿¿äèéã öóãëóóëàí òýäãýýðèéã îëîí îí æèë¿¿äýä óëàìæèëæ èðñýí äýýð äóðäñàí øèã ä¿ðì¿¿äýýð áîëîâñðóóëàí ìàðãààø öàã àãààð ÿìàðõóó áàéõ òàëààð ìýäýýëëèéã ãàðãàí àâ÷ áîëíî. Áîëîâñðóóëàãäàæ áàéãàà ìýäýýëëèéã àíõäàã÷ ìýäýýëýë ãýíý. Àíõäàã÷ ìýäýýëëèéã çóðàã 2.43à çóðàã 2.43á áîëîâñðóóëñíû äàðàà øèíý ìýäýýëëèéã ãàðãàí Ìýëõèé Òîãîðóóàâíà.Àíõäàã÷ ìýäýýëýë Áîëîâñðóóëàëò Øèíý ìýäýýëýë Ìýäýýëëèéã õ¿í áîëîí àäãóóñ àìüòàä, òåõíèê õýðýãñë¿¿ä áîëîâñðóóëäàã.
  • 69. 2.7. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ 69 Ñóðàã÷èä áîäëîãûí íºõöºëèéã (àíõäàã÷ ìýäýýëýë) õ¿ëýýí àâ÷ îþóí óõààíäàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ (áîëîâñðóóëàëò) ýöýñò íü õàðèóã íü (øèíý ìýäýýëýë) ìýäýýëæ õýëäýã. Òîãîî÷ áýëòãýæ áóé øºëºº àìòàëæ ¿çíý. غëíèé àìò íü – àíõäàã÷ ìýäýýëýë áîëíî. Äàðàà íü òýð ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ (áîëîâñðóóëàëò) óëìààð øºëºíä þó äóòàãäàæ áóéã (øèíý çóðàã 2.44à ìýäýýëýë) òîäîðõîéëíî. çóðàã 2.44á ̺ð÷ íîõîé ÿìàð ÷ õ¿íèéã ¿íýðýýð íü ìàø àìàðõàí îëæ èëð¿¿ëäýã. Ýíý òîõèîëäîëä ¿íýð íü àíõäàã÷ ìýäýýëýë áîëæ, òýð ìºðäºãäºæ áàéãàà õ¿íèé ÿâñàí ÷èãëýë íü øèíý ìýäýýëýë áîëíî. Òîîíû ìàøèí äýýð íèéëìýë òºâºãòýé çóðàã 2.44â òîîöîîëëûã õèéæ áîëíî. Ò¿¿íä îðóóëñàí æèøýý íü àíõäàã÷ ìýäýýëýë, ãàðãàí àâñàí ¿ð çóðàã 2.44ã ä¿í íü øèíý ìýäýýëýë áîëíî.■ Ìýäýýëëèéã êîìïüþòåð äýýð áîëîâñðóóëàõ Êîìïüþòåð –ãýäýã áîë õ¿í ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ çîðèóëàëòòàéãààð çîõèîí á¿òýýñýí òóñãàé òºõººðºìæ þì. Îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåð¿¿ä íü íýã ñåêóíäûí äîòîð ìèëëèàðä ãàðàí àðèôìåòèêèéí áîëîîä ëîãèêèéí ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðòàé áàéíà [Çóðàã 2.45]. Êîìïüþòåð íü õ¿íèé îþóíû õºäºëìºðèéã ìåõàíèêæóóëààä çîãñîõã¿é ò¿¿íèéã àâòîìàòæóóëäàã áàéíà. Ýíý íü êîìïüþòåð óðüä÷èëàí áýëòãýæ áîëîâñðóóëñàí õºòºëáºðèéí äàãóó àâòîìàòààð àæèëëàõ ÷àäâàðòàé ãýñýí ¿ã þì. Îð÷èí ¿åä ñóóðü ìàøèíû äýðãýä íýã ÷ àæèë÷èí çîãñäîãã¿é á¿ðýí àâòîìàæñàí çóðàã 2.45 Êîìïüþòåð¿éëäâýð¿¿ä îëíîîð áèé áîëæ áàéíà. Êîìïüþòåð íü óðüä÷èëàí áýëòãýæ áîëîâñðóóëñàí ïðîãðàìûí äàãóó ñóóðü ìàøèíóóäûã àâòîìàòààð óäèðäàæ, ¿äèéí çàâñàðëàãà, óíòàæ àìðàõ ãýõ ìýò òàñàëäàëã¿éãýýð á¿òýí õîíîãèéí òóðø á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýí ãàðãàäàã. ªºð íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõèéí òóëä åð人 êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìûã ººð÷ëºõºä õàíãàëòòàé [Çóðàã 2.46]. Òàíàé ãýðò øèðýýí äýýð áàéðëóóëñàí åðäèéí êîìïüþòåð ÷ ãýñýí ìºí àâòîìàò àæèëëàãààíä òîõèðóóëñàí òîõèðãîîòîé çóðàã 2.46 ¯éëäâýðèéí àâòîìàòæóóëàëò
  • 70. 70 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññáàéäàã. Êîìïüþòåðèéã òýæýýëä (öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð) çàëãàí àñààñíû äàðàà ¿éëäëèéí ñèñòåì ãýæ íýðëýãääýã òóñãàé ïðîãðàì õýðýãæèæ ýõýëíý. ßã ¿íýíäýý ¿éëäëèéí ñèñòåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä íýã áèø, õàðèí ïðîãðàìóóäûí á¿õýë á¿òýí áàãö àãóóëàãäàæ áàéäàã. Ìàãàäã¿é òàíàé êîìïüþòåð äýýð Windows õýìýýõ ¿éëäëèéí ñèñòåì ñóóëãàñàí áàéæ áîëîõ þì. Ò¿¿íèé ¿¿ðýã çîðèóëàëò íü: - Êîìïüþòåðèéã á¿õýëä íü øàëãàæ àæèëä áýëòãýõ; - Êîìïüþòåðèéí àæèëëàãààã óäèðäàõàä õàìãèéí òîõèðîìæòîé õýðýãñëýë¿¿äèéã õýðýãëýã÷èä îëãîõ; - Òîäîðõîé äààëãàâàð ã¿éöýòãýõ çîðèóëàëòòàé ïðîãðàìûã áèåë¿¿ëæ ýõëýõ; - Öàõèëãààí òýæýýëèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ êîìïüþòåðèéã ñàëãàõàä áýëòãýõ çýðýã áîëíî. òýìäýãëýæ àâ Ìýäýýëýë íü õ¿í áîëîîä àäãóóñàí àìüòàä, òåõíèê õýðýãñë¿¿äýýð áîëîâñðîãääîã. Ìýäýýëëèéí áîëîâñðóóëàëòûí ñõåì íü: Àíõäàã÷ Áîëîâñðóóëàëò Øèíý ìýäýýëýë Êîìïüþòåð íü ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ çîðèóëàëòòàéãààð õ¿íèé çîõèîí á¿òýýñýí òóñãàé õýðýãñëýë. Êîìïüþòåð íü óðüä÷èëàí áè÷èæ áîëîâñðóóëñàí ïðîãðàìûí äàãóó àâòîìàòààð àæèëëàõ ÷àäâàðòàé. ¯éëäëèéí ñèñòåì ýíý áîë êîìïüþòåðèéã àñààìàãö àæèëëàæ ýõýëäýã òóñãàé ïðîãðàì. àñóóëò 1. Äàðààõ ºã¿¿ëëèéã óíø. Ò¿¿íèé õààíà íü ìýäýýëëèéí õàäãàëàëò, äàìæóóëàëò, áîëîâñðóóëàëòûã àâ÷ ¿çñýí áàéíà âý? Ìóóðõàí îéä õîîëëîñîí íü Îéí çàõàä çóñëàíä ãàðñàí Äîðæ ãóàéí õàéðòàé áÿöõàí ìóóæãàé õîîë îëæ èäýõýýð ¿ä äóíä îéí ã¿í ðóó ÿâæýý. Ýõëýýä ò¿¿íòýé àíüñíû áóòóóä òààðàëäàæ ò¿¿íýýñ æèìñèéã íü èäýõ ãýñýí áîëîâ÷ õýòýðõèé èñãýëýí áàéëàà. Òýð öààø ÿâñààð öàãààí 캺ãíèé ¿íýð àâ÷ îëæ èäýõèéã îðîëäñîí áîëîâ÷ òýð íü õýò ãàøóóí áàéëàà. Òýð ãýíýò ñ¿ð ñàð õèéõ ÷èìýý ñîíñòìîãö ýðãýí òîéðíîî àæèãëàí õàðâààñ ºòãºí íîãîîí äýýð ºðâèéæ ñºðâèéñºí Ẻðºíõèé þì õýâòýæ áàéõ þì ãýíý. Ìóóðõàí îäîî ë áè ÷àìàéã èäýæ íýã õîîëëî¸ ãýæ áîäëîî. Òýð ñàâðààðàà ò¿¿íèéã ºíõð¿¿ëýí ººðòºº îéðòóóëàõûã õ¿ñýæ äºõºæ î÷îîä ë “Îî! ¸î ¸î !” õýìýýí õàøãèðàâ. Òýð Ẻðºíõèé þì íü çàðàà áàéæýý. Òýð õîæóóë äýýð ñóóãààä áîäîëõèéëýâ. Áîäîæ áîäîæ ýöýñò íü òýð åð íü çàðààòàé îðîîöîëäîîä ÷ ÿàõ âý, 캺ã èäýæ àçàà òóðøààä ÷ ÿàõ âý èñãýëýí ÷ ãýñýí æèìñýý ë èäüå ãýæ øèéäæýý. 2. Ìýäýýëëèéã õ¿í, àäãóóñ àìüòàí, òåõíèê õýðýãñýë áîëîâñðóóëæ áàéãàà æèøýýí¿¿ä ãàðãà. Æèøýý áîëãîíû õóâüä àíõäàã÷ ìýäýýëýë áîëîí áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íä ãàðãàí àâ÷ áàéãàà øèíý ìýäýýëëèéã çààí òîäîðõîéëíî óó. 3. Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ ñõåìèéã çóðíà óó. 4. Êîìïüþòåð íü ÿìàð çîðèóëàëòòàé ãýæ îéëãîñíîî ÿðèëöàíà óó.
  • 71. 2.7. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ 71 5. Ìåõàíèêæóóëàëò áà àâòîìàòæóóëàëò ãýæ þó âý? Òýäãýýð íü áèå áèåíýýñýý þóãààð ÿëãàãääàã òàëàà𠺺ðèéí áîäîë ñàíààã áóñäàä èëýðõèéëýí ÿðüæ ºãíº ¿¿. 6. Òåëåâèçèéí óäèðäëàãûí òºõººðºìæ íü àâòîìàòæóóëàëòûí áàéãóóëàìæ áîëæ ÷àäàõ óó? Õýðýâ ìºí áîë òýð íü áèåèéí õ¿÷íèé õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëæ áàéíà óó ýñâýë îþóíû õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëæ áàéíà óó. 7. Чóõàì ÿàãààä êîìïüþòåð íü õ¿íèé õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëàã÷ õýðýãñëýë áîëæ áàéíà âý? 8. Êîìïüþòåð íü íîãîîíû òàëáàéã óñëàõ àæèëëàãààã àâòîìàòæóóëæ ÷àäàõ óó? Õýðýâ òèéì ãýâýë ÿàæ? 9. Á¿ðýí àâòîìàòæóóëàãäñàí ¿éëäâýðèéí òóõàé ìýäýõ ¿¿? Õýðýâ ìýäýõ áîë õýðõýí àæèëëàäàã òóõàé ÿðèíà óó. 10. ¯éëäëèéí ñèñòåì ãýæ þó âý? 11. ¯éëäëèéí ñèñòåì íü ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Ñóðàã÷ æèøýý äàñãàë áîäîæ ò¿¿íèéãýý äýâòýðòýý 5*4-2=18 5-4:2=3 ãýæ áè÷èæ àâñàí áàéíà. Ýíä þó íü àíõäàã÷ ìýäýýëýë, þó íü øèíý ìýäýýëýë áîëîõ âý? 2. Õºãæèëòýé õ¿ì¿¿ñ õîòûí ãàäàãø çóãààöàõààð áîëöãîîæ ÿíç á¿ðèéí òºðëèéí àìòàò ïèðîøêè õèéãýýä ¿¿ðãýâ÷í¿¿ääýý õóâààí õèéâ. Èõ ìýäýã÷ õóâààðèëàëòûã äàðààõ áàéäëààð òýìäýãëýæ àâ÷ýý. “Öýíõýð í¿äýí æèìñíèé ¿éðìýãòýé 5, àëèìòàé 5 øèðõýã ïèðîøêè àâëàà. Áóðæãàð ¿ñò 10 øèðõýã ìàõòàé ïèðîøêè àâñàí. Õàðèí òîì í¿äýò áà á¿ä¿¿í õî¸ð 8 øèðõýã áàéöààòàé, 12 øèðõýã àëèìòàé ïèðîøêèã ÿã òýíö¿¿õýí õóâààæ àâëàà. Ãýòýë ñàâõàí õºëò 5 øèðõýã ëóóâàíòàé, 2 øèðõýã áàéöààòàé, 3 øèðõýã àëèìòàé, 5 øèðõýã æèìñòýé âèòàìèíëàã ïèðîøêèã ¿¿ðãýâ÷èíäýý õèéëýý”. Èõ ìýäýã÷èä ýíý ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõàä íü òóñ äýì áîëæ õ¿ñíýãò õýëáýðýýð ä¿ðñýë. Ýíä þó íü àíõäàã÷ ìýäýýëýë, þó íü ¿ð ä¿íãèéí øèíý ìýäýýëýë áîëîõ âý? 3. Èõ ìýäýã÷ äàðààõ àñóóëòóóäûí õàðèóëòûã øóóä îëæ õàðäàã áàéõûí òóëä õ¿ñíýãòýä þó íýìýõ øààðäëàãàòàé âý? - Õºã溺íò õ¿ì¿¿ñ ìààíü ÿíç á¿ðèéí òºðëèéí õý÷íýýí ïèðîøêè àâ÷ ÿâàà áý? - Òýä òóñ á¿ðäýý õýäýí ïèðîøêè àâ÷ ÿâàà áý? - Àÿëàëä íèéòäýý õýäýí ïèðîøêè ÿâ÷ àâàà áý? âàðèàíò 2. 1. Áàéãàëèéí ä¿ð òºðõèéã øàãøèí ãàéõñàí ÿðóó íàéðàã÷ “Íàðòàé ìºðò뺺 õ¿éòýí - ¸ñòîé ãàéõàìøèãòàé ºäºð” õýìýýí áè÷æýý. Ìýäýýëýë äýýð þó õèéãäñýí áý? ¯¿íä àíõäàã÷ ìýäýýëýë íü þó áàéâàà. 2. Ðàäèî, òåëåâèçýýð ìàðãààøèéí öàã àãààðûí ìýäýýã ìýäýæ àâààä ø¿ëýã áè÷èõ, çóðàã çóðàõ, ýñâýë æèæè㠺㿿ëýë áè÷èõ çàìààð ò¿¿íèéã á¿òýýë÷ýýð áîëîâñðóóëàí ãýðèéíõýý öîíõîîð õàðàõàä ìàðãààø áàéãàëü äýëõèéí ä¿ð òºðõ ÿìàð áàéõûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõèéã îðîëä. Òýãýýä ìàðãààø áîëìîãö ººðèéíõºº á¿òýýë÷ýýð áîëîâñðóóëñàí áîëîâñðóóëàëòàà áîäèò áàéäàëòàé æèøèæ ¿ç. Ñîðèë 1. Õ¿íèé õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëàõ çîðèóëàëòòàé òºõººðºìæ¿¿äèéã çààí òýìäýãëý. □ ªðìèéí ñóóðü ìàøèí □ Àâòîìàò óãààëãûí ìàøèí
  • 72. 72 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ □ Êàëüêóëÿòîð □ Êîìïüþòåð □ Ïðîãðàìûí óäèðäëàãàòàé ñóóðü ìàøèí 2. Êîìïüþòåðèéí ÿìàð ÷àíàðóóä íü òýäãýýðèéã îþóíû õºäºëìºðèéã àâòîìàòæóóëàõ òºõººðºìæ õýìýýí òîîöîõ áîëîìæ îëãîæ áàéíà âý? □ ìàø õóðäàí àæèëëàäàã □ àðèôìåòèêèéí ¿éëäýë ã¿éöýòãýæ áîëäîã □ ëîãèêèéí ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýæ áîëäîã □ ïðîãðàìûã áèåë¿¿ëäýã □ çóðæ áè÷èõýä òóñàëäàã 3. Äàðààõ òîõèîëäëóóäààñ àëèíä íü õ¿í ïðîãðàì÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààã ñîíãîí òýìäýãëý □ Áîëä êîìïüþòåð äýýð òîãëîæ áàéíà □ Ñóâäàà êîìïüþòåð äýýð çàõèà áè÷èæ áàéíà □ Äîðæ òýãø ºíöºãòèéí òàëáàéã áîäîõ òºëºâëºãºº çîõèîæ áàéíà □ Íÿãòëàí áîäîã÷ àæèëòíóóäûíõàà öàëèíã êîìïüþòåð äýýð òîîöîîëæ áàéíà □ Ñàðóóë èíòåðíýòýýñ ãî¸ çóðàã õàéæ áàéíà 4. ÿéöýòãýã÷ òîîã õî¸ðîîð ¿ðæ¿¿ëæ ÷àäíà. Îðîëò áîëãîí 25-ã àâñíààð ãàðãàõ òºõººðºìæ äýýð 50 ãýñýí òîî áè÷èãäýâ. Ýíä àíõäàã÷ ìýäýýëýë íü þó áîëîõ, ìºí øèíý ìýäýýëýë íü àëü âý? 5. ÿéöýòãýã÷ äàðààõ àëãîðèòìààð àæèëëàäàã. ¯¿íä: â- òîîíû 5-ààñ áàãà öèôð¿¿äèéã äàðààëëûí äàãóó à- òîîíû áè÷èãëýëèéí áàðóóí ãàð òàëààñ çàëãàí áè÷èõ çàìààð øèíý òîîã ãàðãàí àâíà. Äàðààõ òîõèîëäîëä áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿í íü ÿìàð òîî áàéõ âý? a 940 ÿéöýòãýã÷ b 1898 6. ÿéöýòãýã÷ äàðààõ àëãîðèòìààð àæèëëàäàã. ¯¿íä: 1. à-òîîíû áè÷èãëýë äýõ õàìãèéí òîì öèôðèéã îë; 2. â- òîîíû áè÷èãëýë äýõ õàìãèéí áàãà öèôðèéã îë; 3. 1-ð àëõìûí ¿ð ä¿í íü ýõíèé, 2 äàõü àëõìûã áèåë¿¿ëñíèé ¿ð ä¿í íü õî¸ðäóãààð öèôð íü áîëîõ õî¸ð öèôðýýñ òîãòîõ òîîã áè÷. Äàðààõ òîõèîëäîëä áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íä ÿìàð òîîã ãàðãàí àâàõ âý? a 3487 ÿéöýòãýã÷ b 50654
  • 73. § 2.8. ÌýÄýýëëèéã ÊîÄ×èëîõ Óíøëàãà Êîä÷èëîõã¿éãýýð ìýäýýëëèéã äàìæóóëæ, õàäãàëàõ áîëîìæã¿é. Êîìïüþòåð äýýð àæèëëàæ áàéãàà õ¿í, ò¿¿íèé ãàð äýýð ¿ñýã, öèôð¿¿äèéã ò¿¿âýðëýí äàðæ áàéäàã. Äàðàãäñàí òîâ÷ëóóðò õàðãàëçàõ ìýäýýëëèéã êîìïüþòåð õ¿ëýýí àâ÷, ò¿¿íèéã ñîðîíçîí äèñê äýýð áè÷äýã. Æèøýý 1: Õîëáîî÷èí ìîðçèéí öàãààí òîëãîé àøèãëàí áè÷ñýí ìýäýýã õ¿ëýýí àâñàí áºãººä ò¿¿íä öýã áîëîí çóðààñ àøèãëàñàí ¿ñã¿¿äýýñ áè÷âýðèéã áèé áîëãîñîí áàéâ [Çóðàã 2.47]. Æèøýý 2: Äàëàéä àÿëàí ÿâàà íýã õºëºã îíãîöíîîñ íºãººäºº äàðöàã àøèãëàí äîõèî äàìæóóëñíûã õ¿ëýýí àâààä ðàäèî õîëáîî àøèãëàí ôëîòûí øòàá ðóó äàìæóóëæ áàéíà [Çóðàã 2.48]. Ýäãýýð á¿õ æèøýýí¿¿äýä àíõäàã÷ áîëîí ýöñèéí øàòàí äàõü ìýäýýëë¿¿ä íü ººð ººð òýýã÷¿¿ä äýý𠺺𠺺ð õýëáýðýýð ä¿ðñëýãäñýí áàéãààã òà íàð àíçààðñàí áèç ýý. Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ þìóó õàäãàëàõàä òîõèðîìæòîé õýëáýðò îðóóëàõûã çóðàã 2.47 Ìýäýýëýë àâ÷ êîä÷èëîë ãýíý. Æèøýýëáýë: áè÷èã áàðèìò, áè÷âýð¿¿ä, áàéãàà íü ¿ñýã áîëîí öýã öýãëýëèéí òýìäýãò¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð êîä÷èëîãääîã. Ãýõäýý íýãýí èæèë ìýäýýëýë íü îðîñ, ìîíãîë, àíãëè ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí õýëíèé òýìäýãò¿¿äýý𠺺𠺺ðººð êîä÷èëîãäîæ áîëíî. Õàðèí òîîíóóä íü öèôðèéí òóñëàìæòàé êîä÷èëîãääîã. Áèäíèé ºíººã õ¿ðòýë àøèãëàæ èðñýí öèôð¿¿äèéã àðàá öèôð ãýæ íýðëýäýã ø¿¿ äýý. Ãýâ÷ çàðèì ¿åä ðîì öèôð¿¿äèéã àøèãëàõ òîõèîëäîë ãàðäàã. Ýíý òîõèîëäîëä ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõ àðãà çóðàã 2.48 Äîõèî ºã÷ ººð÷ëºãäºæ áàéãàà þì. Æèøýý íü: 12 áà XII íü íýãýí èæèë òîîíû áàéãàà íü áè÷èãëýëèéí ººð ººð àðãà ãýñýí ¿ã. Êîä÷èëîëûí èéì æèøýýã îëíîîð ãàðãàæ áîëíî. Õºãæìèéã íîò ãýæ íýðëýãäýõ òóñãàé òýìäýãòèéí òóñëàìæòàéãààð êîä÷èëæ áîëíî. Çàìûí òýìäã¿¿ä ãýäýã áîë ïèêòîãðàìììûí òóñëàìæòàéãààð æîëîî÷èä ºã÷ áóé êîä÷èëîãäñîí óðüä÷èëñàí ñàíóóëãà þì. Äýëã¿¿ðò õóäàëäààëæ áàéãàà áàðààíóóä äýýð òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýã÷èéí òóõàé ìýäýýëëèéã àãóóëñàí çóðààñàí êîä òàâèãäñàí áàéäàã. Çóðààñàí êîä ãýäýã íü õàð öàãààí çóðâàñóóäûí äàðàà-ëàë áàéõ áºãººä òýð íü ìýäýýëëèéã òåõíèê õýðýãñëýýð óíøèõàä òîõèðîìæòîé õýëáýðýýð êîä÷èëäîã [Çóðàã 2.49]. ßìàð íýãýí òýýã÷ã¿éãýýð ìýäýýëëèéã ººðèéã íü äàíãààð õàäãàëæ áîëîõã¿é. ßã ¿¿íòýé èæëýýð ìýäýýëëèéã Õÿíàëòûí òîî Áàðààíû êîäÿã áàéãàà òýð áàéäëààð íü õàäãàëàí äàìæóóëæ áîëîõã¿é ¯éëäâýðëýã÷èéí êîäáà ìýäýýëýë íü ¿ðãýëæ ÿìàð íýãýí õýëáýðòýé, ººðººð Óëñûí êîäõýëáýë êîä÷èëîãäñîí áàéäàã áàéíà. çóðàã 2.49 Çóðààñàí êîäíû óòãà
  • 74. 74 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ□ õî¸ðòûí êîä÷èëîë Ìýäýýëëèéã òýã, íýã¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð êîä÷èëîõûã õî¸ðòûí êîä÷èëîë ãýíý. Êîìïüþòåðèéí òåõíîëîãèéí òóõàéä ìýäýýëëèéã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ ýíý àðãà ìàø òîõèðîìæòîé. Åð íü ÿàãààä õî¸ðòûí êîä÷èëîëûã êîìïüþòåðòýé õîëáîí àâ÷ ¿çäýã âý? ¯¿íèé ãîë ãîãöîî íü êîìïüþòåð¿¿ä áîëîìæèò õî¸ð òºëºâò îðøèõ ýëåìåíò¿¿ä äýýð ñóóðèëàí ¿éëäâýðëýãäñýí áàéäàãò îðøèíî. Òèéì õî¸ð áîëîìæèéí íýãèéã íü 0-ýýð, íºãººã íü 1 ãýñýí öèôðýýð òýìäýãëýæ áîëíî. Èéìýðõ¿¿ õî¸ðòûí áàéãóóëàìæèéí æèøýý íü åðäèéí öàõèëãààíû ÷èéäýí þì. Òýð íü çàëãàãäñàí (1 ãýñýí òºëºâ) ýñâýë ñàëãàãäñàí çóðàã 2.50 Çàëãóóð(0 ãýñýí òºëºâ) ãýñýí õî¸ð òºëºâèéí àëü íýãýíä îðøèæ áàéõ þì [Çóðàã 2.50]. Èéì ëàìïóóäûã àøèãëàí öàõèëãààí ñàíàõ îéã áèé áîëãîæ áîëîõ áà ò¿¿í äîòîð õî¸ðòûí êîäûí òóñëàìæòàéãààð òîîã õàäãàëæ áîëíî. Öèôðèéí êîä: 0=0000 1=0001 2=0010 3=0011 4=0100 5=0101 6=0110 7=0111 8=1000 9=1001 Óäààí õóãàöààãààð õàäãàëàãäàõ îé áîëãîí ñîðîíçîí òýýã÷¿¿ä áîëîõ õàòóó áîëîí óÿí äèñê¿¿ä, ìºí ëàçåð äèñêèéã àøèãëàäàã. Óÿí [Çóðàã 2.51] áîëîí ëàçåð [Çóðàã 2.52] äèñê äýýð ìýäýýëýë íü õî¸ðòûí êîä õýëáýðýýð õàäãàëàãääàã. Óÿí äèñê äýýð ìýäýýëëèéã áè÷èõäýý äèñêèéã SONYõèéæ áóé ìàòåðèàëûíõ íü ñîðîíçîí HD÷àíàðûã àøèãëàäàã. Òóõàéëáàë äèñ- HIGH DENSITY 11 101110011 0 01 01011010 1010 101010111 10 10 0001 0 MDF-2HD 100êèéí ãàäàðãóóãèéí ñîðîíçëîãäñîí õý- 0000001000 0000001101 1 01101100ñýã íü 1-ãýñýí òîîã, ñîðîíçëîãäîîã¿é 01011 01 011110õýñýã íü 0-òîîã èëýðõèéëíý. Èéì òýã, 001 00 1 01 00 0101 010011111 1íýã¿¿äèéã õîñëóóëàí àâ÷ ¿çýõ çàìààð 10 01 001101 10àëèâàà òýìäýãòèéã ä¿ðñýëæ áîëîõ áà 10 0101001110 011 1 00 011101010óëìààð äèñê äýýð ÿìàð ÷ ìýäýýëëèéã áè÷èæ, õàäãàëæ áîëíî. çóðàã 2.51 Óÿí äèñêýíä çóðàã 2.52 Лàçåð äèñêýíä Лàçåð äèñê¿¿ä íü áàãòààìæèéíõàà ìýäýýëýë õàäãàëàãäàõ ìýäýýëýë õàäãàëàãäàõ õóâüä ñîðîíçîí äèñêòýé õàðüöóóëáàë áàéäàë áàéäàëìýäýãäýõ¿éö èë¿¿ áàéäàã áºãººä íýã ëàçåð äèñê äýýð îâîð õýìæýýíèé õóâüä ò¿¿íòýé èæèë õýäýí çóóí ñîðîíçîí äèñê äýýðõ ìýäýýëëèéã áàãòààí õàäãàëæ áîëíî. Лàçåð äèñê äýýð ìýäýýëýë íü ºíäºð õ¿÷èí ÷àäàëòàé ìèêðîñêîïîîð õàðæ áîëîõ ò¿¿íèé ãàäàðãóó äýýðõ õîíõîðõîé (óõäàñ) õýëáýðýýð áè÷èãäñýí áàéäàã. Ýíý ¿åä äèñêèéí ãàäàðãóó äýýð ëàçåðèéí öàöðàã òóñãàõàä õýðýâ õîíõîðõîé òààðàëäñàí áîë îéëòûíõ íü ãýðýëòýëò áóóðäàã. Èíãýñíýýð ãàäàðãóóãèéí õîíõîðõîé õýñýãò 0-ã, õîíõîðõîéã¿é õýñýãò 1-èéã õàðãàëçóóëàõ çàìààð ìýäýýëëèéã õàäãàëæ, óíøèõ áîëîëöîî á¿ðääýã áàéíà.
  • 75. 2.8. Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõ 75 òýìäýãëýæ àâ • Ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ áîëîí õàäãàëàõàä òîõèðîìæòîé õýëáýðò îðóóëæ ººð÷ëºõèéã êîä÷èëîë ãýíý. • òýã, íýã¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõûã õî¸ðòûí êîä÷èëîë ãýíý. Êîìïüþòåðèéí òåõíèêò õî¸ðòûí êîä÷èëîëûã àøèãëàäàã. • îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåðèéí øóóðõàé ñàíàõ îé (RAM) íü ìèêðîñõåì¿¿ä äýýð á¿òýýãäñýí áàéäàã. Ìèêðîñõåì íü õýäýí çóóí ñàÿàð òîîëîãäîõ òðàíçèñòîðóóäûã àãóóëíà. òðàíçèñòîð á¿ð íü çºâõºí íýã øèðõýã õî¸ðòûí òýìäýãòèéã õàäãàëíà. àñóóëò 1. Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõ ãýäýã íü þó ãýñýí ¿ã âý? 2. Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõ ¿åä ãàæèëò ¿¿ñäýã ¿¿? 3. Õî¸ðòûí êîä÷èëîë ãýæ þóã õýëäýã âý? 4. Õî¸ðòûí êîä÷èëîëä õààëãàíû õîíõûã àøèãëàæ áîëîõ áîëîâ óó? 5. Õî¸ðòûí êîä õýëáýðòýéãýýð ìýäýýëëèéã õàäãàëæ äàìæóóëàõàä àøèãëàæ áîëîõ àõóéí õýðýãñë¿¿äèéã íýðëýíý ¿¿? 6. Чóõàì ÿàãààä êîìïüþòåðò õî¸ðòûí êîä÷èëîëûã àøèãëàäàã þì áý? 7. Òðàíçèñòîðóóä äýýðõ ñàíàõ îé õýðõýí á¿òýýãäñýí áàéäàã âý? 8. Îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåð¿¿äèéí ñàíàõ îéí ìèêðîñõåì¿¿äèéã õýðõýí áýëòãýäýã âý? 9. Ìèêðîñõåì¿¿ä äýýð á¿òýýãäñýí ñàíàõ îé íü öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýðèéã ñàëãàñíû äàðàà ìýäýýëëèéã õàäãàëàí ¿ëäýõ ÷àäâàðòàé þó? 10. Êîìïüþòåðèéí òåõíèêò ìýäýýëëèéã óäààí õóãàöààãààð õàäãàëàõûí òóëä ÿìàð îéã àøèãëàäàã âý? 11. Ñîðîíçîí äèñê äýýðõ ìýäýýëëèéí õî¸ðòûí êîä÷èëîëûí çàð÷ìûã òàéëáàðëà. 12. Лàçåð äèñê äýýðõ ìýäýýëëèéí õî¸ðòûí êîä÷èëîëûí çàð÷ìûã òàéëáàðëà. 13. Öààñàí òóóçàí äýýð ìýäýýëëèéã õî¸ðòûí êîä÷èëîë õèéõ àðãà çàìûã ñàíàë áîëãî. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Äàðààõ ò¿ðãýí õýëëýãèéã óíøèæ õóðäàí õýëýõ äàñãàë õèéãýýðýé. Òàë äýýð 0101 0101 Òàðãàí òàðâàãà òîãëîíî 2. Äàðààõ ¿ñýã-õî¸ðòûí òîîí òààâðûã òààãààðàé. 0001æ Õà0101÷ Ãàë0001 0000 0000 À0111 0000 3. Õî¸ðòûí êîäîîðîî áàéãàà 1-ýýñ 3 õ¿ðòýëõ òîîíóóäûí ¿ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðäèéã çîõèîãîîðîé. 0001 0010 0011 0001 0010 0011
  • 76. 76 Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëýë áà ìýäýýëëèéí ïðîöåññ âàðèàíò 2 Ìýäýýëëèéã êîä÷èëîõîä áèäíèé àøèãëàæ áóé ýíýõ¿¿ öèôðèéí êîäûã êîìïüþòåð òîîíóóäòàé àæèëëàõäàà ÿã áîäèòîé àøèãëàäàã þì ø¿¿. Õî¸ðòûí êîä÷èëîëûí ¿åä öèôðèéí êîäûí õ¿ñíýãò ð¿¿ åðººñºº õàðàõã¿éãýýð õî¸ðòûí êîäûã àðàâòûí öèôðò õºðâ¿¿ëýõ ýíãèéí ä¿ðìèéã òîãòîîæ áîëíî. 1 1 1 1 Êîäûí ýõíèé áàéðëàëä áàéãàà íýã íü 8-ûí òîîã, õî¸ðäàõ áàéðëàëä áàéãàà íü 4-èéí, ãóðàâ äàõü áàéðëàëä áàéãàà 1 íü 2-ûí, ñ¿¿ëèéí áàéðëàë äàõü íýã íü 1-èéí òîîã òºëººëíº. Àðàâòûí öèôðèéã ãàðãàí àâàõäàà òºëººëæ áóé 2 òîîíóóäûã íýìíý. Æèøýýëáýë “1001” êîä íü 9-ãýñýí öèôðèéíõ íü (8 áà 1 ãýñýí òîîíóóäûí íèéëáýð) áîëíî. 4 8 Äààëãàâàð1 Öèôðèéí êîäûí õ¿ñíýãò ð¿¿ õàðàõã¿éãýýð ºìíºõ ä¿ðìèéã àøèãëàí äàðààõ ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýí ¿ð ä¿íãýý àðàâòûí öèôðýýð èëýðõèéë. • 0011 0011 0000:0101 0101 • 1001 0111-0101 0100 • 0110 0001+1001 0100 • 0110 0010:0011 0001 • 0011 0010*0100 0110 Äààëãàâàð2 Òîîíóóä äýýðõ äàðààõ ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýæ ¿ð ä¿íãýý õî¸ðòûí êîä õýëáýðýýð áè÷. • 64-27 • 97*32 • 107-21 • 220:44 • 58+43 • 98+2 Ñîðèë 1. “Öèôðèéí êîä”-îîð 5 öèôðèéã òàéëæ óíø 2. Óíòðààëãà á¿õèé ÷èéäýíãèéí òºëºâ¿¿äèéã àøèãëàí - 3; - 7; - 4; - 8; - 2; - 9; öèôð¿¿äèéã ‘”öèôðèéí êîä’-îîð êîä÷èë. 3. “Öèôðèéí êîä”-ûí õ¿ñíýãòèéã äàðààõ ¿éëäëèéí òýìäãèéí êîäóóäààð ºðãºòãºå. “öèôðèéí êîä”-ûí +1010 -1011 Íýìýëò êîäóóä *1100 /1101 Íýìýëò êîä àøèãëàñàí äàðààõ æèøýýã áîä. - 0011 1010 0011; - 0111 1011 0001; - 0101 1100 0011; - 0010 1100 0111; - 0110 1101 0110;
  • 77. Ãóðàâäóãààð á¿ëýã Àëãîðèòì Á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ÷àäâàð: ■ ¯éëäëèéí äàðààëëûã çîõèîìæëîõ, òîî÷èõ ■ Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí äàðààëëûã òàéëáàðëàõ ■ ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãººã çîõèîõ, òàéëáàðëàõ ■ ¯éëäëèéí äàðààëàë äàõü àëäààã îëæ èëð¿¿ëýõ, çàñàõ ■ Àëãîðèòì íü òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ¿éëäëèéí òºëºâëºëò áîëîõûã òàéëáàðëàæ ÿðèõ ■ Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãóóäûã õýðýãëýõ ■ Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷, ò¿¿íèé êîìàíäûí ñèñòåìèéã òàéëáàðëàí ººðèéí ¿ãýýð èëýðõèéëýõ ■ Àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã ø¿¿í õýëýëöýõ, ¿ð ä¿í òîãòîîõ ■ Øóãàìàí àëãîðèòìóóäûã çîõèîìæëîõ, ä¿ðñëýí èëýðõèéëæ áèåë¿¿ëýõ
  • 78. §3.1. ¯éëÄëèéÍ Äàðààëàë Óíøëàãà Õ¿í ÿìàð íýã ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ àæëûã õèéõäýý àëü áîëîõ õÿëáàð áàãà çàðäëààð ¿íýí çºâ ¿ð ä¿í ãàðãàæ õèéõèéã ýðõýì áîëãîäîã. □ æèøýý 1. À áàéðëàëààñ Á áàéðëàëä î÷èõäîî äóíä íü ñààä áàéõã¿é áîë àëü áîëîõ øóëóóí çàìààð ÿâàõ, ñààä áàéâàë î÷èæ áîëîõ á¿õ áîëîìæóóäààñ õàìãèéí áîãèíî çàìûã íü ñîíãîæ ÿâàõûã ýðìýëçäýã. Ýíý áàãà çàì òóóëàõ ýðìýëçýë íü óãòàà áàãà öàã, õ¿÷ õºäºëìºð çàðöóóëàõ ýðìýëçýë þì. À Á À Á çóðàã 3.1 Õî¸ð öýãèéã õýð÷èì áîëîí òàõèð øóãàìààð õîëáîõ Òîäîðõîé ¿ð ä¿í ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãàà íü ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëààñ òîãòäîã. □ æèøýý 2. ãýðèéí äààëãàâàð õèéõýä: 1. Íîì, äýâòýð, ¿çýã õàðàíäààãàà ãàðãàõ; 2. Äààëãàâðàà õèéõ; 3. Áóöààæ íîì, äýâòýð, ¿çýã õàðàíäààãàà áàéñàí áàéðàíä íü õèéõ ãýõ ìýòèéí ¿éëäëèéã äàðààëàí õèéíý. Áàñ àëèâàà þìûã õèéõ ¿éëäëèéí äàðààëëàà çºâ ñîíãîõûã õè÷ýýäýã. Æèøýýëáýë, öàé óóõ, õîîë èäýõèéí ºìíº ãàðàà óãààäàã. □ æèøýý 3. Ñóðàã÷ Äîðæ ºíººäðèéí ãýðèéí äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõ òºëºâëºãºº çîõèîâ. ¯¿íä: 1. Ìàòåìàòèêèéí äààëãàâðûí áîäëîãî áîäîõ; 2. Ìîíãîë õýëíèé õè÷ýýë äýýð ¿çñýí ç¿éëèéã óíøèõ; 3. Ãàäàà ãàð÷, õ¿¿õä¿¿äòýé 40 ìèíóò òîãëîõ; 4. Ìýäýýëýë ç¿éí äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõ. çóðàã 3.2 Ñóðàã÷ Äîðæ ºíººäðèéí ãýðèéí äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõ àæëûí äàðààëàë
  • 79. 3.1. ¯éëäëèéí äàðààëàë 79 Æèøýý 3-ä äóðäñàí Äîðæèéí òºëºâëºãºº íü ºíººäðèéí ãýðèéí äààëãàâàð õèéõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëàë þì. Îëîí îðîíòîé òîîí äýýð àðèôìåòèêèéí ¿éëäýë õèéõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã àíõ IX çóóíû ¿åä àìüäàð÷ áàéñàí Óçáåêèéí ìàòåìàòèê÷ àëü-Õîðåçì îëæýý. Àðèôìåòèêèéí ¿éëäýë õèéõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëàë áóþó ä¿ðýì æóðìûã àëãîðèòì ãýæ íýðëýæ áàéâ. Èéìä áèäíèé ºìíºõ àíãèóäàä ¿çñýí òîîíû íýìýõ, õàñàõ, ¿ðæ¿¿ëýõ, õóâààõ ¿éëäë¿¿ä íü íèéëáýð, ÿëãàâàð, ¿ðæâýð, íîîãäâîð ãýæ íýðëýãäýõ ýöñèéí ¿ð ä¿íã¿¿äèéã ãàðãàæ àâàõ àëõìóóäûí äàðààëàë, ººðººð õýëáýë àëãîðèòì áàéñàí áàéíà. □ æèøýý 4. Íýìýõ ¿éëäýë ã¿éöýòãýõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã àâ÷ ¿çüå. 1 1 1 1 15 782 15 782 15 782 15 782 15 782 15 782 + + + + + + 26 043 26 043 26 043 26 043 26 043 26 043 5 25 825 1 825 41 825 Ýíý æèøýýí äýýð 15782, 26043 õî¸ð òîîã íýìýõ ¿éëäýë íü äîòðîî äîîðõ òîãòñîí äàðààëàë á¿õèé çóðãààí àëõìààñ òîãòîæ áàéíà. ¯¿íä: 1. Íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéã íýãæèéí îðíû öèôðýýñ ýõëýí, ç¿¿í òèéø èæèë îðîíãèéí öèôð¿¿äèéã çýðýãö¿¿ëæ íýã áàãàíàä áè÷èõ; 2. Íýãæèéí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí íýãæèéí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí àðàâòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà äýýð ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ; 3. Àðàâòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí àðàâòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí çóóòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà äýýð ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ; 4. Çóóòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí çóóòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí ìÿíãàòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà äýýð ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ; 5. Ìÿíãàòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí ìÿíãàòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí àðâàí ìÿíãàòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ; 6. Àðâàí ìÿíãàòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ, ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí àðâàí ìÿíãàòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íèéëáýðèéí çóóí ìÿíãàòûí îðîíä áè÷èõ ãýñýí çóðãààí ¿éëäëýýñ òîãòîæ áàéíà. Ýäãýýð íü ýíý õî¸ð òîîã íýìýõ àëãîðèòì áîëæ áàéãàà þì.
