Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
Mongol ulsiin tvvh v 2003
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Mongol ulsiin tvvh v 2003

  • 13,305 views
Published

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
No Downloads

Views

Total Views
13,305
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
153
Comments
1
Likes
8

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Монгол Улсын түүх V -1-
  • 2. Монгол Улсын түүх Vсолигдож, бас дахин давтагдаж үл төгсөх цагтооллыгэвхэн элээж,тасралтгүй хөиөрсеөр эдүгээг хүрч ирэв J3. Үүнийг эгэл нэгэн хүмүүний ухааны саванд багтаан хадгалж,үеэс уед алдаж гээлгүй ам дамжуулан өвлүүлэх боломжгүй ажээ.Ийм учир бидний өндөр өвег дээдэс өөрсдийн амьдрал ахуй,үнэлэмж хүслээ эд өлгийн зүйлс, хадны сүг зургаар ч боловилэрхийлэн, хойч үедээ үлдээж, нийгмийн ой ухааны их өв сангүүсгэи хөгжүүлсэн нь орчин чагийп түухэнд мэдээллийн чухал эхсурвалж болсоор байна. Хүн төрөлхтөн бичиг үсгийг бүтээи хэрэглэх болсон ньгайхамшигт дэвшил төдийгүй аливаа улс үндэстнүүд өөрсдийнхөөтүүх, соёлын нандин өв уламжлалыг нийгмийн ой ухаандхадгалан үлдээхэд ихээхэн ач холбогдолтой зүйл болсон билээ.Монголын ард түмэн төр ёсыг үүсгэн магадтайяа 20 зууныгэлээхдээ хэд хэдэн үсэг бичиг зохион хэрэглэж, бодит түүхээ сударшашдирын хуудаснаа бичиглэн туурвиж үлдээж ирсэн бас нэгэнбаялаг уламжлалтай. Манай түүх бичлэг нь эрт цагаас Монгол нутагт аж төржбайсан овог аймаг, ард түмний ахуй байдал, нүүдлийн соёламьдральш гүнээс үүсэн бүрэлдэж, баяжин хөгжсөөр ирсэн бөгөөдийм ч учраас "нүүдэлчдийн түүх бичлэг" ч гэж нэрлэгдэх нь бий.«Монголын Нууц Товчоо», «Дорвөн төрийн арван буянт номынцагаан түүх», «Богд Баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл», «Алтантовч», «Эрдэнийн товч», «Эрдэнийн эрхи» гээд үе үеийн түүх-бичгийн мэргэдийн туурвил бүтээлүүд нь нүүдэлчдийн амьдрал,тэмцлийн түүхийн гэрч баримт болон үлдсэн бөгөед тэдгээрийнагуулга, мэдээллийн үнэ цэнэ өнөө үед улам бүр өссөөр байна. Моиголыихоотүүхийгбичиглэн улдээх ньдан ганц эрлэмтэн түүхчдийн соиирхлын төдий зүйл биш байжээ. Их Юан улсын үед Хубилай хаан түухчдийг сонгон цуглуулж тусгай хүрээлэн байгуулан, улсынхаа түүхийг бичүүлж, Илхаадьш дэмжлэгтэйгээр Персийн түүхч Ата-Малик Жүвейни «ЕртонциЙ1" байлдан дагуулагчийн түүх»-ээ бичиж, Газан, Өлзийт хааны зарлигаар сайд Рашид-Аддин тэргүүтэй түүхчид «Судрын чуулгап» нэртдэлхийп улсуудын түүхийгтуурвиж байсан зэрэг түүхэн баримт нь Монголын төр, түүний их, бага хаад түүх бичлэ1тээ онцгой аыхаарч байсиыг гэрчилнэ. Улсын түүх бичих ажлыг төрийн бодлогын хэмжээнд тавьдаг уламжлал нь хожуу үед ч тасраагүй бөгөөд Богд Хаант Монгол Улсын "олон ван, гүн, тайж, түшмэдийн гэрийн үеийн бичмэл данс..., улсын шастирт Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамнаа эрхлүүлэн хариуцуулахаар" хуульчлан тогтоож, улмаар улсын албан түүх зохиох тусгай комисс байгуулагдан «Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын шастир»-ыг 10 орчим^ дувтэр болгон зохиож байсан бол 1933 онд Бүгд Найрамдах Улсаа тунхагласны 10 жилийн ой, Ардын хувьсгалын баяр наадмыг зохион байгуулах комиссоос улсынхаа түүхийг 5 ботиор зохиож нийтлүүлэх шийдвэр гаргаж байжээ. Түүнээс хойш удаа дараа хэвлэгдэн гарсан «БНМАУ-ын түүх» хэ.мээх нэг ба гурван боть зохиолууд нь мөн л тер засгийн албан ёснышийдвэрээр бичигдэн бүтээгдэж, хэвлэгдэн гарч байв. XX зууны сүүлийн арван жилд дэлхий дахинаа өрнөсөн -2-
  • 3. Монгол Улсын түүх Vардчилсан вөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай Монгол улс эдийн засаг,улс төр, оюун санааны амьдралын шинэ харилцаанд шилжиж,иргэдийн үндэсний ухамсар сэргэн, эх түүхээ судалж мэдэх, түүнээссуралцаж, сургамж авах, төр ёсоо бататган бэхжүүлэх сонирхолхэрэгцээ өсч буй нөхцөл байдлыг харгалзан Монгол УлсынЕрөнхийлөгч би 1999 оны 1 дүгээр сард "Монгол Улсын түүхийгшинээр туурвин хэвлүүлэх" тухай зарлигийг гаргасан билээ. Энэдагууманайулсын холбогдох эрдэм шинжилгээ, судалгааныбайгууллагууд, түүхч эрдэмтэд, судлаачдынхаа мэдлэг чадвар, хүчбололцоонд түшиглэн, мэрийн ажилласны дүнд «Монгол улсынтүүх»-ийн таван боть хэвлэгдэн та бүхний хүртээл болж байна. Түүхийн бодитүйл явцболон хүний ой ухаандахьтүүнийхийсвэртусгал хоёрын харилцааг онолын танин мэдэхүйд түүхэн балогик зүйл хэмээх ойлголтоор дамжуулан илэрхийлдэг билээ. ТэгвэлМонгол улсын нутаг дэвсгэртухаант хүмүүний өрнүүлсэн түүхэнбодит үйл явц нь лавтайяа хэдэн зуун мянган жил дамнан өрнөжирснийг манай түүхчид энэхүү таван ботид багтаан хураангуйланнэгтгэж тусгахыг эрмэлзсэн нь лавтай. Чингэхдээ түүхэн үзэгдэл, үйл явцыг сэтгэлгээнд буулган логикзүйл болгон хувиргахын тулд Монгол улсын түүхнээ тохиосонтүгтүмэн нэжгээд, санамсаргүй үзэгдэл, үйл явц бүхний хойноос"чулуу хөөж", түүхэн хөгжлийн эргэлт, донсолгоо бүрт голшугамнаасаа мулт үсрэн гарч, аар саар зүйлтэй орооцолдонгажилгүйгээр түүний ерөнхий логик зүй тогтол, жам ёс,зайлшгүйхандлагыгчиг луужингааболгох, чухамдаа ихсэтгэгч Гегелийнгэрээсэлсэн ёсоор гүн ухааны үүднээс түүхийг ухааран сэтгэж,нэгдмэлээр авч үзэх нь нэн чухал. Тэгээд ч түүхийн бүх баримт сэлтнь гүн ухааны оролцоогүйгээр сургамж өгч чадахгүйсэн билээ гэдгийгуншигчид улам бүр ухаарч буй нь лавтай. Түүхийн гүн ухаан, орчин үеийн судалгаа шинжилгээнийололтод тулгуурлан Монгол улсын түүхийг баяжуулан бүтээжтуурвих нь улс үндэстний маань тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэтбайдлыг бататган хөгжүүлэх үндэсний хэрэгцээ, язгуур эрх ашигтбүрнээ нийцэхийн дээр даяаршлын давалгаа улам бүр эрч хүчээ авчбуй энэ цаг мөчид иргэддээ эх оронч соёл, улс үндсээ бадраах үзэл,хүмүүжлийг төлөвшүүлэх өнөөгийн нийгмийн захиалгаарнөхцөлдөж буй нь нэн ач холбогдолтой хэрэг мөн. Төрийнхөөзарлигаарулсынхаатүүхийгбичилцэнэ гэдэгбол -рүүхчхүнд тэр бүр үл тохиох ховор завшаан төдийгүй түүхчийн авъяасбилэг, мэдлэг чадвар, оюуны царааг сорьж, чөмөг дундрам нөр иххөдөлмер, хөлс хүч шавхаж шаардсан нэр хүндтэй атлаа нэнхариуцлагатай үйл хэрэг билээ. Хүмүүний амьдрал өөрөө баялаг, ээдрээ нугачаа ихтэй, олонянз байдгийн адил бүхэл бүтэн улс үндэстний түүхийн тэрхүү арвинзамналыг нэг дор бүрнээр батлан гаргаж, багтаан сийрүүлэх туйлынамаргүй бөгөөд, эндэж алдсан байх аваас залруулан засаж, "дутууггүйцээж, дундуурыг дүүргэх" ньзалуу, хойч үеийн залгамжтүүхчид,ухаантдүү нарын үүрэг байхболно. Хүмүун бидний туух нь урсгал ул саарах их мөрөн лугээ тасралтг]өрнөн ургэлжлэх тул туүх бичлэг ч цаг үргэлжид баяжигдан бичигдсээрбаи жам буй. -3-
  • 4. Монгол Улсын түүх V Түух бичлэг бол өнгөрсний тусгал, үндэстний ой ухааны санам)дурдатгал хэдий ч туунээс ирээдүйн төсөөллийгургуулж, хойшдын зорилта-тодорхойлдог нь оюун билэгт хуний ухааны гайхамшиг бөлгөө.Е| тиймгүйсэн бол түухийн зохиол байх, туунийг уншихын хэрэг учирюусаи билээ. Чухам энд л улс орны ухамсарт иргэн бур эх туүхээ уншинсудалж, мэдэж байхын чинад утга оршимуй. Монгол хун утга учиртай амьдарч, Монгол улс уеийн уед оршинтогтнохын нэгэн баталгаа, ундэс тулгуур нь манай улсын иргэн бүрийнсэтгэлийн гүнд суурилсан туүхэн мэдлэг, үндэсний ухамсар, эх оронч үзэлмөн. "Гэгээрсэн ард түмнуудийн туйлын эр зориг эх орныхоо төлөө амиазориулахад бэлэн эсэх дээр л тоггдог" хэмээн нэгэн их сэтгэгч хэлсэн ньбий. Үндэсний бахархал, эх оронч үзэл, шинэ цагийн сэтгэлгээгнэгдмэлээр цогцлоож гэгээрсэн хэн боловч өнгөрснөөрөө бусөнөөдрөөрөө сэтгэж, арагшаа бус урагшаа харж хөгжлийн ирээдүйгойртуулах еөдрөг тэмуүлэл, итгэл дүүрэн амьдрах учиртай. Өнгөрсөн,өнөө, ирээдүй ангид утгат бус, нэгэн утгат бус, гагцхүү өөр хоорондоошутэн барилдахуй тул өнөөдөр бол өчигдрийн сайн сурагч, ирээдүйнмэргэн хөтөч мөн болой. Иймийн тул онгерсөн туухээс сургамж авч,өнөөдрөөр сэтгэн ажиллаж, ирээдуйгээ хол харан томыг зорьж, ихийгбутээ. Өнө эртний өв их соёлт Монголын туүхийг шинжлэн судлагч эрдэмтэн мэргэд, шимтэн сонирхогч хундэт уншигчид аа! Зарлигаар бутсэн «Монгол улсын туүх» 5 боть зохиолтой учран золгуулах уүргээ хөтөч би үүгээр гуйцэлдүүлэн, шинэхэн бүтээлийг гартаа авч, шимтэн уншиж, шинжлэн хэлэлцэж, шуүн тунгаахыг 1эргэн уншигч Танаа даатган хөтөл үгээ өндөрлөе. Монголын ард тумний агуулга баян амьдрал, түүх ашид оргилон ундарч монгол хүний сайн үйл, содон гавьяа түүх бичлэгийн хуудаснаа тумэн он, мянган жилээр үл мартагдан мөнхрөх болтугай. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ НАЦАГИЙН БАГАБАНДИ 2003 оны тавдугаар cap. Улаанбаатар хот. ОРШИЛ XX зууны дэлхий дахины түүх бол тааварлахад бэрх оньсого мэтолон талтүзэгдэл, зөрчил, тэмцэл, амжилт, ололтоор дүүрэн он жилүүдбайлаа. Хүнтөрөлхтөний амьдралын бүхталыгхамарсан шинэтгэл,эргэлт, хун амын өсөлтийн хүчтэй «дэлбэрэлт», шинжлэх ухаан,техникийн ололт, сансрын эриний амжилт, атомын эрчим хүчнийашиглалт, боловсрол, соёлын хөгжил, дэлхийн нэгдмэл аж ахуйнтогтолцооны үүсэл, бэхжилт, ардчилал, хүний эрхийнхарилцааныдэвшил зэрэгньдэлхийн I, II дайн, дайны бусад голомт, олон нийтийгхамарсан өлсгөлөн гуйланчлал, ядуурал, ажилгүйдэл, гэмт хэрэг,экологийн тэгш хэмийн алдагдалтай иягт хосолж ирсэн явдал улиранөнгөрсөн зууны гол дүр төрх байв. -4-
  • 5. Монгол Улсын түүх V Дэлхий дахины чанартай тулгамдсан асуудлуудын хоорондыншүтэн барилдлагаа, шинэчлэл дэвшил нь шинэтгэн өөрчлөх болонхувьсгалт хүч. узэлсанааны өрнөлтөд ихээхэн тус дөхөм болж, хүнтөрөлхтөн цаашид оюун санаа, нийгэм-эдийн засгийн хувьд уламтөгөлдөржиж, дэвшин дээшлэх үү?,эсвэл халуун цөм-экологийн сүйрэлмөхөлд хүрэх үү? хэмээх ацан замын алиныгньсонгох вэ?гздэгтухаалагбодитойхариуөгөх хариуцлагатай мөчид тулж ирээдбайна. Иймд XX зууны түүхэн сургамж хүн төрөлхтнийг ухааралбодлын харгуйд хөтлөх нь зайлшгүй. XX зуун дэлхийн улс орон, ард түмэн бүрд үндэсний эрх чөлөө,тусгаар тоггнолынхоо үр шимийг хүртэн эдлэх бололцоо олгосон юм.Энэ зууны эхэндАзи, Америк, Африк, Латин Америкийн орнуудын ихзонхи нь харийн эзэмшил, колонийн дэглэмд оршиж байв. Тухайлбал,өнгөрсөн зууны 30-аад он гэхэд дэлхийн газар нутгийн 71 хувь, хүнамын 56 хувь нь колони болон хагас колонийн дэглэмд амьдарчбайжээ. Тэд голлон газар тариалан, мал аж ахуй эрхлэн, елөнзэлмүүн, явар ядуу аж төрж, орчин үеийн эмнэлгийн наад захынтусламж хүртэж чадахгүй байв. Бичиг үсэгт тайлагдаагүйн улмаасболовсрол, шинжлэх ухаанаас хол хендий, хүний наад захын эрх эдэлжчадахгүй байсан аж. 1980-аад„он гэхэд 170 орчим орон колонийнсистемээс ангижирч, хүн төрөлхтний хөгжлийн жам ёсныгольдролоор хөгжих бололиоотой болов. XX зууны түүхэнд тохиосон бас нэгэн тэсрэлт бол 1917 онд Оросоронд хувьсгал гарснаар хүн төрөлхтөн капиталист, социалист хэмээхэсрэг, тэсрэг хоёрсистемд хуваагдсан явдал юм. ХувьсгадтОросынцархэмжээ, нөлөөний хүрээөргөжиж, 1922онд ЗСБНХУ-ыгбайгуулав.Энэ их гүрэн 70 гаруй жил социализмын замаар замнажээ. Ер нь XXзууны Оросын түүхийн гол үйл явдал гэвэл II Николай хааныхязгаарлагдмал шинжтэй шинэтгэл, II сарынболон Октябрийн хувьсгал, социализм байгуулах Ленин-Сталины туршилт, «хүйтэн дайн»-ы хэлбэр бүхий социализм, капитализмын өрсөлдөөн,оршии буй нийгмийн тогтолцооны ялзрал, чадавхиа шавхсан байдал,зууны ■ сүүлчээр хийсэн өөрчлөн байгуулалт, ардчилсан эргэлт болжбайлаа. Социализмын замаар Албани, Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар,Румын, Болгар, Югослав, Монгол, Хятад, Вьетнам, Хойд Солонгос, Кубаулсууд замнасан юм. Ингэж дэлхийн социалист, капиталист хоёр системтогтож, өөр өөрсдийгөө хамгаалан зөвтгөж, бие биеэ үгүйсгэн сөргөлдөжбайлаа. Хоёр системийн дүр төрхийг нийгмийн амьдралын хүрээгээртодорхойлбол: Улс төрийн хувьд социализм нь коммуиист намын удирдах роль,тоталитар, авторитар дэглэмд тулгуурлаж байхад, капитализм олон намынтогтолцоо, ардчилсан дэглэмд дулдуйдаж байв. Үзэл суртлын тухайд социализм нь нийгмийн цорын ганц үзэл сурталбол марксизм-ленинизм хэмээнтунхаглажбайхад капитализм олон ургальчүзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрч байв. Эдийн засгийн хувьд социализм нь нийгмийн емч, төвлөрсөн төлөвлө-гөөт эдийн засагт шүтэж байхад капитализм хувийн өмч, эдийн засгийьчөлеөт зах зээлийн өрсөлдөөнийг үнэмлэхүй байдлаар тавьж байлаа. Нийгмийн бодлогын тухайд социализм хатуу ангич байр суурь барьжнийгмийн баялгийг тэгшитгэн хуваарилах, боловсрол, эмнэлгийьүйлчилгээг үнэ төлбөргүй явуулах зарчим баримталж байхад капитализ< -5-
  • 6. Монгол Улсын түүх Vнийгмийн бүлэг, давхрааг үл ялгаварлах чиг барьж, иргэн бүр ашшсонирхлоороо чөлөөт хөдөлмөр эрхлэн, хийснээрээ нийгмийн баялгаасхүртэж, боловсрол, эмнэлгийн үйлчилгээг үнэ төлбөртэй явуулж байв. Эцсийн эцэст социалист систем хямралд автаж, нийгмийн байгууллы?хувьд социализм мухардалд оржээ. XX зууны ертөнцийг донсолгосон улс төрийн аугаа их үйл явдлуудыьдараа өдгөө 4000 гаруй үндэстэн, ястныг хамарсан 220 гаруй улс дэлхшдахинд оршин тогтнож байна. Хөгжлийнхөө түвшнээр эдгээр улсуу;хөгжингүй, хөгжиж буй, буурай хөгжилтэй хэмээн хуваагддаг. Дэлхийн 22(орныг эдийн засгийн хөгжлийн түвшнээр авч үзвэл, хөгжингүй 48, хөгжи»буй 127, хөгжилтэй 45 орон байна. XX зуун бол дэлхийн хүн амын өсөлтийн «дэлбэрэлт»-ийн үе байлааХэрэв 1900 онд дэлхийн хүн 1.617 тэрбум байсан бол хоёр зууны зааг дээр iтэрбум уруу ойртож, 4 тэрбум гаруйгаар буюу 3.3 дахин өссөн байна. 1951лыг 1993 онтой харьцуулахад хөгжиж буй орнуудыи хүн ам 80 хувиарөсчээЭдүгээ 1000 хүн тутамд ногдох цэвэр өсөлт дэлхий дахинд 16, хөгжиж 6yiорнуудад 24, хөгжингүй орнуудад 6 болж байна. Энэ бол дэлхийн coejиргэншлийн хөгжлийн зүй ёсны үр дүн юм. Хүн амын үсрэнгүй есөлт HIниш мийн дэвшлийн хүчирхэг хүчин зүйл болж, хүн төрөлхтний ирээдүй;асар их баялаг хуримтлуулж өглөө. Дэлхийн хүн амын тооны өсөлтийн зэрэгцээ тэдний байршилхөдөлгөөнд асар их өөрчлөлт гарлаа. Манай ертөнц түүхэн үүднээсүзвэ. тив, бүс нутаг, улс орон, үндэстэн угсаатны байршил, байнгын олон талт хөдөлгөөнд оршиж байдаг. Хоёр зууны зааг дээр дэлхийн хүн амын байршлын хувьд XX зууны эхний үеэс эрс өөр дүр зураг гарч байна. Өнөө-гийнбайдлаар Ази тив хамгийн олон хүнийг өлгийдөө тээж, амь амьдралыг тэтгэжбайна. Энэтивддэлхийн хүн амын гуравны хоёр хувь, үлдсэн дөрвөн тивдгуравны нэг нь аж төрж байгаа билээ. Тооны болон газар нутгийн харьцааны хувьд дэлхийн хүн амын нөөцийн байршилтыг орон орноор авч үзвэл хол зөрүүтэй байна. Тухайлбал, БНХАУ-д 1.4 тэрбум хүн аж терж байгаа нь Европ, Африк тивд оршиж буй нийт 100 улсын бүх хүн амаас яльгүй цөөн байна. Улиран одожбуй зуунд шинжлэхухаан, техникийн дэвшил,хотжилтын улмаас хүн амын шилжилт хөдөлгөөн хөдөөнеөс хотуруу эрчимтэй явагджээ. Зууны эхэнд дэлхийн хүн амын 13 хувьхотод сууж байсан бол өдгөө 50 шахам хувь нь хот сууриндамьдрах боллоо. XX зууны нэг том ололт бол эрчимтэй цахилгаанжуулалт,дулааны сүлжээ, өндөр технологи, амьдралын илүү нарийнзохион байгуулалт, нэгд-сэн үйлчилгээ, оюуны шаардлагахангасан том хотууд бий болсон явдал юм. XX зуунд хүн төрөлхтөн тооны хувьд өссөн төдийгүй, биебялдар, оюуны тухайд улам чансаажсан бөлгөө. Өдгөе хүнамын дундаж наслалт өндөр хөгжилтэй орнуудад 75, хөгжиж буйорнуудад 65-70 байна. Зууны эхэн үетэй каршуулахад дундажнаслалт 10-20 насаар нэмэгджээ. Хүний чадавхийн адгжлөөрдэлхийн 185 орноос 57 улс өндөр, 70 улс дундаж, 58 улс нэлээдlooryyp түвшинд байна. Дээр дурдсан томоохон өөрчлөлтүүд, хүний өөрийн нь хөгжил -6-
  • 7. Монгол Улсын түүх VXX зуунд шбүхний санаанд үл багтах үй түмэнгайхамшгийгбүтээхурьдач нөхцлийг зүрдүүлжээ. Энэ зууны хүноюун ухаан, чадавхиараа олон янзын онол, -юмлолболовсруулан, шинжлэх ухааны үлэмж олон нээлт, эрэлхайгуул (ийж, хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгмийн үндсийгбаттай тавилаа. Гүүнчлэн дэлхийн улс орнуудын их зонхийнтөрх төлөв өөрчлөгдөж, урьд игийн үлгэрийн мэт гоёмсог ганганхот, орд харш босгож, үйлдвэрийн асар "ом байгууламж, үнэлжбаршгүй соёлын үнэт зүйлсийг бүтээлээ. XX зууны юнд алдартфизикч Макс Планк механик, түүнтэй холбоо бүхий арга зүйн/зэл санаа дэвшүүлж, Альберт Эйнштэйн харьцангуйн онолообүтээсэн нь )рчин үеийн шинжлэх ухаан, техникийнхувьсгалын эхлэл болж, хүн "өрөлхтний оюуньтг хөвчрүүлэн,шинжлэх ухааны бүх салбарт нээлт бүтээл аргах үндсийгбүрдүүлжээ. Тодотгож хэлбэл, шинжлэх ухаан, техникийногтолцооны бүх бүрдэл, технологийн харилцааны бүхталыгхамарсан язгуур юрчлөлт бол XX зууны шинжлэх ухаан,техникийн хувьсгалын үр дүн юм. Ианай зууны техникийндэвшлийн маргашгүй ололт гэвэл нисдэг тэрэг 1903), радио,цахилгаан мэдээ (1906), автомашин (1907), дуран авай (1908),шилгаан дэнлүү (1913), танк (1916), телевизор (1925), атомынхурдасгуур 1942), атомын бөмбөг (1945), транзистор (1948),цахим тооцуур (компьютер, 1948), дүрс бичлэг (1956), бичилтооцуур (микро компьютер 1960), цахим Ц.Балхаажав. «XX век. Аналитический взгляд». УБ., 1999. тал 19.дуран авай (1950-иад он), бичил процессор (1972), бичил диск (компядиск) (1988), төрөл бүрийн хурдасгагч, сансрын аппаратур, хагас дамжуула!техник, саран дээр суурилуулсан техник болон сансрын «Мир» цогцолб<|«Интернэт» систем зэргийг нэрлэж болно. Хун төрөлхтөн сансар огторгбусад одон гариг уруу төлөөлөгчөө илгээж, шинжлэн судалж, эрэл хайгхийж байна. ! Орчин уеийн шинжлэх ухаан, техникийн хувьсгалын үрээр үйлдвэ|лэлийн технологийн арга хувьсан өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. Үйлдвэрл!лийн явц дахь механик технологи нь бодисын эгэл жирийн хэлбэри»төдийгүй, улмаар гүнд нь нэвтэрч, молекул, атомын бүтцийг шинэчлэ1хувиргаж, тухайлсан шинжийг агуулсан өөр бодис болгон өөрчлөх арг;шахагдаж байна. Зарим нэг жишээ хэлбэл, пластмас нийлэг мявдүйлдвэрлэх химийн технологи, плазохимийн процесс, атомын эрчим хүүйлдвэрлэх арга, лазерын туяа, өндөр болон нам дулааны битүүтехнологийашиглах, хөдөө аж ахуй, хөнгөн аж үйлдвэр, анагаах ухаанд хэрэглэж буй|биохими, биофизикийн аргууд зэргийг нэрлэж болно. Технологийн!өөрчлөлтөд зохицон, түухий эд, материал ч хувьсаж, халуун ба хуйтэнд!тэсвэртэй, мөн удаан элэгддэгхиймэл материалууд, төрөл бүрийн урвалжууд |хэрэглэх боллоо. XX зууны Японы усрэнгуй ахиц, Америкийн тогтвортой хөгжил,бүхэлдээ «их долоо» болон бусад өндөр хөгжилтэй орнуудын дэвшил ньшинжлэх ухаан, цахилгаанжуулалт, техник, технологи хэмээх хөгжлийндөрвөн гол хүчин зүйлийн өгөөж, тэдгээр орнуудын тегелдөржсөн хунийоюун ухаан, хүчин чармайлт, үйл ажиллагааны үр дүн болой. XX зууны шинжлэх ухаан, техник, технологийн ололт нь шинэ зуундхүн төрөлхтөн атом, эгэл бөөм, генийн нууцад улам гүн нэвтэрч, амьд эд -7-
  • 8. Монгол Улсын түүх Vэсийн амьдралыг санааны зоргоор жолоодох, сансрын технологийг шинээрэзэмших, хиймэл оюун ухаан бий болгох талаар үсрэнгүй амжилтанд хурэхурьдач нөхцлийг бурдүулж өглөө. XX зуунд шинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн асар мхололтод хурсний цаад шалтгаан нь боловсролын салбарын усрэнгүй хөгжилтюм. Зууны эхэнд манай гаригийн улс орнуудын дийлэнхи олонхи ньболовсролын хувьд харанхуй шинжтэй байсан бол эдүгээ хүн ам бараг бухнийтээрээ бичиг усэгтэй, шинжлэх ухаан, техникийн боловсролтой,мэргэжлийн мэдлэгтэй, хүүхэд, залуучуудыг сургах олон шатны байнгынсургуультай болжээ. Үндэсний боловсролын тогголцоо нь үндэстнийг өөрийг нь уйлдвэр-лээд зогсохгуй, интернационалжиж, интеграцчилагдаж, дэлхий дахиныболовсролын нэгдмэл, хөгжингүй тогтолцоо болон бүрэлдэж эхэлж буй ньулиран өнгөрсөн зууны бас нэгэн онцлог юм. XX зууны эхнээс уламжлагдсанбагш төвтэй сургалт нь зууны төгсгөлийн мөчлөгт шавь төвтэй, чөлөөтсуралцагч бүхий боловсролын тогтолцоонд шилжиж, сургалтын агуулга ньшинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн орчин үеийн ололтболжбайна. XX зууны босго алхмагц дэлхийн нэгдмэл аж ахуйн систембүрэлдэн тогтсон юм. Дэлхийн улс, бүс нутгуудад харилцанхамаарал бүхий өвөрмөц захзээлүүд бий болж, бие биедээнөлөөлен, улмаар дэлхийн нэгдмэл зах зээлийг бүрэлдүүлсэннь эл зууны бас нэг онцлог байлаа. Энэ зуунд үндэстнүүдийнаж ахуйн ойртолт ба зохицолдон нэгдэх замаар интеграц-чилал явагдаж, дэлхий нийтэд бүс нутгийн улс орнуудын ойртоннэгдэх үйл явц, хандлага баттай сууриа нэгэнт тавиад байна. Олон-улсын хамтын ажиллагааг ерөнхий утгаар нь авч үзвэлсүүлийн Южил гэхэд л глобаль, бүс нутгийн гэсэн хоёр үндсэнчиг хандлага бүхий байна. Эхний үед бүс нутгийн хөгжлийнхандлагыг даяаршлын хөгжлийн хандлагатай сөргөлдөх мэтойлголт хааяа байсан боловч, Европ, Хойд Америк, ӨмнөдАзи дахь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, түүнд бүрэлдэнбийболсон шинэ хэлбэрүүд ньдаяаршлын хөгжлийнхандлагатай харшилдах бус, харин ч бие биенийхээ эрхэмзорилтуудыг харилцан нөхөх боломжтойг амьдрал дээр нотлонхаруулж өглеө. Дэлхийн энэхүү даяаршлын үйл явц XXI зууны эхэн үедбүх улс орнуудын ашигсонирхлын харилцан нөлөөллийнтүүхэншинэ глобал үеийг нээж өгч, улс орнуудын харилцан уялдаагулам нягтруулан, эдийн засгийн хөгжлийн тогтворжилтодашиггай, эерэг байдлаар нөлөөлнө гэж эрдэмтэд үзэж байна.1 XX зуун нийгмийн амьдралын улс төрийн хүрээнд шинэ өнгөтөрхийг бий болголоо. Тухайлж хэлбэл, ардчиллын амин сүнсболсон хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал энэ зуунд илүү тодтомруун тавигдсан юм. Хүний эрхийг хамгаалах нь бүх улстүмэн, манай гаригийн эрдэнэт хүмүүний өдөр тутмын амьдралдхамааралтай томоохон асуудал гэдгийг дэлхий нийтээрээхүлээн зөвшөөрсөн нь улиран одсон зууны нэг том ололтбөлгөө. XX зуунд дэлхийн олон улс оронд Үндсэн хуульт БүгдНайрамдах Засаг тогтсон нь хүний эрх, эрх чөлөөнд үлэмжахиц дэвшлийг авчирсан болой. Дэлхийн II дайны явцад хүн төрөлхтний түүхэнд урьд -8-
  • 9. Монгол Улсын түүх Vөмнө гарч байгаагүй их аллага, үндэстнээр нь устгах бодлого,концлагерь, үй олноор хөнөөх зэр зэвсэг дэлхий ертөнцийгцочроож, хүмүүнлэгийн хууль, хүний эрх, эрх чөлөө, хүнийэрхэмсэг оршихуйг хангахуйц олон улсын механизм тоггоохыгзүй ёсоор шаардсан юм. Эл шаардлага, эрэл хайгуулын үрдүнд 1945 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг үүсгэнбайгуулсан билээ. Мөн онд батлагдсан тус байгууллагын дүрэмөөрөө, хүний эрхийг хамгаалах улс гүрнүүдийн хамтынажиллагааны эрх зүйн үндсийг тавьсан гэж хэлж болно. Элдүрмийн үзэл санаа нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаарбатлагдсан «Хүнийэрхийнтүгээмэл тунхаглал» (1948),«Иргэний ба улстөрийн эрхийн тухай», «Эдийн засаг, нийгэм,соёлын эрхийн тухай» пактууд (1966) хэмээх олон улсын эрхийнбаримт бичгүүдэд гүнзгийрэн хөгжжээ. Дээр дурдсан гурванбаримт бичгийг бүхэлд нь хамтатган хүний эрхийн олон улсынхууль ч гэж нэрлэдэг. Ийнхүү хүн төрөлхтний түүхийн олонүеийн турш нийтлэг1 XXI зууны босгон дээрх Монгол улсын шинэчлэл, цаашдын хогжлийн хандлагууд. УБ., 2000. тал 65.хүсэл мөрөөдөл болж байсан асуудлыг олон улсын эрх зүйгиэрбаталгаа- | жуулж, олон улсын харилцаанд бүх нийтээр сахинбиелүүлэх, хүний эрх, f эрх чөлеөний хүрээг дэлхий дахиндтогтоон, улс, үндэстэн, өрнө, дорно, бүс нутаг болон бусад ямарнэгэн ялгаваргүйгээр хамтран ажиллах эрх зүйн үндэс бүрдсэнбайна. Ардчиллыг эрхэмлэдэг улс орон бүр өөр өөрсдийн тулгуурхууль болох Үндсэн хуульдаа олон улсын дээрх жишгийг удирдлагаболгон, улс орныхоо онцлогийг харгалзаж, бие хүний эрх зүйнбайдлыг тогтоож байна. Ардчилал бол XX зууны хүн төрөлхтнийаугаа их ололт юм. Гэвч XX зуун үргэлжийн мөнхөд гэрэл гэгээтэй,ялгуусан хийморьлог байсангүй. Энэ зууны эхний хагаст хүнтөрөлхтөн дэлхийн 1 , 1 1 дайны гай гамшгийгамсан зүдэж, бас зуунытурш улс хоорондын болон бүс нутаг, орон нутгийн шинжтэй 250гаруй дайн, тулалдааны хөлд нэрвэгдэж, өдгөө ч дэлхийн олонгазартдайны голомт тасраагүй үргэлжилж байна. Дэлхийн I, II дайн дайчлан тевлөрүүлсэн хүч, нураан устгасанүр дагавраараа хоорондоо эрс ялгаатай байлаа. Хэрэв дэлхийи Iдайнд 74 сая хүнийг дайчилсан 38 улс оролцож байсан бол IIдайнд 110 сая хүнийг дайчилсан 74 улс татагдан орсон байна.Фашистын Герман ЗХУ-д 5.5 сая цэрэг, дарга, 50 мянган зэвсэг,миномёт бүхий армийн бие бүрэлдэхүүн-тэйгээр довтолжээ. Зевхөн1941 онд Москва уруу довтлохдоо нэгсая цэрэг, дарга, 2000 онгоц,1700 танк гаргажээ. Дэлхийн 2 удаагийн дайнд энгийн тоо, жирийн үгээрилэрхийлэх аргагүй үлэмж их гарз, хохирол учирсан байна. Хэрэвдэлхийн 1 дайнд 10 сая хүн амь насаа алдаж, 20 сая хүн шархадсанбол II дайнд 55 сая хүн алагдаж, 90 сая гаруй хүн шархдан, тахирдутуу болжээ. Дэлхийн I дайнд хүн төрөлхтөн нийлбэр дүнгээрээ260-360 тэрбум долларын хохирол үзсэн бол, дэлхийн II дайнд энэхэмжээ 3300-4000 тэрбум долларт хүрчээ. Хүн төрөлхтөн шинжлэхухаан, техникийн дэвшлийг хортойгоор ашиглан, дайнаас дайндулам илүү хор хөнөөлтэй зэвсгийг хэрэглэж ирсэн нь хонд ч -9-
  • 10. Монгол Улсын түүх Vнууцбиш юм. 1945онд АНУ, Японы Хиросима, Нагасаки хотуудаддэлхийд анх удаа атомын бөмбөг туршиж, 273 мянган энгийнномхон оршин суугчдын амь насанд хүрч, олон мянган хүнийгэрэмдэг зэрэмдэг болгон, насан турш нь, тэр ч байтугай үр удмаарнь тарчлаан зовоож байна. Гэтэл дайны энэ гамшгаас хүн төрөлхтөн ямар сургамж авав.Эгэл жирийн иргэд, энгийн номхон ардууд дайныг үзэн ядаж, энхамгалан аж төрөхийг туйлын хүсэл эрмэлзэл болгон, энхийн төлөөтэмцэл өрнүүлсэн билээ. Гэвч дэлхийн эсрэг, тэсрэг хоёр системийнхуваагдал, их гүрнүүдийн дэлхийд манлайлах эрмэлзэл, улсгүрнүүдийн хөгжлийн тэгш бус байдал, эрх баригчдын аархал,шунал зэрэг нь дайны голомтыг ахин дахин бий болгож,зэвсэглэлээр улайран хөецөлдөх өрсөлдөөнд хүргэж ирэв. XX зууныII хагастхүнтөрөлхтөнхүйтэндайн, халуун цөмийндайныуршгийгамссаар байлаа. Дэлхий дахинд гол нь их гүрнүүдэд,манай ертөнцийг хэд дахин устгах халуун цөмийн болон жирийнзэвсгийн нөөц хуримтлагджээ. Нэгэнт бий болсон энэ зэвсэгхамгийн найдвартай гарт байх ёстой, түүний гол баталгаа нь үйолноор устгах жирийн болон халуун цөмийн зэвсгийгүйлдвэрлэх, хориглох, турших, хэрэглэх, хадгалах талаар бүх нийтээрхүлээн зөвшөөрөгдсөн, олон талын болон хоёр талын гэрээ,хэлэлцээрүүд гэдгийг дэвшилт хүн төрөлхтөн ухамсарлажбайгаагаар улиран одсон зууныг үдсэн бөлгөө. ХХзуун нийгмийн аугаа ихдэвшлийгавчирсанболовч, басшийдвэрлэг-дээгүй олон асуудал хуримтлагдаж, хүн төрөлхтөнийсэтгэлийг зовоосоор байна. Энэ нь өлсгөлөн гуйланчлал,ажилгүйдэл, экстремист байдал, хүчирхийлэл, аллага хядлага,авилгал зэрэг юм. Өдгөе манай гаригт 2.2 тэрбум хүн өлсгөлөнгуйланчлалд, 120 сая гаруй хүн ажилгүйдэлд нэрвэгдээд байна. Гэмтхэргийн ертөнц улам төлжих болов. Мафи, авилгал зэрэг хамгийнаюултай гэмт хэргийн төрлүүд олныг хамарсан, зохионбайгуулалттай шинжтэй болж байна. Хар тамхи, мансууруулахбодис хэрэглэх явдал нэмэгдсээр ирэв. Өнгөрсөн зуун фашизм,сталинист улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, үндэстнүүдийн хоорондындайсагналцал, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах явдлын хор уршиг,гуниг зовлонг амсан зүдсэн боловч, түүхэн сургамж үл аван,хүчирхийлэл, аллага хядлагыг үргэлжлүүл-сээр шинз зуунтайзолгож байна. XX зууны бас нэгэн эмгэнэл бол байгаль орчиндоо бодлогомуутай хандаж, экологийн тэнцвэрийг алдагдуулсан явдал юм.Байгаль орчныг хамгаалах явдал бол өдгөө тухайн улс орнытөдийгүй, дэлхий дахины тулгамдсан асуудал болж байгааг хүнтөрөлхтөн улам бүр ухамсарлах болов. 1992 онд Бразил улсыннийслэл Рио-де-Жанейро хотноо болсон «Хүрээлэн буй орчин,хөгжил» сэдэвт НҮБ-ын бага хурлаас баталсан Рио-гийнТунхаглалд дэлхийн экосистемийн бүрэн бүтэн, эрүүл байдлыгсэргээх, хадгалах хамгаалахын тулд улс орнууд дэлхий нийтийнтүншлэлийн үзэл санаагаар хамтын ажиллагаа явуулах, тэгэхдээаливаа улс орны үндэсний бодлого, хууль, уламжлалт амьдралындадлага, мэдлэг, тэдний өвөрмөц ахуй соёл, ашиг сонирхлыг хүлээнзөвшөөрч, зохих ёсоор дэмжих1 зарчим дээр суурилах ёстойг онцлонзаасан байна. Ийнхүү XX зуунд улс үндэстэн бүр түүхээс сургамж -10-
  • 11. Монгол Улсын түүх Vавч, хүн төрөлхтний нийтлэгжамыг ухааран шинэ зуунтай золгожбайна.* * * Монгол улс дэлхийн хуурай газрын 1 хувь, дэлхийн хүн амын0,004 хувийг эзэлж буй хөгжиж байгаа орон хэдий ч XX зууныдэлхийн түүхийн эерэг, сөрөгбүхнийгхуваалцахньзүйёсныхэрэг юм.ХХзуун Монгол орныг аж ахуйн олон үеийн хоцрогдол, ядуу зүдүүбайдлаас чөлөөт зах зээл, эдийн засгийн харьиангуй бие даасанбайдалд, үндэсний боолчлол, харийн эзэгнэлээс төрийн тусгаартогтнол, үндэсний хөгжил цэцэглэлтэнд, хүний наад захын эрхгүй,бүдүүлэг дорой байдлаас ардчилал, эрх чөлөө, орчин үеийн соёлиргэншилд, улс төрийн түгжигдмэл байдлаас олон улсынхарилцааны амин чухал асуудлыг шийдвэрлэхэд идэвхитэй оролцохбайдалд1 Хүрээлэн буй орчин, хегжил. Рио-де-Жанейрогийн тунхаглал. 1992 МОН (95)6 G8I (A) 5G (99),тал2-8.шилжүүлсэн бөлгөө. Эдгээр ололт нь монгол түмний сайтар билэг,шамдал зүтгэл, шаггүй үнэ цэнээр олдсон юм. Өнгөрч буй зуунд Монгол улс эргэлтийн шинж бүхий гурван их !тэсрэлт,өөрчлөлтөнд өртсөн юм. Эхнийх нь 1636 онд өмнөд МонголМанжидэзлэгдсэнээс хойш 275 жил, 1691 онд Халх Монгол Манжид дагаарорсноосхойш 220 жил, 1756 онд Ойрад Монгол харийн түрэмгийлэлдавтсанаас хойш155 жилийн дараа туурга тусгаар байдлаа дахин сэргээсэн 1911 оныүндэснийхувьсгал байлаа. Хэдийгээр эл хувьсгалын үйл явц хөрш ихгүрнүүдийн дээрэнгүй бодлогын үүднээс тасалдсан боловч, 1921 оны хувьсгалыншууд угтал болсон юм. Монгол оронд анхны улс төрийн нам байгуулагдаж, 1921 оныхувьсгалыг | оройлон манлайлж, ялалтанд хүргэсэн бүлгээ. Энэхувьсгал бол агуулга ■ шинж чанараараа үндэсний ардчилсанхувьсгал байлаа. Тухайлж хэлбэл, харийн түрэмгийлэгчдийг эхорноосоо хеөн зайлуулж, улс орны тусгаар тогтнол, бүрэн эрхтбайдлыг сэргээснээрээ ундэсний, хуний наад захын эрхгүйбурангуй ёсыг халж, хүний эрх, эрх чөлөөний амтыг мэдрүүлжэхэлснээрээ ардчилсан хувьсгал байв. Үндэсний ардчилсан чиг шугамыгбаримжаалсан Монгол улснийгэм-эдийнзасгийн гүнзгийөөрчлөлтхийхзамдорж, орон нутгийнзасаг захиргааг ардчилах үйл хэргийг амжилттай хэрэгжүүлсэн юм.1924 онд Улсын 1 их хурал хуралдаж, тус улсын туүхнээ анх удааҮндсэн хууль батлан, Ардын эрхт Бүгд Найрамдах улсыгтунхаглажээ. Хувьсгалын эхний жилүүдэд улс орны хэтийн төлөвийн талаарүндэсний ардчилсан болон туйлширсан коммунист хучнийхооронд улс төр, үзэл бодлын зөрөлдөөн үүссэн юм. Коминтерн элзөрөлдөөнийг улам дэвэргэн, МАХН-ыгдотор ньбаруунтан, -11-
  • 12. Монгол Улсын түүх Vзүүнтэн болгон сөргөлдүүлж, Монгол оронд зөвлөлтмаягийнсоциализм байгуулахтуршилтхийсэн билээ.-Үүний улмаасмонголын нийгэм гүнзгий хямралд орж, иргэний дайны ирмэгттулсан бослого, хөдөлгөөн дэгдэхэд хүрчээ. 1932 оны VI сарын сүүлчээр хуралдсан МАХН-ын Төв Хороо,Хянан Байцаах Төв Комиссын хавсарсан I I I Онц бүгд хурал, түүниндараахан нь болсон Улсын Онц VIII бага хурал зуүний алдаазавхралыг засах шийдвэр гаргасан юм. Энэхүү шийдвэр ньтүүхэнд«Шинэ эргэлтийн бодлого» хэмээн алдаршжээ. «Шинэ эргэлтийн бодлого»-ын жилүүдэд нам, төрийн ажлынзааг ялгаа тодорч, улс оронд таваар-мөнгөний харилцаа хөгжин,нийгэм-эдийн засгийн хямралаас гарч, олон урьгалч үзэл харьцангуйчөлөөтэй болжээ. Орчин үеийн аж үйлдвэрийн суурь тавигдаж,малын тоо толгой 1932 онд 16.2 сая байсан бол 1940 онд 26 саяболж есчээ. Үндэсний соёл боловсрол хөгжиж, 1935 онд нийт хүнамын 5.6 хувь нь бичипэй байсан бол 1940 онд 20.8 хувь болжнэмэгджээ. Гэвч үндэсний ардчилсан шинэчлэлт, жам ёснышинжтэй өөрчлөлт нь туйлширсан коммунист чиг шугамынхныбалгаар аажмаар тасалдсан билээ. Эл чиг шугамынхны үйлажиллагааны хамгийн хортой уршигт илрэл нь гадны хүчний шуудоролцоотойгоор хүмүүсийг үй олноорньхилсээрхэлмэгдүүлсэн юм. Энэнь Монгол орондтоталитардэглэмтогтох нөхцлийг бүрдүүлсэн байна.Монголын нийгэм улстерийн нийтээрхоморголон хэлмэгдүүлэлт,Халх голындайн зэрэгзовиурбэрхшээлийгамссаар 1940-өөдонтойзолгосон юм. 1940 онд МАХН-ын X их хурал хуралдаж, намынмөрийн хөтөлбөрийг батлан, нийгэм журамд шилжих урьдачнехцлийг хангах зорилт дэвшүүлэн тавьжээ. Түүнчлэн VI сардУлсын VIII иххурал хуралдаж, БНМАУ-ын шинэ Үндсэнхуулийгбаталжээ. Эдгээр иххурлын шийдвэрийгхэрэгжүүлжэхлэхүед Зөвлөлт эх орны дайн эхэлсэн юм. Төр засгаас улс ардын аж ахуй,соёлыг дайны нөхцалд зохицуулан удирдаж, зөвлөлтийн ардтүмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулжээ. 1945 оны II сард Ялтад хуралдсан ЗХУ, АНУ, Их БританийЗасгийн газрын тэргүүн нарын бага хурлаар ЗХУ-ын саналын дагууГадаад Момголын статус-квог хэвээр байлгахаар тогтсон нь тусулсын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээнзөвшөөрүүлэх гол шижим болсон юм. Дэлхийн II дайны төгсгөлөөрЯпоны милитаризмыгбут цохих тэмцэлд БНМАУ чадлын хирзэроролцсон билээ. Дэлхийн II дайны дараа тус улс энх тайван бүтээн байгуулалтадшилжин оржээ. 1954 онд хуралдсан МАХН-ын X I I их хурал«социализмыг дэлпзрэнгүй байгуулах» үзэл санаа дэвшүүлж, нам,төрийн улс тор, нийгэм эдийн засгийн бүхий л бодлого, үйлажиллагаа эл зорилтод захирагдах болжээ. Нам, төрийн бүхий лүйл ажиллагаа социалист байгуулалтыг эрчимжүүлэхэдчиглэгдэв. Улс орны эдийн засгаас хувийн хэвшлийг бүрмөсөншахаж, улс, хоршооллын сектор улам бүр бэхжих болов. Ардынхувийн аж ахуйтныг 1959 оны эцэс гэхэд хоршооллосон нь эерэг,сөрог олон үр дагаварыг өөртөө агуулж байсан юм. Атар газарэзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйп бие даасан салбар болонхөгжжээ. Хөнгөи хүнсний болон уул уурхайн үйлдвэрүүдийг шинээр -12-
  • 13. Монгол Улсын түүх Vбайгуулах буюу шинэчлэн тоиоглосноор БНМАУ хөдөө аж ахуй-ажүйлдвэрийн орон болж, улмаар 1960-аад оноос аж үйлдвэр-хедөөаж ахуйн орон болох замд шилжжээ. Үйлдвэрийн байршилдеөрчлөлт гарч, Дарханы аж үйлдвэрийн районыг бий болгожээ*Хүн амын бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг үндсэнд нь арилгаж,боловсролын бүхэл бүтэн систем тогтжээ. Хүн ам эрүүлжин өсч,орчин үеийн эмнэлгийн үйлчилгээг хүртэн мэдрэх болсон байна. Улс оронд сэргэж эхэлсэн ардчилсан уур амьсгал ЗХУКН-ын XX их хурал (1956), тус хурлын дараа болсон МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурлын үзэл санааны дагуу илт идэвхжжээ. Улс орны тухайн нөхцөл байдал, хэтийн толөвийн талаар сэхээтнүүд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, тэр үеийн нам, төр, засгийн удирдагчдын ажлын дутагдал, арга барилыг шүүмжилж, нэг хүнийг тахин шүтсэний хор уршгийг үндсээр арилгахыг шаардах болжээ. Гэвч зарим удирдагчид түүнийг таалаагүйгээр барахгүй, тэднийг «сэхээтний теөрөгдөл», «үндсэрхэг үзэлтэн», «намын эсрэг бүлэг» хэмээн хялайн үзэж, хавчиндарахболсон юм. Ингэснээр 1960-аад оныдунд үе гэхэд Монгол оронд авторитар дэглэм тогтсон байна. Харин гадаадбайдлын хувьд БНМАУ-ыг социалист болон Ази, Африкийнтусгаар тогтносон нэлээд улсууд хүлээн зөвшөөрч, олон улсынхарилцааны түгжигдмэл байдлаас гарч эхэлжээ. 1961 онд БНМАУНэгдсэн Үндэстний байгууллагын гишүүн болж, хууль ёсны эрхэээдэлсэн байна. Энэ үе бол монголын ард түмний тухайд улс ардын аж ахуй,соёлыг хөгжүүлэх 1 , 1 1 таван жил, гурван жил, улмаар I I I таванжилийн төлөвлөгөөг биелүүлэхийн төлөө шаргуу хөдөлмөрлөсөн онжилүүд байлаа. 1960-аад оны дунд үе бол дэлхийн социализмын тухайд тундэвэргэн үе байв. ЗХУ коммунизмын материал-техникийн баазбайгуулах, Европын социалисторнууд хөгжингүй социализмбайгуулах, МАХН XV их хурлаараа (1966) тус улсад социализмбайгуулж дуусгах зорилт дэвшүүлэн тавьжэз. 1965-1989 он хүртэл тус улсын нийгмийн амьдалын бүх хүрээнднэлээд өөрчлөлт гарсан юм. Улс терийн амьдралын хүрээнд хүндсурталт захираы тушаах тогтолцоо бүрэлдэж, авторитар дэглэмноёрхсон байна. Энэхүү тогтолцооны нийгэм, танин мэдэхүйнүндэс нь төвлөрлийг үнэмлэхүй байдлаартавьж, ардчилсанаргадболгоомжлон хандажбайсанд оршино. Улс төрийн системийнцөм ньтөр бус, эрх баригч МАХН болж байв. Төр, намын ажлын заагялгаа алдагдаж, нэг намын хязгааргүй ноёрхол тоггжээ. Үүнийгээ тусулс Үндсэн хуулиараа (1960) баталгаажуулсан байна. Монголын нийгмийп оюун санааны амьдрал хэт үзэлсурталжиж, марксизм-ленинизмийг цорын ганц үнэн зөв сургаалхэмээн тунхаглаж, олон ургальч үзлийг хаан боогдуулж байв. БНМАУ хэдийгээр 100 шахам оронтой дипломат харилцаатогтоосон боловч, гадаад харилцаа хэт үзэл сурталжсаны улмаассоциалист системийн хүрээнд явцуурч, улам явуургүй болсоорбайлаа. Улс орны эдийн засаггулсын ба хоршооллын хэлбэртэйнийгмийн өмч ноёрхож, төвлөрсөн төлөвлөлт улам гүнзгийрч байв.Тус улсад социализм байгуулж дуусгах зорилтын эдийн засгийн -13-