  • 80. 80 Ãóðàâäóãààð á¿ëýã. Àëãîðèòì□ æèøýý 5. õàñàõ ¿éëäýë ã¿éöýòãýõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã àâ÷ ¿çüå. 8 11 8 11 8 11 1 16 1 16 1 16 1 16 6 926 6 926 6 926 6 926 6 926 - - - - - 2 348 2 348 2 348 2 348 2 348 8 78 578 4 578□ Äàñãàë 1. Äýýðõ 6926 òîîíîîñ 2348-ã õàññàí ¿éëäëèéí äàðààëëûã òàéëáàðëàíà óó.□ æèøýý 6. ãóðâàí îðîíòîé, ýåðýã á¿õýë õî¸ð òîîã æèøèõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã íýðëýíý ¿¿? 1. Çóóòûí îðíû öèôðèéã çóóòûí îðíû öèôðòýé æèøèõ, õýðýâ ýíý õî¸ð öèôð òýíö¿¿ áîë äàðààãèéí áàãà îðíû öèôðèéã æèøèõ, ýñðýã òîõèîëäîëä àëü èõ óòãàòàé öèôðòýé íü èõ ãýñýí øèéä ãàðãàæ æèøèëòèéã äóóñãàõ. 2. Àðàâòûí îðíû öèôðèéã àðàâòûí îðíû öèôðòýé æèøèõ, õýðýâ ýíý õî¸ð öèôð òýíö¿¿ áîë äàðààãèéí áàãà îðíû öèôðèéã æèøèõ 3-ð ¿éëäýëä øèëæèõ, ýñðýã òîõèîëäîëä àëü èõ óòãàòàé öèôðòýé íü èõ ãýñýí øèéä ãàðãàæ æèøèëòèéã äóóñãàõ. 3. Íýãæèéí îðíû öèôðèéã íýãæèéí îðíû öèôðòýé æèøèõ, õýðýâ ýíý õî¸ð öèôð òýíö¿¿ áîë æèøñýí õî¸ð òîîã òýíö¿¿ ãýæ òîãòîîõ, ýñðýã òîõèîëäîëä àëü èõ óòãàòàé öèôðòýé íü èõ òîî áîëíî ãýñýí ¿ð ä¿íã ãàðãàõ. 4. Òºãñãºë. ßìàð íýã àæëûã õèéõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã õàðóóëñàí áóñàä æèøýýí¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå. □ æèøýý 7. ãýðëýí äîõèîã¿é ãàðöààð ãóäàìæ õºíäëºí ãàðàõ ¿éëäëèéí äàðààëàë: 1. ßâãàí õ¿íèé çàì äýýð çîãñîõ; 2. Ç¿¿í ãàð òèéø õàðàõ; 3. Õýðýâ òýýâðèéí õýðýãñëèéí õºäºë㺺í áàéõã¿é áîë çàìûí ãîë õ¿ðòýë ÿâààä çîãñîõ, ýñðýã òîõèîëäîëä òýýâðèéí õýðýãñýë ºíãºðòºë õ¿ëýýæ, äàðàà íü çàìûí ãîë õ¿ðòýë ÿâààä çîãñîõ; 4. Áàðóóí ãàð òèéø õàðàõ; 5. Õýðýâ òýýâðèéí õýðýãñëèéí õºäºë㺺í áàéõã¿é áîë ãóäàìæíû íºãºº òàëûí ÿâãàí çàì õ¿ðòýë ÿâàõ, ýñðýã òîõèîëäîëä òýýâðèéí õýðýãñýë ºíãºðòºë õ¿ëýýæ, äàðàà íü ãóäàìæíû íºãºº òàëûí ÿâãàí çàì õ¿ðòýë ÿâàõ; 6. Òºãñãºë.□ Äàñãàë 2. ãýðëýí äîõèîòîé ãàðöààð çàì õºíäëºí ãàðàõ ä¿ðìèéã õýëíý ¿¿.
  • 81. 3.1. ¯éëäëèéí äàðààëàë 81□ Äàñãàë 3. àí÷èí ÷îíî, ÿìàà, áàéöààíû çºâõºí íýãèéã íü àâ÷ ãàð÷ áîëîõ ã¿¿ðýýð ãîë ãàòëàõ äîîðõ çóðãààð á¿òýýñýí ñýäâèéã òàéëáàðëàíà óó. çóðàã 3.3 Àí÷èí ÷îíî, ÿìàà, áàéöààã ã¿¿ðýýð ãàðãàæ áàéãàà íýãýí õóâèëáàð.□ Áîäëîãî. Äàñãàë 3-ûí ººð õóâèëáàðûã îëíî óó? òýìäýãëýæ àâ àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõýä õýä õýäýí ¿éëäë¿¿äèéã òîäîðõîé äýñ äàðààëëààð áèåë¿¿ëæ ã¿éöýòãýäýã. àðèôìåòèêèéí íýìýõ, õàñàõ, ¿ðæ¿¿ëýõ, õóâààõ ¿éëäýë õèéæ ã¿éöýòãýõ íü íýãýí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãàà þì. Öààøèëáàë, àëèâàà áîäëîãî áîäîõ ¿éë àæèëëàãàà íü áàñ ë òîäîðõîé òîîíû ¿éëäë¿¿äýýñ òîãòîíî.
  • 82. 82 Ãóðàâäóãààð á¿ëýã. Àëãîðèòì àñóóëò 1. ¯éë àæèëëàãàà íü þóíààñ òîãòäîã âý? 2. ¯éë àæèëëàãààã á¿ðä¿¿ëýõ ¿éëäë¿¿ä íü òîäîðõîé òîîíû ¿éëäýë áàéõ óó? 3. ¯éëäýë á¿ð ÿìàð íýã ¿ð ä¿í ãàðãàäàã óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ òîîíóóäûí íèéëáýð îëîõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. À) 8 575 + 2 096 = Á) 68 477 + 42 096 = 2. Äàðààõ òîîíóóäûí ÿëãàâðûã îëîõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. À) 186 - 218 = Á) 13 016 - 4 075 = 3. ¯ðæ¿¿ëýõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã äîîðõ æèøýýí äýýð õèéíý ¿¿. À) 186 • 396 = Á) 365 • 78 = 4. Õóâààõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã îëíî óó. À) 4 992 : 32 = Á) 27 456 : 208 = Ñîðèë 1. Ñàìáàð àð÷èõ ¿éëäëèéí õàìãèéí çºâ äàðààëëûã íýðëýíý ¿¿? □ -Ñàìáàð àð÷èõ. -Àë÷óóðàà áàéðàíä íü òàâèõ. □ -Àë÷óóðàà àâ÷ íîðãîõ. -Ñàìáàð àð÷èõ. □ -Àë÷óóðàà àâ÷ íîðãîõ. -Ñàìáàð àð÷èõ. -Àë÷óóðàà áàéðàíä íü òàâèõ. □ -Ñàìáàð àð÷èõ. -Àë÷óóðàà àâ÷ íîðãîõ. -Àë÷óóðàà áàéðàíä íü òàâèõ. 2. Áàãøèéí àñóóëòàä õàðèóëàõ ¿éëäëèéí çîõèñòîé äàðààëëûã íýðëýíý ¿¿? □ -Áîñîæ çîãñîõ. -Àñóóëòàä õàðèóëàõ. □ -Ãàðàà ºðãºõ. -Áàãø çºâøººðâºë áîñîæ çîãñîõ. -Àñóóëòàä õàðèóëàõ. -Ñóóõ. □ -Ãàðàà ºðãºõ. -Àñóóëòàä õàðèóëàõ. -Ñóóõ. □ -Ãàðàà ºðãºõ. -Áîñîæ çîãñîõ. -Àñóóëòàä õàðèóëàõ. -Ñóóõ.
  • 83. §3.2. Áàéãàëü Äàõü òªëªâ¯¯ÄèéÍ Äàðààëàë Óíøëàãà□ òºëºâ ãýæ þó âý? Áîäèñûí õèéí òºëºâ, øèíãýí òºëºâ, õàòóó òºëºâ ãýæ áàéäàã. Çàðèì áîäèñ íýã òºëºâä äàíäàà áàéäàã áîë çàðèì íü íýã òºëºâººñ íºãººä õóâèðäàã. Æèøýý íü óñ óóðøèæ õèéí òºëºâä øèëæäýã. Ãîë, ãîðõè õºëäºæ ìºñ áîëäîã. Ìîä í¿¿ðñ øàòàõàä óòàà, òîðòîã, õºº, ¿íñ ¿¿ñäýã. □ Áàéãàëü äàõü òºëºâ ãýæ þó âý? Áàéãàëü äàõü îëîí òºëºâ áàéäàë, íýã òºëºâººñ íºãºº òºëºâä õóâèðäàã òàëààð áèä ìýäíý. Ãîë ìºðºí õºëäºæ ìºñ áîëäîã, ýðãýýä õàéëæ óñ áîëäîã, óñ óóðøèæ óóð áîëäãèéã áèä ìýäíý. Ãàí, òºìºð õàéëàõ ¿éëäâýð áàéäàã. Ýíý íü òýð õàòóó áîäèñ øèíãýí òºëºâò øèëæäýãèéã õàðóóëæ áàéíà. Ìîä çóí íîãîîð÷, íàìàð øàðëàäàã áèëýý. □ Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí äàðààëëûã àâ÷ ¿çüå. Áàéãàëüä òºëºâ¿¿äèéí ìàø îëîí äàðààëàë áàéäàã. ¯¿íèé çàðèìûã àâ÷ ¿çüå. Öàã õóãàöààíû äàðààëëóóäûã àâ÷ ¿çüå. ªäºðò ºã뺺, áàãà ¿ä, ¿ä, èõ ¿ä, îðîé ãýæ áàéäàã. ªã뺺 áîëîõîä ¿¿ð öàéæ, íàð ìàíäààä ºäºð áîëäîã. ¯äýø áîëîõîä íàð æàðãàæ, á¿ðýíõèé áîëîîä øºíº áîëäîã. Äîëîî õîíîãèéí ãàðàãóóäûí äàðààëàë: • Äàâàà; • Ìÿãìàð; õîíîãèéí äîòîðõ äàðààëàë: • Лõàãâà; • ªã뺺; • Ï¿ðýâ; • ºäºð; • Áààñàí; • ¿äýø; • Áÿìáà; • øºíº. • Íÿì.æèë á¿ðèéí ñàðóóä: • Íýãä¿ãýýð ñàð; • õî¸ðäóãààð ñàð; • ãóðàâäóãààð ñàð; • äºðºâä¿ãýýð ñàð; • òàâäóãààð ñàð; • çóðãààäóãààð ñàð; • äîëîîäóãààð ñàð; • íàéìäóãààð ñàð; • åñä¿ãýýð ñàð; • àðàâäóãààð ñàð; • àðâàííýãä¿ãýýð ñàð; çóðàã 3.4 ªã뺺, ºäºð, ¿äýø, øºíº • àðâàíõî¸ðäóãààð ñàð.
  • 84. 84 Ãóðàâäóãààð á¿ëýã. Àëãîðèòìæèëèéí äºðâºí óëèðàë: • õàâàð; • çóí; • íàìàð; • ºâºë.Áèëãèéí òîîëîëä: • õóëãàíà; • ¿õýð; • áàð; • òóóëàé; • ëóó; • ìîãîé; • ìîðü; • õîíü; • áè÷; • òàõèà; • íîõîé; çóðàã 3.5 Æèëèéí äºðâºí óëèðàë • ãàõàé ãýñýí 12 æèë íýã ¿åèéã ¿¿ñãýäýã. Òàâàí ¿å íýã æàðàí áîëäîã. õ¿¿õäèéí ºñºëò-õºãæèëòèéí Öýöýãò óðãàìëûí õºãæëèéí ¿å øàò-äàðààëàë: òºëºâ¿¿äèéí äàðààëàë: • íÿðàé; • ñî¸îëîëò; • õºõ¿¿ë ¿å; • áóíäóóæèëò; • áàë÷èð íàñ; • öýöýãëýëò; • áàãà íàñ; • ¿ðëýëò; • ºñâºð íàñ; • õàãäðàëò. • èäýð íàñ. ¯åòýí óðãàìëûí õºãæëèéí ¿å øàò-àäóóíû íàñíû äàðààëàë: òºëºâ¿¿äèéí äàðààëàë: • óíàãà; • ñî¸îëîëò; • äààãà; • ãóðàâäàã÷ íàâ÷ áóé áîëîõ; • ø¿äëýí; • áóòëàëò (àíõíû õàæóóãèéí • ñî¸îëîí; ìº÷ðººñ íàâ÷ öóõóéõ); • íàñ ã¿éöñýí àäóó. • ãîë õàòãàëò (¿å ¿¿ñýõ); • ò¿ð¿¿ëýëò;Ãîðõè õºëäºõºä ýõëýýä çàéðìàãòàæ, • öýöýãëýëò;äàðàà íü íèìãýí ìºñºí á¿ðõ¿¿ë òîãòîæ • ñ¿¿í áîëîëò;çóçààðñààð ãîëã¿é õºëääºã. • ààðöàí áîëîëò; • á¿ðýí áîëîëò; • õàãäðàëò (èø íàâ÷ õàòàæ ¿ðýý ãºâººä õàãäðàõ).
  • 85. 3.2. Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí äàðààëàë 85 òýìäýãëýæ àâ Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí ìàø îëîí äàðààëàë áàéíà. ýíý íü õ¿íýýñ îíöûí õàìààðàëã¿éãýýð õóâèðàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Öàã õóãàöààíû äàðààëàë, óðãàìàë, àìüòíû ¿¿ñýë, ºñºëò õºãæèëò, áóóðàëòûí äàðààëàë ãýõ ìýò îëîí äàðààëàë áàéíà. àñóóëò 1. Áîäèñûí òºëºâ ãýæ þó âý? 2. Áàéãàëü äàõü òºëºâ ãýæ þó âý? 3. Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí äàðààëàë õ¿íýýñ õàìààðàõ óó? Õàìààðäàã áîë æèøýý õýëíý ¿¿? 4. Áàéãàëü äàõü òºëºâ¿¿äèéí ìýäýõ äàðààëëàà áè÷íý ¿¿? 5. ªºðèéíõºº ºñºæ ºäèé áîëñîí ¿å øàòíû äàðààëëàà áè÷íý ¿¿? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Õîíèíû íàñíû äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. 2. ßìààíû íàñíû äàðààëëûã õýëíý ¿¿. 3. ¯õðèéí íàñíû äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. 4. Òýìýýíèé íàñíû äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. Ñîðèë 1. Õ¿¿õäèéí íàñíû õºãæëèéí ¿å øàòíû äàðààëëûã ñîíãîíî óó? □ - Íÿðàé □ - Íÿðàé - Íÿëõ - Íÿëõ - Áàãà - Áàãà - ªñâºð - ªñâºð - Èäýð - Íàñ ã¿éöýõ □ - Íÿðàé □ - Íÿðàé - Õºõ¿¿ë - Áàë÷èð - Áàë÷èð - Ñóðãóóëèéí ºìíºõ - Áàãà - Ñóðãóóëèéí íàñíû - ºñâºð - Èäýð 2. Òàõèàíû ºñºëò õºãæèëòèéí çºâ äàðààëëûã ñîíãîíî óó? □ - Òàõèà □ - ªíäºã - ªíäºã - Äýãäýýõèé - Äýãäýýõèé - Òàõèà □ - Äýãäýýõèé □ - Òàõèà - Òàõèà - ªíäºã - ªíäºã - Äýãäýýõèé - Òàõèà
  • 86. §3.3. ¯éëÄëèéÍ ØÓãàÌàÍ òªëªâëªãªª Óíøëàãà ¯éëäëèéí äàðààëëûã çºâ ñîíãîñíîîð òºëºâëºñºí ¿ð ä¿íä õ¿ðíý. Òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ¿éëäëèéí äàðààëëûí ãèø¿¿í áîëîõ ¿éëäýë òóñ á¿ðèéã íýã óäàà áèåë¿¿ëäýã áîë ¿éëäëèéí øóãàìàí äàðààëàë ãýíý. Æèøýý 7–ä çààãäñàí çàì õºíäëºí ãàðàõ ¿éëäëèéí äàðààëàë íü ¿éëäëèéí øóãàìàí äàðààëàë þì. ¯éëäëèéí øóãàìàí äàðààëëûã óðüä÷èëàí òºëºâëºñíèéã ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº ãýíý. □ æèøýý 8. ãóðâàí îðîíòîé òîîíóóäûã íýìýõ ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº: 1. Íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéã íýãæèéí îðíû öèôðýýñ ýõëýí ç¿¿í òèéø èæèë îðîíãèéí öèôð¿¿äèéã çýðýãö¿¿ëæ íýã áàãàíàä áè÷èõ 2. Íýãæèéí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí íýãæèéí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí àðàâòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà äýýð ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ 3. Àðàâòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí àðàâòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí çóóòûí îðíû öèôð¿¿äèéí õàðàëäàà äýýð ãóðàâ äàõü íýìýãäýõ¿¿í áîëãîí áè÷èõ 4. Çóóòûí îðíû öèôð¿¿äèéã íýìæ ãàðñàí íèéëáýðèéí ñ¿¿ë÷èéí îðíû öèôðèéã íèéëáýðèéí çóóòûí îðîíä áè÷èæ, õýðýâ õî¸ð îðîí ãàðñàí áîë ýõíèé îðîíãèéí öèôðèéã íèéëáýðèéí ìÿíãàòûí îðîí áîëãîí àâíà.□ æèøýý 9. èæèë õóâààðüòàé, çºâ ýíãèéí áóòàðõàéí íýìýõ ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº: 1. Ýõíèé íýìýãäýõ¿¿í, íýìýõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õî¸ð äàõü íýìýãäýõ¿¿í, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 2. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò ýõíèé íýìýãäýõ¿¿íèé õ¿ðòâýð, íýìýõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õî¸ð äàõü íýìýãäýõ¿¿íèé õ¿ðòâýð, áóòàðõàéí çóðààñíû àðä òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 3. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí õ¿ðòâýðèéí íèéëáýðèéã áè÷èõ; 4. Õýðýâ õ¿ðòâýð, õóâààðü õóðààãäàõ áîë òýäãýýðèéí õàìãèéí èõ åðºíõèé õóâààã÷èä õóðààãààä òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, õóðààãäñàí áóòàðõàéã áè÷èõ; 5. Õýðýâ íèéëáýðèéí õ¿ðòâýð õóâààðèàñ èõ áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, ò¿¿íèé àðä 1 ãýñýí á¿õëèéã áè÷ýýä, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò íèéëáýðèéí õ¿ðòâýðýýñ õóâààðèéã õàññàí ÿëãàâðûã áè÷èõ; 6. Õýðýâ íèéëáýðèéí õ¿ðòâýð õóâààðü òýíö¿¿ áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, ò¿¿íèé àðä 1 ãýñýí á¿õëèéã áè÷èõ; 7. Òºãñãºëä íü öýãòýé òàñëàë áè÷èæ ¿éëäýë äóóññàíûã òýìäýãëýõ; 8. Òºãñãºë.
  • 87. 3.3. ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº 87 Òîìü¸îãîîð: a + b = a + b = c ; ¯¿íä: x ! 0 áà a + b = c x x x x 3 + 5 = 3+5 = 8 ;□ Áîäëîãî 1: 15 15 15 15 13 7 13 + 7 204 4 1□ Áîäëîãî 2: 15 + 15 = 15 = 15 = 3 = 1 3 ; 3□ æèøýý 10. èæèë õóâààðüòàé, çºâ ýíãèéí áóòàðõàéí õàñàõ ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº: 1. Õàñàãäàã÷, õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 2. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýð, õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷èéí õ¿ðòâýð, áóòàðõàéí çóðààñíû àðä òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 3. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýðýýñ õàñàã÷èéí õ¿ðòâýðèéã õàññàí ÿëãàâðûã áè÷èõ; 4. Õýðýâ õ¿ðòâýð, õóâààðü õóðààãäàõ áîë òýäãýýðèéí õàìãèéí èõ åðºíõèé õóâààã÷èä õóðààãààä òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, õóðààãäñàí áóòàðõàéã áè÷èõ; 5. Òºãñãºëä íü öýãòýé òàñëàë áè÷èæ ¿éëäýë äóóññàíûã òýìäýãëýõ; 6. Òºãñãºë. Òîìü¸îãîîð: a - b = a - b = c ; ¯¿íä: x ! 0 áà a - b = c x x x x òýìäýãëýæ àâ òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ ¿éëäëèéí äàðààëëûí ãèø¿¿í áîëîõ ¿éëäýë òóñ á¿ðèéã íýã óäàà áèåë¿¿ëäýã áîë ¿éëäëèéí øóãàìàí äàðààëàë ãýíý. ¯éëäëèéí øóãàìàí äàðààëëûã óðüä÷èëàí òºëºâëºñíèéã ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº ãýíý. àëèâàà àæëûã ã¿éöýòãýõ ¿éëäë¿¿äèéí øóãàìàí òºëºâëºãººíä çààãäñàí ¿éëäë¿¿ä íü áàéãàà äàðààëëààðàà áèåëýãäýíý. àñóóëò 1. ¯éëäëèéí äàðààëàë ãýæ þóã õýëýõ âý? 2. ¯éëäëèéí òºëºâëºãºº ãýæ þóã õýëýõ âý? 3. ¯éëäëèéí øóãàìàí äàðààëàë ãýæ þó âý? 4. ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãºº ãýæ þó âý? 5. ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãººí äýõ ¿éëäýë îëîí óäàà áèåëýãäýõ ¿¿? 6. ¯éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãººí äýõ ¿éëäë¿¿ä ÿìàð äàðààëëààð áèåëýãäýõ âý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. ªã뺺 áîñîîä õè÷ýýëä ÿâàõ ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãººã áè÷íý ¿¿. 2. Ãóðâàí ñóðàã÷ààñ õî¸ðûã íü ñîíãîõ áîëîìæèéã òîîöîõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã ãàðãàíà óó? 3. ªíººäºð ãýðèéí äààëãàâðàà õèéõ ¿éëäëèéí òºëºâëºãººã õèéíý ¿¿. 4. 3.75+12.81 ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýõ äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. 5. 3.5 õ 0.7 ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýõ äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. 6. Õýð÷ìèéí äóíäàæ öýãèéã äàéðóóëàí ïåðïåíäèêóëÿð òàòàõ ¿éëäëèéí øóãàìàí òºëºâëºãººã õèéíý ¿¿.
  • 88. §3.4. ¯éëÄëèéÍ Äàðààëàë Äàõü àëÄàà Óíøëàãà ¯éëäëèéí äàðààëëûã çºâ áàðèìòëààã¿éãýýñ ÿìàð àëäàà ãàð÷ áîëîõûã æèøýýãýýð àâ÷ ¿çüå. □ æèøýý 11. õè÷ýýëä ÿâàõàä õèéõ □ æèøýý 12. Ø¿ä óãààõ ¿éëäëèéí ¿éëäëèéí äàðààëëûã äàðààõ äàðààëàë çºâ ¿¿? çºâ áèø áîë ¿éëäë¿¿äýýñ õèéíý ¿¿. ÿìàð àëäàà áàéãààã õýëýëö. ßìàð ¿ð ä¿í ãàðàõ âý? 1) õóâöàñàà ºìñºõ. 2) ö¿íõýý àâàõ. 1) Ñîéçîî àâàõ. 3) õè÷ýýëäýý ÿâàõ. 2) ø¿äýý óãààõ. 4) íîì, äýâòðýý ö¿íõýíä õèéõ. 3) Ñîéçîí äýýðýý îî òàâèõ. 4) Ñîéçîî áàéðàíä íü õèéõ. 5) Ñîéçîî óñàíä çàéëæ öýâýðëýõ.□ æèøýý 13. Äàðààõ ¿éëäëèéí àëäààã îëæ, øàëòãààíûã íü õýëíý ¿¿? 24 2 60 2 12 2 30 2 ÕÈÅÕ(24,60)=2x2=4 6 2 15 3 3 3 5 5 1 1□ æèøýý 14. Äàðààõ ¿éëäëèéí àëäààã îëæ, øàëòãààíûã íü õýëýëöýíý ¿¿? 11 11 1 15 1 15 1 15 925 925 926 926 - - - - 357 357 358 348 8 65 625□ æèøýý 15. Èæèë õóâààðüòàé, õîëèìîã ýíãèéí áóòàðõàéí íýìýõ ¿éëäëèéã õèéõ ¿éëäëèéí äàðààëàë: 1. Ýõíèé íýìýãäýõ¿¿í, íýìýõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õî¸ð äàõü íýìýãäýõ¿¿í, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 2. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä á¿õýë õýñã¿¿äèéí íèéëáýðèéã áè÷èæ, àðä íü áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò ýõíèé íýìýãäýõ¿¿íèé õ¿ðòâýð, íýìýõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õî¸ð äàõü íýìýãäýõ¿¿íèé õ¿ðòâýð, áóòàðõàéí çóðààñíû àðä òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷èõ; 3. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä íèéëáýðèéí á¿õýë õýñãèéã áè÷èæ, àðä íü áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò íýìýãäýõ¿¿í¿¿äèéí õ¿ðòâýðèéí íèéëáýðèéã áè÷èõ; 4. Õýðýâ õ¿ðòâýð, õóâààðü õóðààãäàõ áîë òýäãýýðèéí õàìãèéí èõ åðºíõèé õóâààã÷èä õóðààãààä òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, õóðààãäñàí áóòàðõàéã áè÷èõ;
  • 89. 3.4. ¯éëäëèéí äàðààëàë äàõü àëäàà 89 5. Õýðýâ íèéëáýðèéí õ¿ðòâýð õóâààðèàñ èõ áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, ò¿¿íèé àðä íèéëáýðèéí á¿õëèéã íýãýýð íýìýãä¿¿ëýí áè÷ýýä, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò íèéëáýðèéí õ¿ðòâýðýýñ õóâààðèéã õàññàí ÿëãàâðûã áè÷èõ; 6. Õýðýâ íèéëáýðèéí õ¿ðòâýð õóâààðü õî¸ð òýíö¿¿ áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, ò¿¿íèé àðä íèéëáýðèéí á¿õëèéã íýãýýð íýìýãä¿¿ëýí áè÷èõ; 7. Òºãñãºëä íü öýãòýé òàñëàë áè÷èæ ¿éëäýë äóóññàíûã òýìäýãëýõ; 8. Òºãñãºë. Òîìü¸îãîîð: m a + n b = k a + b ; ¯¿íä: x ! 0 áà a + b = c , m + n = k; x x x ¯éëäýë çºâ õèéãäñýí ýñýõèéã øàëãà. 5 12 + 3 25 = 8 12 + 5 = 8 17 ; 25 5 25 25 4 ¯éëäýë çºâ õèéãäñýí ýñýõèéã øàëãà. 10 13 + 3 7 = 23 13 + 7 = 23 20 = 23 4 = 24 1 ; 15 15 15 153 3 3 ¯éëäëèéí àëäààã îëæ, øàëòãààíûã òàéëáàðëà. 6 8 13 + 12 17 = 20 13 + 17 = 20 30 = 20 6 = 20 1 ; 25 25 25 255 5 5 òýìäýãëýæ àâ - ¯éëäëèéã àëãàñàõ àëäàà, - ¯éëäëèéã áóðóó õèéõ àëäàà, - ¯éëäëèéã õèéõ ¸ñòîé òîîíîîñ èë¿¿ õèéõ àëäàà, - ¯éëäëèéã áóðóó äàðààëëààð õèéâýë ýöñèéí ¿ð ä¿í áóðóó ãàðíà. àñóóëò 1. ¯éëäëèéã àëãàñàõ ãýæ þó âý? 2. ¯éëäëèéã áóðóó õèéõ òàëààð ÿðèëöàíà óó. 3. ¯éëäëèéã áóðóó äàðààëëààð õèéâýë ÿàõ âý? 4. Õè÷ýýë òàðààä õàðèõàä ÿìàð ¿éëäë¿¿ä õèéãääýã âý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. ¯éëäëèéí äàðààëëûã áóðóó õèéñýí æèøýý õî¸ðûã ãàðãà. 2. Äàðààõ áîäëîãî áîäîõîä ÿìàð ¿éëäýë áóðóó õèéãäñíèéã òàéëáàðëà. 325 + 46 785 3. Ñóðàã÷ áîñîîä õè÷ýýëäýý ÿâàõàä õèéãäýõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã Çóðàã 3.6 äàõü çóðãóóäûí ç¿¿í äýýä ºíöºãò äóãààðëàí õàðóóëíà óó. çóðàã 3.6 Ñóðàã÷ áîñîîä õè÷ýýëäýý ÿâàõàä õèéãäýõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëëûã äóãààðëà
  • 90. §3.5. àëãîðèòÌ Íü òàâüÑàÍ çîðèëãîÄîîõ¯ðýõ ¯éëÄëèéÍ òªëªâëªëò Áîëîõ Íü Óíøëàãà Áèä ºäºð äóòàì óòñààð ÿðèõ, ëèôòýýð ÿâàõ, ãóäàìæ õºíäëºí ãàðàõ, ºäðèéí õóâààðü ìºðäºõ, ìàòåìàòèêèéí áîäëîãóóäûã õîëáîãäîõ àðãààð íü áîäîõ çýðýã îëîí àæëûã çîõèõ ä¿ðýì æóðàì çààâðààð íü ã¿éöýòãýäýã áèëýý. Ýíý íü òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ¿éëäë¿¿äèéã áèåë¿¿ëæ áàéãàà ÿâäàë þì. ¯¿íèéã àëãîðèòì ãýæ íýðëýäýã. ßìàð íýã àæëûã áèåë¿¿ëýõ ¿éëäë¿¿äýä õóâààãäñàí òºëºâëºãººã àëãîðèòì ãýíý. □ æèøýý 16. òåëåôîí óòñààð ÿðèõàä: 1. Òåëåôîíû õàðèëöóóðûã ºðãºí àâàõ; 2. ßðèõ óòàñíû äóãààðûã ò¿¿âýðëýí àâàõ; 3. Õàðèëöàã÷àà õàðèëöóóðûã àâàõûã õ¿ëýýõ; 4. Óòñààð ÿðèõ; 5. Òåëåôîíû õàðèëöóóðûã áóöààí òàâèõ çýðýã ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýíý. Ýíý íü “Òåëåôîí óòñààð ÿðèõ” àæëûã áèåë¿¿ëýõ ¿éëäë¿¿äýä õóâààãäñàí òºëºâëºãºº áóþó “Òåëåôîí óòñààð ÿðèõ” àëãîðèòì þì. □ æèøýý 17. ëèôòýýð ÿâàõàä: 1. Лèôòíû õààëãàíû äýðãýäýõ äóóäàõ òîâ÷ äàðàõ; 2. Лèôò èðæ õààëãà íýýãäýõýä îðîõ; 3. Î÷èõ äàâõðûí òîâ÷èéã äàðàõ; 4. Лèôòýýð ÿâàõ; 5. Î÷èõ äàâõàðò èðæ õààëãà íýýãäýõýä áóóõ çýðýã ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýíý. Ýäãýýð àëãîðèòìóóäàä “Òåëåôîí óòñààð ÿðèõ”, “Лèôòýýð ÿâàõ” çîðèëãî òàâüæ ò¿¿íèéã íàðèéí ÷àíä áèåë¿¿ëýõ ä¿ðýì æóðàìä òóñãàãäñàí ¿éëäë¿¿äèéã áèåë¿¿ëæ áàéíà. Ýäãýýðò òåëåôîí óòàñ, ëèôò çýðýã ºãºãäñºí íºõöºë áóþó ýä þìñ õýðýãëýãäýæ òîäîðõîé ¿ð ä¿í ãàðãàæ áàéíà. Àëãîðèòì ãýäýã íü àíõíû ºãºãäºë áóþó íºõöºëèéã õóâèðãàæ òàâüñàí çîðèëãî áîëîõ ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ ¿éëäë¿¿äýä õóâààãäñàí íàðèéí ÷àíä çààâàð þì. □ æèøýý 18. èæèë õóâààðüòàé, õîëèìîã ýíãèéí áóòàðõàéí õàñàõ ¿éëäëèéã õèéõ àëãîðèòì: 1. Õàñàãäàã÷, õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷; 2. Õýðýâ õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýð õàñàã÷èéí õ¿ðòâýðýýñ áàãà áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä õàñàãäàã÷èéã áè÷èõäýý ò¿¿íèé á¿õëèéã íýãýýð õîðîãäóóëàí, õ¿ðòâýðèéã õóâààðèàð íýìýãä¿¿ëýí, õóâààðèéã õýâýýð áè÷, àðä íü õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷; 3. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä õàñàãäàã÷, õàñàã÷èéí á¿õýë õýñãèéí ÿëãàâðûã, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýð, õàñàõ
  • 91. 3.5. Àëãîðèòì íü òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ¿éëäëèéí òºëºâëºëò áîëîõ íü 91 ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷èéí õ¿ðòâýð, áóòàðõàéí çóðààñíû àðä òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷; 4. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä ÿëãàâðûí á¿õýë õýñãèéã áè÷, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýðýýñ õàñàã÷èéí õ¿ðòâýðèéã õàññàí ÿëãàâðûã áè÷; 5. Õýðýâ õ¿ðòâýð, õóâààðü õóðààãäàõ áîë òýäãýýðèéí õàìãèéí èõ åðºíõèé õóâààã÷èä õóðààãààä òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, õóðààãäñàí áóòàðõàéã áè÷; 6. Òºãñãºëä íü öýãòýé òàñëàë áè÷èæ ¿éëäýë äóóññàíûã òýìäýãëý; 7. Òºãñãºë. Æèøýý 18-ä òºëºâëºñºí ¿éëäëèéí äàðààëëààð õàñàõ ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýâýë: 3 28 13 - 19 23 = 27 38 - 19 23 = 8 38 - 23 = 8 15 = 8 3 ; 25 25 25 25 25 255 5 òýìäýãëýæ àâ àëãîðèòì íü òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ¿éëäë¿¿äèéí äàðààëàë þì. òàâüñàí çîðèëãî ãýäýã íü áîäëîãî áîäîõ, àñóóäàë øèéäýõ ãýñýí ºðãºí óòãûã àãóóëíà. ¯éëäë¿¿äèéí äàðààëàë íü òºãñãºëºã òîîíû ¿éëäë¿¿äýýñ òîãòîíî. àëãîðèòì íü àíõíû ºãºãäëèéã õóâèðãàæ òîäîðõîé ¿ð ä¿í ãàðãàíà. õ¿ð÷ áàéãàà ¿ð ä¿íã íü àëãîðèòìûí ¿ð ä¿í ýñâýë ãàðàëò ãýíý. àíõíû ºãºãäëèéã àëãîðèòìûí ºãºãäºë áóþó îðîëò ãýæ íýðëýíý. àñóóëò 1. Àëãîðèòì ãýæ þó âý? 2. Àëãîðèòìûí ºãºãäºë ãýæ þó âý? 3. Àëãîðèòìûí ¿ð ä¿í ãýæ þóã õýëýõ âý? 4. Àëãîðèòì þóíààñ òîãòîõ âý? 5. Àëãîðèòì ãýäýã îéëãîëò àíõ þóí äýýð ¿íäýñëýæ ãàðñàí áý? 6. Àëãîðèòìûã áàñ ä¿ðýì æóðàì, çààâàð ãýæ îéëãîæ áîëîõ óó? 7. Õîîë õèéõýä õèéãääýã ¿éëäëèéí äàðààëàë àëãîðèòì ìºí ¿¿? 8. Àëãîðèòìûã á¿ðä¿¿ëýõ ¿éëäë¿¿ä íü òîäîðõîé òºãñãºëºã áàéõ óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Òýãø ºíöºãò õýëáýðòýé ÿìàð íýã öààñ àâààä, ò¿¿íèé òàëáàéã òîîöîîëîõ ¿éëäëèéí äàðààëëûã áè÷. 2. Ãóðâàëæèíãèéí ãóðâàí òàëûí óðò a, b, c ºãºãäæýý. Ò¿¿íèé ïåðèìåòðèéã îëîõ àëãîðèòì ÿìàð ¿éëäë¿¿äýýñ òîãòîõ âý? 3. ªãºãäñºí õî¸ð á¿õýë òîîíû ¿ðæâýðèéã îëîõ àëãîðèòìûí À) ªãºãäºë íü þó âý? Á) ¯ð ä¿í íü þó áàéõ âý?