  • 14. Монгол Улсын түүх Vагуулга нь социализмын мате-риал-техникийн бааз байгуулах,тухайлбал БНМАУ-ыг аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон болгохявдал байв. 1965 оноос хойш Эрдэнэт, Чойбалсан зэрэг ажүйлдвэрийн шинэ хотуудыг байгуулж, түлш эрчим хүч, уул уурхайнүйлдвэрүүдийг түрүүлүүлэн хөгжүүлэх бодлого баримталжээ. 1980-аад оны сүүлч гэхэд тус улсын үндэсний орлогын бүтцэд аж үйлдвэр40 шахам хувьд хүрчээ. Ард иргэд үнэтөлбөргүйгээр сурах, эмчлүүлэхэрхээр хангагдаж байв. 80-аад оны сүүлч гэхэд улс ардын аж ахуй,соёлын салбарт ажиллагч таван хүн тутмын нэг нь-дээд, тусгайдунд боловсролтой болсон байв. Гэвч тус улс нийгэм, эдийнзасгийн хөгжлийн гол гол үзүүлэлтээрээ дэлхийн хөгжингүйорнуудаас үлэмж доогуур байлаа. Үүний цаад шалтгаан нь тус улсыгэдийн засгийн бүрэн хараат байдалд оруулсан ЗХУ өөрөөхөгжингүй орнуудаас нэлээд хол хоцорч байсанд оршино. 1980-аадоны эцэс гэхэд Монгол оронд социализм өөрийн чадавхиа шавхаж,мухардмал байдалд орсон билээ. 1989 оны эцсээс Монгол оронд ардчилал, шинэчлэлийн төлөөхөдөлгөөн хүчтэй өрнөж, нийгмийн амьдралын бүх хүрээг өөрчлөхүйл явц эхэлсэн юм.Энэ үед манай орны улс терийн нөхцөл байдал оөрчлөгдөж, байвалзохих хэм хэмжээ алдагдан, нийгмийн сэтгэлзүй маш тогпюргүйболсон байв. ЗХУ-д нэгэнт эхэлсэн өөрчлөн байгуулалтыннөлөогөөр тус оронд олон түмний улс төрийн идэвхи илт сэргэж,улс төрийн шинэ нам, бүлэглэл үүсэх урьдач иөхцөл бүрэлджээ. 1980 оны төгсголөөс Монголын ардчилсан холбоо, дараа мьАрдчилсан социалист хөдолгөөн, Шинэ дэвшилт холбоо зэрэг олоннийт-улс төрийн байгууллагууд бий болж, үйл ажиллагаа явуулахболов. Эдгээр хөдөлгөөн, байгууллагын нийгмийн бааз дээрсуурилан, Монголын ардчилсан нам (1990.11.18), Монголынсоциал демократ нам (1990.I I I . 2), Монголын үндэсний дэвшлийн нам(1990.1 I I . 1 I) зэрэг хэд хэдэн нам байгуулагдсанаар Монголд анхудаа олон намын тогтолцоо бүрэлдэн тогтож эхэлсэн юм. Улмаарэрх баригч - МАХН тухайн үед үйлчилж байсан БНМАУ-ын Үндсэнхуулийн оршил болон 82 дугаар зүйлээс татгалзсанаа зарлаж, улмаар«Улс төрийн намуудын тухай» хуульбатлагдан гарснаар олон намынтогтолцооны эрхзүйн үндсийг бүрдүүлжээ. 1990-1992 он бол манай орны хувьд Үндсэн хуулийншилжилтийн түүхэн зурвас үе юм. 1990 онд олон намынтогтолцооны үндсэн дээр анх удаа ардчилсан сонгууль явуулж,улмаар анхны байнгын үйл ажиллагаатай парламент - Улсын БагаХурлын гишүүний мандатын 60 хувийг МАХН, үлдсэн суудлыгМоАН, МСДН, МҮДН хувааж авсан байна. Шилжилтийн зурвас үедпарламентын намууд зөвшилцөн, эвслийн Засгийн Газрыгбайгуулжажиллажээ. Мөн Монгол улсынтөрийнтэргүүн -Ерөпхийлөгчийн институтыг бий болгон хэрэгжүүлсэн байна. 1990 оны I сард БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын XIIудаагийн сонгуулийн II хуралдаанаар ардчилал, хүний эрхийндэлхий нийтээрхүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм, хэмжээг гүнзгий тусгасанардчилсан Үндсэн хуулийг баталсан юм. Эл үндсэн хууль ссоорМонгол улс бол парламентын Бүгд Найрамдах улс мөн. Тэр цагаасхойш торийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага — Улсын Иххурлыг 1992, 1996, 2000 омд тус тус чөлөөт ард-чилсан сонгуулийн -14-
  • 15. Монгол Улсын түүх Vүндсэн дээр сонгон бүрдүүллээ. Төрийн тэргүүн — Ерөнхийлөгчөөбүх ард түмнээр сонгох болов. Манай нийгмийн амьдралын бүххүрээг хамарсан эрх зүйн шинэчлэл хийж байна. Монгол улснээлттэй гадаад бодлого явуулах боллоо. Дурдан буй үеийн эдийн засгийн шинэчлэлийн гол агуулганьтөвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагтшилжих явдал байлаа. Энэ хугацаанд үнэ чөлоөлөх, өмч хувьчлах,банкны тогтолцоог шинэчлэн өөрчлөх, эдийн засгийн гадаадхарилцааг либеральчлах зэрэг арга хэмжээ авсан бөлгөө. Монголулсын төр засаг нийгмийн салбарт хүн төвтэй хөгжлийн дэлхийнийтийн үзэл баримтлалыг хөгжүүлэхийг зорихын хамт иргэн бүртчөлөөтэй сэтгэж, үзэл бодлоо өргөн илэрхийлэх боломж олголоо.Нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоогбий болгож, түүний эрх зүйнүндсийг бүрдүүлэв. Гэвч ажилгүйдэл, ядуурал, тэнэмэл хүүхэдзэрэг хүн амын нийгмийн асуудал хурцаар тавигдсаар байна.Ийнхүү XX зууны сүүлчийнмөчлөгт монголчууд хөгжлийн шинэ сонголт хийж, ирээдүйгээөөдрогөөр харж, шинэ зуунтай золгож байна.* * * Монгол улсын түүхийн таван боть зохиолын V ботийг дордурдсан зохиогчид туурвисан болно. Үүнд: Оршил, судалгаанытоймыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар; I бүлгийг доктор,профессор Л.Жамсран; II бүлгийн § 1-ийг доктор (Ph) C.Идшинноров; §2-ыг С.Идшинноров, академич Ш.Бира; I I Iбүлгийг академич Б.Ширэндэв, доктор (Ph), дэд профессорН.Хишигт; ^бүлгийн §1, 2-ыгдоктор (Ph) О.Батсайхан; §3, 4-ийгдоктор (Ph), профессор З.Лонжид; §5-ыг доктор, профессорМ.Санждорж, туүхч С.Туяа; §6-г М.Санждорж; Убүлгийн §1-ийгакадемич Б.Лхамсүрэн; §2-ыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар;§3-ыг доктор (Ph), дэд профессор Ж.Болд; VI бүлгийн §1-ийгЖ. Болдбаатар; §2-ыг Ж.Болдбаатар, Ж.Болд; §3-ыг доктор (Ph),профессор З.Баасанжав; §4-ийг Ж.Болдбаатар; VII бүлгийгдоктор (Ph), дэд профессор Ч.Дашдаваа, Г.Цэрэндорж; VIIIбүлгийн §1-ийгдоктор Г.Чулуунбаатар, доктор (Ph), профессорС.Отгонжаргал; §2-ыг Г.Чулуунбаатар нар бичиж, он иагийнхэлхээс, сурвалж судалгааны ном зохиолын жагсаалтыг эрдэмшинжил-гээний ажилтан, магистр С.Чулуун, Б.Баттөмөр нар бэлтгэв.Газрын зургийг доктор (Ph.) О.Пүрэв үйлдэж, Фотомон агентлаггэрэл зургуудыг бэлтгэж, Ж.Амгалан хэвлэлийн эхийг бэлтгэв. Монгол улсын түүхийн V ботийг хамтран эрхлэх үүрэг хүлээж,сайхь зохиолын узэл баримтлалыг боловсруулах, хянантохиолдуулах хэрэгт оролцож байгаад дуусгаж завдалгүй ханхорвоогоос хальсан академич Б.Ширэндэв, доктор, профессорМ.Санждорж нарынхаа үнэт сургаал, гэрээслэлийг биелүүлэх гэжчадан ядан оролдсоноо уншигч Танаа өчиж байна. Ачитбагшнарынхаа санаж, бодож, эрмэлзэж, тэмүүлж байсанд бүрэн дүүрэнхүрсэн гэж хэлэхгүй боловч, тэднийхээ эрдмийн гэгээ, номыннөөлөгт өдий зэрэгтэй яваа зохиогчид, редактор бид өөрсддөөзаяасан ухааны цар, хэмжээгээр харамгүй хүчин зүтгэснээ хэльюу. XX зууны Монголын түүхийн сурвалж бичиг, -15-
  • 16. Монгол Улсын түүх V судалгааны зохиолын тойм XX зууны Монголын түүх нь ээдрээ нугачаа, эрэл хайгуул, олз гарзаар дүүрэн юм. Бидний монголчууд эп түүхээсээ сургамж а»ч, хүн төрөлхтний нийтлэг жамыг танин ухаарсаар улиран одсон зууны элэдийг дааж гарч байна. Хоёр зуун халагдан солигдохын зааг үеэс эргэн харвал XX зуун бол цагхугацааны хувьд бидний ойрхи үеийн түүх бөлгеө.Монголын түүхчид сая улиран одсон зууныхаа түүхийг судлахталаарүлэмж ихийг хийжээ. Энэ үеийн түүх нь архивын сурвалж, баримтсэлтээрихээхэн баялаг юм. Тухайлж хэлбэл, Монгол улсын Үндэсний ТөвАрхив,Монгол улсын зэвсэгт хүчний тов архив, Монгол Ардын ХувьсгалтНамынархив, Засгийн газрын архив, Гадаад харилцааны архив, Тагнуулынерөнхийгазрыи архив, аймаг, ором нутгийн архивуудад хадгалагдаж буй эхсурвалж,баримт сэлт нь Монгол улсын ойрхи түүхийн гол сурвалж болж егчбайна.XX зууны 20-иод оны эх хүртэл Монгол улс төвлөрсөн архивгүйбайсанучир төрийн дээд тев болон орон нутгийн захиргааныбайгууллагуудөөрсдийнхөө баримт бичгийг тус тусдаа хадгалж байв. Харин1921 оныхувьсгал ялснаар ардын засгийн газар архивын хзргийгшинээрбайгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнд эрхлүүлж, улмаар Улсынархивынтөв газрыг байгуулан, түүний мэдэлд улсын олон төрлийн архивынхэргийгэрхлүүлэх болжээ. Архивын байгууллагууд улам дэлгэрэнхөгжиж,.дээрдурдсан олон архивууд болжсалбарлажээ. Эдгээр архивуудад хадгалагдаж байгаа болон удаа дараахэвлэн нийтлүүлсэн ном, товхимол, эмхтгэлүүдэд буй 1911 оныҮндэсний хувьсгал, түүний үр дүндтогтсон Монгол улсын Засгийнгазрын баримтбичгүүд, Богд хааны айлдвар зарлиг, Монгол улсынҮндсэн хуулиуд, улсын Их. Бага хурлын баримт бичгүүд, төрелбүрийн хууль, хуульчилсан актууд, Ардыи Их Хурлын чуулганыболон Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр, тогтоол, хуульзарлигууд, МАХН-ын дөрвен удаагийн мөрийн хөтөлбөр, МАХН-ын их, Намын Төв Хорооны бүгд хурлын идийдвэр, Улс ТерийнТовчооны тогтоолууд, улс ардын аж ахуй соёлыг хөгжүүлэх, удаадараагийн төлөвлогөөний удирдамжууд, Коминтерн, ЗХУ-тайхарилцсан баримт бичгүүд, 1990-зэд онд улстөрийн шинэ намуудаасгаргасан баримт бичгүүд зэрэг нь XX зууны Монгол улсын албанёсны түүх бичих үндсэн сурвалж мь болж өгч байна. Хэвлэгдэн нийтлэгдсэн эх сурвалж, баримт бичгүүдийн -16-
  • 17. Монгол Улсын түүх Vтомоохон эмхтгэлүүдээс тоймлон дурдвал: «Монголын ардтүмний1911 оны үндэснийэрх чөлөө, тусгаартопнолын толеө тэмцэл» баримтбичгийнэмхтгэл (1900-191 1 он), УБ., 1982 он (Хэвлэлд бэлтгэсэнА.Очир, Г.Пүрвээ); «Монголын автономитын үеийн сургууль»(1911-1920), УБ., 1966 (Эмхтгэсэн С.Жигмидсүрэн,Б.Балжиргармаа); «БНМАУ-ын Их, Бага хурлын тогтоол,Үндсэн хууль, тунхагууд» УБ., 1956 (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир);«БНМАУ хөрөнгөтний биш хөгжлийн төлөотэмцэлд» Баримтбичгүүд (1925-1940) УБ., 1956. (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир),«БНМАУ-ын Үндсэн хууль, түүнд холбогдох зарим актынэмхтгэл» (1921-1940) 1 дэвтэр, УБ., 1972, «Монголд ардын бүгднаирамдах заса~ тогтоон я«улсан нь» Баримт Сзичгүүдийнэмхтгзл. (1921-1926) УБ.,1970. (Эмхтгэсэн Б. Балжнргармаа),МАХН-ынТөв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтээеэрхлэи хэвлүүлсэн «МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримтбичгүүд» 1, I I , I I I дэвтэр, (УБ., 1966, 1967, 1970), «МАХН-ын их,бага ба ТХ-ны бүгд хурлын тогтоолууд» I - 1 I 1 дэвтэр. (УБ.,1956,1963), МАХН-ын дэлгэрэнгүй тайлан ( V I I I их хурлаасбусад), «1921 оны ардын хувьсгалын түүхэндхолбогдохбаримтбичгүүд» (1917-1921) УБ., 1957. (ЭмхтгэсэнӨ.Чимэд), «МАХН ардын хувьсгалын ялалтын төлөө тэмцэлд»Баримтбичгүүд. УБ., 1971 (Эмхтгэсэн Д.Даш), «БНМАУ-ынгадаад харилцааны баримт бичгүүдийн эмхтгэл»-ийг олонботиор хэвлэсэн зэргийг юуны түрүүнд нэрлэж болох юм. Монгол улсын ойрхи түүхийгсудлахад тоо бүртгэлийн материал ихээхэн ач холбогдолтой сурвалж юм. Тухайлж хэлбэл, удаа дараа хэвлэпрн гарч буй статистик тоо бүртгэлийн эмхтгэлүүд нэн чухал хэрэглүүи болж байна. ХХзууны эхний мөчлөггхэвлэгдсэн «Шинэтоль», «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг», 1920 оиы XI сард анхмы нь дугаар хзвлэгдсзн «Монголын үнэн»-ээс эх авсан «Үнэн» сонин тэргүүтэи тогтмол хэвлэл - олон арван сонин. сэтгүүлүүд эрим цагийн оы дарааллыи бичиг болсны хувьд өнгөрсөн зууны 90 он хүртэлх үеийн Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд нэгэн зүйлийн чухал сурвалж болж огч байна. Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд үнэт тус нэмэр болох зүйл бол түүхэн үйл явдалд оролцож явсап амьд гэрчийн дуртгал, дурсамжууд юм. Ардын нам анх хэрхэн үүссэн, ардын журамт цэргийгбайгуулж, улс орныхоо тусгаар тогтиолыг байлдан авсан тухай тэр үеийн үйл явдалд идэвхтэй оролцож явсан хэсэг хүмүүсийн дуртгалыг 1928 онд хэвлүүлжээ1. Партизан нарын дуртгалыг хэд хэдэн боть болгон хэвлүүлсэн байна2. Эдгээр нь XX зууны эхэн үеийн Монголын түүхийн чухал хэрэглүүн болж байна. Түүнчлэн, МАХН, ардын төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг Д.Сүхбаатарын тухай дуртгалыг хэд хэдэн удаа хэвлэн гаргасан байна-. Мөн Монголын төр, цэргийм томоохон зүтгэлтнүүд дуртгал ном, товхимол хэвлүүлэх болсон ньтүүхэн үйл явдлын учир холбогдлыгтодруулахад ихээхэнтус дохөм үзүүлж байна. Тухайлбал, Ц.Дамбадорж. Ж.Самбуу, -17-
  • 18. Монгол Улсын түүх VЖ.Лхагва-еүрэн, Б.Ширэндэв, С.Лувсан, П.Очирбат зэрл хүмүүсдуртгал номоо хэвлүүлжээ1. Мен хувьсгалттэмцлийн ахмадзүтгэлтэн, дайчид, МАХН-ын ахмад ажилтан нарын дуртгалуудыгудаа дараа эмхэтгэн гаргаж ирэв2. Энд бас Зөвлелтийн цэргийн нэртзүтгэлтнүүдийн бүтээлд Монголын тухай дурсанбичсэнийгдурдахгүй өнгөрөх аргагүй юм3. Мон улс ардын аж ахуйнудирдах салбарын ажилтан зарим хүний дуртгал хэвлэгдсэн ньМонголын улсын аж ахуй, эдийн засгийн түүхийг судлахад зохихнөхвөр болж огч байна. Дуртгал, дурсамжаас гадна нийгэм, төриймзүтгэлтнүүдийн хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь тухайн цаг үеийнулс төр-нийгэм эдийн засгийн зорилтыпайлбарлахынзэрэгцээтүүхэн үйл явдлын талаартэмдэглэн, зарим асуудлаарүнэлгээ, дүгнэлт, гаргалгаа хийсэн байдгаараа судалгааны нэн чухалматериал болдог. Жанжин Д.Сүхбаатарын хэлсэн үг, бичсэн огүүлэл,захидал бичигзэрэгбүтээл ньхэмжээгээрээбагаболовч 1921 оныхувьсгалын түүх судлалд удирдамж болохоор материалууд юм4. МөнХ.Чойбалсамгийн илтгэл, хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь 1921- 1950-иад оны зх хүртэлхтүүхийн судлалд чухал хэрэглэгдэхүүн бөлгоө5.Түүнчлэн Монголын нам, торийн дээд удирдлагад байсны хувьдЮ.Цздэнбал, Ж.Самбуу, Ж.Батмөнх, П.Очирбат, Н.Багабанди ыарөөрсдийнхөө илтгзл, хэлсэн үг, огүүллүүдийп эмхтгэлийгхэвлүүлсэн нь тухайн цаг үеийн түүхийн асуудлыг тодотгоход зохихач холбогдолтой юм6. Дээр дурдсан эх сурвалжууд нь XX зууныМонголын түүхийг бичих сан хөмрөгийг бүрдүүлж байна. Аливааулс үндэстний нэгэн адил монголчууд XX зуун гарангуут ойрхитүүхээ бүтэзж, түүхээ бичиж, тэрлэж ирсэн билээ. Харин 1911 оныүндэсний хувьсгалд бэлтгэх үеэс эхлэн тусгаар тогтнолын төлөөүзэл санаа Монголын түүх бичлэгийн үндсэн агуулга болж,түүхийн суллалд шинэ үеийг нээсэн юм.1 Ц.Дамбадорж. Толбо нуур. УБ., 1928. Ж.Самбуу. Амьдралынзамналаас (Дуртгал 1,11 дэитэр. УБ., 1965, 1970); Ж.Лхагвасүрэн. Сэтгэлд шингэсэнои жилүүд. УБ., 1984.Тулалдааиыонжилүүд. УБ-, 1995 он зэрэг; Б.Ширэндэн. Далайн даналгаанаар. УБ., 1993; С.Лувсан. Гуулсан зам. УБ.. 1988; П.Очирбат. Тэнгэрийн иаг. УБ., 1996. : Монгол, Зовлолтийнармийн ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1969; Комиссаруудын дуртгал УБ., 1971; Халх голын байлдаандоролцогч ахмад дайчдын дуртгал. УБ., 1970, 1981; 1945 оны дайнд оролиогчдындуртгал.УБ., 1975 (Эмхтгэсэн И.Пүрэвсүрэн); Дайчин алдар. Хувьсгшптэмцлипн ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1985; Ж.Дамдин. Үймээшп! жил. УБ., 1973; Г.Эрэндоо. 1 уулсан зам.УБ., 1971; Б.Дорж. Эхорнытолоо цохплохзүрх. УБ., 1981; Л.Дандар. Гал долөн дунд. УБ.. 1989. МАХН-ын ахмад ажилтан, гишүүдипн дуртгал. I IV дэвтэр. УБ., 1978, 1981, 1988. 1990 г.м. 1 Г.К.Жуков. Дуртгал, бодол. 1-11 боть. УБ., 1977; И.А.Плиев.Говь Хянганд тулалдсап ыь. УБ., 1966; Квантуны армн соносон нь. УБ., 1970; И.И.Федюнинский. На востокс. М., 1985,4 Н.Соркин. Анхны эхлэл. УБ., 1972. г.м. Д.Сүхбаатар. Баримт бичгүүд. УБ., 1943; Захидал бичгүүд УБ., 1952; Түүхийн баримтуудын цоморлиг. УБ., 1954; Д.Сүхбаатарын ү|л амьдралтай холбогдох баримт материалын эмхэтгэл.5 УБ., 1964; Д.Сүхбаатар. Баримтбичгүүд. УБ., 1983.6 ХЧойбачсан Илтгэл ба огүүллүүд. 1-1V боть. УБ.. 1951, 1953. Ю.Цэдэнбал. Илтгэл, огүүлэл, хэлсэн үг. I-VI боть. УБ„ 1966, 1967, -18-
  • 19. Монгол Улсын түүх V 1968, 1971, 1976, 1984; Ж.Самбуу. Илтгэл огүүлэл, хэлсэн үг. УБ., 1978. Ж.Батмонх. Илтгэл, өгүүлэл, хэлсэн үг. УБ., 1986; П.Очирбат. Алдаж болохгүп агшин (хэлсэн үг, илгээлт, илтгэл, ярилцлага, лекц) УБ., 1997; Н.Багабанди. Еронхийлогч: шинэ зууны емнох бодомж, санамж (хэлсэн үгийн түүвэр. 1997oHbiVlcapaac 1998 оны II cap). УБ., 1998; Ерөнхийлогч: шинэзууныемнохбодлого, зорилт. УБ., 1998 (хэлсэн үгийн түүвэр); Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл. УБ., 2000.1 9 1 5 - 1 9 1 9 онд «Монгол улсын шастир» хэмээх 11 дэвтэр зохиолыгхэсэг түүхчдээр бичүүлсэн нь Монгол улсын албан ёсны түүхбичих оролдлого тедийгүй, ирж буй зууныхаа түүхийгтэрлэх эхлэлбайсан гэж үзэж болно. | 1 9 2 1 оны хувьсгалын дарааханбайгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн нэг гол эрхлэх ажилнь түүх судлал байсан юм. 1924 онд тус I хүрээлэнгийн дэргэдтүүхийн кабинетийг шинээр байгуулжээ. Эх түүхээ | сонирхох,судлах эрмэлзэл өсч байв. Үүний нэг тод илрэл бол 1 9 1 1 оныүндэсний хувьсгалын хэрэг явдлыг нэлээд тодорхой өгүүлээд,1921 оны : үндэсний ардчилсан хувьсгалын ялалт, ачхолбогдлыгтэмдэглэсэн «Монгол улсын автономи хэмээх өөртөөэзэрхэн засах эрхт засгийн үеийн үнэнхүү явдал, чухам байдал,чухал учрыг тэмдэглэсэн товч өгүүлэл хэмээх түүх бичиг» гэдэгбэсрэгхэн зохиол юм. 1926 онд Дотоод Яамнаас Монгол улсыи албан ёсны хураангуйтүүх зохиох ажлыг эрхлэн хийж, эл зохиолдоо Монголын ойрхитүүхийн эхний үйл явдлуудыг товч тоймлон дурдсан байна2. Үүнийзэрэгцээ Ц.Дамба-доржийн «МАХН-ын байдал» хэмээх зохиолгарсан нь эрх баригч намын түүхийг бичсэн анхны оролдлогобайлаа. Men 1926 онд ардын хувьсгалын 5 жилийн ойд зориуланжижигтовхимлууд гаргахдаа Монголын ойрхи үеийн түүхийнасуудлуудыг хөнджээ3. XX зууны эхний мөчлөгийн түүхийг тухайн үедээ хамгийнчансаатай туурвисан түүхч бол Магсаржав хурц юм. Түүний 1925-1927 онд туурвисан «Монгол улсын шинэ түүх» бол XX зууныМонгол улсын түүхийг нилээд бодитой боловсруулах анхныэхлэлийг тавьсан төдийгүй, эдүгээ архивын сан хөмрөгөосолдохуйяа бэрх болсон баримт бичгүүдийг уг эхээр ньхавсаргасныхаа хувьд сурвалжийн ач холбогдолтой бүтээл юм4. 1930-аад оноос Монголын ойрхи үеийи түүхийн тухайд судалгааны шинж илүү тодрохыи зэрэгцлэ марксист-ленинист арга зүйн зарчимд тулгуурлан, түүхийг формаиийн онол, ангичирхах байр сууринаас бичих хаидлага давамгайлж эхэлжээ. Тухайлбал, үндэсний ардчилсан чиг шугам баримтлагчдыг «баруунтан» хэмээн баалах, Монголд яаравчлан социализм байгуулах Коминтерний туршилт, зүүк^й^лма/ГяБууллагыг зөвтгөх чиглэл бүхий ном, өгүүллүүд гарчээ5. Энэ үед ардын хувьсгалт цэргийн түүхийг судлах талаар зарим ахиц гарсан байиа. Уг чох1 юлыг Ш.Нацагдорж I960 онд хэнлүүлэхдээ үзэл суртлын хяналтаас болж бага саги хассан Gaiina. Харии О.Батсайхан 1992 онд дахнн хэвлүүлэхдээ бүтэн эхтэр нь буулгасан. Одоогоор зохиогч нь бүрэн тогтоогдоогүй. Монгол Ард Улсын засагторпйн байдал хэрхэн уламжилсан -19-
  • 20. Монгол Улсын түүх V явдлыгтайлбарласан бичиг. УВ., 1926. Улаан оторч. МАХН-ын байдал. УБ., 1926; Уулын евгон. Монгол гязар бошгыг халах явдлын тулгуур босгосны товч түүх. УБ., 1926; Ойдов, Цэцэнбилэгт. МХЗЭ-ийн түүхэнд холбогдох зүйлүүд. УБ., 1926 г.м. Ы.Магсаржав. Монгол улсын шинэ түүх. УБ., 1994. Эл зохиол rap бичмэлээрээ 3 хувь, нэг нь Оросын Холбооны Улсад, хоёр нь Монголд хадгалагдаж байсныг О.Батсайхан, З.Лонжид нар кприлл бичнгт буулган 1994 онд хэвлүүлжээ. Намын IX жнлнпн ой, 10 жилпйн угтлага. У Б . , 1930; Ө.Бадрах. Намаас барууны бөорөнхийчүүдтэй тэмцсэн амжилттай их тэмцлийн туршлага. I, II дэвтэр. УБ., 1932; Чу. Болдбаатар, На.Сүхбаатар нар уг зохиолыг кириллд буулган 2001 онд хэвлүүлсэн. 1930-аад оны эхээр Монголын эртнээс аваад ардын хувьсгалынүеийн түүхийг бичих тусгай комисс байгуулж, Монголын түүхийн 4боть зохиол гарсны хоёр дэвтэр нь 1934 онд X. Чойбалсан, Д.Лосол,Г.Дэмид нарын бичсэн «Монгол ардын үндэсний хувьсгалын анхүүсэж байгуулагдсан товч түүх» хэмээх бүтээл юм. Эл зохиолньугтүүхийг гар бие оролцон бүтээлцсэн хүмүүс өөрсдөө хувьсгалынтүүхт явдлыг нэгтгэн нэгэн бүхэллэг болгох, зарим нэг дүгнэлт,үнэлгээ өгснийхөө хувьд судалгааны шинжтэй, түүнчлэн архив,хэвлэл мздээллээс олдохоо больсон олон чухал эх баримт бичгүүдийгашигласнаараа сурвалжийн шинжтэй дурсамж түүхийн бүтээлболсон юм1. Түүнчлэн Монголынтүүхийндээрхцуврал бүтээлийннэгнь Монгол улсын (1911-1919) Дотоод Яаманд алба хаших< явсанЛ .Дэндэвийн 1934 онд бичсэн «Монголын товч түүх» бөлгөө.Тэрбээр энэ бүтээлдээ 1911 оны үндэсний хувьсгалын дүнд тогтсонМонгол улсын түүхийг хураангуйлан бичжээ. Зохиогч уг үйлявдалд биечлэн оролцож явсан амьд гэрч, хянуур нягт хүн байсан тулэл түүхийг зохиохдоо үндсэн хэрэглэгдэхүүнээ бузгай онож, XXзууны эхний үеийн монголын түүхийн гол үйл явдлуудыгтодорхойлон гаргасан чамбай бүтээл туурвисан байна2. Мөн энэ үедүндэсний ардчилсан хувьсгалын өрнөл, шинэ эргэлтийн бодлогынявц, үр дүн, ардын хувьсгалт цэргийн хөгжил, хууль цаазны түүхийнталаар зарим нэг товхимол. өгүүлэл гарсан байна3. 1940 он гэхэд түүхийн шинжлэх ухааныг их, дээдсургуулийн хетөлберөөр бүрэн судалсан түүхчид торөөгүй байсанболовч, Шиижлэх ухааны хүрээлэнгийн түүхийн тасгийн ажилтнууднэлээд К4эргэших төлөвийг олж, нам, төрийн зүтгэлтэн, түүхсудлаачдын ойрх үеийн түүхийн талаар нэлээд бүтээл туурвин,Монголын түүх судлал өргөжин гүнзгийрчээ. БНМАУ-ын хувьд 30-аад оны сүүлч, 40-өед оны эхним хагастдайны хүнд үе, бэрхшээл тохиолдсон тул түүх судлалын гол чиглэлнь ард олон, ялангуяа өсвөр залуу үеийг эх оронч, интернационалчүзлээр хүмүүжүүлэхэд чиглэсэн зохиол бүтээл туурвихадчиглэгджээ. Тодорхой хэлбэл, төр, цэргийн зүтгэлтний намтарсудлалд оыцгой анхаарсан байна4. Түүнээс гадна дайны жилүүдэдМонголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл, ардынхувьсгалт цэргийн түүхийн асуудлаар бэсрэг зохиолууд гарчээ5. Мөн1 Х.Чойбалсан, Д.Лосол, Г.Дэмид. Монгол ардын үндэсшн! хувьсгаяын анх үүсэжбайгуулагдсан товчтүүх. УБ., 1934. Хоёрдахьхэвлэлийг намыитүүхийн институтээс эрхлэн 1979 онд гаргасан. Мон энэхүү -20-
  • 21. Монгол Улсын түүх V зохиолд 1939 онд зарим засвар хийж, Х.Чойбалсангийн нэрээр: хэвлүүлсэн нь гадаадад Орос, Герман, Хятад хэлээр хэвлэгджээ.: Л.Дэндэв. Монголын товч түүх. УБ., 1934. «Манай улс» (БНМАУ-ын 12 жнлийн ойн баярынтөв комиссоос хэвлэн нийтлэв). 1,11 дэвтэр. УБ., 1933; Х.Чойбалсан. Ардын үндэсний хувьсгалт цэргийн аугаа хогжлийн тонч зам. УБ., 1935; Монголын эрт, эдүгээгийн хуульцаазынтүүхийи сэдэв, дэвтэр (ШүүхЯвдлын 10 жилийн ойд зориулж баярын комиссоос хэвлэн4 гаргав). УБ., 1935. Ш.Нацагдорж. Сүхбаатарын намтар. УБ., 1943; Х.Чойбалсан. Ардын Хатанбаатар Магсаржав. УБ. 1942; Ц.Цэдэнжав. Партизан Хасбаатар. УБ.. 1942; Г.Навааннамжил. Чойбалсангийн бага нас. УБ.. 1942; Дайсны ар талд нэвтэрсэн нь. УБ., 1944; Жанжин Чойбалсан баруун замын5 байлдаанд. УБ., 1945; ЗоригтбаатарТогтох. УБ., 1946. Л.Дүгэрсүрэн. Монголын ард түмнип тусгаар гоггнолын телөө тэмиэл. 1943. 2 дахь удаагаа 1945 онд хэвлэгдсэн; Л.Тойв. Хувьсгалт цэргийн 25 жил. УБ., 1946; Дотоод Явдлын Яамны хязгаарын иэргийн хогм<илт, тэмцлийн түүхт явдлууд. УБ., 1946.ардын хувьсгалын их тэгш, тэгш ойнуудаар БНМАУ-ын түүхэнхөгжлийг харуулсан тусгай эмхтгэлүүд гаргаж байсан нь XX зууныМонголын түүх судлалд зохих хувь нэмэр оруулж байв. 1 9 4 7 онд МУИС-д түүхийн салбарыг нээснээр дотооддоодээд боловсролтой мэргэжсэн түүхч бэлтгэж эхэлсний зэрэгцээЗХУ-д түүхийн мэргэжлээр оюутан, аспирант суралцуулах болсонбайна. Улмаар түүхчид эрдмийн зэрэг хамгаалж эхлэн, үндэснийтүүхчдийн шинэ үе өсөн бойжжээ. 1954 онд Монгол, Зөвлөлтийн эрдэмтэд хамтран «БНМАУ-ынтүүх» |нэгэн боть зохиол нийтлүүлсэн нь тухайн үеийн түүх судлалын томололт |байлаа1 . Эл зохиол нь цаг хугацааны хувьд Монгол улсын бүрэн түүх,түүний дотор хувьсгалын үеийн түүхийг нийтэд нь хамруулж, марксист-ленинист |арга зүйг баримтлан бичсэн анхны дорвитой бүтээл юм. ? 1950-60 оноос эхлэн мэргэжлийн түүх судлаач эрдэмтдийнэгнээ өргөжиж, 1961 онд Шинжлэх Ухааны Академибайгуулагдахад өмнө нь байсан түүх-эдийн засаг судлалын газарТүүхийн хүрээлэн болж өргөжжээ. Бас 1955 онд МАХН-ын ТөвХорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтийг байгуулснаар эрхбаригч намын түүхийг иргэний түүхтэй хослон судлах болжээ.Чингээд тус институт МАХН-ын түүхийг бичих ажлыг эхэлжээ. Элзохиолын эхний хувилбарыг академич Д.Төмөр-Очирынудирдлагаар боловсруулахдаа хувьсгалт нууц бүлгүүдийн үүсэл,МАН-ын шинж чанар, «баруунтан» гэгчдийн бодлого үйлажиллагааны тухай зэрэг асуудлыг нэлээд бодитой дүгнэхийгоролдсон байна. МАХН-ын УТТ-ны шийдвэрээр эл түүхийнзохиолыг дахин шинэчлэн боловсруулснаар 1967 онд «МАХН-ынтовч түүх» нэртэйгээр хэвлүүлсэн байна 2 . Эл түүх нь МАХН-ын үүсч байгуулагдсан үеэс 1966 он хүртэлх түүхэн замналыгмарксист онол-арга зүйн үүднээс нэгтгэн дүгнэсэн улс төрийнтүүхийн бүтээл юм. Монголын түүхийн шинжлэх ухааны томоохон ололт бол 1960- аад оны сүүлчээр «БНМАУ-ын түүх»-ийн гурван -21-
  • 22. Монгол Улсын түүх V ботьзохиолыгбичиж нийтлүүлсэн явдал юм. Эдгээрээс II ботийн сүүлчийн хэсэг, I I I боть бүхэлдээ XX зууны Монголын түүхийг нэгтгэн дүгнэхэд чиглэгджээ3. Гурамсан зохиолын II ботийндэд хэсэгбүхэлдээХХзууны эхэн үеийнбайдлыг, 1911 оныүндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, түүний үр дүнд монголчууд тусгаартогтнолоодахин сэргээсэн асуудалд зориулагдсан байна. Харин I I I ботид 1921 оны хувьсга-лын жилүүдэд хийсэн, бүтээснээ цэвэр марксист арга зүйн үүднээс дүгнэжээ. Ийм учраас эдүгээгийн өндөрлөгөөс эргэн харах зүйл багагүй бий. 1950-аад оноос 1990 он хүртэл Монголын ойрхи үеийн түүхийн асуудлаар олон арван хамтын болон бие даасан нэгэн сэдэвт зохиол гарсан нь Монголын түүхийн шинжлэх ухааны хөгжлийн том ололт байв. Эдгээр бүтээлүүд нь улс төр, эдийн засаг, нийгэм соёл, үзэл суртал, цэрэг, гадаад i БНМАУ-ын түүх. УБ., 1954. Уг зохиолыг нэмж засварлан 1966,1984 :онд тус тус хэвлүүлсэн байна. Монго.! Ардын Хувьсгалт Намын товч түү.х. УБ., 1967 (Очерки истории МНРП хэмээх нэртэйгээроросоорорчуулж, Москиад 1971 онд хэвлүүлсэн). 3 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсынтүүх. Гурван боть. Тэргүүн боть(Нэн эртнээс —XVII зуун). Дэдботь (1604-1917). Гутгаарботь(Ойрхи үе) УБ., 1969.харилцааны түүхийн өргөн цар хүрээтэй асуудлыг хамарч, агуулгынхувьд БНМАУ-ын капиталист бус хөгжлийн замын түүхэн туршлагыгямар нэг хэмжээгээр дүгнэхэд чиглэж байв. Энэ үеийн улс төрийнтүүх бичлэг нь монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний төлөөтэмцэл, улс төрийн нам, бүлэглэлийн үүсэл, бэхжилт, хувьсгалынөрнөл, хөгжил, эл хэрэгт улс төрийн зүтгэлтнүүдийн гүйцэтгэсэнүүргийг нээн харуулахыг юуны түрүүнд чухалчилж байв. Энэ тухайдШ.Нацагдорж1, Б.Ширэндэв2, Л.Бат-Очир Ц.Пунцагноров4,Д.Даш5, Лу.Бат-Очир6, Б.Сумъяа7, Г.Лхамсүрэн8, С.Ичинноров9,Х.Магсаржав10, Л.Санжаа11, Ц.Сүрэнхорлоо12. О.Пүрэв13, Н.Хишигт14нарын бүтээл голлож ирэв. Монголын нийгмийн улс төрийн системийн хөгжил, түүндМАХН-ын удирдах роль, хөгжлийн янз бүрийн шатанд төрийнгүйцэтгэсэн үүрэг, хууль тогтоох үйл ажиллагааны асуудал бол улстөрийн түүх судлалын бас нэг том чиглэл болжбайв.Энэчиглэлээр«Социалистбайгуулалтын өнөөгийн шатан дахьМАХН-ын удирдах роль» (УБ., 1985) хамтын бүтээл, Б.Лигдэн15,Ж.Болдбаатар16, М.Санждорж17, С.Жалан-Аажав18,Ц.Балхаажав , Д.Сангиданзан , Б.Содовсүрэн , Ц.Сономдагва22, 19 20 21Б.Пүрэв23, И.Дашням24I Ш.Нацагдорж. Ар Монголл гарсан ардын хөдолгөөн. УБ.,1956.- Б.Ширэндэв. Народная революция в Монголии и обраэование МНР. М., 1956; Монголия на рубеже XIX-XX веков. УБ., 1965; Монгол ардын хувьсгалын түүх. УБ., 1969 (Эл бүтээлээ 1999 онд шинэчлэн засварлаж хэвлүүлсэн); Ленин ба Монголын ард түмэн. УБ., 1970; Хичээнгүй сайд Цэрэндорж (1868-1928). УБ., 1965, Ардын Хатанбаатар Магсаржавын намтар. УБ.. 1978. Л.Бат-Очир, Д.Дашжамц. Дамдины Сүхбаатар (УБ., 1973); МАХН фашизм, милитаризмийн эсрэгтэмцэлд ардтүмнээ4 зохион байгуулсан нь ( 1 9 4 1 - 1 9 4 5 ) . УБ., 1985.5 Ц.Пунцагноров. Монголын автономит үеийн түүх. УБ., 1955. Д.Даш. Ардын хувьсгалын манлай хүчин. УБ., 1972; Ардын -22-
  • 23. Монгол Улсын түүх V хувьсгалын цуурай. УБ., 1983; Октябрийн социалист иххувьсгал Монголд нөлоолсон нь. УБ., 1987; БНМАУ-ыгтунхагласан түүхээс. УБ., 1984; МАХН-ын осолтийн нийгмийн бааз. УБ., 1982. Лу.Бат-Очир. Монгол орондардангийн хувьсгалт нам үүсэнбайгуулагдсан асуудал. УБ., 1977. Б.Сумъяа. В.И.Леннн - Монголын ардтүмний ихбагш, дотныs ыөхор. УБ., 1970. Г.Лхамсүрэн. Ардын хувьсгалын үе дэх МАХН-ын стратеги, тактикийн зарим асуудал. УБ.,9 1977. С.Ичинноров. «Монгол Ардын Нам»гэдэгхувьсгалтбайгууллага. УБ., 1973.10 Х.14агсаржав. МАХН олон түмнийгхамран оргожиж бэхжсэннь ( 1 9 2 1 - 1 . 9 2 4 ) . УБ., 1979.II Л.Санжаа. МАХН-ын программуудын тухай. УБ., 1967. - Ц.Сүрэнхорлоо. МАХН-ын анхны мөрийн хөтөлбөр. УБ., 1967. 13 О.Пүрэи. Д.Сүхбаатарын ү1Ы амьдралдхолбогдох нутгаар. УБ., 1979. 14 Н. Хишигт. 1921 оны хувьсгал ба Ардын Журамт Цэрэг. УБ., 2001. 15 Б.Лигдэн. МАХН бол соииалист нийгмийн улс төрийн системийн удирдах хүч мөн. УБ., 1978. 16 Ж.Болдбаатар. Социааист байгуулалтанд МАХН-ын удирдах роль есөн нэмэгдэж байгаа нь. УБ., 1982; МАХН-ын үйл ажиллагаанд намын их хурал, Тов Хорооны Бүгд хурлуудын роль. 17 УБ., 1985 (Д.Мягмартай хамт). 18 М.Санждорж. Ардын торийн түүх. УБ., 1974. С.Жалан-Аажав. Ардын хувьсгалттөрийн хуультогтоох үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл. УБ., |1) 1967. Ц.Балхаажав. Торийн Tyxaii асуудал ба ардын торийн хувьсгалт үйл ажиллагаа. УБ., 1966. :о Д.Сангнданзан. Хувьсгалт ардчилсан шатан дахь ардын төрийн үүргүүд. УБ., 1974. :| Б.Содовсүрэн. Хувьсгалыномнох Монголынторбахуульиааз (1 9 1 1 - 1 9 2 1 ) . У Б . , 1988; БНМАУ- ын эрүүгийн хууль, тогтоомжийн өорчлолт. УБ., 1973. :2 Ц.Сономдагва. БНМАУ-ын орон нутгийн засагзахиргааны хуваарьт гарсан еорчлолт. УБ., 1969. 23 Б.Пүрэв. Социалист төрийн эрх барих толоологчдийн байгууллагын тухай ленинч сургаа.1 БНМАУ-д хэрэгжсэн нь. УБ., 1981. 24 И.Дашням. БНМАУ-ын сонгуулийн систем. УБ., 1975.нарын нэгэн сэдэвт зохиол гарчээ. Манай түүхч, эдийнзасагчид тус улсын аж ахуйн гол салбар болох хөдөө аж ахуйдахь нийгэм-эдийн засгийн оөрчлөлт, нам, төрийн бодлого,үйл ажиллагааг түүхчлэн дүгнэсэн олон арван ном, зохиолбичсэн байна. Зарим томоохноос дурдвал, «БНМАУ-ынсоциадист хөдөө аж ахуйн түүхийн зарим асуудал» (УБ., 1976),«МАХН бол хөдөө аж ахуйн социалист өөрчлөлтийг удирданзохион байгуулагч хүч мөн» (УБ., 1982), «БНМАУ-д хөдөө ажахуйг социалист ёсоор хоршоолсон нь: туршлага, сургамж,хэтийн төлөв (УБ., 1983) хамтын бүтээл, Н.Жагварал1,С.Жадамбаа2, Л.Бат-Очир3, Н.Дангаасүрэн4, Ц.Санжаасүрэн5,Д.Түмэн-жаргал, Я.Цэгмэд6 нарын бүтээлүүдийг нэрлэжболно. Түүнчлэн улс орны аж ахуй, эдийн засаг, хотбайгуулалт, аж үйлдвэр, тээвэр, худалдаа, санхүү зээл, албантатварын түүхэн хөгжлийн асуудлыг ч тухайн нийгмийнтогтолцооны хүрээнд судалжээ. Заримыг тодруулбал, -23-
  • 24. Монгол Улсын түүх V«БНМАУ-ын ардын аж ахуйн бүтэц» (УБ., 1978), «БНМАУсоциалист эдийн засгийн интег-рацийн системд» (Практик,онолын асуудлууд УБ., 1979) хамтын бүтээл, Д.Майдар7,Л.Дүгэрсүрэн8, Д.Гонгор9, С.Идшинноров10, С.Ичиннорон",Б.Гончигсүрэн1-, Д.Загасбалдан13, Ц.Гүрбадам14, 15П.Лувсандорж , Т.Нам- 16 , У.Камбар, Ж.Ядамсүрэн 17 нарын бичсэи нэгэн сэдэвт бүтээлийг аж болох юм. Түүхчид, философичид XX зууны Монголын төр, эрх баригч намын Н.Жагварал. Аратство н аратское хозяйство. УБ., 1974. С.Жадамбаа. БНМАУ-ын ходеоаж ахунн нэгдлийн хогжилтийн зарим асуудлууд. УБ., 1958. Л.Бат-Очир. Ардын хувийн аж ахуйтны танаарлаг чанарыг дээшлүүлэхийн толоо МАХН-ын тэмцэл. УБ., 1972. Н.Дангаасүрэн. БНМАУ-ын капиталист бус хогжил ба ходөө аж ахуй дахь нийгэм, эдийн засгийн еорчлөлт. УБ., 1971. Ц.Санжаасүрэн. Политика М НРП н отношении единоличных аратских хочяйств на демокрпти- ческом этапе реиолюции. "Түүхийн судлал" Т. XI. УБ., 1975. Д.Түмэнжаргал. МАХН ардын хувийн аж ахуйтныг социалист ёсоор хоршоолох зорилтыг хэрэгжүүлсэн нь. УБ., 1971; Орчин үедэх МАХН-ын хөдоө аж ахуйн бодлогын чухал асуудлууд. УБ., 1985 (Я.Цэгмидийн хамт). Д.Майдар. Монголын архитектурба хотбайгуулалт. УБ., 1972. Л.Дүгэрсүрэн. Улаанбаатар хотын түүхээс. Нийслэл Хүрээ. УБ., 1956; Улаанбаатар хот (1921- 1940). УЬ., 1963; 1999онддэддокторД.Ариунболдэцгиннхээдээрх хоёр номыгнэгтгэн, зарим нэг баримт нэмж хавсарган хэилүүлжээ. Д.Гонгор. Ховдын хураангуй түүх. УБ., 1964. С.Идшннноров. XIX-XX зааг дахь Монголын нийгэм-эдийн засгийн байгууллын зарим асуудал. УБ., 1987. С.Ичинноров. БНМАУ өорийн эдийн засгаас гадаадын капиталыг шахан зайлуулсан нь. УБ., 1967. Б.Гончигсүрэн. МАХН-аас явуулсан албан татварын бодлого (1921-1940). УБ., 1973. Д.Загасбалдан. Проблемы социалистической индустриализации МНР. М., 1973; БНМАУ-ын социалист үйлдвэржүүлэлт. Аж үйлдвэржилтийн хогжилтийн асуудал. УБ., 1973; БНМАУ дэлхийн эдийн засаг, соёлын тавцан дээр. УБ., 1979. Ц Гүрбадам. БНМАУ-д шмнжлэхухаан.технологийн дэвшлийгхурдасгахасуудалд. УБ.. 1974. П.Лувсандорж. БНМАУ-д худалдаа хогжсон нь. УБ., 1959; БНМАУ-ын дотоод зах зээлийн асуудал. УБ., 1970; БНМАУ-ын эдийн засгийн хөгжлийн зангнлаа асуудлууд. УБ., 1980. Т.Намжчм. БНМАУ-ын тээврийн системийн хөгжлийн асуудал. УБ., 1978. БНМАУ-ын эдийн засгийн гүүх. УБ., 1986 (П.Лувсандоржтой хамт). У.Камбар. Ж.Ядамсүрэн. БНМАУ-ын хөгжлийн улс төрмйн эдийн засгийн ухааны зарим асуудал.УБ., 1987.бодлого, социаль харилцаа, ялангуяа нийгмийн бүтэц-феодал,хамжлага, ажилчин, хувийн өмчтэй малчид, хоршоолсон ард,сэхээтэн, нийгмийн бусад бүлгүүдийн хувьсал, өөрчлөлтийн -24-
  • 25. Монгол Улсын түүх Vталаар тодорхой судалгаа явуулсаар иржээ. Тухайлбал,«Социалист нийгэм дэх коммунист ажилчны намуудыннийгмийн бодлого» (УБ., 1980), «МАХН-ын нийгмийн бодлого»(УБ., 1985), «БНМАУ-ын нийгмийн бүтэц» (Түүх, социологийнсудалгаа) (УБ., 1984) томоохон хамтын бүтээл туурвиж,Ш.Нацагдорж1, Д.Цэдэв2, Л.Бат-Очир3, Б.Түдэв4, А.Минис5,Ц.Балхаажав6, Ш.Жумдаан7, Д.Загасбалдан8, Д.Өлзий-долгор9,Б.Лигүү10, Т.Жамьянжав", О.Сүхбаатар12, Э.Чимидцэрэн13 зэрэгэрдэмтэд нэгэн сэдэвт зохиол бичсэн байна. Түүхчид, нийгэм судлаачид Монголын ойрхи үеийн соёлынхегжлийг олонталаас ньсудалж, «БНМАУ-ын соёлынтүүх»(1921-1940) 1 (УБ., 1981), (1940-1960) 11 (УБ., 1986) хэмээххоёр ботиор бичиж хэвлүүлсэн нь өгүүлэн буй үеийн түүхсудлалын нэг том ололт байв. Судлаачид юуны өмне,Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны түүхэн хөгжил,хандлагын талаар нэлээд бүтээл туурвисны доторЧ.Дашдаваа14, Г.Цэрэндорж1^, Г.Загд16, Л.Шагдарсүрэн17,А.Амар18, Б.Ширэндэв19, Ш.Чулуунбаатар, Ц.Сэджав20 нар нэгэнсэдэвт зохиол бичиж хэвлүүлжээ. Түүхчид соёл урлаг, хэвлэл утга зохиолыы түүхэн хөгжлийг харуулсан. Ш.Нацагдорж. Монголын феодализмын үндсэн замнал. УБ., 1978. Сум. хамжлага, шавь. ард. УБ., 1986. Д.Цэдэв. Их шавь. УБ., 1964. Л.Бат-Очир. Ард анги: бүтэц, өорчлолт, хоршоожилт. УБ.. 1986. Б.Түдэв. БНМАУ-ын ажнлчин ангийн түүхээс (1921-1952). УБ., 196.V. БНМАУ-д сошшлизм байгуулж дуусгахын толоо ажилчин ангипн тэмиэл. УБ., 1980. А.Мннис. МАХН-аас феодал ангийн улс тор. эдийн засгнйн ноёрхлыг уетгахын төлоө явуулсан тэмцэл.УБ., 1968. Ц.Балхаажав. БНМАУ-ын ангийн харилиааны хөгжил. УБ., 1972. Ш.Жумдаан. БНМАУ-ын ажилчин анги. хоршоолсон ардын эдийн засгийн холбоо үүсэд тогтож хөгжсен тухай. УБ., 1978. Д.Загасбалдан. Монголын орчин үеийн ажилчин анги. УБ., 1986. Д.Өлзийдолгор. БНМАУ-д мэргэжилтэй ажплчин бэлтгэж байгаа онол-практикийн зарим асуудал.УБ., 1986; Монгол,3оплөлтинн ажилчин ангийн холбоо, хамтын ажиллагаанытүүхийн зарим асуудал.УБ., 1989. Б.Лигүү. Монголын ардын хуньсгал ба шинэ сэхээтзн.УБ., 1971; Ардын сэхээтэн үүссэн нь, нийгмийн бүтиэдтүүиий эзлэх банрсуурь. УБ., 1983. Т.Жамъянжав. Социалпзм байгуулж дуусгах үечйн МАХН-ын нийгмийн бодлогын зарим acyyflaji. УБ., 1976. О.Сүхбаатар. БНМАУ-ын хүн амын шплжих хөдолгөон. УБ., 1973. Э.Чимидцэрэн. БНМАУ-д эмэгтэйчүүдийг нийгмийи дарлалаас чөлоолсон түүхэн туршлага. УБ., 1976. Ч.Дашдаваа. БНМАУ дахьсоёлын хувьсгал, түүхэн туршлага, орчин үеиун асуудал. УБ., 1989. Г.Цэрэндорж. БН МАУ-д бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгасан нь. У Б., 1976. Г.Загд. Монгол Улсын Их Сургуулийн түүхээс. УБ., 1968. -25-
  • 26. Монгол Улсын түүх V Л.Шагдарсүрэн. БНМАУ-ын еронхий боловсролын ходолмор, политехникийн сургуулийн үүсэл, хөгжилт. УБ., 1976. А.Амар. Арван жилийн ой ба шинжлох ухааны ү!1лдвэр. УБ., 1931. Б.Ширэндэн. БНМАУ дахь шинжлэх ухаан (монгол, орос, англи, франи, итали хэлээр). УБ., 1971; Монголын шинжлэх ухааны академийн товч түүх. УБ., 1980 (оросоор). Москва, 1981; Шинжлэх ухаан судлалын зарим асуудлууд. УБ., 1981. Ш.Чулуунбаатар, Ц.Сэджав. Шиижлэх ухаан, үйлдвэрийн холбоо. УБ.. 1987.С.Лупсанвнндан. Монголын уран зохиолын онол-түүхийнасуудалд. УБ.,1973; Марксист-ленинист гоо зүй. УБ., 1982; Монголын урлагийн уламжлал,шинэчлэл. УБ., 1982.Н.Цүлтэм. Искусство Монголии. М., 1984; Монгол зургмпн хогжижирсэн тойм. УБ., 1988.Г.Бадрах. Монголын хөгжмийн түүхээс. УБ., 1960.Э.Оюун. Монголын театрын түүхэн замнал. УБ., 1989.Л.Содномцэрэн. Монголын орчин үеинн дүрслэх урлаг. УБ.,1968; Орчин үеийн дүрслэхурлагпйн товч түүх. УБ., 1989 (Л.Батчу.пуунтай хамт).Д.Батсүрэн, Ж.Энэбиш. Дуунаас дуурь хүрсэн зам. УБ., 1971.Ч.Дашдондог. Монгол киноны түүхэн тэмдэглэл. УБ., 1971.Г.Дэлэг. Монголын тогтмол хэвлэлийн түүхэн тэмдэглэл. УБ., 1965;Монгол хэвлэл (1925-1940)УБ., 1972; (1940-1970). УБ., 1971.Л.Түдэи. MAXI 1-аас утга зохмолын тухайд явуулсаи бодлого(Монголын шинэ утга зохнол үзэлсуртлыи талаар бүрэлдэн тогтсон тухай түүхэн тойм). УЬ.. 197 I.Ч.Жүгдэр. X1X-XX зууны зааг дахь Монголын нингэм-улс тор,философийн сэтгэлгээнийхогжил. УБ.Б.Лхамсүрэн. Монголын хөдөлмөрчдийн соцмалистэхорончннтернаиионалч үзэл бүрэлдсэнасуудалд. УБ., 1978; Хөдөлморчдийн социалист эх оронч,интернационалч хүмүужил, онол-практикийн асуудалд. УБ., 1983.Д.Дашжамц. Монгол дахь дэвшилтэт ардчилсан үзлийнхогжлийн асуудалд. УБ., 1970;Марксизм-ленинизм Монголд дэлгэрэн хөгжсон нь. УБ., 1973;БНМАУ дахь марксистсэтгэлгээний хөгжилт. УБ., 1978. Ц.Балхаажав. Ертонцийг үзэх шпнжлэх ухааны үзэл. УБ., 1967. Монгол орны нийгмийндэвшлийн шинж, онцлог, үрдүн, иаашдын толов. УБ., 1981. Б.Даш-Ёндон. Хөдөлморчдийн социалист ухамсарт чанар толөвших дналектик. УБ., 1 980.Д.Цэрэндорж. Хувьсгалт уламжлал ба залуучууд. УБ.,1974;Залуучуудыг коммунист ёсоор хүмүүжүүлэх намын бодлого, МХЗЭ-ийн үйл ажиллагаа (1966- 1971). УБ., 198 1. Б.Монц. Өноөгийн шатан дахь намын үзэл суртлын ажлын зарим асуудал. УБ., 1973.Л.Жамбалдорж. БНМАУ-д социализмын үеийн бие хүн төлөвшихнийгмийн нөхцөл бүрэлдсэн нь. УБ., 1980. К.Зардыхан. Орчин үеийн нөхцөл дэх эх оронч үзэл ба эх оронч үзлийн хүмүүжлийн асуудал. УБ., 1978. Ходолмөрчдийн эхоронч хүмүүжлийн асуудлууд. УБ., 1983. Монголын хөдөлмөрч- дийн эх оронч, интерниционалч ухамсартолөвшин хегжсон нь. УБ, 1990. Б.Самбуу. Өнгорсон нийгмийн үлдэгдэл түүнийгдаван туулах арга зам. УБ., 1976. -26-
  • 27. Монгол Улсын түүх Vбодлого, үйл ажиллагаа, иргэдийн шүтэн бишрэх эрх чөлөө,шашингүйн үзлийн төлөвшлийн асуудал байв. Энэ талаарЖ.Цэвээн 1 , Ж.Самбуу 2, С.Пүрэвжав3, Б.Дашзэвэг4, Д.Дагвадорж5,Д.Дашпүрэв6 зэрэг эрдэмтэн судлаачид нэгэн сэдэвт зохиол,товхимол бичжээ. Манай түүхчид Монголын зэвсэгт хүчний ойрхи үеийн түүхийгсудлах талаар багагүй зүйл хийсний дотроос «Монгол ардынармийн дайчин замнал» (УБ., 1979), «БНМАУ-ын зэвсэгт хүчин»(УБ., 1981), «Хязгаарын цэргийн түүхэн замнал» (УБ., 1965), «Халхголд Зөвлөлт-Монголын цэргийн хийсэн гайхамшигт ялалт» (УБ.,1984) хамтын бүтээл, Л.Гомбо7, П.Дорж8, Ц.Самдангэлэг9,Ш.Жамсранжав10, Д.Гомбосүрэн1, Б.Даваасүрэн12 нарын зэрэгсудлаачдын бүтээлийг цохон тэмдэглэх хэрэгтэй юм. Манай эрдэмтэд Монголын ойрхи үеийн гадаад харилцаанытүүхэн хөгжил, ялангуяа МАХН, коммунист ажилчин намуудынхарилцаа холбоо, Монгол, Зөвлөлтийн хамтын ажиллагаанытүүхийг улируулан судалж, хамтын болон нэгэн сэдэвт бүтээлтуурвиж иржээ. Тухайлбал, «МАХН үүсч хөгжихөд олон улсынкоммунист хөдөлгөөний тусламжийн роль ач холбогдол» (УБ.,1980), «Социалист интернационализм: олон улсын шинэ маягийнхарилцааны онол, практик» (1921-1978) (УБ.,1981), «Монгол-Зөвлөлтийн бүх талын хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэнхөгжүүлэхэд МАХН, ЗХУКН-ын роль» ( У Б . , 1 9 8 1 ) хамтынтомоохон бүтээл болон Б.Лхамсүрэн 13 , Ш.Сандаг 14 , 15 16 17С.Дамдинсүрэн , Б.Лигдэн , Б.Цэдэн , Ж.Цэвээн. Основы буддизма. УБ., 1926. Ж.Самбуу. Шашин ба лам нарын асуудалд. УБ., 1961. С.Пүрэвжав. Хувьсгалынемнөх Иххүрээ. УБ., 1961; БНМАУ-дсүм хийд, лам нарын асуудлыг шнйдвэрлэсэн нь. УБ., 1965 (Д.Дашжамцтай хамт); Монгол дахь шарын шашны хураангуй түүх. УБ., 1978. Б.Дашзэвэг. МАХН-аас шарын шашин, түүний үлдэгдлийн эсрэг явуулсан тэмцлийн зарим асуудал. УБ., 1975. Д.Дагвадорж. Ёс суртахууны дэншил ба шашин. УБ., 1966; БНМАУ дахь шашингүйн хүмүүжлийн үндэс, түүний арга хэлбэр. УБ., 1968. Д.Дашпүрэв, Г.Гэндэнсүрэн. БНМАУ дахь шашингүйн үзлийн түүхээс. УБ., 1979. Л.Гомбо. Автономит Монголын цэргийн байдал (191 1-1919). УБ., 1958. П.Дорж. Улс орны батлан хамгаалах хүч чадлыгбэхжүүлэхталаар МАХН-аас явуулсан бодлого. 1929-1939. УБ., 1969. Ц.Самдангэлэг. Монгол ардын арми үүсэн 6айгуулагдсантүүх( 1921- 1924). УБ., 1980; Монгол-Зөвлөлтийн армиуд Халх голд японы түрэмгийлэгчдийг бут цохисон нь. УБ., 1967. Ш.Жамсранжав. Дэлхийн II дайны үе ба МАХЦ-ийн хөгжилт. УБ., 1977. Д.Гомбосүрэн. Хувьсгалын ардчилсан шатан дахь БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний байгуулалтын зарим асуудал. УБ., 1983. Б.Даваасүрэн. МАХН-аас цэргийн боловсон хүчин бэлтгэх талаар явуулсан бодлого, үйл ажиллагаа.УБ., 1990. Б.Лхамсүрэн. МАХН-ын үйл ажиллагаанд интернационализмын зарчим хэрэгжсэн нь. УБ., 1975. Ш.Сандаг. Монголын улс торийн гадаад харилцаа (1850-1919). УБ., 1971. С.Дамдннсүрэн. МАХН дэлхийн -27-
  • 28. Монгол Улсын түүх V коммунистхөдөлгөөнтэйхолбоотогтоожхогжүүлсэн нь(1921- 1940). УБ., 1971; Монгол ардын хувьсгал-дэлхийнхувьсгалтүйл явцын бүрэлдэхүүн хэсэг. УБ., 1983; Монгол дахь нийгмийн өорчлон байгуулалтбадэлхийн хувьсгалт үйл явц. УБ., 1988. Б.Лигдэн. БНМАУ-ын гадаадхарилцаагхөгжүүлэхталаар МАХН-аас явуулсан үйл ажиллагаа (1945-1970).УБ., 1978. Б.Цэдэн. Монголын ходолморчид Зовлолт Оросын ажилчин ангийн холбооны үүслийн тухай (1920-1921). УБ., 1977; Монгол-Зовлолтийн найрамдал ба МАХН. УБ., 1967.С.Пүрэв1, Т.Лхагва2 нарын нэгэн сэдэвт зохиолыг нэрлэжболно. Капиталист бус хөгжлийн онол, практикийн нийтлэгасуудлыг судлах ажил Монголын эрдэмтдийн бүтээлдтомоохои байр эзэлж иржээ. Энэ чиглэлээр «БНМАУ-ынкапиталист бус хөгжлийн түүхэн туршлагын зарим асуудал»(УБ., 1 9 7 1 ) , «Некапиталистический путь развития и опытМНР» ( М . , 1971), «Хөрөнгөтний биш хөгжлийн замын тухайВ.И.Лениний үзэл ; санааг БНМАУ-д хэрэгжүүлсэн түүхэнтуршлагаас» (УБ.,1971), «Монгол орон социализмдхувьсгалт ёсоор шилжсэн нь» (УБ., 1984) зэрэг хамтынтомоохон бүтээл гарсны гадна Д.Төмөр-Очир 3 ,Б.Ширэндэв , С.Норов-самбуу , Цо.Намсрай 6, У.Камбар, 4 5П.Нэргүй 7 зэрэг эрдэмтэд нэгэн сэдэвт бүтээл туурвижээ. 1950-иад оноос 1990 онд хамтын болон нэгэн сэдэвтбүтээлээс гадна түүхийн ухааны дэд доктор, докторын зэрэггорилсон олон арван диссертаци, шинжилгээ судалгааны хэдэнзуун өгүүлэл гарсныг тэр бүр тоочих аргагүй юм. Дээр дурдсан болон дараа өгүүлэх түүх бичлэгийнерөнхий тоймоос үзэхэд, XX зууны эхнээс 1990 он хүртэлхМонголын түүх судлалд академич Б.Ширэндэв, Ш.Нацагдорж,Б.Лхамсүрэн, доктор, профессор Л.Бат-Очир, М.Санждоржзэрэг эрдэмтэд дорвитой хувь нэмэр оруулсан байна. Ийнхүү 1950-иад оноос 1990 он хүртэл Монголын түүхчидэх орныхоо түүхийг хураангуй болон гурван ботиор туурвижбүтээн, хэдэн арван нэгэн сэдэвт зохиол бичиж, ерөнхийцараараа олон улсын түүх бичлэгийн түвшинд ойртон очсонбайна. Гэвч эдгээр бүтээлүүд тухайн оршин тоггнож байсаннийгмийнхээ гэм согогийг тойрон өнгөрч чадаагүй билээ.Учир нь Монголын түүхийн судалгаанд онол-арга зүй болгожирсэн марксизм нь: О Нийгмийн амьдралд зөвхөн материаллагхүчин зүйл шийдвэрлэх үүрэгтэй пзж үзээд, оюун санааны мэтөөр маягийм хүчин зүйлс тийм шийдвэрлэх ач холбогдолтойбайх бололцоог үгүйсгэдэг. Ө Хувийн өмч бол зөвхөнмөлжлөгийн хэрэгсэл мөн гэж үзээд, түүнд эдийн засаг,нийгмийн дэвшилтэт роль болон бололцоо байдгийгхэрэгсдэггүй. Ө Түүхийн хогжлийн хөдөлгөгч хүч нь ямагтангийн тэмцэл байдаг гэж сурталчлаад, ангиудын зохицол,хамтын ажиллагаа, түншлэлд нийгмийн дэншилтэт үүрэг байхбололцоог бас үл зөвшөөрдөг. О Ангийн тэмцэл нийгмийнхувьсгалд эцсийн эцэст заавал хүргэдэг гээд, нийгмийгөөрчлөх өөр арга замыг -28-
  • 29. Монгол Улсын түүх V С.Пүрэв. Монгол-Зоплолтийн харилцаа басоциалист интернациоиализмыгхогжүүлсэн нь. УБ., 1976; Монголын ардтүмэн Октябрийн замаар. УВ., 1977. Т.Лхагва. АзиГш энх тайван аюулгүй байдлын асуудал. УБ., 1986. Д.Төмор-Очир. Марксистско-ленинское учение о позможности перехода отсталых стран некапнталнстическим путем к социализму (на примере МНР). М., 1953. Диссертация. Б.Ширэндэи. Капитализмыгалгассан нь. УБ., 1968. С.Норовсамбуу. Каппталнзмын өмнох харилцаа поёрхож байсан орнуудад ялсан ардчилсан, социалист хувьсгалын харьцаа, онилогууд. УБ., 1965. Цо.Намсрай. Социалистическая надстройка в странах, миновавших капитализм. (на опыте МНР) М., 1976. У.Камбар, П.Нэргүй. БНМАУ-ын хөгжлийн капиталистбиш зам ба социалистбайгуулалтын эдипн засгийн онолын зарим асуудал. УБ., 1976.хайхардаггүй. Ө Түүхэнд ард түмэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэгхэмээн онцлохдоо нэг юм уу, цөөн онцгой хүмүүст ийм үүрэггүйцэтгэж болох тохиолдлыг зөвшөөрдөггүй зэргээс болж, XX зууныМонголын түүхийн олон асуудлыг мушгин гуйвуулах, үгүйсгэх,эзэнгүйдүүлэх, түүхэн гаргалгааг гоёж чимэх, бэрхшээлтэй талыгорхигдуулах зэргээр түүхийн «цагаан толбо» үүсгэсэн байна.Ялангуяа 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын үйл явцтасалдсанаас хойш Монголын нийгмийн үндсэн уур амьсгал болжбайсан хэтангичирхах, хэт үзэл сурталжих үйл явцнь ялангуяаХХзууны Монголын түүхийн судалгааг догматик арга, бүтээлчсэтгэлгээний хомсдол, хуулбарлан дуурайх арга барилд өерийнэрхгүй автахад хүргэсэн юм. Түүхийн судалгаан дахь догматизмын үрдагавар нь түүхэн үйл явдлыг урьдчилан бэлтгэсэн санаа томъёололдтохируулан (априоризм) загварчлах явдал бөгөөд энэ нь яваандаабүтээлч сэтгэлгээний хомсдлыг бий болгожээ. Хуулбарландуурайх арга барил ньтүүхийн сэтгэлгээнд заримдэвшилтэтзүйлийг авчирсныг үгүйсгэх аргагүй боловч, улсорныхоотүүхэн тодорхой өвөрмөцонцлог, үе шатбүрийн хүнийоюунлигийн түвшин, ээдрээ нугачааг танин мэдэх билгийн мэлмийгхааж боогдуулж байлаа. Эл гурамсан сөрөг үзэгдэл бие биедээхань болж, шүтэн барилдсаар манай түүхийн сэтгэлгээний нэгэнүеийн бүхэл бүтэн дэг сургуулийг бий болгосон билээ. Тийм учраас Монголын түүхчид 1990-ээд оноос дээр дурдсантүүхэн дэг сургуулийг эвдэх, даван туулахын тулд нэгд, өрнөдийнорнуудын түүхийн шинжлэх ухааны арга зүйн зарчим, шинэхандлагыг сайтар судлах; хоёрт, дорно дахины, ялангуяа монголынтүүхийн сэтгэлгээний өв санг уламжлал, шинэчлэлийн холбоондундаас үр гарган сэргээх; гуравт, 1921 оноос хойштөлөвшинтогтсонтүүхэндэгсургуулийн эерэг,сөрөгталыгтуйлшралгүйгээр эргэцүүлэн тунгааж, бодит үнэлгээөгөх, харьцангуй нээлттэй болж буй архивын сан хөмрөгийг гүизгийсудлахзамаартүүх шинэчлэлийгхэрэгжүүлж эхлээд байна. Юуныөмнө, манай эрдэмтэд судлаачид XX зууны Монголын түүхийнасуудлыг шинэлэг арга зүй, хандлагаар бүхэлд нь болон нийгмийнтом хүрээгээр хөндөн судалсан «XX зууны Монгол» (Түүхэн тойм).(УБ., 1995); «Монголын төрийн байгуулал, улс төрийн сэтгэлгээнийхөгжил» 11 боть. (УБ., 1995); «Монголын хөгжлийн стратеги: -29-
  • 30. Монгол Улсын түүх Vонол, практикийн хандлагууд» (Монголын соёл уламжлал, нийгэм,эдийн засгийн хөгжлийн туршлага). (УБ., 1999); «Монголцэргийнтүүхийнтовчоон» (1911 оноос 1990-ээдон) дэддэвтэр. (УБ.,1996); «Монголынсоёлынтүүх» 111 боть. (УБ., 1999); «МонголАрдын Хувьсгалт Намын түүхэн товчоон». (УБ., 2001) зэрэгтомоохон хамтын бүтээлүүд туурвисан байна. • 1990-2000 онд түүх судлаачид XX зууны эхний хагасынМонголын улс төрийн түүх судлалд илүү анхаарал тавьж, 1911 оныүндэсний эрх чөлөөний хувьсгал, түүний үр дагавар, 1921 оныүндэсний ардчилсан хувьсгалын өрнөл, хөгжилд Коминтернийүзүүлсэн нөлөө, улс орны хөгжлийн үндэсний ардчилсан чиг шугам,түүнийг хэрэгжүүлэхэд учирсан ээдрээ нугачаа, Монголын төрийнтусгаар тогшол, гадаад орчин зэрэг асуудлаар хэд хэдэн нэгэнсэдэвт зохиол, өгүүллийн эмхтгэл хэвлүүлжээ. ТэдгээрээсБ.Ширэндэн1, Б.Лхамсүрэн2, Л.Жамсран3, Ц.Батбаяр4, Ж.Урангуа5,С.Гангааням6, Х.Нямбуу7, Л.Бат-Очир8, Лу.Бат-Очир9, На.Сүхбаатар10,С.Баттогтох1, О.Батсайхан12, Н.Жамбалсүрэн1 нарын зэрэг хүмүүсийнном, товхимлыг онцлон дурдаж болно. Өгүүлэн буй үед 1950-аас 1990 оны хоорондох Монголын нийгмийи| хөгжлийн түүхэн үйл явцыг нэгэн сэдэвт зохиолын хэмжээндхүртэл I шинэлэг байдлаар мөшгөн судалсан зүйл бараг байхгүй, харинтодорхой асуудлыг чиглэсэн бэсрэг товхимол, өгүүлэл, улс төрийнтомоохон зүтгэлт-ний намтрыг тэрлэх далимд хендөн үзэх төдийгөөсхэтрээгүй байна.|4 ; 1990-ээд оны Монголын нийгмийн хөгжлийн түүхэн үйл явцыг: зэрэгцэн судлах ажил ч шинэчлэл, өөрчлөлт, ардчилсан хөдөлгөөн,олон ; намын тогтолцооны үүсэл, төлөвшил, гадаад харилцааны хөгжил,хандлагын асуудлаарбиедаасан ном, товхимол хэвлэгдэн гарч эхэллэ-j.Тухайлбал, «XXI : зууны босгон дээрх Моигол улсын шинэчлэл,цаашдын хөгжлийн хандлагууд» (УБ., 2000); «1990-ээд оны олон улсынхарилцааны хандлагууд, Монгол улс, их гүрнүүдийн харилцаа» (УБ.,1995); «Монгол улсын эдийн засгийн хөгжлийн үндэсний чадавхи,гадаад орчин» (УБ., 1996); «Ази тив, түүний салбарбүс нутгуудынМонголын оролцоо, хэтийнтөлөв» (УБ., 1997), хамтын бүтээл;Г.Чулуунбаатар15, Д.Бямбасүрэн16, Н.Жамбалсүрэн17, Х.Дашзэвэг18,Н.Ишжамц19, Г.Төмөрчулуун20, М.Хурметхан21, Ж.Бор22, 1 Б.Шнрэндэв. Монгол улсын төрпйн тусгаар тогтнол сэргэн мандсан нь. УБ., 1996. 2 Б.Лхамсүрэн. Монголын гадаад орчин, төрийн тусгаартогтнол. УБ., 1998. 3 Л.Жамсран. Монголын сэргэн мандалтын эхэн (191 N1913). УБ., 1992; Монголын цагаагчин гахай жилийн хувьсгал. УБ., 1996; Монголын терийн 4 тусгаартогтнолын сэргэлт. УБ., 1997. Ц.Батбаяр. Монгол ба Япон XX зууны эхэн хагаст. УБ., 1998; Кодама Мицуй пүүс, Хүрээнд 3 6айсаняпончууд(191 1-1921). УБ.. 1993. Ж.Урангуа. XX зууны эхэн үеийн Ар Монгол дахь шинэтгэл. УБ., 1997; Хэргэм, зэрэг. иол 6 оргомжлөхүй (XVII-XX зууны эхэн ). УБ., 2000. С.Гангааням. Монголчуудтусгаартогтнолоо хамгаалжтэмцсэн нь(191 1-1921). УБ., 1993. 7 Х.Нямбуу. Олнооергөгдсөн Монгол улсын торийн ёс, ёслол. УБ., 1993. s Л.Бат-Очир. Түүхийн үнэнпй эрэлд (судалгааны огүүллийн түүвэр). УБ., 1996. -30-
  • 31. Монгол Улсын түүх V 4 Лу.Бат-Очир, С.Отгонжаргал. XX зууны Монгол дахь улс1 торийн үйл явц. УБ., 1996. 0 На.Сүхбаатар. Баруун хязгаарын нийгэм-улс торийн хогжлийн түүхэн тойм (XX зууны э.хэн11 үеэс 1930-аадон ). УБ., 2000.1: С.Баттогтох. Ыууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд. УБ., 1991. О.Батсайхан. Монгол улсын хогжлийн замд учирсан ээдрээ.УБ., 1997.-" Н.Жамбалсүрэн. Ю.Цэдэнбалаас П.Очирбат хүртэл. УБ., 2000; Ю.Цэдэнбал. Ард түмэндээ хүргэх үнэн очил. УБ.,14 1996. Ж.Болдбаатар. Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг тэмдэглэсэн «паян». УБ., 1994; Миний «хоцрогдсоныг» дэлхий мэднэ (Д.Дамбын амьдрал,13 үйл ажиллагаа). Булган, 1994. Г.Чулуунбаатар. XX, XXI зууны зааг үеийн Монгол дахь16 иргэний нийгмийн төловшил, хөгжил. УБ. 1999. Д.Бямбасүрэн. Орчлонгийн хүрд (сэргэн мандахын гүнухааны товчоон). УБ., 1994.171 Н.Жамбалсүрэн. Монголын түүх (ерээдон). УБ., 1999. 5 Х.Дашзэвэг. МҮАН-ынтүүхэнтэмдэглэл (1989-1996). УБ.,1998.19 Н.Ишжамц. АНУ-аас Монголынхувьдявуулсан бод-ioro. Монгол-А.мерикнйн харилиаа (1900-20 1987). УБ., 1999. [ .Томерчудуун. Процесс принятия внешнеполитических решений в малых гоеударствах (на21 пример; Монголии) М., 1999. М.Хурметхан. Монгол улс, Америкийн Нэгдсэн Улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа (1945-22 1999), УБ., 2000. Ж.Бор. Монголын дипломаттовчоон (нэмж засварлусан хоёрдахь хэвлэл). УБ., 1997.Ж.Баттөр1 нарын бүтээлүүдийг нэрлэж болно. 1990-ээд оноос хойш XX зууны Монгол улсын төр, эрх зүй,нийгэм эдийн засаг, нийгмийн бүлэг давхрааны хувьсалөерчлөлтийг философи, түүхийн судалгааны онол-арга зүйн шинэхандлагын үүднээс нэгтгэн дүгнэх оролдлого хийсэн нэгэн сэдэвтзохиол, түүхэн найруулал хэвлэгдэн гарлаа. Тэдний дотроосЖ.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан2, О.Амархүү3, Д.Гомбо-сүрэн4,Б.Цэдэн-Иш^Т.Намжим6, Д.Дашпүрэв7, М.Ринчин8, Я.Намсрай9,С.Идшинноров10, Н.Жамбалсүрэн", Г.Чулуунбаатар12, 13Х.Гүндсамбуу нарын бүтээлүүдийг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэйюм. Түүнчлэн өнгерсөн зуунд Монголын соёл, урлаг, утга зохиолхэрхэн хөгжсөнийг түүхчлэн авч үзсэн хэд хэдэн ном, товхимолхэвлэгдэн гарлаа. Тухайлбал, «Монголын орчин үеийн уранзохиолын түүх» (I боть. УБ., 1995) хамтын бүтээл; Б.Сумъяа14,С.Дашдондог15, Д.Цолмон16, Ж.Энэбиш17, Н.Жанцан-норов18, 19Ч.Сонгино нарын нэгэн сэдэвт зохиол, товхимлыг нэрлэж болно. 1990-ээд оноос хойш Монголын ойрхи үеийн түүхэнд гарсанхамгийн том ололт бол энэ зууны нийгэм, улс төрийнзүтгэлтмүүдийн намтар судлал илүү ахицтай хөгжиж байгаа явдалюм. Түүхийн шинжлэх ухааныг түүхэн хүн судлалын чиглэлтэйболгон, түүхэн үйл явцын субъектив, сэтгэл судлалын талыгголлон анхаардаг өрнедийн орнуудын түүхэн сургуулийн арга зүйншинэ хандлага монголын түүх бичлэгт нэвтрэн эхэлж байна. 1990-ээдоноос хойш 80 орчим, гол төлев улс төрийн зүтгэлтний хөрөгнамтар хэвлэгдэн гарснаас Л .Бат-Очир 20 , Ж.Болдбаатар 21 ,С.Ичинноров 22 , I Ж.Баттор. XX зууны Монгол-Солонгосын харилиаа. Тэргүүн дэвтэр (1910-1930-аад он). УБ., -31-
  • 32. Монгол Улсын түүх V 1997. - Ж.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан. Монгол улсын тор эрх зүйн түүхэн уламжлал. УБ,, 1997. 5 ОАмархүү. Байгаль орчныгхамгаалах монгол зан заншил, хууль цааз (уламжлал шинэчлэлийн асуудал).УБ., 2000. ц Д.Гомбосүрэн. Моыгол улсын ээвсэгт хүчнип байгуулалтын түүх (1921-1956).Тэргүүн дэвтэр. 3 УБ.,1998. Б.Цэдэи-Иш. Монгол улсын хил хязгаар бүрэлдэн тогтсон түүхээс. УБ., 1997. II Т.Намжим. Монголын эрт -эдүгэ:). УБ., 1996; Монголын аж axyii, эдийн засаг. 1-11 боть. УБ., 7 2000. Д.Дашпүрэн. Этапы модернизацни монгольскогообшестна. УБ., 1996. s М.Ринчен.9Монгол улсын санхүүгинн албаны түүх. УЬ., 1996. Я.Намсрай. Монголд иахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлхогжсон топч түүх. УБ., 1997.10 С.Идшинноров. Улаанбаатар хотын түүхийн хураангуй. УБ.,1994.111 Н.Жамбалсүрэн. XX зууны монгол ажилчин. УБ., 2000. 21 Г.Чулуунбаатар. Монголын бизнес эрхлэгчид. УБ., 2000. 3 Х.Гүндсамбуу. XXI зууны босгон дээрх монголын залуучууд. УБ., 1998 (Г.Чулуунбаатарын хамт);14 Малчин залуучуудын нийгмийн дүрторх. УБ., 1996. Б.Сумъяа. Монголын нүүдэлчдийн соёл: оршихуй, эсоршихуй. УБ., 1998.15 С.Дашдондог. Жаран жилийн шаштир (Монголын орчин үеийн театрын урын сангийн он1 дарааллын бичиг) I боть. УБ., 1996. 61 Д.Цолмон. Монгол кино. УБ., 1995. 7 Ж.Энэбиш. Монголын хогжмийн уламжлал,шинэчлэл.IS УБ., 1991. Н.Жанцанноров. Монголын хогжмийн12хөрог.УБ., 1996.19 Ч.Сонгино. Монголчуудын үйл урлахуйн эрдэм, ухаан. УБ.,1999.:0:| Л.Бат-Очир. Бодоосайд. УБ., 1991; ХЛойбалсан. УБ., 1996. Ж.Болдбаатар. Амарсайд. Булган, 1993; Эрдэнэ дайТинчин^анХанддорж. УБ., 1994; Миний хоцрогдсоныг дэлхий мэднэ. Булган, 1995; Да лам. УБ., 1997.^ч - С.Ичинноров. «Пэлжидийн Гэндэн» Үзэл баримтлал, үйлажиллаҮаа. УБ., 1994; Санжийн Довчин сайдын эдийн засаг, улс терннн байр суурь. УБ., 1994; «Дансранбилэгийн Догсом», «Долгоржавын Ламжав», «Чойжоопшн Чойдогсүрэн» нарын улс торийн намтар (3 ном) УБ., 1997,1998,1998.З.Лонжид1, Г.Дүйнхоржав2 нарын бүтээлүүд голлох байр эзэлжбайна. Энд онцлон тэмдэглэхэд Л.Бат-Очирын «Х.Чойбалсан:намтрын балархайг тодруулахуй...» УБ., 1996; Ж.Болдбаатарын«Миний хоцрогдсоныг дэлхий мэднэ...» (Д.Дамбын намтар үйлажиллагаа). Булган, 1994; Б.Даваасүрэн, Г.Мягмарсамбуу «Ардынхатанбаатар С.Магсаржав» УБ., 1998; А.Очир, Г.Дашням нарын«Д.Нацагдорж: нийгэм, улс төр, эрдэм судлалын үйлс амьдрал»УБ., 1996 зэрэг бүтээлүүд судалгааны шинжээрээ илүү ялгарчбайна. Түүхчид түүхийн хавсарга ухаан, түүнчлэн орон нутаг.судлалын чиглэлтэй түүхийн ном зохиол хэвлүүлэн гаргахболов- Улс төрч, нийтлэлч, сэтгүүлч зэрэг хүмүүс Монголын ойрхиүеиин түүхийн асуудлуудад анхаарлаа хандуулж, санал,бодлоо чөлеөтэи илэрхийлэн ном, өгүүлэл бичих боллоо.Үүнээс хамгийн дорвитой нь Б.Баабарын бичсэн «ХХзууныМонгол: нүүдэл, суудал, гарзолз» (УБ., 1996) хэмээх зохиол юм.Мэргэжлийн биш хүмүүсийн бичсэн ном өгүүлэлд түүх бичлэгийн -32-
  • 33. Монгол Улсын түүх Vасуудалд арай өөрөөр хандаж, түүхэн утга зүйн хувьд сонирхолтатахуйц шинэлэг аяс ажиглагдаж байгаа боловч, учиг баримтыгнарийн судлалгүй, улс төрийн үзэл бодолдоотохируулан өрөөсгел,ташимгай дугнэлт хийх нь олонтаа байна. 1990-ээд онд Монголын түүх, ялангуяа ойрхи үеийн түүхсудлалд гарч буй шинэлэгзүйл бол Монголын түүхийн нэртомъёо,үйл явдал, он цагийн тайлбар толь хийж байгаа явдал юм.Тодруулж хэлбэл, Э.Чимэдцэрэн, С.Дэмбэрэл, Ж.Урангуа нарын«БНМАУ-ын түүхийн зарим нэр томъёо, он цагийн тайлбар толь»(УБ., 1991), Л.Жамсран, С.Дэмбэрэл, Ж.Урангуа нарын «Монголынтүүхийн бага нэвтэрхий толь» I, I I , I I I . (УБ., 1998-2002) зэргийгхэлж болно. 1990-ээд оноос түүхчид, философичид түүхийн гүн ухаан,судалгааны онол-арга зүйн асуудалд анхаарал тавих болсон ньМонголын ойрхи үеийн түүх судлалд зохих ач холбогдлоо өгч,түүхчлэх номнолын цэгцгүй хандлагаас зайлсхийж, түүхийн болонмета түүхийн гун ухааны категориор сэтгэх боломж олгож байна4. З.Лонжид. Ялгуунбаатар Лаварын Сумьяа. УБ., 1993; Ерөнхий санд Цэнгэлтийн Жигжиджав. УБ., 1995; Жанжин Данзан. УБ., 1995 (О.Батсайханы хамт); Магсар хурцын Дугаржавын улс төрпйн намтар. УБ., 1997; Наваандоржнйн Жадамбын улсторийн намтар. УБ., 1997. Г.Дүпнхоржав. Наян дорвөн шидтэний нэг Дилав хутагт. УБ., 1991; «Бүргэдийн Лосол», «Ванданмагсарын Цэиээндорж», «Гомбожавын Цэрэндорж». «Гончигийн Самбуу», «Даваагийн Намсрай», «Дашийн Балдандорж», «Занараин Заяат», «Магсармаагийн Шагдарсүрэн», «Мордэндэнийн Ядамсүрэн», «Наваандоржийн Насанбат», «Намжилийн Хаянхирваа», «Сономбалжирын Буяннэмэх», «Цэмбэлийн Өлзий-Очир» нарын улсторийн намтар. УБ., 1998 онд хэвлэгдсэн нийт 13 ном. Б.Лааган. Сайн ноён хан аймгийн түүхэн хураангуй. УБ., 1999; Ховсгөл аймгийн Жаргалант сумын түүх. УБ., 1998; С.Ичинноров. Арвайхээрийн хошууны хураангуй түүх. УБ., 1997; С.Ичинноров, Н.Банзрат. Эрдэнэзуухийд баТүшээтханы хошуунытүүхийн хураангуй. УБ., 1998; Халхын Түшээт хан аймгийн Далай гүний хошууны түүхинн хураангуй. УБ., 1994. « ГүүхиЧн судалгааныонол- apra зүйн асуудал» УБ., 1999; Л.Монх-Эрдэнэ «Түүхийн гүи^ухааны лекцү^д» УБ., 2000; Н.Хавх «Монголчуудын соёл иргэншлийн гүн ухаан» УБ., 1995; Ц.Го.мбосүрэн «Нийгмийнтухай философийн интеграл, хувилбарыгболовсруулах эхлэл» УБ., 1999. 1990-ээд онд урьд өмнө хаалттай байсан олон баримтуудхарьцангуй нээлттэй болж, урьд өмнө судалгааны эргэлтэд оржбайгаагүй эх сурвалж, баримт бичгүүдийг эмхтгэн нийтлүүлж байгаань Монголын ойрхи үеийн түүхийн судалгаанд томоохон түлхэцүзүүлж байна. Энэ хугацаанд гарсан баримтын эмхтгэлүүдээс хамгийнтом нь архивын салбарт хамтран ажиллах Монгол-Оросын комиссоосбэлтгэсэн «Коминтерн ба Монгол» (УБ., 1996. Эрдэм шинжилгээнийудирдагч Ч.Дашдаваа, А. П. Козлов) хэмэзх баримт бичгийн томхэмжээний цоморлиг юм. Түүнчлэн «Монголын хувьсгалчдынтүүхтзевлөлгөөн» (УБ., 1996. Эмхтгэн боловсруулсан Г.Дашням,З.Лонжид); «Жамсраны Цэвээн. Түүвэр зохиолууд» (УБ., 1997.Эмхтгэсэн С.Идшин-норов); «Ерөнхий сайд Б. Цэрэндорж (1868-1928). Баримтбичгийн эмхтгзл. (УБ., 1998. Эмхтгэсэн Х.Магсаржав,О.Батсайхан); «Хятад, Орос, Монгол гурван улсын 1915 оны Хиагтынгэрээ. Өдер тутмын тэмдэглэл» (УБ., 1999. Эрхэлсэн О.Батсайхан);«Зарлигаартогтоосон Монгол улсын хуульзүйлийн бичиг» (УБ.,1995. Монголоос кирилл бичигт буулгасан О.Батсайхан, З.Лонжид,Ч.Хандсүрэн); «Монгол улсын шастир» 1, II (УБ. 1997. Кирилл бичигт -33-
  • 34. Монгол Улсын түүх Vбуулгаж, хэвлэлд бэлтгэи тайлбар хийсэн (А.Очир, З.Лонжид,Ц.Тербат); «Монгол-Оросын соёл, шинжлэх ухаан техникийнхарилцаа» 1 боть (1921-1960). (УБ., 2000); Монгол улсын хуулиудынолон боть эмхтгэл зэргийг дурдаж болно. XX зууны сүүлчийн 10-аад жил нам, төрийн удирдах болондипломат алба хашиж явсан хүмүүс дуртгал, дурсамжаа бичижүлдээх эрмэлзэлтэй болж байгаа нь түүхийн үнэнийг сэргээхэдихээхэн тус нэмэртэй хэрэг бөлгөө1. Бас нэгэн сонирхолтой зүйлбол улс терийн шалтгаанаар хилийн чанадад дүрвэн гарсан монголхүний дуртгал хэвлэгдэж эхэлж байгаа юм2. 1990-ээд онд Монголын ойрхи үеийн түүхээр хэвлэгдэнгарсан бүтээлүүд нь түүхийн асуудлыг дан ганц формацийн онолынүүднээс үзэж ирсэн өрөөсгөл байдлаа эргэн харж, иргэншлийн онол,түүнчлэн сайхь хоёр онолын аль алины үнэт зүйлсийн уламжлал,холбоон дундаас үр гаргаж, утга нээхийг эрмэлзсэн шинжтэй байна.Гэхдээ бас зарим нэг ном, зохиолд эдүгээчлэн эргэж туйлшрах, улстөржих хандлага мэр сэр ажиглагдаж байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй юм.* * * Өрнө, дорнын орнуудын монгол судлаачидтус улсынХХзуунытүүхийг судлах талаар асар их ажил хийжээ. ИнгэжМонголын ойрхи үеийн түүхэнд гадаадын эрдэмтдийн анхааралтөвлөрөх болсон нь монголчууд енө эртний түүхтэй, тэр тусмаадэлхийн түүхэнд социалист туршилтад өртсөн хоёр дахь орон болж,олон улсын харилцаанд мэдэгдэхүйц байр суурьтай байсанд оршино.1 Б.Жамбалдорж. Дардан бус замаардалааджил.УБ., 1996;Б.Жаргалсайхан. Олон жилинн хууч. Элчин сайдын тэмдэглэл. УБ., 1997; Ц.Балхаажан. Нас дагасан херог. Дурсамж №1. УБ., 1997; Б.Лигдэн. Би муу хүн. УБ., 1998; С.Дамбадаржаа. Британийн арал дээр Монголын гал голомт ассан нь. Элчин сайдын тэмдэглэл. УБ., 1999; Т.Гзн^эн. Гурван түмэн хүний амь. УБ., 1999; П.Шагдарсүрэн. Миний мэдэх маршал Х.Чойбалсан(дурсамж). УБ., 2000 зэрэг. : Дилаи хутагг Жамсранжав, АрМонголыи улс торпйн дуртгал. УБ., 1991. М онголын ойрхи үеийн түүх судлалын тухайд гадаадын эрлэмтдээс|Зөвлөлт, Оросын монгол судлаачдын бүтээл туурвил хамгийн томбайр эзэлж байна. 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал,түүний үр дүнд тогтсон Монгол улсын түүхийгсудлахад Орос-Польшийн эрдэмтэн В.Л.Котвичийн1 бүтээлүүд үлэмж чухал ачхолбогдолтой юм. Тухайлбал, түүний «Монголын^ түүх өноөгийн улстөрийн байдлын товч тойм» хэмээх судалгаа нь баримт| сэлтийнхамарсан хүрээ, онч, хийсэн дүгнэлтийн цараагаараа тэр үед сэдэв ■ойролцоо судалгаа хийсэн Оросыи бусад судлаачдын бүтээлүүдээсгойд ялгаран гарч байна. Энэ үед Петербургийн Ихсургуулийн профессорг Н.И.Василевскийн Монголын түүхийнталаар бичсэн лекцүүд, түүний үе I, тэнгийнхэи, профессор цол,тушаалтай, хаант Оросын цэргийн болон I иргэний засагзахиргааны төлөөлөгчид Б.М.Гурьев, М.И.Боголепов, |Л.Н.Соболев, Ю.Кушелев, А.М.Беннигсен, А.В.Баранов,А.Л.Болобан 2 зэруг судлаачдын бүтээлүүд гарчээ. Октябрийн социалистхувьсгалын дараагаар Орос, Зөвлөлтийнтүүхчид Монголын талаархи судалгааг марксист арга зүйдтулгуурлан хийх болов. ; Академич И.М.Майскийн «Орчин үеийн -34-
  • 35. Монгол Улсын түүх VМонгол» хэмээх ном (Ирк., 1921) бол Монголын түүхийгмарксистарга зүйгээр боловсруулах аыхны оролдлого байжээ.Тэрбээр Бүх оросын эд хэрэглэгчдийн нийгэмлэгээс Монгол оронджил хагасын хугацаагаар илгээж байсан шинжилгээний ангийгтолгойлж байсны хувьд Монголыи улс тор, эдийн засгийн байдлыггазар дээр нь судалж, эхсурвалждээртулгуурлан угзохиолыгбичжээ.И.М.Майский 1911 оны үйл явдлыг хувьсгал гэж анх үзсэн эрдэмтэнбөгөөд олон асуудлыг гоёж чимэлгүй, байгаагаар нь авч үзсэн сайнталтай. Гэтэл энэ тухайд түүнийг монголын үндэсний эрх чөлөөнийтэмцлийн үйл явдлыг дүгнэж үзэхдээ түүхийг бүтээгч олон түмнийролийг олж хараагүй, монголын ард түмний хувьсгалч чадвар,хүчинд итгээгүй, Монгол оронд туссан 1917 оны Оросын хувьсгалыннөлөөг үнэлж үзээгуй гэх мэтонол- арга зүйн дутагдлууд гаргасаи гэжзэмлэж байлаа. Хожим энэ зохиол «Монголия наканунереволюции» ( М . , 1959. Переработанное издание) нэртэйгээрнэмэлт, засвар оруулан хэвлэгдсэн билээ. Дараа нь XX зууны эхэн үеийн үндэсний эрх чөлөөнийхөдөлгөөн, 1921 оны хувьсгал, аграр харилцааны асуудлыгмарксист арга зүйи үүднээс судлахыг оролдсон А.Калинниковынбүтээлүүд3 гарчээ. Зөвлөлтийн түүхчдийн дотроос Монголын ойрхи үеийн түүхийгИ.Я. Златкин анх удаа эрэмбэ дараатай, нэгэн бүхэллэгболгон авчүзжээ. Тэрээр «БНМАУ бол ардын ардчилсан орон мөн» хэмээхтүүхийн зохиол нийтлүүлээд, түүнийгээ засч дэлгэрүүлэн«БНМАУ-ын шинэ ба шинэхэн1 «Записки об ученых трудах В.Л.Котпмча. -"Изнестия Российской Академии наук". VI серия, XVII том. 1923. 371-372 татаас В.Л.Котвичийн эрдэм шинжнлгээний үйл ажиллагааны тухай тодорхой үмж болно.- Эдгээр эрдэмтдийн бүтээлийг ном зүйгээс үзнэ үү.! Анатолий Калинников. Революционная Монголия. Госиздат. М., 1925г; Национально-революционное движение в Монголии. Изд.Московский-рабочий. М., 1926; Аграрные отношения иантифеодальная аграриая революция в Монголии. В кн: Аграрныйвопрос на Востоке. М., МАИ. 1933 г. зэрэг. үеийн товч түүх»нэртэйгээр (М., 1957) хэвлүүлсэн байма. Зөвлөлтийн түүхчид 1921 оны хувьсгалын өрнөлт, БНМАУ-ын капиталист биш хөгжил, социалист байгуулалтын түүхэн үйлявцыг нэгтгэн дүгнэхэд гол анхаарлаа чиглүүлсэн байна.Тухайлбал, Г.Кунгуров, Б.Сороковиков нарын «Ардын хувьсгал»Түүхэн найруулал (Эрхүү, 1947); Б.Д.Цибиковын «Унгернчүүдийгбут цохисон нь» (Улан-Удэ, 1947) бүтээлүүдэд 1921 оныхувьсгалын мөн чанар, ач холбогдлыг нээн харуулахыг хичээсэнболой. Мөн Г.С.Матвеева, С.Старииына 1 , С.К.Рощин 2 нарын нэгэнсэдэвт зохиолуудад тус улсын тер, ардчиллын хегжил, эдийн засаг,голтөлөв хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн салбарт гарч буй өөрчлөлтийгсудалсан байна. В.В.Грайворонский3, Г.М.Михайлов4, Р.Л.Балдаев5нар нүүдэлч малчдын суурьшил, ахуй, соёл боловсролын асуудлыгшинжлэн судалсан ном, товхимол бичжээ. Е.П.Баврин,М.В.Мещеряков6, Л.М. Гатаулина7, А.А.Осипов8 , М.С.Капица,М.С.Иваненко 9 нарын бүтээлүүдэд БНМАУ-ын олон улсынхарилцаа, гадаад бодлого, ялангуяа Зевлөлт, Монголын найрамдал,хамтын ажиллагааны мөн чанар,төлвийгтодорхойлон гаргажээ. -35-
  • 36. Монгол Улсын түүх V БНМАУ-ын капиталистбиш хөгжлийн замын асуудал болЗөвлөлтийн түүхчдийн бүтээлд томоохон байр суурийг эзэлж байв10. Монголын ойрхи үеийн түүхийн талаар нэгэн сэдэвт зохиолоосгадна «Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс» бүтээлийн эмхтгэл,шинжлэх ухааны хялбарчилсан ном, товхимол, эрдэм шинжилгээнийөгүүлэл олон арваараа гарсныг тэмдэглэх хэрэгтэй юм. Эдгээрбүтээлүүд нь бүхэлдээ формацийн онол, марксист-ленинист, ангичбайр суурь, пролетарийн интернацио-нализмын зарчмын үүднээсбичигдсэн нь тодорхой юм. Өөрчлөлт шинэчлэлтийн ач буянаар 1990-ээд оноос Зөвлөлт-Оросын түүхчид Монголын ойрхи үеийн түүхийг онол- арга зүйишинэ хандлага баримтлан судалж эхэллээ. Е.М.Даревская «Гурванхөрөг-гурван хувьзаяа»1 хэмээх түүхэн найруулалдаа Богд хааиызасгийн газрын эдийн засгийн Г.С.Матвеева, С.Старицына. Народная демократия и строительство социализма в МНР. М,, 1965; Г.С.Матвеева. Создание материально-технической базы социализма в МНР. М., 1979. С.К.Рошин. Социалистический уклад в экономике. М., 1958. Развитие социалистических производственных отношений в МНР. М., 1979. В.В.Грайпоронскии. От кочевого образа жизни к оседлости (наопытс МНР) М., 1979. Г.И. Михайлов. Культурное строительство в МНР (Исторические очерки). М., 1957. Р.Л.Балдаеп. Народное образование в МНР. М., 1971. Е.П.Баврин, М.В.Мещеряков. Монгольская Народная Республика (Экономика и внешняя торговля) М., 1961. Л.М.Гатаулина. Монгольская Народная Республикавсоциалистическомсодружестве. М., 1969. А.А.Осппов. Внешняя политика Монгольской Народной Республикч. М., 1963. М.С.Капица, М.С.Иваненко. Дружба, завоеванная в борьбе (Советско-монгольские отношения) М.,1965. Ленин и наинонально-освободительное движение в странах ВостсЛа. М., 1970; Г.Ф.Ким, Ф.И.Шабшина. ПролетарскиГ] HHTepHauiiOHajiii;»! и революции в странах Востока. М.. 1967; Мөн тэдний «Союз рабочего класса и крестьянства и опыт социалистических стран Азии» (на примере МНР, КНДР,ДРВ). М., 1977; М.С.Джунусов. Онекапиталистическом путн развития ранее отсталых стран. М., 1967; Л.И.Гатаулина. Проблемы некапиталистического развития Монгольской Народной Республики. М.,1978. Е.М.Даревская. Три портрета-три судьбы. Истормческие очерки., УБ., 1997.зөвлех С.А.Козин, үнэн алдартны шажны лам Ф.А.Парняков, Монгол дахьОросын газар тариалангийн пионер И.И.Короноков нарын тухай олдохуйдбэрх болсон маш сонин баримт сэлт ашиглан бичсэн нь XX зууны эхэнүеийиМонголын түүх судлалд олон нарийн ээдрээтэй асуудлыгтодруулахаддөгөөөгч байна. I С.Рощин«Монголын улстөрийнтүүх» (1921-1940) хэмээхнэгэнсэдэвт"зохиол туурвилаа. Эл бүтээлдээ Оросын архивын, ялангуяа -36-
  • 37. Монгол Улсын түүх VКоминтернийархивын урьд өмнө судалгааны эргэлтэнд төдийлөн ороогүй олонарванбаримт сэлтийг ашиглан, Монголын түүхэнд Коминтерний гүйцэттэсэн■эерэг, сөрөг үүргийг үндэслэл сайтай нээн харуулсан байна. С.Г.Лузянин;өорийнхөө бэсрэгхэн бүтээлд2 XX зууны 20-30-аад оны Орос, Монгол,,Хятадын харилцаанд гарч байсан бэрхшээл, зөрчлийг ончтой судлан:гаргажээ. : Г.С.Яскина (Матвеева) «Монгол: хөгжлийн загварын халаа, улс төр,эдийн засгийн шинэтгэл» зэрэг хэд хэдэн бүтээлдээ3 90-ээд оны Монголдахь нийгэм-улс төр, эдийн засгийн шинэ тогтолцооны төлөвшил, улстөрийн шинэчлэл, түүний үр дүн, илилжилтийн үеийн эдийн засгийнхарилцааны өрнөл, хөгжлийг задлан шинжилсэн байна. В.В.Грайворонский «Монгол: хөгжлийн социалист загвараас захзээлд шилжих үеийн хөдөөгийн хүн амын өрхийн төсвийн бүтэц дэхөөрчлөлт», «Монголын өнөөгийн ард: нийгмийн хөгжлийн асуудлууд(1980-1995 гг.)»4 хэмээх зохиолууддаа хөдөөгийн хүн амын нийгмийнасуудлуудыг шинжлэн судалжээ. Д.Б.Улымжиев «Оросын Монгол судлал» хэмээх бүтээлдээ5 XIX зууныII хагасаас XX зууны эхэн үеийн монголч эрдэмтдийн Петербургийн дэгсургуулийг авч үзэхдээ XX зууны эхэн үеийн Монголын түүхийг судлахадОросын эрдэмтдийн оруулсан хувь нэмрийг цухас боловч базаж дүгнэсэнбайна. М.И.Гольман «Монгол судлал Өрнөдөд (төвүүд, боловсон хүчин, нийгэмлэг) XX зууны 50-иад оны эхнээс 90 он» хэмээх бүтээлдээ баруун Европ, Хойд Америкийн орнууддахьмонгол судлалын хөгжлийгавч үзэхдээ Монголын ойрхи үеийн түүхтэй холбоотой олон багц асуудлыг хендөн тавь-сан юм. Мөн егүүлэн буй үеийн түүхийн асуудлаар Е.А.Белов, А.С.Желез-няков, Е.В.Бойкова, Ш.Б.Чимиддоржиев нарын зэрэг эрдэмтдийн баримт судалгаа сайтай ном, өгүүллүүд нийтлэгджээ. Зөвлөлтөөс гадна өрне, дорнын хөгжингүй орнуудад XX зууны1: С.Рошин. Политическая история Монголии (1921-1940). М., 1998. С.Г.Лузяннн. ХХзууны 20-30-аадоны Орос, Хятад, Монголынхарилиаанытүүхээс. УБ., 1998. Г.С.Яскина. Монголия: смена модели развития. Политические и экономические реформы. М., 1994; Модернизация производствнтельных сил и экономическая реформа 4 Монголйй. в М., 1994. и так далее. В.В.Грайворонский. Монголия:изменения в структуре системных бюджетов сельского населения при переходе от социалистической модели развития к рыночной. М., 1996; Современное аратство 3Монголии: проблемы социального разиития(1980-1995 гг). М., 1996. Д.Б.Улымжиев.Оросын Монгол судлал.Х1ХзууныхоёрдугаархагасХХзууныэхэн үе. Монголч эрдэмтдиГ|н Петербургийн дэгсургууль. УБ., 1998.Монголын түүхийг судлах талаар багагүй зүйл хийсэн байна. Гэхдээхоёр узэлсуртлынтэмцэл, сөргөлдөөнийнөхцөлддээрхорнууддахьорчин үеийн монголын түүх судлал ньтодорхой хэмжээгээр улс төрийн бодлого, үзэл суртлын хальс -37-
  • 38. Монгол Улсын түүх V бүрхэвчин доор явагдаж байсныг дурдахгүй өнгөрөх аргагүй ю .м Өрнөдийн орнуудын, ялангуяа АНУ-ын эрдэмтэнсудлаачдаас Монголын ойрхи үеийн түүхийг судлах ажил дэлхийнII дайны дараагаас онигой идэвхижжээ. Тэднээс О.Латтимор,Р.Рупэн, Ж.Фритэрс, Ж.Мэрфи, Алиса Кэмпи нарыг онцлонтэмдэглэж болох юм. Эдгээр судлаачдьш бүтээлүүдэд Монголындотоод амьдрал, хөгжлийн явцыг монголчуудын үндэсний үзэл,хувьсгалын харилцан хамаарал, уламжлал шинэчлэл, төрийнбайгуулал, ламын шашин, соёлын хувьсгал, эдийн засгийн хөгжилба капиталист бус хөгжлийн зам гэсэн ухагдахуунаар дамжуулан авчүзсэн түгээмэл хандлагатай байна. О.Латтиморын «Нүүдэлчид ба хувьсгалчид» хэмээх зохиол 1нь Монголын ойрхи үеийн түүхийн ололт, амжилт, эерэг, сөрөгсургамжийг бодитой харуулсан өрнөдийн эрдэмтний анхнытомоохон бүтээл юм. Тэрбээр эл бүтээлдээ 1921 оны хувьсгал гарахдотоод нөхиөл бүрэлдсэн гэж үзсэнээрээ Америкийн бусадсудлаачдаас ялгарч байв. Сайхь эрдэмтний энэ зохиолдоо дэвшүүлсэн«Монгол бол Зөвлөлтийн дагуул орон» гэсэн үзэл санаа нь багабуурай орон их гүрнүүдийн эрх ашгийн тойрогт ямагт эргэлдэж байдагчухамхүү тэр утгаараа бодитой дүгнэлт байлаа. Гэхдээ сүүлдээ тэрбээр эл үзэл санаанаасаа татгалзсан нь тухайнцаг үеийн монголчуудын сэтгэлийг бодсон хэрэг биз. О.ЛаттиморМоиголын ойрхи үеийн түүхээр олон ном, егүүлэл бичсэн гаргуунтом эрдэмтэн юм. Р.Рупэн Монголын тухай олон бүтээл туурвиснаас «XXзууны Монголчууд», «Монголыг хэрэг дээрээ яаж захирч байсан бэ?БНМАУ-ын улс төрийн түүх» (1900-1978) хэмээх бүтээлүүд хамгийнтомоохон нь юм. Тэрээр эхнийхээ бүтээлд 1921 оны хувьсгалаасөмнех болон хойшхи үеийн монголчуудын амьдралыгбүхий л талаасньтун сонирхол татахуйцаар дүгнэн бичсэн байна 2 . Зохиогч хоёрдахь бүтээлдээ социализмын үеийн шинэ хүнийг төлөвшүүлэхзорилт Монгол оронд биелэгдэхгүй байна гээд хүнд сурталтны шинэанги улс орны хэргийг гартаа барьж байна 3 хэмэ^п тэмдэглэсэнбайна. Ж.М.Фритэрсийн «Гадаад Монгол, түүний олон улсын байрсуурь» хэмээх бүтээл нь4 нь дэлхийн II дайны өмнөх БНМАУ-ынолон улсын байдлыг хөндөн үзсэн томоохон бүтээлийнхээ хувьдөдгөө ч үнэ цэнэтэй хэвээр байна. Тэрбээр энэ номондоо анх удааГадаад Монголоос Орос, О Lattimore. Nomads and Commissars: Mongolia. Revised edition New York, 1962. Rupen, Robert. Mongols of the Twentieth Century, Volumes Bloomington. 1964. Эл зохиолыг Г.Аким монгол хэлнээ орчуулан 2000 онд хэвлүүлсэн болой. Rupen, Robert. How Mongolia is Really Ruled. A Political History ofthe Mongolian People*s Republic, 1900-1978. Hoover Institution Press, Stanford, California. 1979. p. 113. Friters, Gerard M. Outer Mongolia and Its International Position. Baltimore, the John Hopkins Prpss. 1949.Хятад, Япон зэрэг их гүрнүүдтэй хэрхэн харилааж ирснийг дипломатархивын баримт сэлт ашиглан тоймлон авч үзсыээрээ ихээхэн ач холбог- -38-