  • 92. §3.6. àëãîðèòÌûã įðÑëýÍ èëýðõèéëýõ àðãà Óíøëàãà Áèä ÿìàð íýã àæëûã ã¿éöýòãýõ çààâàð, ä¿ðýì æóðìûã áè÷ãýýð áè÷ñýí áàéäàã. Æèøýýëáýë, êîìïüþòåðòýé àæèëëàõ æóðàì. Áèäíèé ñóðàõ áè÷ã¿¿ä äýýð çóðãààð, ñõåìýýð îéëãîìæòîé õàðóóëñàí æóðàì, òºëºâëºãºº áàéäàã. Àëèâàà áîäëîãî áîäîõ, àæëûã áèåë¿¿ëýõ àëãîðèòìä ÷ èéì àðãûã õýðýãëýäýã. ¯¿íèéã àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãà ãýæ íýðëýäýã. ■ ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ õàìãèéí ýíãèéí àðãà áîë ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà þì. Îäîî ¿¿íèéã àâ÷ ¿çüå. □ Êîìïüþòåðèéã àñààõ æóðàì 1. Êîìïüþòåðèéã àñààõ ¿¿ðýãòýé Power òîâ÷èéã äàð. 2. Ñèñòåì à÷ààëàãäàõûã õ¿ëýý. (Ýíý òàëààð äýëãýðýíã¿é òàéëáàð ºãüå. Êîìïüþòåðèéã óäèðäàí àæèëëóóëäàã ïðîãðàìóóä äèñêíýýñ óíøèãäàæ ñàíàõ îéä áè÷èãäýí àæèëëàõ õ¿ðòýëõ õýñýã õóãàöàà áàéäàã. ¯¿íèéã ñèñòåì à÷ààëàãäàõ ãýæ íýðëýäýã. Ýíý ¿åä õàòóó äèñê äóóãàð÷, ò¿¿íèé æèæèã ãýðýë àíèâ÷èæ áàéäàã. Ýíý íü òýíäýýñ ïðîãðàì óíøèãäàæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Áàñ ýíý ¿åä õóëãàíû çààã÷ ýëñýí öàãèéí õýëáýðòýé áàéäàã íü “êîìïüþòå𠺺ð ïðîãðàìòàé àæèëëàæ áàéãàà òóë ò¿ð õ¿ëýýíý ¿¿” ãýñýí óòãà ñàíààã èëýðõèéëäýã. Òýãâýë êîìïüþòåðèéã àñààõ àæèëëàãààíû õî¸ð äîõ àëõàì íü ñèñòåì à÷ààëàãäàõûã õ¿ëýýõ ÿâäàë þì.) 3. Êîìïüþòåðèéã àñààõ àæëûí ¿ð ä¿í. (Ñèñòåì à÷ààëàãäàæ äóóñàõàä êîìïüþòåð á¿ðýí àæèëä îðæ, äýëãýö äýýð êîìïüþòåð àæèëä îðñíûã ãýð÷ëýõ ¿íäñýí äýëãýö ãýæ íýðëýãäýõ äýëãýö ãàðàõ áà õóëãàíû çààã÷ ¿íäñýí õýëáýðò îðíî. Ýíý íü êîìïüþòåðèéã àñààõ àæèëëàãàà ¿ð ä¿íòýé äóóññàíûã õàðóóëíà. Èíãýæ àæèëëàõàä áýëýí áîëíî.)□ Êîìïüþòåðèéã óíòðààõ æóðàì 1. Êîìïüþòåðèéí äýëãýö äýýð áàéãàà Start òîâ÷èéã äàð. (Ýíý ¿éëäëèéí ¿ð ä¿íä ¿íäñýí öýñ á¿õèé ñààðàë ñàìáàð íýýãäýíý.) 2. ¯íäñýí öýñíýýñ Turn Off Computer... êîìàíä ñîíãî. (¯¿íèé ¿ð ä¿íä Turn Off Com- puter öîíõ ãàð÷ èðíý.) 3. Turn Off Computer öîíõíû Turn Off òîâ÷èí äýýð õóëãàíààð äàð. (Êîìïüþòåðèéã óíòðààõ ¿åèéí òºëºâ áàéäëûã õàäãàëñíû äàðàà êîìïüþòåð óíòàðíà.) Êîìïüþòåðèéã àñààõ, óíòðààõ æóðìûã åðäèéí ¿ã õýëëýãýýð òàéëáàðëàñàí áàéíà. ªìíº íü ãóðâàí îðîíòîé òîîã íýìýõ, æèøèõ ¿éë àæèëëàãààã áàñ èéì áàéäëààð çààâàðëàñàí. Ýíäýýñ àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãóóäûí íýã íü “¿ãýýð èëýðõèéëýõ” àðãà þì áàéíà ãýäýã íü òîäîðõîé áîëëîî. ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãûã ìºð¿¿äèéí äàðààëàë ãýæ áàñ õýëæ áîëíî.
  • 93. 3.6. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãà 93àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãûí íýã íü ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà þì. ¯ãýýðèëýðõèéëýõ àðãà ãýäýã íü ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõ õ¿íä îéëãîìæòîé ¿ã õýëëýãýýðèëýðõèéëýõ àðãà þì. ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãûã ìºð¿¿äèéí äàðààëàë ãýæ ¿çýæ áîëíî.■ àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà Îäîî àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìûí àðãà ãýæ íýðëýãääýã àðãûã ¿çýõèéí òóëä ò¿¿íä õýðýãëýãääýã çàðèì ä¿ðñ¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå. àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãàä õýðýãëýãääýã çàðèì ä¿ðñ Õ¿ñíýãò 3.1 Ä¿ðñíû íýð Ä¿ðñ õýðýãëýãäýõ ¿éëäýë À). Àëãîðèòìûí ºãºãäºë îðóóëàõ Ïàðàëåëëîãðàìì Á). Àëãîðèòìûí ¿ð ä¿íã ãàðãàõ Òýãø ºíöºãò Òîîöîîëîõ ¿éëäýë (óòãà îëãîõ) Чèãëýëòýé õýð÷èì Íýã ¿éëäëýýñ íºãºº ¿éëäýëä øèëæèõ Õî¸ð õàãàñ òîéðãèéã À). Àëãîðèòìûí ýõëýë ïàðàëåëü õýð÷ìýýð Á). Àëãîðèòìûí òºãñãºë õîëáîñîí ä¿ðñ Ýäãýýð ä¿ðñèéã õýðýãëýñýí æèøýý àâ÷ ¿çüå. □ æèøýý 19.òýãø ºíöºãòèéí a áà b òàë ºãºãäñºí ¿åä ò¿¿íèé ïåðèìåòð P-ã îëîõ àëãîðèòìûã äýýðõ ä¿ðñ¿¿äèéã àøèãëàí çîõèî¸. Ýíý áîäëîãûí ºãºãäºë: a, b ¿ð ä¿í: P Áîäëîãûã áîäîõîä Çóðàã 3.7-ä ¿ç¿¿ëñýí ¿éëäë¿¿ä õèéãäýæ áàéíà.
  • 94. 94 Ãóðàâäóãààð á¿ëýã. Àëãîðèòì Ýõëýë 1. Ýõëýë. a,b-ã îðóóë 2. Òýãø ºíöºãòèéí òàëóóäûí óðò áîëîõ ºãºãäñºí a, b òîîã îðóóë. 3. a áîëîí b òàëûí íèéëáýð áóþó õàãàñ ïåðèìåòðèéã îëæ ÿìàð íýã õóâüñàã÷èä, òóõàéëáàë Y-ä óòãà áîëãîæ îëãî. Y:= a+b 4. Áîäëîãûí ¿ð ä¿í P-ä òýãø ºíöºãòèéí ïåðèìåòð Y•2 èëýðõèéëëèéí óòãûã îëãî. P:=Y•2 5. Òýãø ºíöºãòèéí ïåðèìåòð P-ã ãàðãà. P-ã ãàðãà 6. Òºãñãºë. Òºãñãºë çóðàã 3.7 Òýãø ºíöºãòèéí a áà b òàëûí óðò ºãºãäñºí ¿åä ò¿¿íèé ïåðèìåòð P-ã îëîõ àëãîðèòìûí áëîê ñõåì. Ýíý áîäëîãîä a, b-ã îðóóë ãýäýã íü àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã õýðâýý êîìïüþòåð ã¿éöýòãýæ áàéãàà áîë òýäãýýðèéí ºãºãäñºí óòãûã ãàð áà äèñïëåéã àøèãëàí îðóóëæ êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îéä áè÷èæ áàéðëóóëíà ãýñýí óòãà ñàíààã çààíà. Àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã õýðâýý õ¿í ã¿éöýòãýæ áàéãàà áîë òýäãýýðèéí ºãºãäñºí óòãûã ñîíãîí àâ÷ òîîöîîíä áýëýí áîëãîíî ãýñýí ¿ã þì. Ýõíèé òýãø ºíöºãò äîòîð áàéãàà Y:= a+b áè÷ëýã íü a+b èëýðõèéëëèéí óòãûã Y, õî¸ð äîõ òýãø ºíöºãò äîòîð áàéãàà P:=Y•2 áè÷ëýã íü Y õóâüñàã÷èéí óòãûã 2 ãýñýí òîãòìîë òîîãîîð ¿ðæ¿¿ëýýä, ãàðñàí ¿ðæâýðèéã P õóâüñàã÷èä óòãà áîëãîí îëãîíî ãýñýí ¿ã þì. P-ã ãàðãà ãýäýã íü àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã õýðâýý êîìïüþòåð ã¿éöýòãýæ áàéãàà áîë P-èéí óòãûã ñàíàõ îéãîîñ óíøèæ äèñïëåé äýýð áè÷èæ ãàðãàíà ãýñýí óòãààð áè÷èãäñýí áàéíà. Õýðâýý õ¿í àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã ã¿éöýòãýæ áàéãàà áîë P-èéí óòãûã àëãîðèòìûí ¿ð ä¿í áîëãîæ àâ ãýñýí ¿ã þì. àëãîðèòìûí ¿éëäë¿¿äèéã ïàðàëëåëîãðàìì, òýãø ºíöºãò, ðîìáî çýðýã äºðâºíºíöºãò ä¿ðñýýð ä¿ðñëýýä, ¿éëäë¿¿äèéí áèåëýãäýõ äàðààëëûã ÷èãëýëòýé õýð÷èìáîëîí øóãàìààð õîëáîæ çààäàã àðãûã àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà ãýæíýðëýíý. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà íü èõýýõýí äýëãýðñýí àðãûí íýã þì. Ýíý àðãàä áèåëýãäýõ ¿éëäë¿¿ä ä¿ðñýýð ÿëãàð÷, òýäãýýðèéí áèåëýãäýõ äàðààëàë íü ÷èãëýëòýé õýð÷èì ýñâýë ÷èãëýëòýé øóãàìààð èëýðõèéëýãäýæ áàéäãààðàà ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààñ èë¿¿ èë òîä, îéëãîìæòîé àðãà þì.
  • 95. 3.6. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãà 95 òýìäýãëýæ àâ àëãîðèòìûã ä¿ðñëýí èëýðõèéëýõ àðãûí íýã íü ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà þì. ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà ãýäýã íü ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõ õ¿íä îéëãîìæòîé ¿ã õýëëýãýýð èëýðõèéëýõ àðãà þì. ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãûã ìºð¿¿äèéí äàðààëàë ãýæ ¿çýæ áîëíî. àëãîðèòìûí ¿éëäë¿¿äèéã ïàðàëëåëîãðàìì, òýãø ºíöºãò, ðîìáî çýðýã äºðâºí ºíöºãò ä¿ðñýýð ä¿ðñëýýä, ¿éëäë¿¿äèéí áèåëýãäýõ äàðààëëûã ÷èãëýëòýé õýð÷èì áîëîí øóãàìààð õîëáîæ çààäàã àðãûã àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà ãýæ íýðëýíý. àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà íü èõýýõýí äýëãýðñýí àðãûí íýã þì. ýíý àðãàä áèåëýãäýõ ¿éëäë¿¿ä ä¿ðñýýð ÿëãàð÷, òýäãýýðèéí áèåëýãäýõ äàðààëàë íü ÷èãëýëòýé õýð÷èì ýñâýë ÷èãëýëòýé øóãàìààð èëýðõèéëýãäýæ áàéäãààðàà ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààñ èë¿¿ èë òîä, îéëãîìæòîé àðãà þì. àñóóëò 1. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ àðãà ãýæ þó âý? 2. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãà ãýæ þó âý? 3. ¯ãýýð èëýðõèéëýõ àðãàä ÿìàð ¿ã õýëëýã¿¿ä áàéíà âý? 4. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà ãýæ þó âý? 5. Áëîê ñõåìä ïàðàëëåëîãðàìì äîòîð þóã ä¿ðñýëæ áàéíà âý? 6. Áëîê ñõåìä òýãø ºíöºãò äîòîð þóã ä¿ðñýëæ áàéíà âý? 7. Áëîê ñõåìä àëãîðèòìûí ýõëýë, òºãñãºëèéã ÿàæ ä¿ðñýëæ áàéíà âý? 8. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãà ÿìàð äàâóó òàëòàé âý? 9. Àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã õ¿íýýñ ãàäíà þóãààð ã¿éöýòãýäãèéã òàéëáàðëàæ õàðèëöàí ÿðèëö. ãýðèéí äààëãàâàð 1. a/b áà c/d áóòàðõàéã ¿ðæ¿¿ëýõ àëãîðèòìûã áëîê ñõåìèéí àðãààð çîõèî. Ýõëýë 2. ÿäãýð îëîí ºíöºãòèéí òàëóóäûí óðò a, b, c ºãºãäæýý. Òýãâýë Çóðàã 3.8-ä àëãîðèòìûí ¿¿ðýã áîëîí ¿ð ä¿íã áè÷. 3. 24 áà 30 ãýñýí õî¸ð òîîíû õàìãèéí èõ åðºíõèé a,b,c-ã îðóóë õóâààã÷èéã îëîõ àëãîðèòìûã ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààð áè÷. 4. Äàðààõ ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààð ä¿ðñëýãäñýí àëãîðèòìûã áëîê ñõåìèéí àðãààð ä¿ðñýë. P:=a+b+c 1. ªãºãäñºí a, b, c òîîã îðóóë 2. a•c èëýðõèéëëèéí óòãûã m-ä îëãî. 3. m/b èëýðõèéëëèéí óòãûã P-ä îëãî. P-ã ãàðãà 4. P-í óòãûã ãàðãà. Òºãñãºë çóðàã 3.8 ÿäãýð îëîí ºíöºãòèéí òàëóóäûí óðò a, b, c ºãºãäºõºä ïåðèìåòðèéã îëîõ àëãîðèòìûí áëîê ñõåì.
  • 96. §3.7. àëãîðèòÌûÍ ã¯éÖýòãýã×,ò¯¯Íèé ÊîÌàÍÄûÍ ÑèÑòÅÌ Óíøëàãà Àëãîðèòìä çààãäñàí ¿éëäë¿¿äèéã áèåë¿¿ëýã÷èéã àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ ãýíý. Àëèâàà àëãîðèòìûã òîäîðõîé ã¿éöýòãýã÷èä çîðèóëàí çîõèîäîã. Àëãîðèòìûí çîõèîã÷ íü õ¿í áàéíà. Õàðèí àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ íü õ¿í ýñâýë êîìïüþòåð, ðîáîò áîëîí áóñàä òåõíèê õýðýãñýë áàéæ áîëíî [Çóðàã 3.9]. çóðàã 3.9 Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ õ¿í, êîìïüþòåð, ðîáîò Àëãîðèòìûí ä¿ðñëýëä áàéãàà ¿éëäë¿¿äèéã àëãîðèòìûí êîìàíäûí ñèñòåì ãýæ íýðëýäýã. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ íü ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõäýý õèéõ ¿éëäë¿¿äèéã ã¿éöýòãýã÷èéí êîìàíäûí ñèñòåì ãýæ íýðëýäýã. Àëãîðèòìûã ã¿éöýòãýã÷èä çîðèóëàí çîõèîõäîî ã¿éöýòãýã÷ ÿìàð êîìàíä áèåë¿¿ëýõýý îéëãîæ áèåë¿¿ëýõýýð çîõèîõ õýðýãòýé. Ýíý íü àëãîðèòìûí êîìàíä á¿ð ã¿éöýòãýã÷èéí áèåë¿¿ëýõ íýã áóþó õýä õýäýí êîìàíä áîëíî ãýñýí ¿ã. Èíãýñíýýð àëãîðèòìûí êîìàíä á¿ð çàéëøã¿é áèåëýãäýõ íºõöºë á¿ðýëäýíý. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ýýð õ¿í ñîíãîãäñîí áîë ò¿¿íèé ýõ õýë äýýð ýñâýë ò¿¿íèé ñàéí îéëãîõ õýë äýýð ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààð çîõèîíî. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ áëîê ñõåìèéí àðãûã îéëãîäîã õ¿íä çîðèóëæ áëîê ñõåìýýð çîõèîæ áîëíî. Àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ õýë ãýæ áèé. Ýíý õýëèéã ñóäàëñàí õ¿íä çîðèóëæ àëãîðèòìûí õýë äýýð àëãîðèòìûã çîõèîæ áîëíî. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ýýð êîìïüþòåðèéã àøèãëàõ áîë êîìïüþòåðèéí îéëãîæ ÷àäàõ õýë äýýð õ¿í àëãîðèòìûã áè÷èæ êîìïüþòåðò îðóóëäàã. ¯¿íèéã ïðîãðàì áè÷èõ ãýæ õýëäýã. Òýãýõýýð òýð õýëèéã õ¿í ÷ áàñ îéëãîäîã áàéæ áè÷èõ íü ìýäýýæ. Õ¿í áà êîìïüþòåðèéí àëü àëü íü îéëãîäîã õýëèéã ïðîãðàì÷ëàëûí õýë ãýæ íýðëýäýã. Ýíäýýñ àëãîðèòìûã ä¿ðñëýõ àëü íýã àðãààð çîõèîãäñîí àëãîðèòìûã õ¿í ýõëýýä îéëãîæ áàéæ, äàðàà íü êîìïüþòåðò îðóóëäàã. òýìäýãëýæ àâ àëãîðèòìä çààãäñàí ¿éëäë¿¿äèéã áèåë¿¿ëýã÷èéã àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ ãýíý. àëèâàà àëãîðèòìûã òîäîðõîé ã¿éöýòãýã÷èä çîðèóëàí çîõèîäîã. àëãîðèòìûí çîõèîã÷ íü õ¿í áàéíà. õàðèí àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ íü õ¿í ýñâýë êîìïüþòåð, ðîáîò áîëîí áóñàä òåõíèê õýðýãñýë áàéæ áîëíî.
  • 97. 3.7. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷, ò¿¿íèé êîìàíäûí ñèñòåì 97 àñóóëò 1. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷ ãýæ þó âý? 2. Àëãîðèòìûã õýíä çîðèóëàí çîõèîäîã âý? 3. Àëãîðèòìûí êîìàíäûí ñèñòåì ãýæ þó âý? 4. Àëãîðèòìûí ã¿éöýòãýã÷èéí êîìàíäûí ñèñòåì ãýæ þóã õýëýõ âý? 5. Àëãîðèòìûã ã¿éöýòãýã÷èä çîðèóëàí çîõèîõäîî ÿìàð çàð÷ìûã áàðèìòëàõ âý? 6. Àëãîðèòìûí êîìàíä á¿ð áèåëýãäýõ çàéëøã¿é íºõöºë ãýæ þóã õýëýõ âý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Àðàâòûí õî¸ð áóòàðõàéã íýìýõ àëãîðèòìûã íàéçäàà çîðèóëàí çîõèî. 2. ax+b =0 òýãøèòãýëèéí êîýôèöèåíò¿¿ä a, b ºãºãäñºí áîë ò¿¿íèé øèéäèéã ÿàæ îëîõûã ººðèéí ìýäýõ òîìü¸îã àøèãëàí çîõèîíî óó? Ñîðèë I. Äàðààõ àëãîðèòìûã áèåë¿¿ëýõ ã¿éöýòãýã÷ ýíãèéí áóòàðõàéí ÿìàð ¿éëäýë õèéõ âý? 1. Õàñàãäàã÷, õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷. 2. Õýðýâ õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýð õàñàã÷èéí õ¿ðòâýðýýñ áàãà áàéâàë òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä õàñàãäàã÷èéã áè÷èõäýý ò¿¿íèé á¿õëèéã íýãýýð õîðîãäóóëàí, õ¿ðòâýðèéã õóâààðèàð íýìýãä¿¿ëýí, õóâààðèéã õýâýýð áè÷, àðä íü õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷, òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷. 3. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä õàñàãäàã÷èéí á¿õýë õýñãèéã, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýð, õàñàõ ¿éëäëèéí òýìäýã, õàñàã÷èéí õ¿ðòâýð, áóòàðõàéí çóðààñíû àðä òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéã áè÷. 4. Òýíö¿¿ãèéí òýìäãèéí àðä ÿëãàâðûí á¿õýë õýñãèéã áè÷, áóòàðõàéí çóðààñ òàòàæ, õóâààðüò åðºíõèé õóâààðèéã, õ¿ðòâýðò õàñàãäàã÷èéí õ¿ðòâýðýýñ õàñàã÷èéí õ¿ðòâýðèéã õàññàí ÿëãàâðûã áè÷. 5. Õýðýâ õ¿ðòâýð, õóâààðü õóðààãäàõ áîë òýäãýýðèéí õàìãèéí èõ åðºíõèé õóâààã÷èä õóðààãààä òýíö¿¿ãèéí òýìäýã áè÷èæ, õóðààãäñàí áóòàðõàéã áè÷. 6. Òºãñãºëä íü öýãòýé òàñëàë áè÷èæ ¿éëäýë äóóññàíûã òýìäýãëý. 7. Òºãñãºë. □ Èæèë õóâààðüòàé õîëèìîã áóòàðõàéí õàñàõ □ Èæèë õóâààðüòàé çºâ áóòàðõàéí õàñàõ □ Õîëèìîã áóòàðõàéãààñ ò¿¿íòýé èæèë õóâààðüòàé çºâ áóòàðõàéã õàñàõ □ Ǻâ áóòàðõàéãààñ ò¿¿íòýé èæèë õóâààðüòàé õîëèìîã áóòàðõàéã õàñàõ II. Äàðààõ àëãîðèòìûã áèåë¿¿ëýõ ã¿éöýòãýã÷ ÿìàð ä¿ðñ áàéãóóëàõ âý? 1. Äýâòðýý ãàðãàæ øèðýýí äýýð äýëãýæ òàâèõ 2. Äýâòðèéí ñóë çàéä õîîðîíäîî 5 ñì çàéòàé õî¸ð öýã òýìäýãëýõ 3. Òýìäýãëýñýí íýã öýãò òºâòýé, 4 ñì ðàäèóñòàé òîéðãèéã áàéãóóëàõ 4. Òýìäýãëýñýí íºãºº öýãò òºâòýé, 4 ñì ðàäèóñòàé òîéðãèéã áàéãóóëàõ 5. Àíõíû òýìäýãëýñýí õî¸ð öýãèéã õî¸ð òîéðãèéí îãòîëöñîí öýã¿¿äòýé õîëáîñîí õýð÷ì¿¿ä òàòàõ □ Ãóðâàëæèí □ Òýãø ºíöºãò □ Ïàðàëëåëîãðàìì □ Ðîìáî
  • 98. §3.8. àëãîðèòÌûÍ ÁèÅëýëò Óíøëàãà Àëãîðèòìûí ä¿ðñëýëä áàéãàà ¿éëäë¿¿äèéã çààãäñàí äýñ äàðààëëààð íü ã¿éöýòãýõ ¿éë àæèëëàãààã àëãîðèòìûí áèåëýëò ãýíý. Àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã ã¿éöýòãýã÷ íü õ¿í ýñâýë êîìïüþòåð áàéíà ãýäãèéã ºìíºõ ç¿éëä ¿çñýí áèëýý. Àëãîðèòìûã áèåë¿¿ëýõäýý ò¿¿íèé ¿éëäë¿¿äèéã çààãäñàí äàðààëëààð íü áèåë¿¿ëäýã. □ æèøýý 20. a áà b õóâüñàã÷èä ºãºãäæýý. ýäãýýð õóâüñàã÷äûí óòãóóäûã ñîëèõ áëîê ñõåìèéí àðãà äýýð çîõèîãäñîí Ýõëýë àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã õàðóóëúÿ [çóðàã 3.10]. Àëãîðèòìûí áèåëýëò A=15, B=25 áàéõ ¿åä: A, B-ã îðóóë 1. A-ä 15, B-ä 25 ãýñýí óòãûã îðóóë. 2. C-ä 15 ãýñýí óòãà îëãî. C:=A 3. A-ä 25 ãýñýí óòãà îëãî. 4. B-ä 15 ãýñýí óòãà îëãî. 5. A-ûí øèíý óòãà 25-ã, B-ûí øèíý óòãà 15-ã áîäëîãûí ¿ð áîëãîí ãàðãà. A:=B B:=C Ñîðèë Ýõëýë A, B-ã ãàðãà 1. Çóðàã 3.10-ò ä¿ðñýëñýí àëãîðèòìûí áèåëýõ ¿åä A=10, B=20 ãýñýí óòãà îðóóëñàí áîë ¿ð ä¿íã îëíî óó? □ 10 áà 20 a,b-ã îðóóë Òºãñãºë □ 20 áà 10 □ 10 áîëîí 10 áà 20 □ 10 áà 20 áîëîí 20 S:=a•c çóðàã 3.10 a áà b õóâüñàã÷äèéí ºãºãäñºí óòãûã ñîëèõ àëãîðèòìûí 2. Äàðààõ çóðàã 3.11-ä ä¿ðñýëñýí áëîê ñõåì. àëãîðèòìûí áèåëýõ ¿åä ÿìàð ä¿ðñèéí òàëáàéã îëæ áàéíà âý? S-ã ãàðãà □ Ãóðâàëæèíãèéí □ Ïàðàëåëëîãðàììûí □ Òýãø ºíöºãòèéí Òºãñãºë □ Ðîìáûí çóðàã 3.11 ªãºãäñºí ä¿ðñèéí òàëáàéã îëîõ àëãîðèòìûí áëîê ñõåì.
  • 99. §3.9. ØÓãàÌàÍ àëãîðèòÌÓÓÄ Óíøëàãà Àëãîðèòìûí ¿éëäýë á¿ð çºâõºí íýã óäàà äàðààëàí áèåëýãäýæ áàéâàë øóãàìàí àëãîðèòì ãýíý. Ýíäýýñ øóãàìàí àëãîðèòìä õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø óäàà äàâòàí áèåëýãääýã ¿éëäýë áàéõã¿é áàéõ íü îéëãîìæòîé áàéíà. Áàñ îãò áèåëýãäýõã¿é áàéõ ººðººð õýëáýë, àëãàñàí ºíãºðºõ ¿éëäýë áàéæ áîëîõã¿é ãýäýã íü òîäîðõîé áàéíà. □ æèøýý 21. ªãºãäñºí m áà n òîîíû äóíäàæ óòãûã îëîõ Ýõëýë àëãîðèòìûã áëîê ñõåìèéí àðãààð çîõèî¸ [çóðàã 3.12]. Ýíý àëãîðèòì áèåëýãäýõýä: m,n-ã îðóóë 1. Ýõëýë íü àëãîðèòìûã ýõë¿¿ëíý. 2. m,n-ã îðóóë ãýñýí ¿éëäëýýð ýíý õî¸ð òîî ÷óõàì ÿìàð óòãàòàé òîî âý? ãýäýã íü òîäîðõîé áîëíî. Æèøýýëáýë: m=12 áà n=18 Y:=m+n ãýñýí óòãàòàé áîëñîí áàéã. Àëãîðèòìûã õ¿í áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë m=12 áà n=18 ãýæ àâúÿ ãýæ áè÷èæ áîëíî. Êîìïüþòåð áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë õ¿í êîìïüþòåðèéí ãàðíààñ 12 òîîã áè÷ýýä Enter òîâ÷ äàðæ êîìïüþòåðò îðóóëààä äàðàà íü 18 ãýñýí òîîã ìºí Z:=Y/2 èéì áàéäëààð îðóóëíà. 3. Y:=m+n ¿éëäëýýð 12+18=30 íèéëáýð Y-èéí óòãà áîëíî. 4. Z:=Y/2 ãýñýí ¿éëäýë áèåëýãäýõýä 30/2=15 ãýñýí òîî ãàð÷ Z - Z-ã ãàðãà èéí óòãà áîëíî. 5. Z-ã ãàðãà ãýñýí ¿éëäëýýð àëãîðèòìûã õ¿í áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë Z=15 ãýæ áîäëîãûí ¿ð ä¿íã áè÷íý. Êîìïüþòåð áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë äýëãýö äýýð 15 áè÷èãäýæ ãàðíà. Ýõëýë 6. Òºãñãºë ãýäýã íü àëãîðèòìûí áèåëýëòèéã äóóñãàæ áàéíà ãýñýí çóðàã 3.12 ªãºãäñºí ¿ã þì. m áà n òîîíû äóíäàæ óòãûã îëîõ Ýíý àëãîðèòìûí ºãºãäºë: m áà n ãýñýí õî¸ð òîî àëãîðèòìûí áëîê ¿ð ä¿í: Z òîî áàéíà ñõåì Îäîî á¿ãäýýðýý àëãîðèòìûí ¿éëäýë á¿ð õýäýí óäàà áèåëýãäñýí áý? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëöãààÿ. 1. Ýõëýë íü íýã óäàà áèåëýãäýæ àëãîðèòìûã íýã ë óäàà ýõë¿¿ëæ áàéíà. 2. m,n-ã îðóóë ãýñýí ¿éëäëýýð àëãîðèòìûí ýíý íýã óäààãèéí áèåëýëòýíä: m=12 áà n=18 ãýñýí íýã íýã óòãàòàé áîëñîí. 3. Y:=m+n ¿éëäýë ìºí ë íýã óäàà áèåëýãäýæ Y=30 áîëíî. 4. Z:=Y/2 ãýñýí ¿éëäýë áèåëýãäýõýä Z=15 áîëæ áàñ ë íýã óäàà áèåëýãäýíý. 5. Z-ã ãàðãà ãýñýí ¿éëäëýýð àëãîðèòìûí ¿ð ä¿í áîëîõ 15 ãýñýí òîî õ¿í áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë Z=15 ãýæ, êîìïüþòåð áèåë¿¿ëæ áàéãàà áîë äýëãýö äýýð 15 ãýñýí òîî íýã óäàà áè÷èãäýíý. 6. Òºãñãºë ãýäýã íü àëãîðèòìûí ýíý íýã óäààãèéí áèåëýëòèéã äóóñãàæ áàéíà.
  • 100. 100 Ãóðàâäóãààð á¿ëýã. Àëãîðèòì Чèãëýëòýé õýð÷ì¿¿ä íü íýã ¿éëäýë áèåëýãäñýíèé äàðàà àëü ¿éëäýë áèåëýãäýõèéã çààæ áàéíà. Áëîê ñõåìýýñ õàðàõàä àëü ÷ ¿éëäýë áèåëýãäñýíèé äàðàà äàðààãèéí ¿éëäýë áèåëýãäýõýýð øèëæèæ áàéãàà áà áóöàæ èðýõ çàì ÿìàð ÷ ¿éëäýëä áàéõã¿é áàéíà. Ýíý íü ¿éëäýë á¿ð çºâõºí íýã óäàà áèåëýãäýíý ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. ¯éëäýë á¿ðò ò¿¿íèé ºìíºõ ¿éëäýë áèåëýãäñýíèé äàðàà óäèðäëàãà èðæ áàéíà. ¯¿íýýñ ººð óäèðäëàãà èðýõ çàì áàéõã¿é áàéíà. ¯éëäýë á¿ð áèåëñíèé äàðàà çºâõºí äàðààãèéí ¿éëäýë áèåëýõýýð óäèðäëàãà øèëæèæ áàéíà. Áàñ ººð ¿éëäýëä î÷èõ çàì áàéõã¿é áàéíà. Ýíäýýñ õàðàõàä áèäíèé ºìíºõ õè÷ýýë¿¿äýä ¿çñýí æèøýýí¿¿äèéí àëãîðèòì íü øóãàìàí àëãîðèòì áàéíà. Àëü ÷ áëîê ñõåì íü ðîìáûã àãóóëààã¿é áàéñàí. òýìäýãëýæ àâ àëãîðèòìûí ¿éëäýë á¿ð çºâõºí íýã óäàà áèåëýãäýæ áàéâàë øóãàìàí àëãîðèòì ãýíý. ¯éëäýë áèåëýãäñýíèé äàðàà äàðààãèéí ¿éëäýë áèåëýãäýõýýð óäèðäëàãà ÷èãëýëòýé õýð÷ìýýð øèëæèæ áàéãàà áà áóöàæ èðýõ çàì ÿìàð ÷ ¿éëäýëä áàéõã¿é áàéíà. ¯éëäýë á¿ðò ò¿¿íèé ºìíºõ ¿éëäýë áèåëýãäñýíèé äàðàà óäèðäëàãà èðæ áàéíà. ¯¿íýýñ ººð óäèðäëàãà èðýõ çàì áàéõã¿é áàéíà. ¯éëäýë á¿ð áèåëñíèé äàðàà çºâõºí äàðààãèéí ¿éëäýë áèåëýõýýð óäèðäëàãà øèëæèæ áàéíà. Áàñ ººð ¿éëäýëä î÷èõ çàì áàéõã¿é áàéíà. ýäãýýð íü ¿éëäýë á¿ð çºâõºí íýã óäàà áèåëýãäýíý ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Øóãàìàí àëãîðèòìûí áëîê ñõåì íü ðîìáûã àãóóëààã¿é áàéíà. àñóóëò 1. Øóãàìàí àëãîðèòì ãýæ ÿìàð àëãîðèòìûã õýëýõ âý? 2. Øóãàìàí àëãîðèòìä ÿìàð øèíæ ÷àíàðóóä áàéíà áý? 3. Øóãàìàí àëãîðèòìä îëîí óäàà áèåëýãäýõ ¿éëäýë áàéõ óó? 4. Øóãàìàí àëãîðèòìä îãò áèåëýãäýõã¿é áàéõ ¿éëäýë áàéõ óó? 5. Øóãàìàí àëãîðèòì ÿìàð ä¿ðñ¿¿äèéã àãóóëæ áàéíà áý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Òýãø ºíöºãò ãóðâàëæèíãèéí òàëáàéã îëîõ øóãàìàí àëãîðèòì çîõèî. 2. 4 áà 5 ñì ðàäèóñòàé íýã íü íºãººãèéíõýý äîòîð íü îðøèõã¿éãýýð íýã öýãýýð îãòîëöîõ õî¸ð òîéðãèéã áàéãóóëàõ øóãàìàí àëãîðèòìûã ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãààð çîõèî. 3. ªãºãäñºí a òîîã äºðâºí çýðýãò äýâø¿¿ëýõ øóãàìàí àëãîðèòìûã áëîê ñõåìèéí àðãààð çîõèî.
  • 101. ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã Çàãâàð Á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ÷àäâàð: ■ Áîäèò þìñ, ¿çýãäëèéã íýðëýõ, òàíèõ ■ Îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðûã òàéëáàðëàõ ■ Îáúåêòûí ¿éëäýë áà îð÷íûã òîäîðõîéëîõ ■ Îáúåêòûã àíãèëàõ, ò¿¿íèéã ¿íýëýõ ■ Ìàòåðèàëëàã çàãâàðûã òîäîðõîéëîõ, ä¿ðñëýõ ■ Îáúåêòûí çàãâàðûã òîäîðõîéëîõ, àíãèëàõ ■ Çàãâàðûí òºðë¿¿äèéí õýðýãëýýã òîäîðõîéëîõ
  • 102. §4.1. îÁúÅÊò Óíøëàãà Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàðûí ýðãýí òîéðîíä þó áàéãààã ñàéí àæèãëà. Òîî òîìøã¿é îëîí ç¿éë áàéãàà áèç. Ǻâõºí òàíàé àíãèä ë ãýõýä: • ñàðóóëõàí òîì öîíõíóóä; • õàíàíä áàéðëóóëñàí ñàìáàð, çóðàã; • øèðýýí äýýðõ íîì, äýâòýð ãýýä îëîí ç¿éë áàéíà ø¿¿ äýý. Àæèãëàñàí ç¿éëèéíõýý òàëàà𠺺ð õîîðîíäîî, áàñ áàãøòàéãàà ñàéòàð ÿðèëöààðàé. Ýäãýýðèéã çºâ íýðëýæ, þóíä àøèãëàäãèéã ìýäýõ íü ÷óõàë. Äàðààõ çóðãóóäàä [Çóðàã 4.1, Çóðàã 4.2] ä¿ðñýëñýí ç¿éëèéã íýðëýæ, õ¿í þóíä àøèãëàäãèéã ÿðèëöààðàé. çóðàã 4.1 Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé þìñ Áèäýíä àæèãëàãäàæ, áèäíèéã õ¿ðýýëæ áàéãàà þìñûí çàðèì íü àìüòàé, íºãºº õýñýã íü àìüã¿é áàéäãèéã áèä ìýäíý. Äýëõèé åðòºíöºä ñîíèí õà÷èí ¿éë ÿâäàë öàã ìº÷ á¿ðò òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæèëæ áàéäàã. Òóõàéëáàë íàð ìàíäàõ, ñàëõè ñàëõèëàõ, àìüòàä è÷èõ, ãîë ìºðºí õºëäºõ, æèëèéí óëèðàë ººð÷ëºãäºõ ãýõ ìýò. Òà íàð õýëä îðîõîîñîî ýõëýí ààâ, ýýæ, öýöýðëýãèéí áàãøèéíõàà òóñëàìæààð îëîí þìíû íýðèéã ìýääýã áîëñîí. Òà íàðûí ñóäëàæ áóé ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëä áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé á¿õ þìñûã îáúåêò ãýíý. çóðàã 4.2 Áàéãàëèéí ¿çýãäýëÌºí ºðíºæ áóé ¿éë ÿâäàë áóþó
  • 103. 4.1. Îáúåêò 103¿çýãäëèéã ÷ îáúåêò ãýæ íýðëýäýã þì. Îáúåêòûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã õ¿í ÿàæ õ¿ëýýæ àâäàã, ò¿¿íòýé õýðõýí àæèëëàäàã òàëààð ìýäýýëýë á¿ëýãò ºã¿¿ëñíèéã òà íàð ñàíàæ áàéãàà áàéõ. Áèäíèé äîòíû òóñëàã÷ êîìïüþòåð ìààíü õ¿íèé ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ ¿éë àæèëëàãààíä èõ òóñàëäàã þì. Àëèâàà ýä ç¿éë îáúåêò áîëäîã. Áèä ò¿¿íèéã õàðæ, áàðüæ, ¿íýðëýæ áîëíî. Îáúåêòîä çºâõºí àìüã¿é ç¿éëýýñ ãàäíà àìüä áàéãàëèéã òóõàéëáàë áîð øóâóó, ìîðü, ìîä ãýõ ìýòèéã ÷ îéëãîäîã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îáúåêò õ¿íèé óõàìñàðò ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä áèé áîëäîã. Áèä õýëíèé õè÷ýýëýýð çîõèîí áè÷ëýã áè÷èõ, ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýë äýýð áîäëîãî áîäîõ, êîìïüþòåð äýýð áè÷âýð áè÷èõ, çóðàã çóðàõ, ãýðèéí äààëãàâðàà õèéõ, øàëãóóëàõ çýðãýýð îáúåêòûã áàéíãà á¿òýýæ áàéäàã. Àëèâàà îáúåêò õ¿íä íýãýí á¿õýëëýã áàéäëààð îéëãîãääîã.Íýãýí á¿õýë áàéäëààð ¿çýãäýæ áàéãàà áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õýñãèéã îáúåêòãýíý. Áèäíèéã õ¿ðýýëæ áóé þìñ, áîëæ áóé àëèâàà ¿éë ÿâäàë, ¿çýãäýë, óëìààð õ¿íèé îþóí óõààíààð áèé áîëñîí á¿õèé ë ç¿éë îáúåêò áîëäîã. Õ¿ì¿¿ñ îëîí îáúåêòûí äóíä àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿í ýäãýýðèéí çàðèìä íü íºëººëäºã ÷, íºãºº õýñýãò íü íºëººëºõ áîëîìæã¿é áàéäàã. ßíç á¿ðèéí îáúåêòûã õ¿ì¿¿ñ òºðºë á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà àøèãëàäàã. ̺í íýã îáúåêòûã á¿òýýí áèé áîëãîäîã ÷ íºãºº õýñãèéã íü óñòãàæ áàéäàã. Õ¿í òºðºëõòºí ýðò äýýð ¿åýñ áàéãàëèéí îáúåêòóóäûã àøèãëàñààð èðñýí. Õ¿í ººðºº ÷ áàéãàëèéí îáúåêò þì. Õ¿í áàéãàëüä áèé áîëæ, ò¿¿íèé õ¿÷èíä àìüäàð÷, õºãæèæ, äýâæèæ èðæýý. Áàéãàëüòàé õàðèëöàæ õºäºëìºðò ñóðàëöàí, áàãàæ çýâñýã á¿òýýäýã ÷ áîëñîí. Õ¿í òºðëºõòíèé á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãàà áàéãàëèéí îáúåêòóóäòàé õîëáîîòîé þì. Õàðèí áàéãàëüòàé ç¿é áóñààð õàðèëöàæ, ò¿¿íèéã õàéðëàí õàìãààëàõã¿é áàéñààð áàéãà-ëèéí ýëäýâ ãàìøèã, áýðõøýýëòýé áàéíãà òóëãàðàõ áîëñîí òóõàé áèäíèé ¿çýæ äóóëñàí ç¿éë èõ áàéäàã ø¿¿ äýý. Òºðºë á¿ðèéí óðãàìàë óð-ãàæ, öýöýã æèìñ àëàãëàñàí í¿ä àëäàì öýëèéõ òàëûã õàðààä õ¿í á¿õíèé ñýòãýë áàÿñàæ, í¿ä íü ñýðãýäýã [Çóðàã 4.3]. Öýâýð àãààð, íàð, óñ õ¿¿õýä áèäíèé îþóí óõààí áà áèå ìàõáîä çóðàã 4.3 Áàéãàëèéí ñàéõàíýð¿¿ë õºãæèõºä òóñòàé ÷óõàë ìýäðýìæèéã òºð¿¿ëäýã ø¿¿ äýý. Èéìýýñ õ¿¿õä¿¿ä òà íàð ýð¿¿ë àæ òºðºõèéí òóëä áàéãàëèà õàéðëàæ, ø¿òýæ àìüäðàõûã öàã ÿìàãò ñàíàæ ÿâààðàé! Áàéãàëüä îéð äºò áàéæ, ò¿¿íòýé õàðèëöñàíààð õ¿¿õýä áèäýíä ãîî ñàéõàí ìýäðýìæ òºðæ, óëìààð òºðñºí íóòãàà, òºðºëõ ýõ îðíîî õàéðëàí õàìãààëäàã áîëæ òºëºâøäºã þì. Áàéãàëèéí àëèâàà îáúåêò òóõàéëáàë, ñàëõè øóóðãà, áîðîî öàñ, óëèðàë ñîëèãäîõ,
  • 104. 104 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàðºâñ óðãàìàë, àí àìüòàí, õ¿ì¿¿ñèéí õºäºëìºðèéã õàðààä áèä ÿíç á¿ðèéí ìýäýýëýë àâ÷, ó÷ðûã òóíãààí áîäîæ, íýãòãýæ, õàðüöóóëæ, ä¿ãíýæ ñóðàõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäãèéã ñàéí ñàíààðàé. Äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éëñýýñ íýã õýñýã îáúåêòóóä õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààòàé øóóä õîëáîîòîé áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Õ¿í àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé ã¿éöýòãýõ ýñýõ íü îáúåêòûã õýð çýðýã òàíüæ ìýäñýíýýñ øàëòãààëäàã. Õ¿í îáúåêòûã õýäèé ÷èíýý ñàéí òàíüæ ìýäíý, ¿éë àæèëëàãàà òºäèé ÷èíýý ¿ð ä¿íòýé áîëäîã. Èéìýýñ áèä àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã ÿàðàí ñàíäðàí õóóìãàé ã¿éöýòãýõ íü çîõèñã¿é. Õàðèí òóõàéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàãäàõ îáúåêòûã ñàéòàð òàíüæ ìýäýõ íü ÷óõàë. ¯¿íèé òóëä õ¿í õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû îáúåêò, òýäãýýðèéí ºðíºõ ¿éë ÿâöûí ìýäýýëýëòýé àæèëëàæ ñóðàõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Áèä êîìïüþòåð á¿ëýãò îáúåêò ãýäýã ¿ãòýé àíõ òàíèëöñàí. Òýíä îëîí òîîíû äýëãýöèéí îáúåêòûí òàëààð ºã¿¿ëñýí áàéãàà. Ýäãýýð íü á¿ãä ìýäýýëëèéí îáúåêòóóä þì. Àðèôìåòèêèéí äºðâºí ¿éëäëèéí òýìäýã, öýã, òàñëàë áà !, ?, <, > çýðýã òýìäã¿¿ä íü áèäíèé ñàéí ìýäýõ ìýäýýëëèéí îáúåêò þì. Ýäãýýð òýìäã¿¿ä òóñ á¿ð ÿìàð íýã ìýäýýëëèéã ä¿ðñýëäýã. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýëýýð áèä ìýäýýëëèéí îáúåêòòîé àæèëëàæ ñóðàõ þì. òýìäýãëýæ àâ Íýãýí á¿õýë áàéäëààð ¿çýãäýæ áàéãàà áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õýñãèéã îáúåêò ãýíý. Áèäíèéã õ¿ðýýëæ áóé þìñ, áîëæ áóé àëèâàà ¿éë ÿâäàë, ¿çýãäýë, óëìààð õ¿íèé îþóí óõààíààð áèé áîëñîí á¿õèé ë ç¿éë îáúåêò áîëäîã. õ¿í àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé ã¿éöýòãýõ ýñýõ íü îáúåêòûã õýð çýðýã òàíüæ ìýäñýíýýñ øàëòãààëäàã. õ¿í îáúåêòûã õýäèé ÷èíýý ñàéí òàíüæ ìýäíý, ¿éë àæèëëàãàà òºäèé ÷èíýý ¿ð ä¿íòýé áîëäîã. àñóóëò 1. Øèðýýíèé íàéçòàéãàà õàìò àíãèäàà áàéãàà ç¿éëñèéã ñàéòàð àæèãëà. Àæèãëàñàí ç¿éëñýý áèå áèåäýý îéëãîìæòîéãîîð, îëîí ¿ãýýñ á¿òñýí ºã¿¿ëáýðýýð òàíèëöóóëàõûã õè÷ýýãýýðýé. ßìàð îáúåêòûí òàíèëöóóëãà èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áàéñàí áý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Õ¿íèé îþóí óõààíààð á¿òñýí îáúåêòûã 2-3 æèøýýãýýð òàéëáàðëààðàé. 2. Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä ºðãºí õýðýãëýãääýã îáúåêòóóäûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó? 3. Ìýäýýëëèéí îáúåêòûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó?
  • 105. §4.2. îÁúÅÊòûÍ ØèÍæ ×àÍàð Áà ¯éëÄýë Óíøëàãà Òà íàðò îëîí îáúåêòóóäûã ÿàæ òàíèõ âý ãýñýí àñóóëò òóëãàð÷ áàéíà óó? Òà íàðûí ýíý àñóóëòàä îäîî õàðèóëúÿ. Ìàíàé äýëõèé äýýðõ îáúåêòóóä ÿíç á¿ðèéí íýðòýé áàéäàã. Æèøýý íü òà íàðûí íîìíû çóðàã á¿ð íýðòýé áàéãàà. îáúåêòîä îíîîñîí ¿ãèéã òóõàéí îáúåêòûí íýð ãýíý. Îáúåêòûã õîîðîíä íü ÿëãàõ áà òýäíèéã àíäóóðàõã¿éí òóëä îáúåêò á¿ðò íýð ºãäºã. Íýðýýñ îáúåêòûí òàëààðõ îëîí ç¿éëèéã ìýäýæ áîëíî. Íýãýí ø¿ëýãò “áóöàõ øóâóóäûí äóóí” ãýæ ºã¿¿ëñýí íü íàâ÷ óíàñàí íàìàð öàã, øàð òàëûã ººðèéí ýðõã¿é ñàíàãäóóëäàã. Òà íà𠺺ðòºº áàéãàà íýã îáúåêòûí òàëààð áóñàäòàéãàà ñàéòàð ÿðèëöààðàé. Èíãýõäýý îáúåêòûíõîî ÿìàð ç¿éëèéí òàëààð îíöãîéëîí ÿðèëöñàí áý? Òóõàéëáàë òà íàð îáúåêòûí õýëáýð, õýìæýý, çóðàã 4.4 Îáúåêòóóäºíãº, óðò, ºðãºí, õ¿í ÿàæ àøèãëàäàã òàëààð ÿðèëöñàí áàéæ áîëîõ þì. Ýíý á¿õýí òà íàðò îáúåêòûã òàíèõàä òóñ áîëíî. ̺í äýýðõ çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí îáúåêòóóäûí òàëààð ÿðèëöààðàé [Çóðàã 4.4]. Òà íàð ñàÿ ýäãýýð îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðóóäûã ÿðèëöëàà ø¿¿ äýý. Îäîî ýäãýýð øèíæ ÷àíàðóóäûí ÿëãààòàé áà òºñººòýé òàëûã õàðüöóóëæ ¿çýýðýé. Íýã îáúåêòûí áîëîí îëîí îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð ÿìàð ó÷ðààñ ÿëãààòàé áàéãàà òàëààð ÿðèëöààðàé. Áèäíèéã àëèâàà îáúåêòîîñ ãàäíà òýäãýýðèéí ¿éëäýë áàéíãà õ¿ðýýëæ áàéäàã. Æèøýý áîëãîæ òà íàðûí ñàéí íàéç, òóñëàã÷ “Ìýäýýëýë ç¿é 5-6” ñóðàõ áè÷ãèéã àâ÷ ¿çüå. Ýíý áîë íîì ãýæ íýðëýãääýã îáúåêò þì [Çóðàã 4.5]. Àëèâàà íîìûí ãîë øèíæ ÷àíàð íü ò¿¿íèé áàãòààìæ. Áàãòààìæ íü íîìûí õóóäàñíû òîîãîîð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Îëîí õóóäàñòàé íîì èõ áàãòààìæòàé áàéíà. Íîìûã çîõèîã÷ áè÷èæ, ¿éëäâýðò õýâëýäýã. Íîì íü óðàí çîõèîëûí, øèíæëýõ óõààí-òàíèí ìýäýõ¿éí, ñóðãàëòûí, ëàâëàõ ãýõ ìýò îëîí òºðºëòýé. Áèäíèé “Ìýäýýëýë ç¿é 5-6” ñóðàõ áè÷èã íîìûí àëü òºðºëä áàãòàõ âý? ̺í áèä íîìûã õýðõýí àøèãëàæ, ò¿¿íòýé ÿàæ àæèëëàäàã âý? Íîìûã õ¿í ãàð÷èãëàæ, óíøèæ, íýýæ, õààæ áîëíî. Îäîî á¿ãäýýðýý íîì îáúåêòûã õ¿íä ñàéòàð îéëãîìæòîé ä¿ðñýëæ ¿ç¿¿ëüå. Íîì îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.1 ïàðàìåòð ¯éëäýëÍîìûí òºðºë ÓíøèõÍîìûí áàãòààìæ Ãàð÷èãëàõÍýð ÍýýõÇîõèîã÷ ÕààõÕýâëýõ ¿éëäâýð Çàñâàðëàõ çóðàã 4.5 Íîì îáúåêò
  • 106. 106 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð Òà íàðûí àëèâàà îáúåêòûã òîäîðõîéëäîã øèíæ ÷àíàðóóäûã õ¿ñíýãòèéí ýõíèé áàãàíàä áè÷ëýý. ¯¿íèéã ïàðàìåòð ãýå. ͺ㺺 áàãàíàä õ¿íèé íîìòîé àæèëëàäàã, íîìûã àøèãëàäàã áàéäëûã áè÷ëýý. ¯¿íèéã “¿éëäýë” ãýå. Ýíý íü òóõàéí îáúåêò ººðºº õèéõ áà áóñàä îáúåêòîîñ ò¿¿í äýýð õèéãäýõ ¿éëäë¿¿ä áàéäàã. Áèä íîì ãýäýã îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã õ¿ñíýãòýýð ä¿ðñýëëýý. Ìýäýýëëèéí èéì ä¿ðñëýëèéã õ¿ñíýãòýí ìýäýýëýë ãýíý. Äàðààãèéí õ¿ñíýãòýä øèíý îáúåêòûã ä¿ðñýëëýý. Ò¿¿íèé íýð ìîä. Ìîäûã õ¿í òàðüæ, óñëàæ áîëíî. Ìîä óðãàæ, öýöýãëýæ, ¿ð áîëîâñðóóëäàã. Ìîä æèëèéí óëèðàë á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é õýëáýð òºðõ áà ºíãºòýé áàéäàã [Çóðàã 4.6]. Äàðààõ õ¿ñíýãòýä ìîäíû øèíæ ÷àíàð áà ¿éëäëèéã ¿ç¿¿ëýâ. Ìîä îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.2 ïàðàìåòð ¯éëäýëÕýëáýð Óðãàõªí㺠Öýöýãëýõ¯íäýñ Ñóóëãàõ Óñëàõ Îäîî á¿ðãýä íýðòýé îáúåêòûã àâ÷ ¿çüå [Çóðàã 4.7]. ªìíºõ çóðàã 4.6 Ìîä îáúåêòîáúåêòóóäûí àäèë íèñýõ, õîîë òýæýýëýý àãíàõ, óíòàõ ãýõ ìýò ¿éëäýëòýé áàéíà. Á¿ðãýä òýæýýìýë, çýðëýã áàéæ áîëíî. Á¿ðãýä äàëàâ÷íû áà áèåèéí óðò, æèíãýýðýý ººð ººð áàéäàã. Á¿ðãýä îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.3 ïàðàìåòð ¯éëäýëÕýìæýý ÍèñýõÆèí ÈäýõÄàëàâ÷íû óðò Óíòàõ Àãíàõ Òýæýýõ çóðàã 4.7 Á¿ðãýä Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû àëèâàà îáúåêòûã íýð (íîì, ìîä, îáúåêòá¿ðãýä), ïàðàìåòð, ¿éëäýë çýðãýýð òîäîðõîéëíî. Îáúåêòûí õýäèé ÷èíýý îëîí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òîäîðõîéëíî òóõàéí îáúåêò áèäýíä òºäèé ÷èíýý íàðèéí òàíèãäàíà. ªºð íýã æèøýý àâúÿ [Çóðàã 4.8]. Àíãèéí õ¿¿õä¿¿äèéí ºíäºð ººð ººð. Áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýë äýýð ñóðàëöàã÷èä èõýâ÷ëýí ºíäºð íàìààðàà æàãñäàã. Õàìãèéí ºíäºð íü ýõýíä çîãñäîã. Õ¿¿õäèéí ºíäºð, í¿ä, ¿ñíèé ºíãº, çàí ÷àíàð çýðýã íü õ¿¿õýä ãýäýã îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðóóä áîëíî. Ýäãýýð øèíæ ÷àíàð ÿíç á¿ðèéí óòãàòàé áàéäàã. Æèøýý íü: í¿äíèé ºí㺠ãýñýí øèíæ ÷àíàð íü õ¿ðýí, áîð, õàð, öýíõýð; çàí ÷àíàð íü ýåëäýã 纺ëºí, õàòóó øèð¿¿í, èëýí äàëàíã¿é ãýõ ìýò óòãàòàé áàéíà. Õ¿í ÿìàð ¿éëäëèéã õèéæ áîëîõ âý? Õ¿í ìàø îëîí ¿éëäýë õèéíý. Õºäëºõ, áîäîõ, àæèëëàõ, áóñàä îáúåêòòîé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ ãýõ ìýò îëîí ÿíçûí ¿éëäýë õèéäýã. çóðàã 4.8 Àíãèéí íàéçóóä
  • 107. 4.2 Îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð áà ¿éëäýë 107 õ¿í îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.4 ïàðàìåòð ¯éëäýë Øèíæ ÷àíàð Óòãóóäªíäºð (ñì) 140, 150, … ÁîäîõÆèí (êã) 36, 42, … Õºäëºõ¯ñíèé ºí㺠Øàð, õ¿ðýí, õàð ÀæèëëàõÍ¿äíèé ºí㺠Áîð, õàð Õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõÇàí ÷àíàð Ýåëäýã 纺ëºí, óóðòàé Àìðàõ Òà íàðûí õýðýãëýäýã áóäãèéí õàðàíäààíóóäûã àâ÷ ¿çüå. Áóäãèéí õàðàíäààíû ïàðàìåòð íü ºíãº, ò¿¿íèé óòãà íü íîãîîí. Áóäãèéí õàðàíäààíû ººð íýã ïàðàìåòð áîë ò¿¿íèé óðò áà 纺ëºí ÷àíàð; ¿éëäýë íü õ¿íèé ãaðò áàðèãäàõ, çóðàõ, áè÷èõ, áóäàõ þì. Áóäãèéí õàðàíäàà îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.5 ïàðàìåòð ¯éëäýë Øèíæ ÷àíàð Óòãàªí㺠Íîãîîí ÇóðàõÓðò (ñì) 15, 12 Áè÷èõǺºëºí ÷àíàð Õàòóó, 纺ëºí Áóäàõ Îäîî áèä àëèâàà îáúåêòûí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òîäîðõîéëæ ÷àääàã áîëëîî. ̺í àëèâàà îáúåêòûí íýð ò¿¿íèé óòãûã ÷ òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Îáúåêòûí íýð íü õ¿íä çºâõºí ò¿¿íèéã áóñäààñ ÿëãàõàä áóñ ä¿ðñëýõýä, òýð ÿìàð ¿éëäýë õèéäýã, ò¿¿íä ÿìàð ¿éëäýë õèéãäýæ áîëîõûã òàíüæ ìýäýõýä òóñàëäàã. Áèä àëèâàà îáúåêòûã òàíèõäàà ò¿¿íèé ãàäààä òºðõèéã ä¿ðñýëæ ýõýëäýã. Ýíý íü ÷óõàë ÷ îáúåêòûí íýð áà ãàäààä òºðõººð ò¿¿íèéã ñàéòàð òàíèõ áîëîìæã¿é. ¯¿í äýýð ýíý îáúåêòîä ÿìàð, ÿìàð øèíæ ÷àíàð áàéãààã, ýäãýýð øèíæ ÷àíàðóóäûã ÿìàð óòãóóä èëýðõèéëýõèéã, ìºí ÿìàð ¿éëäýëòýéã íü òîäîðõîéëáîë îáúåêòûã èë¿¿ ñàéí òàíüäàã. Áèäíèéã êîìïüþòåðòýé àæèëëàõàä áàéíãà ë õàâòàñ áà ôàéë õýðýãëýãäýæ áàéäàã. Ýäãýýðèéí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òîäîðõîéëú¸. Ôàéë áà õàâòàñ îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.6 Ôàéë õàâòàñ ïàðàìåòð ¯éëäýë ïàðàìåòð ¯éëäýëÕýìæýý Íýð ñîëèõ Õýìæýý ¯¿ñãýõ ¯¿ñãýñýí îí, ñàð, ºäºð Ǻºõ ¯¿ñãýñýí îí, ñàð, ºäºð Íýð ñîëèõÒºðºë Õóóëàõ Ä¿ðñ ǺºõÄ¿ðñ Àðèëãàõ Õóóëàõ Íýýõ Õààõ Àðèëãàõ òýìäýãëýæ àâ îáúåêòîä îíîîñîí ¿ãèéã òóõàéí îáúåêòûí íýð ãýíý. îáúåêòûã õîîðîíä íü ÿëãàõ áà òýäíèéã àíäóóðàõã¿éí òóëä îáúåêò á¿ðò íýð ºãäºã. Íýðýýñ îáúåêòûí òàëààðõ îëîí
  • 108. 108 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð ç¿éëèéã ìýäýæ áîëíî. îáúåêòûí ïàðàìåòð íü îáúåêòûã òîäîðõîéëæ áàéãàà øèíæ, òýìäýã. îáúåêòûí ¿éëäýë íü îáúåêòûí ººðèéí ¿éëäýë áîëîí ò¿¿íä áóñàä îáúåêòûí õèéõ ¿éëäýë þì. îáúåêòûí íýð íü õ¿íä çºâõºí ò¿¿íèéã áóñäààñ ÿëãàõàä áóñ ä¿ðñëýõýä, òýð ÿìàð ¿éëäýë õèéäýã, ò¿¿íä ÿìàð ¿éëäýë õèéãäýæ áîëîõûã òàíüæ ìýäýõýä òóñàëäàã. Áèä àëèâàà îáúåêòûã òàíèõäàà ò¿¿íèé ãàäààä òºðõèéã ä¿ðñýëæ ýõýëäýã. ýíý íü ÷óõàë ÷ îáúåêòûí íýð áà ãàäààä òºðõººð ò¿¿íèéã ñàéòàð òàíèõ áîëîìæã¿é. ¯¿í äýýð ýíý îáúåêòîä ÿìàð, ÿìàð øèíæ ÷àíàð áàéãààã, ýäãýýð øèíæ ÷àíàðóóäûã ÿìàð óòãóóä èëýðõèéëýõèéã, ìºí ÿìàð ¿éëäýëòýéã íü òîäîðõîéëáîë îáúåêòûã èë¿¿ ñàéí òàíüäàã. àñóóëò 1. Îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðóóäûí ÿíç á¿ðèéí óòãûã òîäîðõîéëæ, ýíý íü îáúåêòûã õýðõýí èëýðõèéëæ áàéãààã òàéëáàðëàíà óó? 2. Îáúåêòûí íýð, ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òàéëáàðëàæ, 1-2 îáúåêòûí íýð, ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òîäîðõîéëíî óó? 3. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºãëºíº ¿¿? [Õ¿ñíýãò 4.5-ûã ¿ç] îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.7 ïàðàìåòðóóä îáúåêòûí íýð ¯éëäýë Øèíæ ÷àíàð Óòãà ¯çýãíèé ñàâ Ñóðàõ áè÷èã Äàëàé ãýðèéí äààëãàâàð 1. Õ¿íèé áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ óñòàæ ¿ã¿é áîëñîí îáúåêòûã çóðãààð èëýðõèéëæ, òàéëáàðëààðàé. 2. Îáúåêòûã òàíèí ìýäýõèéí à÷ õîëáîãäîë ñýäâýýð çîõèîí áè÷ëýã õèéãýýðýé. 3. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé. îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð áà ¿éëäýë Õ¿ñíýãò 4.8 îáúåêòûí íýð ïàðàìåòð ¯éëäýë Ñóðãóóëü Ñóðàã÷ Íîìûí ö¿íõ
  • 109. §4.3. îÁúÅÊòûÍ îð×èÍ Óíøëàãà Ìàíàé äýëõèé äýýð àìüäàð÷ áóé õ¿í, àìüòàí á¿ð òîäîðõîé íºõöºëä àìüäàðäàã. Æèøýý íü: òàðâàãà ãàçàð äîð, çàãàñ óñàíä, áóñàä àìüòàä îéä, çàðèì íü õ¿íèé àìüäàð÷ áóé ãàçàð ãýõ ìýò [Çóðàã 4.9]. Îáúåêòûí àìüäðàëûí íºõöºëèéã çàðèìäàà îð÷èí ãýæ íýðëýäýã. Îð÷èí áîë îáúåêòûí ¿éëäýë õèéãääýã íºõöºë. çóðàã 4.9 Àìüòäûí îð÷èí Äýëõèéí àëèâàà öàã óóðûí á¿ñ îð÷íû æèøýý þì. Ýäãýýð á¿ñ áóþó îð÷èí ìàíàé ãàðàãèéí ãàäàðãóóãààð õóâààãääàã. Ýíý íü äýëõèéí ãàäàðãóóã íàð õàðèëöàí àäèëã¿é ãýðýëò¿¿ëäãýýñ õàìààðíà. ̺í àãààð ìàíäëûí òóíäàñûí òàðõàëòààñ ÷ øàëòãààëíà. Öàã óóðûí á¿ñ á¿ðò ýäãýýð ïàðàìåòðóóäààñ ãàäíà õîíîã áà æèëèéí àãààðûí òåìïåðàòóðûí õýëáýëçýë, àãààðûí äàðàëò çýðýã ïàðàìåòð áàéäàã. Öàã óóðûí á¿ñ á¿ðò óðãàìàë áà àìüòíû àéìàã áèé. Æèøýý íü öàãààí áààâãàé õîéä ìºñºí äàëàéä, òýìýý ãîâüä àìüäàðäàã. Îáúåêòûí àìüäðàëûí íºõöºë îáúåêòîä ººðò íü íºëººëäºã. Õîéä á¿ñýä àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñ æèëèéí óëèðàë á¿ð ººð ººð õóâöàñ ºìñäºã. Õàëóóí äóëààí óóð àìüñãàëòàé îðíóóäàä õ¿ì¿¿ñ ¿ðãýëæ ë õºíãºí, íèìãýí õóâöàñëàäàã. çóðàã 4.10 Áºìáºã, íîõîé áà çàéðìàã Áºìáºã, íîõîé, çàéðìàã ãýñýí îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èíã òîäîðõîéëæ, õ¿ñíýãòýýð èëýðõèéëüå. îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èí Õ¿ñíýãò 4.9 ïàðàìåòðóóä îáúåêòûí íýð ¯éëäýë îð÷èí Øèíæ ÷àíàð ÓòãàÁºìáºã Ìàòåðèàë Ðåçèí Õººðºõ Áèåèéí òàìèðûí ªí㺠Óëààí àëàã Öîõèõ çààë Õýìæýý Ðàäèóñ 20ñì Îéõ Òîãëîîìûí òàëáàéÍîõîé ªí㺠Õàëòàð Õóöàõ Ãýðò Íîîñ Øàð Èäýõ Õîòîíä Æèí 20 êãÇàéðìàã Ìàòåðèàë Ñ¿¿ áà ºíäºã Õàéëàõ Õºðãºã÷ Æèí 0.2 êã Ãîîæèõ
  • 110. 110 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð Áèä îáúåêòûí îð÷èíã òîäîðõîéëæ õ¿ñíýãòýýð èëýðõèéëñíýýð îáúåêòûã ºìíºõººñ èë¿¿ òîäîðõîé òàíèõ áîëîìæòîé áîëëîî. Îáúåêò á¿ð ãàíöààðàà îðøèí òîãòíîäîãã¿é, òîäîðõîé íºõöºëä ººð îáúåêòûí õ¿ðýýëýëä, íºëººíä îðøäîã. Îáúåêò á¿ðò ººðèéí àìüäðàõ îð÷èí áàéäàã. Áîòàíèêèéí öýöýðëýãèéí á¿ëýã óðãàìàë á¿ð õàëóóí îðíû, öºëèéí ãýõ ìýòýý𠺺𠺺ðèéí àìüäðàõ íºõöºëòýé áàéäàã. Çàãàñ òîäîðõîé áàãòààìæòàé óñàíä, òîäîðõîé ã¿íä àìüäàðäàã. Ýíý á¿ãä îáúåêòûí àìüäðàõ îð÷èí ÿëãààòàéí æèøýý þì. Áèä îíüñîãî òààõ äóðòàé. Õàðèí îíüñîãûã òóõàéí îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð áà îð÷èíä ¿íäýñëýí çîõèîäîã áàéíà. Æèøýý íü: “Àâäðààð ä¿¿ðýí àðæãàð õóðãàíû àðüñ” ãýñýí îíüñîãî áàéäàã. Ýíý íü ÿìàð íýã þìíû äîòîð àðüñòàé àäèë àðæãàð, áóðæãàð öàãààí ºíãèéí ç¿éë íýëýýä èõ áàãòààìæòàé îðøäãèéã õýëæ áàéíà. Òà íàð ýíý îíüñîãûã òààãààðàé. òýìäýãëýæ àâ îð÷èí áîë îáúåêòûí ¿éëäýë õèéãääýã íºõöºë. îáúåêò á¿ð ãàíöààðàà îðøèí òîãòíîäîãã¿é, òîäîðõîé íºõöºëä ººð îáúåêòûí õ¿ðýýëýëä, íºëººíä îðøäîã. îáúåêò á¿ðò ººðèéí àìüäðàõ îð÷èí áàéäàã. àñóóëò 1. Ìîíãîë õýë, ãàäààä õýë, ìàòåìàòèê, Áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð ¿çñýí îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èíã òîäîðõîéëíî óó? 2. ßíç á¿ðèéí îáúåêòûí àìüäðàõ îð÷íûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàæ, àìüäðàõ îð÷èí ÿàãààä íýã îáúåêòîîñ íºãººä øèëæäýãã¿é òàëààð ñàíàë áîäëîî ñîëèëöîíî óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ñàéí ìýääýã 3 îíüñîãûã áóñäààðàà òààëãàí, îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð, óòãà, îð÷èíã íü ÿëãàí òàéëáàðëà. 2. Õ¿í áà àìüòíû àìüäàðäàã îð÷èíä ãýðýë, àãààð, äóëààí, óñ ÷èéãýýñ ãàäíà çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áóñàä ç¿éëèéí òóõàé áè÷ýýðýé.
  • 111. §4.4. îÁúÅÊòûÍ àÍãèëàë Óíøëàãà Îáúåêò á¿ðò íýð áàéäàã, ò¿¿ãýýðýý áóñäààñ ÿëãàãääàãèéã áèä ìýäíý. Îáúåêòûí íýð íü çàðèìäàà îáúåêòûã òîäîðõîé, á¿ðýí èëýðõèéëäýãã¿é. Æèøýý íü ìîä ãýäýã ¿ãíýýñ ò¿¿íèé íàâ÷òàé, íàâ÷ã¿éã áà ºíäºð íàìûã áèä ìýäýõã¿é. Øàíç, ìîðèí õóóð, ¸î÷èí, ëèìáý, ãèòàð íü á¿ãä ë õºãæìèéí çýìñýã. Ãýâ÷ õýëáýð ä¿ðñ, äóó àâèàãààðàà ººð ººð áàéäàã. Ýäãýýð íü çºâõºí òîäîðõîé íýã îáúåêòîä áóñ àäèë øèíæ ÷àíàðòàé á¿ëýã îáúåêòîä åðºíõèé íýð áàéæ áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíä îáúåêòóóä õýä õýäýí åðºíõèé øèíæ ÷àíàðòàé îðøèí áàéäàã. Òýä ¿éëäëýýðýý àäèë áàéæ áîëíî. ̺í òýä íýã îð÷èíä îðøäîã ÷ áàéæ áîëíî. àëèâàà íýã øèíæ ÷àíàð, óòãà, ¿éëäýë, îð÷íîîðîî àäèë îáúåêòóóäûã á¿ëýã îáúåêò ãýíý. Ãýâ÷ îáúåêòóóä õýä õýäýí øèíæ ÷àíàð, ¿éëäýë, îð÷íîîðîî ÷ á¿ëýãò íýãääýã. Á¿ëýã á¿ð äîòðîî äýä á¿ëýãòýé áàéæ áîëíî. Äýä á¿ëýã íü ìºí ë îáúåêòûí íýìýëò øèíæ ÷àíàð, ¿éëäýë çýðãýýð á¿ëýã ¿¿ñãýäýã. Áèä îáúåêòûí á¿ëýãò ¿íäýñëýí òýäãýýðèéã àíãèëæ áîëíî. Áèä îáúåêòòîé àæèëëàõ áà ò¿¿íèéã èë¿¿ ñàéí òàíèí ìýäýõýä òýäãýýðèéã àíãèëàõ õýðýãòýé áîëíî. Îáúåêòûí àíãèëàë íü îáúåêòûí á¿ëýã õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã òîãòîîæ îáúåêòûã èë¿¿ ñàéòàð òàíèõ áîëîìæ îëãîäîã à÷ õîëáîãäîëòîé. Îáúåêòûí àíãèëàë íü õ¿í òóõàéí îáúåêòûã ñàéòàð òàíèæ ìýäýõ, ñóäëàõàä ¿íýòýé ìýäýýëýë áîëäîã.□ îáúåêòûã ïàðàìåòðààð íü àíãèëàõ æèøýý àâ÷ ¿çüå. Áàéãàëü øèíæëýëèéí õè÷ýýëýýð áèä àìüòíû àéìãèéí òóõàé ¿çäýã. Àìüòäûã ¿íäñýí òºð뺺ð íü àíãèëäàã. Íýã òºðºëä àäèë îð÷èíä àìüäàðäàã àìüòàä áàãòñàí áàéäàã. Àìüòäûí àíãèëëûã áàéãàëü øèíæëýëèéí íîìíîîñîî ¿çýýðýé. Îäîî õóâöàñíû àíãèëëûã á¿ä¿¿â÷ýýð ä¿ðñýëæ ¿ç¿¿ëüå [Çóðàã 4.11]. Õóâöàñ Ýìýãòýé Ýðýãòýé Õ¿¿õäèéí Ãàäóóð Äîòóóð Ãàäóóð Äîòóóð Ãàäóóð Äîòóóð çóðàã 4.11 Õóâöàñíû àíãèëàë□ îáúåêòûã åðºíõèé ¿éëäëýýð íü àíãèëàõ æèøýý àâ÷ ¿çüå. Òýýâðèéã õýðýãñëèéã äàðààõ á¿ä¿¿â÷ýýð ä¿ðñýëæ áîëíî [Çóðàã 4.12]. Òýýâðèéí õýðýãñýë Õ¿í òýýâðèéí À÷àà òýýâðèéí çóðàã 4.12 Òýýâðèéí õýðýãñëèéí àíãèëàë
  • 112. 112 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð òýìäýãëýæ àâ îáúåêòûí íýð, øèíæ ÷àíàð, îð÷èí íü çàðèìäàà îáúåêòûã òîäîðõîé, á¿ðýí èëýðõèéëäýãã¿é. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíä á¿ëýã îáúåêò õýä õýäýí åðºíõèé øèíæ ÷àíàðòàé îðøèí áàéäàã. òýä ¿éëäëýýðýý àäèë, òýäãýýðò àäèë õàðèëöàí ¿éë÷ëýë õèéæ òîäîðõîé èæèë ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã. èõýâ÷ëýí òýä íýã îð÷èíä îðøäîã. ýäãýýð îáúåêòûã á¿ëýã îáúåêò ãýíý. àñóóëò 1. Òýýâðèéí õýðýãñýë õ¿í òýýâðèéí áà à÷àà òýýâðèéí ãýñýí á¿ëýãò àíãèëàãääàãèéã òàéëáàðëàæ, ýäãýýðèéí õîîðîíäûí ÿëãààã ÿðèëöàíà óó. 2. Îáúåêòûã ïàðàìåòðààð áà ¿éëäëýýð àíãèëñàí æèøýýã òóñ á¿ð òàéëáàðëàíà óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ìýäýýëýë áà êîìïüþòåð á¿ëýãò îáúåêòûã ïàðàìåòðààð áîëîí ¿éëäëýýð íü àíãèëñàí æèøýýã ò¿¿æ áè÷. Ñîðèë 1. Ìýäýýëýë ç¿éí õè÷ýýë äýýð êîìïüþòåð àøèãëàí á¿òýýñýí îáúåêòóóäàà íýðëýýðýé. 2. Õ¿í îáúåêòûí ìýäýýëëèéã õýðõýí õ¿ëýýæ àâäàã áà áîëîâñðóóëäàã òàëààð, ìºí ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààíä êîìïüþòåðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã òàéëáàðëààðàé. 3. Áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð ¿çñýí îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã òîäîðõîéëæ, ººð õîîðîíäîî ÿðèëöàíà óó. 4. Ñîíèðõñîí çóðãàà ñîíãîæ çóðãàí äýýð áóé îáúåêòóóäûí ïàðàìåòð áà ¿éëäëèéã õ¿ñíýãòýýð ä¿ðñýëæ ¿ç¿¿ëíý ¿¿? 5. Àíãè òàíõèìäàà áàéãàà íýãýýñ õî¸ð îáúåêòîîð îíüñîãî çîõèîæ àíãèéí íºõ人𺺠áîëîí ãýðèéíõíýýðýý òààëãààðàé. 6. Öýöýãò óðãàìëûã á¿òöýýð íü àíãèëæ äàðààõ á¿ä¿¿â÷èéã ã¿éöýýãýýðýé [Çóðàã 4.13]. Öýöýãò óðãàìàë ¯íäýñ Èø Íàâ÷ çóðàã 4.13 Öýöýãò óðãàìëûí á¿òýö
  • 113. §4.5. çàãâàð Óíøëàãà Áèä ºìíºõ á¿ëýãò îáúåêòûã òàíüæ ìýäýõèéí à÷ õîëáîãäëûí òàëààð ÿðèëöñàíûã òà íàð ñàíàæ áàéãàà áèç äýý? Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îáúåêòóóä õàðàõàä ýíãèéí þì øèã ìºðò뺺 ¿íýí õýðýãòýý ãàéõàëòàé õà÷èí, íàðèéí, íèéëìýë áàéäàã. Àëèâàà îáúåêòûã ñàéòàð òàíèõûí òóëä ò¿¿íèé íýð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷íûã çºâ òîäîðõîéëæ, àíãèëàõ íü ÷óõàë áàéäãèéã áèä ìýäíý. Çàðèì òîõèîëäîëä îáúåêòûã òàíèõàä ò¿¿íèé á¿õ ïàðàìåòðûã ìýäýõ áîëîìæã¿é ýñâýë øààðäëàãàã¿é áàéäàã. Åð íü áèä îáúåêòûí çàðèì ïàðàìåòðûã ë òîäîðõîéëäîã. Áèäíèé àìüäàð÷ áóé äýëõèé åðòºíöºä îáúåêò á¿ð îëîí øèíæ ÷àíàðòàé, ¿éëäýëòýé, ò¿¿íýýñ ãàäíà áóñàä îáúåêòòîé õàðèëöàí õàìààðàëòàé áàéäàã. Èéìýýñ àëèâàà îáúåêòûã çºâõºí íýð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷íîîð òàíèõàä õàíãàëòã¿é áàéäàã áàéíà. Õ¿í òºðºëõòºí îáúåêòûã èë¿¿ ñàéí òàíèí ìýäýõ àðãûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ýíý áîë òóõàéí îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëàõ þì. Àëèâàà îáúåêòûí íýð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èí, àíãèëàë íü á¿õýëäýý ò¿¿íèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã èëýðõèéëíý. Øèíý îáúåêòûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ñàéòàð öóãëóóëæ ¿¿íèé ¿íäñýí äýýð óã áîäèò îáúåêòûã èë¿¿ îéðîëöîî ä¿ðñýëæ áîëíî. Òîäðóóëáàë, áèäíèé ñàéí ìýäýõ íýð, ïàðàìåòð, óòãà, ¿éëäýë, îð÷èí, àíãèëàë çýðãèéí ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí îáúåêòûã àäèëàâòàð ä¿ðñýëíý ãýñýí ¿ã. Ýíý íü áèäýíä îáúåêòûã îðëóóëàã÷ áóþó áîäèò îáúåêòûí ä¿ðñëýë äýýð ¿éëäýë õèéæ õ¿ññýí ¿ð ä¿íãýý ãàðãàæ àâàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Îáúåêòîä òîõèðñîí îðëóóëàã÷èéã çàãâàð ãýõ íü ÷ áèé. çàãâàð áîë îáúåêòûí ä¿ðñëýë áà áîäèò áàéäëûí íüàäèëòãàë. Õ¿í ÿàãààä çàãâàð á¿òýýõ øààðäëàãàòàé âý? Ýíý àñóóëò õ¿í òºðëºõòíèé õºãæëèéí á¿õ ò¿¿õòýé õîëáîîòîé. Õ¿í ýõëýýä àìüäðàõ, õºäºëìºðëºõèéí òóëä áàéãàëèéí çóðàã 4.14 Ýðòíèé õ¿í áà áàéãàëèéí ¿çýãäýë¿çýãäëèéí òàëààðõ ìýäëýãèéã õóðèìòëóóëæ áàéñàí. Îëñîí ìýäëýãýý àìüäðàëàà ñàéæðóóëàõàä àøèãëàæ áàéâ. Çóðàã 4.14-èéã àíõààðàëòàé àæèãëàæ, þóã ä¿ðñýëñýíèéã ººð õîîðîíäîî ñàéòàð ÿðèëöààðàé. Õ¿í òºðºëõòºí õºãæèõèéí òóëä áàéãàëèéí îáúåêòûã òàíèí ìýäýõ øààðäëàãàòàé áîëæ, ò¿¿íèé çàãâàðûã áàéãóóëæ ýõýëñýí áàéíà. Îð÷èí ¿åä àëèâàà îáúåêòûí çàãâàðûã êîìïüþòåðýýð áàéãóóëäàã áîëëîî. Õ¿í òºðºëõòºí ºíººã õ¿ðòýë çàãâàð áàéãóóëàõ òàëààð àñàð èõ òóðøëàãà õóðèìòëóóëààä áàéíà. Çóðàã 4.15-ûã àíõààðàëòàé àæèãëàæ, þóã ä¿ðñýëñýíèéã ººð õîîðîíäîî ñàéòàð ÿðèëöààðàé. çóðàã 4.15 Öàã àãààðûí ìýäýý
  • 114. 114 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð Áèäíèé àìüäàð÷ áóé äýëõèé åðòºíöºä îáúåêò á¿ð íèéëìýë áàéäàã ó÷ðààñ ÿíç á¿ðèéí îáúåêòòîé çºâ àæèëëàæ ñóðàõ íü ÷óõàë áàéäàã. ¯¿íèé òóëä ýõëýýä ýäãýýð áîäèò îáúåêòûí õÿëáàðøóóëñàí õóâèëáàð áîëîõ îáúåêòûí çàãâàðûã àøèãëàäàã. Áèä àìüäðàë äýýð èõýíõè òîõèîëäîëä îáúåêòûí çàãâàðòàé ë àæèëëàäàã. Çàãâàð íü õ¿íä îáúåêòûí ÿíç á¿ðèéí îð÷èí äàõü íºõöºë áàéäëûã òàíèí ìýäýõýä òóñàëäàã. Áîäèò îáúåêòûí çàãâàð äýýð õ¿í õ¿ññýíýýðýý ¿éëäýë õèéí øèíæèëæ, ò¿¿íèéã òàíüæ ìýääýã. Õàðèí õ¿í çàãâàðò øèíæèëãýý õèéõäýý êîìïüþòåðûã àøèãëàäàã. Êîìïüþòåð íü õ¿íä çàãâàðûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõàä ¿íýëæ áàðøã¿é òóñ õ¿ðãýäýã. Çàãâàðûã áàéãóóëàõàä ìºðäºõ õàòóó ÷àíä ä¿ðýì áàéäàãã¿é. Çàðèì çàãâàð íü îáúåêòûí áàãàñãàñàí õóóëáàð ÷ áàéäàã. Èéì çàãâàðûí æèøýý áîë òîãëîîì þì. Õ¿¿õä¿¿ä áàãà íàñíààñàà ë ÿíç á¿ðèéí òîãëîîì, õ¿¿õýëäýé, ìàøèí çýðãýýð òîãëîæ ºññºí. Òîãëîîì íü çóðàã 4.16 Òîãëîîìáîäèò îáúåêòûí çàãâàð áà õ¿¿õä¿¿ä ò¿¿ãýýð òîãëîæ õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã òàíüæ ìýääýã [Çóðàã 4.16]. òýìäýãëýæ àâ çàãâàð áîë îáúåêòûí ä¿ðñëýë áà áîäèò áàéäëûí íü àäèëòãàë. àëèâàà îáúåêòûí íýð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èí, àíãèëàë íü á¿õýëäýý ò¿¿íèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã èëýðõèéëíý. Øèíý îáúåêòûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ñàéòàð öóãëóóëæ ¿¿íèé ¿íäñýí äýýð óã áîäèò îáúåêòûã èë¿¿ îéðîëöîî ä¿ðñýëæ áîëíî. ýíýõ¿¿ ä¿ðñëýë áîë çàãâàð þì. àñóóëò 1. Òà íàð õè÷ýýë äýýð ÿìàð, ÿìàð çàãâàð àøèãëàæ áàéñàí áý? 2. Îáúåêòûí çàãâàðûí à÷ õîëáîãäëûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó? 3. ªºðèéíõºº òîãëîõ äóðòàé òîãëîîìûã íýðëýæ, ò¿¿íèéõýý áîäèò îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðûã ÿðèëöàíà óó. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð ÿìàð, ÿìàð çàãâàðûã þóíä àøèãëàæ áàéñíàà òàíèëöóóëàõàä áýëòãýæ èðýýðýé.