  • 39. Монгол Улсын түүх Vдолтой юм. Харин 1946-1961 онуудад БНМАУ-ыг НҮБ-д элсэх асуудалдАНУ нааштай хандаагүйг зохиогч «мэдээллийн дутагдлаас» болсонхэмээн тайлбарласан нь төдийлөн үнэмшилтэй биш юм. Жорж Мэрфи «Шинэ ба нэн шинэ үе дэх Гадаад Монголын эдийнзасгийн хегжил"1 хэмээх зохиолдоо 1940-өед оны төгсгөлөөс бүртодрууланхэлбэл Сталиныг насан өөд болтол ЗХУ Монголд өөрийнхөө бодлогыгхэрэгжүүлэх, БНМАУ-аар улс төрийн нейтралитет чиг шугамбаримтлуулах, сонирхолтой байсан гэж үзжээ. Мөн тэрбээр «ЗевлөлтийнМонгол»2 хэмээх зохиолдоо БНМАУ улс төрийн талаар ЗХУ-ын хараатбайдалтай оршиж ирснийг гарган тавьсан байна. 1980- 1990-ээд оны үеийн судлаачдаас Алиса КэмпиМонголын уламжлалт нүүдлийн амьдрал, зах зээлийн эдийн засгийнхоорондын | зөрчлийн асуудалд гол анхаарлаа хандуулж, сонирхолтойсудалгаа хийж ! байна- Тэрбээр Монгол улс, нүүдэлчид суурьшмаламьдралд шилждэг уламжлалт замыг сонгох уу, эсвэл энэ газар оронуур амьсгалдаа сайтар зохицсон нүүдлийн аж ахуйн дүр төрх дээрсуурилсан зах зээлийн эдийн засгийн өвөрмөц нэгэн загварыг бүтээнгаргаж ирэх үү хэмээх ацан зам монголчуудын өмнө тулгараад байнагэсэн дүгнэлт хийжээ. Монголын шинэ үеийн түүхийн хамгийн шинэхэн судалгаа болАНУ-ын Принстоны их сургуулиас хэвлүүлсэн «Монгол улс XX зуунд. Эхгазарт түгжигдсэн космополит»4 хэмээх бүтээл юм. Энэ хамтын бүтээлдАНУ, Их Британи, Япон, Орос, Тайваны судлаачдын бичсэн зүйлүудорсноос гадна Монголын эрдэмтэд ч бас оролцжээ. Сайхь бүтээлдмонгол судлалын хөгжилд дүгнэлт өгөхийн хамт монгол улс-үндэстнийулс төрийн тусгаар тогтнол, түүний төлөөх тэмцэл болон Монгол орныхөгжлийн хэтийн төлвийг олон улсын болон геополитикийн байрсууринаас авч үзсэн байна. Английн эрдэмтэн Ч.Бауден «Монголын ойрхи үеийн түүх»5 болон хэдхэдэн өгүүлэлдээ БНМАУ-ын ололт, амжилтыг хүлээн зөвшөөреөд, тусулсын дотоод амьдралын өөрчлөлт Зөвлөлтийн загвараар хийгдсэнийгтэмдэглэсэн байна. Мөн Английн нэрт судлаач Алан Сандерс Монголын тухай бичсэнхэд хэдэн ном, тайлбар тольдоо XX зууны Монголын улс төр, нийгэм-эдийн Murphy G. The Economic Development of Outer Mongolian Economy in Recent Times. Ann Arbor, Michigan University Microfilms. 1957. Murphy G. Soviet Mongolia. A Study of the Oldest Political Satellite, Berkeley and Los Angelos. 1966. Alicia J. Campi. The unique challenges facing Mongolia as adapts its nomadic socialist economy to the market system, Mongolia. V. 7. 1996. pp. 221 -235. Nomadic Cultural Values and Their Influence on Modernization: Mongolia in Transition. Washington. 1992. pp. 91-102. Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked Cosmopolitan. Edited by Stephan Kotkin and Bruce A. Elliman, Armonk, New York, London, England. 1999. Cli. Bav den. Modern history of Mongolia. L. 1968. Mongol Notes 1-The Louvain Fire Ritual.-Central Asiatic Journal. V. 8. 1968. №4. Notes on the Worship of Local Deities in Mongolia. "Mongolian Studies". Budapest. 1970. -39-
  • 40. Монгол Улсын түүх Vзасгийн хөгжилд нэлээд бодитой шинжилгээ хийжээ1. Францын эрдэмтэн Жаг Легран «Монголын сонгож авсанзам. Феодализмаас социализмд»2 хэмээх бүтээлдээ БНМАУ-ынхөгжлийн түүхэн замналыг марксист арга зүйн үүднээс дүгнэнбичжээ. Аркадий Столыпин «Москва, Бээжингийн завсар дахьМонгол орон»3 хэмээх бүтээлдээ ХШ зуунаас XX зууны далаад онхүртэлх Монголын гадаад харилцаа, гадаад орчны өөрчлөлтийгтүүхийг тоймлон харуулсны дотор Хаант Орос, Манж Чин улсынхоорондын харилцаа, түүний Монголд туссан нөлөө, Монголынталаар Орос, Хятад, Японы баримталсан бодлого, монголүндэстний хувь заяаны асуудал, XX зууны Монголын улс төрийнтүүхийн асуудлыг хөндөн тавъжээ. Гэвч монгол эх сурвалж, амьдгэрчийн нотолгоо зэрэгтэй нарийн танилцаагүйгээс хааяа алдаамадагтай дүгнэлт, гаргалгаа тааралдаж байна. Харин өмнөөгүүлсэн Жаг Легран дурдан буй зохиолын дотор «Түүхгуйвуулагчид» гэсэн гарчигийн дор Аркадий Столыпины энэхүүзохиолыг хурц шүүмжилсэн нь марксист түүх бичлэгтэй зөржбайсантай холбоотой юм. Германы эрдэмтэн Удо В.Баркманн «Монголын түүх»4 хэмээхтом хэмжээний бүтээлдээ Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголорны байдал, ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийгхураангуйлан дүгнээд, гол нь XX зууны тэргүүн хагасын Монголынтүүхийн зангилаа асуудлыг задлан шинжлэхэд анхаарлаатөвлөрүүлжээ. Хятадын түүх судлаачид өмнөх үеийн түүхэнд анхаарлаатавиад XX зууны БНМАУ-ын түүхийн талаар харьцангуй бага бичижбайна. Ойрын 10 жил гэхэдл Хао Вэй Миний эрхлэн найруулсан«Өвөр Монголын ойр үеийн товч түүх» (хятад хэвлэл. ӨМИСХХ,1990) зэрэг зохиолууд гарч, тэдгээрт БНМАУ-ынтүүхийн асуудлынхөндсөнтөдий байна. БНМАУ-ыгтедийлен анхаарахгүй байсан ньМонгол Хятадын салшгүй нэг хэсэг гэж үзэж байсантай холбоотой.1993 оны IV сард «Гаяаад Монголын тухай дотооддахьхэрэгявдлууд» (Wai Menggudu —li nci mu) нэртэйгээртомоохонхамтын зохиол гарсан нь Монголын тусгаар тогтнол эргэлзээтэйгэж нотлохыг оролджээ. Зохиогчид «Ар Монголын уудам бэлчээрнутгийг Хятадын газрын зургаас салган таслах ёстой» (417-418 дахьтал) гэж үзэх нь буруу гэж тэмдэглэсэн байна. Манай талынэсэргүүцлийн үрээр энэ номыг худалдаанаас хураан авч, түүнийахлах редакторт шийтгэл оногдуулжээ. Тайваний монгол судлаачид Монголын ойрхи түүхийг анхаарансудалж байна. Тэдний дотроос Чен Чунцзо, Вай Мэнчин нарын«Гадаад Монголын нэн шинэ түүх»1 хэмээх зохиолыг нэрлэж болно. Alan. J.K. Sanderes. Peoples Republic of Mongolia. A General Reference Guide. OVP. 1968. Mongolia: Politics, Economics and Society. Pienter. London. 1987. Historical Dictionary of Mongolia, Scavecrow Press, Lanham, 1996. .1. Legran. Le Choix Mongol de la Fegdalife en Socialisme. P., 1975. A. Stolupine. La Mongolie entre Moscow et Pekin. P., 1971. Энэ зохиолыг доктор, профессор Л.Бат-Очир монгол хэлнээ орчуулж, 2000 онд хэвлэн гаргажээ. Udo B. Barkmann. Geschichte der Mongolei. Bonn. 1999. Chen Chung-tsu, Wai Meng-Cnin. Recent History of Outer -40-
  • 41. Монгол Улсын түүх V Mongolia. Taipei. 1965. Японы эрдэмтэд XX зууны эхнээс 40-өөд он хүртэл Монголынойрхи үеийн түүхийн судалгааг улс төр, цэрэг- стратегийн чиглэлтэйявуулж байсан бол зууны сүүлчийн хагаст иргэний шинж вь илтдавамгайлах болов. 1960, 1970-аад оны дунд үеэс монголчэрдэмтэн К.Сакамото 1 , Ф.Исано-К.Танака3, М.Онуки4 нарын олонсудлаачид XX зуунд Монголын улс төр-нийгэм, эдийн засгийнөөрчлөлт, ялангуяа 1911, 1921 оны хувьсгалын хамаарал,шалтгаан, шинж чанар, холбогдол, Монголын гадаад орчныасуудалддүн шинжилгээхийжээ. 1990-ээд онд Т.Наками5, Х.Фүтаки6,зэрэ; судлаачдын Монголын ойрхи үеийн түүхийн асуудлаарбичсэн чамбай өгүүллүүд нийтлэгдсэн болой. Бүгд НайрамдахСолонгос Улсын түүхч Ли Пён рэ7 1911 оны үндэсний эрх челөөнийхувьсгальш үйл явдлыг дахин эргэцүүлж нэгэн сэдэвт зохиолбичжээ. Энэхүү зүйлд Өрнө, Дорнын монгол судлаачдын бүтээлийгтойм төдий авч үзсэн болой. Сакамото Корэтада. Монгорү сэйжи то кэйзаи (Монголын улс тор. эдийн засаг). Токио, 1969; Гэндаи-но Монгору (Нэн шинэ үеийн Монгол); Дэлхийн түүх 12, Хойд Азийн түүх, Ямакава шюппания 1981. Исоно Фужико. Монгорү какүмэ (Монголын хувьсгал) Чуюкоо Шиншё, 1974. Танака Кацүхико. Соогэн — но какүмэй (Тал нутгийн хувьсгал). 1971; Соогэн — но какүмэйкатачи (Тал нутгийн хувьсгалчид). Монголын түүхийн судлал ба енеө бидний үе, Тацүки бүнко, 1984; Монгорү гэндаи ши (Монголын шинэ үеийн түүх); Дэлхийн нэн шинэ үеийн түүх. IV боть. Ямакава шюппаншя. 1993. Наками Тацуо. И.Я.Коростовец ба 1910-аад оны эхэн үеийн монголын тусгаар тогтнолын асуудал (Y.Korostovets and Mongol Problem of Independence in the Early 1910 s") Олон улсын монголч эрдэмтдийн VII их хурлын илтгэлүүдийн товчлол. УБ., 1997; Russian Diplomats and Independece, 1911-1915. Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked Cosmopolitan M.E. M Sliarpe. Armonk, New York. London, England. 1999. номын 69-7S дахьталд буй. Х.Фүтаки. Элбэгдорж Ринчиноба 1921 оны хувьсгал. Олон улсын монголч эрдэмтдиин VII их хурлын (лтгэлүүдийн товчлол. УБ., 1997. ^{ 71и Пёнрэ. 1911 онд Монголын -41-
  • 42. Монгол Улсын түүх V үндэснийтусгаартогтнолыгсэргээнтунхагласантүүхийгнэхэн шинжлэхүй. УБ., 1997.газрын асуудал, гадаад өр, дайны төлбөр зэргийг шийдвэрлэж, Монголд бүхталаар ноёрхлоо бэхжүүлж, империалист гүрнүүдийн нелөөнөөс түүнийгхөндийрүүлнэ гэж үзсэн ажээ.. Тэр үед Өвөр Монголын зарим ноёд Монгол орныг хегжүүлэх тухайтодорхой санал боловсруулж, Чин улсын эзэн хаанд айлтгах болсон ажээ.Тухайлбал, дээр дурдсан Зостын чуулганы Харчин хошууны жүн ванГүнсэнноров Монголд банк байгуулж, цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах, төмөрзам тавих, Монголын тариалан үйлдвэр, худалдааг хөгжүүлэх, монголцэргийг өөрчлөн байгуулах, таван жилийн фүн лү (цалин)-гээ урьдчиланавч, Өвөр Монголд шинэ маягийн сургуулийн танхим байгуулах зардалболгох саналыг 1906 онд тавьсан ажээ1. Гэтэл Чин улс тэр саналыг тусгайлан дэмжиж хүссэн шинэчлэлийг ньмонголчуудаар өөрсдөөр нь хийлгээгүй юм. Үүнээс урьд Чин улсын засгийнгазар, монгол ван, гүн нар харьяат хошууныхаа нутагт газар хагалбарлантариа тарихыг 1902 оноос зовшөөрөхийн хамт тариалалтыг хянах дээдтушаалын түшмэдийг томилон явуулж, улмаар «Иргэнийг нүүлгэнсуурьшуулж, хязгаарыг бэхжүүлэх» гэгч бодлого явуулж, атар газархагалбарлах, тариалах товчоо, тариалангийн хоршоо зэрэг байгууллагыгэхлээд Өвөр Монголд байгуулсан юм. 1906 онд Чин улс Монгол орныбайдалтай биечлэн танилцаад, Монгол газар цэргээртариатариулах, уурхайнээж ашигт малтмалыг олборлох, шуудан байгуулах, хужир малтаж ашиглах,төмөр зам тавих, сургуулийн танхим байгуулах, банк б^йгуулах, дээрэм,хулгайг арилгах зэрэг найман зүйлийн саналыг айлтгасан ажээ2. Энэ ньМонгол газар явуулах «шинэ засгийн бодлогын» ерөнхий хөтөлбөр болсонамуй. Тэр үед хятад газраас тариачид элсүүлж, харьяат аймаг хошууныхаанутагт тариа тариулсан Өвөр Монголын ван, гүн нарыг хөхүүлэн шагнахжурам тогтоож, Өвөр Монголын нутагт тариа тарьж амьдрахаар очсонтариачдыг харьяалан захирах фү, тин, чжоу, сянь гэдэг засаг захиргааныхятад байгууллагыг байгуулж эхэлсэн юм. Jf |$»Нж Щ*Щуяохп1ъ0,Тдф&ЧЦЫГшилжүүлэн суулгах ажлыг Эрхлэхтовчоог эхлээд Бээжинд байгуулж, улмаарМонголын нэлээд газар бас нээж ажиллуулсан амуй. Монголын бэлчээрнутгийг хагалбарлаж эхлэхийн өмнө урьд тариалж байсан, цаашидхагалбарлаж тариалахад тохиромжтой бүх газрыг байцаан бүртгэснээс гаднаашиглаж болохуйц байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг нэгэн адилсурвалжлан байцаах ажил зохиосон байна. Иймэрхүү байцаалтыг зөвхөнМонгол төдийгүй Чин улсын бүх хязгаар нутагт явуулсан ажээ. Тэрсудалгааны үндсэн дээр 1907 онд «Бянь цзян фан чжи» (Хязгаар нутгийнойллого) хэмээх олон боть зохиолыг хятад хэлээр хэвлүүлсэн бөгөөд түүний23-р боть нь «Мэнгү чжи» (Монголын ойллого) нэрээр гарсан ажээ. «Хязгаар нутгийн ойллого» бичиг бол шинэ засгийн бодлогыг Чинулсын хязгаар нутагт оршдог хятад биш угсаатны дотор хэрэгжүүлэх явдалдгарын авлага болгох зорилгын үүднээс зохиогдсон болох нь түүний агуулгаас Юй Юаньань. Өвөр Монголын түүхэнтойм. 1990. тал 340. 2 Лю Цзиньсо. Дурдсанзохиол. тал 323.илэрхий байдаг. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам(ГМТЗЯЯ)! Цэргийн явдлын яам 1906 оны сүүлчээр Дотоод,Гадаад Монголын олон! чуулганы хошууны эдийн засаг,байгалийн баялаг, цэрэг, сургуулийн хэргийг! нягтлан байцаах -42-
  • 43. Монгол Улсын түүх Vсаналыгэзэн хаандаа айлтгаж, зөвшөөрүүлсэн ажээ1. Тэгээл!1907 оны хавар ГМТЗЯЯ, Цэргийн явдлын яам хоёр хавсрангадаад засаг| олон монгол аймгийн чуулган дарга нар болонхотон аймгийн ван,гүн нарт| тушааж 14 зүйлийг байцаалгав 2 .Энэ байцаалтад засаг захиргаа, шашин! шүтлэгийн талаартөлөвлөж байсан арга хэмжээ тусгагдаагүй боловч Чин| улсынтөрөөс тунхагласан шинэ засгийн бодлогын үндсэн агуулгабагтсан! юм-^Нин улс энэбайцаалтаар шинэзасгийнбодлогыгхэрэгжүүлэхбололцоог! урьдчилан судлах мэдээсэлтийг орон нутгаас гаргуулж авах гэсэн төдийгүй, уг бодлогодМонголын засаг ноёдоос эхлээд бусад эрх баригчид хэрхэнхандахыг бас туршин мэдэх зорилготой байжээ. 1907 ондмонгол, аймаг хошуудын нутгийн тодорхой газрын зургийгзуруулж авсан байна3 . Олон хошуу, ялангуяа хаант Оросулстай зэргэлдээ орших Монгол нутгийг дээслэн (хэмжээлэн)авч хагалбарлан тариалахад бэлтгэсний дараа Чин улсынэзэн хаан 1907 онд монгол нутгийгхагалбарлаж, тариа тарихтухай зарлигбуулгаж, улмаар дүрэм хэмжээг баталсан амуй.Дүрмийн ёсоор аймаг бүр дэх урьд ] хагалсан газрыгдээслэжзаагласан шавтавьсан. Их Хүрээний хэрэг шийтгэгч! сайдынгазраас 1907 онд манж, монгол, хятад түшмэл томилонгаргаж, Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн хошуудынтариалсан газрыг дээсэлж f үзэхэд бүгд 2527 хуваарь* 66 үр**газар байсан ажээ4. 1910 онд Монгол газрыг хагалбарлантариалахыг хориглосон урьдын хуулийг цуцалж, тэнд очиж тариа тарих хятад иргэдийг хөхүүлэн сайшаахын хамт,тэднийг эхнэр ; хүүхэдтэйгээ явахыг зөвшөөрсөн байна. Энэмэтээр монголын бүх ай?агт үйолонхятад тариачид ирүүлэн,малын үлэмжхэнбэлчээрийгтариалангийн талбай болгонхувиргах ажил нэн шургуу явагдав. Атар газрыг хятад иргэдээр хагалбарлуулж, тариа тариулах олон хороо Монгол нутагт байгуулагдах болжээ. Тэдгээр хороо атар газрын үржил шимийг харгалзан дээд, дунд, доод зэрэг болгон ангилж, тус бүрийг худалдан авах үнэ тогтоосон байна . Дээд зэргийн нэг шан (10 му) газрыг 4 лан 4 фүн (фэнь) мөнгөөр, дунд зэргийг 2.4 лан, доод зэргийг 1.4 лан мөнгөөр тус тус үнэлсэн. Худалдсан газрын үнийн хагас нь Чин улсын санд, нөгөө хагасыг нь нутгаа худалдсан монгол хошууны орлого болгох ёстой байжээ. Мөнхүү газрыг олгох, зааглах зэрэг ажилд шан тутамд 15 хувийн нэмэгдэл өгөх тул дээд зэргийн 1 шан газрын үнэ 5.1 лан болох байжээ. Монголын газрыг хагалбарлаж, тариа тарих болсон тэр дүрмийн ёсоор монгол малчин айлд 90 шан газрыг буцалтгүй олгох ажээ. Хэрэв түүнээс их бэлчээртэй байх гэвэл атар газар худалдан авах боломж олгосон байна. МУҮТА. ФА-9. ХН-3992. тал 305. МУҮТА. ФМ-9. ХН-3987. тал 429-430. Мөн тэ мх, тал 412. 9.216 га. 0.09216 га. МУҮТА. ФМ-9. ХН-4123.б-137.тал 166-167. Чин улсын захиргаа ингэж Монголын нутгийг худалдан аваад -43-
  • 44. Монгол Улсын түүх VХятад газраас ирсэн тариачдад өгөхдөө тариалах айл өрхөөс урьдааратар дарах хагалбарлах мөнгө хурааж, газрын тэмдэгт бичиголгуулж эсэргэн жил нь үрийг мөрдөж (хэмжих -Ред.) цалин авчбайхаар дүрэмд заажээ1. Чин улсын эл бодлогыг монголчууд энд тэндгүй эсэргүүцэж,шаардсан байцаалтыг цагтухайд нь үнэн зөв гаргажөгөхгүй байлаа.Иймээс Чин улсын захиргаа 1911 оны хавар «Үнэнээр дайчланбайцаахдүрэм хэмжээ» гэгч 16 зүйлийг батлуулж гаргажээ. Мөн онызун Ар Монголын аймгуудад газар хагалах хэргийн хороодыгмонгол, хятад, манж түшмэлийн бүрэлдэхүүнтэй байгуулсны доторХүрээний Хагалах Хэргийн Бүгд Хорооны монгол ерөнхийлөншийтгэх түшмэлээр Түшээт хан аймгийн туслагч жанжинХанддоржийг эзэн хааны зарлигаар тохоон томилсон ажээ2. Чин улс Монголын газар нутгийг ийнхүү шуурхайлан хятадиргэдээр дүүргэж, тариалуулах болсон нь юуны урьд Хятадын олонмужид байгалийн гамшиг тохиолдож ургац алдсаны улмаас үй олонтариачид хүнс тэжээлийн талаар туйлын хүнд байдалд орсныгшийдвэрлэх, нөгөө талаар империалист орнуудад төлөх үлэмжхэмжээний дайны төлбөрийг хийхийн тулд аль болох ихашиголохшаардлагатай байлаа. Иймээс газар тариалангийн бүтээгдэхүүнавахынтулд Монголын өргөн уудам нутгийг тариалах, эцэст нь Орос-Японы дайны дараа Манжуур, Солонгос дахь нөлөөнийхөө хүрээгтануулаад, Ар Монголд нэн их хомголзох болсон хаант Оросыннөлөөг хаахын тулд тус улстай хил залгаа бүх нутагтаа хятадтариачдыг түлхэн оруулж тариа тариулан суурьшуулах зэрэг давхарзорилготой байсан ажээ. Чин улс үүнээс гадна монгол олон хошууны засаг ноёд,өөрсдийн хошуунд худалдаа хийсэн Хятад худалдаачдаас тогтоосонхэмжээний гааль хурааж, зохих хувийг шимтгэж байхыг XX зууныэхээр зөвшөөрч, 1904 онд олон хошуу, шавьд худалдаалсаниргэдийн мал юмнаас гааль хураахад хэрэглэх тэмдэгт хуудсыгхошуу, шавийн эрх баригч нарт хуваан олгосон. Гаалийн дүрэмёсоор аль нэгэн хошууны тамгын газар харьяат хошууны дэвсгэрнутаг дээр худалдаа хийсэн иргэдээс хураасан нэг жилийн гаалийнбүх мөнгийг 10% зохиож, түүний 1%-ийг гаалийн хороондтушаагаад үлдсэний нь дахин 10% зохиож, түүний 2%-ийг харьяатхошуунд шимтгэн авч бусад 8%-ийг мөн гаалийн хороонд тушаахажээ3. Иймээс Монголын томхон төв газар бүхэнд хятад гаалийнхороо байгуулагдан ажиллах болжээ. Тэрчлэн 1907 онд Хүрээндбайгуулсан Дай Чин улсын сангийн мөнгөний пүүс (банк -Ред.)байгуулж, дараа нь Хиагт, Улиастайд бас байгуулжээ. Эдгээрбанкны зорилгыг Чин улсын захиргаа тайлбарлахдаа: хүү үржүүлэх,олон хошууны албаны хэрэгцээний мөнгийг чирэгдэлгүй нийлүүлжбайх, ялангуяа монголчууд, орос, хятад пүүснүүдээс дураараа мөнгөзээлж, өрөнд ордгийг хязгаарлахад оршино гэж олон хошуунд албанбичгээр мэдэгдсэн амуй.12 Вестник Азии. 1910 г. №3. стр. 118-119.3 Мен тэнд. МУТТА.ФМ-9.ХН-4009.тал43 1910 оны сүүлчээр Монгол дахь гаалийн хороодын дэргэдТээчийн -44-
  • 45. Монгол Улсын түүх Vхороо гэгч шинэ байгууллагыг байгуулах дүрэм хэмжээг Чин улсынзахирга»!батлан гаргаж, 1911 оноос эхлэн Монголын хотуудын хооронд хийхаливаатээвэр болон Монголоос гадагш, гаднаас дотогш тээвэрлэн авчрахзүйлээстэрэг тэмээнд оногдуулан тогтоосон хэмжээний мөнгөн гааль авч,шинэзасгийн хэргийг хөгжүүлэн шийтгэхэд зарцуулах зардалд нэмэрболгохболсныг олон аймагт тушаан мэдэгдсэн байна1. 1911 оны эхээрХүрээндХудалдааны хороо байгуулсан байна. Чин улсын колоничлохбодлогЬидэвхжиж, хятад иргэд олшрохын сацуу хятадын мөнгө хүүлэгчшунахархудалдаа улам өргөжиж, мөлжлөг нь ширүүсэж иржээ. 1911 оны дундүболоход зөвхөн Ар Монголд монгол, хятад бүгд 20-иод шинэбайгууллагүүссэн байна. Тэр бүхний сүйтгэлийг монголчуудаас гаргуулжбайсан нард түмний аж байдлыг эрс доройтуулж байв. Японы түүхчЖ.Яногий;хийсэн судалгаанаас үзэхэд Ар Монголын Түшээт хан, Сэцэн хан, Ихшав.гурав нь зөвхөн Их Хүрээн дэх яам, олон албан байгуулага хийгээд,сайдтүшмэдийн элдэв зардалд 1903-1909 онд 18 түмэн лан мөнгө төлжбайжээ— Чин улс шинэ засгийн бодлогоо хэрэгжүүлэхийн тулд Монголсургууль, хэвлэл, шашин шүтлэгийн талаар бас л өөрчлөлт хийжэхэлжэ:Чин улс Ар Монголыг эзлэн захирснаасаа хойш орон нутгийн албанбичээбэлтгэх зорилгоор бичгийн танхим байгуулж, ноён, тайж зэрэгсурвалжи.хүмүүсийн хүүхдийгавч монгол, манжбичиг,манжхуулыдааззэргийгзаадаг байлаа. Гэтэл XIX зууны II хагасаас албан хэрэгт хятад бичиг иххэрэглэвдэх болж, ялангуяа Жанжны газар, Хэрэг шийтгэгч сайдыняам зэрэг газар манжаар бичиглэхийн зэрэгцээгээр хятад хэл бичигмэддэг албан хаагчийн хэрэгцээ их болсон байна. Энэ нь Чин улсаасМонголын талаар явуулдаг бодлого өөрчлөгдөж ирснээртайлбарлагдана. Анх 1898 онд Хүрээнд манж, хятад хэлнийсургуулийг орон нутгийн зардлаар байгуулж, Халхын Түшээт хан,Сэцэн хан, Их шавийн ван, гүн, хошууны түшмэл, ардынхөвгүүдийг авч сургах болжээ3. 1908 оны намар зүүн хоёр аймаг, Ихшавиас бүгд 40 хүүхдийг манж, хятад хэлэнд сургах, сурган тэжээх(дотуур байртай. -Ред.) сургуулийг Хүрээнд орон нутгийн зардлаарбайгуулжээ4. Сурган тэжээх сургуулийг нээн хичээллүүлэх явцадмөнгө зардал дутагдсан тул Хүрээний сайдын газраас монгол ван, -45-
  • 46. Монгол Улсын түүх Vгүн, тайж, түшмэд, хутагт, хувилгаад, лам ардыг сургуулийн хэрэгтмөнгө туслахыг уриалсан байна. Чингэхэд Богд Жибзундамбахутагт I түмэн лан, Эрдэнэ Шанзудба Бадамдорж 8000 лан мөнгө тустус хандивласан байна5. Эд ингэж манж, хятад бичгийн сургуулийгдэмжиж үлэмжхэн мөнгө тусалсан нь Чин улсын төрөөс шарыншашны талаар төлөвлөж буй арга хэмжээг зөөлрүүлэх бодлогынүүднээс ийнхүү тусалсан байж болох юм.12 МУҮТА.ФМ-9. ХН-4118.тал6-8. Ж.Янс Дурдсан зохиол.тал1 312. Монтчнд. ФМ-1.ХН-372.4 Манжпйн дарангуйлалын үеийн Монголын сургууль. Ц.Шархүү. УБ, 1965. тал 143.5 Мөн тэнд. 1910 онд Улиастайд бас 40 хүүхэдтэй манж, хятад бичгийн сургуульбайгуулагджээ. Өвөр Монголд мөн энэ мэтээр сургуулийн танхим, бичгийнсургуульбайгуулжээ. Тухайлбал, Гүнсэнноров ноён 1902 оноос эхлэн харьяатхошуундаа сургуулийн танхим, «төвийг эрхэлсэн сургуулийн танхим»охидын сургууль, цэргийн сургуульбайгуулж, дотор газар ба Японоос тооныухаан, байгалийн шинжлэл, хөгжим, биеийн тамир, урлаг, гадаад хэлнийзэрэг мэргэжлийн багш нар урьж багшлуулах болсноос гадна, авъяаслагмонгол залуучуудыг дотор газар буюу Хятадад, эсвэл Японд явуулжсуралцуулж байсан ажээ1. Тэр харьяат хошуундаа шуудан, цахилгаан холбооны газар байгууланажиллуулж байсан агаад «Иргэний оюун билгийг дэлгэрүүлж, шинэ засгийнбодлогыг тунхаглан түгээх» зорилгоор 1905 оноос сургуулийн танхимдаасонины хэвлэлийн газар байгуулж «Нялхас» (Инбао) гэдэг хоёр өдөртутмынхадмал сонинг монгол, хятад хоёр хэлээр чулуун бараар хэвлэн тараах болсонажээ2. Чин улсын төр монгол, хятад хүмүүс ураг барилдах, монгол хүн хятадбичигсурах, хятад нэр хэрэглэх, монгол газар хятад хүн урьжбичээч болгох,хятадбичгийг албан хэрэгг хэрэглэх зэргийг хориглосон урьдын цааз хуулийг1910онд хүчингүй болгосноос гадна ГМТЗЯЯ-ны найруулах, байцаахтовчоохоёрыг нэгтгэж, Гадаад засгийг судлах газар (Фань чжэн янь цзю со) гэгчийгбайгуулсан ажээ3. Энэ бүхэн бол монголын ард түмнийг соён гзгээрүүлэх гэсэн аргахэмжээ биш, харин монголчуудыг соёлын салбарт хүчээр хятадчилахявууллага байлаа. Чин улсаас Монголд явуулж байсан уламжлалт бодлогоXIX зууны дунд үеэс өөрчлөгдөж эхэлмэгц, Монголын шарын шашингдэмжин тэтгэдэг нь алгуур саарах болсон байна. Үүний тод жишээ бол АрМонголын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагт 1839 онд Чин улсыннийслэлд очиж, Манжийн эзэн хаанд бараалхсанаас хойш дараах дүрийнЖибзундамба хутагт нарыг бараалхуулаагүй явдал юм4. Шашны нөлеөгбагасгах, лам нарын тоог цөөрүүлэх арга хэмжээ авах болсон ньЖибзундамба хутагт болон монголын нийт санваартны дургүйцлийгтөрүүлэх болов. Түүнийг даван туулахын тулд ятган үнэмшүүлэх үзэлсуртлын ажлыг монголчууд хийгээд Монгол газар шилжүүлэн суулгаж буйхятад иргэдийн дунд зохиох хэрэгтэй болжээ. Иймээс Хятадын Гиринмужийн бүгдийг захирагч сайдын тушаалаар «Монгол үгийн бодрол» гэдэгсонинг 1908 оны Vcapaac, 1909 оны Усард хятад, монгол бичгээрхадмаллангаргаж, монгол аймаг, хошууд ба Монгол газар тулгар байгуулсан хятад -46-
  • 47. Монгол Улсын түүх Vбайгууллагад тарааж байх болжээ. Монголын үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн түүхийг судалсанзөвлөлтийн эрдэмтэн Каллинников, өгүүлж буй үеийн Чин улсын бодлогыгтодорхойлохдоо: Манжийн байлдан дагуулагчид өөрсдийн эзэлсэн Хятад1 Монгол үндэстний товм түүх. Хех хот. 1988. тал 510-511.- Нэй Мэнгү цзинь дайши. Лүн цүн (Өвер монголын шинэ түүхийнцуврал). Х.Х. 1982. тал 203. Ж.Яно. Дурдсан зохиол. тал 311.4 Мен тэнд. тал 299.орны үлэмж өндөр соёлын нөлөөнд улам бүр орсноор, тэднийМонгсщ явуулдаг бодлого нь Манжийн үндэсний шинжээ алдаад,хятадын үндэсний бодлого болсон 1 гэж бичсэн билээг*Манжийнэзэн хаант төр, XX зууш зхээр Алс Дорнодод эзлэн түрэмгийлэхтөвөгтэй бодлого явуулсны улмаас хаант Орос, Япон хоёр улсбайлдаж, Орос нь дийлэгдэж суларсан үеий тохиолдуулан «Шинэзасгийн бодлого» гэдэг нэрээр хийж эхэлсэн эн: шинэчлэл болбүрэн хийгдэж амжаагүй, 1 9 1 1 оны хувьсгалт тэмцлээ]таслагдсан юм. Чин улсын шинэ засгийн бодлого бол XVIIзууны үеэ Манжийн байлдан дагуулагчдад эзлэгдээд, тэднийдарангуйлалд зовж зүдэр байсан Монгол, Хятад, Түвэд, Уйгур, Хотонзэрэг олон угсаатны дотор ЧР улсын ноёрхлыгтүлхэн унагаж,,үндсээчөлөолөхийн төлөө хувьсгалттэмцэ тасралтгүй гарах болсон үедардчилсан шинэчлэл хийж байгаа дүр үзүүлэ тэднийг хуурч мэхлэн,тэмцлээс нь ухрааж ноёрхлоо бэхжүүлэх, бас гадаадьп империалистгүрнүүдийн өнгөлзлогөөс улс орноо аварч цэцэглүүлэнхөгжүүлнэ гэдэг нэрийдлээр Хятад биш угсаатныг хүчээр хятадчилахгэсэн туйлын харгис бодлого байлаа^. Манжийн ноёрхлыгтүлхэн унагаж Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээхийгхичээж байсан монгол үндэсний дэвшилт хүчнүүд эрсшийдэмгий эсэргүүцэж, үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд хүчээнягтруулахын төлөө тэмцэхэд шинэ засгийн бодлого нийгэм, улстөрийн гол урьдач нөхцөл болсон юм.( §2. Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын ялалт. Төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээж, шинэ тулгар Монгол улсыг байгуулсан нь XX зуун гарахад Монгол, Хятад, Уйгур, Түвэд зэрэг олонугсаатан цө» үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд улам бүр идэвхтэйоролцож, тэдэнд Чш улсын эзэн хаант төрийг түлхэн унагаахнийтлэг зорилт байвч уг зорилгы биелүүлсний дараа тус тусынүндэсний тусгаар тогтнолыг сэргээхийг зорь сон хандлага улам бүрмэдэгдэхүйц болж байв. Нийгмийн дарлал, мөлжлө! харийнколоничлол, нэн ялангуяа «Шинэ засгийн бодлогыг» харьяатхошунутагтаа хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэж «язгуурын ёсыг журамлах»урианы до тэмцэж байсан монголын ард олны тэмцэл газар бүргарах болсн; зэрэгцээгээр Хятад оронд хөрөнгөтний хувьсгалынтохироо нэгэн ади бүрдэж байв. Хөрөнгөтөн ангийн төлөөлөгчид1905 онд Японы Токио хото Нэгдсэн Эвлэл «Түнмэнхүй» гэдэгөөрийн байгууллагыг байгуулан, Ман. Чин улсын эсрэг тэмцэхболсон ажээ. Туүний удирдагч Сун Ят сен боло тус эвлэл «Харьугсаатныг үлдэн арилгах, Хятадыг сэргээн мандуулах, Иргэ -47-
  • 48. Монгол Улсын түүх Vулсыгбайгуулах, газрын эрхийгтэгшитгэх» хөтөлбөрдэвшүүлэн тавьсанЮ1> Гэвч эл хөтөлбөр нь монголын ард түмнийг хөрөнгөтнийхувьсгалд тата оруулж чадаагүй бөгөөд харин эдний «Харьугсаатныг үлдэн арилгах (Цю1 А.Каллиников. Национально-революционное движение Монголии.М-Л., 1926. стр. 357.2 Л.Жамсран. Манж Чин улс «Шинэ засгийн бодлого» гэгчээ Монголд хэрэгжүүлэх гэсэн ь - Хэрээд Л.Жамсран. Монгол түүх судлалын огүүллүүд. I. УБ., 2000. тал 47.чүда ло), газрын эрхийг тэгшитгэх гэдэг» уриаг монголчуудөөрсдийнхөө эсрэг гэж үзэж, Манж, Хятадаас салан тусгаарлаж,үндэсний тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэлд сэргэн боссон юм.Монгол дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд үндэсний дэвшилтхүчнүүд нэгдэн нягтрах явц нь нэлээд хэдэн жил үргэлжилжээ.Монголчуудын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх гэсэн эрмэлзэлүндэсний эрх чөлеөний хөдөлгөөнд улам бүр тодорч байхболсон.Гэтэл тэр үед Монголчууд дан өөрийн хүчээр тэмцээд, тусгаартоггнолоо сэргээх боломжгүй байлаа. Тэгвэл гаднаас туслах хүчийголох хэрэгтэй байлаа. Тэр үед Ар, Өвөр Монголыг нөлоөнийхөөхүрээнд хуваарилах талаар сэм тохиролцоод байсан хаант Орос улс,Япон улс хоёроос тусламж дэмжлэг эрэх хэрэгтэй гэж монгол эхорончид үзсэн ажээ. Хаант Оросын нөлөөний хүрээнд орж байсанАр Монголд Оросын дэмжлэгийг авах, Японы нөлөөний хүрээндоржбайсан Өвөр Монголд Японоостусламж авахсанаачлага үндэснийтусгаар тогтнолын төлөе тэмцэгчдийн дотор гарах болсон ажээ.Эдгээрээс Ар Монголынх илүү явууртай болж, нийтмонголчуудын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний төв болсон тулэхлээд АрМонголд юу болсныг өгүүлсүгэй. Ар Монголын эрх баригч ноёд, лам нар нь, Чин улсын захиргааболон АрМонгол дахь гадаадын колоничлогч нар алтны уурхай нээжашиглахыг эсэргүүцэж, 1900 онд Чин улсын засгийн газарт Халхын 4аймгийн чуулганы дарга, туслах жанжин, хэбэй (зөвлех -Ред.), Ихшавийн шанзудба, да лам нар нэр хамтран эсэргүүцэж заалдсанболовч амжилт олоогүй билээ. Монголын эрх баригч зарим феодалМанж-Хятадын улам идэвхжиж бүхий колоничлолыг«өөрсдийнхөерөө» эсэргүүцэх явдал аажмаар өсөж байв. Чин улсаасхараат байдалд байсан Солонгос нь түүнийг болон Чин улсын зүүнхойд мужуудыг нөлөөнийхөе хүрээнд оруулсан, залуу херөнгөтөнЯпон улсыгтүшиглэн тусгаар тогтнолоо сэргээх гэж оролдсон нь Чин-Япон улсын 1895 оны дайнаар шийдвэрлэгдэн, Чин улсын хараатбайдлаас гарч тусгаар тогтносон нь Чин улсын ноёрхлын эсрэгтэмцсээр ирсэн монголчуудад зоригжуулагч жишээ болов. Ар Монголын шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагтМонголын умард хэсгийн зарим аймаг, угсаатныг хэдийн еөртөөнэгтгэсэн агаад мөн XIX зууны дунд үеэс Алс Дорнодод идэвхтэйбодлого явуулж, Монголыг нөлөөнийхөө хүрээнд оруулахыг зорьжбайгаа хаант Орос улсыг түшиглэн, Монголын терийн тусгаартогтнолоо сэргээх чин эрмэлзлэлтэй байгаагаа 1895 онд илэрхийлжОросын эзэн хаанаас тусламж эрэхийн учир да ламын зэрэгтөлөөлөгч йлгээн бараалхуулж, тусламж эрсэн албан бичиг гардуулжбайсан боловч Оросын эрх баригчид монголчуудын урмыг хугалахгүйөөртөө татахыг хичээхдээ та нарт тусална гэдэг санаагаа -48-
  • 49. Монгол Улсын түүх Vилэрхийлэхийн хамт «...хэдэн жил хүлээж шалтаг тохиолыг үзэжбосвол болно. Тэр цаг болтол маш нууцаар яаралгүй бэлтгэххэрэгтэй, эрхбиш олон монголчууд санаа нийлж бат болох нь машчухал хэрэгтэй»1 гэж зөвлөсөн юм. Монголын түүхч Л.Дэндэв бичихдээ «...Манж-Хятадын эзэрхэг Дилав хутагт Жамсранжав. Ар Монгол дахь улс терийн дурдатгал. УБ., 1991. тал 5.харгисын хэтэрхий дарлалуудыг олон онд эдэлж, зовлон гашуун ньөрнө) дасашгүй болсон учир...тэрхүү зовлон зүдгүүрээс хэрхэнангижрах арга зам эрэлхийлж, Ар, Өврийн олон монголчуудбичиг мэдээгээр харилцая| нэвтрэлцэж ахуй цаг, БогдЖибзундамба хутагтаас 1900 онд да лан| Бадамдорж, зайсанЦэрэн-Очир нарыг их Орос улсын засгийн газраа тусгай1 захидал бэлэгавахуулан одуулж тусламж хамгааллыг гуйсныг Орос улсаас1 тэрдаруйд хэрэг болгож үзсэнгүй хойшлуулсан зүйл буй...»1 гэсэн байдаг Үүнээс үзэхэд, Жибзундамба хутагт Орос улсаас тусламжэрэхээс өмне Манж-Хятадын дарлалаас хэрхэн ангижрах талаарАр, Өвер монголчууд хамтран чармайж байсан, өөрөөр хэлбэлүндэсиий эрх чөлөөний төлөө тэмцэж эхлээд байжээ. Иймд тэдЖибзундамба хутагтын нөлөөг ашиглахын тул түүний нэрээр Оросулсаас тусламж гуйлгаж байсан байж болох юм. Түвдийн Далай лам 1904 оны зун Их Хүрээнд ирж Ар Монголын эрх баригчидтай дотно холбоо тогтоож, жил гаруй Халхад байсан явдал бол зөвхен шашин шүтлэгийн холбогдолтой биш, нийтийн дайсан Манж-Хятадын ноёрхол, колоничлолын эсрэг тэмцэлдээ харилцан бие биенээ дэмжих, хөрш Орос улстай холбоо барих асуудал байжээ. Иймээс Чин улсын захиргаа, Далай ламыг Монголд байхад нь элдвээр дэмжиж тэтгэсэн агаад мөн оны намар өөрийн Хүрээнд урьж өвөлжүүлсэн Түшээт хан аймгийн! туслагч жанжин чин ван Ханддоржийн дунд хүү Данзанжамц Бээжинд Далай ламыг хүргэж очиход нь баривчилж цаазаар авсан байна. Чин улс «Шинэ засгийн бодлого» гэгчдээ төлөвлөсөн арга хэмжээгээ хэрэгжүүлэхийн бэлтгэл болгож, олон зүйлийн байцаалт, түүн дундаас монголчуудын тарианы газрын хэмжээг аймаг, хошуудаар гаргуулсны үнэн эсэхийг магадлан байцаалгах, манж, монгол түшмэдийг Их Хүрээнээс 1907 оны зун томилон мордуулжээ. Тэгэхэд Халхын Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин чин ван Ханддоржийн хошууны эрх баригчид тэдгээр түшмэдэд уналга, улаач нийлүүлэхээс татгалзсан тамгагүй бичиг хийж, Их Хүрээний Сайдын яаманд ирүүлж улмаар уналга, улаач нийлүүлээгүй ажээ2. Тэрчлэн Чин улс Үндсэн хуульт байгуулалд ш^жинэ гэдэг нэрийдлээр 1909 оны сүүлчээр орон нутгаас 18 зүйлийн хэрэг явдлыг байцаахад Халхын олон хошуу уг байцаалтын хариуг цаг тухайд нь гаргаж өгөхгүй элдвээр зайлсхийжбайсныдоторТүшээтханаймгаастуслагчжанжин Ханддоржийн хошуу зэрэг таван хошуу байцаалтын хариуг онцгой саатуулж байсныг тэр үеийн албан бичигт ихэд буруушааж, дахин давтан шаардсан байдаг3. 1910 оны II сарын 1-нд Их Хүрээнд хамаарсан сайд Сань До -49-
  • 50. Монгол Улсын түүх Vгэгч хүрэлцэн ирж үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Хүрээнд ирээдтүүний дав дээр гүйцэтгэх үүрэгбол шинэ засгийн бодлогыг шуурхайхэрэгжүүлэх явдал байжээ. Тэр юуны урьд Хүрээний сайдынхэрэгцээнд Түшээт хан, Сэцэн хан, Их Шавиас нийлүүлдэг зүйлийнхэмжээг үлэмж нэмэгдүүлснээс гадна Хүрээний лам нарыг цэрэгболгож, Өвөр Монголд бослого гаргаад, Халхад 1 Л.Дэндэв. Монголын товч түүх УБ., 1934. тал - МУҮТА. ФМ-9. ХН-3992. тал 187. 3 МУҮТА. ФМ-9. ХН-4081.Б-330. нэвтрэн ирсэн Тогтохын удирдсан ардын бослогыгдаруулахаар явуулах гэж оролдсон ажээ1. Ар Монголын эрх баригч хар, шар феодалууд, Их Хүрээнд Хэрэгшийтгэгч хамаарсан сайдаартомилогдон ирсэн Сань До-гийн хувийн дутагдлыг илчлэн, түүнийг уг тушаалаас огцруулах нэрийдлээр заалдан тэмцэх замд орсон нь хэрэг дээрээ ноёд, язгууртны дээд хэсэг үндэсний эрх ЧӨЛӨӨНИЙ ХӨДӨЛГӨӨНД ИДЭВХТЭЙ ОрОЛЦОЖ ЭХЭЛСНИЙ ТОД ИЛрЭЛ 1У1ӨН. 1910 оны XI сарын шинийн 7-нд Манжийн эзэн хааны зарлигбууж, Бадамдоржийг Их шавийн шамзудбагийн тушаалаасогцруулсан бөгөөд Хүрээнд анх хамаарсан сайдаар томилогдон ирсэнСань До хэрэг шийтгэгч сайд болж дэвшсэн нь Халхын ноёдыыСань До-г ноцож заалдсан хэрэг явцгүй болсныг харуулсан ажээ.Нөгөө талаар шинэ засгийн бодлогыг зогсоолгох бололцоо үгүйгэдэг нь Засагт Тус Хийх Яамны хуралдаанд оролцсон хэлэлцэгчмонгол түшмэл нарт нэгэнттодорхой болжээ. Иймээс Их ХүрээнийМонгол сайд Пунцагцэрэн «ус шороо зохилдохгүй» гэдэг шалтгаарЗасагг Тус Хийх Яамны хуралдааныг орхиж, XI сарын эхээр хувийнзардлаар нутагтаа буижээ. Халхын хэлэлцэгч түшмэл нар Бээжиндбайхдаа мөнхүү хуралдаанд оролцож буй Өвөр Монголын түшмэдтэйшинэ засгийн бодлого Монголд харш тул «хэрхвээс зохихыг»хэлэлцэж байсан байна2. Жибзундамба хутагт Ар, Өвөр Монгол дахинд шашны талаарүлэмж нэрхүндтэй тул монголын эрх чөлеений хөдөлгөөнд оролцогчноёд, түүнийг хүрээлэн нэгдэж үлэмжийн их нөлөө, нэр хүндийг ньашиглаж эхэлжээ. Үүнд Түшээт хан аймгийн жанжин Ханддоржзонхилох үүрэг гүйцэтгэж байсан ажээ. Тэрбээр Жибзундамбахутагтын дуудлагаар 1910 оны өвел Их Хүрээнд ирээд, харьяатхошуундаа буцаж очилгүй суурин ажиллах болсон байна3. Ийм нөхцөлд Монголын үндэсний тусгаар тогтнолыгсэргээх санаачилга гаргагчид, юуны урьд үндэсний эрх чөлөөнийхөдөлгөөний удирдлагыг өөрсдийнхөө мэдэлд төвлөрүүлэхийнзэрэгцээгээр гаднаас тусламж болохуйц хүчнийг сонгож, түүнтэйяаралтай холбоо тогтоох явдал тэргүүн зэргийн зорилт болсон ажээ.Ийнхүү Монголд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгоөн өрнөх дотоод,гадаад нөхцөл бүрдсэн ажээ. Ар Монголын эрх баригчид, урьд товлосон ёсоор Жибзундамбахутагтад бат оршил өргөх дашрамд Их Хүрээнд хийх дээд лам,ноёдын нууц зөвлөгөөнөөр төлөвлөсөн зорилтоо биелүүлэхээрнайдаж байв. Тэр зөвлөгөөн нь 1911 оны VI сарын 21-нд Халхындөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга, жанжин тэргүүтэй ноёд, хамба, -50-