  • 115. §4.6. çàãâàðûÍ àÍãèëàë Óíøëàãà Ñóðãóóëü äýýð õ¿¿õä¿¿ä ÿíç á¿ðèéí îáúåêòóóäûã çàãâàðûí òóñëàìæààð òàíèí ìýäýæ ýõýëäýã. Áèîëîãèéí êàáèíåòàä àìüòäûí àðàã ÿñ áîëîí áèäíèé ìýäýõã¿é àðààòàí æèã¿¿ðòíèé ÷èõìýë ÷ áàéäàã. Ýäãýýð íü ìàòåðèàëëàã çàãâàð áºãººä áîëîìæèò ìàòåðèàëààð òóõàéí îáúåêòûã äóóðàéëãàí õèéñíýýðýý àäèë áàéíà. Àëèâàà íýã îáúåêòîä ò¿¿íèé ãàäààä òºðõòýé òºñººòýé îëîí òîîíû çàãâàð áàéäàã. Æèøýý íü Çóðàã 4.17. Ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ äýëõèéã ýðãýí òîéðîí äàëàéãààð õ¿ðýýëýãäñýí, õàâòãàé õýëáýðòýé, àâàðãà ÿñò ìýëõèé áà çààíû íóðóóí äýýð òîãòäîã õýìýýí îéëãîäîã çóðàã 4.17 áàéæýý [Çóðàã 4.18(à)]. ªíººäºð áèä äýëõèé áºìáºðöºã õýëáýðòýéã ñàéí Øóâóóíû ìýäíý. Äýëõèéí çàãâàð áîëîõ ãëîáóñ áîë ìàòåðèàëëàã çàãâàð þì [Çóðàã ÷èõìýë4.18(á)]. Çàãâàð íü õ¿íä îáúåêòûí òàëààð èë¿¿ èõ ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. àëèâàà çàãâàðûã ìàòåðèàëëàã áà ìýäýýëëýí çàãâàð ãýæ àíãèëäàã. Áîäèò îáúåêòûã äóóðàéëãàí õèéñýí çàãâàðûã ìàòåðèàëëàã çàãâàð ãýíý. Áèä ºâõºí àòåðèàëëàã àãâàðòàé æèëëàäàãã¿é. ç ì ç à Õ¿¿õä¿¿ä çóðãèéí õè÷ýýë äýýð õàðæ çóðàõ ¿ç¿¿ëýíã àøèãëàäàã. Áèä çóðæ áóé ç¿éëèéíõýý õýëáýð, õýìæýý, óòãà, àãóóëãûã ä¿ðñëýõèéã ýðìýëçäýã. Áîäèò çóðàã 4.18(à) çóðàã 4.18(á) îáúåêòûí ä¿ðñëýë áóþó ìàòåìàòèêèéí òîìü¸î, áè÷âýð, ýõ, á¿ä¿¿â÷, çóðàã, øóãàì çóðàã, õ¿ñíýãò çýðãèéã ìýäýýëëýí çàãâàð ãýíý [Çóðàã 4.19]. Ýäãýýð íü áîäèò îáúåêòûí øèíæèéã òóñãàñàí ä¿ðñëýë þì. Õ¿í çºâõºí îáúåêòûí ìàòåðèàëëàã çàãâàðûã á¿òýýäýãã¿é. Áèä õè÷ýýë äýýð èõýâ÷ëýí áîäèò îáúåêòûí ìàòåðèàëëàã áóñ áóþó ìýäýýëëýí çàãâàðòàé àæèëëàäàã. Æèøýý íü, àìüòàí, óðãàìàëûí çóðàã, ãàçàð ç¿éí çóðàã, öàõèëãààí õýðýãñëèéí ñõåì, àëãîðèòìûí áëîê ñõåì çýðýã íü ìýäýýëëýí çàãâàð þì. Ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëä òîìü¸îã èõ õýðýãëýäýã. Æèøýý íü, ó=ax+â íü øóëóóíû òýãøèòãýë ãýæ íýðëýãäýõ ìýäýýëëèéí îáúåêò. Ýíý íü øóëóóí õýìýýõ ãåîìåòð îáúåêòûã òºëººë¿¿ëýí ñóäëàõ áîëîìæèéã îëãîõ òóë ìàòåðèàëëàã áóñ çàãâàðûí æèøýý áîëíî. Áèä ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëýýð áîäëîãî áîääîã. Áîäëîãî áîë ìýäýýëëýí çàãâàð. Èëýðõèéëëèéã õÿëáàð÷ëàõ, òîîí óòãûã ãðàôèêààð ýñâýë õ¿ñíýãòýýð èëýðõèéëýõ íü ìýäýýëëèéã òîîãîîð, õ¿ñíýãò áà çóðãààð ä¿ðñýëæ áàéãàà õýðýã áîëíî. Õ¿í îáúåêòûí ìýäýýëëýí çàãâàðûã ìýäýýëëèéí òºðºë á¿ðèéí õýëáýðèéã àøèãëàí ä¿ðñýëäýã. Æèøýý íü áè÷âýð, õ¿ñíýãò, ãðàôèê, òîìü¸î, á¿ä¿¿â÷ ãýõ ìýò. x y z d A B C D (à) (á) (â) (ã) (ä) çóðàã 4.19 Ìýäýýëëýí çàãâàðûí òºðë¿¿ä
  • 116. 116 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð Äàâàà Ìÿãìàð Лõàãâà 10.15-10.55 10.15-10.55 10.15-10.55 11.45-12.25 11.45-12.25 11.45-12.25 11.00-11.40 11.00-11.40 11.00-11.40 9.30-10.10 9.30-10.10 9.30-10.10 8.00-8.40 8.45-9.25 8.00-8.40 8.45-9.25 8.00-8.40 8.45-9.25 Áàãøèéí íýðñ Áàòõèøèã 6à 91 6à 91 6à 91 91 6à Äîðæõàíä 71 71 Àëòàíõóÿã 51 61 94 51 94 51 61 94 94 51 Îþóíáàò 92 64 91 92 91 92 64 91 91 92 Àìãàëàí 52 63 8ã 52 8ã 52 63 8ã 8ã 52 Àëòàíãýðýë 53 6ã 7á 6ã 7á 53 6ã 7á 6ã 7á Ï¿ðýáàò 91 91 91 (à) Îòãîíáààòàð 91 54 91 91 91 54 91 91 91 Íàñàíáàò 62 65 71 65 71 71 71 65 71 71 çóðàã 4.20 Ìýäýýëëýí çàãâàðûí òºðë¿¿ä Õ¿ðýëáààòàð 91 91 55 91 55 61 94 61 55 61 Óÿíãà 91 71 86 91 71 64 91 64 86 71 86 64Áèä ºìíºõ á¿ëýãò îáúåêòûí òàëààðõ Ýðäýíýõ¿¿ 56 56 72 56 72 63 8ã 63 72 63 Ñ¿ðýíõîðëîî 9 8 6 6 1 9 6 5 65 7 5 6 6 6 1 5 6 1 1 3 ã á 3 6 1 6 3ìýäýýëëèéã õ¿ñíýãòýýð ä¿ðñýëæ ñóðñàí Îþóíõ¿¿ 5 9 8 7 7 5 8 1 7 8 1 7 8 7 1 8 1 8áèëýý. (á) Îáúåêòûí ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëàõàä òýäãýýðèéí òýìäýãëýãýý ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Õ¿í ìýäýýëëèéã ¿ñýã áóþó õýëíèé òýìäýãòèéí òóñëàìæààð ä¿ðñýëäýã. Ôèçèêèéí õè÷ýýë äýýð ¿çýãäëèéã òîìü¸îãîîð èëýðõèéëäýã. Àðèôìåòèêèéí õýë íü òýìäýãòýýð áóþó öèôð¿¿äýýð èëýðõèéëýãääýã. Õ¿ì¿¿ñ àÿëàë, çóãààëãàíä ÿâàõäàà ãàçðûí çóðàã àøèãëàäàã. Ýíä äýëõèéã õàâòãàé ãýæ òîîöäîã áàéíà. Äýëõèé çºâ áºìáºðöºã áèø ÷ äàëàéãààð àÿëàõàä ìºí ë ãàçðûí çóðàã àøèãëàäàã. ̺í àíãèéí õè÷ýýëèéí õóâààðü ñóðàëöàã÷äàä îéëãîìæòîé, ýíãèéí áàéäàã áîë áàãø íàðûí õè÷ýýëèéí õóâààðü àíãèéí õóâààðèàñ ººð áàéäàã. Ýíý íü áàãø, ñóðàëöàã÷äûí àøèãëàäàã õè÷ýýëèéí õóâààðü õî¸ð ººð çàãâàðòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ýäãýýð íü ìàòåðèàëëàã áóñ çàãâàðûí æèøýý áîëíî [Çóðàã 4.20]. Õ¿íèé õýë ÿðèà íü ìºí ìýäýýëëýí çàãâàð þì. Ìîíãîë, îðîñ, àíãëè õýë¿¿ä íü òýìäýãò¿¿äýýð èëýðõèéëýãäýõ ìýäýýëëýí çàãâàð áóþó ò¿¿íèéã ¿ñãýí ìýäýýëëèéí çàãâàð ÷ ãýæ íýðëýäýã. Òà íàðûí àìòàðõàí óíøèõ äóðòàé äóó, ø¿ëýã, ÿðóó íàéðàã, ¿ëãýð ¿ñãýí ìýäýýëëèéí çàãâàðûí æèøýý þì. Áèäíèé ñàéí ìýäýõ õ¿ñíýãò ìààíü ìýäýýëëýí çàãâàð áºãººä îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð, ò¿¿íèé óòãûã òýãø ºíöºãò í¿äýíä ä¿ðñýëäýã. òýìäýãëýæ àâ àëèâàà çàãâàðûã ìàòåðèàëëàã áà ìýäýýëëýí çàãâàð ãýæ àíãèëäàã. Áîäèò îáúåêòûãäóóðàéëãàí õèéñýí çàãâàðûã ìàòåðèàëëàã çàãâàð ãýíý. Áèä çºâõºí ìàòåðèàëëàã çàãâàðòàéàæèëëàäàãã¿é. õè÷ýýë äýýð áèä èõýâ÷ëýí ìýäýýëëèéí çàãâàðòàé àæèëëàäàã. Áîäèò îáúåêòûíä¿ðñëýë áóþó ìàòåìàòèêèéí òîìü¸î, áè÷âýð, ýõ, á¿ä¿¿â÷, çóðàã, øóãàì çóðàã, õ¿ñíýãò çýðãèéãìýäýýëëýí çàãâàð ãýíý. àñóóëò • Çàãâàðûí òºðë¿¿äèéã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó? • Ìýäýýëëýí çàãâàðûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó? ãýðèéí äààëãàâàð • Áàéãàë øèíæëýëèéí õè÷ýýëýýð ñóäàëäàã îáúåêòûí ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëíà óó?
  • 117. §4.7. çàãâàð×ëàë Óíøëàãà Áèä ºäºð á¿ð áîäèò îáúåêòûí çàãâàðûã ¿¿ñãýäýã áà ýíý íü áèäíèé òàíèí ìýäýõ ¿éë ÿâöàä òóñòàé áàéäàã. Áèä ÿìàð íýã ç¿éëèéã øèíýýð òàíèí ìýääýã íü îáúåêòûí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäãààñ ë ¿¿äýëòýé. Àëèâàà çàãâàð áîäèò þìñ, ¿çýãäëèéí òàëààðõ õ¿íä áóé ìýäýýëëèéí òóñëàìæààð áèé áîëæ, ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Õ¿íèé ìýäýýëëèéã çºâ îéëãîõ, áîëîâñðóóëàõ ìýäëýã, ÷àäâàð íü ò¿¿íèé õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã òàíüæ ìýäýõ áîëîí çàãâàðûã áàéãóóëàõ ÷àäâàðò íºëººëíº. Áîäèò îáúåêòûã øèíæëýõèéí òóëä ò¿¿íèé òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, îáúåêòûí ìýäýýëëýí çàãâàðûã ñàéòàð áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Çîðèëãîîñ õàìààð÷ çàãâàðûã ÿàæ õèéõýý øèéääýã. ßíç á¿ðèéí çîðèëãîîð á¿òýýñýí ìàòåðèàëëàã çàãâàðûí æèøýýòýé òàíèëöúÿ. • Ãàäààä ä¿ð òºðõèéã ä¿ðñëýõ çîðèëãîòîé çàãâàð. Æèøýý íü, îíãîö, ìàøèí, óñàí îíãîöíû çàãâàð. Ýäãýýð çàãâàðûã øèíæëýõ íü õºðºí㺠ìºí㺠õýìíýõ çýðýã îëîí à÷ õîëáîãäîëòîé. • Òàíèí ìýäýõ çîðèëãîòîé çàãâàð. Æèøýý íü, ñóðãàëòàíä àøèãëàäàã ¿ç¿¿ëýõ õýðýãñýë. Òà íàð èéì çàãâàðûí æèøýýã íýðëýýðýé. • Ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ çîðèëãîòîé çàãâàð. Æèøýý íü, àìüä îðãàíèçìûí îáúåêòûí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ õèéìýë ýðõòýí. Ýíý íü õ¿íä ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã íèéãìèéí íýãýí ãèø¿¿í áàéõàä íü òóñëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Îäîî ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëàõ æèøýýí äýýð ÿðèëöúÿ. Áîäèò îáúåêò áîëîõ íîõîéíû çóðàã çóðúÿ. Ýõëýýä ýíýõ¿¿ îáúåêòîä ò¿¿íèé ãàäààä òºðõòýé õîëáîîòîé ÿìàð ïàðàìåòð áàéãààã òîäîðõîéëíî. ¯¿íèé òóëä ãàäààä õýëáýð òºðõ, ¿ñíèé ºíãº, ìºí íîõîé ÿìàð ç¿éë õèéæ ÷àääàãèéã òîäîðõîéëíî. Îëîí ïàðàìåòð áàéõ òóñàì íîõîéíû ãàäààä òºðõèéã ñàéí çóðàõ áîëíî. Íîõîéíû çóðàã íü ìýäýýëëýí çàãâàð áîëíî. Îäîî íîõîéã àðàé ººð çîðèëãîîð çóðúÿ. Õèëèéí ÷àíäàä àëáà õààäàã õèë÷èí íîõîéíû ìýäýýëëýí çàãâàðûã á¿òýýå. Ýíý òîõèîëäîëä íîõîé ãýäýã îáúåêòûí ºìíºõ çàãâàðàà ººð ïàðàìåòðààð ä¿ðñëýõ øààðäëàãàòàé. ̺ðäºõ ¿åäýý ã¿éõ õóðä, ¿íýðëýõ ÷àäâàð ãýñýí ïàðàìåòð, ìºð îëîõ, õººæ ã¿éöýõ, ýçíèéõýý çààâðûã äàãàõ çýðýã ¿éëäýë áàéíà. Ýäãýýðèéã øèíãýýñýí íîõîé çóðâàë õèë÷èí íîõîéíû çóðàã áóþó ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëæ ÷àäíà. Òà íàð õèë÷èí íîõîéíû ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëæ, ò¿¿íèé ÿìàð ïàðàìåòðèéã èë¿¿ ä¿ðñýëñýíýý íàéç íºõºäòýéãýý ÿðèëöààðàé. àëèâàà îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëàõ ¿éë ÿâöûã çàãâàð÷ëàë ãýíý. ̺í ÿíç á¿ðèéí çîðèëãîîð á¿òýýñýí çóñëàíãèéí áàéøèíãèéí õî¸ð çàãâàðûã àâ÷ ¿çüå. Ýõíèé çàãâàð íü åðºíõèé çóðàã, ¿¿íèé òóñëàìæààð áèä áàéøèíãèéí ãàäààä õýëáýð òºðõèéã ìýäýæ àâíà. Õàðèí áèäýíä ò¿¿íèé õýì- çóðàã 4.21 Çóñëàíãèéí áàéøèíãèéí ìýäýýëëýí çàãâàðæýý, ºðººí¿¿äèéí äîòîîä çîõèîí
  • 118. 118 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàðáàéãóóëàëò õýðýãòýé áîë ò¿¿íèé ïëàí çóðàã õýðýãòýé. Ïëàí çóðàã áîë çóñëàíãèéí áàéøèíãèéí äîòîð òàëûã õàðóóëñàí ìýäýýëëýí çàãâàð. ¯¿íèé òóñëàìæààð áèä óã áàéøèíä õýð çýðýã òóõòàé àìüäðàõûã ¿íýëæ ÷àäíà. Öýöýãíèé ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëúÿ. Áèîëîãèéí ïàðàìåòð íü ¿íäýñ, ìº÷èð, íàâ÷íû õýëáýð, öýöãèéí á¿òýö, àìüäðàõ îð÷íîîð òîäîðõîéëîãäîíî. Ýäãýýð ïàðàìåòðûã øèíæèëæ öýöãèéã çóðíà. Öýöãèéã çóðàõàä ò¿¿íèé ãàäààä òºðõ ÷óõàë áîëíî. ¯¿íýýñ ¿çýõýä àëèâàà îáúåêò ÿíç á¿ðèéí çóðàã 4.22 Öýöýãíèé ìýäýýëëýí çàãâàðìýäýýëëýí çàãâàðààð èëýðõèéëýãäýõ áîëîìæòîé áàéíà. Ìýäýýëëýí çàãâàð íü çîðèëãîîñ, òýðõ¿¿ çîðèëãîä àøèãëàãäàæ áóé á¿ëýã ïàðàìåòðààð ÿëãàãäàíà. Æèøýý íü, ìýäýýëëýí çàãâàðûã áè÷âýðýýð, çóðãààð, õ¿ñíýãòýýð ä¿ðñýëæ áîëíî. Õºãæìèéã çóðàà÷ çóðãààð, õºãæèì÷èí õºãæìèéí àÿëãóóãààð, ÿðóó íàéðàã÷ ø¿ëãýýð, á¿æèã÷èí á¿æãýýð ä¿ðñýëíý. çóðàã 4.23 Ìýäýýëëýí çàãâàðûí ä¿ðñëýë■ Áÿöõàí õ¿íýýð çàãâàð÷ëàõ íü Òà íàðò áÿöõàí õ¿íýýð çàãâàð áàéãóóëàõ òàëààð òàíèëöóóëúÿ. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé îáúåêò “áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ”-ýýñ òîãòäîã ãýæ ¿çüå. Õàòóó, õèéí, óñàí ãýñýí 3 ÿíçûí áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ áàéäàã ãýæ òîõèðú¸. Òýãâýë îäîî áÿöõàí õ¿ì¿¿ñèéã õîîðîíä íü ÿëãàõ õýðýãòýé. Õàòóó áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ íü ãàð ãàðààñàà ÷àíãà áàðèëöàí ýãíýí çîãññîí áàéäàã, õàðèí óñàí áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ ìºí ë ýãíýí çîãñîõ áîëîâ÷ ãàð ãàðààñàà áàðèëöäàãã¿é. Õèéí áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ áàéðàíäàà çîãñîæ ÷àääàãã¿é áàéíãà ã¿éæ áàéäàã. Áÿöõàí õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýëëýí çàãâàðûã çóðãààñ ¿çíý ¿¿ [Çóðàã 3.24]. çóðàã 4.24 Áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ
  • 119. 4.7 Çàãâàð÷ëàë 119 çóðàã 4.25 Øèëýí àÿãàòàé óñ áà çóðàã 4.26 Àÿãàòàé õàëóóí öàé çóðàã 4.27 Ñòàêàíòàé óíäàà áà áÿöõàí õ¿ì¿¿ñèéí çàãâàð áà áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýí çàãâàð áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýí çàãâàð Ýäãýýð áÿöõàí õ¿ì¿¿ñèéí òóñëàìæààð áèä îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëæ áîëíî. Æèøýý íü, øèëýí àÿãàòàé óñíû çàãâàðûã çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý [Çóðàã 4.25]. Õàðèí øèëýí àÿãàíä õàëóóí öàé áàéãàà áîë øèíãýíèé äýýä õýñýãò õýä õýäýí õèéí áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ áàéíà [Çóðàã 3.26]. Øèëýí àÿãàíä õèéæ¿¿ëñýí óñ áàéãàà áîë øèíãýíèé äîòîð õýä õýäýí õèéí áÿöõàí õ¿ì¿¿ñ íýìæ çàãâàð÷ëàõ õýðýãòýé áîëíî. Òýäãýýð íü õèéí áºìáºëã¿¿äèéã ä¿ðñëýõ þì [Çóðàã 3.27]. Áèä áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð áîäèñûí òºëºâ áàéäëûã ñóäàëñàí. Òà íàð áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð õèéñýí òóðøèëòàà áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýýð çàãâàð÷ëààðàé. òýìäýãëýæ àâ õ¿íèé ìýäýýëëèéã çºâ îéëãîõ, áîëîâñðóóëàõ ìýäëýã, ÷àäâàð íü ò¿¿íèé õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã òàíüæ ìýäýõ áîëîí çàãâàðûã áàéãóóëàõ ÷àäâàðò íºëººëíº. Áîäèò îáúåêòûã øèíæëýõèéí òóëä ò¿¿íèé òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, îáúåêòûí ìýäýýëëýí çàãâàðûã ñàéòàð áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. çîðèëãîîñ õàìààð÷ çàãâàðûã ÿàæ áàéãóóëàõàà øèéääýã. àëèâàà îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëàõ ¿éë ÿâöûã çàãâàð÷ëàë ãýíý. àñóóëò • Òà íàðò ÿìàð ìàòåðèàëëàã çàãâàð þìñ, ¿çýãäëèéã òàíèæ ìýäýõýä òóñàëñàí áý? Òà íàðò õýðõýí òóñàëñàí òàëààð ÿðèëöàíà óó. • Òà íàðò ÿìàð ìýäýýëëýí çàãâàð þìñ, ¿çýãäëèéã òàíèæ ìýäýõýä òóñàëñàí áý? Òà íàðò õýðõýí òóñàëñàí òàëààð ÿðèëöàíà óó. • Îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëàõ çîðèëãûã òîäîðõîéëæ, òàéëáàðëàíà óó? • Áóñàä õè÷ýýëýýð ñóäàëäàã çàãâàðóóäûã æèøýýí äýýð ÿðèëöàíà óó? • Áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýýð áîëîìæèò îáúåêòûã çàãâàð÷èëæ, òàéëáàðëàíà óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. ªºð, ººð çîðèëãîîð íýã áà õýñýã îáúåêòûí çàãâàðûã áàéãóóëæ äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºãëº. îáúåêòûí ïàðàìåòð áà îð÷èí Õ¿ñíýãò 4.10 îáúåêòûí ïàðàìåòð çîðèëãî ¯éëäýë îð÷èí íýð Íýð Óòãà 2. Òîîíû ìàøèíû ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëíà óó?
  • 120. §4.8. çàãâàð ÁàéãÓÓëàõàÄ ÌýÄýýëýë ÁàÊîÌïüþòÅðèéÍ ã¯éÖýòãýõ ¯¯ðýã Óíøëàãà Àëèâàà îáúåêòòîé áàðàã àäèëõàí çàãâàðûã áàéãóóëàõàä ò¿¿íèé òàëààðõ áîäèòîé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Îáúåêòûã áèä øèíæ ÷àíàð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷èí, àíãèëëààð òîäîðõîéëñîí. Õ¿íèé ìýäðýõ¿éí ýðõòýí áèäíèé ÿíç á¿ðèéí îáúåêòûí òàëààð ìýäýðñýí ìýäýýëëèéã òýýæ áàéäàã. Äýëõèé åðòºíö áèäíèéã äóó, àìò, ¿íýð çýðãýýð áàéíãà õ¿ðýýëæ áàéäàã. Ýíý á¿ãä íü îáúåêòûí øèíæ ÷àíàð áà áàéãàëèéí ¿çýãäëèéí õ¿íèé õàðàõ, ñîíñîõ, àìòëàõ, ¿íýðëýõ, òýìòðýõ ìýäðýõ¿éí ýðõòíýýð äàìæèí õ¿íä ìýäðýãäýæ áàéãàà ìýäýýëýë þì. Ýäãýýðèéí òóñëàìæààð õ¿í ýõëýýä ìýäýýëëýí çàãâàðûã á¿òýýäýã. Í¿ä îáúåêòûí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã. Íîìûí ¿ñýã, óðàí çóðàã, ãàçàð ç¿éí êàðò, çàìûí òýìäýã, æ¿æèã çýðýã íü áèäýíä õàðàõ ýðõòíýýð õ¿ðòýãäýæ áóé ìýäýýëýë þì. Ñîíñîõ ýðõòýí ÷èõ îáúåêòûí äóóíû òºðëèéí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã. ¯¿íä ÿðèà, óòàñíû äóóäëàãà, õºãæèì, øóóãèàí îðíî. Áèäíèéã õ¿ðýýëýí áóé ¿íýð õàìãèéí ÷óõàë ìýäýýëýë. Çàðèìäàà àìüäðàëä õýðýãòýé. Õèíø¿¿ ¿íýðòñýíýýð ãàë ãàðàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ ÷àääàã. Îáúåêòûí àìòûí ìýäýýëýë íü àìòëàõ ýðõòíèé ¿éëäëèéí ¿ð ä¿í. Õàðàíõóé ºðººíä áèä õàð áà öàãààí áºìáºãèéã ÿëãàõã¿é. Õàðèí íýãèéã õóâàíöàðààð, íºãººã øèëýýð õèéñýí áàéâàë áàðüæ ¿çýýä ÿëãàíà. Õ¿í áàðèõ, òýìòðýõ ìýäðýõ¿éí ýðõòíýý𠺺ð ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâäàã. Ýíý ýðõòíèé òóñëàìæààð õàëóóí, õ¿éòýí, òýãø, áàðçãàð ãàäàðãóó çýðãèéã ÿëãàíà. Ìýäðýõ¿éí ýðõòí¿¿ä îáúåêòûã á¿ðýí ã¿éöýä òàíèõàä õàíãàëòã¿é. Õ¿íä îáúåêòûã ñàéòàð òàíèõàä òóñãàé òåõíèê õýðýãñýë áóþó ÿíç á¿ðèéí îáúåêòûí íºõöºë áàéäëûí òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿íèé ìýäðýõ¿éí ýðõòíýýñ èë¿¿ òîäîðõîéëäîã áàãàæ õýðýãñýë òóñàëäàã. Áèä áîäèò îáúåêòûí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí çàãâàðûã áàéãóóëíà. Õàðèí ÿìàð ìýäýýëýëä òóëãóóðëàâàë ÷àíàðòàé çàãâàðûã áàéãóóëàõ âý ãýäýã àñóóëò òóëãàð÷ áàéíà. Îáúåêòûí ìýäýýëëèéã öóãëóóëñíû ¿íäñýí äýýð ò¿¿íèé ìýäýýëëýí çàãâàðûã áàéãóóëäàãèéã áèä ìýäíý. Ýíý ìýäýýëýë ÿìàð øèíæ ÷àíàðûã àãóóëæ áàéãààãààñ îáúåêòûí çàãâàðûí ÷àíàð õàìààðäàã. Ìýäýýëýë íü äàðààõ øèíæ ÷àíàðûã àãóóëñàí áàéâàë îáúåêòûí ñàéí ÷àíàðòàé çàãâàðûã áàéãóóëäàã. Ìýäýýëëèéí • ¯íý öýíýòýé áàéõ • Îéëãîìæòîé áàéõ • Õýðýãöýýòýé áàéõ • ÿéöýä áàéõ • Áîäèòîé áàéõ øèíæ íü ìýäýýëëèéí çàãâàðûí ÷àíàðûã òîäîðõîéëäîã. Ìýäýýëëèéí øèíæ ÷àíàðûã òóñ á¿ðä íü æèøýýãýýð òàéëáàðëàÿ.□ Ìýäýýëýë ¿íý öýíýòýé áàéõ øèíæ ÷àíàð: Òà íàðò 5 áà 6 äóãààð àíãèéí ìàòåìàòèêèéí ñóðàõ áè÷èã ¿íý öýíýòýé ìýäýýëýë ºãíº. Õàðèí òà íàðûí ñóðàõ áè÷ãèéí ìýäýýëýë 10 äóãààð àíãèéí õ¿¿õäýä òèéì ÷ àøèã òóñòàé áèø. Òà íàðò 10 äóãààð àíãèéí ìàòåìàòèêèéí ñóðàõ áè÷èã òºäèéëýí ¿íý öýíýòýé ìýäýýëýë çóðàã 4.28 Ìýäýýëëèéí ºãºõã¿é. ¿íý öýíý
  • 121. 4.8 Çàãâàð áàéãóóëàõàä ìýäýýëýë áà êîìïüþòåðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã 121□ Ìýäýýëýë îéëãîìæòîé áàéõ øèíæ ÷àíàð: Ìýäýýëëèéã õýëýýð èëýðõèéëæ áàéãàà ¿åä ò¿¿íèéã õýí õ¿ëýýæ àâàõ íü ÷óõàë áàéäàã. Ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñ ìàíàé îðíû ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäààð àÿëàõ õ¿ñýëòýé ÷ áèä õýëèéã íü ìýäýõã¿é áîë òýäýíòýé îéëãîëöîõ áîëîìæã¿é [Çóðàã 4.29]. □ Ìýäýýëýë õýðýãöýýòýé áàéõ øèíæ ÷àíàð: Òóõàéí öàã ìº÷èä àøèãëàõ ìýäýýëýë áîëîí öàã ¿åý îëñîí ìýäýýëýë õ¿íä ìàø èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. çóðàã 4.29 Îéëãîìæã¿é ìýäýýëýëÁàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë áîëîõîîñ ºìíºõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ìýäýýëýë áà ãàçàð õºäëºëòººñ õàìãààëàõ Õîðãîäîõíàéäâàðòàé àðãûí òàëààðõ ìýäýýëýë íü áàéãàëèéí áàéðàíä îðöãîîíî óó!áýðõøýýëèéã ãàðç áàãàòàé äàâàí òóóëàõ õýðýãöýýò ìý- Ãàçàð õºäëºëòººñ ñýðãèéëöãýýå! ÕÎÐ ÃÎÄäýýëýë ìºí [Çóðàã 4.30]. ÁÀÉ ÎÕ Ð□ Ìýäýýëýë ã¿éöýä áàéõ øèíæ ÷àíàð: Çàðèì ¿åä áèä øóóãèàíû óëìààñ ìýäýýëëèéã á¿ðýí á¿òýí õ¿ëýýí àâ÷ ÷àääàãã¿é. Óóëçàõ öàãàà áóðóó äóóëáàë áèä óóëçàõàä áýðõøýýëòýé áîëíî [Çóðàã 4.31]. □ Ìýäýýëýë áîäèòîé áàéõ øèíæ ÷àíàð: çóðàã 4.30 Ìýäýýëëèéí õýðýãöýý Èòãýëã¿é, òàøàà ìýäýýëýë õ¿íä áóðóó îéëãîãäîæ, àëäààòàé øèéäâýð ãàðãàõàä õ¿ðãýäýã. Õî¸ð õ¿í óóëçàõ öàãàà ñàéí òîõèðñîí ÷ óóëçàõ ãàçðàà áóðóó òîâëîáîë óóëçàõ áîëîìæã¿é áîëíî [Çóðàã 4.32]. ªíººäºð õ¿í òºðºëõòºí àñàð èõ ìýäýýëëèéã õóðèìòëóóëààä áàéíà. Ýíý á¿õ ìýäýýëëèéã õýðõýí áîëîâñðóóëæ, ò¿ãýýõ âý? ¯¿íèéã çºâõºí õ¿í ã¿éöýòãýâýë òóí áýðõøýýëòýé áîëíî. Ýíý ¿éë àæèëëàãààíä êîìïüþòåð ë òóñàëíà. Êîìïüþòåð áèäíèéã ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ àãóó èõ áîëîìæîîð õàíãàæ çóðàã 4.31 ÿéöýä áóñ ìýäýýëëèéí áàéíà. Õ¿í ìýäýýëýëòýé îëîí ÿíçààð, îëîí òàëààð äàìæóóëàëàæèëëàõàä êîìïüþòåðèéã õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàäàã. Êîìïüþòåðýýð ãóòàë, àâòîìàøèíû çàãâàð áîëîí áîäèñûí á¿òöèéí ãàéõàìøèãòàé çàãâàðûã á¿òýýæ áàéíà. Êîìïüþòåð¿¿ä ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîíîîð áîãèíî õóãàöààíä àñàð èõ õýìæýýíèé ìýäýýëëèéã ñîëèëöîõ áîëîìæ á¿ðäñýí. Îð÷èí ¿åèéí êîìïüþòåð íü çºâõºí îáúåêòûí çàãâàðòàé àæèëëàõ áóñ õ¿íèé ìýäëýãèéí ñàëáàðò ÿíç á¿ðèéí øèíý çàãâàðûã ¿¿ñãýæ áàéíà. Êîìïüþòåðèéí ìýäýýëëýí çàãâàðààð áèä êîìïüþòå-ðèéí îëîí òóðøèëòûã õèéæ áîëíî. Ýíý òóðøèëò áîäèò îáúåêòûã òóðøèõ öàã õóãàöàà, õºðºí㺠ìºíãèéã õýìíýäýã à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýíý íü áèäýíä áîäèò îáúåêòûí øèíæ çóðàã 4.32 Õ¿ëýýëò
  • 122. 122 ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã. Çàãâàð÷àíàð áà ò¿¿í äýýð õèéõ ¿éëäëèéã èë¿¿ ñàéí òàíüæ ìýäýõ, ººðèéí õýðýãöýýíäýý íèéö¿¿ëýí àøèãëàõ, óëìààð áîäèò îáúåêòûã óäèðäàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. òýìäýãëýæ àâ àëèâàà îáúåêòòîé áàðàã àäèëõàí çàãâàðûã áàéãóóëàõàä ò¿¿íèé òóõàé áîäèòîé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. îáúåêòûã áèä øèíæ ÷àíàð, ïàðàìåòð, ¿éëäýë, îð÷íîîð òîäîðõîéëñîí. õ¿íèé ìýäðýõ¿éí ýðõòýí áèäíèé ÿíç á¿ðèéí îáúåêòûí òàëààð ìýäýðñýí ìýäýýëëèéã òýýæ áàéäàã. Ìýäðýõ¿éí ýðõòíýýð îáúåêòûã á¿ðýí ã¿éöýä òàíèõàä õàíãàëòã¿é. õ¿íä îáúåêòûã ñàéòàð òàíèõàä òóñãàé òåõíèê õýðýãñýë áóþó ÿíç á¿ðèéí îáúåêòûí íºõöºë áàéäëûí òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿íèé ìýäðýõ¿éí ýðõòíýýñ èë¿¿ òîäîðõîéëäîã áàãàæ õýðýãñýë òóñàëäàã. õ¿í ìýäýýëýëòýé îëîí ÿíçààð, îëîí òàëààð àæèëëàõàä êîìïüþòåðèéã õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàäàã. Ìýäýýëëèéí øèíæ ÷àíàðóóä: 1. Ìýäýýëýë ¿íý öýíòýé áàéõ ÷àíàð: Ìýäýýëëèéí òóñëàìæààð ÿìàð àñóóäëóóä øèéäýæ áàéãààã õýëíý. 2. Ìýäýýëýë îéëãîìæòîé áàéõ ÷àíàð: Õ¿íä çîðèóëñàí ìýäýýëëèéí ä¿ðñëýë, èëýðõèéëýë òîäîðõîé áàéíà. 3. Ìýäýýëýë ýðýëò, õýðýãöýýòýé áàéõ ÷àíàð: Ìýäýýëýë òóõàéí öàã ¿å, íºõöºëä à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà. 4. Ìýäýýëëèéí ã¿éöýä áàéõ ÷àíàð: Ìýäýýëýë õ¿íä îéëãîãäîõ áîëîí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàõàä õ¿ðýëöýýòýé áàéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. 5. Ìýäýýëýë áîäèòîé áàéõ ÷àíàð: Ìýäýýëýë íü òóõàéí îáúåêòûí áîäèò áàéäëûã íàéäâàðòàé èëýðõèéëäýã áàéíà. àñóóëò 1. Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàæ áóé ìàòåðèàëëàã çàãâàðûí æèøýý ãàðãàæ òàéëáàðëàíà óó. Ýäãýýð çàãâàðûã áàéãóóëàõàä áîäèò îáúåêòûí ÿìàð øèíæ ÷àíàð àøèãëàãäàæ áàéíà âý? 2. Õàðàõ ýðõòíýýð õ¿ëýýí àâ÷ áóé ìýäýýëëèéí æèøýý ãàðãàæ òàéëáàðëàíà óó? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Çàãâàðûí ÷àíàðûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó. 2. Õ¿íèé ºäºð òóòìûí àìüäðàë äàõü êîìïüþòåðûí õýðýãëýýã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó. 3. Ìýäýýëëèéí ÷àíàðûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó. 4. Áàéãóóëñàí çàãâàðóóäûí ÷àíàðûã òàéëáàðëàíà óó. Ñîðèë • Óñíû õàòóó, øèíãýí, õèéí òºëâèéí çàãâàðûã áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýýð áàéãóóëíà óó? • Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð öàéíä ¸îòîí óóñàõ ¿çýãäëèéã áÿöõàí õ¿ì¿¿ñèéí îðîíä òîãëîæ ¿ç¿¿ëíý ¿¿? • ̺ñ óñ áîëæ, óëìààð óóðøèõ ¿çýãäëèéã áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýýð çàãâàð÷èëíà óó? • Áàéãàëèéí øèíæëýë õè÷ýýëýýð ñóäàëñàí îéëãîëòóóäûã áÿöõàí õ¿ì¿¿ñýýð çàãâàð÷èëæ, òàéëáàðëàíà óó?
  • 123. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèÒàâäóãààð á¿ëýã Á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ÷àäâàð: ■ Òåõíîëîãèéí òóõàé ýíãèéí îéëãîëòòîé òàíèëöàæ ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëèéí ýíãèéí òåõíîëîãèóäûã òàéëáàðëàõ ■ Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ êîìïüþòåðèéí òåõíîëîãèéã æèøýý áàðèìòààð òàéëáàðëàõ ■ Òåêñòýí áîëîí çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ êîìïüþòåðèéí òåõíîëîãèéí ¿íäñèéã îéëãîí ýçýìøèæ õýðýãëýõ ■ Çóðãèéí õÿëáàð ïðîãðàì, ò¿¿íèé õýðýãñëýë¿¿ä áîëîí ¿íäñýí êîìàíäóóäûí çîðèóëàëòóóäòàé òàíèëöàæ àøèãëàõ ■ Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ õÿëáàð ïðîãðàìûí ¿íäñèéã îéëãîí àâ÷ õýðýãëýõ ■ Ǻâ áè÷èæ ñóðàõ òåõíîëîãèòîé òàíèëöàæ ýçýìøèõ
  • 124. §5.1. òÅõÍîëîãè Óíøëàãà■ òåõíîëîãè ãýæ þó âý? Òåõíîëîãè ãýäýã ¿ã áèäíèé àëõàì òóòàìä ÿðèãääàã áîë-æýý. Æèøýý íü: øèíæëýõ óõààíû òåõíîëîãè, ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè, çºâ áè÷èõ òåõíîëîãè, õóðäàí áè÷èõ òåõíîëîãè, çàéðìàã õèéõ òåõíîëîãè, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè ãýõ ìýò ìàø îëîí çóðàã 5.1 ¯éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèóäòºðëèéí òåõíîëîãèóä áàéäàã. Çóðàã 5.1 äýýðýýñ õàðàõàä íàðèéí áîîâíû ¿éëäâýð, íèñýõ îíãîö, ìàøèíû ¿éëäâýðèéí òåõíèê òåõíîëîãè òîíîã òºõººðºìæ áàéíà. Ýäýëæ õýðýãëýæ áóé á¿õ ç¿éë ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãîîð äàìæèí áîëîâñðîãäîæ èðäýã áèëýý. Îäîî á¿ãäýýðýý õýâëýëèéí ¿éëäâýðýýð çî÷èëæ áèäíèé õýðýãëýäýã ñóðàõ áè÷èã, íîì äýâòýð ÿàæ õèéãääýã áîëîõûã ¿çüå [Çóðàã 5.2]. 1. Ñóðàõ áè÷ãèéã çîõèîäîã ýðäýìòýí ìýðãýä, áàãø íàð áàéäàã. Òýä ººð ººðñäèéí ÷èãëýëýýð õèéñýí íîìîî áè÷ýýä õýâëýëèéí ¿éëäâýðò àâ÷èð÷ ºãíº. Ýõëýýä ãàðààð öààñàí äýýð áè÷íý. Ò¿¿íèéã ãàð íîîðîã áóþó ýõ ãýæ íýðëýíý. Ýõýý êîìïüþòåðò îðóóëàí áè÷èæ, çîõèîë áîëãîíî. 2. Çîõèîëûã õýâëýõ ¿éëäâýðèéí àõ, ýã÷ íàð õ¿ëýýæ àâààä õýâëýëèéí ýõ áýëòãýäýã ïðîãðàì ëóó îðóóëæ áîëîâñðóóëàí ìàø ãî¸ çóðàã, ÷èìýãëýë, äèçàéíòàé áîëãîæ ºãíº. Ýíý õ¿ì¿¿ñèéã õýâëýëèéí ýõ áýëòãýã÷ äèçàéíåðóóä ãýæ íýðëýíý. 3. Äèçàéíåðóóäûí áýëòãýñýí ýõèéã èíæåíåð¿¿ä ºí㺠ñàëãàëò ãýäýã äàìæëàãà äýýð õàëüñàí äýýð áóóëãàæ ºãíº. 4. Òýð õàëüñûã õýâëýã÷ íàð õ¿ëýýí àâ÷ õýâëýëèéí ìàø òîì ñóóðü ìàøèí ðóó õèéõýä ìàøèí ÿã òýð õàëüñàí äýýðõòýé àäèëõàí ºíãº, ä¿ðñýýð ìàø îëîí öààñàí äýýð õýâëýíý. 5. Òýãýýä õýâëýñýí òîì õàâòãàé öààñàà íîìûí í¿¿ð í¿¿ðýýð íü ñàëãàí ç¿ñýæ, õóóäàñíû äýñ äóãààðààð íü òàâèí î¸æ, õàâòàñëààä íîìûí õóäàëäàà ðóó î÷äîã. çóðàã 5.2 Õýâëýõ ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãè
  • 125. 5.1. Òåõíîëîãè 125 Áèäíèé ýäýëæ, õýðýãëýæ áóé ç¿éë¿¿ä ººðèéí ãýñýí òåõíîëîãèéí äàãóó õèéãääýã. Æèøýýëáýë, òà á¿õýí õºäºëìºðèéí õè÷ýýë äýýðýý ñàíäàë, øèðýý õèéõ, î¸æ, íýõýõ òåõíîëîãèéã çààëãàñàí. Àëèâàà ç¿éëèéã õèéõ àðãà÷ëàëûã áàñ òåõíîëîãè ãýæ íýðëýæ áîëíî.■ Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè Ìýäýýëýë íü íýãýýñ íºãººä øèëæèæ áàéæ ìýäëýã áîëäîã. Áèä ýíý òóõàé Ìýäýý, ìýäýýëýë õè÷ýýë äýýðýý ¿çñýí áèëýý. Ìýäëýãèéã ¿éë àæèëëàãààíû õýëáýðò îðóóëñíààð äàõèí ìýäýýëýë áîëäîã. Õýðýâ áèä ºäºð òóòàìä ÿìàð íýã ¿éë àæèëëàãàà õèéæ áàéíà ãýæ ¿çâýë ìýäýýëýë íü ¿ðãýëæ õºäºë㺺íä áàéíà ãýñýí ¿ã. Õàðèí ìýäýýëëèéí ýíý õºäºë㺺íèéã çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðóóëáàë ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí òóõàé îéëãîëò ãàð÷ èðíý. çóðàã 5.3 Ìýäýýëýë õîëáîîíû òåõíîëîãè Ìýäýýëýë õîëáîîíû òåõíîëîãèéã ÌÕÒ ãýæ òîâ÷èëäîã áºãººä ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè, õîëáîîíû òåõíîëîãè õî¸ðûí õîñëîë ãýæ îéëãîæ áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãè ÷ ãýæ ÿðüäàã [Çóðàã 5.3]. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè íü ïåðñîíàëü êîìïüþòåðèéí òóñëàìæòàéãààð ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Õàðèí îð÷èí ¿åä øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí äýâøëèéí ¿ð ä¿í, Èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýý ãàð÷ èðñíýýð ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí õýðýãëýý óëàì áîëîâñðîíãóé áîëñîí. Áèä á¿õíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä õýðýãëýãääýã öàõèì òºõººðºìæ¿¿ä, äýëãýöýíä ñóóðèëñàí õîëáîëòóóä, ìýäýýëëèéí ñàí, ïðîãðàì, Èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýý, ¿¿ðýí òåëåôîí óòàñ ýíý á¿õíýýñ ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè á¿ðäýæ áàéäàã [Çóðàã 5.3]. ªºðººð õýëáýë, áèäíèé ºìíº ¿çñýí ìýäýýëëèéí ïðîöåññ áîëîõ ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ, õàäãàëàõ äàìæóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ, àøèãëàõ çîðèóëàëòààð õýðýãëýãääýã á¿õèé ë òºðëèéí òåõíèê õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºìæ, ïðîãðàì õàíãàìæóóäûã ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè ãýíý. òýìäýãëýæ àâ òåõíîëîãèéã ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëèéí áóñ ãýæ àíãèëíà. Áèäíèé àìüäðàëä õýðýãëýãäýæ áàéäàã ìàòåðèàëëàã îáúåêòóóäûí ¿éëäâýðëýëèéí òîíîã òºõººðºìæ, àðãà õýðýãñýë, ¿éë àæèëëàãàà íü á¿õýëäýý ìàòåðèàëëàã òåõíîëîãèä áàãòàíà. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè ãýäýã íü öàõèì ìýäýýëýëä õàíäàõ, äàìæóóëàõ, îëæ àâàõ, õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ, óäèðäàõ áîëîìæ îëãîäîã òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä áà ïðîãðàì õàíãàìæóóäûã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýäýã íýð òîìü¸î þì [Çóðàã 5.3].
  • 126. 126 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè□ Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí õýðýãñýë: - Âýá õóóäàñ - Ýëåêòðîí øóóäàí - Èíòåðíýò ÿðèëöëàãà - Õàéëòûí ñèñòåì - Ýëåêòðîí õóäàëäàà - Ýëåêòðîí ñóðãàëò□ Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í: - Áàðèìò áè÷èã - Òºëºâëºãºº, òàéëàí, òºñºë - Ìýäýýëýë, ëàâëàãààíû áàðèìò - ¯éë ÿâö, àðãà õýìæýý çóðàã 5.4 - Ìàòåðèàëóóäûí õàäãàëàëò, àðõèâ Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í - Àëáàí ìýäýý■ Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ êîìïüþòåðèéí òåõíîëîãè Ìýäýýëëèéí ä¿ðñëýëèéí òîîí, òåêñòýí, çóðãàí, õ¿ñíýãòýí, äóó àâèà, âèäåî, ãðàôèêàí ãýñýí òºðºë ç¿éë áàéäàã áèëýý. Ìýäýýëëèéí ýäãýýð òºðë¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõ êîìïüþòåðèéí òºðºë á¿ðèéí ïðîãðàì çîõèîãäñîí áàéäàã áà òýäãýýð ïðîãðàì õàíãàìæóóäûã àøèãëàõ êîìïüþòåðèéí òåõíîëîãèóä ÷ îëíîîð áèé áîëæ áàéíà. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè íü õ¿íèé õºäºëìºðèéã õºíãºâ÷èëæ, áàãà õóãàöààíä èõ ç¿éë õèéõ, ñóðàõ, ìýäëýã áîëîâñðîëîî äýýøë¿¿ëýõ, ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ, õàðèëöàà õîëáîî òãòîîîõ á¿õ òàëûí áîëîìæèéã îëãîäîã. Õ¿í, êîìïüþòåð õî¸ðûã õîëáîæ áàéäàã àæëûí òóõàé òàíèëöúÿ.□ Êîìïüþòåð þó ÷àäàõ âý? - Á¿õ ñîíèí, ñýòã¿¿ëèéí ýõèéã áýëòãýõ, - ªã¿¿ëëýã, çîõèîë, íîì áýëòãýõ, - Áè÷âýðèéã çóðàãòàé íü õàðüöóóëàí áàéðëóóëàõ, - Ä¿ðìèéí àëäààã øàëãàõ, - Çàãâàðûí äàãóó õºäºë㺺íò ä¿ðñ, äóó àâèà îðóóëàõ, - Õýðýãòýé ìýäýýëëèéã õàéõ áà ººð÷ëºõ, - Ìýäýýëëèéã íýìýõ áà õàñàõ, çàñâàðëàõ, - Êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îéä ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ - Êîìïüþòåð ºãºãäñºí çàãâàðààð ìýíä÷èëãýý, òàíèëöóóëãà, çóðàãò õóóäàñ, çàð ñóðòàë÷èëãàà õèéõ, õýâëýõ ªºðººð õýëáýë, êîìïüþòåð íü òºðºë á¿ðèéí ïðîãðàìûã àøèãëàí ºãºãäñºí äààëãàâðûã ò¿ðãýí øóóðõàé, íÿìáàé ã¿éöýòãýæ ÷àäíà.□ õàðèí êîìïüþòåð þó õèéæ ÷àäàõã¿é âý? - Êîìïüþòåð ºã¿¿ëëýã, òóóæ, ¿ëãýð, çîõèîë áè÷èæ ÷àäàõã¿é. Ò¿¿íèéã çîõèîë÷èä áè÷íý.
  • 127. 5.1. Òåõíîëîãè 127 - Êîìïüþòåð áè÷èæ áóé ç¿éëèéíõýý óòãà ñàíààã îéëãîõã¿é. Þóíû òóõàé áè÷èæ áàéãààãàà ìýäýõã¿é. - Êîìïüþòåð áîäîæ, ñýòãýæ ÷àäàõã¿é. àñóóëò 1. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí à÷ õîëáîãäëûã íýðëý. 2. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí òóñëàìæòàé ÿìàð á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä áèé áîëîõ âý? 3. Êîìïüþòåð õ¿íèé ºìíººñ ÿìàð àæèë õèéæ ÷àäàõã¿é âý? 4. ßìàð ÿìàð ìýäýýëë¿¿ä áàéäàã âý? 5. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ êîìïüþòåðèéí õýðýãñëèéã íýðëýíý ¿¿. ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Ãýðòýý õýðýãëýäýã òåõíîëîãèóäûã çóðæ ä¿ðñëýí ¿¿ðýã, çîðèóëàëòûã íü òàéëáàðëàí áè÷. 2. Ñàíäàë þóíààñ á¿òäýã âý? ßìàð ÿìàð òºðëèéí ñàíäàë áàéäàã âý? Ò¿¿íèé çàãâàðûã áàéãóóëæ, ÿìàð òåõíîëîãèîð õèéäýã áîëîõûã òîî÷èí áè÷. Õºäºëìºðèéí áàãøààñàà òóñëàìæ àâààðàé. 3. Ìýäýýëëèéã ä¿ðñýëñýí çóðãóóäûã îëæ õàé÷èëáàð õèé. Òàéëáàð õèéæ, òýìäýãëýë õºòºë âàðèàíò 2. 1. Ñóðâàëæëàã÷èéí ä¿ðä òîãëîæ, ãýðèéíõýý ãèø¿¿äýýñ òåõíîëîãèéí òóõàé àñóóëò òàâüæ, õàðèóëò àâ. Æè÷: Ìîíãîë õýëíèé íîìûíõîî 9-ð õóóäñàíä áàéãàà Ñóðâàëæèëãà áè÷èõýä àíõààðàõ ç¿éë¿¿äèéã äàõèí ñàéòàð ¿çýýðýé. 2. Àâñàí àñóóëò, õàðèóëòàà íýãòãýí áè÷èæ ñîíèíãèéí ýõ áýëòãýõ çàãâàð ãàðãà. Ìîíãîë õýëíèé áàãøààñàà òóñëàìæ àâààðàé. 3. Ñóðãóóëèéíõàà àëü íýã êàáèíåòýä áàéðëàæ áóé õàíûí ñàìáàð äýýðýýñ ìýäýýëë¿¿äòýé òàíèëöàí ÿìàð òºðëèéí ìýäýýëë¿¿ä áàéãààã òîî÷èí áè÷. Ñîðèë 1. Êîìïüþòåð áîë ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè þì. □ Òèéì □ ¯ã¿é 2. Ìýäýýëëèéí ä¿ðñëýõ õýëáýð¿¿ä àëü íü âý? □ Õ¿ñíýãòýí ìýäýýëýë □ Ïðèíòåð □ Áè÷âýð □ Äóó, àâèà □ Çóðàã □ Õóëãàíà □ Òîî □ Ñêàííåð □ Çóðàãò 3. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèóäûã íýðëý. □ Ïðîãðàì õàíãàìæ □ Ñóðàõ áè÷èã □ Õóëãàíà □ Òåõíèê õàíãàìæ □ Ñ¿ëæýý □ Êîìïüþòåð □ Áè÷âýð □ Äóó, àâèà □ ¯çýã, õàðàíäàà 4. Êîìïüþòåð äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã õèéæ ÷àäíà. □ Òîî áîäíî □ Çóðàã çóðíà □ Ø¿ëýã çîõèîæ áè÷íý □ Õºãæèì òîãëîíî □ Ïðîãðàìòàé àæèëëàíà □ Õ¿íòýé ÿðèíà □ Êèíî ¿çýæ áîëíî □ Óòãà, ñàíààã îéëãîíî □ Õ¿íòýé òîãëîíî
  • 128. §5.2. òÅÊÑòýÍ ÁîëîÍ çÓðãàÍÌýÄýýëýë ÁîëîâÑðÓÓëàõ Óíøëàãà■ òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Òåêñòýí ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðò îðóóëæ áîëîâñðóóëàõûã áàðèìòòàé àæèëëàõ ãýæ ÿðüäàã. Áàðèìòòàé àæèëëàõûí òóëä þó àíõààðàõ âý? Ìîíãîë õýë, óðàí çîõèîë, ò¿¿õ, áàéãàëèéí øèíæëýë çýðýã õè÷ýýë¿¿ä îðæ áàéõ ÿâöäàà òîâ÷ òýìäýãëýë áè÷èõ ÿâäàë áàéíãà òîõèîëääîã. Ýíý ¿åä ä¿ðýì áîëîí íàéðóóëãûí àëäààã¿é, öýâýð íÿìáàé, ¿çýìæòýé áè÷èõ øààðäëàãà ãàðäàã. ¯¿íòýé àäèëõàí êîìïüþòåð äýýð áàðèìòòàé àæèëëàõäàà ìºí äýýðõ øààðäëàãóóäûã ìºðäºõèéí çýðýãöýý òóñãàé êîìàíäûí òóñëàìæòàéãààð õýëáýð, ä¿ðñ, ºíãº, õýìæýýã íü ººð÷èëæ ¿çýìæòýé ñàéõàí áè÷èæ áîëíî. Çóðàã 5.5 äýýðõ áè÷âýðèéã õàðüöóóëààä ÿðèëöàíà óó. Ýíä “Åñ õýëýëöýõ” ¿ãèéã õî¸ð ÿíçààð áè÷ñýí áàéíà. Ýõíèé çóðàã íü ãàð÷ãèéã ãîëëóóëæ, áè÷âýðèéã õóóäàñíû ç¿¿í òàëä áàéðëóóëæ áè÷ñýí. Äàðààãèéí çóðàã íü á¿õ áè÷âýðèéã õóóäàñíû áàðóóí òàëä çýðýãö¿¿ëñýí áàéíà. çóðàã 5.5 Òåêñòýí ìýäýýëýë Òåêñòýí ìýäýýëýëòýé àæèëëàæ áàéõ ÿâöàä ïàðàãðàô áóþó ç¿éëòýé áàéíãà òààðàëääàã. Ç¿éë ãýäýã íü íýãýí óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëáýð¿¿ä þì. ªºðººð õýëáýë ç¿éë íü ºã¿¿ëáýð¿¿äýýñ, ºã¿¿ëáýð íü ¿ãí¿¿äýýñ, ¿ã íü ¿ñýã, òîî, öýã, òàñëàë, çàé çýðýã ìàø îëîí òýìäýãò¿¿äýýñ òîãòäîã. Òóõàéí ºã¿¿ëáýð äóóñààä Enter òîâ÷ëóóð äàðàõàä êóðñîð äàðààãèéí ìºðºíä øèëæèíý. Ýíý íü íýã ç¿éë äóóñàæ äàðààãèéí ç¿éë ýõýëæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ç¿éë äóóñààã¿é áàéõàä Enter òîâ÷ëóóð äàðæ áîëîõã¿é. Çóðàã 5.6(à) õýäýí ç¿éëýýñ òîãòñîí áàéíà âý? Çóðàã 5.6(á) äýýð Enter äàðàãäàæ ç¿éëèéã òºãñãºñºí õýñãèéã òýìäãýýð ä¿ðñýëñýí. Ýíäýýñ òàâàí ç¿éë áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Íýã ç¿éëèéã Enter òîâ÷îîð äóóñãààä þó ÷ áè÷èõã¿é äàõèí Enter òîâ÷ äàðâàë õîîñîí ç¿éë (ìºð) ¿¿ñíý. Äýýðõ çóðàãò ãàð÷ãèéí äàðàà íýã õîîñîí ç¿éë áàéíà. Èéíõ¿¿ áè÷âýð îðóóëàõäàà ç¿éë ç¿éëýýð áè÷èõ íü áè÷ãèéí ñî¸ëûí øààðäëàãûã õàíãàõûí çýðýãöýý áàðèìò áè÷èã áîëîâñðóóëàõ ïðîãðàìûã ñàéí ñóð÷, àøèãëàõàä èë¿¿ äºõºìòýé áàéäàã.
  • 129. 5.2. Òåêñòýí áîëîí çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ 129 (a) (á) çóðàã 5.6 Ïàðàãðàô áóþó ç¿éë Êîìïüþòåð ¿ãèéã ÿàæ îéëãîäîã âý? Ç¿¿í áà áàðóóí òàëààñàà çàéãààð çààãëàãäñàí òýìäýãò¿¿äèéã ¿ã ãýæ îéëãîíî. Space òîâ÷íû (ãàðíû õàìãèéí óðò òîâ÷) òóñëàìæòàéãààð çàé àâàõ áà ¿ãèéí õîîðîíä çºâõºí ãàíö çàé àâíà. Æèøýýëáýë:Áè êîìïüþòåð äýýð çóðàã çóðæ, ø¿ëýã, ºã¿¿ëëýã áè÷èæ ÷àäíà. Áè êîìïüþòåð äýýðàæèëëàõ äóðòàé. Ýíä ºã¿¿ëáýðèéã òîì ¿ñãýýð ýõýëæ, öýã çàéãààð òºãñãºñºí áàéíà. Áè÷èã áè÷èõäýý äîîðõ ç¿éë¿¿äèéã àíõààðàõ õýðýãòýé: 1. Ç¿éëèéã Enter òîâ÷ äàðæ äóóñãààä øèíý ìºðíººñ äàðààãèéí ç¿éë ýõëýõ, 2. ¯ã á¿ðèéí äàðàà íýã óäàà çàé ãàðãàõ, 3. Öýã, òàñëàëûã àøèãëàõäàà ºìíºõ ¿ãýíäýý çàéã¿éãýýð áè÷èõ, 4. Äàðààãèéí ¿ãòýé öýã, òàñëàëûã íèéë¿¿ëæ áè÷èõã¿é áàéõ, 5. Ç¿éëèéã ýõëýõýä äîãîë ìºð ãàðãàõ áîë Tab òîâ÷ëóóðûã àøèãëàíà. Ýíýõ¿¿ øààðäëàãûã õàíãàñàí ¿ã, ºã¿¿ëáýð, ç¿éëèéã ïðîãðàì íü òýìäýãëýí òîîëæ áàéäàã. □ æèøýý: 1. òýìäãýýð ç¿éëèéã òºãñãºæ òóñãààðëàÿ. òýìäýã áîë ºã¿¿ëáýõ äýõ ¿ãñ, òýìäãèéã ç¿éëèéí òºãñãºëä áàéðëàõ êóðñîð áàéíà ãýæ áîäú¸. Ç¿éëèéã òºãñãºõèéí òóëä Enter òîâ÷èéã äàðíà. [Çóðàã 5.7] çóðàã 5.7 Ç¿éëèéã ¿¿ñãýõ æèøýý 2. Çóðàã 5.8 äýýð õýäýí ç¿éë ¿¿ññýí áàéíà? çóðàã 5.8 Ç¿éë ¿¿ññýí áàéäàë Òèéì ýý ýíä 8 ç¿éë áàéíà. Òºãñãºëèéí ìºðºíä õîîñîí ç¿éë áàéðëàæ áàéíà.