  • 51. Монгол Улсын түүх Vшанзудба нарын зэрэг эрх мэдэлтэн Их Хүрээнд цугларч,Жибзундамба хутагтад бат оршил өргөхөер Эрдэнэ Шанзудбыняаманд нууц зөвлөлгөөн хийж, Чин улсын шинэ засгийн бодлогогэгчийг хүлээх, эсэх талаар зөвлөлджээ. Тэгэхэд олонхи нь шинэзасгийн бодлого монголчуудын амьдрал, ёс суртахуун, шашиншүтлэггэй харштай гэж үзээд, түүнийг бүхэлд нь хүлээж авч болохгүйхэмээх санал нь МУҮТА. ФМ-9. ХН-4089. Б-307. Дархан ван Пунцагцэрэн Бээжмнгийн Засагт Тус Хийх Яамны хэлэлцэп түшмэлээр одохдоо янагш, чанагш харилцсан тухай тэмдэглэл. Улсын тев номын сан. Гар бичмэл. 1910. МУҮТА. ФМ-9. ХН-4131. Б-339.давамгайлж, колоиичлох бодлогоос мултрах арга сүвэгчлэн хэлэлцэж баш|үеэр Түшээт хан аймгийн жанжин Ханддорж, мөн аймгийн чуулган дарга|Чагдаржав зэрэг ноёд, Их шавийн да лам Цэрэнчимэд нар Богд хан уулын!модонд сэм хуралдаж, Орос улсаас тусламж авч монголчууд Манжаассалж.| тусгаар улс болох санал сэдэж, нууц зөвлөгөөнд орууланхэлэлцүүлээд,! улмаар Жибзундамба хутагтаас соёрхлыг олжээ. Тэгээдтэрхүү нууц| зөвлөгөөн Ханддорж, Цэрэнчимэд, Өвөр Монголын түшмэлХайсан нарыгI Орос улсаас тусламж эрэхээр явах төлөөлөгчөөртомилохыг Жибзундамба! хутаггад мэдүүлжтогтоолгоод, Их ХүрээнийОросын консул Миллертучрыг| хэлж хил нэвтрэх зөвшөөрөл авсан байна. Жибзундамба хутагт, Халхын хангууд нэр холбож, Орос улсын эзэн Iхаанд бичсэн албан бичгийг төлөөлөгчид авч явав. Түүнээс гадна «Хятадтүшмэд Манж улсын эрхийг эдэлж эрт эдүгээд олон монголыг хилсбэрхээр дарлан зовоож хашруулан бүхий учрыг эдүгээ бидний мэдсэнамссан төдийгөөс товчлон гаргаж мэдүүлэх нь» гэсэн 21 зүйлийгсийрүүлсэн албан бичгийг төлөөлөгчид бас авч явав. Жибзундамба хутагт нараас Оросын эзэн хаанд бичсэн албан бичигтхэд хэдэн тодорхой санал дэвшүүлжээ. Тухайлбал Монголын тусгаартогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх тухай гэрээ байгуулах, худалдаа хийх, төмөрзам тавих, шуудан харилцаа өргөтгөхтухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурахзэрэг асуудал байлаа. Монголын төлөөлөгчдийн тавьсан эдгээр чухаласуудлыг I хэн нэгэн эрх мэдэлтэн дангаараа шийдсэнгүй. Тэгэх чболомжгүй байжээ. Иймээс 1911 оны VIlcapbiH 17-нд хаант Орос улсынсайд нарын зевлөлийн даргын удирдлагаар Сан, Худалдаа, Аж үйлдвэр,Гадаад явдлын ба Цэрэг Тэнгисийн яамдын сайд нар болон бусад өндөртушаалтан Монголын тухай онц зөвлөгөөн хийж, Монголын талаархбаримтлах чиг шугамаа тогтоосон байна... Тэр үед Чин улсаас Монголд явуулж буй бодлого, түүний хөрш Оросулсын эрх баригчдын анхаарлыг зуй ёсоор татаж байжээ. Орос улс Ойр,Дундад Дорнодод гол анхаарлаа чиглүүлж, Германтай хийх дайнд бэлтгэжбайсан болохоор Алс Дорнодод бат ар талтай байхыг хичээж байжээ.Иймээс Монголын асуудал хэлэлцсэн онц ЗӨВЛӨГӨӨНРГЙ тогтоолд:«...Монголын асуудал бидэнд их ач холбогдолтой байна» гэж тэмдэглээдуг асуудалд хэрхэн хандахаа: «...Монголын асуудалд идэвхтэйоролцохгүйгээр ...тэр хоёрын (Монгол, Чин улсын -Ред.) хооронд зуучлан,Монголоос Чин улстай тогтоосон сюзерений холбоог таслалгүйгээрүндэсний байдлаа хамгаалах гэсэн монголчуудын эрмэлзлийгдипломат замаар дэмжих»1 хэрэгтэй гэж тодорхойлжээ. Үүний дагуу Орос улсын эрх баригчид, Монголын төлөөлөгчдөдМонгол одоо үед Чин улсаас бүрэн тусгаарлах бололцоогүй. ХаринМонголд хийж байгаа шинэчлэлтийг болиулах талаар Бээжинд мэдэгдэл -51-
  • 52. Монгол Улсын түүх Vхийнэ. Хятадын талаас монголчуудын эсрэг хийж болзошгүйаллагахядлагаас өмгеөлнө гээд эл байдал хийгээд телеөлөгчдийн аюулгүйбайдлыг хангахын тулд Их Хүрээыд байгаа Консулын газраахаргалзах цагдаагийн хүчийг зузаатгахаар пулемёт буу бүхий 200казак цэргийг нэмж явуулахаар амласан ажээ. Монголынтөлөөлөгчид Орос улсын засгийн газар өргөсөн санамж бичигтээ:«Чин улсын засгийн газар Өвөр Монголд залхаан цээрлүүлэхиэргийг байн байн илгээж, хамгийн зэрлэг харгислал үйлдэжбайгааг» цохон тэмдэглэхийн хамт хаант Орос улсын засгийн газарцаашид ийм явдал гаргуулахгүйн тулд Чин улсын засгийн газарт эрсэсэргүүцэл тавих, түүнчлэн «Өвөр Монголын хамгийн чухалгазруудад оросын худалдаачдыг нэвтрүүлж, тэднийгхамгаалуулахын тулд цэргийн хэдэн отрядыг илгээж тэгснээрээманай хил хязгаар хамгаалах явдалд илэрхий дэмжлэг үзүүлээч»1гэж хүссэн байна. Монголын төлөөлөгчид ийнхүү Орос улсад сэм одож, Чин улсаассалан тусгаарлахын тулд тусламж гуйсан нь төдхөн Чин улс даяаршуугиан болж байжээ. Тэгэхэд Хятадын төвийн зарим хэвлэлд угхэрэг явдлыг үнэн бодитой тайлбарлаж байв. Тухайлбал, МанжЧин улсын хаант төрийн хяналтад хэвлэгдэн гарч байсан «Сяньбао»гэдэг сонин, монголчууд Орос улсаас тусламж гуйсны шалтгааныгнэлээд бодитой тайлбарлан бичиж байлаа. Ар Монголын ард олоннутаг орноо Хятадын колоничлогч нарт эзэмшүүлэхгүй байхын тулдшинэ засгийн бодлогыг зогсоолгохыг харъяат хошуу, чуулганы эрхбаригчдаас шаардаж, өөрсдийн бололцооны хэрээр эсэргүүцэхявуулга хийж байлаа. Халхын зүүн хоёр аймгийн чуулган даргын газарнь нутагтаа тариа тариалахгүйн тулд аймаг тус бүр жил тутам 2000 ланмөнгө улсын чухал хэрэгцээнд нэмэрлэж байя гэдэг саналыгХүрээний сайдад тавьж байлаа. Гэтэл тэр нь зөвшөерөгдөөгүй2.Түшээт хан аймгийн чин ван Ханддорж Засагттус хийх яамны IIхуралд оролцолгүй Орос улсаас тусламж эрэхээр явсан байлаа. СаньДо сайд Халхад болж байгаа эл байдлыг Чин улсын засгийн газаруламжлахын зэрэгцээгээр Орос улсаас тусламж эрэхээр хэн хэнявсныг олж мэдэхээр Бадамдоржийг Богд Жибзундамба хутагттайуулзуулж, Оросын цэргийг ирүүлэхгүй байх, Ханддорж нарыг даруйХүрээнд дуудан ирүүлэх цахилгаан у*ас явуул! гэснээс гадна өөрөөХүрээний монгол сайд, бэйс Пунцагцэрэнтэй уулзаж, энэ хэргийнталаар зөвлөж ярилцсан байна. Жибзундамба хутагт, хэрэв Монголдявуулах гэж буй шинэ засгийн бүх хэргийг хүчингүй болгож,Орос улсад явсан төлөөлөгчдөд ямар нэгэн ял зэмлэл хүлээлгэхгүйгэж батлан хүлээвэл, цахилгаан утас явуулж болно гэж хариумэдэгдсэн байна. Сань До 1911 оны VII сарын дундуур энэ бүхбайдлыг тодорхойлж, Чин улсын эзэн хаанд айлтгасанд удалгүй«ёсоор болгоё» хэмээн зарлиг буулгажээ3. Энэ зарлигт шинэ засгийн хэргийг бүрмөсөн больё гээгүй,харин монголчуудад харштай зарим зүйлийг «Алгуурланшийтгэтүгэй» гэсэн нь 1911 оны VII сарын 21-нд Хүрээний сайдадирүүлсэн цахилгаан утсанд1 "В.Котвичийн хувийн архиваас олдсон Монголын түүхэнд холбогдохзарим бичиг" УБ., 1972. тал-49. -52-
  • 53. Монгол Улсын түүх V- МУҮТА. ФА^9.ХН-4123.б-54. 3 ЧэньЧүнцзү. Ваймэн цзинь ши ши(Гадаад Монголын ойрхи үеийн түүх). Шанхай, 1923. тал 9.дурдсанаас илэрхий1. Чин улсьгн захиргаа Бээжин дэх Орос улсын элчинд IXсарын эцсээ; дараа нь Петербург дэх түр хамаарагчаараадамжуулан, Оросын ГЯЯ-и1 мэдэгдэхдээ: «Монголд хийжбайгаа цэрэг, улс төрийн өөрчлөлтш| зогсоолоо»2 гэжмэдэгджээ. Түүний дараахан Хүрээний цэрэг бэлтгэх газрынерөнхийлөн захираг| түшмэл Тан Цзайли гэдрэг дуудагданбуцмагц, монголчууд цэрэг бэлтг: газрыгтатан буулгаж, түүниймэдэл дэх хөрөнгө мөнгийг Их Хүрээнд үлдээж нийтийнхэрэгцээнд зориулахыг шаардсан байна. XI сарын 26-нд Чин улсын засгийн газраас ирүүлсэнцахилгаанд Цэр Бэлтгэх Газрыгтатан буулгахыг зөвшөерч,Сань До-г Их Хүрээний сайдын| тушаалд хэвээр байлгана гэжмэдэгдсэн ажээ. Орос улсад явсан төлөөлөгчи уван цуванбуцаж ирсний дараа Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолы|тунхаглах бэлтгэл ажил шаргуу хийгдэх болов. 1911 оны XI сарын 28-нд Монголын ноёд, дээд лам нарЖибзундамба§ хутагтад айлтгахдаа: «...Одоо өмне газар ихсамуун дэгдэж олон шинэ байгуулан улс болон тогтож буйчимээ машид олон болсон ба Манжийн! хаан аймагтны эрхмэдэл тун ч өчүүхэн болжээ. Иймд шавь нар бид бүхэн! яахинхүмүүжвээс сайн болохыгтодорхойгоор айлдахыгхүснэ» гэжээ.Үүний! хариуд Жибзундамба хутагт лундэн (зарлиг)буулгахдаа: «...Таны ийнхү|| асуусан нь маш сайн. Ер ньаливаа юманд цагхэмжээгүй ньогт үгуй. Манж, хятадын энэбайдал мөн цаг болсны тулд болой. Одоо монгол овогтошбүгдээр нийлж, өортөө улс болон тогтнож, шашнаа мандууланбусдын эрх мэдэлд дарлагдах зовлон зүдгүүрийг үзэхгуй болохцаг болсон. Гэвч бүгдээрээ нэгэн сэтгэл хамт хүчин гаргажчармайн зутгэхийг харгалзана. Бас лам би олон монгол шавьнараа цөмийг нэгэн адил авралдаа авсаар бөлгеө. Миний энэүгийг улам улмаар лам надад мөргөхеөр ирдэг олон монголшавь нарт нийтээр нэгэн адил сонсговол зохино»3 гэжээ. Үүнээс үзэхэд Хятадад гарсан хөрөигөтний хувьсгалМонголын үндэсний эрх челөөний хөдөлгөөний өрнөлтөднөлөөлсөн нь илэрхий, Нөгөө тллнлр Чин улсын төр мөхехтөлөвтэй болж байсан нь монголчууда/: мэдээж болоод байжээ.Монголын ноёд, дээд лам нар үүнээс урьд «Язгуурь^ ёсыгжурамлах» урианы дор Чин улсын шинэ засгийн бодлогыгэсэргуүцэя байсан бол хятадад хөрөнгөтний хувьсгалөрнөсөн ба Монголчуудьи ундэсний эрх челөөний тэмцлийгОрос улс дэмжих болсон уед «MoHroj овогтон бүгдээрээнийлж өөртөө улс болон тогтнож шашнаа мандуулах> гэдэгшинэ уриа томъёолон гаргасан кь монголчуудын ма|чж-хятадьн ноёрхлын эсрэг тэмцэл шинэ шатанд дэвшиж,үндэсний эрх чөлөөнш хөдөлгөөн болон төлевшсний илрэл,өөрөер хэлбэл бүх монголчууд нэгдэа тусгаар тогтнохыгуриалжээ. Монголчуудын үндэсний эрх чөлөений хөдөлгөөний тэр -53-
  • 54. Монгол Улсын түүх V үеийн ул> Чэнь Чүнцзү. Ваймэн цзинь ши ши (Гадаад Монголын ойрхи үеийн түух). Шанхай, 1923. тал ( «Международныеотношения в эпоху империапизма» 1870-1910 гг. М, 1938-1939. стр. 20. МУҮТА. ФА-l.XH-1.6-1.төрийн мөрийн хетөлбер болсон тэрхүү лүндэнг]Их Хүрээн дэх хэсэгноёд, ламнар хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай хуралдан хэлэлцээд,Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх хэргийг шууд удирданэрхлэх байгууллага -ХалхынХүрээнийбүххэргийгтүрерөнхийлөншийтгзх газар (ХХБХТЕШГ) гэгчийг 1911 оны XI сарын 30-ндТүшээт хан аймгийн чуулганы дарга засаг, улсын түшэ^ гүнЧагдаржаваар толгойлуулан, чин ван Ханддорж, да лам Цэрэнчимэднарын 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулжэз. Энэ байгууллага ньгүйцэтгэх үүргээрээ бүх Монгол даяар үндэсний эрх чөлеенийхөдөлгөөн өрнөж байгааг ашиглан, юуны урьд Их Хүрээн дэхМанж Чин улсын захиргаагтүлхэн унагаж, Монголынтөр улсыгсэргээх явдлыгбэлтгэн зохион байгуулахтүр засгийн газар шинжтэйбайлаа. ХХБХТЕШГ байгуулагдмагц Жибзундамба хутагтын лүндэнгӨвер Монголын засаг ноёд, Барга, Алашаа, Хөх нуурынМонголчуудад яаралтай дамжуулахдаа, Жибзундамба хутагтыгМонгол улсын хаан ширээнд өргөмжлөх гэж байгааг нэгэн адилмэдэгдэж, юуны урьд Халхын 4 аймгаас нэжгээд мянган цэрэгдайчлах тухай тушаал гаргажээ. Түүнээс хойш 1-2 хоногийн доторХүрээний ойрхи хошуудаас 500 орчим цэрэг цугларчээ1. Энэ бол үндэсний эрх чөлөөний хедөлгөений удирдагч Түшээтхан аймгийн жанжин Ханддоржийн шууд мэдэлд байгаа хошуудынцэрэг юм. Ингэж Чин улсын захиргааны эсрэг зэвсэгт бослого эхлэхбэлтгэл хангагдсан байна. Гэвч үндэсний эрх чөлөөнийхөдөлгөөнийг удирдан зохион байгуулагчид шууд зэвсэг хэрэглэхийгурьдал болгосонгүй. Харин тэрхүү дайчилсан цэргээ Манжийн эзэнхааныг хамгаалах зорилготой мэтээр Хүрээний сайд Сань До-д XIсарын 30-нд мэдэгдэхдээ: «Соисвоос дотоод олон мужууд дарааудаагаар тусгай улс болсон бөгөөд гэмин цэргүүд Монгол орныгсамууруулж халдахыг хүсч буй хэмээнэ. Манай Халхын монголчуудЧин улсын хишгийг хоёр зуу илүү он болтол эдэлсний тулд, суусаарүзэхэд сэтгэл төвдөхгүй. Иймд манай Богд Жибзундамба дөрвөнаймгаас дөрвөн мянган морьт цэрэгтатаж Бээжинд орж, Дай (Их. -Ред.) Чин улсын хааныг хамгаалахаар тогтсон тул цалин, хэрэглэл,буу зэвсгийг тоо ёсоор олгомуу. Тухайн хариуг энэ одрийн гурванцагийн дотор илэрхий тодорхой өгмүү» гэсэн. Тэгэхэд Сань Добичгийг хүлээн аваад, Их Хүрээний монгол сайдтай уулзах гэсэнбайна. Гэтэл монгол сайд элдэв шалтаг хэлээд^ уулзаагүй тул тэрдэмий л яамандаа яах аргаа олохгүй байтал хэдэн монгол лам, ноёдБогд Жибзундамба хутагтын зарлигаар ирлээ хэмээн Сань До сайдадочиж: «Энэ өдөр мэдүүлсэн өргөдлийн хариуг одоо болтолтушаасангүйг үзвээс зөвшөөрөхөд бэрх хэмээн татгалзах болов уу?Иймд монголчууд бүх газар орноо өөрсдөө хамгаалж, бүрэн эрхт ИхМонгол улсыг байгуулж, Богд Жибзундамбыг хаан болгонөргөмжлөхөөр тогтжээ» гэж мэдэгдээд, түүнийг харъяат албаныхүмүүсээ авч, маргааш манай өртөө улаа хэрэглэж хилээс гарч явахыг -54-
  • 55. Монгол Улсын түүх Vшаардсан байна2. Ийнхүү Монголын нийгмийн янз бүрийн анги давхаргын дэвшилтэт Ц.Пунцагноров. Монголын автономпт үеийн түүх. УБ., 1955. тал 36. Л.Дэндэв. Дурясан зохиол. тал 21 -22. -55-
  • 56. Монгол Улсын түүх V -56-
  • 57. Монгол Улсын түүх V -57-
  • 58. Монгол Улсын түүх Vбилээ. Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэхгазар Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх бэлтгэл ажлаашуурхайлан! явуулахдаа зөвхөн Ар Монголоор хязгаарлахгүй,харин Чин улсын ноёрхо дахь олои монголчуудаа тусгаартогтнолын төлөө тэмцэлд босгохыг заасан Жибзундамба хутагтынлүндэнг өерийн хөтөлбер болгож байлаа. Иймэзс XII сарын 7-ндШилийн гол, Улаанцав, Их зуугийн чуулганы дарга нар,Алашаагийн ван, Дарьганга, шинэ, хуучин Баргын олон хошууныбүгдпй: дарга нарт албан бичиг явуулж, өөрсдийн нутгийн сүв боомтгазруудад цэрэ; яаралтай томилон суулгаж, дайсан этгээдийг янагшнэвтрүүлэхгүй бай хэрэв зөрчигчид байвал үлдэн зайлуулж,Хүрээнд яаралтай мэдэгдэхий тушаасан байна1. §3. Монгол улс нутаг орноо чөлөөлж, үндэсний нэгдлээ сэргээхийн төлөө тэмцсэн нь Монголын үндэсний эрх чөлөөний ходөлгөөи нь Чин улсынзахиргаанд байгаа бүх нутгаа челөөлж, Ар Монголоор төвлөсөнүмдэсний нэгдсэн улсаа| байгуулах чиглэлээр гүнзгийрч байлаа.Иймд нэгэнт төрийн тусгаар| тогтнолоо тунхагласан Монголулсын давын омнө биелүүлэх зорилго бол| Ар, Өвөр ба Барга,Дарьганга, Хөх нуур, Алашаа, Или Тарвагатайц монголчуудынбүх нутгийг хяналтдаа оруулах, тэгэхдээ Хятадын өмнөд нутагттулгар тогтсон бүгд найрамдах засгийн газар ба бусад олон улсаар тусгаар тогтнолоо хүлээлгэн зөвшөөрүүлэх явдал байлаа. Чинулсын Ар. Монгол дахь захиргааны чухал төв-Улиастай, Ховдыгаль болох түргэн; хугацаанд чөлөөлөх нь үндэсний эрхчөлөөний тэмцлийн цаашдын^ гүнзгийрэлтэд гарцаагүй нөлөөлөхбайв. Иймээс Хүрээнд Монголын тусгаар.тогтнолыгтунхаглахаасөмнө ХХБХТЕШГбаруунаймгуудынчуулгандорон нутгаас цэрэг дайчилж, уг газруудыг даруйчөлөелөхийг тушаасан билээ. Тэр ёсоор баруун аймгийн чуулганхошууд харьяат нутгаасаа дайчилсан цэргийн хүчээр Улиастайхотыг чөлөелөхөөр очиход, манж жанжин, сайд нар нь гаднаастуслах хүчин авах найдваргүй байсан учраас 1912 оны I сарын 21-ндэсэргүүцэлгүй бууж өгснөөр Улиастай хот чөлөөлөгдсөн юм. * Ховдын Манж сайдын захиргаа Улиастайн адил бууж өгөөгүй,харин орон нутгаас хүрэлцэн очсон чөлөелөх цэргийг эсэргүүцэнтулалдахаар шууд бэлтгэж эхэлсэн тул Монгол улсын Засгийн газарнийслэл Хүрээнээс гүн Магсаржав, Дамдинсүрэн нараар цэрэгудирдуулан 1912 оны зуны эхэн сарын шинэдээр хедөлгөхийнзэрэгцээгээр баруун хоёр аймгаас цэрэг нэмж дайчлан хөдөлгөхшийдвэр гаргаж, нутгийн хүн амд тусгаар тогтнолын учирхолбогдлыг тайлбарлан таниулах ажлыг янз бүрийн арга хэлбэрээрөргөн зохиов. Гэтэл тэр үеийн Монгол улсын эрх баригчдын дотор үзэл санаа,арга барилын зөрөлдөөн гарах болсон нь юуны урьд лам нарын байрсуурь улам бүр батжиж, Богд Жибзундамба хутагт хаанаар түрээбарьж, Дотоод явдлын 1 Котвичийн хувийн архипаас ..." тал 104. -58-
  • 59. Монгол Улсын түүх V -59-
  • 60. Монгол Улсын түүх Vулсдаа нэгдсэн1. 1912 оны эхээр зэвсэглэсэн ардууд Улаангом болон түүний ойр газарт!байсан хятад худалдаачдыг дайрч цохиход цөөн зарим нь Ховд руу зугтжээ!Ингэж Ховд хот Монгол улсын эсрэг хүчний үүр болж бүхийдХүрээнээсТ Баргаас дагаар ирж, Гадаад яамны дэд сайдаар томилогдонгүнгийн зэрэг,| шагнагдсан занги Дамдинсүрэн, Сайн ноён хан аймгаасХовдын халх! жасаанд сууж байгаад, тэнд бий болсон түгшүүрт байдлыгмэдээлэхээр ирж,| Дотоод яамны дэс түшмэл болон дэвшсэн гүн Магсаржавнар цэрэг удирдаж! мордоход Горлосын Тогтох тайжийн цэрэг бас оролцожявав2. МагсаржавЛ Дамдинсүрэн нар Ховдыг чөлөөлөхийн төлөөтулалдаанаа анх эхэлж бүслээдл Синьцзяны зүгээс Ховдод туслахаар ирсэнцэрэг ба хотын дотроос ихээхэн) эсэргуүцэлтэй даруй 3 cap тулалдажбайгаад VIII сарын 5-ны шөнө бүх| монгол цэргийн хүчээр Ховд хотод 4зүгээс нь дайран орсон. Тэгэхэд монгол j цэрэг нь халх, барга, цахар,урианхай, торгууд, дөрвөд зэрэг олон угсаатны цэргээс бүрдэж байсанбөгөөд Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамбийжанцан,Дамдинбазар нарын цэрэг, жанжин сайд, санваартны төлөөлөгч зэрэгмонголын өер угсаатны зүтгэлтнүүд удирдан зохион | байгуулж,хамтын хүчээр тулалдсаар VIII сарын 7-нд Ховд хотыг бүрэн ! чөлөөлж,Ар Монголын нутгийг Манж-Хятадын захиргаанаас шуурхай чөлөөлж,байсан нь бусад монголчуудад зоригжуулах жишээ болж байлаа.Монголын 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийгсудлаачдын олонхи нь үүгээр монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн дууссангэж үзэж байсан учраас «1911-1912 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн»гэж бичиж байв. Гэвч ингэж үзэх нь учир дутагдалтай юм. Тэр үеийнүндэсний эрх чөлөөний холбогдолтой бичиг баримт, тухайлбал: ХалхынХүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар, Олноо ӨргөгдсөнМонголын засгийн газраас гаргаж байсан уриа, тунхаг, ӨвөрМонголын чуулган, хошуудаас Их Хүрээтэй харилцсан албан бичигзэргээс үзэхэд Чин улсын ноёрхол дахь бүх монголчууд үндэснийтусгаар тогтносон нэгдмэл улсаа байгуулахын төлөө тэмцэж байв. Тэгвзл 1911 онд өрнөсөн Монголын үндэсний эрх чөлөөнийхөдөлгөөн 1912 онд дууссан гэх нь тухайн үеийн түүхэн үнэн байдалтайнийцэхгүй. Энэ нь юуны урьд Манжийн байлдан дагуулагчид Монголорныг шатлан эзлээд улс төр, эдийн засгийн талаар бие биеэсээ салангидотоод, гадаад Монгол болгон хувааж захирсан, сүүлд нь XIX зууны эцэсXX зууны эхээр империалист гүрнүүд Ар, Өвөр Монголыгнөлөөнийхөө хүрээнд хуваарилснаас үүссэн хилээр монголчуудынтусгаар тогтнолын төлөө нэгдмэлтэмцлийгхязгаарласанхэрэгмөк.Нөгөөталаар 1911 оныүндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн бол зөвхөн АрМонголын хэмжээнд явагдсан гэх юм уу, эсвэл зөвхөн Манжийнноёрхлыг эсэргүүцээд Чин улсын суурин дээр үүссэн ДИУ-ын түрэмгийбодлогыг эсэргүүцээгүй юм шиг болгож байна-l Туүхэн үнэн байдалдбодитой хандвал 1912 онд Монголын үндэсний 1 2 Хэрээд Л.Жамсран. Дарьгангын сүрэгхошуу. УБ., 1994.тал17. 3 Г.Навааннамжил. Өвгөн бичээчийн огүүлэл. УБ., 1959. тал 193. ХэрээдЛ.Жамсран. Монголын иагаагчин гахай жилийн хувьсгал. УБ., 1996. тал 14-15.эрх чөлөөний хөдөлгөөн дууссан биш, харин өрнөлтийн өөр нэгшинэ шатандаа шилжсэн юм. Тэгвэл бид уг хөдөлгөөн зөвхөн Ар -60-
  • 61. Монгол Улсын түүх VМонголын биш, харин Чин улсын захиргаанд байсан бүхмонголчуудыг хамарч 1912 оноос хойш өрнөж байсан тэмцлийнбаримтыг авч үзэж болох юм. Их Хүрээнд Монголын тусгаартогтнолыг тунхаглан, Өвөр Монголын засаг хошуудад яаравчланмэдэгдсэн явдал Өвөр Монгол дахь үндэсний эрх чөлөөнийхөдөлгөөнийг ихэд зоригжуулав. Харчины засаг ноён, жун ванГүнсэн-норовын хошуу нь Бээжинд ойр байснаас гадна Манжийнхаан угсааны-хантай ураг төрлийн холбоотой байсан тулГүнсэнноров Чин улсын хаант төрийг илэрхий эсэргүүцэжзүрхлэхгүй байсан ажээ. Харин Манжийн эзэн хаан ширээнээсбуусныг зарламагц тэр 1912 оны эхээр Улаан хадад очиж, Зост,Зуун-Уд хоёр чуулганы ноёдыг цуглуулан, Өвөр Монголыг цаашидхэрхэх асуудлыг зөвлөн хэлэлцсэн байна. Түүнээс гаднаЖибзундамба хутагтыг Монгол улсын хаан ширээнд өргөмжлехёслолд оролцуулах төлөө-лөгчөөр Лувсан-чэжүүр гэгчхүнийгтомилж, Ар, Өвөр Монголыг хамтатгах арга замыг сүвэгчлэнтохиролцуулахаар явуулсанд Богд Жибзундамба хутагт хаан түүнийтөлөөлөгчийг талархан хүлээн авч, Гүнсэнноровыг Өвөр 49 хошуугудирдан захирч, хувьсгал хийлгэхээр томилсон гэж Тайваньдхэвлүүлсэн зохиолдоо өвөр монгол гаралтай түүхч Сачисэцэн(Загчид Сэцэн) бичсэн байна. Ар Монголтой залгаа оршдог Хөлөнбуйрт үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн Өвөр Монголын аль ч хошуу нутгаас илүү хүчтэй өрнөсөн юм. Хөлөнбуйрын Өөлд бүгдийн дарга Шэн Фу тэргүүтэй ноёд 1912 оны эхээр хуралдаж, Их Хүрээнд байгуулсан Монгол улсын засгийн газрыг зөвшөөрөн хүлээж, дагахаа илэрхийлсэн төлөөлөгчөөр Солон хошууны бүгдийн дарга Цэндийг явуулахаар тогтсон ажээ. Үүнээс гад«а Баргын үндэсний эрх чөлөө- ний хөдөлгөөний зарим удирдагч тухайлбал, сумын занги Дамдинсүрэн, бичээч Гайхасу нарын 7 хүн, Баргыг төлөөлөн Нийслэл Хүрээнд хүрэлцэн ирэв. Баргад гарсан зэвсэгт бослого Их Хүрзэний шууд удирдлага заавраар гарсан ажээ. Богд хаан Баргын хүсэлтийг ёсоор болгож, шинэ Баргын Шулуун цагаан хошууны гутгаар сумын занги Дамдинсүрэн (1871-1920)-д улсад туслагч гүнгийн зэрэг, бусаддагалдан ирсэн зэрэгтэй, зэрэггүй хүмүүст 5-р зэргээс дэд зэрэг хүртэл жинс зэрэг шагнаснаас гадна мөнхүү гүн Дамдинсүрэнг Гадаад яамны дэд сайдаар тохоон томилжээ2. Хөлөнбуйр бүхэлдээ Монгол улсын захиргаанд багтах болж, бүхий л хэрэг явдлыг Монгол Улсын төрийн зааврын дагуу хөтлөн явуулдаг болов. Монголын засгийн газар Хөлөнбуйрын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг тэргүүлсэн шинэ Баргын бүгдийн дарга Шэнфү ноёныг дэвшүүлэн, Хөлөнбуйрыг ерөнхийлөн захирах сайдаар томилж, тамга шийтгэн олгожээ. ■Д19П онд Ар монгол баХөлөнбуйрт гарсантусгаартогтнолынтэмцлийг дэмжсэн хөдөлгөөн Шилийн голын чуулганд өрнөв. Түүнийг чуулганы дарга, жүн ван Лхаваанноров тэргүүлж, тус чуулганы 6 хошуу Монголын 1 Жачисэчин. Мэнгүчжи Цзиньси (Монголын урьд одоо). Тайбэй, 1955. тал 214. - МУҮТА.ФА-2.ХН-71.засгийн газрыг зөвшөөрен хүлээж дагахаа илэрхийлсэн ажээ. Хелөнбуйрын монголчууд Монгол Улсын засгийн газрыг -61-
  • 62. Монгол Улсын түүх V зовшеөрөн! хүлээж, түүнтэй нэгдэж тусгаар улс болохоо зарласан нь Баруун ба Өвөр! Монголын бусад хошуудад үлгэр дууриалал болов. 1910 оны XI сарын 19-1 нд Шинэхязгаар (Синьцзян)-ын Илийн газартбайсан хятад цэргүүд үймээн! гаргаж, тэнд суугаа жанжныг алаад, тус нутаг орны оршин суугчдыг| өөрсдөдөө хүчээр дагуулахыг оролдсон ажээ. Тэгэхэд Чахар зүүн гарын! хошуу тэднийг дагахаас татгалзсан тул хятад цэрэгтэй нэг cap rapyiil тулалдаад, эцэст нь хүчин мөхосдөж Хөвоөт шар хошууны дэд дарга| Сумъяагийн удирдлагаар 116 өрхийн 512 хүн Орос улсын нутаг руу ойж| гараад, улмаар 1912 оны VII сард 58 ерхийн 271 хүн нь мөнхүү Сумъяагийн! удирдлагаар Монгол улсад орж ирсэн. Хятад цэргүүд нутагтаа үлдсэн ЧахарI ард олныг харгислан дарж, мал агуурсыг нь залилан апаад амь тэжээхэд маш | хэцүү болгосон ажээ1. Шилийн голын чуулганы арван хошуу, Жирэмийн чуулганы 6 хошуу,| Их зуугийн чуулганы таван хошуу, Зостын чуулганы хоёр хошуу, Улаан-цавын чуулганы 6 хошуу буюу дотоод монголын 49 хошууны 35 хошуу нь Монгол Улстай нэгдэж нэгэн улс болох саналаа илэрхийлэн албан бичиг ] баримт гаргаж өөрсдийн төлөөлөгчдөө Их Хүрээнд ирүүлсэн байна2. Монгол! улсын хаан Жибзундамба хутагт ийнхүү дотоод монголын чуулганы 491-хошууны 35, Чахар найман хошуу, Хөлөнбуйрын Баргын хошуу дагаар ■■ орохоор илэрхийлснийг талархан хүлээн авч, эл хэрэгт хүчин зүтгэж гавъяа байгуулсан хүмүүст Чин улсын үеийн ноёдын зэрэг дэвий нь шат ахиулан, харьяат чуулган, хошуугаа захирах тамга, захирлага шийтгэн олгож хөхүүлэхийн зэрэгцээгээр бичиг цэргийн чадвартай зарим ноёд түшмэдийг Монгол улсын Ерөнхийлөн захирах яам болон төрийн бусад яаманд дэвшүүлэн ажиллуулав. Үүнд: Монгол улсын ерөнхий сайдын орлогчоор Жирэмийн чуулганы Хорчин зүүн гарын ©мнөд хошууны засаг жүн ван Гончигсүрэн, Дотоод яамны дэд сайдаар Зостын чуулганы Харчин ванги-йн хошууны захирагч занги Хайсан, Гадаад яамны дэд сайдаар Баргын Дамдинсүрэн, Баргын гүн Цэнд, Цэргийн яам,ны дэд сайдаар Жирэмийн чуулганы Бишрэлт бэйс Насан-Арвижих, тайж Тогтох нарыг урьд хожид тус тус томилон ажиллуулсан байна3. 1 9 1 2 оны I сарын 22-нд Алашаа хошууны засаг ноён нь Нийслэл Хүрээнд ирүүлсэн бичигтээ «...Алашаа бол улсыи дунд хуваагдсан, эргэн тойрон 13 сяньтай зах нийлж иргэн нутгийн дотор бүхий адгийн хязгаар 1тчир бослого гарган тэмцэх хэцүү, хүчин мөхөсдөн хий дэмий алмайран гайхсаар өдрийг өнгөрүүлэн байна»4 гэж мэдэгдсэн байна. Ер нь хятад иргжгэй хольцолдон суудаг буюу зэргэлдээ оршдог овөр чуулганы хошууд «Монголын арл түмний 191 I оны үндэснин эрх чолоо, тусгаар тогтнолын толоө тэмцэл». УБ. 1982. т; i 276. Магсармурц. Монголын шииэтүүх .УБ., 1994. тал 23-24. -62-
  • 63. Монгол Улсын түүх V Ш.Сандаг. Монголын улсторийн гадаад харилцаа. 1-р дэвтэр. УБ., 1971. тал 278-279. Мон тэнд. тал 303.Монгол улсад шууд дагаж ороход бэрхшээл их байгааг Моиголулсын засгийн газарт мэдээлж, тэднийг челөөлж авах буюу зэрзэвсгиин талаар туслахыг гуйсан өргөдөл айлтгал одий төдийирж байв. Хөх нуурын зүүн гарын чуулганы дарга бэйс Хүрлэг,Хөх нуурьпi 24 засгийг төлөөлөн газар орныхоо гачигдалтайбайдал учрыг тодорхойлон, Монгол Улстай нэгдэж, бурханшашнаасаа хагацахгүй байх арга зааж өгөхийг хүссэн албаибичигтэй Хүрээнд хүрэлцэн ирэхэд Монгол Улсын хаан Хөхнуурын 24 засаг ноёны хэргэмийг нэжгээд зэрэг дэвшүүлэншагыаж, газар нутгаа хамгаалахад нь зориулан хурдан буу 100,сум 3 түмийг олгон буцааж байлаа1. Тулгар тогтсон ОлнооӨргөгдсон Монгол Улс зэр зэвсэг гуйсан газар бүхэндтуслах бололцоогүй байсан нь мэдээж. Хэдий тийм боловчулс үндэсний нэгдлзэ сэргээх гэсэн монголчуудын чинэрмэлзлэлийг ямагт дэмжиж байлаа. Гүшири мэргэн хан хутагг Лувсан-Одсэржамц, Чахар 8хошууг удирдан дагаар иржээ2 . Тэгэхэд Монгол Улсын хаан,Гүшири мэргэн хутагтын шударга зүтгэлийг сайшаан хохүүлж,Чахар аймгийн еронхийлөн захирах сайдаар томилжзэ3.Монголын үндэсний нэгдмэл улсыг байгуулах, ДИУ-ын эзлэнтүрэмгийлэх бодлогыг шууд эсэргүүцэх тэмцлийи шинэшатанд шилжив. Уг хөдөлгөөн ингэж чанарын шинэ түвшиндгарчээ. Энэ үйл нвп 1915 оны сүүлчийн хагас хүртэлүргэлжилсэн билээ. ДИУ, урьдын Чин улсын ноёрхлыг өвлөж, түүнийзахиргаанд байсан Монгол орныг эзэгнэх бодлого явуулсаннь монголчуудын зүй ёсны эсэргүүцэлтэй тулгарч байв.Хятадтай зэргэлд-х) оршдог Өвор Монголд тийм эсэргүүцэлолон гарч байсны заримыг нь дурдвал: Жирэмийн чуулгапыХорчин баруун гарын хойд хошууны засаг Раашминжүүр нар1912 оны хавраас ДИУ-ын ноёрхлын эсрэгбослого гаргахаарбэлтгэж «элжзэ. Тэгээд 4 сард Удай Ар Монгол руу тусгай элчилгээж Жибзундамбад бapaaлxyyJlan Жирэмийн чуулганыарван хошуутай нэгдэж бослого гаргах учраа илтгэн туслахыггуйжээ4. Их Хүрээ тэднийг дэмжсэи тул «Зүүн Монголын тусгаартогтнолын тунхаг»-ийг гаргаж, 1913 оны VIII сарын 20-нд тусгаарт.огтнолоо зарлан, Шаазгай хот болон Чжэньдун, Цзиньанхоёр сянийг эзлэн авч, Хятадын засаг захиргааны бүххүмүүсийг монгол аймгуудын нутгаас зайлахыг шаарджээ. Юань Шикайн засгийн газар Өвөр Монгол даяар өрнөжбуй ДИУ-ыг эсэргүүцэж, Монгол улстайгаа нэгдэх гэсэнхедөлгеен хийгээд Удайгийм удирдсан ард түмний бослогынтухай мэдээг сонсмогц даруй зүүн гурван муж болон Халуунголоос цэрэг хөделгөн, Шаазгай хот ба Чжэньдунгийн хавьдширүүн тулалдаж, Кайлу хотыг эзлэн авч босогчдыг цэргийнхүчэзр дарсан ажзэ. IX сарын 12-нд Удай, Раашминжүүр нар үлдэгдэл хүч хэдэн арван -63-
  • 64. Монгол Улсын түүх V Магсархурц. Дурдсан эохиол. тал 37-38 Мон тэнд, тал 37-38 МУҮТА. ФЛ-9. XI1-133. 6-1 «Монгол үндэстний товч түүх». Хох хот, 1988 он. тал 597. морьтноо дагуулан Солоон ууланд зугатан гарчээ. Тэгээд Удай нь Хөлө: дайран Их Хүрээ уруу, Раашминжүүр нь Үзэмчиний нутгаар тус тус Монгол уруу ойж гарсан амуй. Удай вангийн удирдлагаар гарсан зэвс бослого бүрэн дарагдсан ажээ. 1912оныХ1сард Их Хүрээнд хүрэлцэн ирсэн Удайвангийналбатиргэ] гэр бүлийг Монгол Улсын засгийн газар тохинуулан суулгахын хамт Уда Цэргийн яамны дэд сайдаар томилон ажиллуулав. Мөнхүү бослогын t нэг удирдагч бэйс Раашминжүүр үлдэгдэл хүчээ дагуулан, Их Хүрээн, ирснийг Монгол Улс талархан хүлээн авч, тохинуулан суулгаад түүний Гадаад явдлын яамны дэд сайдаар томилон ажиллуулсан билээ2. Өвөр Монголоос дүрвэж ирсэн хүмүүст Ар Монголын хойд хил дагуук хуучин харуулуудын харъяанд байсан нутгаас олгож, тэднийг тохинуулан аж төрүүлэх талаар Монгол Улсын засгийн газар их анхаарч байв.ДИУ-ын засгийн газар, Өвөр Монголын үндэсний эрхчөлөөний хөдөлгөөнийгдарахын тулд 1912 оны зун үлэмжхэнцэргийг Чуулалтхаалга, Бат хаалга, Долон нуур, Хөх хот, Бугатхотын чиглэлд таван замаар анги хуваан түлхэн оруулав.Хятадын цэрэг орсон газар бүхнээ түйвээж эхлэв. Өвөрмонголчууд энэ мэтийн гашуун зовлонгоо Монгол Улсынзасгийн газарт мэдэгдэж, Хятадын харгис цэргийн эрхтнээсчөлөөлж авахыг гуйсан айлтгал, өргөдөл өдий төдийг ирүүлэхболжээ. Зарим нь шууд цэрэг зэвсгийн хүчээр нутгаа чөлөөлжнэгтгэхийг гуйж байлаа. Иймд Монгол Улсын Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгчяамнаас Олноо өргөгдсөний 2-р оны өвлийн сүүл сарын18(1913 оны I сарын 24)-нд хаанд өргөсөн айлтгалдаа: «газарорныг хамгаалан сэргийлэн бэлтгэх баатар мэргэн цэрэг, хурцзэвсэг олгуулахыг эрж бичиг захидал хүргэж ирсэн» гээд Өвөрмонголчууд тусламж гуйж байгааг дурдаад: «...энэ завсар Хятадцэрэг улмаар янагш давшин хандаж буй хэмээх тул зүй ньбүхий олон газрын түшмэл цэргийг бүгд таван зам хуваанмордуулваас зохих»3 учрыг илтгэн, таван чиглэлд хэн хэнийудирдлагаар цэрэг хөдөлгөх саналаа төлөвлөн тавьж зарлигаарбатлуулсан байна. Үүнд: Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийнзэрэг туслагч Чимидцэрэнгийн удирдсан цэрэг Хоёрдугаар зам нь: Дарьгангын чиглэлд дэс түшмэл чинзүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд Бавуужав нарын цэрэг Гуравдугаар зам нь: Сөнидийн хоёр хошуу, дөрвед вангийнчиглэлддэд сайд, бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын цэрэг Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн Сономдоржийн цэрэг Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлд,дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэгтус тус хөдлөх болсон ажээ.Мөн Ховдын хязгаарыг чөлөөлөх дайнд гавъяа байгуулж, үеулиран залгамжлах засаг, бэйл, цэргийн -64-
  • 65. Монгол Улсын түүх V1 «Монгол үндэстний товч түүх». Хөх хот, 1988 он. тал 597.] Мөн тэнд. тп 598.3 Ш. Сандаг. Дурьдсан зохиол. I дэвтэр. тал 278-279. жанжин, манлай баатар цолоор шагнуулсан баргын Дамдинсүрэнг зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах жанжнаар тохоон томилжээ. Монгол улс, ингэж Өвөр Монголыг өмгөөлөх цэрэгтомилон гаргахын зэрэгцээгээр өөрийн засгийн газрын нэрийн өмнөөс дагаар ирсэн ба ирээгүй монгол овогтонд зориулан ухуулан зарлах бичиг тараав. 1913 оны I сард Өвөр Монгол руу хөдөлсөн нэг түмэн цэрэгт Хүрээний иэргийн сургууль ба Халхын аймаг хошуудаас татсан цэрэг оролцсон юм. Харин цэргийн захирагчид голдуу Өвөр Монголоосдагаар ирээд нутагорноо чөлөөлөхийг эрмэлзсэн хүмүүс байлаа. Тэд газар орны байдлыг сайн мэддэгийн хувьд цэрэг толгойлж явахад нэн тохиромжтой байв. Монгол Улсын засгийн газар Өвөр Монгол уруу хөдөлжбайгаа цэрэгтээ: «...Харьяат түшмэд цэргүүд хүрсэн эл газартномхон шударгаар амьдрах аливаа ардыг өчүүхэн төдий халдандарлаж, гасалган зовоохгүй бүгдээр үнэн санаагаар хүчлэнзүтгэж, чухам тус зүйн хэргийг хичээн, ёс журам, цэвэричимтгийг сахин явж гавьяаг илэрхийлбээс зохино» гэжтушааснаас үзэхэд энэхүүтаван замын цэрэг бол Хятадынзандалчдаас Өвөр Монголын нутаг орныг өмгөөлөн хамгаалахзорилготой байсан нь илэрхий байна. Монгол улсын цэрэгхэдүйгээр тоогоор цөөн боловч баатарлаг зоригтой тулалдаж,Өвөр Монголын нутаг орныг чөлөөлж байлаа. Нутгийн монголард иргэд, Монгол улсын хааны цэргийг газар бүр дэмжиж,хоол хүнс, уналгаар дэмжиж, өөрсдөө тэдний эгнээнд элсэнорж байлаа. 1913 оны зун Өвөр Монголын нутагт байлдаж явсанмонгол цэрэг Хятадын үлэмжхэн цэрэгтэй олон газар шаргуутулалдаан хийж байжээ. Мөн тэр үед Ховд, Алтайн хязгаарын зааг ЦагаанТүнгэний Улаанхайрхан гэдэг газар монгол, хятад цэргийнхооронд ширүүн тулалдаан болж байв. 1913 оны намар Шилийн гол, Чахарын нутаг чөлөөлөгдөждууссан бөгөөд улмаар монгол цэрэг Цагаан хэрэмд заримгазраар тулж очоод ялангуяа Чуулалт хаалга хотын хэрмийнхаалганы араас эхлэн Монгол нутгийн хилийг хамгаалжбайжээ. Монгол хошуу нутаг дагаар ирэх явдал Монгол Улсынцэрэг Өвөр Монголын нутагтчөлөөлөхөөрорсноосхойшихэсжээ. Иймд Монгол улсын засгийн газар, дагаар орсонхязгаар нутгийн хэргийг захиран шийтгэх тусгай сайдын газруудбайгуулжээ. Тэгэхэд зүүн хязгаар бол чухал газрын нэг болжбайсантул Олноо өргөгдсөний 3-р оны 6 сарын 30 (1913 оныVIII сарын 1)-нд Богд хааны зарлигаар Егүзэр хутаггГалсандашийг Зүүы хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаартомилсон2. Үүний зэрэгцээгээр Монгол Улсын засгийн газарӨвөр Монголтой түргэн шуурхай харилцан алба нэвтрүүлж -65-
  • 66. Монгол Улсын түүх Vбайхын тулд Нийслэл Хүрээнээс зүүн тийш одоогийн Дорнодаймгийн нутаг Бадам-Ишээс Солон баргын зүг, мөнШаваржаргалантаас зам салж, Шилийн голын чуулганынутагт хүртэл, өмнө зүг одоогийн Дорноговь МУҮТА. ФА-2,ХН-72. Ц.Пунцагноров. Дурдсан зохиол. тал iаймгийн Сулинхээр сумын нутаг Ар дэрс гэдэг газраасурагш залгаж чуулгадын нутгаар олон салаа морин ортоөбайгуулсан амуй 1 . Өвөр Монголыг емгөөлох дайныажиллагаа энэ мэтээр явагдаж байхад ДИУ-ын засгийнгазар Орос дахь оөрийн элчингэар дамжуулан, ӨвөрМонгол дах дайны ажиллагааг зогсоолгох талаар Монголулсын засгийн газарт шаардаж өгөхийг Оросын ГЯЯ-ндхүссэн байна. Бас Бээжин дэх Оросын элчин, монхуүхүсэлтээ таньжээ. Оросып ГЯЯ Хүрээ, Бээжин дэхөөрий төлөологчоөр дамжуулан, Өиор Монгол дахь дайныажиллагааг зогсоо шаардлагыг Монгол, ДИУ-ын талдтавьж байв2. Монгол Улсын засгийн газрыг нэгэнт зөвшөөрөн хулээждагаар орсо Хөленбуйр, Өвөр Монголым хошууд, өөрсдийнхаръяат нутгийн худалд? арилжаанаас хураасаи гаалийнорлогоос засгийы газарт 1912 оноос эхлэн тушаах болсон ньӨнөр Монголын нутгийг Хятадаас чөлөөлөхөөр хөдөлсөнцэргийн зардал сүйтгэлд бага ч атугай нохвөр болж байв. Ар,Өвөр Монголын аль нь ч гэсэн он удааы жил Чин улсынхоцрогдмол хязгаар нутаг болж байсан агаад үндэснийхудалдаа, зах зээл, үйлдвэр хөгжөогүй байсан тул үндэсний}улс төрөө сэргээж, нутаг орноо чөлоөлөхийн төлөо тэмцсэн энэгурван жил j орчмын хугацаанд юм, юмаар ихэд дутагдаж,ард түмний аж байдлыг! доройтуулсан байна. Хэдүй тиймболО15Ч Монголын ард түмэн тусгаар; тогтносон улсаабайгуулбал харийн ба ний1мийн дарлалаас үүрд ангижирч,түмэн жилийн жаргал эдлэх юм шигээр ойлгож, хамаг малхерөнгөө цэргийн хэрэгцээнд нийлүүлж байн. §4. Хөрш гүрнүүдийн хавсайдалт. Үндэсний хувьсгалын бууралт Монголд болж байгаа улс төрийн эл үйл явдлыг хэрхэн үзэж байгаагаа Орос улс 1911 оны XII сарын 29-нд гаргасан Засгийн газрын мэдэгдэлдээ: «!У1онголчууд Их Хүрээнд тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилж, Орос улсаас дэмждэг эрэв. Эзэн хааны засгийн газар монголчуудыг дөлгөөн хөдөлж, Хятадтай эвлэрэхийг зовлөв» гээд, менхүү мэдэгдэлдээ: «Хятадад болж байгаа тэмцэлд оролцохыг үл хүсэн, Монголыг турэмгийлэх санаархал үл агуулах боловч, Сибирьтэй хил залгаа байдаг -66-
  • 67. Монгол Улсын түүх V бөгеөд Оросын худалдааны сонирхол бүхий энэ нутагт бат бэх журам тогтох явдлыг Орос улс сонир-хохгүй байж чадахгүй. Монгол, Хятадын хооронд зэвсэгт тэмцэл гарвал манай сонирхол зайлшгүй хохирох учраас бид түүнийг хүсэхгүй. Юуны урьд эл байдлыг харгалзан, эзэн хааны засгийн газар Хятад, түүнииэсрэг дайсагнаж буй Монголын хооронд зуучлах төвөгтэй үүргийг еөртеө авахад бэлэн байгаагаа илэрхийлж байна. Нөгөө талаар Монголд их сонирхолтой учраас эзэн хааны 1 МУҮТА.ФА-3,ХН-23,талЗП. ■ 2 Б. Ширэндэв. Монголия на рубеже X1X-XX нскои. УБ., 1963. стр. 91.засгийн газар тус оронд хэрэг дээрээ байгуулагдаад байгаазасгийн газрыг хэрэгсэхгүй байж эс чадна»1 гэж цохожтэмдэглээд, Монгол, Чин улстай хэлхээ холбоогоо тасаллаа чгэсэн Монголын засгийн газартай ажил хэргийн харилцаатогтоох болно гэдгээ мэдэгдсэн байна. Энэ нь монголчуудынүндэсний эрх челөөний тэмцлийг ихэд зоригжуулж, цаашдынөрнөлтөд нь хүчирхэг түлхэц үзүүлсэн юм. Монголчууд тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, өөрийн хаантулсаа байгуулсан тэр үед Чин улсын өмнөд нутагт хувьсгалялж, Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улс байгуулснаа тунхаглаж,хувьсгалаа улам гүнзгийрүүлж байсан боловч Чин улсын эзэнхаант төр Бээжинд оршин тогтносоор байв. Иймд Монгол улстусгаар тогтносон учрыг, Монголын тулгар тогтсон засгийнгазар юуны урьд Чин улсын засгийн газрын гол яамдадмэдэгдсэн байна. Үүнд, Олноо өргөгдсөний анхдугаар оны XIIсарын 30-нд Монгол улсын засгийн газраас Чин улсын Дотоодяам, Засагт тус хийх яам, Гадаад хэргийн журганд (ГЯЯ)цахилгаан утас яЕ?уулж, Чин улсаас монголын талаар явуулдагбодлого сүүлийн үед өөрчлөгдөн монголчуудын «үндсийгтаслах, шашныг сөнөөх»-д хүргэж байгаа учраас «бүгдээрБогдыг өргөмжлөн эзэн болгож, улсын цолыг Монгол* хэмээнуламжлан, умар зүгийн дэлхий дахины орон газрыг уул эзэн ньхураан авч бүрэн бүтэн болгон батлав. Үүнээс хойш тус тусын заххязгаарыг сахиж, эрхгүй ёслол найрлалыг урьдал болгон дарааөмнод муж тогтсон цагт харин ч гэрээ бичгийг хэлэлцэнхолбоог дуусгаваас болно»2 гэж тусгаар тогтносон учраа илтгэнгаргахын хамт Хятад газар байдал тогтворжсон хойно сайнхөршийн харилцаа тогтоох саналаа илэрхийлсэн байна. 1911 оны XII сарын 25-нд гадаадаас Шанхайд эргэж ирсэнСун Ятсен (Сун Чжуншань)-ийгөмнөд Хятадад хувьсгалтхүчинтойрон нягтарч байлаа. Өмнөд мужуудын төлөөлөгчдийн багахурал Нанжин хотноо болж XII сарын 29-нд Сун Ятсенийг БүгдНайрамдах Дундад Иргэн Улсын (БНДИУ) Ерөнхийлөгчөөрсонгосон ажээ. Ингэж Монгол, Хятад хоёр улс шинэ төрийнтэргүүнээ нэг едөр өргөмжилсөн юм. Гэтэл Сун Ятсен түрерөнхийлөгчийн үүрэгтажлаахүлээжаваад, 1912 оны I сарын 2-нд гаргасан тунхагтаа «Улсын үндэс бол ард түмэн байдаг. -67-