  • 130. 130 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè■ çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Êîìïüþòåð äýýð áè÷âýð áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä çóðàã áàéðëóóëàõ, çóðàãòàé àæèëëàõ øààðäëàãà ãàðäàã. Çóðàã áîë àëèâàà ìýäýýëëèéã ºí㺠¿çýìæòýé, îéëãîìæòîé, ñàéõàí áîëãîäîã. Ýíä ãîî ñàéõàí, äèçàéí, çîõèîìæ, õýìíýë, õàðüöàà çýðýã îéëãîëòóóäûã ìýäýõ øààðäëàãàòàé. Ýíý òóõàé õ¿¿õä¿¿ä òà á¿õýí ä¿ðñëýõ óðëàãèéí õè÷ýýë äýýðýý ¿çñýí áàéãàà. Ãîî ñàéõíû õýìæ¿¿ð áîë òóõàéí õ¿íèé ýçýìøñýí ãîî ñàéõíû ñî¸ë, óðàí ñàéõíû ìýäðýìæ þì. Äèçàéí áîë çóðàã, òºñºë ãýñýí óòãàòàé àíãëè ¿ã þì. Äèçàéí íü àëèâàà þìñûí õýëáýð òºðõ, òýð íü õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíä, õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõóéö, áàò áºõ, ãîî ñàéõàí áàéõ àñóóäëûã õàíãàäàã. Òýãâýë êîìïüþòåð äýýð ÷ ìºí àäèë ýäãýýð øààðäëàãóóäûã òàâüäàã áèëýý. Àëèâàà ç¿éëèéí àãóóëãà, øèíæ ÷àíàð, à÷ õîëáîãäëûã íýãýí çýðýã óðàí ñàéõíààð òºãñ èëýðõèéëýõèéã çîõèîìæ ãýíý. Çîõèîìæ íü ä¿ðñëýõ óðëàã, óðàí çîõèîë, äóó õºãæèì, äóóðü, áàëåò, æ¿æèã, óðàí áàðèìàë, êèíî çýðýã óðëàãèéí á¿õ òºðëèéã õàìàðäàã. Òèéìýýñ ÷ áèä êîìïüþòåð ãðàôèêèéã àøèãëàí çóðàã çóðàõäàà äýýðõ óðëàãèéí øààðäëàãóóäûã õàíãàõ, ìýäýõ øààðäëàãàòàé. Çóðãèéí òóõàé îéëãîëòòîé áîëîõûí òóëä ÿìàð òºðëèéí çóðãóóä áàéäàã òóõàé ìýäýõ õýðýãòýé. Óðàí çóðàã, çóðààñàí çóðàã, ãýðýë çóðàã, ôîòî çóðàã, õàð çóðàã, ñîíãîäîã çóðàã, õºðºã çóðàã, ñ¿ã çóðàã, õàäìàë çóðàã, öýýæ çóðàã, áàð çóðàã ãýõ ìýò ìàø îëîí òºðºë áàéäàã. Ýäãýýð íü ÿìàð òåõíîëîãèîð, ÿìàð õýðýãñýë àøèãëàæ á¿òýýãäñýíýýðýý ÿëãàãääàã. çóðãèéã þóí äýýð çóðæ áîëîõ âý? Öààñ, äààâóó, ÷óëóó, ìîä, ñàìáàð, øèë, òºìºð çýðýã á¿õèé ë áèåò äýýð çóðæ áîëíî. Òýãâýë êîìïüþòåð ìºí ýäãýýð ç¿éëèéí íýãýí àäèë òºñººëëèéã áèé áîëãîæ ÷àäíà. Çóðàã çóðàõûí òóëä çóðãèéí õýðýãñëèéã àøèãëàäàã. Êîìïüþòåðèéí òóñëàìæòàéãààð çóðàã çóðàõààñ ãàäíà çóðñàí çóðãèéã çàñâàðëàæ áîëíî. Èíãýñíýýð öàã õóãàöàà õºíãºâ÷ëºõ, îëîí öààñ, áóäàã ¿ðýõã¿é ýäèéí çàñãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí îëîí õóâèëáàðààð, òºðºë á¿ðèéí õýðýãñëèéã àøèãëàí çóðàõ, ò¿¿íèéãýý îëîí ÿíçàà𠺺ð÷ëºõ, ¿éëäëýý áóöààõ ººðººð õýëáýë õèéñýí ç¿éëýýñýý òàòãàëçàõ, óñòãàõ çýðýã îëîí ¿éëäë¿¿äèéã õÿëáàð ã¿éöýòãýæ ÷àäíà. Ýíý òàëààð áèä çóðàã áîëîâñðóóëàõ ïðîãðàì äýýð ¿çíý. Çóðãèéã òºðºë á¿ðèéí òåõíèê õýðýãñýë àøèãëàí àâ÷ áîëíî. Æèøýý íü: Ôîòî àïïàðàò, äèæèòàë êàìåð, âèäåî êàìåð, âýá êàìåð ãýõ ìýò. Õàðèí ýäãýýð òºõººðºìæ¿¿äýýð àâñàí çóðãèéã áîëîâñðóóëàõûí òóëä çóðãèéí òºðºë á¿ðèéí ïðîãðàìóóä, ñêàííåð, ïðèíòåð çýðýã êîìïüþòåðò îðóóëàõ, ãàðãàõ õýðýãñë¿¿äèéã àøèãëàíà. Çà îäîî òà íàð äîîðõ çóðãèéã àæèãëàí, çóðãèéí ÿìàð òºðë¿¿ä áàéäàã òàëààð ÿðèëöààðàé. çóðàã 5.9 Çóðãèéí òºðë¿¿ä
  • 131. 5.2. Òåêñòýí áîëîí çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ 131 Áèä êîìïüþòåð ãðàôèêèéí àðãààð õèéñýí òºðºë á¿ðèéí õ¿¿õýëäýéí êèíî, óðàí ñàéõíû êèíî ¿çäýã. Ýíý á¿õíèéã êèíîíû íàéðóóëàã÷, çîõèîã÷, ýâë¿¿ëýã÷, äèçàéíåð¿¿ä çîõèîí á¿òýýäýã. Ýíä çóðãèéí òºðºë á¿ðèéí ïðîãðàìóóäûã àøèãëàí çóðàã çóðæ, ò¿¿íèéãýý õºäºë㺺íò ä¿ðñòýé, äóó àâèàòàé áîëãîæ ÷àääàã. Òèéìýýñ çóðãàí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ òºðºë á¿ðèéí ¿¿ðýã, çîðèóëàëò á¿õèé ïðîãðàìóóä, õýðýãë¿¿ð¿¿ä áàéäàã. àñóóëò 1. Ç¿éë ãýæ þó âý? 2. Enter òîâ÷ëóóð ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ âý? 3. Ìîíãîë ãýñýí ¿ãèéã áè÷èõýä õýäýí òºðëèéí òîâ÷ëóóð äàðàõ âý? 4. Êîìïüþòåð ãðàôèêààð çóðàã çóðàõûí à÷ õîëáîãäîë þó âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. 5-ð àíãèéí Ìîíãîë õýëíèé ñóðàõ áè÷ãèéí 59-ð õóóäàñíû 130-ð äàñãàëä áàéãàà Íîì á¿òýýõ àæëûã çààâðûí äàãóó äýâòýðòýý áýëòãý. 60-ð õóóäñàíä áàéãàà íîìûí çàãâàðûã àøèãëààðàé. 2. Çóðàã 5.10 äýýðõ ç¿éëèéí çàãâàðûã ñàéí àæèãëàæ õýäýí ç¿éëýýñ òîãòîæ áàéãààã õýë. Ýíä õîîñîí ç¿éë õýä áàéíà. 3. Öýã, ãóðâàëæèí, äºðâºëæèí ä¿ðñýýð íîõîéí çîõèîìæ õèé. 5-ð àíãèéí Ä¿ðñëýõ óðëàã ñóðàõ áè÷ãèéí 14-ð õóóäñàíä áàéãàà ñàðëàãèéí çîõèîìæèéã àæèãëààðàé. âàðèàíò 2. 1. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéí àëäààã îë. a) Àæèë÷èí çºãèéí¿¿ä ¿¿ðýý õàìãààëàõ, ºíäºã, çóðàã 5.10 Ç¿éëèéí çàãâàð àâãàëäàéã àñðàìæëàõ ,õîîë, Òýæýýë áýëòãýõ, ¿¿ð áàðèõ àæèëòàé áàéíà. á) Õàòàí çºãèé çóíû óëèðàëä ¿¿ðíèéõýý çóðãààí òàëò õîíõîðöîãò ºíäºã ãàðãàí íýãýýñ íºãººä øèëæèí ÿâæ ºíãºðººíº. 2. Ç¿éëèéã ¿¿ñãý. Õýäýí ç¿éë áàéíà? [Çóðàã 5.11] 3. Äàí òîîíóóäààñ á¿òñýí çîõèîìæ õèé. ¯¿íä õ¿íèé í¿¿ð, òîëãîéí çóðàã 5.11 Òåêñòèéí çàãâàð õýñýã, àìüòàä áàéæ áîëíî. Ñîðèë 1. “Àæèë÷èí çºãèéí¿¿ä ¿¿ðýý õàìãààëàõ ,ºíäºã, àâãàëäàéã àñðàìæëàõ, õîîë , òýæýýë áýëòãýõ, ¯¿ð áàðèõ àæèëòàé áàéíà,” ãýñýí ºã¿¿ëáýðò õýäýí àëäàà áàéíà? □ 5 □ 3 □4 2. Çóðãèéí õýðýãñë¿¿äèéã íýðëý. □ Áóäàã □ Áèéð □ Чèõýð □ Ìîä □ Чóëóó □ Öàìö □ Õàðàíäàà □ ¯çýã □ Öàé 3. Çóðãèéí òºðë¿¿äèéã íýðëý. □ Óðàí çóðàã □ Áèéð □ Íýõìýë ýäëýë □ Õºðºã □ Ñèéëáýð □ Áàðèìàë
  • 132. §5.3. òÅÊÑòýÍ ÌýÄýýëýë ÁîëîâÑðÓÓëàõWoRdPAd ïðîãðàÌ Óíøëàãà Òà á¿õýí êîìïüþòåð á¿ëýã ñýäâèéã ¿çýæ áàéõ ÿâöäàà ïðîãðàì õàíãàìæèéí òóõàé ¿çñýí áèëýý. Îäîî á¿ãäýýðýý òýäãýýð ïðîãðàìóóäûã àøèãëàí çóðàã 3çóðæ, áè÷âýð áè÷èæ ñóðöãààÿ.■ WordPad ïðîãðàì Ýíý ïðîãðàì íü òåêñòýí ìýäýýëýëòýé àæèëëàäàã ìàø ýíãèéí ïðîãðàì þì [Çóðàã 5.13]. 4 ßàæ íýýæ àæèëëóóëàõ âý? Ýíý áîë ìàø àìàðõàí. Çóðàã 5.12-ûã õàðààä äàãààä õèéãýýðýé. Áèä Êîìïüþòåð ãýñýí á¿ëýãò Ïðîãðàì áà ò¿¿íèé öîíõ ñýäâèéã ¿çýæ áàéõ ¿åäýý WordPad ïðîãðàìûí öîíõòîé òàíèëöñàí áèëýý. Òèéìýýñ ýíý ïðîãðàì äýýð þó õèéæ áîëîõ òóõàé äýëãýðýíã¿é ¿çüå. 2 Àæëûí òàëáàð íü áèäíèé áè÷èõ áè÷âýðèéã ººðòºº 1àãóóëñàí õóóäàñ áîëíî. Îäîî á¿ãäýýðýý Çóðàã 5.15 äýýðõ áè÷âýðèéã îðóóëæ ¿çüå. çóðàã 5.12 WordPad ïðîãðàìûã ýõë¿¿ëæ áàéãàà íüªº òèéì áèä ÷èíü ìîíãîëîîð áè÷èõèéí òóëä àíãëèàñ ìîíãîë ðóó øèëæèõ ãàðíû òîâ÷ëóóðàà ñîíãîõ ¸ñòîé. ¯¿íèé òóëä äýëãýöèéí áàðóóí äîîä áóëàíä áàéðëàõ õýëíèé òîõèðãîîíû õýðýãñëèéã àøèãëàíà [Çóðàã 5.14]. Çà èíãýýä ìîíãîë õýë äýýð áè÷èõ Arial Mon íýðòýé ¿ñãèéí øðèôò áóþó ôîíä (Font)-îî ñîíãî¸. Îäîî áè÷èõýä áýëýí áîëëîî. Çóðàã 5.15 äýýðõ õýëáýðýýð áè÷èõèéí òóëä ýõëýýä á¿õ ¿ñãèéã òî-ìîîð áè÷äýã Caps Lock òîâ÷èéã äàðíà. çóðàã 5.13 WordPad ïðîãðàìûí öîíõÍàÌàéã ÁîëÄ ãýÄýã. ãýæ áè÷èæ äóóñààä Caps Lock òîâ÷èéã äàõèí äàðíà. Áè ãýæ ýõíèé ¿ñãèéã òîìîîð áè÷èõäýý Shift òîâ÷èéã äàðæ áàéãààä ¿ñãýý áè÷ýýä áóöààãààä àâíà. Чè ÷àäëàà, áàÿð õ¿ðãýå. Îäîî ýíý àæëàà õàäãàëààä àâúÿ. 1. File ¿íäñýí öýñ ð¿¿ îðíî [Çóðàã 5.17]. çóðàã 5.14 Õýëíèé òîõèðãîîíû õýðýãñýë
  • 133. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 133 2. Save êîìàíäûã ñîíãîíî. Ýíý ¿åä Save As õàðèëöàõ öîíõ äýëãýöýí äýýð ãàð÷ èðíý. [Çóðàã 5.16]. Ýíä Save in: òàëáàðò õààíà õàäãàëàõ õàâòñàà çààæ ºãíº. My Documents õàâòàñ ñîíãî¸. File name: çóðàã 5.15 WordPàd ïðîãðàì äýýð òåêñò îðóóëñàí òàëáàðò õàäãàëàõ áàðèìòûíõàà íýðèéã áàéäàë áè÷íý. Minii tuhai ãýæ áè÷ýýä Save òîâ÷ëóóðûã äàðààðàé. 3. Чè áàðèìòàà õàäãàëæ ÷àäëàà. ¯¿íèéã ìýäýõèéí òóëä WordPàd ïðîãðàìûí öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýýð õàäãàëñàí áàðèìòûí íýð Minii tuhai ãýæ ãàðñàí áàéíà. Îäîî áàðèìòàà õààãààä äàõèí íýýæ ¿çüå. - Õààõûí òóëä öîíõíû ãàð÷ãèéí ìºð äýýð áàéãàà Õààõ ( ) òîâ÷ëóóð äýýð äàðíà. - Íýýõèéí òóëä File ¿íäñýí öýñíèé Íýýõ (Open) êîìàíäûã ñîíãîíî. - Íýýãäýõ Open õàðèëöàõ öîíõíîîñ áàðèìòûíõàà íýðèéã ñîíãîîä Open çóðàã 5.16 Save As õàðèëöàõ öîíõ òîâ÷ëóóðûã äàðíà. òýìäýãëýæ àâ òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëäàã Wordpad ïðîãðàì äýýð òºðºë á¿ðèéí ìýäýýëëèéã îðóóëæ, áîëîâñðóóëæ, õàäãàëæ áîëíî. Äàõèí íýýæ öààø íü ¿ðãýëæë¿¿ëýí íýìæ, õàñ÷, çàñâàðëàæ áîëíî. Äàðààõ êîìàíäóóäûã õýðýãëýäýã òóë òîãòîîæ àâààðàé. File öýñèéí êîìàíäóóäààñ Õ¿ñíýãò 5.1 Êîìàíäûí íý𠯿ðýã ãàðíààñ îðóóëàõ õýðýãë¿¿ð Save Õàäãàëàõ Ctrl + S Close Õààõ Alt + F4 Open Íýýõ Ctrl + O New Шèíý õóóäàñ íýýõ Ctrl + N
  • 134. 134 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè □ File öýñèéí êîìàíäóóäûí ¿¿ðýãòýé òàíèëöúÿ. New… Øèíý õóóäàñ íýýíý. Open… ªìíº õàäãàëñàí ôàéëàà íýýíý. Save Ôàéëàà õàäãàëíà. Save As… Ôàéë õàäãàëàõ áîëîâ÷ óðä íü õàäãàëñàí ôàéëûí íýðèéã ººð÷èëæ õàäãàëíà. Print… Õèéñýí àæëàà õýâëýõ òºõººðºìæèéí òóñëàìæòàéãààð õýâëýæ ãàðãàíà. Print Preview Õýâëýõýýñýý ºìíº õàðæ øàëãàíà. Page Setup… Õóóäàñíû òîõèðãîî õèéíý. ¯¿íä öààñíû õýìæýýãýý ñîíãîæ, õýâòýý, áîñîî áàéðëóóëàõ õýëáýðýý çààæ ºãíº. Send… Õèéñýí àæëàà õýí íýãýí õ¿í ð¿¿ èëãýýíý. ¯¿íä ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áàéõ õýðýãòýé. çóðàã 5.17 File öýñèéí êîìàíäóóä Exit Ïðîãðàìààñ ãàðíà. ªºðººð õýëáýë õààíà. àñóóëò 1. Wordpad ïðîãðàì þó õèéæ ÷àäàõ âý? 2. Ôàéë õàäãàëàõ äàðààëëûã áè÷íý ¿¿. 3. Áè÷âýðèéã äàí òîì ¿ñãýýð áè÷èõèéí òóëä ãàðíû ÿìàð òîâ÷èí äýýð äàðàõ âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Äýâòýðòýý “Ìèíèé ãýð á¿ë” ñýäýâòýé çîõèîí áè÷ëýã áè÷. Çîõèîí áè÷ëýã 4 ç¿éëýýñ òîãòîíî. Ýõíèé ç¿éëä õýäýí àì á¿ëòýé, õýí õýíòýéãýý àìüäàðäàã òóõàé. 2-ð ç¿éë äýýð ààâûíõàà òóõàé, õýí ãýäýã, õààíà àæèëëàäàã. 3-ð ç¿éë äýýð ýýæèéíõýý òóõàé, õýí ãýäýã, õààíà àæèëëàäàã. 4-ð ç¿éë äýý𠺺ðèéíõºº òóõàé, õýí ãýäýã, õààíà ñóðäàã, þó ñîíèðõäîã òóõàéãàà áè÷ýýä êîìïüþòåðò îðóóëàõàä áýëýí áîëãîíî. 2. Ñóðñàí êîìàíäóóäàà òîãòîîõûí òóëä õàòóó öààñàí äýýð òóñ òóñàä íü Save, Close, Open, New, Ctrl+S, Alt+F4, Ctrl+O, Ctrl+N ãýæ áè÷ýýä õýñã¿¿ä áîëãîí õóâàà. Õýñã¿¿äýý äîîø íü õàðóóëàí õîëèîä ñóãàëæ àâààä, ÷àíãà äóóãààð óíø. ̺í êîìàíäóóäûã ãàðíààñ îðóóëäàã êîìàíäóóäòàé íü òààðóóëæ ýâë¿¿ë. Æèøýýëáýë, Save => Ctrl+S, New=>Ctrl+N Ñîðèë 1. Êîìàíäóóäûã çºâ ¿¿ðýãòýé íü õîëáîæ çóð. 1. Save À. Øèíý õóóäàñ íýýõ 2. Close Á. Íýýõ 3. Open Â. Õààõ 4. New Ã. Õàäãàëàõ 2. - ãýñýí òîâ÷ëóóð ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õàäãàëàõ □ Íýýõ □ Õààõ □ Øèíý õóóäàñ 3. - ãýñýí êîìàíäûí õýðýãë¿¿ð ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õàäãàëàõ □ Íýýõ □ Õààõ □ Øèíý õóóäàñ 4. Print êîìàíäûí ¿¿ðãèéã ñîíãî. □ Õàäãàëàõ □ Õýâëýõ □ Õààõ □ Õýâëýõýýñ ºìíº õàðíà
  • 135. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 135■ Áàðèìòûã õýëáýðæ¿¿ëýõ Áèä êóðñîð áàéãàà ãàçðààñ ýõëýí áè÷âýðýý îðóóëàõ òóõàé ìýäýæ àâñàí. Òýãâýë äîîðõ ýõèéã îðóóëàõûí òóëä ÿìàð õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ õýðýãòýé âý? [Çóðàã 5.18] Òèéì ýý, ýõëýýä ãàð÷ãèéã ãîë-ëóóëíà. Òýãýýä òîä, á¿ä¿¿í øðèôòýýð áè÷íý. Ýõíèé ºã¿¿ëáýð äîãîë ìºðíººñ ýõýëñýí áàéíà. ¯¿íèéã ñàéí àíõàà-ðààðàé. çóðàã 5.18 Áàðèìòûã õýëáýðæ¿¿ëñýí áàéäàë Ýõ ãóðâàí ç¿éë, 6 ºã¿¿ëáýðýýñ á¿òæýý. Îäîî áè÷èæ ýõýëüå. 1 Êóðñîðûã õóóäàñíû ãîëä áàéðëóóëàõûí òóëä Format bar õýðýãñëèéí ìºðíººñ Center êîìàíäûã ñîíãîíî. [Çóðàã 5.19]. çóðàã 5.19 2 Áè÷âýðýý òîä, á¿ä¿¿í áè÷èõèéí òóëä Format bar õýðýãñëèéí Áè÷âýðèéã õóóäàñíû ãîëä ìºðíººñ õýðýãë¿¿ðèéã ñîíãîíî. çýðýãö¿¿ëýõ 3 Èíãýýä Ìàíõàí ãýæ áè÷üå. 4 Äàðààãèéí ìºðºíä øèëæèõäýý Enter äàðäãèéã áèä ìýäíý. Èíãýõýä êóðñîð äàõèí õóóäàñíû ãîëä áàéðëàíà. ̺ðèéí ýõíýýñ áè÷âýðýý îðóóëàõûí òóëä Left êîìàíäûã ñîíãîíî [Çóðàã 5.19]. 5 Îäîî ýõýý îðóóëæ ýõëýýðýé. Ãýõäýý áàñ íýã ç¿éë áàéíà. Ýíý þó âý? 6 Òèéì ýý, áè÷âýð ìºðèéí ýõíýýñ äîãîë ìºð àâñàí áàéíà. Ãàðíààñ Tab òîâ÷ëóóðûã äàðàõàä êóðñîð íýã àëõìààð õîéøèëíî. 7 Èíãýýä ýõýý áè÷èæ äóóñààä õàäãàëíà. òýìäýãëýæ àâ Øðèôò ýíý áîë òîäîðõîé ºâºðìºö õýëáýð á¿õèé òýìäýãò¿¿äèéí (¿ñýã, òîî, öýã, òàñëàë, àíõààðàë, àñóóëòûí òýìäýã, *, %) öóãëóóëãà þì. ¯ñýã ýíý áîë öàãààí òîëãîéí àðãààð òýìäýãëýãäñýí ãðàôèêèéí ä¿ðñëýë Ñýðòýíòýé ¿ñýã ýíý ¿ñãèéã ¿íäñýí áè÷âýðò õýðýãëýäýã. Ñýðòýíã¿é ¿ñýã ýíý ¿ñãèéã í¿¿ð, ãàð÷èã, ãàðûí ¿ñýãò õýðýãëýäýã.□ æèøýý íü: Ìîíãîë îðíû æèã¿¿ðòýí øóâóó – Arial - ñýðòýíã¿é Ìîíãîë îðíû æèã¿¿ðòýí øóâóó – Times New Roman - ñýðòýíòýé Íàëóó õýëáýðýýð áè÷èãäñýí ¿ãèéã áè÷ìýë øðèôò ãýæ íýðëýíý. Øðèôòèéí õýìæýýã Font size êîìàíäààð òîõèðóóëàõ áºãººä íýã ¿ñãèéí õýìæýý 8-72pt (point) áàéäàã. 72pt=2.54cm Áè÷âýð èõýâ÷ëýí 10-12pt õýìæýýã õýðýãëýõ áà öýãèéí õàìãèéí áàãà õýìæýý áîë 0,375mm áàéíà. Áè÷âýð áîëîí øðèôòèéí õýëáýð, õýìæýý, öààñàí äýýð õàðàãäàõ áàéðëàë, ¿ñãèéí áà äýâñãýðèéí ºí㺠ººð÷ëºõèéã õýëáýðæ¿¿ëýõ áóþó ôîðìàòëàõ ãýæ íýðëýíý.
  • 136. 136 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè Áè÷âýðèéã õýëáýðæ¿¿ëýõ íü Õ¿ñíýãò 5.2 Øðèôòèéí òºðºë Øðèôòèéí õýìæýý Áè÷âýðèéí õýëáýð, áàéðøèëÌîíãîë - Arial Mon Ìîíãîë - 8 ìîíãîë BoldÌîíãîë - AGCooper Mon Ìîíãîë - 10 ìîíãîëÌîíãîë - Electron Mon Ìîíãîë - 12 ItalicÌîíãîë - MonFnt17 Ìîíãîë - 14 Underline ìîíãîëÌîíãîë - Skazka Mon Left ìîíãîëÌîíãîë - ProunX Mon Ìîíãîë - 16Ìîíãîë - MonFnt35 Center ìîíãîëÌîíãîë - Sinaloa Mon Ìîíãîë – 17 Right ìîíãîëÌÎÍÃÎË - MonFnt02 Ìîíãîë - 19 Òýãýõëýýð áè÷âýðèéã èõ ãî¸ õýëáýðòýé áîëãîæ áîëîõ íü ýý. Ãóäàìæ, òàëáàéí ðåêëàì äýýð áàñ áèäíèé óíøèæ ñóäàëäàã íîì, ñóðàõ áè÷èã äýýð èéì ãî¸ áè÷âýð¿¿ä çºí人 òààðäàã ø¿¿ äýý. Òèéì ýý áèä WordPad ïðîãðàì äýýðýý ÷ èéì õýëáýðæ¿¿ëýëòèéã õèéæ áîëíî. ¯¿íä áèä äàðààõ õî¸ð àðãà õýðýãëýíý. □ Íýãä¿ãýýðò: ¯íäñýí öýñèéí òóñëàìæòàéãààð õèéíý [çóðàã 5.20] çóðàã 5.20 Font õàðèëöàõ öîíõ Format > Font… êîìàíäààð íýýãäýõ õàðèëöàõ öîíõîíä äàðààõ ñîíãîëòóóäûã õèéíý. 1. Font òàëáàðò øðèôòèéí òºðºë, Arial Mon - Ìîíãîë, MonFnt17 - Ìîíãîë, Skazka Mon - Ìîíãîë 2. Font style òàëáàðò øðèôòèéí õýëáýð, Italic - Мîíãîë, Bold - Ìîíãîë, Bold Italic - Ìîíãîë, 3. Size òàëáàðò øðèôòèéí õýìæýý, 10 - Ìîíãîë, 12 - Ìîíãîë, 14 - Ìîíãîë. Ok òîâ÷ëóóð äýýð äàðæ, öîíõîî õààíà.
  • 137. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 137□ õî¸ðäóãààðò: Êîìàíäûí õýðýãë¿¿ðèéí òóñëàìæòàéãààð õèéíý [çóðàã 5.21] 1. Font øðèôòèéí òºðºë 2. Font Size øðèôòèéí õýìæýý 3. Font Script øðèôòèéí õóâèëáàð (áè÷èëò) 4. B - Bold áè÷âýðèéã ºðãºí, òîä áîëãîõ 5. I - Italic áè÷âýðèéã íàëóó áîëãîõ 6. U - Underline áè÷âýðèéí äîîãóóð çóðàõ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 çóðàã 5.21 Formatting êîìàíäûí õýðýãë¿¿ðèéí ìºð 7. Color áè÷âýðèéí ºí㺠8. Align Left áè÷âýðèéã ç¿¿í òàëä çýðýãö¿¿ëýõ 9. Center áè÷âýðèéã õóóäàñíû ãîëä (òºâä) çýðýãö¿¿ëýõ 10. Align Right áè÷âýðèéã áàðóóí òàëä çýðýãö¿¿ëýõ 11. Bullet ç¿éëèéã òóñãàé òýìäýãòýýð òýìäýãëýõ, äóãààðëàõ àñóóëò 1. Øðèôò ãýæ þó âý? Æèøýý ãàðãàíà óó. 2. Õýëáýðæ¿¿ëýëòèéí ÿìàð àðãóóä áàéäàã âý? 3. Äîãîë ìºð ãýæ þóã õýëýõ âý? ßàæ ¿¿ñãýõ âý? 4. Ñýðòýíòýé øðèôò õýðýãëýäýã îð÷íûã íýðëý. 5. ßìàð øðèôòèéã áè÷ìýë ãýõ âý? 6. Äàðààõ êîìàíäóóäûí ¿¿ðãèéã áè÷. 1. Align Right _________________________________ 2. Font size ___________________________________ 3. Color ______________________________________ 4. Font style ___________________________________ ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. Ñîíèí äýýðýýñ æèæèã çàð ñóðòàë÷èëãàà îëæ, äýâòýðòýý íààãààä, õàæóóä íü äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷. 1. Õýäýí ç¿éëýýñ á¿òñýí áàéíà âý? 2. ßìàð õýëáýðæ¿¿ëýõ êîìàíäóóäûã àøèãëàñàí áý? Òîî÷èæ íýðëý. 3. Õýäýí òºðëèéí øðèôò àøèãëàñàí áàéíà? âàðèàíò 2. Äýâòýð äýýðýý æèæèã çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàãâàð õèé. ¯¿íä: 1. 3-5 ç¿éëýýñ òîãòîíî. 2. 2-3 øðèôòèéí òºðºë, Center, Left, Right, B, I, U, êîìàíäóóäûã àøèãëàñàí áàéäëààð áè÷íý.
  • 138. 138 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè Ñîðèë 1. Àëü íü õýëáýðæ¿¿ëýõ êîìàíäóóä âý? □ Save □ Open □ Bold □ Font size □ Center □ Close 2. - ãýñýí êîìàíäûí õýðýãë¿¿ð ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õýìæýý □ ªí㺠□ Õààõ □ Áàðóóí ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ 3. - ãýñýí êîìàíäûí õýðýãë¿¿ð ÿìàð Ñýðòýíã¿é ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ ¿¿ðýãòýé âý? ¿ñýã □ Õýìæýý ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ □ ªí㺠ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ □ Õààõ ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ □ Íýýõ Ñýðòýíòýé □ Òóñãàé òýìäýãòýýð äóãààðëàõ ¿ñýã ÇÀÑÂÀÐЛÓÓЛÀÕ 4. Äàðààõ øðèôò¿¿äèéã õîëáîæ çóð. ÇÀÑÂÀÐËÓÓËÀÕ■ Áàðèìòûã ñîíãîí èäýâõæ¿¿ëýõ, çàñâàðëàõ Áèä äýâòýð äýýðýý õèéñýí àëäààãàà áàëëóóðäàõ áóþó àðèëãàã÷ààð äàðæ àðèëãààä äýýðýýñ íü çàñ÷ áè÷äýã. Òýãâýë êîìïüþòåð ýíý ¿éëäëèéã èõ õÿëáàð õèéæ ÷àääàã. Áàðèìòàí äàõü áè÷âýðèéã õýñýã, ç¿éë ýñâýë õóóäñààð íü ñîíãîí òýìäýãëýæ çàñâàðëàõ, õýë-áýðæ¿¿ëýõèéí òóëä: à. Ç¿éëèéã èäýâõæ¿¿ëýõäýý: Õóë- ãàíû çààã÷èéã ç¿éëèéí óðä áàéðëóóëàõàä çààã÷ õýëáýðòýé çóðàã 5.22 Ç¿éëèéã èäýâõæ¿¿ëñýí áàéäàë áîëìîãö äàðààä, äîîø ÷èðíý [Çóðàã 5.22] á. Áè÷âýðèéí õýñãèéã èäýâõæ¿¿ëýõäýý: Áè÷âýðèéí ºìíº áóþó àðä êóðñîðîî áàéðëóóëààä õóëãàíû çààã÷èéã õýëáýðòýé áîëîõîä äàðààä, ÷èðíý [Çóðàã 5.23] çóðàã 5.23 Òåêñòèéã èäýâõæ¿¿ëñýí áàéäàë
  • 139. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 139 â. Áè÷âýðèéã á¿õýëä íü èäýâõæ¿¿ëýõäýý: [Çóðàã 5.24.] 1. Edit > Select All… êîìàíäûã ñîíãîíî. Ýñâýë: 2. Ãàðíààñ Ctrl+A òîâ÷íû õîñ- ëîëûã äàðæ áîëíî. Èíãýæ èäýâõæ¿¿ëýýä õýëáýðæ¿¿ëýõ êîìàíäóóäàà ñîíãîæ áîëíî. Æèøýý íü Ýëñýýð ãýäýã ¿ãèéã íàëóó, äîîãóóðàà çóðààñòàé, á¿ä¿¿í áîëãîõäîî: • “Ýëñýýð” ¿ãèéã äýýðõ (á) àðãààð çóðàã 5.24 Õóóäñûã á¿õýëä íü èäýâõæ¿¿ëñýí áàéäàë èäæýâõæ¿¿ëíý [Çóðàã 5.23]. • êîìàíäûã ñîíãîõîä íàëóó áîëíî. • êîìàíäûã ñîíãîõîä äîîãóóðàà çóðààñòàé áîëíî. • êîìàíäûã ñîíãîõîä á¿ä¿¿í, òîä áîëíî. Ñîíãîí èäýâõæ¿¿ëñýí ÿìàð ÷ õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõäîî õóëãàíààð áîë äóðûí áàéðëàëä íýã äàðíà, õàðèí ãàðíààñ êóðñîð øèëæ¿¿ëäýã àëü íýã òîâ÷èéã õýðýãëýíý. Áè÷âýðò çàñâàð õèéæ, óñòãàõäàà Delete, BackSpace òîâ÷íóóäûã àøèãëàíà. Æèøýýëáýë: Del Back Space Ýíä áè÷èãäñýí àëäààã ÿàæ çàñàõ âý? Àëäààã çàñàõûí òóëä êóðñîðûã õààíà áàéðëóóëàõààñ õàìààðàí, äýýðõ êîìàíäóóäûí òîõèðîõûã õýðýãëýíý. òýìäýãëýæ àâ Áàðèìòàä áè÷âýðèéã îðóóëñíû äàðàà çàñâàð õèéõ, ººð÷ëºõ ¿åäýý õýñýã ìýäýýëýë, ç¿éë ýñâýë õóóäñààð íü èäýâõæ¿¿ëäýã. ¯¿íä õýñýã÷ëýí èäýâõæ¿¿ëýõ, ç¿éëýýð èäýâõæ¿¿ëýõ, õóóäñààð èäýâõæ¿¿ëýõ àðãóóäûã õýðýãëýíý. Áàðèìòàä çàñâàð õèéõäýý èäýâõæ¿¿ëæ õèéõýýñ ãàäíà ãàðíû Delete, Backspace, òîâ÷íóóäûã àøèãëàíà. ̺í èäýâõæ¿¿ëñýí õýñãýý õóëãàíû çààã÷ààð ÷èðæ, òýìäýãòèéí íààíà, öààíà íü áàéðëóóëæ áîëíî. Delete óñòãàõ ¿¿ðýãòýé, êóðñîðûí àðûí òýìäýãò¿¿ä óñòàíà.Del Backspace óñòãàõ ¿¿ðýãòýé, êóðñîðûí óðä òàëä áàéðëàõ òýìäýãò¿¿ä óñòàíà.BackSpace àñóóëò 1. Áàðèìòûã èäýâõæ¿¿ëýõ ãýæ þó âý? 2. Áè÷âýðèéã çàñâàðëàõ êîìàíäóóäûã íýðëý. ¯¿ðã¿¿äèéã áè÷. 3. Ctrl+A êîìàíä ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? 4. Ç¿éëèéã èäýâõæ¿¿ëýõ àðãûã áè÷.
  • 140. 140 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. - Ñîíèí äýýðýýñ àëäààòàé áè÷èãäñýí áè÷âýð îëîîä çàäëàí øèíæèëãýý õèé. - ªìíºõ õè÷ýýëèéí ãýðèéí äààëãàâðûí Âàðèàíò 2-ò õèéñýí äààëãàâðûã êîìïüþòåð äýýð õèéæ ã¿éöýòãý. âàðèàíò 2. - ªºðèéí äóðòàé àìüòíû òàëààð áîãèíî çîõèîë áè÷. Çîõèîëîî õýëáýðæ¿¿ëýõ êîìàíäóóäûã çóðàã 5.25 Áàðèìòûã õýëáýðæ¿¿ëñýí áàéäàë àøèãëàí, ãî¸ õýëáýð ä¿ðñòýé áîëãî. - Äàðààõ äààëãàâðûã ã¿éöýòãý [Çóðàã 5.25] Ñîðèë 1. Àëü íü èäýâõæ¿¿ëýõ êîìàíä âý? □ Save □ Open □ Select All… □ Font size □ Center □ Ctrl+A 2. Delete êîìàíäûí õýðýãë¿¿ð ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õàäãàëàõ □ Óñòãàõ □ Íýýõ □ Èäýâõæ¿¿ëýõ 3. BackSpace êîìàíä áîë ìýäýýëëèéã èäýâõæ¿¿ëíý. □ ¯íýí □ Õóäàë 4. Select All… êîìàíäààð á¿õ õóóäñûã èäýâõæ¿¿ëíý. □ ¯íýí □ Õóäàë■ Ìýäýýëëèéã õóóëàõ, 纺õ Áàðèìòàä íýã ìýäýýëëèéã îëîí äàõèí áè÷èõ, íýã áàéðëàëààñ íºãººä 纺õ ¿éëäëèéã õîðìûí äîòîð õèéæ áîëíî. ªºðººð õýëáýë, áàðèìòàí äîòðîî áóþó çóðàã 5.26 Îëîí äàõèí äàâòàãäñàí òåêñò îðñîí íüººð áàðèìò ðóó ìýäýýëëèéã õóóëàõ, 纺õ çýðýã äàìæóóëàõ ¿éëäëèéã õèéíý. Çóðàã 5.26-ä ñóðäàã ãýäýã ¿ã îëîí äàõèí áè÷èãäñýí áàéíà.Õóóëàõ (Copy): Áè÷èã áàðèìòûí íýã õýñãèéã íýã áàéðëàëààñ íºãºº áàéðëàëä õóóëàõàä äàðààõ ¿éëäëèéã õèéíý [Çóðàã 5.27]. 1. Õóóëàãäàõ ¿ã, ºã¿¿ëáýð, ç¿éë, áàðèìòûã ñîíãîí èäýâõæ¿¿ëíý. 2. Edit > Copy õóóëàõ êîìàíä ñîíãîíî (Ãàðíû Ctrl+C). 3. Õ¿ëýýæ àâàõ áàéðëàëä êóðñîðîî áàéðëóóëíà. 4. Edit > Paste äóóäàæ ãàðãàõ êîìàíä ñîíãîíî (Ãàðíû Ctrl+V).
  • 141. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 141 C V V Control Control Control Êóðñîð áàéðëóóëíà çóðàã 5.27 Õóóëàõ êîìàíäûã õýðýãëýõ íü X V Control Control Êóðñîð áàéðëóóëíà çóðàã 5.28 Ǻºõ êîìàíäûã õýðýãëýõ íü Èíãýæ õóóëàõàä ñîíãîí òýìäýãëýãäñýí õýñýã õóó÷èí áàéðàíäàà ¿ëäýõýýñ ãàäíà øèíý áàéðëàëä áè÷èãäýíý. Ǻºõ (Cut): Íýã áàéðëàëààñ íºãºº áàéðëàëä 纺æ øèëæ¿¿ëíý. 1. Ǻºõ ¿ã, ºã¿¿ëáýð, ç¿éë, áàðèìòûã ñîíãîí èäýâõæ¿¿ëíý. 2. Edit > Cut 纺õ êîìàíä ñîíãîíî (Ãàðíû Ctrl+X). 3. Edit > Paste äóóäàæ ãàðãàõ êîìàíä ñîíãîíî (Ãàðíû Ctrl+V). òýìäýãëýæ àâ Áàðèìòàä ìýäýýëëèéã õóóëàõ, 纺õ êîìàíäóóä íü Edit ¿íäñýí öýñýíä áàéðëàõ áºãººä ãàðíààñ îðóóëàõ, êîìàíäûí õýðýãë¿¿ðèéã àøèãëàí õèéõ íü öàã õºíãºâ÷èëºí ò¿ðãýí øóóðõàé õèéõ áîëîìæèéã îëãîäîã. òóõàéí êîìàíäûã áóðóó õèéñýí ¿åä ¿éëäëèéã áóöààõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéäàã. ¯¿íèéã áóöààõ Undo êîìàíäààð õèéíý. Áóöààñàí ¿éëäëèéã ýðãýæ ñýðãýýõ ¿éëäëèéã Redo ãýæ íýðëýõ áºãººä ãàðíààñ Ctrl+Y êîìàíäààð ã¿éöýòãýíý. Êîìàíäûí ¿¿ðýã, õýðýãë¿¿ð Õ¿ñíýãò 5.3 Êîìàíäûí ¯íäñýí öýñèéí ¯¿ðýã ãàðíààñ îðóóëàõ õýðýãë¿¿ð íýð áàéðëàë Copy Õóóëàõ Ctrl + C Edit Cut Ǻºõ Ctrl + X Edit Áóóëãàõ, äóóäàæ Paste Ctrl + V Edit ãàðãàõ Ñ¿¿ëä õèéñýí Undo Ctrl + Z Edit ¿éëäëèéã áóöààõ Áóöààñàí Redo Ctrl + Y Edit ¿éëäëèéã ñýðãýýõ
  • 142. 142 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè□ Êóðñîðûã ãàð äýýðýýñ óäèðäàõ Êóðñîðûã ãàðààñ óäèðäàõ òîâ÷íóóä Õ¿ñíýãò 5.4 òîâ÷íû íý𠯿ðýã Íýã òýìäýãòýýð ç¿¿í òèéø øèëæ¿¿ëíý Íýã ìºðººð äýýø øèëæ¿¿ëíý Íýã ìºðººð äîîø øèëæ¿¿ëíý Íýã òýìäýãòýýð áàðóóí òèéø øèëæ¿¿ëíý Home ̺ðèéí ýõýíä End ̺ðèéí òºãñãºëä Del Êóðñîðûí àðûí òýìäýãòèéã óñòãàíà. Back Space áóþó Êóðñîðûí ºìíºõ òýìäýãòèéã àðèëãàæ, êóðñîðûã ç¿¿í òèéø (óðàãø) øèëæ¿¿ëíý.□ æèøýý: Áîëîð 1-9 õ¿ðòýëõ òîîíóóäûã áè÷ýýä, äàðààõ äààëãàâðûã õèéëýý. Áîëîð õýäèéí òîî ãàðãàñàí âý? 1. 123456789 òîîíóóäûí àðä êóðñîð áàéðëàæ áàéíà 2. , , (ýíý ¿åä êóðñîð 7-èéí óðä î÷íî) 3. BackSpace, BackSpace (ýíý ¿åä 6, 5 óñòàíà) 4. Home (êóðñîð ìºðèéí ýõýíä áàéðëàíà) 5. Delete (1 òîî óñòàíà) 6. , (êóðñîð 3-ûí àðä î÷íî) 7. End (êóðñîð ìºðèéí òºãñãºëä) 8. BackSpace (9 òîî óñòàíà) 9. Õýä ãàðñàí áý? àñóóëò 1. Àìüäðàë äýýð õóóëàõ, 纺õ êîìàíäûã õýðýãëýõ áîëîõ 2-3 æèøýý ãàðãàíà óó. 2. Copy êîìàíä ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? 3. Cut êîìàíä ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1. 1. Ñóðñàí êîìàíäóóäàà òîãòîîõûí òóëä õàòóó öààñàí äýýð òóñ òóñàä íü Copy, Cut, Paste, Undo, Redo, Ctrl + C, Ctrl + X, Ctrl + V, Ctrl + Z, Ctrl + Y ãýæ áè÷ýýä õýñã¿¿ä áîëãîí õóâàà. Õýñã¿¿äýý äîîø íü õàðóóëàí õîëèîä ñóãàëæ àâààä ÷àíãà äóóãààð óíø. ̺í äýýðõ êîìàíäóóäûã ãàðíààñ îðóóëäàã êîìàíäóóäòàé òààðóóëæ ýâë¿¿ë.
  • 143. 5.3. Òåêñòýí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ Wordpad ïðîãðàì 143 2. Ãàëàà õ¿¿ WordPad ïðîãðàìàà íýýãýýä 1-9 õ¿ðòýëõ òîîã áè÷ëýý. Äàðàà íü äîîðõ ¿éëäë¿¿äèéã õèéâ. Ãàëàà õ¿¿ õýäèéí òîî ãàðãàñàí áý? (êóðñîð õààíà áàéðëàæ áàéãààã àæèãëààðàé) [Çóðàã 5.29]. 1. çóðàã 5.29 2. Delete Òîîí ìýäýýëýë 3. áà êóðñîðûí 4. BackSpace, BackSpace áàéðëàë 5. Home 6. 7. Delete, Delete 8. End âàðèàíò 2. Äàðààõ æîðîî ¿ãñèéã äýâòýðòýý áè÷ýýä Copy êîìàíäûã õýðýãëýæ áîëîõ ¿ãñèéí äîîãóóð çóð. Copy êîìàíäûã õýäýí óäàà ñîíãîõ âý? [Çóðàã 5.30] Ñîðèë 1. Êîìàíäóóäûã ¿¿ðãýýð íü õîëáîæ çóð. 1. Copy À. Áóöààõ çóðàã 5.30 WordPad ïðîãðàì 2. Cut Á. Áóóëãàõ äýýð îðóóëñàí æîðîî ¿ã 3. Paste Â. Ǻºõ 4. Undo Ã. Õóóëàõ 2. - ãýñýí êîìàíäûí õýðýãë¿¿ð ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õóóëàõ □ Ǻºõ □ Áóöààõ □ Áóóëãàõ 3. Àëü íü 纺õ êîìàíä âý? □ Cat □ Redo □ Paste □ Undo □ Copy □ Cut 4. End ãýñýí òîâ÷ ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õàäãàëàõ □ Óñòãàõ □ Íýýõ □ Òºãñãºëä î÷èõ 5. BackSpace êîìàíä áîë ìýäýýëëèéã èäýâõæ¿¿ëíý. □ ¯íýí □ Õóäàë 6. Áîëîðöýöýã ãýäýã ¿ãèéã áè÷ýýä äàðààõ äààëãàâðûã õèé. ßìàð ¿ã ãàðàõ âý? Êóðñîð ¿ãèéí òºãñãºëä áàéðëàæ áàéíà. 1. 2. BackSpace, BackSpace 3. Home 4. Delete, Delete 5. 6. BackSpace 7. End
  • 144. §5.4. çÓðãèéÍ MicRosoFt PAint ïðîãðàÌ Óíøëàãà Paint ïðîãðàì íü çóðàã çóðàõ õàìãèéí ýíãèéí, õýðýãëýõýä õÿëáàð ïðîãðàì þì. Áèä çóðàã çóðàõûí òóëä çóðãèéí äýâòýð, çóðàã çóðàõ õýðýãñë¿¿äýý áýëääýã. Òýãâýë êîìïüþòåð äýýð áèäíèé çóðãèéí äýâòýð áîë Paint ïðîãðàìûí àæëûí öîíõ, çóðãèéí õýðýãñýë áîë Tool box - õýðýãë¿¿ð¿¿ä, Color box - ºí㺠ñîíãîõ õàéðöàã þì. Ïðîãðàìàà ÿàæ íýýæ àæèëëóóëàõûã áèä á¿õýí ìýäíý. Start > Programs > Accessories > Paint■ 1. Paint ïðîãðàìûí öîíõíû á¿òýö Àæëûí öîíõ, õóóäàñ Гàð÷ãèéí ìºð Öýñíèé ìºð Õýðýãñë¿¿ä çóðàã 5.31 Paint ïðîãðàìûí öîíõíû á¿òýö ªíãºíèé ñîíãîëò Òºëºâèéí ìºð■ 2. Paint ïðîãðàìûí õýðýãñë¿¿äèéí ¿¿ðýã Çóðãèéí õýñãèéã õ¿ññýí õýëáýðýýð ñîíãîõ Çóðãèéí õýñãèéã òýãø ºíöºãòººð ñîíãîõ Áàëëóóð Öóòãàæ áóäàõ Ñîðóóë. Áóäãèéí ºíãèéã ñîðæ àâàõ Òîìðóóëäàã øèë Õàðàíäàà Áàãñ Áóäàã ø¿ðøèã÷ Áè÷âýð îðóóëàõ Шóëóóí Мóðóé Òýãø ºíöºãò Îëîí ºíöºãò Ýëëèпñ Дóãóé ºíöºãò çóðàã 5.32 Paint ïðîãðàìûí õýðýãñë¿¿ä
  • 145. 5.4. Çóðãèéí Microsoft Paint ïðîãðàì 145 Paint ïðîãðàìûã ñóðñíààð êîìïüþòåðèéí çóðàãòàé àæèëëàõ õýðýãñëèéã ýçýìøèæ, áóñàä çóðãèéí ïðîãðàìóóä äýýð àæèëëàõàä õÿëáàð áîëîõîîñ ãàäíà õóëãàíààð ÷àäâàðëàã àæèëëàæ ñóðàõàä òààòàé íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëæ ºãíº. Á¿ãäýýðýý çóðãàà çóðöãààÿ.■ 3. çóðàã çóðàõ öààñàà áýëäýõ Íýýãäýæ áàéãàà õóóäàñíû öààñíû õýìæýý ÿíç á¿ð áàéíà. □ çóðãèéí øèíý õóóäàñ àâàõ File öýñíèé New êîìàíäûã ñîíãîæ çóðàã çóðàõ øèíý õóóäñàà ñîíãîæ àâíà. (a) (á) (â) çóðàã 5.33 Paint ïðîãðàìûí àæëûí õóóäàñíû õýìæýýã ººð÷ëºõ Öààñíû õýìæýýã ººð÷ëºõ人 õóóäàñíû áàðóóí, äîîä áîëîí áàðóóí äîîä ºíöºãò áàéðëàõ ìóæ äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàõàä ãàð÷ èðýõ ñóìàí äýýð äàðààä ÷èðæ ñóíãàõ áóþó áàãàñãàíà [Çóðàã 5.33(á)]. Çóðàã 5.33(â) çóðãèéí àäèë öààñíû õýìæýý ººð÷ëºãäºíº. ■ 4. ªíãº, áóäàã ñîíãîõ Çóðàã çóðàõ õýðýãñëýý ñîíãîõîîñ ºìíº ºíãº, áóäãàà ñîíãîõ íü ÷óõàë áàéäàã. Paintïðîãðàì äýýð ºíãèéã ¿íäñýí ºíãº, äýâñãýð ºí㺠ãýæ àíãèëäàã [Çóðàã 5.34(à)]. ¯íäñýí ºíãèéã ñîíãîõäîî øààðäëàãàòàé ºíãºí äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí ç¿¿í òàëûí òîâ÷ëóóðûã äàðíà. Äýâñãýð ºíãèéã ñîíãîõäîî øààðäëàãàòàé ºíãºí äýýð õóëãàíû çààã÷èéã áàéðëóóëàí áàðóóí òàëûí òîâ÷ëóóð äýýð äàðíà. Õýðýãñýë ñîíãîîä çóðàõäàà ìºí àäèë õóëãàíû ç¿¿í òàëûí òîâ÷èí äýýð äàðààä çóðâàë ¿íäñýí ºí㺺ð, õóëãàíû áàðóóí òàëûí òîâ÷ëèí äýýð äàðààä çóðâàë äýâñãýð ºí㺺ð çóðàãäàíà. Íýìýëò ºíãºíèé õàéðöãèéã ãàðãàõäàà äàðààõ õî¸ð àðãûã õýðýãëýíý. à) ªíãºí äýýðýý õî¸ð óäàà äàðíà [Çóðàã 5.34(à)].