  • 68. Монгол Улсын түүх VХань (Хятад), манж, монгол, хотон, түвэдийн нутгийг нэгэн улсболгож, эл угсаатныг нэгтгэж нэгэн хүн мэт болговол энэ ньүндэстний нэгдэл болно. Учанд бослого гарснаас хойш аравгаруй муж тусгаар тогтнов. Тусгаар тогтнол бол нэг талаарМанж Чин улсын ноёрхлоос ангижрах, нөгөө талаар олонмужийг түүнчлэн Монгол, Түвэдийг ч гэсэн нэптэхийг хэлжбайгаа юм»3 гэжээ. Гримм Э. Сборнпк договоров и других документов по истории международных отношений на Дальнем Востоке (I842--1925). 1927. стр. 178-179. «Олноо Өргогдсөн» гэдэгулсын цолыгОросын дипломатуудэсэргүүцсэн учраасулсын иолоор хэрэглэгдэхгүй. Оны цолоор үлдсэн юм. Түүхийн үнэнийг сэргээхийн тул Олноо Өргөгдсен Монгол Улс гэх нь зүйтэй болов уу гэж эл бүлгийг зохиогч үзэж байна. Л.Дэндэв. Дурдсан зохиол. тал 29. «Нэй Мэнгү Цзинь дайши. Лунь цүн» (Өвор Монголын шинэ түүхийн цуврал) XX. 1982. тал 32. Монголын тусгаар тогтнолын асуудлаар Хятад дахь хоёр засгийн газар; буюу Нанжингийн бүгд найрамдах засгийн газар, Бээжингийн хаант засгийн газар хоёр адил байр суурь баримтлаж байсан нь тэдгээрийн гаргасан тунхаг,} зарлиг, хууль, тогтоомж болон Монгол улсын засгийн газарт ирүүлсэн удаа | дараагийн цахилгаан утас, Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, : үндэсний нэгдмэл улсаа байгуулахын төлөө хийсэн тэмцлийг задлан бутаргах талаар хийсэн явуулгаар бүрэн илэрсэн юм. Тэдгээрийн эсрэг шинэ Монгол улсын засгийн газраас ансан бүх арга хэмжээ нь тулгар тогтсон Монгол, Хятад хоёр улсын харилцааны эхлэл даруй мөн. 1912 оны 1 сарын 30-нд Манжийн эзэн хааны зарлиг бууж, монгол феодалуудыг эеэр татах амлалт хийсэн ажээ. Түүнд, монголчуудад : хятадуудын нэгэн адил эрх эдлүүлнэ. Үе залгамжилдаг ван, гүн нарын хэргэм [ зэрэгтэнд туслах, шүтэх бишрэх эрх чөлөөг олгоно гэсэн ажээ. Тэгэхэд Бээжинд байсан зарим монгол ноёд Хятадад гарч буй хөренгөтний хувьсгал,; Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг шууд эсэргүүцэж эхэлсэн ажээ. Тухайлбал, Ар Монголын Сайн ноён хан аймгаас Бээжинд сууж байсан чин ван Наянт Өвөр Монголын Хорчин зүүн гарын хойт хошууны чин ван, гүн нартай холбоо тогтоож, Чин улсын засгийн газар айлтгал өргөж, хаант төрд үнэнч байх, бүгд найрамдах засгийг эсэргүүцэхээ илэрхийлэн тэмцэх болсон байна2. Гэтэл төдхөн Хятад дахь хүчний харилцаа өөрчлөгдөж ирмэгцХалхын Наянт ван зэрэг моигол ван, гүн, лам нар Монгол, ТүвэдийгДундад Иргэн улстай нэгтгэх саналтай байгаагаа Юань Шикайдилэрхийлэн, Монгол, Түвэдэд учирсан хохирлыг халах хуралбайгуулахыг гуйсан байна3. Чин улсын харьяанд байсан бүх угсаатныг эрхэндээ оруулжноёрхохыг хичээж байсан Хятадын либерал хөрөнгөтөн, газрынэздийн соиирхлыг илэрхийлэгч Юань Шикай Монголын үндэснийэрх ашгаас урвасан эдгээр язгууртны саналыголзуурхан өлгөн авчсайшаагаад, 1912 оны эхээр Бээжин дэх Монгол журган гэгчийннэгэнтүшмэлийн нэрээр Монгол улсын засгийн газарт цахилгаан -68-
  • 69. Монгол Улсын түүх Vутас ирүүлж «Ойрхи онд зах хязгаарын иххэн түшмэд (хэрэг) шийтгэхнь сайнгүй, хедлөх бүр ихэд дарлахын дээр нэгэн тушаалын түшмэл...мэхлэн мөлжиж, олон амьтныг хашруулан зовоож, хүнийсэтгэлийг сарниулан тараахад хүргүүлжээ» гэж монголчуудүндэснийхээ тусгаар тогтнолын төлөө босч тэмцэх болсоншалтгааныгогт дурдахгүй, зөвхөн хэрэг шийтгэгч зарим түшмэлийнзохисгүй үйл ажиллагаагаар тайлбарлахыг оролдоод «...ОлдвоосБогд ба жич эрхийг баригч олон ван, гүнгийн санаа юу болохыгтуршиж асуумуу. Хэргийн тухайг бүү саатуулагтун!» 4 гэжМонголыг Хятадаас салгахгүй байлгах бодлогоо илэрхийлсэнбайна. Мөн залгаагаар Бээжин дэх Монгол, Түвэдийг нэгтгэххурал гэгчээс Монгол улсын засгийн газарт цахилгаан утас ирүүлж,өөрсдийн урвагч ажиллагаандаа «Дишин Синь Вэнь» 1912. тал 138-139. «Монгол үндэстний товч түүх» Хөх хот. 1988. тал 575-588. МяоДаи. Мэн Цзан Фоцзяоши (Ялгуусны шашин Монгол Түвэдямармэтдэлгэрсэний цадиг) Шанхай, 1936. тал 225. Л.Дэндэв. Дурдсан зохиол. тал 30-33. дагуулахыг оролджээ. ДИУ, Бээжин дэх монгол ноёд, лам нарын саналын дагуу 1912 онд Монгол-Түвэдийн хэргийн товчоо (Мэн Цзан Шиүцзюй) гэгчийг Гадаад Монголын төрийг засах яамны оронд байгуулж, Монголыг тусгаар тогтнуулахын тулд Япон улсаас дэмжлэг авахыг хичээн тэмцэж байгаа бөгөөд харъяат хошуу нутагтаа өргон шинэчлэл хийж байсан харчины ван Гүнсэнноровыг түүний даргаар тохоон томилж, чин ван болгов. Энэ бол санамсаргүй хэрэг биш, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлээс түүнийг ухраах гэсэн нарийн арга юм. Үнэхээр ч удалгүй Гүнсэнноров ДИУ-аас таван угсаатандтэгш олгоно гэдэгухуулгад автагдаж, Монголын тусгаартогтнолын хэргээс ухарч, Юань Шикайн гар хөл болонхувирсан ажээ. Бээжингийн Монгол, Түвдийн хэргийн товчоо,ДИУ-ын захиргаанд Монголыг нэгдэхийг элдвээр ятгаж,Монголын засгийн газарт цахилгаан утас, бичиг захидалирүүлэх болов. Хятадын цагаагчин гахай жилийнхувьсгалынудирдагч Сун Ятсен Монголын ван гүнгүүдэдцахилгаан утас ирүүлэхдээ «...Хэмжээгүй эрхт хаант төрийгтүлхэн унагаад, манж нарт өшиж хонзогнохгүй, бүх улсын ардтүмнийг хятад, манж, монгол, хотон, түвэд гэж ялгаварлахгүйулс төрийн эрх эдлүүлж, хавчин хяхахгүй болгоно»1 гэж амлажбайв. Хувьсгалчдын шаардлага, Юань Шикайн идэвхтэйявуулгаар Чин улсын эзэн хаан балчир Пу И (оны цол нь Хэвтёс) 11 сарын 12-нд хаан ширээнээсээ буухдаа, Юань Шикайдбүгд найрамдах түр Засгийн газар байгуулахыг даалгасанбайна. Түүний дараа 1912 оны II сарын 15-нд Хятадын Улсынхурал нь Юань Шикайг Сун Ятсений оронд Дундад Иргэнулсын түр ерөнхийлөгчөөр сонгосон ажээ. Монгол Улсыг тусгаар тогтнолоосоо татгалзахыг шаардах,ятгахын сацуу ДИУ-ын хурал хуралдаж 1912 оны I I I сарын 10-нд ДИУ-ын түр үндсэн хуулийг баталжээ. Түүний 3 дугаар зүйлд -69-
  • 70. Монгол Улсын түүх V«Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улсын нутаг дэвсгэр нь 22муж, Ар, Өвөр Монгол, Түвэд, Хөх нуураас бүрдэнэ» гээд мөн18 дугаар зүйлд "муж, Ар, Өвөр Монгол, Түвэд нь тус бүр тавантөлөөлөгчийг үндэсний хуралд сонгоно"2 гэж заажээ. Энэ болДИУ Монголын тусгаар тогтносон улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй,харин түүнийг Хятадын хэсэг гэж үзэж байгаагаа хуульчланзаасан баримт мөн. Дундад Иргэн улсын Дотоод явдлын яамны бүгдийнтэргүүнээс Монгол Улсын засгийн газартилгээсэн цахилгаанутсанд "Чин улсыгДундад Иргэн улс болгон халсны тул биднийулсын хүн, үүнээс хойш өмнөд, умардыг нэгэн гэрболгонбүхулсыгнэгэн адил болгон үзэхийнтул ...Манж, Монгол, Хотон,Баруун Зуу хэмээн ялгаварлан үзэж, нэн зохилдохгүй... БүүДундад Иргэн улсын засгийн бодлогыг тогтоогүй хэмээншалтгаацан гэмийг өдүүлж гоёчоор явагтун. Бүү шинэ улсынцааз зарлалыг нийтээр тараагүйд шалтгаацан санааныдураар эвдэгтүн..." гэж ятган шаардсан байна. Түүнийг Монгол улсын Дотоод явдлын яамны сайдэсэргүүцэж, 1912 онд, Монгол хэзээнээсээ тусгаар улс байсантул тэр ёсоор тусгаар тогтносоы гэдгээ давтан мэдэгдээд,Монгол дахь хятад иргэд, Монгол-Хятадын хил "СяньбасГсонин. 191 1, XII-17. "Вестник Азии"№11-12. Ү-1912.стр. 358-359.хязгаарын тухай асуудлыг хөрш улсын оролцоотойгоор хэлэлцэжболно гэдэ| санал тавьжээ. 1911 оны сүүлчээр Хүрээний монголчууд тусгаар тогтнолоотунхагла-1 сантай холбогдуулж, Орос улсын засгийн газраасгаргасан мэдэгдэла Монгол-Хятадын хооронд зуучлахүүрэгхүлээнэ гэсэн билээ. Иймд Монгш! улсын засгийн газрын энэсаналд «айл улс» гэж байгаа нь хаант Оросыг| хэлж байгаа болой. Монгол улсын энэхүү зүй ёсны саналыг ДИУ хүлээнзөвшөөрөөгуУ урьд нь Гадаад Монголын эрх баригчдад хандажцахилгаан утас ирүүлж бай-[ сан бол дээрх цахилгааны хариуг авсныдараа ДИУ-ын ерөнхийлөгч Юань| Шикай Монголын хаанЖибзундамба хутагтын нэр дээр I I I сарын 16-и цахилгаан ирүүлж,монгол угсаатан дангаараа улс болон тогтнож чадахгуй,! зөвхөнХятадын харьяанд л байвал сая цэцэглэн хөгжиж чадна гэж хятадын!их үндэстний дээрэнгүй үзлийн байр сууринаас ятгахдаа түүнийшашин| шүтлэгтэй улс төрийн асуудлыг холбон тавьж өөртөөтатахыг оролджээ. Хаан Жибзундамба хутагт Юань Шикайн ухуулга ятгалгыг эсэргүүцэж.| Шсарын 25-нд явуулсан хариу цахилгаанутсандаа «Гадаад Монгол энэудаа! журмыг үүсгэсэн нь язгуураас үндсээ баталж, шашнаа баталж, харьяат газар I орноо бүрэн бүтэн болгохын санаа болой. Ер өөр горилох зүйл бүхий нь| бус, мөн ч гажуу үгст баширлагдсан явдал бус, үнэхээрийн харгис засагт! зовж зүдэрсний учир болой» гэж монголчууд угаасаа өөрийн төр ёс, шашин I шүтлэгтэй бөгөөд бүх нутаг орноо нэгггэж, тусгаар улс болох ёстой, бусад I улсын хатгалгаар хедлөөгүй гэдгээ нотолсноос гадна «олдвоос даруй олон гадаад улсын хурал лугаа зөвлөлдөж -70-
  • 71. Монгол Улсын түүх V олны өгүүллээс хэлтрүүлбээс ямар болов?» гэж Монголын тусгаар тогтнолын асуудлыг ганцаараа шийдэхгүй, харин олон улсын хурал хийлгэж хэлэлцүүлье гэдгээ мэдэгдсэн явдал бол монголчууд угаасаа тусгаар улс байсан болохоор олон улсын хурлаар зөвшөөрүүлж болох юм гэж үзсэнтэй холбоотой юм. Чингэхэд Юань Шикай, Чин улсын урьдын бурангуй ёс нэгэнт өнгөрч, эрх тэгш таван угсаатны бүгд найрамдах улс тогтсон, Монгол салан тусгаарлах нь ашиггүй, харин тунхагласан тусгаар тогтнолоо цуцалж, Дундад Иргэн улсад нэгдэх хэрэгтэй, үүний тул хэлэлцээ хийлгэхээр Бээжингээс төлөөлөгчид явуулав гэж 1912 оны IV сарын 7-нд Монголын засгийн газарт мэдэгджээ. Монгол улсын засгийн газар Хятадын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, хэлэлцээ хийхээс эрс татгалзсан хариу өгөв. Гэтэл ДИУ Нийслэл Хүрээнд 1912 оны VII capz Богдтой хэлэлцээр хийлгэхээр өөрийн төлөөлөгч хоёр хүнийг ирүүлж Богдтой уулзуулсан боловч Богд хаан тэдний ятгалгыг хүлээн авалгүй нийслэлээс нэн даруй гарч явахыг шаардсан ажээ 2 . Энэ мэтээр Монголын эрх баригчид нэгэнт байгуулсан улс, төрөөсө! татгалзахгүй, Хятад улсын түрэмгий санаархлыг няцааж, өөрсдийн тусгаа; тогтнолын хэргээ лавшруулж байв. Мөн тэнд. тал 43-44. Б.Ширэндэв. Монгол ардын хувьсгалын түүх. УБ., Г969. тал 38. Монголын эх орончид төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээхсанаачлага гаргахдаа дан өөрсдийн хүчээр бүхнийг шийдвэрлэхэдхүчин мөхөсдөх учраас хөрш ба бусад олон улсаас дэмжлэг тусламжавахыг хичээсэн юм. Иймд 1911онызунЖибзундамбахутагтхалхынТүшээтхан Дашням, Сэиэн ханНавааннэрэн, Засагт хан Содномравдан, Сайн ноён Намнансүрэннар нэрхолбож, Орос улсын эзэн хаанд бичсэн албан бичигт,монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээх санал нэгтэй байгаа, Оросболон бусад олон улстай найрамдаж тэдний тусламж дэмжлэгийгавах, Хятад газар гарч байгаа хупьсгалт тэмцлийн эсрэг байрсууриа илэрхийлэхийн хамт, Орос, Монгол хоёр найрамдах цагболлоо, энэ тухайг алдаж болохгүй гэж сануулсан байдаг. Орос улсыы хаан, түүний засгийн газар энэ бичигт ямар хариуегснийг урьдах зүйлд өгүүлсэн билээ. Чин улсын гол яамдад тусгаартогтносноо мэдэгдэж, сайн хөршийн найрсаг харилцаа тогтооххүсэлтэй байгаагаа Монгол Улс илэрхийлсэн боловч Чин улсынхаанттөр, түүний зэрэгцээгзэр үүсээд байгаа ДИУ-ын засгийн газархоёрын аль нь ч Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхгүй,эгүүлэн нэптэх явуулга янз бүрээр хийж байлаа. Харин^Орос улсын эзэн хаан 1912 оны эхээр элчин сайдаараадамжуулан «Найрамдлын гэрээ бичиг байгуулж хоёр улс үүрдсайнаар найрамдан, ард хүн нар уртдаа энх түвшин жаргасугай» 1хэмээн Монгол улсын хаан Жибзундамбад талархал, итгэлнайдвараа илэрхийлсэн юм. Монголчуудын үндэсний эрх чөлөөнийхувьсгалт хөдөлгөөний хувь заяа Алс Дорнодод эрхшээл нөлөөгөөтогтоосон гадаад гүрнүүдийн хоорондын харилцаа, тэднээсМонголын талаар баримталж байгаа бодлогоос голлон шалтгаалахбайжээ. -71-
  • 72. Монгол Улсын түүх V Ар, Өвөр Монгол нэгдэж нэгэн улс болох гэсэн байдал төлөвулам бүр илэрхий болж байхад, Алс Дорнодод ноёрхлоо тогтоохэрмэлзлэлтэй империалист Япон, Орос улстай Монгол дахьнөлөөнийхөө хүрээг 1907, 1910 онд тогтоосноо түүхэн шинэнөхцөлд албан ёсоор дахин бататган тогтоож авах нь чухал гэжүзсэн учраас Орос улстай Монголын асуудлаар нууц хэлэлаээ хийжзхлэв. 1912 оны VI сарын 25-нд Орос, Япон хоёр улсын байгуулсанэнэхүү нууц гэрээний хоёрдугаар зүйлд заахдаа: «Өвөр МонголынБээжингийн уртраг (Гринвичээс зүүн тийших өргерөг 116 градус27)-ийн зүүн баруун хоёр хэсэгт хуваагдана. Оросын эзэн хаанызасгийн газар нь дээр дурдсан уртрагаас зүүн тийш орших ӨвөрМонголын хэсэг дэх Японы тусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүйүүргийг хүлээнэ. Японы эзэн хааны засгийн газар нь дурдсануртрагаас баруун тийш оршдог Өвөр Монголын хэсэгт Оросынтусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүй үүргийг хүлээнэ»2 гэжээ. Өвөр монголчууд Ар Монголтойгоо нэгдэж, үндэснийтусгаартогтнолоо сэргээх гэсэн хөдөлгөөн ид өрнөж байхад түүнийгхязгаарлах талаар хүчирхэг улсууд хоорондоо ингэж сэм үгсэжбайжээ.(Хаант Орос улс Японтой ийнхүү «Монголын ардтүмний 191 1 оны ...». тал 170. Грнмм Э. Сборник договороп и других документов... М., 1927. стр. 180. - Хэрээд Л.Жамсран. Монголын торийн тусгаартогтнолын сэргэлт. УБ., 1997. тал 66.нууц гэрээ байгуулсныгаа Монгол дахь өөрийн ашиг сонирхлыгДИУ-ы| засгийн газраарзөвшөөрүулэх, нөгөө талаар Японтойбайгуулсан нууц гэрээ! зөрчилгүйгээр ар монголчуудын үндэснийэрх челөөний хөдөлгөений! дэмжсэн дүр үзүүлж түүнийг Хятадтайнэгдүүлэхгүй, мөн Хятадаас бүрмөса| тусгаарлуулахгүй байлгахбодлого явуулж байв. Гэтэл ДИУ нь Оросын эсэргүүцлийг үл харгалзан ХалхаасБээжинд cyyi байсан сэцэн чин ван Наянтыг Ар Монголыгтөвхнүүлэн тоггоох Улиаш хотын жанжны тушаалд тохоонтомилж, цэрэг толгойлуулан хөдөлгөхөө1 бэлтгэж байх болжээ.Дундад улс нь Монголын эсрэг цэрэг хөдөлгөхөө|| бэлтгэж байсанэнэ үеийг Орос улс Монголтой хэлэлцээ хийж өөрийн эр: ашгийгбататгах нэн тохиромжтой үе гэж үзсэн байна. Иймээс 1912 оны намар Монголын засгийн газартай шуудхэлэлцэ: хийж эхлэв. Барга, Дотоод Монголыг Халхтай нэгтгэжнэгдсэн тусгаар! тогтносон Монгол улс байгуулах, ПетербургтМонголын төлөөлөгчийн газар! байгуулах асуудлыг Монголын талтавьж байв. Гэтэл Оросын төлөөлөгчщ-үүнийг хүлээж аваагүй.Төлөөлөгчдийн тэргүүн И.Я.Коростовец хэлэхдээ:| «Монгол овогтонбүхнийг нэгтгэх явдал бол тус засгийн газрын бодлогод; харшлахбөгөөд гадаад Монгол өөртөө эзэрхэх эрхээ урьдаар олж авах ньмаш чухал тул үүнийг одоо даруй хэлэлцвэл зохино» гэснийгМонголын төлөөлөгчид эсэргүүцэж маргалдаад, бусад олон улсаасдэмжлэг олохын тулд мөнхүү хэлэлцээний үед олон улсад хандаж«Гэрээ байгуулан худалдаа нэвтрүүлж улсын найрамдлыгзузаатгана уу? үүний тул мэдтүгэй хэмээн илгээв»1 гэсэн бичгийгОлноо өргөгдсөний 2-р он буюу 1912 оны X сарын 29-нд Харбин -72-
  • 73. Монгол Улсын түүх Vхотод байгаа гадаад улсуудын консулаар дамжуулан Англи, Франц,Герман, АНУ, Япон, Дани, Голланд, Бельги, Австри зэрэг 9 улсынзасгийн газарт явуулсан боловч нэг ч улсаас хариу ирсэнгүй.(£)росулсын төлөөлөгч И.Я.Коростовец Монгол, Оросын хэлэлцээндөөрийн авч ирсэн төслийг зөвшөөрүүлэхийн тулд турэмгийшахалт хийхийн зэрэгцээгээр Хятадын үлэмжхэн цэрэг Ховд,Алтайн замаар ирж байна^Манай төслийг зөвшөөрч гарын үсэгзурахгүй бол бид танайд тусалж чадахгүй гэж сүрдүүлэн мэхэлж, угхэлэлцээрийн төсөлд гарын үсэг зуруулжээ?/-Орос улс өөрийнбодлогыг Монголд тулган хүлээлгэж 11 сарын 2-нд дөрвөн зүйл бухийОрос-Монголын найрамдлын хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байна.Оросын тал Монголын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээнзөвшөөрөхөөс зайлсхийв Тэрхүү хэлэлцээрийн I зүйлд «Их Орос улсын хаан эзний засгийг газраас Монгол улсад туслахад өөртөө тогтнож өөрөө эзэрхэх ёс жypa^ өөрийн газарт Хятадын цэрэг ба нуүдлийн иргэнийг оруулахгүй, өөри^ улсын цэрэг байгуулах эрхийг алдагдуулахгүй сахихад цөм тусална»3 гэя заажээ. «Өөртөө тогтнож өөрөө эзэрхэх ёс журам» гэдгийг Монголын эр; баригчид «Тусгаар тогтнол» гэж ойлгож байлаа. Гэтэл уг хэлэлцээрийн Орос12 «Монголын ардтүмний 1911 оны...»тал 182.3 Л.Дэндэв. Дурьдсан зохиол. тал 67-79. И.Я.Златкин. «Монголын ардтүмний 1911 оны...».тал 175. Францын хувьд «автономи» гэж бичсэн, бусад зуйлд нь Монголд байгаа Оросын харъяат нарт эдлүүлэх онцгой эрхийг заажээ. Нэн ялангуяа мөнхүү хэлэлцээрт хавсарган тоггоосон протоколоор хаант Орос улс нь Монгол орныг колончилон мелжих явдлаа бататгаж авчээ. Тус хэлэлцээр бол империалист гүрэн, хоцрогдмол улсадтулган хулээлгэж тогтоодог эрх тэгш биш гэрээ хэлэлцээрийннийтлэг загвар мөн. Энэ нь монголчуудын тусгаар тогтносонүндэсний нэгдмэл улс байгуулах эрмэлзлэлийг нэг талаарбоогдуулсан хэдүй боловч, Хятадын эрх баригчид монголчуудыгцөмийг Хятадад шууд нэгтгэх гэсэн балмад оролдлогод хагас няцаалтболсон дундаж арга хэмжээ мөн. Хаант Оросын засгийн газар,Японтой Монголыг нөлөөнийхөе хүрээнд хуваасан нууцхэлэлцээруүддээ бас баригдаж байжээ. Монголтой байгуулсан энэ хэлэлцээрээ ДИУ-аар зөвшөорүүлэхявдал Оросулсын ээлжитзорилтньболов. Иймээстөдхен Орос,Хятадынхооронд хэлэлцээ эхэлсэн ажээ. Орос улсаас ийнхүүеөртөө засах төдий амлалт авсандаа Монголын эрх баригчдын урамнь хугарч, еөр тушиг хайхад хүрчээ. Монголын засгийн газар Японтой шууд хэлэлцээ хийж Ар,Өвөр Монголыг нэгтгэн бурэн тусгаар тогтносон улс болох гэсэноролдлогоо дэмжүулэхийг оролдсон боловч, хаант Орос улс ньмонголчууд Японтой ойртох бүх боломжийг хаасан учраас угоролдлого амжилт олсонгүй. 1912 оны шувтаргаар Гадаад яамны тэргүүн сайд Ханддоржтэргүүтэй Монголын төлөөлөгчид Монгол улсын хил хязгаарынтухай асуудал болон Орос улсаас зээлж зэвсэг авах асуудлаархэлэлцээ хийхийн тулд Петербургт очсон байна. Монгол улс Өвөр -73-
  • 74. Монгол Улсын түүх VМонголыг чөлеөлөх цэрэг хөделгөхеөр бэлтгэж байгааг Оросын талмэдсэнучраас «...Монгол нийтэдзовлондэгдээх цэрэг үусгэхэд манайзасгийн газраас буу зэвсэг, мөигө тусалж үл чадна»2 гэж Японтойнууц гэрээ байгуулж, нөлөөний хүрээгээ хуваарилснаа ягшталбаримталж татгалзсан учраас Монголын төлөөлөгчид аргагүйн эрхэндбуулт хийж, зөвхөн Ховдын хязгаарыг өөртөө нэгтгэхийг Оросулсаар зөвшөө-руүлжээ. Түүнээс гадна Орос улсын эрх баригчидтай ажил хэргийнхэлэлцээ хийж, улс төр, эдийн засгийн зарим тусламж авчээ. Ер ньэнэ айлчлал Орос улстай эдийн засгийн талаар харилцаагааөргөтгөхөд түлхэц болсон юм. Доктор, профессор Ж.Болдбаатар энэтухай бичихдээ: «Орост очсон хоёр дахь удаагийн үйл явдал ньХанддоржийн улс төрийн зүтгэлтний нь хувьд улам ухааруулж, хоёрих гүрний дунд оршиж буй бага буурай орон тун ухаалаг нарийн,давхар тооцсон бодлого явуулж байж сая бие даан оршин тогтножболох юм байна гэдэг дүгнэлтэд хүргэжээ»3 гэж оновчтой зөвтодорхойлсон билээ. Хятадын Цагаан хэрэм хүртэлх суугуул нутгаачөлөөлж, тусгаар тогтносон үндэсний нэгдмэл улсаа байгуулахгэсэн монголчуудын эрмэлзлийг хаант Орос улсын засгийн газардэмжихээс татгалзаж, зөвхөн И.Я.Златкин. Дурьдсан зохиол. тал 152. МУҮТА. фА-2. ХН. 92, нугалбар №16. Ж.Болдбаатар. Эрдэнэ дайчин чин ван Ханддорж. УБ., 1994. тал 78-79.Ар Монголыг өөртөо засах эрхтэй болгох санаачилга гаргаж, МонголУлсм эрх баригчдад арга хүчийг хослон хэрэглэж тулгасан болох ньдээр дурьдса баримтуудаар бүрэн нотлогдож байна. Гэвч хаант Оросүүнийгээ бас ДИУ аар зөвшөөрүүлж, монголчуудын нэгэнттунхагласан тусгаар тогтнол» бэхжүүлэх, үндэсыий нэгдлээсэргээх талаар хийж байгаа тэмцлий! хавсайдан зогсоож, өөртөөашигтай байлгахыг хичээж байлаа. Оросын байдал Ар Монголд нэгэнт ингэж бэхжсэн хойно ЮашШикайн засгийн газар хичнээн эсэргүүцэвч үр дүнд хүрэхгүй байлаа.Иймэ Хятадын тал Орос улстай хэвийн харилцаа тогтоохынүүднээс Монго Оросын хэлэлцээрийг зөвшөөрөхөд хүрэв. Тэгэхдээбас Хятадын ардчилс; хүчний эсрэг тэмцэхдээ Оросоос дэмжлэгавах гэж санаархаж байсан аму Хаант Оросын төлөолегч Орос,Дундадын хэлэлцээнд Монголы телөөлөгчдийг оролцуулан бийболсон төвөггэй байдлаас гарах нь зүйт: гэдэг санал тавьж байлаа.Гэтэл Хятадын тал эсэргүүцсээр байжээ. Монголын асуудлаар Орос, ДИУ хоёр улс хэлэлцээ хийж байхадЯгга улс еерийн нөлөөгбүх Монголддэлгэрүүлэх санааны үүднээсМонгол улсьв эрх баригчдын санаа сэтгэлийг туршин мэдэх явуулгахийж байлаа. Түүнш нэгбаримтбол 1913 оны 1Хсард НийслэлХүрээнд ирж Монголын xaamai бусадбарагбүх эрхбаригчидтайуулзсан Кодама гэгчийн тэмдэглэлээс үзэхэ; Монголын эрхбаригчид Орос, Японы нууц хэлэлцээрийн дагуу А; МонголыгОрос улс, Өвөр Монголыг Япон улс тус тус Хятадаас хамгаала;тусгаартогтнуулаасай. Монголынтухай Орос, Япон, Монгол,Хятаддөрвө улсын бага хурал хийсэн ч болох юм гэж үзэж байжээ1.Тэр үед Япон ул Гадаад МонголыгӨвөр Монголынталдтатах,Манжуурыгөерийнхяналтан авах бодлого явуулж байв2. -74-
  • 75. Монгол Улсын түүх V Бослого гаргаж, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байгаамонголчуудь хатуу залхаан цээрлүүлэхийг шаардсан хятадынхаргис хүчний явууллат идэвхжиж байсан үед буюу 1913 оны эхээрТүвэдийн эзэн Далай ламь газраас бие төлөөлөгчид Монгол улстусгаар тогтносонд баяр хүргэж, хо( улсын хооронд найрамдалтхарилцаа тоггоох тухай асуудлаар ирэхэд Монп улсын эрх баригчидталархан хүлээн авч хэлэлцээ хийгээд Монгол-Түвэдш найрамдлынгэрээг 1913 оны П сарын 4-нд байгуулав. Түүнд Монго Түвэдийншинэ тогтсон улсаа харилцан хүлээх зевшөөрөх, шарын шашшсайжруулан мандуулах, хоёр улсын хооронд зорчигсдыг харилцанхамгаалг худалдаа арилжааг хөгжүүлэх, дотоодын бэрхшээлийгдаван туулах, харш дайсныг эсэргүүцэх тэмцэлд харилцан туслахыгзаав3. Энэ бол Монголь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн ганцгэрээ юм. Тиймэзс тусгаар тог нолынхоотөлөөтэмцэжбайгаамонгол, түвэдийн ардтүмнийгзоригжуулс ДИУ-ын эрх баригчдынтүрэмгийлэх ажиллагааг ямар нэгэн хэмжээгэ тарамдуулахад тусболсон гэж үзэж болно. Бас эрх чөлөө, үндэсний тусгатогтнолынхоо төлөө тэмцэж байгаа хоёр ард түмний хамтранажилл1 «Ннхон гайко» (Японы ГЯЯ-ны баримтбичгүүд). 1 9 1 3 .Тэргүүн боть, тал 750-751.2 Л.Жамсран. Монголын сэргэн мандалтын эхэн. УБ., 1992.тал I 13.3 "Монгол ардтүмний 191 1 оны..." тал-189-190. йлгоэрмэлзлийн илэрхийлэл болсон албан баримт бичиг юм.iPpoc, ДИУ хоёр Монголын асуудлаар удаан хэлэлцсэний эцэст1913 if 11 дугээр сарын 5-нд Бээжинд «Гадаад Монголынавтономийн тухай тэн гаргах бичиг» гэдэг тунхаглалд гарын үсэгзурсан нь хөрш хоёр гүрэн нголынтусгаар тогтнолыг хавсайданцуцлаж зөвхөн Ар МоыголыгДИУ-(харъяат автономит эрхтэйбайлгахын удирдамж болов. Үүнээс болж цэсний хувьсгалынөрнөлт таслагдан буурах замдаа орсон юм. Н булзг шинэ ТУЛГАР ккэнгол УЛСЫН ТҮҮХЭН ХУВЬ ЗАЯА Н 91 3-1 920) §1. Улс төрийн а^ьдрал, гадаад байдал Дотоод улс төрийн байдал. 1 9 1 1 оны Ар Монгол Манж Чин улсын 20fl Ьаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулж, тусгаар тогтнолоо туихагласан нь Монгол орны сэргэн мандлыи эхийг тавьсан түүхэн уйл явдал бөгөөд Монгол(ын ард түмний эрх чөлөөний тэмцлийн том амжилт, Монголын улс тер, эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн дэвшилт үйл хэрэг байлаа. -75-
  • 76. Монгол Улсын түүх V ^ 1 9 1 1 оны хувьсгалт үйл явц монголын ард түмний үндэсний ухамсрыг сэргээн идэвхжүүлжээ, Монголын үндэсний төр сэргэн байгуулагдсанаар монголын ард түмнийг олон үеийн турш дарангуйлж байсан Манжийн торийн хүнд сурталт нүсэр аппарат, хүнд хүчир алба, татвар, зардал сүйтгэлийн хамт нуран унав. Эл хөдөлгөөн Манжийн дарлалын шууд үр дагавар болсон Ар Монгол дахь Хятадын худалдаа менгө хүүллийн капиталд хүчтэй цохилт өгөв. ] Монгол дахь улс төрийн уур амьсгал эрс өөрчлөгдөж , ардолны yypi хилэнгийн хурц үзүүр, Монгол орныг өрийн тороорбүрхсэн хятад худалдаачдын эсрэг чиглэсэн тул тэдний нэлээднь Монголоос зугтан «дотор газраа» оджээ. ! Манжийн төрийн өртөө, цэрэг, харуулын болон бусад албаустаж, хятадхудалдаачдыи нөлөө суларсан нь монголын ард түмний ажамьдралд зохих!хөнгелөлт болов. Энэхүү хувьсгалын цохон тэмдэглэвээс зохихнэгдол үр.дүн бол монгол нутагт хятад иргэдийт үй олноор нь түлхэноруулах замаар;монголчуудыг уусган хятадчилах гэсэн харгис бодлогыг тасланзогсоож,үндэс угсаагаа авран хамгаалсан явдал мен. i __ Манжийн ноёрхлын үед монголчуудШгШшжийн төрд ц^ргийналбахаах, тусгай цэргийн ангийгзохион байгуулах-сум хэмээхцэрэг феодалын зохион байгуулалтыг бий болгон мөрдүүлсэнучир Монголд байнгын цэрэг арми гэж байсангүй. Үе үебайлддаг монгол цэрэг зэвсэг хангамжийн хувьд ч, зохионбайгуулалтын хувьд ч, байлдах уран чадвар, бэлтгэлийн хувьд часар их хоцрогдсон байлаа.Монгол улсын цэргийг шиыээр зохион байгуулах, үүний тулдорчинцагийн цэргийн эрдмийг эзэмшсэн, байлдааны хурдан буу, хурцзэвсэг, галт.хэрэгслийг хэрэглэж чаддаг, хэдийгээр цөөн тоотой боловччадварлагцэрэгтэй болох явдал нэн чухал байв. Энэ зорилгоор хаантОрос улсаасцэргийн байгуулалтад тусламж авахад ихэданхаарч байв. 1912 онд хаант Орос улсаас цэргийн мэргэжилтэн , сургагч дарга нарыг урин авчирч, Нийслэл хүрээний ойролцоо Хужирбулан хэмээх газар ц^гийн сургуулийг нээв. / yf912 онд Орос, Монголын хооронд гэрээ бичиг байгуулах хэргээр зарагдан ирсэн хаант Оросын засгийн газрын тусгай элч И.Я.Коростовец, Монгол улсын ерөнхий сайд, сайн ноён хан Намнансурэн хоёрын хооронд Монгол улсын морин цэргийг байгуулах хэрэгт Орос улсаас тусламж авах тухай хэлэлцээр байгуулагдан, 1913 оны эхээр гарын үсэг зуржээ^ Үунд: хоёр морин хороо, пулемёт ба их бууны салаанаас бүрдсэн, бие бүрэлдэхүүний хувьд 1900 хүнтэй морин цэргийн бригадыг -76-
  • 77. Монгол Улсын түүх Vбайгуулах болжээ. Хаант Орос улсаас дээрх хэрэгт монголцэргийг сургахаар их, бага дарга бүгд 49 хүн илгээх үүрэгхүлээснээс гадна цэргийн хэрэгт зориулах зээл олгох болжээ.Ийнхүү Орос улсын дэмжлэгтэй байгуулагдсанХужирбулангийн цэргийн сургууль нь монгол цэргийн анхныбага дарга нарыг бэлтгэх, орчин цагийн цэргийн зохионбайгуулалт, зэр зэвсэгтэй танилцах, байлдах эрдэмсуралцахад чухал үүрэг гуйцэтгэсэн юм. Тус сургуульдсуралцагсдаас олон хүн эх орныхоо тусгаар тогтнолыгхамгаалан, мах цусны барилдалгаат Өвер Монголын ардтүмний тэмцэлд туслах хэрэгт амь нас хайргүй зүтгэж,хятадын хар цэрэгтэй эрэлхэг баатарлаг туладдсан билээ. Тус орны дотоод байдлыг төвхнүүлэхэд улсын хуульцаазыг тогтоон явуулах явдал чухдых харгалзан, улсын хуульдүрмийг б<ряс>всруулах хусгай хумүүсийгтомилонажиллуулжээ.Тэд нйр манжийн хуучмн хуулыдааз зэрэг 396дэвтэр хууль цаазыг монголоор орчуулан хянаж,монгсЗячуудын угаас мөрдөж ирсэн хууль цаазыг иш үндэсболгон 64 дэвтм хууль цаазыг боловсруулжээ? Эл хэрэгтгүн Пүрэвжав, Минжүүрдор>к, О.Жамъян, Магсаржав хурц,-Бат-Очир шадар нар ихээхэн хүчин зүтгэсэ^-юм. Богд гэгээний засгийн газар эдгээр хууль цаазыг баталж,нийтээр дагаж шийтгүүлэхээр тогтож, хэвлэн нийтэлж эхэлжээ.Энэ хууль зүйлийн бичгүүд нь оршин буй нийгмийнбайгуулалтыг бэхжуүлэхэд чиглэгдэж байлаа. Хэдийгээр энэхууль цааз агуулга зорилго ногдуулах шийтгэлийн хувьдхуучныг баримтлан мөрдсөн шинж чанартай боловч Монголулс нэгдсэн нэгэн хууль цаазтай болсон явдал бол эрх зүйнхувьд гарсан дэвшил байв. Эл хууль нь XX зууны Монголынэрх зүйн хөгжлийн анхны гараа болсон юм. / Монголын шарын шашны тэргүүн VIII Богд Жибзундамбаүндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний бүр эхнээс Манж-Хятадынноёрхлоос ангижран, Монгол улсын төрийн тусгаар тогтнолыгсэргээн мандуулах чиг шугамыг тууштай баримталж, шарыншашны тугийн дор монголчуудыг нэгтгэхийг чармайж байсаннь туүнийг улс төрийн тавинаа товойн гарч, Монголынэзэн хаан, төрийн бэлгэ тэмдэг болон тодрох нөхцөл болжээ. Гэвч тусгаавч;тогтнолоо зарлаад, улс төрөө байгуулсны дараа Монголын улс төрийрцзүтгэлтнүүдийн дотор төрийг хэн толгойлох асуудлаар саналын зөрүү байнь илэрсэн байна. Хар ноёдын зарим нь өөрсдийгөө эзэн Чингисийн yiулс төрд тэргүүлэх үүрэгтэй явж ирсэн уламжлалыг эш татаж, Богд гэгээнийхарь гаралтай, шашны зүтгэлтэн учир улсын эзэн хаан болох учиргүй гэх!үзэж байв. Шар ноёд ч Богд гэгээнийг эзэн хаанд оргөмжлөгдсөнийгдалимдуулан, улс төрд еөрсдийн байр сууриа бэхжүүлж нөгеөдүүлээсулруулахыг чармайж байлаа. Энэ зөрчлийг гаднаас өөгшүүлэн дэвэргэжбайв. Богд хаан 1914 оны II сард засгийн газрын дэргэд Европын орнуудынпарламент (сенат) маягтай зөвлөх эрх бүхий улсын хурлыг байгуулжээ. Энэбол төр засгийн зохион байгуулалтад бий болсон шинэлэг бөгөөд томхонөөрчлөлт байсан. Богд хаанаас энэ шийдвэрийг гаргахад улс орны дотоодбайдлыг тогтворжуулах, төр засгийн бодлогод улам бур нөлөөлөхийгэрмэлзэх болсон нийгмийн дэвшилт хүчний санал шаардлага чухал үүрэ; -77-
  • 78. Монгол Улсын түүх Vгүйцэтгэсэн юм. Улсын хурал нь дээд хурал, доод хурал гэдэг хоёртанхимтай байв. Дээд хуралд ерөнхий сайд, яамны сайд нар, аймгийн хаад,засаг ноёд, зарим эрх бүхий том феодал түшмэд ордог байв. Доод хуралдзасаг бус ноёд тайж нар, бичиг цэргийн бага дунд тушаалын тушмэд ордогбайжээ. Улсын хурлын аль ч танхим нь сонгуулийн бусзарчмаарбайгуулагдсан, язгууругсаа баримталсан шинж чанартай байлаа. Хэдийтийм боловч улсын хуралд хэлэлцэн засгийн газарт оруулж байсанасуудлуудаас үзэхэд тус орны нийгэмд соёолж байсан шинэ дэвшилтхүчин Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн байгуулалд шинэчлэлт хийхзорилгодоо уг байгууллагыг ашгиглахыг оролдож байсан нь тодорхойбайдаг. Монголд үүссэн улсын хурал нь өрнө дахинд феодализм мөхөх ёрнь орсон үед капиталист хүчний эрх ашгийг хамгаалан, ардчиллын индэрболсон парламент үүссэнтэй амьсгал нэгюм, Монголын тусгаар тогтнолыг хүч түрэн устгасан нь. 1911 оныМонголын үндэсний эрх чөлөөний хөделгөөн Монгол үндэстний төрулсыг сэргээн тунхагласнаараа хэл, шашин шутлэг, материаллаг соёлыннэгдэл бүхий монгол туургатны дотор үндэсний үзлийг бадрааж, ИхХурээг тойрон нэгдсэн Монгол улсыг байгуулах эрмэлзэл өрнөв. Тухайлбал, Орос улс Монголын тусгаар тогтнолын асуудлыг ашиглан,Япон зэрэг орнуудтай хэлэлцэн тохирч, нөлөөний хүрээндээ багтаасан АрМонгол дахь өөрийн эрх ашгаа улам лавшруулахыг зорьж, Хятад улсМанж гүрний хил хязгаараар улсынхаа хилийг тогтоохын тулд Монголынтусгаар тогтнолын асуудлыг огтхон ч хүлээж авахыгхүсэхгүй, Япон, ӨвөрМонголд тогтоосон нөлөөнийхөө хурээг болж өгвөл Ар Монгол тийштэлэхийг далдуур санаархаж байжээ. Оросын хаант засгаас 1912 оны XII сард Монголтой байгуулсанхэлэлцээрийн тухай өмнөх зуйлд өгүүлсэн болой. Хаант Оросын засгийн газар Монголтой тусгайлан хэлэлцээр хийсэнявдал Хятад, Монголын асуудлаархи өөрийн байр сууриа Оростхүлээлгэжчадаагүйг ойлгуулж, арга буюу уг асуудлаар Оростой тохиролцохбайр суурьт шилжив. ^Орос, Хятад хоёр 1913 онд Бээжин хотноо Монголынасуудлаар хэлэлцээр хийж, «илэрхийлэн гаргах бичиг зүйл»буюу ^<Орос, Дундад хоёр улсын 1913 оны тунхаг» гэдэгбаримт бичигт харилцан гарын үсэг зуржээ. / Энэтунхагийннэгдүгээр зүйлд «Орос улс, Дундад улсын Гадаад Монголынхэмжээтэй эзэрхэхийг (автономийг -Ред.) зөвшөөрон хүлээв».Хоёрдугаар зүйлд «Дундад улс Гадаад Монголын өөртөөэзэрхэхийг зөвшөөрөн хүлээв» гэжээ. Энэ тунхаг ёсоормонголчууд «Гадаад Монголын дотоод засгийг өөрсдөө мэдэж.худалдаа үйлдвэр эрхлэх, эл зүйлд Дундад улс хөндлөнгөөсоролцохгүй, Гадаад Монголд цэрэг, иргэдтүлхэн оруулахгүй»байх үүргийг Орос, Хятад хоёр харилцан хүлээжээ. Мөн 1 9 1 2оны Орос-Монголын хэлэлцээрийн утга санааг Хятадын талзөвшеөрөхийн хамт Монголын асуудлыг Орос, Дундад,Монголынтөлөөлегчдийн гуравласан хэлэлцээрээр жичхэлэлцэн шийдэхээртогтсон ньугтаа энэхүүтунхаг бичгийг Орос,Хятад хоёр хамтын хүчээр Монголын талд хүлээнзөвшөөрүүлэхэд чиглэж байласЬу 1912 оны «Орос-Монголын хэлэлцээр», 1913 оны «ОросХятад тунхаг»- -78-
  • 79. Монгол Улсын түүх Vийн дараа Монгол эрх баригчдын Орост хандаж байсангорьдлого талаарболж, ихээхэн хөрсөн юм. Иймд «Монгол орон гадаад оронзайгаа тэлэх,гадаад харилцаандаа Орос, Хятадаас гадна гурав дахь нөлөөбүхий гүрнийгтатан оролцуулах оролдлого» хийж эхлэв. 1913оны өвөл Монголын Гадаад яамны сайд М.Ханддоржтэргүүтэйтөлөөлөгчид Петербург хотноо очихдоо хаант Оросын эрхбаригчидтайуулзаж, Монгол улсын оршин тогтноход чухал холбогдолтойхэд хэдэнасуудлаар Оросын зүгээс дэмжлэг авах асуудлаар хэлэлцээхийхээс гаднаЛнгли, Франц, Япон зэрэг олон улсаас Орост сууж байсанэлчин сайдыияамдад Монголын тусгаар тогтнолыг зовшөөрүүлэх асуудлыгтавьж, зариморонд айлчлах зөвшөөрөл хүсэх зорилготой байжээ. Гэвчэдгээр орны Оросдахь элчин сайдын яамдаас хэн нь ч уг асуудалд тунболгоомжтой хандаж,М.Ханддорж нарыг хүлээж авсамгүй. 1913 оны эхээр Монголын засгийн газар Да лам Цэрэнчимэд, бинт ван Гончигсүрэн нарыг Японд очуулахаар томилон илгээжээ. Цэрэнчимэд нарын зорилго нь Японтой худалдаа, найрамдлын гэрээ байгуулах явдал байжээ. Гэвч Оросын тал тухайлбал, Харбин дахь Оросын консул Цэрэнчимэд нарыг цааш алхуулсангүй. Гэвч энэ нь Монголын асуудал Японы сонирхлыгтатахгүй байсны баталгаа биш юм. 1913 оны намар Японы иргэн Кодама гэгч Нийслэл Хүрээнд ирж, хорь гаруй хоног байхдаа Монголын эрх баригчидтай уулзаж, Монгол улс Японтой найрамдахын чухлыг онцлон тэмдэглэж байв. Кодама амин хувиараа явж байсан уу, түүний ар галд Японы төр байсан уу гэдэг нь-эдүгээ ч тодорхой бус. Ямар ч байсан Кодамагийн Нийслэл Хүрээн дэх үйл ажиллагаа Японы ашиг сонирхлын илрэл байсан нь эргэлзээгүй. 1913 оны эцэс, 1914 оны эхээр Монгол улсын Бүгдерөнхийлөн здхирах яамны сайд (Засгийн газрын ерөнхийсайд) Т.Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийг дахин Орос улсад томилон илгээв. Т.Намнансүрэнгийн Орост очсон нь Бээжингийн тунхаг гарсны дараахны хэрэг бөгөөд түүний айлчлалын гол зорилго 1913 оны «Орос-Хятадын тунхаг»-ийг Монгол улс. огт хүлээн авах боломжгүйг Оросын талд ойлгуулж, Монгол улс Хятадтай бүрмөсөн харилиаагаа тасалж байгаа буюу бүрэн тусгаар тогтносон гэдгээ| Оросын талд эрс шийдвэртэй илэрхийлж, -79-
  • 80. Монгол Улсын түүх V Өвөр Монголыг нэгтгэх хэрэгг дэмжлэг хүсэх, Орос улсад Монголын элчин төлөелөгчийг суулгах явдад байжээ. Мөн Петербург дэх гадаад орны элчин сайдуудад хандаж Монголын тусгаартогтнолыгдэмжүүлэхийгоролдсон билээ. Гэвч Оросын засгийн газар Бээжингийн тунхагаас өчүүхэн ч ухарч, монголын хүсэлтийг хү/гээж авсангүй учир зорьж очсон хэрэг нь бүтсэнгүй. Т.Намнансүрэн Богд хаанаас Японы эзэн хаанд явуулсан захидлыгавч явсан бөгөөд түүнийгээ Оросын Гадаад яамны сайд Сазановт Японд дамжуулан өгөхийг хүсэн гардуулжээ. Уг захидалд Өвер Монголыг хятад цэрэг түрэмгийлэн зовоож буйг дурдаад, Өвөр Монголоос хятад цэргийг гаргахыг Хятадын засгийн газраас шаардаж, Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт туслахыг хүсээд, Монгол-Японы хооронд өнө удаан хугацааны найрамдалт харилцаа тогтоох эрмэлзэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ. Т.Намнансүрэигийн айлчлалын үеэр Оросын эрх баригчид МонголдЗ сая рублийн зээл олгох, хорин мянган винтов, таван их буу, дөрвөн пулемёт худалдахаар болжээ. Оросын засгийн газар энэ зээлийн зарцуулалтад хяналт тавих түшмэлээ Нийслэл Хүрээнд суулгах болжээ. Мөн түүнчлэн Оросын засгийн газар монгол цэргийг Өвөр Монголоос гэдрэгтатах, Хиагтад болох гурван улсын хэлэлцээрт төлөөлегчдөө оролцуулах, Монгол улс цэрэг зэвсгийн талаар өөр хэнээс ч тусламж авч болохгүйг хатуу мөрдөх болзлыг хүлэ^лгэжээ. 1913 оны Бээжин хотноо Орос Хятад хоёрын гарын үсэгзурсан тунхаг бичгийн тавдугаар зүйлийн дагуу Орос, Хятад,Монгол гурван этгээдийн бага хурлыг 1914 оны V I I I сарын 26-нд Монгол-Оросын хил дээрх Хиагт хотноо эхлэв. Энэ багахуралд оролцсон Орос, Хятад, Монгол талууд Монголынтусгаар тогтнолын асуудлаар харилцан маш их зерөлдөжбайсан билээ. Ийм учраас уг бага хурал маш хурц зөрчлийндунд, 8 cap гаруй хугацаанд сунжирч, эцсийн дүндээ Орос,Хятад хоёр хүчээ нэгтгэн буурай Монголд 1913 оны Орос-Хятадын тунхагийг тулган хүлээлгэв. Энэ бага хуралд Оросын талаас Нийслэл хүрээнд суухерөнхий консул А.Я.Миллер тэргүүтэй төлөөлөгчид, Хятадынталаас дэслэгч генерал Би Гуйфан тэргүүтэй төлөөлөгчид,Монголын талаас Дотоод яамны тэргүүн сайд, улсад туслагчгүн, да лам Дашжав, Сангийн яамнытэргүүн сайд, түшээт ванГ.Чагдаржавтэргүүтэй (1914 оны X сараас Шүүх яамны дэдсайд, жонон бэйс Ц.Ширнэндамдин Дашжавын орондтомилогдсон) төлөөлөгчвд оролцжээУ Энэ хэлэлцээрт оролцсон Хятадын төлөөлөгчдийн тэргүүнБи Гуйфан «Дундад улс ба Монгол уулаас нэгэн гэр бөлгөө»хэмээгээд 1-д: Дундад, Орос хоёрын тунхаг, түүний Хятад,Орос хоёрын улсын солилцсон ноотүндэсний төр улсын сан хөмрөгт орох болов Урьд Манжийн эзэн хаан,төрийн мэдэлд байсан Дарьганга, Халхын дөрвөн аймаг, Ховд, Улиастай,Хүрээн дэх албаны үржил сүрэг олон мянган малыг улсын санд хураанавчээ. Энэ үед монголчуудын эрхлэх үндсэн аж ахуй, амьжиргааны голхэрэгсэл нь нүүдлийн мал аж ахуй байв. Нийгмийн янз бүрийн анги -80-
  • 81. Монгол Улсын түүх Vдавхраанд хамрагдах хэн бүхэн ямар нэг хэмжээгээр малыг өмчлөх&өгөөд мал аж ахуйн оршин тогтнох үндэс нутаг бэлчээр ерөнхийдөөфеодалын төр, феодал ангийн өмчид байсан явдал бол малчин ардуудфеодалын хамжлагын хараат байдалд оршиж байх үндсэн нөхцөл болжбайлаа. XIX зууны сүүл үеэс Монгол орон дэлхийн капиталист зах зээлийнхүрээнд татагдан орж таваар мөнгөний харилцаа нэвтэрч эхэлсэн нь ардангийн дотор ч хөрөнгө чинээний ялгарлыг хүчтэй болгожээ. Дурдан буйүед мянгаас дээш малтай аж ахуйтан 3000 орчим, тэдний дотор 18-20 гаруймянган толгой малтай нь 30 орчим байжээ. Эдгээр баячуудын олонх нь ард-гаралтай хүмүүс байв. Оросын эрдэмтэд М.И.Боголепов, М.Н.Соболев нар 1910 ондМонголын аж ахуй гаднаас юм худалдан авахгүй, мөн өерийн түүхийэдийг гадагш борлуулахгүйгээр оршин байж чадахгүй болж, зах зээлтэйхолбогдон, хувиа аргацаах аж ахуйн цэвэр хэлбэр алга болсныгтэмдэглэн бичжээ. Монголчууд Хятад, Орос болон бусад орны худалдаачдад, мал, малаж ахуйгаас гарах түүхий эдээ худалдан борлуулдаг байв. Монгол оронОросын Сибирь, Эрхүү мужийн махны хэрэгцээг хангахад чухал үүрэггүйцэтгэж байлаа. Монголын мал Чуй, Түнхэн, Монд, Хиагтынчиглэлээр Орост нэвтэрч байв. 1911 онд зөвхөн Мондын чиглэлээр бодмал 29 223 толгой, бог мал 41 959 толгойг Орост оруулж байжээ. Хятад худалдаачид монголчуудаас маш хямд үнээр мал худалданавах, бараа таваараа өндөр үнэлж мал, түүхий эдээр арилжих, өрийнзолиосонд барьцаалан авах зэргээр олон мал сүрэгтэй болж байжээ.Монгол дахь хамгийн баян Да шин ху-гийн пүүс 1912 оны хавар зөвхөнганц удаагийн туувраар 30 000 хонь, ямаа Хятадад гаргаж байжээ. Үүнээсгадна монголчууд өөрсдөө Хятад, Оросын наад захын нутаг хотуудад очижмал түүхий эдээ худалдан борлуулж, менгө цаас, хэрэгцээт зүйлээ олжирэх явдал дэлгэрч байв. Монгол улс тусгаар тогтносноор Монголын дотоод зах зээлидэвхжиж, Их Хүрээ, Хиагт, Улиастай, Ховд зэрэг хот суурины захзээлийн хувьд гүйцэтгэх үүрэг мэдэгдэхүйц дээшилж, монголчуудтэдгээр газарт мал, малаас гарахтүүхий эд, арьс шир, сүү, цагаан идээ,түлшний мод, өвс зэргийг худалдан борлуулах нь нэмэгджээ. Гаалийнбүрэн бус мэдээгээр зөвхөн 1917 онд дээрх хотуудын зах дээр монголчуудбод мал 23 мянга гаруй толгой, бог мал 89 мянга гаруйг худалданборлуулжээ. Үүнээс гадна үлэмж хэмжээний арьс шир, ноос үс, сүү,цагаан идээ борлуулсан байна. Ийнхүү мал аж ахуй тавааржин, жижиг таваарын аж ахуй улам хөгжсөн явдал бол дурьдан буй үед ардын аж ахуйтны зарим хэсгийн дотор хөрөнгөлөг аж ахуй үүсэхэд хүргэжээ. Энэ бол аж ахуйд гарч байсан чухал еөрчлөлт мөн. Мал аж ахуйн арга ажиллагаанд зарим нэг шинэдэвшилт зүйл нэмэгдсээр байв^Ойт хээрийн бүс, ялангуяа ИхХүрээ, Хиагтын хооровд Сэлэнгэ мөрний сав дагуух нутагтмалчид өвөлжөөндөө модоор дулаая хашаа, саравч, тал хээр,говьталынхан чулуу, хөрзөнгөөрзадгай хорообарю) болжээ.Мөн өвөл хаврын хатуу хахир цагт уналга эдэлгээний болонядарч доройтсон малдаа зориулж, өвс хадлан бэлтгэх ажилмэдэгдэхүйц нэмэгджээ. Нийслэл Хүрээ, Хиагт, Ховд, Улиастайзэрэгхотсуурины болон тэдгээрийн ойролцоох нутгийн хүмүүс -81-
  • 82. Монгол Улсын түүх Vөвс хадлан бэлтгэж, саалийн үнээ, чөдрийн морио тэжээх,жингийн хөсгөө түр өл залгуулж байлаа. Нэгэнт ийм эрэлтүүссэн учир дээрх хотуудад зах дээр хүйтэн сэрүүн улиралдөвс их гүйлгээта таваарын нэг байлаа. 1914-1918 онд зөвхөнНийслэл Хүрээний зах дээ| дунджаар 20 гаруй мянган үхэртэрэг өвс зарагдсаныг гаалийн бүрэн бу( тасалбараарбагцаалан гаргаж болох юм. Монголын аж ахуйн байдал, хүчин чадлыгтодорхойлохзорилгоор оноос эхлэн хэдэн жил дараалан Монгол улсынзасгийн газраас гадаадьп мэргэжилтэн оролцсои тусгайшинжилгээний ангийг Хэнтий, Хангай Хөвсгөл, Говийн Алтайзэрэг нутагтажиллуулжээ. Энэ шинжилгээнийанп Монголын ажахуй, газар тариалан, ан агнуур, байгалийн баялаг зэргийсудлан шинжилжээ. Шинжилгээний анги малын хашаа саравч,өвс хадла бэлтгэх, ашиг шимийг нь бүрэн боловсруулжашиглах, байгаль цаг уурынха нөхцөлд сайтар тохирсонмонгол малын удмын санг хамгаалах, дотор н сонгонүржүүлэх замаар үүлдэр угсааг нь сайжруулах, дотооддоогаза тариалан хөгжүүлэх, ан агнуур, байгалийнбаялагашиглахажлыгсайжрууЛ? замаар мал аж ахуйначааллыг хөнгетгөн, улмаар сэргэн хөгжих боломжби болгохсаналыг дэвшүүлжээ7 Монголын аж ахуйд байгалийн ган гачиг, цас зуднаасгадна төрө бүрийн өвчин маш их гарз хохирол учруулжбайлаа. Нэг талаас элдэв өвчний улмаас мал аж ахуйд учирчбайсан хохирль багасгах гэсэн монголчуудын эрмэлзэл, нөгөөталаас хил хязгаартаа өвчтэ мал нэвтрэхээс сэрэмжлэх гэсэнгадаадын худалдаачдын сонирхол нэгд: нийлж, Оросынхарьяат зарим малын эмч нартай тодорхой болзол, хугащбүхий гэрээ байгуулж, малын зарим халдварт өвчинэсэргуүцэх тарил үйлдвэрлэх, түүгээр мал тарих ажлыг үүсгэв.Энэ нь хожмын Монгол улсы үндэсний мал эмнэлгийналбаны үүсвэр байжээ. Монгол улсын засгийн газар газар тариалангийн ажлыг хөгжүүл дэлгэрүүлэх талаар нэлээд анхаарч байвЦ],урдан буй үед Монгол орон Opxoi ^элэнгэ, Туул голын сав дагуух төв Халхын, Ховд, Буянт гол, Увс нуурын орчмын баруун монголын, Говь Алтай орчмын нутгийг хамарсан Баруун өмнөд нутгийн, Халх гол хавь нутгийг хамарсан Дорнод монголын гэсэн үндсэндээ тариалангийн дөрвөн голомт байв"^ Пу1онголын газар тариалан, бас улсын буюу цэргийнтариалан, хүрэзхийдийн тариалан, ноёд феодалын тариалан, ардынтариалан, гадаадыихарьяат нарын тариалан гэж эрхэлж буй нийгмийн бүлгээр ньангилжболо! -82-
  • 83. Монгол Улсын түүх Vюм. Монгол улсын засгийн газраас газар тариалангийн ажлыгхөгжүүлэх тшар явуулсан бодлого мь нэг талаар гаднаас зөөнавч ирэх будаа, гурил ховордсонтой, нөгөөталаар зарим нутагтгазартариалангийн ажил аж ахуйн чухал салбар болжбайсантай бас ч холбоотой байв. ГБОГД хаан 1914 онд буулгасан нэг зарлигтаа Түшээт ханаймгийн чин ван Ханддорж, Сэцэн хан аймгийн жүн ванДоржпалам, Сайн ноён хан аймгийн түшээ гүн Цогт-Очирнарын зэрэг нэлээд хошууд өөрсдөө тариа тарьж бүхий ньхарьяат хошууны олны хэрэглэгдэхүүнд багагүй тус болжбайгааг дурджээАТариаланг хөгжүүлэхэд тус дэм үзүүлэхзорилгоор улсын сангаас тариа тарих хошуудад анжис, хадуур,хамуур, хүрз зэрэг багаж болон үрийн будаа олгохооршийдвэрлэжээ. Тэгээд намар гурав дахин нэмэгдүүлэн, нэгхувийг нь үр болгон хадгалж, нэг хувийг нь улсын санд хурааж,нэг хувийг нь харъяат хошууны албан хэрэгцээнд зарцуулах,тэгээд үлдсэн нь хэдий чинээ боловч уул тарьсан хүнд олгохыгзаажээ. (T913 ОНД тариалангийн ажлыг ергөтгөх, улсын санд нэмэртус болгох, гадаадын тариачдын үйл ажиллагаанд хяналттогтоох зорилгоор гадаад, дотоодын харьяат нарттариалангийнгазартүрээслэн олгохоор шийдвэрлэж, тариалангийн газартүрээслэх дүрмийг батлан гаргав. Энэ дүрмийн ёсоор урьднэгэнт хагалсан, шинээр хагалах тариалангийн газрыг голусанд ойр холыг нь харгалзан дээд, дунд, доорд гэж гуравангилж, нэг үр газар тутмаас 2-3 цэн мөнгө хурааж байхаартогтжээ] Шинээр атар газар хагалах явдлыг урамшуулж эхнийгурван жилд тусгай хөнгөлелт үзүүлэхээр заажээ. Энэ дүрмийнёсоор нэлээдхүмүүс ялангуяа Хятад болон бусад гадаадынхарьяат нар чамлалттүй газар түрээслэн авч тариа тарьжбайжээ. Монголын тариалангийн гол ургамал нь халтар арвай, харбудаа, буудай байв. Гадаадын харьяат нар хүнсний ногоонэлээд тарьж байжээ. Гаалийн бүрэн бус мэдээгээр үзэхэд1917 онд монголчууд дотоодын хот суурины зах зээл дээрарвайн гурил 4624 жин, гурил 129820 жин, арвай 12248 жин,чангаамал 78 171, шар будаа 83 173 жинг болон хивэг, сүрэлзэрэгтариалан-гийн бусад бүтээгдэхүүн худалдан борлуулжээ.Үүнийг цөмийг гаднаас зөөн авчирсан гэж үзэж болохгүй юм. Монголчууд хятад тариачдаас газраа боловсруулах,тариагаа арчилах арга ажиллагааг суралцсаар байжээ.Оросын худалдаа, орос тариачдаар дамжин үйлвэрийнхийцтэй төмөр анжис, сам борной, гар хадуур зэрэгтариалангийн багаж, буудай зэрэг ургамлын үр элбэгшижбайв. Газар тариалан эрхэлдэг нутгийн ардууд өөрсдөө жижиггар тээрэм хийж тариагаа гурил болгон ашигладагболжээ. Мөнорос, хятадтариачид усанболон морин тээрмээр тариагаатээрэмдэж, ойролцоо ыутгийн ардын тариаланг хөлсөөр гурилболгон өгдөг байв. Монгол орон дэлхийн капиталист зах зээлийн хүрээнд -83-
  • 84. Монгол Улсын түүх Vтатагдан орсонтой уялдан Монголоос гадагш гаргах зүйлийндотор ангийн арьс, үс чухал байр эзлэх болжээ. Ангийн ажилолборын чухал эх сурвалж болж байсан нь таваар мөнгөнийхарилцаа идэвхжсэний нэгэн гэрч байлаа. Ангийн багаж хэрэгсэл, арга ажиллагаа ч боловсронгуй болсоор байжээ.1917 онд дотоодын хот суурины зах дээр монгол хүмүүс 30шахам н: төрлийн ангийн арьс, үсбусад бүтээгдэхүүн 61000шахмыгзаржборлуулжэ: 1912 онд Монголоос зөвхөн Хешеөмодны гаалиар Орос улсад I 127 рублийн ангийн үс гаргасныдотор тарваганы арьс 817 327 рубль, үнэгн арьс 96 263 рубль,аргалийн арьс 26 609 рубль, янгирын арьс 22019 руб. булга10070 рубль болж байжээ, 1919 оны хавар хэсэг хятадхудалдаач! зөвхөн нэг удаа Улиастай хотоос хэрэмний арьс51 934, чонын арьс 3) хярсны арьс 39, мануулын арьс 627,тарваганы арьс 28 122, үнэгний api 1516, бугын эвэр 1441,зээрийн арьс 1383, янгирын арьс 13, шилүүсний ар; 27-г Хятададачуулжээ. Богд хааны засгийн газар 1913 онд Оросын харъяатГалпиров, Поляга нарт Буйр нуур, Халх голд загас агнах 5-10жилийн хугацаатай түрээс олгои[ байсан нь ан агнуурынажилд гарсан нэгэн шинэ үзэгдэл байв. Дурдан буй уед байгалийн бусад баялгийг ашиглах явдалд чахиц гарчээ.1 Ой мод элбэг хангай нутгийнхан хот сууриньг захдээр түлшний мод, говь талынхан аргал, харгана их худалдахболжээ. 1917 онд монголчууд хш суурины зах дээр 100000үхэр тэрэг мод, 1200 гаруй тэрэг аргал, 155 тэрэг харганазарсан мэдээ буй нь бүрэн бус юм. Мөн онд 145 675 жин давс,90322 жин хужир, 26 807 жин мөөг болон байгалийн бусадхишгийг худалдсан байна. Q914 онд Гадаад яамны нэгэн түшмэл мод банз зүсэхүйлдвэрийг Туул голын хөвеөн дээр байгуулж, 40 гаруй хүнхөлслөн ажиллуулах, Тэрэлж-Туулын бэлчир, Улиастайн эхзэрэг газраас мод салаар авч ирүүлэх хүсэлт тавьсныгзөвшөөрч байжээ. 1916 онд Их шавийн зайсан Ёндонжамибайгалийн зэрлэг цайны ургамал түуж, цай хэвлэх улсынүйлдвэр байгуулах санал дэвшүүлснийг ёсоор болгожээ} 1913 онд «Алт мөнгөний зэрэг уурхай нээх дүрэм»-ийгзасгийн газраас батлан гаргаж, ашигт малтмал бүхий газрыггадаад дотоодын хумүүст түрээс концессын журмаарашиглуулж, улсын санд нэмэр сэлбэг болгохоор шийдвэргаргав. Богд хаан ийнхүү уурхай нээлгэх тухай 1912 онд Дотоодяамнаас өргөсөн айлтгалд хариу зарлиг буулгахдаа «Урьдэдүгээгийн цагер адилгүй... алт бүхий газрыг нээх боловч, ерхэмжээгүй малтаж сүйтгэх нь бус ... эрхэм сүлд тахилга бүхийгазар болбоос эрхэмнэж үл малтах нь зүй мөн. Бус энгийнзэрэг газар нутагт дан ганц алт бус ямар зүйлийн зоорь 6yfаваас зохихыг узэж нээн авбаас зохино» гэжээ. Дээрх дүрмийн дагуу ашигт малтмал бүхий газрыг түрээс, концессы} журмаар олгохдоо уурхайн хөрөнгийн элбэг ховор, үйлдвэрийн хүнд хөнгөнийг харгалзан, улсын санд оруулах хувийг ойролцоогоор 5-50 хув байхаар заажээ. Энэ -84-
  • 85. Монгол Улсын түүх Vдүрмийн ёсоор ихэвчлэн орос, хятад, ганц нэг монго. хун алт,эрдэнийн чулуу олборлох, эрх олж авсан байна. Гэвч ашигмалтмалын зүйл олборлох эрх олж авсан хүмүүсийн ихэнх ньсанхүүгий талаар бат суурьгүй, аз турших замаар ашигхонжоо олохыг эрмэлзэгсэ байлаа. Монгол оронд ашигтмалтмалын хайгуул шинжилгээ, нөө тодорхойлох ажил огтхийгдээгуй, зам харилцаа тээвэр хөгжөөгүй, а; үйлдвэрийн капитал нэвтрээгүй зэрэг олон шалтгаанаас дээрх ажил төдий л үр дүнд хүрээгүй байна. СМонгол улсын засгийн газраас ашигт малтмал олборлохэрх олж авагсдын дотор хамгийн том нь урьд Манжийн үеэсТүшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн нутагт алт олборлохоорбайгуулагдсан «Монголор» хэмээх нийгэмлэг байв] Богд хаанызасгийн газар, энэхүү нийгэмлэгийн хооронд байгуулсан гэрээёсоор уг нийгэмлэг олборлосон бүх алтны арван зургаан хувьхагастай тэнцэх бие алт буюу орос рублийг Монгол улсыи сандоруулж байх үүрэг хүлээжээ. Богд хааны засгийн газрааснийгэмлэгийн олон уурхайн газар гэрээнд хүлээсэн үүргээбиелүүлэхэд нь хяналт тавих түрээсийн түшмэдийг тус тустомилон суулгажээ. (J915 онд Сангийн яамнаас «Монголор»-ын олон уурхайгшалгаж үзэхэд тэдгээрт 2800 хүн ажиллаж, 12 372 лан алтолборлох, улсын санд 2041 гаруй лан алт оруулах төлөвтэйбайжээ). Тус орон тусгаар тогтносон нь дотоод худалдаа, зах зээлүүсэх, улмаар гар урлалын ажил хөгжихөд чухал түлхэц болжээ.Н ийслэл Хүрээ болон бусад томхон хот суурин газрын хүн амолширч, гар урлалын ажил эрхлэн амьдрагсдын тоонэмэгдэж байв. Монгол гар урчууд бурхан тахилын хэрэгсэл,амьдрал ахуйн хэрэгцээт гутал, хувцас, гэрийн мод, тавилга,эмээл, алт, мөнгө, төмрийн дархны ажил эрхэлдэг байв. Хотсуурины гар урчуудын дотор бусдын юмыг хөлсөөр урлагчидцөөнгүй байв, Тэд бас бүтээгдэхүүнээ зах зээл дээр худалданборлуулдаг байву 1913 онд Гаалийн яамнаас «Монгол хүнэмээлийн мод, малгай, тооно, хана, араг, уурга зэргийг хийжхудалдах нь цөөнгүй бөгөөд энэ зэрэг худалдаа хийгсэд нь цөмашиг хонжвор хичээж явах нь бусад олон худалдаачнаасялгаварлах газаргүй» хэмээн татвар ноогдуулах санал гаргажбайв, Мөн уг бичигт энэ мэт зүйлийг хөдөө газар үйлдээд авчирж худалдаалагсад буйг ч дурьджээ. Гэвч хятад урчуудыгбодвол ашиг орлого бага, ихэнх нь уг ажлыг аж амьдралдаанэмэр сэлбэг болгохыг хичээсэн ядуучууд тул татвар авахыгтүр азнахаар шийджээ. Хот суурин газар гадаадын урчууд олон байв. 1914 ондзөвхөн Нийслэл хүрээнд алт, мөнгө, зэс, гууль, төмрийн дархан,мужаан будагчин, зурагчин, элдүүрчин, оёдолчин зэрэг 25зүйлийн ажлыг эрхэлсэн 400 гаруй өрх, 2800 гаруй хятад урчуудбайсан аж. Богд хааны засгийн газар гар урлалын сургуульбайгуулж, гадаадаас багш урин авчирч байжээ. Манжийн дарлалыг түлхэн унагаж, Монгол орон бие даасанхөгжлийн замд орохыг чармайжбайсан ньтаваар мөнгөнийхарилцаа, дотоод худалдаа идэвхжин өргөжихөд их түлхэц -85-
  • 86. Монгол Улсын түүх Vболжээ. Нийслэл хүрээ Хиагт, Улиастай, Ховд зэрэг хот суурингазрын хүн ам нэмэгдэж засаг захиргаа, шашны төвийн зэрэгцээхудалдаа зам тээврийн зангилаа болж, ойр тойрныхоохошуудын аж ахуйг өөрийн зах зээлийн нөлөөнд татах болов.Өөрөөр хэлбэл орон нутгийн чанартай боловч дотоодын захзээл үүсэн тэлж байлаа. Жилийн аль ч улиралд тогтмолажилладаг хот газрын захууд бий болсон нь дотоодхудалдаанд гарсан том ахиц байлаа. Энэ нь үндэснийнэгдсэн зах зээл бүрэлдэхийн урьдчилсан чухал нөхцөл юм.Үүнээс гадна Монгол хотуудгадаадын худалдаачид гар урчууд төвлөрсөн гол цэгүүдхэвээрээ бай Монголын ноёд, том лам нар, ард гаралтайбаячууд гадаадын худалдаачид хувь нийлүүлэх явдал нэлээдбайжээ. Таваар-мөнгөний харилцаа дэлгэрэхийн хирээрхудалдаа наймаага ажлыг бие даан хийж, ашиг хомжооолохыг эрмэлзэгсэдийн TOO eccei байжээ. 1917 оны гаалийнмэдээгээр эш болгон авч үзвэл зөвхөн Нийсл: хүрээний захдээр 15 мянга гаруй хүн мал, мал аж ахуйн түүхий эд бус;зүйл худалдан борлуулж, тэр үеийн ханшаар 5 сая гаруйрублийн гүйл хийжээ. Худалдаа наймааны ажлыг үйл ажиллагааныхаа чухалхэсэг болгон| баяжигсдын дотор Гаидан Балжир, БөөгийнШагдар, Бүтэмж гэлэн, Шадав| гавьж, Ухаа Бальдир зэрэгнэрд гарсан баячууд олон байв. Тэд нар бш үндсэндээжирийн ард гаралтай хүмүүс байжээ. Тэд хөлтэй томхудалдаа, жин тээвэр хийхийн хамт бас их хэмжээгээрменге хүүлж байжээ. Монгол худалдаачид үндэсний мөнгөн тэмдэгт, жинхэмжүүр, худал дааны байгуулагатай холбох, зам харилцаагсайжруулах, үндэсний банк байгуулахыг шаардаж байв. 1917 онд түшмэл Цэдэвсүрэн, лам Чагдаржав тэргүүтэйНийслэл хүрээний 18 худалдаачид хувь хөрөнгө нийлүүлж«Монголын харилцан туслах хороо»-г байгуулж, Монголынтүүхий эд, гадаадын барааг бусдаар дамжуулахгүй шуудгардан худалдаалж, өөрседдөө болон улсдаа ашигтайажиллахыг санаачилж байсан нь монгол худалдаачдынүндэсний ухамсар сэргэн дээшилж, үндэсний зах зээлийнхээтелөө тэмцэх гэсэн оролдлого байлаа. Богд хааны засгийн газар 1912 оны зун Гаалийн хэргийгзахиран шийтгэх яамыг шинээр байгуулж, салбар хороодыгНийслэл Хүрээ, Хиап, Улиастай, Ховд зэрэг газар байгуулжээ.Орон нутагт гааль хураах эрхийг хошуудын тамгын газаролгов. 1913 онд «Монголчуудын дотоод худалдаанаас гаальхураах тухай дүрэм»-ийг батлан гаргав. Улсын сангийн орлогыннэг гол сурвалж бол гааль, түрээсийн орлого байлаа. Гаалийндүрэм ёсоор худалдсан зүйлийн 5 орчим хувийг гаалийнтатварт хурааж байв. Монгол улсьш худалдааны гааль ньфеодалын бутралын үеийн Европ дахины дотоод гаалиаснэлээд ялгаатай юм. Тэр үед Европын худалдаачид нутгийгнь дайран өнгөрсөн феодалын эзэмшил тус бүрд гааль төлдөг -86-
  • 87. Монгол Улсын түүх Vбайсан бол Монголын гааль мал, түүхий эд, бусад зүйлийгхудалдан борлуулагсдаас хэдэн ч аймаг хошууны нутагдамжинявж, хаана ч хүргэж зарсан, цагийн ханшийг баримтландүрмийн ёсоор ганцхан удаа гааль хураадаг байв^Монголулсын гааль нь дотоод болон хятад худалдаачдын аль алинаасадилхан хувиар гааль хурааж байсан болохоор түүнд дөнгөжтэрэлж ядаж байсан монгол үндэсний худалдаачид, MoнгoлJолон үеийн турш ноёрхож, байр суурь нь бэхэжсэн хятадхудалдаачдаас илү нэрвэгдэж байсан нь дамжиггүй. Нөгеө талаар Монголын гааль Орос худалдаачдад огт хамаарахгүй бай Энэ нь Монгол дахь эдийн засгийн нөлөөгөө бэхжүүлэх зорклгоор xaaнОросоос Монголд тулган хүлээлгэсэн 1912 оны тэгш шударгабус гэрээний үр дүн байв^ Монгол улсын үед улсын орлого зарлагын төсвийг эмхцэгцтэй болгох, улсын санхүүг арвитгах талаар авч явуулсанарга хэмжээнүүд нь эдийн засгийг өөд татахад бас чиглэгдэжбайжээ. Монгол улсын засгийн газар улсын төсвийн алдагдлыгнөхөх, хязгаар нутгийг батлан хамгаалах, үндэсний цэргийгсанхүүжүүлэх зорилгоор 1913 онд хаант Орос улсаас 100мянган рублийг 10 жилийн хугацаатай, дараа нь 2 сая рублийг20 жилийн хугацаатай, 1914 онд 3 сая рублийг 30 жилийнхугацаатай тус тус зээлдэж авчээ. Энэхүү зээдсэн мөнгийгзарцуулах хэрэгт хяналт тавих, Монголын санхүү, тесвийг эмхцэгцтэй болгоход туслуулах зорилгоор Орос улс өөрийнСангийн яамны түшмэл С.А.Козинг 1914 онд Монголдтомилон ирүүлжээ. Түүний бие 1917 он хүртэл ажиллахдааулсын санхүүг цэгцэлж, нэгдсэн төсвийн систем бий болгох,орлогын шинэ эх сурвалжийг илрүүлж ашиглах зэрэг хэдхэдэн ажлыг сэдэн төлөвлөж, тэдгээрээс заримыг ньхэрэгжүүлэх оролдлого хийжээ. Тухайлбал, 1914 оноосулсын орлого, зарлагыг төсөвлөн хөтлөх болжээ. 1916 оны улсын орлогыг 6 149625 рубль байхаартөсөвлөснөөс 65.04 хувийг албан татвараас, 600 000 рублийггаалиас оруулахар төлөвлөжээ. Үүний дээр 1 сая рублийнзээл авчээ. Улсын төсвийн зарлагын 90 хувийг төвийн яамд,албан газар, ноёд түшмэдийн цалин пүнлүү, аймаг хошуудынаппаратын зардалд зориулж байлаа. Оросоос уригдаж ирсэн мэргэжилтэн түшмэд С.А.Козин,түүний орлогч П.А.Витте нарын санаачилга, оролцоотойгоор1916 онд «Улсын херөнгийг захирах газар» гэгч нэгэн тусгайалбан газрыг байгуулж, дүрмийг нь батлан гаргажээ. Тэрхүүдүрэмд Монгол улсын хязгаарын доторхи газрын хөрсөн дзэрхба доорхи бүх баялгийг улсын өмч хөрөнгө гэж албан ёсоорзарласан бөгөед эл бичиг нь зөвхөн эдийн засгийн төдийгүй,улс төрийн маш том утга санаа бүхий зүйл байлаа. Улсынхөрөнгийг захирах газрын дүрэмд байгалийн бүх баялгийгашиглуулахаар зохих болзлын дагуу түрээслэн олгох, түүнээсорох орлогыг улсын санд оруулж байхаар зааснаас гадназохих боломжтой газар улсын үйлдвэрийгбайгуулах явдал болмөнхүү газрын чухал үүрэг гэж заажээ. -87-
  • 88. Монгол Улсын түүх V Богд гэгээний засгийн газар эдийн засгийн шинж чанартайөөрчлөлт хийхэдсанхүүгийн талаар гачигдажбайсан ньМанжийн колоничлолын хорт уршипай холбоотой юм. Богдынзасгийн газар «Монголын үндэсний банк» гэдэг нэртэйбанкийг Их Хүрээнд байгуулахаар оросуудтай тохирчээ.Монгол орныг оросын эдийн засаг, санхүүгийн хараат байдалдулам бүр оруулах гэсэн Оросын хөрөнгетөн нарын хүсэл,санхүүгийн тогтмол дэмжлэгтэй болох гэсэн Богдын засгийнгазрын эрмэлзэл хоёр ийнхүү нэгдэн нийлсний үр дүндбайгуулагдсан «Монголын үндэсний банк» гэгч нь 1915 оноосүйл ажиллагаагаа эхэлсэн юм, Гэвч дэлхийн I дайнаас болж,энэ банк Хүрээний эрх баригчдын найдварыг огтхон чбиелүүлэх чадваргүй нь удалгүй тодорхой болжээ. ИймдМонгол улсын засгийн газар 1917 ондөөрийн «Мөнгений хүү үржүүлэх анги» нэртэй банк маягийнгазр| Сангийн яамны дэргод байгуулан, түүний дүрмийгбаталж, улсын мөнгоөр тусалсан хүнийг хөхүүлэн, феодалынхэргэм зэрэг, эрх ямб шагнах шийдвэр гаргажээ. Дэлхийн Iдайн гарч, Орос оронд хувьсг! хөдөлгөон өрнөж, дотоодгадаад байдал нь гүнзгий хямралд автагдсаш Монгрлдсанхүүгийн болон бусад дэмжлэг олгох явдал аандаа зогсчээ. 11914 онд гаргасан тариалан хөгжүүлэх шийдвэрээ амьдра) хэрэгжүүлэхэд зүйл зүйлийн бэрхшээл тохиолдож, эцэст нь 1919 онд< сага газар хагалбарлан тарьсан боловч ер яльтай боловсруулан үржү^ чадсангүй» тул «олон аймаг, хошуу, шавийн нутагт албаар тариа тариул! хэргийг бүрмөсөн зогсоох» шийдвэр гаргажээГ] Гэвч X1X-XX зууны заагаар Монгол орноор жуулчилсан гадаадь! хүмүүс Монгол орон, ялангуяа тариалан тарихад тохиромжтой хойд зүгиц} нутагт ард олон аж амьдралдаа нэмэр сэлбэг болгох зорилгоор тариаланги1 ажлаар оролдох нь улам бүр өргожсөер байгааг цохон тэмдэглэсээрбай билээ. Монгол оронд феодалым бурангуй дэглэм, хамжлагат ёс, эдийн засгшй хоцрогдсон харилцаа ноёрхож байсан нь ард олны аж ахуйн санаачилп боогдуулан, үйлдвэрлэх хүчний хөгжлийг чөдөрлөж байв. Монгол улсын эдийн засгаа өед татах хэрэгт гаднаас ялангуяа хаан! Оросоос дэмжлэг олно гэж найдаж байсан нь үндсэндээ талаар болов. хааны төр барьсан жилүүдэд өнгөц харахад зарим талаар феодалын харилц лавширч, сүм хийд, лам нар улс төрийн амьдралд урьд хэзээ ч байгаап;! нөлөөтэй болж байсан хздий боловч, монголын феодализм дэлхиЦ нолөөгөор гүн дотроосоо задрах явц улам хүчтэй болсоор байсан Монголын нийгмийн хогжлийн цаашдын хандлагыг тодорхойлж байв.1 Дурдан буй үех1 таваар-монгөний харилцаа дэлгэрэх явдал гүнзгийрч, ахуйтан нийтдээ ямар пэг хэмжээгээр зах зээлтэй холбоотой болжээ. Энэ| үзэгдэл ялаигуяа хот суурины шадар аймаг хошууд, Монголын төв хэсэп| ихээхэн тодорхой ажиглагдаж байв. Ард олон нийгмийн хоцрогдсон харилцааны хүлээст баригдахын! зэрэгцээ гадаадын худалдаачдыи мөлжлөгт нэрвэгдэн, терийн болон хувь! (реодал, сүм хийдийн алба, -88-
  • 89. Монгол Улсын түүх V татварын дараас дор байлаа. Татвар мөнгөнии| харилцаа аж ахуйн задралыг түргэтгэжээ. Аж ахуйтны зарим хэсэг нь мал сүргээ барж үгүйрч байхад, Иөгөеталд! нь эдийн засгийн хүч чадлаараа засаг ноёдоосоо ч давуу баян чинээлэг хүмүус! төрж, Мопголын эдийи засагт нолөө суурьтай болсоор байжээ. Монгол орон| дэлхийн зах зээлийн хүрээнд татагдан орж, Монголын дотоод зах зээл| бүрэлдэх эх үүсвэр тавигдаж байсан нөхцөлд монгол баячууд ацаг хөлсний! ажил хеөцөлдөх, хот хедөегийи хооронд болон хил залгаа орнуудын зах зээл I дээр худалдаа наймаа хийх, мөнгө хүүлэх, зүтгэх хүчний болон саалийн малын хүч, ашиг шимийг өргөн ашиглах зэргээр аж ахуйнхаа хүч чадлыг! улам зузаатгах арга замыг идэвхтэй эрэлхийлж байлаа. Дурдан буй үед мал сүргээ барсан малчид хот суурин i-азар бараадан ирж, амьдрах нь улам нэмэг- -89-
  • 90. Монгол Улсын түүх V -90-
  • 91. Монгол Улсын түүх V орчин цагийн соёлт гадаад ертөнцөес тусгаарлагдмал байдлаасаа гарч,б улс гүрэн, юуны урьд Орос улстай өргөн харилцаа холбоотой болж ирэх хамтад монголчуудын оюун санааны амьдралд шинэ шинэ зүйл 6arai нэвтэрчээ. Монголд XX зууны иргэншлийн уур амьсгал нэвтрэн 0| шинэтгэл сэргэлт бага ч атугай үзэгдэх болов. Монголчуудын дунд орчин цагийн хөгжилтэй орнуудаас сурч гэгээр: тэдгээр орны үлгэр загвараар улс орноо тохижуулан засах хүсэл эрмат их болж иржээ. Энэ бүхэн тэр цагт соёл боловсролын талаар авч явуулв зарим дэвшилт арга хэмжээнд тусгалаа олсон байна. Монгол улсын засгийн газар, юуны урьд иргэний сургууль, гэгээрлий ажлыг үүсгэн явуулжээ. Гадаад явдлын яамнаас 1914 онд Богд xaai айлтгасан нэгэн нугалбарт улс орныг тохинуулан засах үйлст хүн бүр эрх! бичиг эрдэм сурваасзохихыгзааж, Орос, Франц, Англи зэрэг улсуудын үл! жишээгээр иргэний төрөл бүрийн сургууль байгуулахын чухлыг цох> тэмдэглэсэн байна, Үүнээс гадна мөн бичигт Монгол орон бусад улсаасмги ИХ ХОЦОрЧ, «МОНГОЛ 6ИЧИГ үСГИЙГ Ч бОЛОВ СурЧ ТӨСОӨЛСӨН хүн арВЫН ДОТ1 нэг үгүй тул, эдүгээ хүртэл ухаан мэдэл нээгдэж чадаагүй, буурай үгээгүйгий: туйлд» хүрснийг шүумжлэн бичжээ1.. Тэр үед шашны хуучин олон сургуулийн зэрэгцээ орчин цагий] иргэний сургалтын эх үүсвэр анх бий болжээ2. Сургууль, гэгээрлийн ажлыг улсаас тусгайлан эрхлэи шийтгэж, өчүүхэн бага боловч төсөв зардлыгэн: хэрэгтзориулан гаргах болжээ. Сургуулийн хэргийг Гадаад хэргийн яамащ| хавсарган эрхлүүлжээ. Монгол улсын үед бага, дунд, дээд сургуулийн дүрмүүдийг боловсруу.и гаргасан нь тэр цагт олон зэрэг шатны сургуулийг зохион байгуулаи бодлоготой байсныг харуулж байна. 1915 онд хэвлэн нийтэлсэн бага сургуулийн танхимын дүрэмд, «Бага сургуулийн танхимд... түшмэл, тайж, ба харъяат албат нарын хүүхдийг зарлан хуруулж, сургуульд оруулж, таван жилийн дотор монгол бичиг үсэг заан сургаж, дараа сэцэн сэргэлэнг нь сонгон авч дунд зэргийн сургуулийн танхимд дэвшүүлэн оруулж, зүйл бүрийн эрдэм дадалд сургахад тус болговол зохино» гэжээ. Орчин цагийн анхны сургуулийг 1912 оны I I I сарын 24- нддөрвөн аймаг, шавь таван газраас зарлан ирүүлсэн 47 хүүхдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Гадаад явдлын яамны дэргэд нээжээ. Архивын баримтаас үзэхэд, тэр уед аймаг, хошуудад удаа дараалан байгуулсан бага сургуулийн тоо 60 гаруй болсон байжээ. Бага сургуулийн танхимын дүрэм ёсоор эдгээр сургуульд үндэсний хэл, бичиг, тоо, газар зүй, байгалийн шинжлэл, түүх, биеийн тамирын зэрэг орчин үеийн шинжлэх ухааны анхны мэдэгдэхүүнийг заах ёстой байжэ^ МУҮТА. Ф-6. Т. 1.хн-31.тал I. Тэр үеийн сургуулийн тухай: Н.Сэр-Оджав, Монголын аьтономичын е>!ии согчын ,-арнм асуудал. -ШУ. 1955. №3. тал 13-18; Ш.Бира. Монголын -91-
  • 92. Монгол Улсын түүх V антономш ;« ,:hri уел гориин сургуулийн хэргинг хогжүүлэх талаар авч явуулсан зарим дэвшилт api i ■. s .i > .ний тухай УБ.. 1958; Т.Маиллай. Монголын автономптын үеийнсургалтынсистем ■ v :>r.-!i.-хүм^ужүүлэгч, N5i №4-5.Орос, Монголын харилцаа хөгжиж ирэхийн хамтад тус хоёр орнысоёл гэгээрлийн харилцаа хөгжиж эхлэв. Гадаад явдлын яамнаас эрхлэн монгол хүүхдийг сургах орос хэлбичгийн сургуулийгбайгуулжээ. Энэ сургуульд Орос улсаасмэргэжилтэн багш нарыг урин авчран хичээл заалгаж байв. 1914 оныVI сарын байдлаар үзэхэд тус сургуульд сургуулийн дарга нэг,сургагч түшмэл 2, галч 3, суралцах хүүхэд 46-тай ажиллаж байжээ.Энэхүү сургууль нь тэргүүний соёл боловсролыгМонголддэлгэрүүлэх, дэвшилтэт үзэлтэй боловсонсэхээтнүүдийгтерүүлэн гаргах хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Нийслэлийн сургуулийн сурагчдын дотроос хэдэн хөвгүүдийгсонгон авч, Орос улсын Эрхүү зэрэг газарт явуулан суралцуулжбайв. Тэдний дот-роос 1921 оны хувьсгалын зарим зүтгэлтэн хүмүүсхожим шалгаран гарчээ. Шашны сургууль нэлэнхүйдээ ноёрхож байсан Монгол орондорчин цагийн иргэний сургууль, гэгээрлийн эх үүсвэрийг ийнхүүтавьж, монгол-чуудын үндэсний ухамсар, соёл боловсролын хэмжээдээшилж эхэлсэн нь Монгол улсын соёл боловсролын түүхэндгарсан дэвшилт шинэ зүйл даруй мөн байлаа. Гэвч сургууль,гэгээрлийн хэрэг тун их хүнд хүчир нөхцлийн дунд үүсэж байсанучир зохих ёсоор бэхжин хөгжиж чадаагүй билээ. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамнаас сургуулийгүүсгэн байгуулах талаар Богдод өргөсөн анхны нугалбар бичигт:«Ялангуяа үе улиран байгуулсан олон засаг хошуудын ноёдындотроос эрдэмтэн гаргах болбоос чухамхүү нэн тустайн тулд олонноёд ба ноёдын хөвгүүдийг сургууль хийлгэхийг урьдал болговоосзохино»1 гэж онцлон тэмдэглэжээ. 1911 оноос 1921 он хүртэлх хугацаанд Монголд орчин үеийнсонин хэвлэлийн эх үүсвэр тавигдаж, улмаар хувьсгалт хэвлэлийнбэлтгэл суурь тавигдсан нь тэр цагийн соёлын томхон амжилт болой.1913 оны 111 сарын 6-наас 1914 оны V1I1 сарын 21 хүртэл «Шинэтоль» хэмээх сэтгүүл, 1915 оны IX сарын 1-нээс 1920 оны I сарын 23хүртэл «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» гэдэгсонин Хүрээнд тус туснийтлэгдэн гарч байжээ. Эдгээртогтмол хэвлэлийг үүсгэн гаргахүйлст Ж.Цэвээн тэргүүтэй ардчилсан дэвшилт үзэлтэй сэхээтнүүдтомоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Монголын анхны тогтмол хэвлэлдфеодалын харгис ёс дэглэм, тус орны хоцрогдсон бүдүүлэг доройбайдлыг хурцаар шүүмжлэн илчлэхийн хамтад хөгжилтэй орнуудынүлгэр жишээгээр Монгол улсыг сэргээн мандуулах талын дэвшилтардчилсан үзэл санааг сурталчлан дэлгэрүүлж байжээ. Мөнхүүхэвлэлүүд нь тэр цагийн дэлхийн олон улсын байдлын талаармонгол уншигчдад тогтмол мэдээлж байсан нь монголчуудын улстөрийн мэдлэгийн хүрээг тэлж өргөжүүлэхэд багагүйтусболжээ.«Шинэтоль» эхнийдугаартаа гол зорилгочиглэлийнхээ тухайөгүүлсэн нь: «Эдүгээ монголчууд нэгэнттулгар төр байгуулж,тусгаар улс болсноос хойш зүй нь элдэв эрдэмд боловсорч яаравчланхүчтэй чийрэг болохыг хичээвээс зохих тул манай бичгийн хороо -92-
  • 93. Монгол Улсын түүх Vгадаад олон улсын хэрэглэж ахуй зүйл бүрийн эрдмийгтомъёолонбичиж, дэвтэр болгон дармал дарж, олон монголчуудыг эрдэм сурахаднэмэр болгоно. Үүнээс гадна цагийн МУҮТА. Ф-1.Хн-29.тал 1. байдлыг дагаж монгол улс төр лүгээ холбогдсон чухал сомип зүйли хураангуйлан товчилж бичнэ... Ертөнцийн байдал, дэлхий дээрх торөлхтний балар эртпээс нааш улам улмаар аж терсои ба ухаан -щщ боловсорсоор ирсэн түүх, Монгол ба бусад олон улсын түүх, тооны баод! шинжлэх ухаан, злдэв зүйлийн гайхамшигт цадиг, аж төрөхийг засахt хүний бие сувиллын зүйл эдгээрийг мэдзх чадахын хиргзр гаргаж болно» гэжээ. «ШИН-J толь», «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» нь дундад зууи харанхуй бүдүүлэг байдалд оршиж байсан монголчуудын дунд орчин цагий м:-)длэг, ухаам, соёл боловролын үрхөрөнгийганх цацан дэлгэрүүлэхэдчух; үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. Монгол хүмүүс оршин сууж буй дэлхи! ертоицийнхоо хэлбэр дүрс болон хүйтэп, халуун, салхи, үүл, хур бороо! тэнгэрийн дуу, цахидгаан ззрэг байгалийи олон янзын үзэгдлийн ryxai орчин цагийн шинжлэх ухааны анхны мздзгдэхүүнийг чухамхүү «Шин: толь»- ийм эхний дугаараас амх олж уншж:зэ. Тэрхүү мэдэгдэхүүи нь шары шашны номлол сургаальд өгүүлдэгээс тэс өөр шинэ зүйл байсан юм. «Шин: толь»-ийи үзэл санаа сүм, хийд, харгис лам нарып хүчтэй ^сэргүүиэлтз! тулгарч «Шинэ толь»-ийг эсэргүүцэн Богдод хүртэл мэдэгд )н заалдая зрхлэгч Цэвээпийг муучлан гоочилж байжээ.«Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» хэмэзх сонинд Мошолын щтүмиий эрх ашгийг хамгаалсаи, харийи түрэмгийлл чид, хятадыихаргэрхтиүүдэзс Монголын талаар яиуулж байсан колоничлох бодлогыгилчлэсзргүүцсзн, Монголын феодал носдыг хурцаар шүүмжлэнбуруушаасөгуүлэл, нийтлэл олон хэнлэгдэж байжээ. Түүнчлэи Монгол ориоошъзамаар хөгжүүлэн боловсруулахтай холбогдсон дэвшилт ардчилсанүзэлмааг өргон суртачилж байв. Үүгэщчээ уг сонин Монголын ард түмнийүниний ухамсар, идэвх сонирхлыг сэргээхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжбайсанОрчин цагийн аргаар ном зохиол нийтлэх ажил мен үүсч бай>Сургуулиудад зориулан «Монгол үсгийн цагаан толгой», «Оюунтүлхү«Цаасан шувууны тууж», «Гадаад улсын товч түүх», «Хоёр загалынту«Орчлонгийп сав шим» гэх ззрэг ном зохиол хэвлэгдэнгарчээ.Монголд үндэсний эрх челөөний хөдөлгөөн хүчтэй болж, ард түлүндэсний ухамсар нэн сэргэсний үрээр эх орны түүхийг сонирхонсажил идэпхжиж байжээ. Үүгээр үл барам чухамхүү энэ үеэрмонголчу; -93-
  • 94. Монгол Улсын түүх Vдунд орчин үеийн түүхийн ухааны мэдлэг Орос орноос эи тэргүүннЭ1эхэлжээ. Шинэ Монголын хуучин уламжлалт түүх бичлэгийнзэрэгцэ:орчин цагийн түүхийн ухааны мэдлэг Монгол улсын төрийналбанбичлэгийн хүрээний гадна үүсэн дэлгэрч эхэлсэн явдал болтухайн Монголын соёлым нэг ололт байжээ. Шинэ ёсны түүхийн мэдлэгпМонголд гарч байсан дэвшилт ардчилсан хзвлэлүүдийн хуудсаардадэлгэрч байв. Үүнд, ялангуяа өмно дурдсан «Шинэ толь»,«НшХүрээний сонин бичиг» чухал үүрэг гүйцэтгэсэн болно. Эдгээртохэвлэлд Монгол ба гадаад орнуудын түүхийн талаар нэлээдөгүүлэл, знийтлэгдэж байжээ. Тэдгээр нь цөм монголчуудын хэвшижтүүхийн ном зохиолоос огт еөр утга агуулга бүхий байсан юм. Тэрцагт нийтлэгдэж байсан түүхийн бүтээлийн гол зорилт иь олон зуунжилийн турш харийн боолчлол, шашны ноёрхолд оршижбайсан монголчуудын ундэсний ухамсар, урам зориг, эх орончүзлийг сэргээхэд чиглэж байсан оолно. «Шинэ толь»-д Францынзохиолч Грамштернын зохиосон «Хөх монголын хех туг» гэдэгтүүхэн роман, Финляндын зохиолч Рамстедтийн бичсэн «Уйгарулсын хураангуй түүх» зэрэг Монголын түүхэид холбогдохзохиолыганх нийтэлжээ. «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» сониндМонгол бабусад орны түүхийн талаар олон сонирхолтой өгүүлэлнийтлэгдэж, орчин цагийм түүхийн шиижлэх ухааны мэдлэгийгсурталчилж байжээ. Сонины 49-р нүүрт: «...урьд бол түүхийг хэн,хаана, ямар хүн хичнээн цэргийг дарж хэнээс алба хураадаг болсомзэрэг байлдан дагуулагчдын түүхийг сайн гэж үздэг байв. Одоогийншинэ ёсны эрдэмтэн нар түүнийг эрхэмлэхээ зогсоод хэн хаана, ямархүн улсыг ямар зэргээр захирч, ямар аргаар аж терөхийг тоггоож,улс гүрнээ гэгээрүүлж соёлжуулсны утгыг нарийвчлан судалдагболжээ» гэх зэргээр өгүүлсэи байна. Сонины 76-р нүүрт «Монголулсын Ю13ЧХ0Н түүх» гэдэг гарчгийн дор тус улсын түүхийн талаарцуврал өгүүлэл нийтлэж байжээ. Монгол улсын шастир хэмээх албан түүх зохиох ажлын бэлтгзлболгож, Халхын аймаг хошуудын албан бичиг данс, Их Шавь,Алтай, Ховдын хязгаарын хошууд, Дөрвөд хоёр гарын зэрэг олонгазрын гэрийн түүх шастирыг эмхлүүлэн цуглуулах буюу түүхзохиох ажлыг аймаг, шавийн бичиг, түүхийн сайчуудыноролцоотойгоор хийж байжээ. 1918-1919 онд Монголын засгийн газраас зориуд эрхлэн«Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын шастир» хэмээх 2 дэвтэрулсын албан түүхийг зохиол1 ожээ. Тэрхүү зохиол бол зарлигаартомилсон хэсэг монгол түүхчдийн (Цэрэндэндэв, Гомбоцэрэн,Галсандоиой, Ш.Дамдин, Сумъяа, Дашмям, Тогтох, Намсрайжав)элбэж зохиосон том бүтээл билээ. «Зарлигаар тоггоосон Монгол улсын тастир»-т Монгол нь ерөөс -94-