  • 146. 146 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè á) ¯íäñýí öýñíýýñ Colors > Edit Color… êîìàíä ñîíãîíî. Ýíý ¿åä Edit Colors õàðèëöàõ öîíõ ãàð÷ èðíý. [Çóðàã 5.34 (á)].¯íäñýí ºí㺠Дýâñãýð ºí㺠(à) ªíãº, áóäàã (á) Íýìýëò ºí㺠(â) Íýìýëò ºíãºíèé äàâõàð ñîíãîëò çóðàã 5.34 ªíãº, áóäàã ñîíãîõ□ ªíãèéã õàð öàãààí áîëãîõ 1. Image öýñíýýñ Attributes ñîíãîíî. 2. Colors õýñýãò Black and white ñîíãîëòûã õèéíý.■ 5. õýðýãñýë àøèãëàí çóðàã çóðàõ□ Øóëóóí áîëîí ìóðóé øóãàìààð çóðàõ Áîñîî, õýâòýý, äèàãîíàëü ýñâýë ìóðóé øóãàìóóäûã øóëóóí, ìóðóé õýðýãñëýýð çóðíà. 1. Øóãàìûí ºðãºíèéã Tool Box-èéí äîîð ãàð÷ èðýõ íýìýëò ñîíãîëòîîñ àâíà. 2. Õóëãàíû çààã÷èéã íýã öýãýýñ íºãºº öýã õ¿ðòýë ÷èðæ òàòíà. 3. Ìóðóéãààð çóðàõäàà õààíà íü ìóðóéëãàæ íóì ¿¿ñãýõ òýð õýñýã äýýðýý äàðíà. Äàðààãèéí íóìûã ìºí òýãæ õèéíý. Íýã øóãàìàíä õî¸ð ë íóì õèéæ áîëíî [Çóðàã 5.35]. Ǻâ òýãø õýëáýðòýé áîñîî, õýâòýý, 450-èéí íàëóó øóãàìóóä çóðàõäàà øóëóóí õýðýãñëýý ñîíãîîä, ãàðààñ Shift òîâ÷èéí õàìò äàðæ áàéãààä òàòààðàé. çóðàã 5.35 Øóëóóí, ìóðóéãààð çóðàõ õýðýãñýë
  • 147. 5.4. Çóðãèéí Microsoft Paint ïðîãðàì 147 □ òýãø ºíöºãò, ýëëèïñ, îëîí ºíöºãò, äóãóé ºíöºãòººð çóðàõ Ýíý õýðýãñëýýð òºðºë á¿ðèéí ä¿ðñèéã îðóóëàõàä òîõèðîìæòîé [Çóðàã 5.36]. 1. Ä¿ðñèéã áèò¿¿ áîëîí õ¿ðýýòýé çóðàõàà Tool Box-èéí äîîð ãàð÷ èðýõ íýìýëò ñîíãîëòîîñ àâíà. 2. Õóëãàíû çààã÷èéã + òýìäýãòýé áîëîõîä íýã öýãýýñ íºãºº çóðàã 5.37 Shift òîâ÷ëóóðûí òóñëàìæòàé ä¿ðñ çóðàõ öýã õ¿ðòýë ÷èðæ, çóðãàà áàéãóóëíà. çóðàã 5.36 Òýãø ºíöºã, ýëëèïñ, îëîí ºíöºã, äóãóé áóëàíòààð çóðàõ õýðýãñýë Êâàäðàò, òîéðîã çýðýã çºâ ä¿ðñ çóðàõûí òóëä ãàðíààñ Shiftòîâ÷èéã öóã äàðíà [Çóðàã 5.37]. Ýäãýýð õýðýãñë¿¿äèéã àøèãëàí, äîîðõ íîõîéã çóðààðàé. □ Áèéð, áàãñààð çóðàõ 1. Áàãñíû õýëáýðèéã íýìýëò ñîíãîëòîîñ àâíà [Çóðàã 5.39]. 2. Çóðãàí äýýð õ¿ññýí ãàçðàà ñîíãîñîí ºí㺺ð áàãñààð áóäíà. çóðàã 5.38 Áàãñààð çóðàõ õýðýãñýë çóðàã 5.39 Áàãñíû ¿ñíèé õýëáýð¿¿ä □ Áè÷âýð îðóóëàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ áè÷âýð îðóóëàõ õýðýãñëèéã ñîíãîíî [Çóðàã 5.41]. 2. Áè÷âýð áè÷èõ òàëáàð ¿¿ñãýõèéí òóëä õóëãàíààðàà õ¿ññýí õýìæýýãýýð òàòíà. 3. Òåêñò õýðýãë¿¿ðèéí Fonts ìºðººñ ¿ñãèéí øðèôò, õýìæýý, õýëáýðèéã ñîíãîíî [Çóðàã 5.40].
  • 148. 148 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè çóðàã 5.40 Òåêñò õýðýãë¿¿ðèéí ìºð Õýðýâ òåêñò õýðýãë¿¿ðèéí ìºð äýëãýöýí äýýð ãàð÷ èðýýã¿é áîë View öýñíýýñ Text Tool-bar êîìàíäûã ñîíãîíî. 4. Áè÷âýðýý îðóóëíà. Áè÷âýð áè÷èõ òàëáàðò ìýäýýëëýý õóóëæ òàâüæ áîëíî [Çóðàã 5.41]. ªºðººð õýëáýë Wordpad ïðîãðàì äýýð áè÷ñýí áè÷âýðýý Copy êîìàíäûí òóñëàìæòàéãààð õóóëíà. çóðàã 5.41 Áè÷âýð îðóóëàõ õýðýãñýë Áè÷âýð áè÷èõ òàëáàðò áè÷âýðèéã çºâõºí íýã ë óäàà îðóóëàõ áîëîìæòîé. Õýðýâ áè÷âýð áè÷èõ òàëáàðûí ãàäíà òàëä äàðâàë áè÷âýð çóðàã áîëîí õºðâ¿¿ëýãäýõ ó÷èð ò¿¿íèéã äàõèí èäýâõòýé áîëãîæ, íýìæ áè÷âýð îðóóëàõ áîëîìæã¿é. □ òîìðóóëäàã øèë Çóðãèéí õàðàãäàõ áàéäëûí õýìæýýã òîìðóóëäàã øèë õýðýãñýë àøèãëàõààñ ãàäíà ¿íäñýí öýñíýýñ View > Zoom > Custom… êîìàíä ñîíãîíî. Ýíý ¿åä Custom Zoom õàðèëöàõ öîíõ ãàð÷ èðíý. ªºð÷ëºõ õóâèà ñîíãîîä OK òîâ÷ëóóð äàðíà [Çóðàã 5.42]. çóðàã 5.42 Òîìðóóëäàã øèë õýðýãñýë
  • 149. 5.4. Çóðãèéí Microsoft Paint ïðîãðàì 149□ Áàëëóóðäàõ, àðèëãàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ áàëëóóð õýðýãñ- ëèéã ñîíãîíî. 2. Áàëëóóðûí õýìæýýã Tool Box-èéí äîîð ãàð÷ èðýõ íýìýëò ñîíãîëòîîñ àâíà [Çóðàã 5.43]. 3. ªìíºõººñ ººð ºí㺺ð áàëëóóðäàõ áîë õóëãàíû áàðóóí òîâ÷èéã äàðæ áàëëóóðäíà. Ýíý ¿åä äýâñãýð ºíãèéã ñîíãîñîí áàéõ õýðýãòýé. Çóðãèéã á¿õýëä íü àðèëãàõ áîë Image öýñíýýñ Clear Image êîìàíäûã ñîíãîíî. çóðàã 5.43 Áàëëóóðäàæ àðèëãàõ õýðýãñýëÁàëëóóðäàõ õýìæýýã òîìðóóëàõûí òóëä Control + + òîâ÷ëóóðòàé õàìò äàðíà.□ èäýâõæ¿¿ëýõ, 纺õ, õóóëàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ çóðãèéí õýñãèéã òýãø ºíöºãòººð ñîíãîõ õý- ðýãñýë äýýð äàðíà. 2. Àðèëãàõûã õ¿ññýí õýñãýý çóðàã 5.44 Çóðãèéí õýñãèéã õ¿ññýí õýëáýð, òýãø ºíöºãòººð ñîíãîõ õýðýãñýë èäýâõæ¿¿ëíý. 3. Ãàðíààñ Delete òîâ÷èí äýýð äàðíà. Ýñâýë Edit öýñíýýñ Clear Selection êîìàíäûã ñîíãîíî. Çóðãèéã íýã áàéðëàëààñ íºãººä 纺õèéí òóëä èäýâõæ¿¿ëñýí õýñýã äýýð çààã÷èéã áàéðëóóëàõàä õýëáýðòýé áîëìîãö ÷èðæ 纺íº. Õóóëæ îëøðóóëàõûí òóëä çóðãèéã èäýâõæ¿¿ëýýä Copy, Paste êîìàíäûã õýðýãëýíý [Çóðàã 5.44].□ Öàöàæ áóäàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ öàöàæ áóäàõ õýðýãñýë äýýð äàðíà. 2. Öàöàõ õýìæýýã Tool Box- èéí äîîð ãàð÷ èðýõ íýìýëò ñîíãîëòîîñ àâíà [Çóðàã 5.45]. 3. Çóðãàà çóðíà.□ Öóòãàæ áóäàõ çóðàã 5.45 Öàöàæ áóäàõ õýðýãñýë 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ öóòãàæ áóäàõ õýðýãñýë äýýð äàðíà [Çóðàã 5.46]. 2. Color Box äîòîðõ ºíãºí¿¿ä äýýð õóëãàíààð äàðàõ ýñâýë õóëãàíû áàðóóí òîâ÷îî äàðñíàà𠺺ðèéí õ¿ññýí ¿íäñýí ºí㺠ýñâýë äýâñãýð ºíãèéã ñîíãîíî. 3. Áóäàõ ä¿ðñýí äýýðýý äàðíà. 4. Ä¿ðñ ñîíãîñîí ºí㺺ð áóäàãäàíà.
  • 150. 150 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè Õýðýâ áóäàõ ãýæ áàéãàà ä¿ðñèéí õ¿ðýý íü õàà íýã ãàçðàà òàñðàëòòàé áàéâàë çóðãèéí ¿ëäñýí õýñýã òýð ÷èãòýý áèò¿¿ áóäàãäàíà. ßìàð íýã òàñðàëò áàéãàà ýñýõèéã íÿãòàëæ ò¿¿íèéã õààõûí òóëä òîìðóóëäàã øèë õýðýãñëèéí òóñëàìæòàé çóðãèéí õýìæýýãýý èõýñãýæ áàéãààä øàëãàíà [Çóðàã 5.46]. çóðàã 5.46 Öóòãàæ áóäàõ õýðýãñýë□ Ñîðóóë, áóäãèéí ºíãèéã ñîðæ àâàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ ñîðóóë, áóäãèéí ºíãèéã ñîðæ àâàõ õýðýãñëèéã ñîíãîíî [Çóðàã 5.47]. 2. Õóóëàõûã õ¿ññýí ºíãºí äýýðýý äàðíà. 3. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ Fill With Color õýðýãñëèéã ñîíãîíî. çóðàã 5.47 Ñîðóóë, áóäãèéí 4. Áóäàõûã õ¿ññýí õýñýãòýý äàðíà. ºíãèéã ñîðîõ õýðýãñýë□ õàðàíäààãààð çóðàõ 1. Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ õàðàíäàà õýðýãñýë äýýð äàðíà [Çóðàã 5.48]. 2. Color Box äîòîðõ ºíãºí¿¿ä äýýð õóëãàíààð äàðàõ ýñâýë õóëãàíû áàðóóí òîâ÷îî äàðñíàà𠺺ðèéí õ¿ññýí ¿íäñýí ºí㺠ýñâýë äýâñãýð ºíãèéã ñîíãîíî. 3. Õàðàíäààíû ¿ç¿¿ðèéã ºðãºí, á¿ä¿¿í áîëãîõûí òóëä ãàðíû Ctrl òîâ÷ëóóðûã + òîâ÷ëóóðòàé õàìò õýðýãëýíý. çóðàã 5.48 Õàðàíäààãààð çóðàõ õýðýãñýë Ctrl òîâ÷ëóóðûã – òîâ÷ëóóðòàé õàìò õýðýãëýâýë õàðàíäààíû ¿ç¿¿ð íàðèéñíà. Ñ¿¿ëä õèéñýí ¿éëäëèéã áóöààõûí òóëä Edit öýñíýýñ Undo êîìàíä ñîíãîíî. Ãýõäýý Paintïðîãðàì äýýð ñ¿¿ëä õèéãäñýí ãóðâàí ë ººð÷ëºëòèéã áóöààíà.■ 6. Ôàéë õàäãàëàõ Çóðñàí çóðãàà õàäãàëúÿ. Áèä WordPad ïðîãðàì äýýð áàðèìò õàä-ãàëàõ àðãàòàé òàíèëöñàí. ßìàð ÷ ïðîãðàì äýýð ôàéëûã õàäãàëàõ êîìàíäóóä àäèëõàí áàéäàã. Ãàãöõ¿¿ õàäãàëñàí ôàéëûí òºðºë ººð áîëîõûã àæèãëààðàé. 1. File ¿íäñýí öýñ ð¿¿ îðíî. 2. Save êîìàíäûã ñîíãîíî. Ýíý ¿åä Save As õàðèëöàõ öîíõ äýëãýöýí äýýð ãàð÷ èðíý [Çóðàã 5.49]. Òýãýõëýýð ÿìàð íýãýí íýð ºã÷ õàäãàëàõ õýðýãòýé. çóðàã 5.49 Save As õàðèëöàõ öîíõ Ýíä Save in: òàëáàðò õààíà
  • 151. 5.4. Çóðãèéí Microsoft Paint ïðîãðàì 151 õàäãàëàõ õàâòàñàà çààæ ºãíº. My Pictures õàâòàñ ñîíãî¸. File name: òàëáàðò õàäãàëàõ áàðèìòûíõàà íýðèéã áè÷íý. noxoi ãýæ áè÷ýýä Save òîâ÷ëóóðûã äàðààðàé.■ 7. çóðãàà desktop áóþó àæëûí øèðýýíèé äýâñãýðèéí çóðàã áîëãîõ Äýâñãýð áîëãîõ çóðãàà õàäãàëíà. File öýñíýýñ äàðààõ êîìàíäóóäûí àëü íýãèéã ñîíãîíî: 1. Set As Background (Tiled) çóðãèéã äàâòàëòòàéãààð äýëãýö ä¿¿ðãýíý [Çóðàã 5.50(à)]. 2. Set As Background (Centered) çóðãèéã äýëãýöèéí ãîëä áàéðëóóëíà [Çóðàã 5.50(á)]. (à)■ 8. çóðãèéã õàçàéëãàõ, ñóíãàõ, õýìæýýã ººð÷ëºõ 1 Õýðýãñë¿¿ä äîòðîîñ çóðãèéã èäýâõæ¿¿ëýõ õýðýãñëèéã ñîíãîîä çóðãèéí õàçàéëãàõ, ººð÷ëºõ õýñãèéã èäýâõæ¿¿ëíý. 2 Image öýñíýýñ Stretch/Skew... êîìàíäûã ñîíãîæ çóðãèéã õ¿ññýí õýìæýýãýýð õà- çàéëãàæ, ñóíãàíà [Çóðàã 5.51]. o Stretch õýñýãò çóðãèéã õýâòýý áîëîí áîñîî òýíõëýãèéí äàãóó õýðõýí ñóíãàõ (á) õóâèéã çààæ ºãíº. çóðàã 5.50 Àæëûí øèðýýíèé äýâñãýð çóðàã o Skew õýñýãò çóðãèéã áîñîî áîëîí õýâòýý òýíõëýã äàãóó õýðõýí õàçàéëãàõ ºíöãèéí õýìæýýã áè÷èæ ºãíº. 3. Image öýñíýýñ Attributes... êîìàíäûã ñîíãîæ çóðãèéí õýìæýýã ººð÷èëíº. o Units õýñýãò çóðãèéí ºðãºí ºíäðèéí õýìæèõ íýãæèéã çààæ ºãíº. Width – çóðãèéí ºðãºíèé õýìæýý Height - çóðãèéí ºíäðèéí õýìæýý çóðàã 5.51 Stretch and Skew õàðèëöàõ öîíõ
  • 152. 152 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè àñóóëò 1. Çóðãèéí Paint ïðîãðàìûã íýýõ àðãóóäûã áè÷íý ¿¿. 2. Çóðãèéí ôàéëûã ÿàæ õàäãàëàõ âý? 3. Paint ïðîãðàìûí ¿íäñýí öîíõíû á¿òöèéã íýðëýíý ¿¿. 4. Paint ïðîãðàìûí õýðýãñë¿¿äèéã çóðæ, ¿¿ðãèéã õýë. 5. Çóðãèéí õýìæýýã ººð÷ëºõ ÿìàð àðãóóä áàéäàã âý? 6. Çóðãèéí ºíãèéã ÿàæ õàð öàãààí áîëãîõ âý? 7. Çóðãèéí ôàéëûí íýðèéã ººð÷èëæ õàäãàëàõ êîìàíäûã íýðëý. 8. Çóðãèéã àðèëãàõ ÿìàð õýðýãñë¿¿ä, êîìàíä áàéäàã âý? 9. Çóðãèéã áóäàõ ÿìàð õýðýãñë¿¿ä áàéäàã âý? 10. Çóðãèéã ÿàæ èäýâõæ¿¿ëýõ âý? ãýðèéí äààëãàâàð âàðèàíò 1 1. Çóðãèéí õýðýãñë¿¿äèéã àøèãëàí áàéãàëèéí ñýäýâòýé çóðàã çóð. Çóðñàí çóðãàà baigal íýðýýð õàäãàë. 2. Baigal çóðãàà àæëûí øèðýýíèé (Desktop) äýâñãýðèéí çóðàã áîëãî. âàðèàíò 2 1. Ǻâõºí òýãø ºíöºãò, äóãóé ºíöºãò, ýëëèïñ, îëîí ºíöºãòèéã àøèãëàí àìüòíû çîõèîìæ çóð. Çóðñàí çóðãàà zoxiomj íýðýýð õàäãàë. 2. Zoxiomj çóðãèéí ôàéëûí íýðèéã ººð÷èëæ amitan íýðýýð õàäãàë. Ñîðèë 1. Õýðýãñë¿¿äèéã ¿¿ðãýýð íü õîëáîæ çóð 1. À. Òýãø ºíöºãò 2. Á. Õàðàíäàà 3. Â. Ñîðóóë 4. Ã. Òîìðóóëäàã øèë 5. Ä. Öàöàæ áóäàõ 6. Å. Ìóðóé 7. ¨. Äóãóé áóëàíò 8. Æ. Öóòãàæ áóäàõ 2. - ãýñýí êîìàíäûí õýðýãñýë ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Õóóëàõ □ Àðèëãàõ □ Áóäàõ □ Öóòãàæ áóäàõ 3. Àëü íü ºí㺠ñîíãîõ êîìàíä âý? □ Tool box □ Redo □ Color box □ Undo □ Copy □ Cut 4. Color box ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? □ Çóðàã ñîíãîõ □ ªí㺠ººð÷ëºõ □ Õýðýãñýë ñîíãîõ □ ªí㺠ñîíãîõ 5. Save As... êîìàíä áîë ìýäýýëëèéã õàäãàëíà. □ ¯íýí □ Õóäàë
  • 153. §5.5. çªâ Áè×èæ ÑÓðàõ òÅõÍîëîãè Óíøëàãà■ ãàðûí àðâàí õóðóóãààð áè÷èæ ñóðàõ□ õóðäàí áè÷èæ ñóðàõ íü þóíä õýðýãòýé âý? Êîìïüþòåðèéí ãàð íü ìýäýýëëèéã îðóóëàõ ¿íäñýí òºõººðºìæ ãýäãèéã áèä êîìïüþòåð á¿ëýãò ¿çñýí. Èéìýýñ êîìïüþòåðò ò¿¿íèéã àøèãëàí ìýäýýëýë, òóõàéëáàë áè÷âýðèéã îðóóëàõäàà àëäààã¿é, õóðäàí îðóóëàõ õýðýãòýé áîëäîã. ¯¿íèé òóëä êîìïüþòåðèéí ãàð äýýð õî¸ð ãàðàà çºâ áàéðëóóëàõààñ ýõëýõ õýðýãòýé þì [Çóðàã 5.52(à)]. Áàðèìò áè÷èã áîëîâñðóóëàõ (Notepad, WorPad, Microsoft Word) çîðèóëàëòòàé ÿìàð íýãýí ïðîãðàì àøèãëàæ áàéõ ¿åä òîõèîëääîã íèéòëýã íýã áýðõøýýë áîë àëäààã¿é, õóðäàí, çºâ áè÷èæ ñóðàõ ÿâäàë áàéäàã. Àëäààã¿é õóðäàí áè÷èæ ñóðàõ íü öàã õóãàöàà õýìíýõ, êîìïüþòåðòýé çºâ õàðüöàõ, ãàðíààñ îðóóëàõ êîìàíäóóäûã õóðäàí øóóðõàé õèéæ ñóðàõ èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé. □ ßìàð ïðîãðàì àøèãëàõ âý? Õóðäàí áè÷èæ ñóðàõûí òóëä òóñãàé çîðèóëàëòûí ïðîãðàìóóäûã àøèãëàõ õýðýãòýé. Àøèãëàõàä õÿëáàð äºõºì áàéäëûã õàðãàëçàí òîãëîîì õýëáýðýýð áè÷èãäñýí ïðîãðàì îëíîîð çîõèîãäîæ áàéíà. Ýäãýýð ïðîãðàìóóä íü òàíû êîìïüþòåðèéí ¿éëäëèéí ñèñòåìä çîðèóëàãäàí òºðºë á¿ðèéí øèéäëýýð õèéãäñýí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí óÿí äèñê, ñîðîíçîí äèñê, õóðóó äèñê çýðýã ÿìàð ÷ ìýäýýëýë õàäãàëàõ òºõººðºì溺ð 纺æ, ñóóëãàõ áîëîìæòîé (à)ïðîãðàìóóä áàéäàã. Ýíä áèä ÿìàð íýã ïðîãðàìòàé Print Scroll Pause Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Screen Lock Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) _ + | Insert Home Page Num ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Up Lock / * - Q W E R T Y U I O P { } Del End Page 7 8 9 Tab + Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up A S D F G H J K L : “ 4 5 6 Caps Lock Enter É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Z X C V B N M < > ? 1 2 3 Shift Shift Enter ß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þ End Pg Dn . Control Alt Alt Control 0 Del Ins çóðàã 5.52 Êîìïüþòåðèéí ãàðûí õóðóóíû çºâ áàéðëàë áóþó õóâààðèëàëò (á)
  • 154. 154 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè òàíèëöàõã¿é, õàðèí ÿìàð ÷ ïðîãðàì äýýð àæèëëàæ áîëîõ ãàðûí áàéðëàëûã ìîíãîë, àíãëè ¿ñãèéí áàéðëàëààð õóðäàí áè÷èæ ñóðàõ àðãà áàðèëûã ýçýìøèõ äàäàë ÷àäâàðûã îëæ àâíà. Àëü ÷ õóðäàí áè÷èæ ñóðàõ ïðîãðàìä àøèãëàæ ñóðàõàä àíõààðàõ ñàíàìæ, òóñëàìæèéã òîâ÷ òàíèëöóóëñàí áàéäàã. ■ ãàðûí áàéðëàëûí òóõàé Ýíä õóðóóíû áàéðëàë áîëîí òýäãýýðèéã òîâ÷èí äýýð çºâ áàéðëóóëàõ, òóõàéí õóðóóãààð îíîãäñîí ¿ñãèéã çºâ äàðæ ñóðàõàä ãîë àíõààðëàà õàíäóóëàõ õýðýãòýé. Ãàðûí áàéðëàëûã äºðâºí õýñýãò õóâààíà. ¯¿íä: [Çóðàã 5.52(á)] • ¯íäñýí áàéðëàë, • Áàðóóí ãàðûí äýýä, äîîä áàéðëàë, █ äîëîîâîð õóðóó █ äóíä õóðóó • Ç¿¿í äýýä, äîîä áàéðëàë, • Òîîíû áàéðëàë. █ ÿäàì õóðóó █ ÷èã÷èé õóðóó □ ¯íäñýí áàéðëàë Ãàðûí äºðâºí õóðóó íü ¿íäñýí áàéðëàë áîëîõ Ð, Î, Л, Ä, ª,Á, Û, Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Print Screen SysRq Scroll Lock Pause Break Num Lock Cups Lock Scroll Lock É òîâ÷èí äýýð áàéðëàíà. ¯íäñýí ~ ` ! 1 @ 2 # 3 $ 4 % 5 ^ 6 & 7 * 8 ( 9 ) 0 _ - + =Å | Ù Insert Home Page Up Num Lock / * - áàéðëàëûí ýõëýë “ª”, “Д ¿ñãýí äýýð Tab Q Ô W Ö E Ó R Æ T Ý Y Í U à I Ø O ¯ P Ç { [ Ê } ] Ú Del End Page Down 7 Home 8 9 Pg Up + äîëîîâîð õóðóó áàéðëàõ áºãººä óã òîâ÷ A S D F G H J K L : “ 4 5 6 Caps Lock Enter É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Z X C V B N M < > ? 1 2 3 ¿ë ìýäýã òîâãîð òýìòð¿¿ëòýé áàéíà. Shift Shift Enter ß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þ End Pg Dn . Control Alt Alt Control 0 Del Ins Ýíý íü áóñàä ¿ñýãí¿¿äèéã õàðàõã¿éãýýð äàðàõàä ÷èãë¿¿ëýã÷, òóñëàã÷ áîëíî. çóðàã 5.53 Ãàðûí ¿íäñýí áàéðëàë Äîëîîâîð õóðóóíóóä çóðàãò çààñàí õèëèéí äàãóó äýýø, äîîø ã¿éíý. Æèøýý íü: Áàðóóí äîëîîâîð õóðóó Ð, Ã, Ò, Õ, Í, È, 8, 9, ç¿¿í ãàðûí äîëîîâîð õóðóó ª, Æ,Ñ, À, Ý, Ì, 6, 7 òîâ÷íóóäûã äàðíà [Çóðàã 5.53]. ¯ñãèéí áàéðëàë ñóðàõ ýõíèé òîõèîëäîëä ¿íäñýí áàéðëàëààð äàñãàë õèéõ õýðýãòýé. □ Áàðóóí ãàðûí äýýä áàéðëàë Print Scroll Pause Screen F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Lock Num Cups Scroll SysRq Break Scroll Print Pause Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 Lock F9 F10 Lock F11F12 Lock Screen Lock SysRq Break Num Lock Cups Lock Scroll Lock ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) _ + | Insert Home Page Num ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Up Lock / * - # $ % ^ & * ( ) _ + | Q Insert W E R Home Y T PageIØ U O P Num { } Del End Page 7 8 9 / * - Tab + Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up Up 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Caps Lock A S D F G H J K L : Lock“ Enter 4 5 6 É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Z X C V B N M < > ? 1 2 3W E R T Y U I O P { } Shift ß Del× ¨ End Ñ Ì Page È Ò ,Ü . 7/Þ Shift 8 9 End Pg Dn Enter +Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up . Control Alt Alt Control 0 Del InsS D F G H J K L : “ 4 5 6 EnterÛ Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï X C V B N M < > ? 1 2 3 Shift Enter × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þçóðàã 5.54 Áàðóóí ãàðûí äýýä áàéðëàë End Pg Dn . Alt Alt Control 0 Del Ins
  • 155. Print Scroll Pause Screen F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Lock Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock # $ % 5.5. Ǻâ áè÷èæ ñóðàõ òåõíîëîãè ^ & * ( ) _ + | Insert Home Page Num 155 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Up Lock / * - W E R □ T Áàðóóí ãàðûí äîîäP áàéðëàë Y U I O { } Del End Page 7 8 9 + Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Esc F1 F2 F3 F4 F5 Down F6 F7 F8 Home F9 F10 F11 F12 Pg Up Scroll Print Screen Lock Pause Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock S D F G H J K L : “ ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) 4_ + | 5 6 Insert Home Page Num Enter =Å Ù Up / * - Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - Lock Q W E R T Y U I O P { } Del End Page 7 8 9 Tab + Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg UpZ X C V B N M < > ? Caps Lock A É S Û D Á F ª G À H Õ J Ð K Î L Ë 1 : ;Ä “ ‘Ï 2 Enter 3 4 5 6 Shift Enterß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þ Shift Z ß X × C ¨ V Ñ B Ì N È M Ò < ,Ü > . End ? /Þ Shift Pg Dn 1 End 2 3 Pg Dn Enter . 0 . Control Alt Alt Control Del 0 Ins Alt Alt Control Del Ins çóðàã 5.55 Áàðóóí ãàðûí äîîä áàéðëàë Print Scroll Pause Esc □ ç¿¿í ãàðûí äýýäF3 F4 áàéðëàë Screen F1 F2 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Lock Num Cups Scro SysRq Break Lock Lock Lock Print Scroll Pause Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Screen Lock Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock ~ ! @ # $ % ^ & * ~ ! ( @ # )$ % _ ^ & * + ( ) | _ + | Insert Insert Home Page Home/ Num Page- Num ` 1 2 3 4 5 6 7 8 ` 1 9 2 3 0 4 5 6 -Y 7 8 = ÅO 9 0 - Ù =Å Ù Up Lock * Up Lock / * Q W E R T U I P { } Del End Page 7 8 9 Tab + Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up A S D F G H J K L : “ Q W E R T Y U I O P { } 4 5 6 Caps Lock É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Enter Del End Page 7 8 9 Tab Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø Shift Z ß ¯X× C ¨ ÇV Ñ B Ì [ ÊM N È Ò < ] Ú ,Ü > . ? /Þ Shift 1 End 2 Down 3 Enter Pg Dn Home Pg U . Control Alt Alt Control 0 Del A S D F G H J K L : “ Ins 4 5 6 Caps Lock Enter É Û Á ª À Õ Ð Î Ë ;Ä ‘Ï Print Scroll Pause Esc F1 Z F2 X F3 C F4 V F5 B F6 N F7 M F8 < > F9 ? F10 F11 F12 Screen Lock Num 1Cups 2Scroll 3 Ñ çóðàã 5.56 Ç¿¿í ãàðûí äýýä áàéðëàë Shift Shift SysRq Break ß × ¨ Ì È Ò ,Ü . /Þ Lock End Lock Lock Pg D . Control Alt Alt Control 0 ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) _ + | Del Insert Home Page Num Ins ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Up Lock / * - Q W E R T Y U I O P { } Del End Page 7 8 9 Tab □ ç¿¿í ãàðûí äîîä áàéðëàë Ô Ö Ó Æ Ý Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up + Print Scroll Pause Esc F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 F11 F12 Screen A S D F G H J K L : “ Lock 4 5 6 Num Cups Scroll SysRq Break Lock Lock Lock Caps Lock Enter É Û Á ª À Õ Ð Î ~ ! Ë @ # ;Ä $ % ‘Ï ^ & * ( ) _ + | Insert Home Page Up Num / * - ` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =Å Ù Lock Q W E R T Y U I O P { } Z X C V B N M < > Ó ? Ý 7 8 9 1 2 3 Del End Page Tab + Ô Ö Æ Í Ã Ø ¯ Ç [ Ê ] Ú Down Home Pg Up Shift Shift En ß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü Caps Lock A É . S D Û Á /Þ F ª G À H Õ J Ð K Î L Ë : ;Ä “ ‘Ï Enter 4 5 6 End Pg Dn Z X C V B N M < > ? 1 2 3 Shift Shift Enter ß × ¨ Ñ Ì È Ò ,Ü . /Þ End Pg Dn . Control Alt Alt Control . 0 Control Alt Alt Control 0 Del Ins Del Ins çóðàã 5.57 Ç¿¿í ãàðûí äîîä áàéðëàë □ òîî áè÷èõ áàéðëàë Ç¿¿í ãàðûí áàéðëàë äàõü òîîíóóäûã áè÷èõ áîë áàðóóí ãàðààð Shift òîâ÷èéã õàìò äàðàõ øààðäëàãàòàé. Èíãýñíýýð äàðààëëûã àíõíààñ íü çºâ äàãàâàë àëäààã¿é çºâ, õóðäàí áè÷èæ ñóðíà. Àðâàí õóðóóãààð áè÷èõ äàäëàãà õèéõ ¿åä ¿ã õîîðîíäûí çàé àâàõ ¿éëäýë õèéõ Spacebar òîâ÷èéã ýðõèé õóðóóãààð äàðíà. ªã¿¿ëáýðèéí ýõíèé òîì ¿ñýã äàðàõäàà òóõàéí ¿ñýã áàéðëàæ áóé ãàðíû ýñðýã òàëûí ãàðûí õóðóóãààð Shift òîâ÷èéã äàðíà.
  • 156. 156 Òàâäóãààð á¿ëýã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè□ ãàðûí àðâàí õóðóóãààð áè÷èõ äàñãàë Äàñãàëûã äàðààõ áàéäëààð àíãèëæ, øàò äàðààëëàí àõèóëæ õèéãýýðýé. Äàñãàë õèéõ ÿâöäàà õóãàöààã àíõààðàõ õýðýãòýé. Àëü áîëîõ õóðäàí, àëäààãàà öººëæ õèéíý. □ 1-ðò àíõàí øàòíû äàñãàë: - ¯íäñýí òîâ÷ (¿íäñýí 4 òîâ÷) [Çóðàã 5.53] - Àíõàí øàòíû òîâ÷íóóä (¿íäñýí òîâ÷, äýýä áàéðëàë) - Äóíä øàòíû òîâ÷íóóä (¿íäñýí òîâ÷, äýýä, äîîä áàéðëàëààñ öººõºí òîâ÷ îðóóëàõ) - Äýýä øàòíû òîâ÷íóóä (¿íäñýí òîâ÷, äýýä, äîîä áàéðëàë) - Á¿õ øàòíû òîâ÷íóóä - Òîì, æèæèã ¿ñãèéí ÿëãààòàé - Ýõ□ 2-ðò Äóíä øàòíû äàñãàë: - 3 ¿ñýãòýé ¿ã - 4 ¿ñýãòýé ¿ã áàë ä¿¿ ¿¿ë õîë óóë öàã ìàë õºõ í¿ä öóó àìñ áàë äºø õýñ - 5 ¿ñýãòýé ¿ã õàñ øàí îéð õîë äóó ìóó ìýñ äàë öàã ÷èã öóã á¿ë - Îëîí ¿ñýãòýé ¿ã - ªã¿¿ëáýð 3 ¿ñýãòýé ¿ã áàðñ ä¿¿ä äóóë õîë÷ óóëü öàãò ìýëñ õààõ í¿¿ð ìóóð àðüñ áîîë ø¿¿ñ õààõ øºíº õîîë ëèôò èðýâ çàÿà ëèíç 4 ¿ñýãòýé ¿ã ñî¸îë äóóðü ¿¿ëñ õ¿íèé õîæèä öàöàæ òºëºº àðëûí äîëîî äîíîð íèñýæ ýâòýé äºðºâ ãóðàâ òàâàí ãàçàð 5 ¿ñýãòýé ¿ã Òàíèëöñàí òîéì÷èäòîé àìæóóëàõ øàãàéòàé áàéòëàà çàðöóóëàãäàíà ñàðíààñ íºõºðëºæ óëàìæèëàë ýì÷ë¿¿ëýõýýð øóóðãà áàéãàëèéí êîìïüþòåð õè÷ýýëýý ÷ºëººëºõ àíüñíû ÿëãàâàðòàé áàéãóóëàãäñàí ñóðãóóëèéí àíãè äààëãàâàð ìºí㺠Îëîí ¿ñýãòýé ¿ã Ìàíæ äàé÷èí Óëñûí Òýíãýðèéí òýòãýñýí õààíû àðàâäóãààð îí áèëýý. Óëèàñòàéä ñóóãàà çàðëèãèéí ìàíæ ñàéä Àâòàé ñàéí õààíû áàéãóóëñàí Ýðäýíý Çóóãèéí õèéäèéã ñîíèðõîí ¿çýõ ãýæ çóíû äýëãýð ñàéõàí öàãààð Çóóãèéí öàìûí ¿åñò î÷ñîí áàéæýý. ªã¿¿ëáýð Íàéìäóãààð ñàðûí ààãèì õàëóóí ºäºð áàéëàà. Äîðíîäûí í¿ä àëäàì òàëûã ç¿ññýí äàðäàí çàì óëàéñòëàà õàëñàí ìýò. Çàìûí õàæóóãààð óðãàñàí ñàõëàã íîãîîí òýð óóäàì òàëûã õàìáà õèëýíãýýð áèò¿¿ õó÷ñàí ìýò õàëèóðàí õàðàãäàæ áàéâ. Àòàð îíãîí íóòãèéí íîãîîíû àíõèëàì ¿íýð þóòàé òàíñàã âý. Ýõ