  • 95. Монгол Улсын түүх Vэрт-ний тусгаар улс байсан бегөөд харин Манж улсад нэг хэсэгтээдагаар орж янсан боловч шашин төрмйг хослон баригч хаант улсыгбайгуулан, Монгол тулгар төрийг дахин нээж, Манжаастусгаарласан болохыг омцлон заажээ. Монголын хаант улсын үедбайсан томхон түүхчдийн нэг нь Ш .Дамдин ( 1 8 6 7 - 1 9 3 7 ) байв.Дамдин бол түвэд хэлээр зохиол номоо бичдэг лам түүхчдийн нэгбайсан юм. Тэр түүхч 1900 оноос эхлэн 1920 он хүртэлх хуга-цаанд«Шашны он цаг», «Умар зүгийн Монгол оронд шашин хэрхэндэлгэр-сэн нь», «Хятадын эртний нэрт жуулчин Фа-Сяний замынтэмдэглэлийн түвэд орчуулга» зэрэг хэд хидэн зохиол бичсиээсгадна, 1919 онд «Алтан дэвтэр» гэдэг Монголын түүхийн томхонзохиолыг бичиж эхэлжээ1. Дамдии, өорийн орны түүхийг бичихдэз орчин цагийн түүхийн ухааны мэдээ баримтыг хэрэглэхийн зэргээр Монголын хуучны түүх бичлэгт зарим нэг шинэ санаачилга гаргасан боловч бүхэлдээ монголын шашны түүх бичлэгийн гол үзэл саиаанаас бас л ангижирч чадаагүй байжээ. Ш.Бира. О Золотсш книге Ш.Дамдниа. УБ.. 1964. Тэр үед Гэлэгбалсан (1846-1923), М.Парчин (1855-1926),мөн Лувсан хуурч (1885-1943) нар уран бүтээлийн ажлааүргэлжлүүлэн хийсээр байсан ажээ. Үндэсний эрх чөлеөнийхедөлгөөний өрнөлтийн нехцөлд тэдний зохиолуудын нэгүзэл санаа улам бүр эх оронч, шүүмжлэх чиглэлтэй болжбайв. Ардын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний үзэл санаааман зохиолын хамгийн том төрөл болох туул ьд хүртэл хүчтэйтусгалаа олсом нь Парчингийн уран бүтээлээс тодорхой байна.Парчин Манжийн дарлагчдыг эсэргүүцсэн тэмцэлд rap бие,уран бүтээлээрээ шууд оролцож явжээ. Парчин 1912 ондХовд хотыг Манж-хятадын цэргээс чөлөөлөх тулалдаандоролцож «Бум эрдэнэ» гэдэг туулийгтулалдааны емнөхенмонгол цэргүүдэд маш чадамгай хайлан өгүүлж цэргүүдийнурам зоригийг оргилуулж явснаас гадна 1913 онд эрдэмтэнБ.Я.Владимирцовын дурдсанаар Ховд хотыг харийн булаанэзлэгчдийн цэргээс чөлөөлсөн тухай багахан хэмжээнийтууль зохиосныг олон түмэн их шагшин магтаж байжээ1. Эцэг өвгөөс гурван үеийн сайн хуурч удамтай Лувсан болСэцэм хан аймгийн Үйзэн гүнгийн хошууны Баруун ар отоггтөрсөн бөгөөд түүний уран бүтээлийн эхний үе Монголынхаамт улсын үед хамаарч байгаа юм. Лувсан, ардын үлгэрийгуран сайхнаар хуурдаж хэлэхийн хамтад өөрөө ч мөн яруусайхнаар зохиодог байжээ. Монгол улсын үеийн ерөөлч үлгэрчид бол Монголын орчинүеийн шинэ уран зохиолыг зөгнөгсөд байжээ. Тэд, ардынэртний аман уран бүтээлийн улаа залгамжийг шинэ үедшилжүүлэн егсөн гавъяат хүмүүс болой. Монголын урлагт шинэ зүйл мөн үзэгдэх болжээ. Уранзураачдын зарим нь шашны зургийн номлолын журам горимыгшийдвэртэй зөрчин эвдэж, бурхан шашны сэдвээс халин гарч,жинхэнэ бодит амьдрал уруу улам бүр хучтэй тэмүүлэх болов.Тэр үеийн монголын уран зургийп бодиг үнэн байдлыгэрхэмлэх чиглэлийн төлөөлөгчид бол Б.Шарав (Марзан) (1869- -95-
  • 96. Монгол Улсын түүх V1939), Г.Дорж, Сономцэрэн, Жүгдэр зэрэг авъяас билэгтөгөлдөр зураачид байжээ. Энэхүү зураачид Монголынүндэсний зургийн урлагт бодит үнэн байдалд шүтэндулдуйдсан шинэ арга барил, шашны бус сэдвийг ;нэвтрүүлсэн хүмүүс мөн. Тэд, бурхан шашны зургийн хуучирсанхэвшмэл арга барилыг эвдэн, зураг хөргийг амьдралтай холбонбодит зүйлээс шууд дүрслэн зурж байжээ. Б.Шарав өорийнуран бүтээлийн нэг оргил болсон «Монголын нэг өдөр» гэдэгтом зурагтаа өерийн үеийн Монгол орны хүн амын олондавхаргын аж амьдралыг ажигласныхаа дагуу үнэн зөв, уранхошноор тольдон дүрсэлжээ. Шаравын энэ уран бүтээл монголзураач тэнгэр бурхны орноос амьдран буй хорвоо ертенцийнамьдралдаа эргэн бууж ирснийт харуулсан шинэ том үзэгдэлмөн болно. Шарав, Сономцэрэн нар хүний хөргийг бодит биеэсдүрслэн зурах чиглэлийг Монголынзургийн урлагтбуйболгожээ. Шаравын зурсан «Богд», «Эхдагина», Богдын багшнар Балданхачин, Лувсандондовын хөргүүд, 1919 ондСономцэрэнгийн зурсан «Түшээт хан Насантогтох»,«Түшээт хан1 Б.Я.Владммирцов. Монголо-Ойратскип героический эпос.Л., стр. 37.Насантогтохын хатан» зэрэг хөргүүд бол зөвхөн бурхдын элдэвдүрийг шашны номлолын зааврын ёсоор бүтээж байсан нөхцөлджинхэнэ бодит I хүнтэй адил төстэй хөргийг гарган ирснийхээ хувьдМонголын үндэсний [ з у р а г урлагийн түүхэнд огт шинэ зүйлболов. Г.Дорж, Жүгдэр нарын зураачдын уран бүтээлд шинэ,бүтээлч санаачилга багагүй үзэгдэх болжээ. !Жишээ нь: 1916 ондГ.Доржийн зурсан «Майдар» гэдэг өвөрмөц зургийг авч үзье. Энэзургийг үндсэндээ бурхны зургийн /дүрэм горимоор бүтээсэн боловчтүүид зураач еөрөө санаачлан бүтээсэн шинэ зүйл бас байгаа ньсонирхолтой. Зургийн гол дунд Майдар бурхны задарч явааг дүрслэи,эргэн тойронд нь майдар эргэх ёслолд оролцож байгаа олон хүнийгзурсны дотор зургийн зүүн гарын дээд талд монгол ноёд, хатдыг бараабологчдын хамтаар, доод талд нь энгийн харц ард, эрэгтэй эмэгтэйхүмүүсийг дүрслэн зуржээ. Бас өөр нэг зураг «Долоон хошуунаадам» гэдэг бүтээлдээ монголчуудын наадмыг үнэн байдалтайзуржээ. Дээрх зургууд уул зураач амьдрал ахуйг зрхэмлэх болсныггэрчилнэ. Ардын авьяаслаг урчууд ихэнхдээ сүм хийд, хаад ноёдынөргөөний гоёл чимэглэл хийх ажилд дайчлагдан ажилласаар лбайжээ. Жишээ нь: Богдын ордны дэргэд нэлээд тооны авъяаслагурчууд ажиллаж, бурхан тахилын чимэглэл, хатгамал, наамал,зураасан ба цутгамал бурхан голчлон бүтээж байжээ. Орос улстай эдийн засаг, соёлын харилцаа өргөжсөн учир, орчин цагийн соёл, техникийн шинэ зүйлүүд Монголд нэвтрэх ыь түргэн болжээ. Улсын чанартай зарим үйлдвэрийн газар (буу засах газар, цахилгаан гэрлийн хороо зэрэг) үүсэхийн зэрэгцээгээр, утасны хороо байгуулагдаж, Нийслэл Хүрээнд тавип дугаар бүхий ярьдаг утас бий болжээ. Мөн орчин цагийн монгол, орос хэвлэлийн хороо байгуулагдав. Орос, Монголын харилцаа өргөжин хөгжихийн явцад Оросоос орчин цагийн эмиэлэг нэвтэрч дэлгэрэх явдал нэлээд хүчтэй болов. Ер нь орчин цагийн эмнэлэг анх XIX зууны эцсээс -96-
  • 97. Монгол Улсын түүх Vэхлэн Орос орноос нэвтэрч эхэлсэн билээ. Монголчуудын дундялангуяа цагаан бурхны эсрэг тариа тун амжилттай байсан юм. XXзууны эхээр баруун Монголд цагаан бурхан өвчин хүчтэй гарахадХовдод байсан орос худалдаачин Ассановын эмч Ермолин Оросоостариа авчирч монгол хүмүүсийгтарьжбайжээ. Монгол улсын үедНийслэл Хүрээнээс гадна Ховд, Улиастай дахь Оросын консулынгазарт орон тооны тусгай эмч, бага эмч нар ажиллах болж, нутгийнхүмүүсийг мөн эмчилж байв. 1913 онд «Оросын УлаанЗагалмайтны нийгэмлэг» 1 , «Сохор хүмүүсийг тэтгэн хамгаалахПетербургийн нийгэмлэг» Монголд эмч нарын хоёр отрядыгявуулан ажиллуулж байв. Тэд Монголд амжилттай ажиллаж,монголчуудын гүн талархлыг хүлээж байжээ2. Моигол.ын засгийн газар Орос улстай хамтран «Монгол орныгшинжин үзэх тухай хэрэг шийтгэх хороо» гэдэг шинжилгээнийбайгууллагыг анх байгуулжээ. Уул хорооны дүрэмд тус орныхүн малын тоо, аж байдал,1 М.А. Ибрагимов, Б.Дэмбэрэл. Очерки поистории разиития здравоохранения МНР. М., 1977, стр. 26. : Мөн тэнд. тал 32-33.газрын баялгийн нөөц, зураг зохиох, тариалан, хадланболовсруулах газар зэргийг судлан шинжлэх ажлыг хийхболно гэж заажээ. Монгол орон, харийн ноёрхлоосангижирсны үрээр Монголын соёлд зарим нэг ололт амжилтгарсан боловч тэр нь цаашид батжин бэхжих нөхцөлбололцоо муутай хэвээр байжээ. Үүний гол шалтгаан ньМонголд феодалын хоцрогдсон харилцаа урьдын адилноёрхож, ард түмэн эрх чөлөөгөө олж авч чадаагүйгээсболжээ. -97-
  • 98. Монгол Улсын түүх Vмын нутаг дзэрДгёГТонуулын газар болон хувирч, улс орныамьдралын хэм рдагдав. -98-
  • 99. Монгол Улсын түүх V [Автономит эрхээ алдсанаар туурга тусгаар улсын үедардчилсан |үзэлтнүүдийн сэдэж санасан бүхэн талаарөыгөрч, монголчууд хүн шрөлхтний хөгжлөөс хол хоцорсонхэвээр үлдэх, үндэстний хувьд мөхөх |аюулдахиннүүрлэв^Харийн түрэмгийлэгчдийг эсэргүүцсэн үндэсний^эрх[чөлөө, тусгаар тогтнолын төлоө тэмцэн босох хүсэлэрмэлзлэлийг дагалдан нийгмийн гүнд оршиж байсан бусадзөрчлүүд илрэн гарч ирэв. Тэдгзэр [зөрчлүүдийн цар хүрээхарилцан адилгүй ч нийгмийн бүхий л давхаргын j дунд үлтэвчих байдлыг буй болгож, үндэсний хямралд хүргэв. ^Энэхүү хямрал нь гүнзгийрсээр улс орны цаашдынхувь заяанд ■ шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн 1921 оныхувьсгал гарах нийгмийн нөхцөл, ;тодорхой шалтгаанболжээД_Ийнхүү хувьсгал дотоодын хүчин зүйлээр боловсрогдож, гадны нөлөө, үйл ажиллагааны үр дагавраарнөхцөлдөн үндэс угсаа, эрх чөлөенийхөө төлөө тэмцлийнхэлбэрээр үүсэн гарчээ. j Нууц бүлгүүд үүсч, үйл ажиллагаагаа эхэлсэн нь.Монголын нийгэм бүхэлдээ түрэмгийлэн эзлэгчдийн эсрэг чиглэж, улс үндсээ хэмээсэн хэн боловч харийн дарлалаас ангижрах арга замыг эрэлхийлэх болов/> Алдагдсан эрхээ эгүүлэн олох үзэл бодол эрх баригчдынхүрээнд ч буй болж, автономитыгустгуулахад оролцогсодолонтүмэнд жигшигдэн,төрийн хэргээс хөндийрсөн бол, нэгхэсэг нь цэрэ/f сэм татан бэлтгэж, гадаад улсуудаастусламжолох, ДИУ-ын засгийн газар элч илгээн буулт хийлгэхийгоролдох зэрэг ажлуудыг үүсгэн хийж байв. Япон улсад гүн Гүррагчааг нууцаар томилон явуулж,америк худалдаачин Ларсонаар дамжуулан АНУ-тай холбоотогтоохыг хүссэн хэдий ч нөлөөнийхөө бүс нутгийг хувааж,эзэмшил эрхээ тогтоосон дээрх гүрнүүд Монголын асуудалднааштай хандах сонирхолгүй байв. Түүнчлэм Бээжинд очсонЖалханз хутагт ч төдийлөн тусыг олж чадсангү^СПЭрхбаригчдын хүрээлэлд Хатанбаатар Магсаржав, Жалханзхутагт Дамдинбазар, Дилав хутагт Жамсранжав, Да ламПунцагдорж, гүн Гомбо-Идшин нарын үндэсний үзэдтэй, эхоронч зорилготой лам, ноёдоос бүрдсэн бүлэг үүссэн ч тэд биедаан улс төрийн идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулах боломжгүйбайв. Ийнхүү эрх баригчдын оролдлогууд бүтэлгүйтэж үйлажиллагаа нь мухарджээ!/Энэ бүхэн нь улс торийн тэмцлийнтавцан дээр шинэ хүчин гарч ирэхэд нөлөөлөв.Бүх хүчнийдотроос хамгийн идэвхтэй, бодит хүч ыь бүлгэмийнхэнболов^СМонгол орны цаг терийн байдал туйлын ээдрээтэйболсон үед буюу 1918 оны эцэс, 1919 оны эхээр НийслэлХүрээнд нууц 2 бүлгэм буй болжээ. Тэдгээрт үндэсний эрхчөлөө хийгээд нийгмийн дэвшлийг эрмэлзсэн жижиг түшмэд,бичиг цэргийн албан хаагчид нэгдэж байв. <"Консульш бүлгэмийг^Их шавийн харьяат, Оросконсулын дэргэдэх орчуулагчийн сургуулийн монгол хэлнийбагш, шинэтгэгч үзэлтэн Д.Бодоо үндэслэсэн бөгөөд түүнд -99-
  • 100. Монгол Улсын түүх VД.Чагдаржав, Х.Чойбалсан, Д.Лосол, С.Жамьян,Жигмиддорж, Намсрай, Алтангэрэл, Бавуу, Баяр, Вачировнарын хүмүүс сэтгэлээр бататган мандуулж, үндэс язгуурыг алдахгүй сахих ба дотоод засгийг үнэн сэтгэлээр сайжруулан засамжилж, ядуу доорд ард түмний тусыг туйлаар бодох ба өөрийн дотоод эрхийг өнө үүрд сахиж, дарлах дарлагдахын I зовлонгүй аж төрехийг чухал болгоно»[|хэмээн тусгаар тогтнолоо сэргээх тэмцлийн үндсийг тодорхойлов. Тангаргийн бичгийн/2-6 ба 8-р зүйлүүдэд амь нас, эд хөрөнгийг щ хайрлан, шударга үнэнчээр намын хэрэгт зүтгэх, намын нууцыг хадгалах, ядуу доордсын тусыг ямагт дээдлэн олон ардад хориотой зүйлийг таслан зогсоох, намын эгнээгөргөтгөн, түүний зорилгыгтайлбарлан таниулахзэрэг зүйлийг тусгасан байв.1 Тус зөвлөгөөнөөс өөр нэгэн чухал шийдвэр гаргасан нь ЗОУ-аас тусламж хүсэх асуудлыг албан ёсоор тавьж хэлэлцүүлэн, төлөөлөгчдийг I тохоон томилсон явдал байв. ЗОУ-д одох төлөөлөгчөөр С.Данзан, Х.Чойбалсан нарыгэхлэн явуулахбөгөөдтэдний зардлыгнамын нехөдсайн дураар хуримтлуулан гаргахаар тогтжээ.|Үүний дараагаар тусгай зөвлөгөөнийгдахин хийж, МАН-ын тамга үйлдэн, 400 үгтэй гишүүдийн нууц; харилцааны бичиг зохиожээ} Намын нөхдийн ажлыг хуваарилж нэг хэсэг нь ЗОУ-ын байдлыг мэдэх, нөгөө хэсэг нь ноёд лам нар, хятад цэргийн I явууллагыг тандан шүүж хэлэлцэх, гуравдахь нь үндэсний дэвшилт үзэлтнүүдтэй холбоотогтоон, тэднийгөөрсдийн үйл хэрэгттатан оролцуулж I туслуулах, ЗОУ-аас тусламж гуйх хэрэгт Богд хааны тамга даруулах зэрэг ажлыг дагнан хариуцахаар болжээ. <£.С.Данзан, Х.Чойбалсан нар 1920 оны VII сард Хүрээнээсмордсоны дараагаар ЗОУ-д МАН-ын төлөөлөгчдийг нэмэнявуулахаар шийдвэрлэж, "^Д.Бодоо, Д.Чагдаржав нар эхлэн явж,дараа нь Д.Сүхбаатар, Д.Догсом, I Д.Лосол нар Богдын тамгатайбичгийг авч яаравчлан морджээ. МАН-ын төлөөлөгчид ДээдШивээнд ЗОУ-ын консул О.И.Макстенектэй, Дээд Үдэд I ОК(б)Н-ынСибирийн Товчооны гишүүн Б.З.Щумяцкий нартай тус тусуулзаж, тэднээр дамжуулан орчуулагч Ж.Цэвээн, Э.Ринчинонараар газарчлуулан 1920 оны VIII сард Эрхүү хотноо хүрч очжээ.Тэд Сибирь ба Алс Дорнод дахь ЗОУ-ын ГХАК-ын бүрэн эрхттөлөөлөгчийн орлогч Ф.И.Гапонтой уулзан Монгол орны байдал,өөрсдийн зорилгыгтайлбарлаж, а хятадын дарлалаас ангижирч,тусгаар улс болох тэмцэлдээ ЗОУ-аас тусламж I хүсч байгаагааилэрхийлэн Богдын тамгатай бичгийг өргөн барьжээ^ IФ.И.Гапоноос уул бичигтэй танилцсаны дараагаар «чухамардын | төлөөлөгчдийн зорьсон зорилго, тусламжийг аваад ямарзасаг байгуулах • хийгээд гадаадын дайсантай ямар аргаартэмцэх хэд хэчнээн зэр зэвсэг хүсэх...»2 зэрэг асуудлыгтусгасан бичгийг МАН-ын нэрийн өмнөөс бичихийгтөлөөлөгчдөд санал болгожээ. Тэр ёсоор тусламжийг намын | -100-
  • 101. Монгол Улсын түүх Vнэрээр хүлээн авахаа илэрхийлсэн бичиг үйлдэн, Монгол-Түвэдийнхэлтэст өгчээ.Тэвч монголчуудын хүсэлтийг Сибирь мужийн төвОмскт уламжилж, МАХН-ынтүүхэнд холбогдох баримтбичгүүд (1921-1940). I дэвтэр. УБ., 1966. тал 7. : Х.Чойбалсан, Д.Лосол, Г.Дэмид. Монгол ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсэн байгуулагдсан I товч түүх. 2 дахьхэвлэл. УБ., 1974. тал 297.улмаар төв засгийн газар шийдвэрлэнэ гэсний дагуу МАН-ынтөлөөлөгчид зорьсон хэргийн бүтэмж, ажлын шаардлагын дагуугурав хуваагдав. ) «Гадаад Монголын ардын намын төлөөлөгч нараас Орос улсынЗөвлөлт засгийн газар лугаа хэлэлцэх зүйлийг тэмдэглэсэн нь»хэмээх ажлын удирдамж бүхий С.Данзан, Д.Чагдаржав нарОмскоор дамжин Москвад хүрчээ. С.Данзан, Д.Чагдаржав нарГадаад хэргийн ардын комиссар Г.В.Чичерин, түүний орлогчЛ.М.Карахан, Цэргийн еренхий командлагч С.С.Каменев зэрэгЗөвлөлтийн удирдагчид ба КИГХ-ны ажилтнуудтай уулзаж,Зөвлөлт засгийн газарт хандан дараахь хүсэлтийг тавьжээ.Төлөөлөгчдөөс Монголын автономит засгийг сэргээн босгоххэрэгт «...Зөвлөлт засгийн газраас Ардын намын зорьсон хэргийгбүрэн дүүрэн бүтээх, Хятадын ардын намтай холбоо тогтооходтуслах, морьт цэргийн бүрэн зэвсэг тавин олгох, цэргийн сургагчирүүлэх, 6-7 сая лангийн мөнгөн тусламж үзүүлэх, хуучин засгийнгазрын сан ба гааль түрээс тэргүүтнээс хураасан Монголынхөронгө зүйлийг Гадаад Монголын шинэ байгуулах засгийн газартбүрмөсөн эгүүлэн олгох хэрэгт ЗОУ-ын зүгээс туслаж дэмжих»-ийг хүсчээ. МАН-ын төлөөлөгчдийн хүсэлтийг Зөвлөлт засгийнгазархүлээн авч тусламжийг үзүүлэхээ илэрхийлэхийн хамтад Монголорныг хятад цэргээс чөлөөлөх асуудлыг монголчууд өөрсдийнцэргийн хүчээр шийдвэрлэх ёстойг мэдэгджээ. Энэ завсар Д.Бодоо, Д.Догсом нар улс орны байдал, засгийнэрх баригчдын үйл ажиллагаа, нийгмийн сэтгэл санааг танданмэдэж, улс ундэстний хувьд нэр нөлөо бүхий ноёд лам нарындэвшилт хэсгийг өөрсдийн хэрэгт татан оролцуулах замаар намынэгнээ, үйл ажиллагааг өргөжүүлэх үүрэг хүлээн 1920 оны IX сарын 2-р хагаст Нийслэл Хурээнд буцаж иржээ. Өгуүлэн буй үед[Хурээнийбайдал нэн хүндэрч хятад цэргийн эрхтнүүд улс үндсээ гэсэн хэнийгч болов мөрдөн мөшгеж, хувьсгалт байгууллагын гишүүн Жамъян,Жигмэддорж ба Хатанбаатар Магсаржав, МанлайбаатарДамдинсүрэн нарын зэрэг эх орончдыг хорьж байцаан, Богдгэгээнийг гэрийн хорионд суулгасан аюултай цаг мөч байв^Хятадынэрх баригчид «...Монголх1 нэвтрэх гэсэн большевик ба большевик бусхэн бүхнийг байцаан хянаж, тухай бүрдтүргэн илтгэи мэдэгдэжбайх»2-ыгХүрээ, Ховд, Улиастайн монгол захиргаанд чандлан тушааж,ЗОУ-д явсан 7 хүнийг барьж өгвөөс хүн тус бүрийн тоогоор түмэнтөгрөг шагнан егөх тухай зарлал бичгийг Хүрээний гудамжнаа эндтэндгүй наалдуулсан байлаа. Д.Бодоо, Д.Догсом нар Хүрээнд ирсэн даруйдаа намын нөхөрДэндэв, Дугаржав, Галсан нартай нууцаар уулзан Орост явсанхэргийн төлөвийг тодорхойлон айлтгал бичиг бичиж, Дэндэвээруламжлуулан Богдод толилуулсны хариуд Богдоос хятадын гартбаригдан, намын үйл хэргийг бүрмөсөн таслахаас сэрэмжлэхийг -101-
  • 102. Монгол Улсын түүх Vзөвлөжээ. Тэр ёсоор намын нөхөд Хүрээнээс гарч, орон нутагтүйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхээр шийдэж, Бодоо зүүн зүгт явсанхэдий ч Монголын зүүн хязгаараар нэвтрэн орсон1 Коминтерн ба Монгол. Баримтын эмхтгэл. УБ., 1996. тал 15. Л.Бат-Очир. Туүхэн үнэний эрэлд. Судалгааны огүүллийн түүвэр. УБ., 1999. тал 27.цагаантныУкналтаас нуугдах аргагүй болж, «Унгерн нарын дотоодбайдал,! шинж чанфрщ танин мэдэх, тэдний гараар гамингзайлуулах бодлогыш тавьж» 1 цагаантны цэрэгт оржээ. Д.Догсом Хүрээнд түр үлдэж Дугаржав, Алтангэрэл нарынхамтаарулс орны болон Хүрээний байдлын тухай мэдээгД.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан, Г Эрхүү хотын «Дорно зүгийн ардуудлугаа холбогдох хэргийг эрхлэх хэлтэсш болон Хиагтад суусаннамын нөхөд Балмасуу, Пунцаг нарт нэвтрүүлхИ байжээ2. Гэвчцагийн байдлын улмаас мөн л Хүрээиээс гарч өөрийн нутаг! Сэцэнхан аймгийн Далай вангийн хошуунд очиж, тэнд нууцаар ажиллажибайсан А.Шарав, Н.Наваан нартайхамтрахболов. Бусад нөхөдМ.Дугаржав,I Б.Намсрайжав, Д.Юмтаров, Балсанов нарД.Бодоогийн удирдлагаар. Унгерний цэрэгтдайчлагдсанмонголчуудын доторухуулга хийх, цагаантны! цэргийн талаартагнуулын мэдээ цуглуулах, дамжуулах ажлыг гүйцэтгэж байв.Тийнхүү Хүрээн дэх намын нехөд цаг үеийн бодит нөхцөл шалтгааныулмаас салж ажиллах болсон хэдий ч өөрсдийн хөрөнгө хүчиндтулгуурланИ МАН-ын эгнээг хэд хэдэн газар өргөтгөх, ЗОУ-додогсдын үйл хэрэгттус болох бүхий л ажлыг бололцооны хирээрхийж байв. Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар Эрхүү хотноо үлдэж, Хүрээнийнөхөдтэй I харилцан, Москвад одогсдоос мэдээ хүлээн суухынхамтад Коминтерн ба ОК(б)Н-ын орон нутгийнбайгууллагуудын ажилтай танилцаж,] И.Ф.Гапоноордамжуулан улаан цэргийн дарга нарын сургуульд түр суралцаж,цэргийн тактик, зэвсэг техниктэй танилцсан ажээ. /Тэдэн дээр тунудалгүй Омскоос Д.Лосол эргэж иржээ. Төлөөлөгчдийн энэ хэсэг (Ж(б)Н-ын Сибирийн товчооныМонгол-Түвэдийн хэлтсийн ажилтнууд болон V армийн хэвлэхүйлдвэрийн ажилтан Я.Гашек* нарын туслалцаатайгаар«Монголын үнэн» сониныг хэвлэн гаргахад идэвхийлэноролцжээ] Сонин гаргах асуудлыг Б.З.Щумяцкий нар I ихээхэндэмжиж «Гадаад хэргийн ардын комиссар Г. В.Чичеринд цахилгаан Iутас илгээж, тусламж хүссэний дүнд цаас сэлтийг Москвагаас, чулуунбарыг I Казаниас авчирч монгол хэл дээр сонин гаргах болжээ»3.«Монголын үнэн» нь МАН-ын бодлогыг ард олонд тайлбарлантаниулах, харийн эзэрхэгчүү-дийн үнэн нүүр царайг илчлэх, улсорноо чөлөөлөх тэмцэлд эх оронч хүчнийг t нэгтгэх зэрэг хувьсгалынстратеги, тактикийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд чухал үүрэггүйцэтгэжээ. Тийнхүү Эрхүүгийн хэсэг тус хотноо дервөн capгаруй хугацаанд байхдаа МАН-ын төлөөлөгчдийн 1920 оны VIIIсарын 24-ний өдрийн зөвлөгөөнөөс оногдуулсан үургийгамжилттай биелүүлжээ. Төлөөлөгчдийн эдгээр хэсгүүдийн үйл хэрэг бүтэмжтэйболоход Б. Пүнцаг тэргүүтэй Хиагтын нөхдийн үйл ажиллагаа зохих -102-
  • 103. Монгол Улсын түүх Vдөхмийг үзүүлсэн юм.1«Умард, өмнөдөд харилцан нэвтрүүлэх»үүрэг хүлээсэн Б.Пунцаг, Хиагтын цахилгаан мэдээний газаражиллаж байсан Ж.Цэвээн, С.С.Борисов нарын тусламжтайгаарХүрээ, Хиагтын хооронд холбоо барих, нууц түлхүүр12 Л.Бат-Очир. Бодоо сайд: үзэл ба үйлс. УБ., 1991. тал 7. Үнэнсонин. I988-XII-4. №231; 1990-IX-25. №226.* Чехийн нэртзохиолч.3 Д.Даш. Борис Захарович Шумяцкий. УБ., 1987. тал 31. шуурхайлах, улмаар түүнийг эхлэх нөхцөл бүрдэв. Ардын журамт цэрэг байгуулагдаж, Хиаггыг чөлөөлсөн шЦМонголын хувьсгалчид 1920 оны XII сарын 19, 1921 оны 1сарын 18, 19-нд хийсэн зөвлөлгеөнөөрөө хил орчмын цэрэгулс төрийн байдлыг судлах, зэвсэгт хучийг бүрдүүлэхасуудлыг хэлэлцээд,т Хиагтын 50 цэрэг, Түшээт хан аймгийнЭрдэнэ ван, Сумъяа бэйсийн хошуудаас эхлэн цэрэгэлсүүлэх ажлыгхийхээр тогтжээ. Цэрэг элсүүлэхажлыгтүргэтгэх зорилгоор цэргийн хэрэгт боловсорсонД.Сүхбаатарт уг ажлыг дагнан хариуцуулавЗ Ажил төрлийн хуваарилалтын дагуу Д.Сүхбаатартэргүүтэй хэсэг Хиагтын зүүн харуулуудад, Х.Чойбалсан,Д.Чагдаржав нар Сумъяа бэйс, Дайчин ван, Хатанбаатарвангийн зэрэг хошуудад ажиллан Хиагтын 50 цэргийн даргаБ.Пунцагтай холбоо барьж цэрэг элсүүлэх ажлыг зохионбайгуулжээ. 1921 оны II сарын 13-нд Хяраан харуулд хүрч ирсэнД.Сүхбаатар нар харуул занги Дамдинсүрэнтэй уулзан,өөрсдийн зорилгыг таниулан тайлбарласны дүнд Уялга,Хүдэр харуулаас нийтдээ 19 хүн цэрэгт элсэж,. Хяраанхаруулын занги Дамдинсүрэнгийнд ирж хуарагнасан ньАрдын намын цэрэгт элсэгчдийн түрүүч болов. { Мөн үеэр Хиагтад байсан Б.Пунцаг, Далай нар өөрсдийнэлсүүлсэн цэргийг авч II сарын 17-нд хил нэвтрэн, ДээдШивээнд очжээ. 1 1921 оны II сарын 21-ндД.Сүхбаатартэдгээрцэргүүдийгнэгтгэн нэгэн хороо болгож, даргад Б.Пунцаг,цэргийн ламд Ц.Хасбаатар, пулемёт бууны даргад «бегтөр»хэмээх Дамдинсүрэнгтохоон томилжээ. Энэхүү анхны хороо нь31 хүнээс бүрдэж байв. Мөн үеэр Х.Чойбалсан, Д.Чагдаржав нарын үйлажиллагааны дүнд Сумъяа бэйсийн хошуунаас элссэнО.Цэрэндорж даргатай 50 гаруй цэрэг Эрээнд, Базарсадзангиар захируулсан Эрдэнэ вангийн хошууны 70 цэрэгЭрээний аралд байрлаж байгаад I I I сарын эхээр Алтандочжээ. Тэдэнтэй Хяраанаас Б.Пунцагийн цэргүүд ирж -103-
  • 104. Монгол Улсын түүх Vнийлснээр Алтан нь ардын намын цэргийн байрлах гол түшицгазар болов. Гуравдугаар сарын эх гэхэд цэргийн тоо 400 гаруйдхүрчээ. 1921 оны I I I сарын 1-3-ний зөвлөлгеөний хоёр дахь өдрийнхуралдаа-наас цэрэгнэмэн элсүүлжхүчийгзузаатгах, «Ардыннамын цэргийн хэргийг захирах газар»-ыг байгуулахасуудал хэлэлцжээ. Штабыг 5 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээрбайгуулахаар тогтсоны дагуу 3-ыг МАН-аас, 2-ыг ньКоминтерноос томилогдсон хүмүүсээр бүрдүүлэхээр тогтож,Цэргийн ерөнхийдД.Сүхбаатар, гишуүдэд С.Данзан,Н.Билигсайхан нарыгсонгожээ. Н.Билигсайханд бичиг хэргийгэрхлүүлж, С.Данзанг түр сонгосон бөгөөд зохих хэлтсүүдийгбайгуулах, дагаж мөрдөх зааврыг зохиох, КИ-нээсшаардлагатай хүмүүсийг урьж ажиллуулахаар болжээ»1. Улмаар цэргийн штабын гишүүд оролцсон МАН-ын ТөвХорооны өргөтгөсөн хурал I I I сарын 6, 7-нд болж, штабынгишүүнд түр сонгогдсон Данзангийн оронд цэргийн хэрэгтдадлыг олсон бэйс Л.Сумъяаг томилсонI "Монголын хувьсгалчдын түүхт зөвлөлгөөн". УБ., 1996. тал 5.байна^ 5С |Даашид цэрэг элсүүлэх ажлыг шуурхайлан явуулжцугларсан цэргш! ү>Алтан, Хужир нуга, Эрээнээс Сэлэнгэ мерний баруун гарторших Ханым д(хөндий/Шар хад хэмээх газар шилжүүлэн 4 хороонд хуваанбайрлуулжээ] б11921 оны I I I сарын 10-нд хийсэн зохион байгуулалтаар цоохорцэргиш! птэргүун хороо болгож даргад Б.Пунцагийг хэвээр, бэйс Л.Сумъяагшихошууны цэргүүдийг хоёрдугаар хороо болгон даргад захирагчО.Цэрэндорж] узүүн харуулуудын цэргийг гуравдугаар хороо болгон даргадДүйнхорындя хлам Ц.Хасбаатарыг, Эрдэнэ вангийн хошууны цэргүүдээрдөрөвдүгээр хощбайгуулан даргад занги Ч.Базарсадыг тохоож ангийн дарганарт Нанзау иСодномдаш, Дамдинсүрэн, Бумцэнд, Бальдир, Тохноонарыг тус тус| хтомилжээ. Үүний хамт «Суртлыг номлогч»-ийн орон тоогбуй болгож!ухуулга, улс төрийн ажлыг эрхлэх тэрхүү албан тушаалдХ.ЧойбалсанЖ ;Ц.Дамбадорж нарыг тохоожээ. J < Ийнхүү нийт цэргийг хороо, ангид хуваарилан зохионбайгуулсш дараагаар I I I сарын 12-нд ардын цэргийн штабыгнэгэн адил шинэчлэн! даргад П.И.Литвинцев, туслахадЛятте, Беретти нарыг, дэд жанжищ! Л.Сумъяаг тохоонцэргийн нэрийг «Ардын журамт цэрэг» хэмээн өөрчлөн!нэрлэхээр тогтоох тухай тушаалыг хороо ангиудадхүргүүлжээ»1. Дээрх! өөрчлөлтөөр цэрэг нь АТЗГ-ын мэдэлд -104-
  • 105. Монгол Улсын түүх Vшилжин захирагджээ. Ардын журамт цэргийн олонх нь Түшээт хан аймгийнхошуудын! харъяат бөгөөд хувийн уналга морь, зэрзэвсэгтэйгээ цэрэгт сайн дураарI элсэгчид байв. Өгүүлэн буй үед МАН, АТЗГ-аас цэргийг сургах, хэрэгцээтзүйлээр! хангах, байлдааны бэлэн байдлыг дээшлүүлэхэдонцгой анхаарч иржээ. Эл ажлыг ЗОУ-аас уригдан ирсэн сургагчнар ба Богд хаант Монгол улсын үеийн I дадлага туршлагатайцэргийн дарга нар удирдан явуулж байжээ. Хиагтын байлдааныг хүртэл журамт цэргүүд өдөрт 2-3удаа бэлтгэл сургууль хийж, гар бөмбөг шидэх, зэвсэгтэйхарьцах, дайрах нуугдах зэрэг байлдааны арга техниктсуралцаж байжээ. Харин АЖЦ-ийн анхны хороодын I байрлажбайсан газар орон, цаг үеийн нөхцөл, сум хэрэглэлийнхүрэлцээ, мөн түүнчлэн цэргүүдийн буу эзэмших, хэрэглэхөндөр чадварыг харгалзан буудах дасгалыг тэр бүрийхийдэггүй байсныг тэмдэглүүштэй. Сургалтын зэрэгцээгээр АЖЦ-ийг зэр зэвсэг, агт морь,бусад хэрэгцээт зүйлсээр хангах ажил шаргуу хийгджээ.Цэргийг зэвсгээр хангах зорилтыг тусламжийн зэвсгээрхангах, хувийн зэвсгийг хэрэглэх, олзны зэвсэг ашиглахгэсэн 3 үндсэн замаар шийдвэрлэснээс гол хэлбэр нь ЗОУ-ынзүгээс үзүүлсэн зэвсэг хэрэгслийн тусламж болно. Анхланцэрэгт элсэгчдийн багагүй хэсэг нь хувийн буутай иржбайсны зэрэгцээгээр бүр Хиагтыг чөлөөлөхөөс өмнө гаминцэрэгтэй хийсэн жижигтулаан болон хэсэг бүлгээр явсан хятадцэргийг устгах явцад АЖЦ нь бага бус зэвсэг хэрэгсэл олзлонавч ашиглаж байжээ. Тухайлбал Шаамарын Шар тохойд I I Iсарын 10-нд хятадын 100 гаруй цэрэгтэй Д.Сүхбаатар,Л.Сумъяа нарын цэргүүд байлдан |1 Хувьсгапт улаан цэргийн бодлого. 1928, №4.тал 31-32.50 гаруй гаминг алж, 2-3 хүнийг амьдаар баривчлан, авч явсанзүйлээс шар үхэр хориод, тэрэгтэй морь арваад, уналгын морь,буу сэлэм тус бүр дөчөөдийг олзолжээ1. Энэ бүхний дүнд Хиагтынтулалдааны өмнө цэрэг бүр 150 сумтай буу, нэгээс хоёр морьэзэмшиж, хороо, ангиуд хүнд, хөнгөн пулеметтой болсон байв. Тухайн үед АЖЦ-ийн зэвсэглэлд орос, хятад, япон винтов,бирдаан, усан баймлий, ямаан сүүлт, сисанли зэрэг нэлээд олонтөрлийн буу хэрэглэгдэж байжээ. Уналга, хүнс хэрэглэл, гэр майхны хувьд гол төлөв ард олнытусламжаар шийдэгдэж байв. Мөн худалдан авах замаар ч агтморьд, хүнс хэрэгслээр хангах болжээ. Зэвсэгт бослогод бэлтгэх ажлын нэн чухал хэсэг нь АЖЦ-ттэмцлийн зорилтыг ойлгуулах, тэдний улс төрийн бэлтгэлийгсайжруулан, хатуу сахилга батыг буй болгоход оршиж байв. Ардын намын суртлыг номлогч Х.Чойбалсан, Ц.Дамбадорж,улаан цэргийн улстөрийн ажилтан Г.И.Демко нар анги хороододбайнга ажиллан, тэмцлийн зорилго, цэргийн гүйцэтгэхүүргийгтайлбарлан таниулах, тухайн цагийн үйл явдлуудын талаартодорхой мэдээлэл өгөх, сонин хэвлэл унших зэргээр ухуулгасурталчилгааны ихээхэн ажил зохион явуулсан нь журамтцэргүүдээс эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд оролцох сэтгэл зүйн -105-
  • 106. Монгол Улсын түүх Vбэлтгэлийг хангахад чухал дөхөм болжээ. Ийнхүү 1921 оны II-1IIсарын тэрхүү богино хугацаанд монголын ард түмний тэмцлийн голхүч болох АЖЦ байгуулагдан улс төр, байлдааны бэлтгэлээ ханган,харийн түрэмгийлэгчдээс эх орноо челөөлөх тэмцэлд бэлэн болов.Энэ үед АЖЦ-ийн бие бүрэлдэхүүн нь улс төр, стратегийн чухал ачхолбогдол бүхий Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны үүргийг хүлээнавчээ. 1921 оны III сарын 6-нд Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэр гарч,цэргийн штабаас байлдааны төлөвлөгөөг бэлтгэн, цэргийгшилжүүлэн байрлуулав. Журамт цэргийн байлдааны бэлтгэл хангагдмагц урьд тогтсонёсоор хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг I I Iсарын 17-нд Троицкосавск дахь ЗОУ-ын ГХАК-ын төлөөлегчО.И.Макстенекээр дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсанэтгээд хориглосон олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь АЖЦ-ийнхувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж,ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэнхэрэг байв. МАЖЦ-ийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжинД.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэнтэрхүүбичигт: «...Монголын Хиагтхотноо бүхий хятад цэргийн захиралд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолонявуулах учир. Манай Монгол ардын журамт цэрэг, Хиагт хотыгшууддайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтныамийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбишбудлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танайхарьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыгхамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сай-наар зөвшөөрөнхүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан1 Хувьсгалтулаан цэргийн бодлого. 1928 он, №3. тал 51-52.хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно. с Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээхболбоос манай £ Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй,үүнд сүйтгэсэн зэрэг.аливаа ! буруу явдлыг танай газар цөмхүлээвээс зохино» хэмээжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай АЖЦ-ийншаардлагыг хятадын тал хэрэгсээгүй учир 1921 оны I I I сарын17-ны орой АЖЦ-ийн хороод Алтангаас хөдөлж, Ханынхөндийгөөр өгсөн шөнөжин явсаар ШВ : сарын 18-ны өглөеХиаггад тулж очжээ. Энэ үед Хиагтад хятад цэргийн 25; :дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй морьт хороо, 40 хүнбүхий хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй 1, 2дугаар морьт хороод, Ивцэгба Хиагтын хооронд 300 хүнтэй 4дүгээр хороо, Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо буюу1940 цэрэг»2, 12 пулемёт, 7 их буу байв. Хятад цэргийни энэхүчний эсрэг 400 орчим хүнтэй, 2 их буу, 4-5 пулемёт болонбуудлагынВ бусад зэвсгээр зэвсэглэсэн АЖЦ-ийн ангиудсөрөн зогсож байв. Байлдааны төлөвлөгөө ёсоор цэргийн удирдлагаасхороо, ангиудыгI гурван бүлэг болгон газар дээр ньбайрлуулж, Ширээ бурхны сүм хэмээх газар пулемётбуунуудыг зоосон ба хотыг баруун, баруун хойд, хойд талааснь довтлохоор зохицуулжээ. Хиагт хотыг чөлөөлөх байлдаан хятад цэргийн харуулын 2 -106-
  • 107. Монгол Улсын түүх Vхүнийг буудан I хөнөөснөөр эхэлжээ. Журамт цэргийн анхныдовтолгоо амжилттай өрнөж, I хотын дотроос хятад цэрэголноор зугатан гарч, цэргийн эрхтнүүд нь Оросын I хилийн зүгхамгаалал эрэн оджээ. Гэвч хятадын морьт цэргийи-эсэргүүцэл үргэлжлэн, ширүүнээр дайрч байсны улмаас сумхэрэгсэл t-ть дууссан АЖЦ-ийн хүчин мөхөсдөж, үдийн хирдхотоос холдон ухарчээ. Энэ довтолгоош I монгол цэргээсалагдсан 7, шархадсан 6 хүн байв. Сум хэрэгслээ татаж, 2 их бууг авчран галт байрэзлүүлсний дараа оройн I 4 цагийн үед АЖЦ хоёр дахь удаагаадовтолж, их бууны галын дор хороо I ангиуд амжилттайдавшин, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд дайсан Iэтгээд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан явжээ.Шөнө харанхуй I болмогц гал зогсоожээ. Хиагтын байлдааны ажиллагааг улаан цэргийн сургагчнар Эрээн нарсны нуруун дахь хянах байрнаас ажиглажбайсан бөгөөд АТЗГ-аас хотод орох хугацааг хойшлуулахтухай мэдэгдэн ирсэн ёсоор жанжин Сүхбаатар хотын гадуур90 цэргээр харуул манаа тавьж хоноод, маргааш өдөр нь I I Iсарын 19-нд өглөө эрт хотод оржээ. Хиагтын ойр орчимдГ.Бумцэнд, Д.Нанзад нарын удирдсан цэргүүд гаминг хөөнбайлдаж багагүй хохирол учруулжээ. Үүгээр АЖЦ эх орноочөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. [_Хүн хүч, зэвсгийн хувьд өөрөөсөө хэд дахин илүүдайсныг хохирол багатайгаар ялж дийлэхэд ардын журамтцэргийн зориг хүч, байлдах чад-вар, Д.Сүхбаатар тэргүүтэйцэргийн дарга нарын удирдах авъяас гол үүрэг1 Сүхбаатар. Баримт бичгүүд. УБ., 1983. тал 32-33.2 Ц.Самдангэлэг. "Монголын ардын арми үүсэжбайгуулагдсаны товч түүх" ( 1921-1924). УБ., сан бол нийгмийндоод хэсгийнхний хувьд тэмцлийн зорилго илүү тодорхой байлаа. Үнэхээртусгаар тогтнолын жилүүдэд эрх чөлөөний амтыг мэдэрсэн монголчуудхарийн дарлалд дахин орохыг огтхон ч хүсээгүй бөгөөд улс үндэсний эрхашгийн үүднээс нийтээрээ эвлэлдэн нэгдэх болжээ. Цаг үеийн шаардлага нийгмийн хүчний харьцааг МАН-д ашигтайгаарэргүүлсэн нөхцөлд тус намаас эх оронч, дэвшилт үзэлтнүүдээр өөрийгөөхурээлүүлж, тэдний нэр хүнд, хөрөнгө хүчинд тулгуурлан тэмцлийнзорилгодоо хүрэх бодлогыг баримтлав. Эрх чөлөөний төлөө тэмцэлдундэсний хэмжээнд эвлэлдэн нэгдэх энэхүү бодлого нь намын анхныбаримт бичгүүдэд тусгалаа олжээ. ЗОУ-д очсон МАН-ын төлөөлөгчдөөс 1920 оны VIII сарын 29-нд(Ж(б)Н-ын Төв Хорооны Сибирийн товчооны Дорно дахины ард түмнийсекцийн Монгол-Түвэдийн хэлтэст өргөсөн бичигт өөрсдийн зорилгоо«...сонгох тушаалтан буюу түшмэд зэрэг нийгмийн бусад давхраандтүшиглэн харийн эрхшээлээс гарч, хутагтыг хаан ширээнд өргөмжлөх»1хэмээн томъёолж, үндэсний эвслийг буй болгох зорилгоо намын бодлогынтөвшинд дэвшүүлэн тавьсан байв. Улмаар МАН-ын анхны мөрийнхөтөлбөрт «хэрэв Монголын өөр суртлын намууд гарч ирээд манай хоёрзүйл хэрэгт тусалмаар аваас мөнхүү тэдгээр намууд лугаа тухай бүр хэлэлцэнхучин хавсарсугай...»2 гэж заасан нь нам, хувьсгалт хүчний бодит-боломжоос^шалтгаалан МАН нь нийгмийн бусад хэсэг нам бүлэгтэй түр -107-
  • 108. Монгол Улсын түүх Vхэлэлцэн тохирч, тэдний хүч хөрөнгөд тулгуурлан эх орноо чөлөөлөхтэмцэлд хувъсгалын тодорхой шат-ны зорилтыг хамтран шийдвэрлэхээилэрхийлсэн хэрэг байв. Гэвч өгүүлэн буй үед МАН-аас үндэсний хувьсгалд дэвшүүлсэнзорилт нь Монголын ард түмний нийтлэг хүсэл эрмэлзлэлийг илэрхийлжбайсан учир түүнээс өөр нам улс төрийн хүчин тэмцлийн тавцан дээр гарчирээгүй юм. Харин барон Унгерний цэрэгт албадан дайчлагдаж,хууртагдан мэхлэгдэгсдийн зэрэгцээгээр Богд гэгээний зарлиглүндэнгээр захирагдсан багагүй цэргийн хүч байсан нь монголчууд өвөрхоорондоо тэмцэлдэх аюулыг буй болгож болзошгүй байв. Иймд МАН-аас нийгмийн сэтгэл зүйд бий болсон таатай нөхцөл байдалд тулгуурланүндэсний эвслийн бодлогоо хэрэгжүүлэхдээ «Улс үндсээ чөлөөлж, шашинтөрөө мандуулах» уриан дор ухуулга сурталчилгааны өргөн ажил зохиохшаардлагатай байлаа. Энэхүү ажлын гол хэлбэр нь уриалга, тунхаг гаргах,үндэсний хэмжээнд нэртэй хүмүүстэй холбоо тогтоох, улмаар тэднийнэр нөлөө, хөрөнгө хүчийг ашиглах замаар үндэсний хувьсгалын хөдөлгөххүчийг бүрдүүлэх явдал байв. Өгүүлэн буй үед МАН-аас олон түмэндзориулсан ухуулах хуудас, уриа бичгийн олонхи нь харийн цэргийнэзлэлтээс ангижрах тэмцэлд нийтээр оролцохын учир утгыг ойлгуулахадчиглэгдэж байжээ. Бүр 1920 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд гарсан нэгэн уриалгад «...Монгол Коминтерн ба Монгол. Баримтынэмхтгэл. УБ., 1996. тал 24-25. МАХН-ын программ, дүрэм. УБ., 1980. тал 48.ард олон, хар, шар, эрдэмтэн түшмэд, уул үндсэн Монголын их хэрэг,яруу алдар, эрх чөлөөг хамгаалан эгүүлэхийг хичээн зүтгэмжлэхийг...»сануулсан^ байхад «Монголын үнэн» сонин «...манай Монголын ардтүмэн, түшмэд, ноёд, хутагт, хувилгаад, хуврагууд бүгдээр^нагдэнхамтарч Унгернийг илд мэсийн хүчээр арилгаггун...»2хэмээн(уриалж^,адщ. Намын нөхдөөс нөлөө бүхий томоохон ноёд лам нарт захидалболон бие хүн илгээж, тэдэнтэй холбоо тогтооход онцгой анхаарчажилласны дүнд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Хатанбаатар Магсаржав,гүн Гомбо-Идшин нарын зэрэгцээгээр хошуу нутгийн эрх баригчдыг чөөрийн талд татаж хамтран ажиллах болсон байна. Монгол орныумард хэсэгт хувьсгалчид хошуу ноён Сумъяа бэйс, Түшээт ханаймгийн эрдэнэ ван Намсрай, гүн Билигсайхан нартай холбоотогтоосон бол Ц.Хасбаатар нар алс баруун хязгаарын Дөрвөд аймгийнноёд Үнэн зоригт хан Содномжамц, Далай хан Түмэндэлгэржав нарынтуслалцаатайгаар хязгаар нутгийг цагаантнаас чөлөөлөх тэмцэлд ардолныг татан оролцуулж байв. Ийнхүү хувьсгалын хэрэгт томоохон ноёд дээд лам нараас оролцожэхэлсэн бол түшмэдийн давхрааныхны тэмцэлд нэгдэгсдийн багагүй хүчболж байв. Тухайн цагийн монголын түшмэд нь нийгмийн оюуны голхүч болж байсны хувьд оршин буй байгууллын мөн чанар, харийнтүрэмгийлэгчдийн хор холбогдлыг ойлгон мэдрэхийн хамт эрх чөлөө,дэвшил хөгжилд уриалан дуудсан хувьсгалчдын, МАН-ын үзэл бодлыгхуваалцах, цаг үеийн шаардлагыг хүлээн авах талаараа нийгмийн бусад jхүчнээс давуутай байсан нь тэдний тэргүүний хэсгийнхний үзэл бодлоорилэрч байв. Дэвшилт ардчилсан үзлийг тулгуур болгосон нэг хэсэг нь -108-
  • 109. Монгол Улсын түүх VМAH- | ыг бүрдүүлж, олон түмний тэмцлийг удирдаж, нийгмийн бусадхүчний, түүний дотор ихэс дээдсийн заримыг ч араасаа дагуулах болсонүед олон тоотой бус боловч нийгмийн идэвхтэй хэсгийн хувьдтүшмэдүүд нь хувьсгалыг талархан угтсан юм. Тухайн үед лам нарын зүгээс ч хувьсгалыг талархан үзэххандлага I өргөжиж иржээ. Шашин нъ тодорхой нөхцөлд тэмцлийнтуг байсаар I ирснийг дэлхийн түүх гэрчилнэ. Тэгэх тусмаа шашнынөлөө хүн ардын оюун санаанд үлэмж нөлөөтэй Монгол орны хувьд эрхчөлөөний тэмцлийн зорилт нь шашны нэр хүнд, түүнийг авранхамгаалах үйлстэй холбоотойгоор тавигдаж, «амьд бурхан» Богдгэгээн тусгаар тогтнолын билэг тэмдэг болж байсан нөхцөлд лам наролон түмний тэмцлийг дагах болжээ. ^§t Тухайн цагийн монголын лам нарын дийлэнхи олонхи нь ардолны j нэгэн адил үндэсний ба нийгмийн дарлалыг амсаж, харийнноёрхолын хүнд I хэцүүг нэгэн адил үүрэлцэж байсан нь тэднээсхувьсгалын хэргийг талархан I үзэх нэгэн шалтгаан байв. Чухам үүнийучир тэд үндэс угсаагаа хамгаалсан тэмцлийн ялалтыг бурханшашиндаа даатган хурал ном үйлдэх болсон3 төдийгүй, ядуу доод ламнараас АЖЦ-т элсэж, өвчтөн шархтан асрах, холбоо 1 Д.Даш. МАХН 1921 оны ардын хувьсгалынтөлөөтэмцэлд. УБ., 1971. тал 77. 2 "Монголынүнэн" 192ЫП-05.№4. ШУА-ийнТүүхийнхүрээлэнгийнномынсан(гарбичмэл. Ф-5.тал-139- 144. Хн-75.хуудас 187).харилцаа барих, хүнс хэрэглэл цуглуулах зэрэг арын албаны болонтагнуул туршуул зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулах хүсэлэрмэлзлэлтэй нийгмийн янз бүрийн анги давхраа нэгэн зорилгоднэгдсэнээр тэмцэл хөдөлгөөн нийт ард түмний шинжтэй болсонтедийгүй түуний эцсийн үр дүн, ялалтыг тодорхойлох гол хүчинзүйл нь байлаа. Энэ тухай «Ардын хувьсгалт нам нь цөөн тооны феодалэтгээдүүдээс бусдыг тухайлбал улс орны эзэн Богд гэгээнээсэхлээд Монголын нөлөө бүхий олон нийтийн санаа бодлыг,үндэсний эрмэлзлэлийг ашиглан өөрийн хойноос нэгтгэн дагуулжчадсан»1 хэмээн бүр 1921 оны II сарын эхээр КоминтернийАДНБДНГ-ын Тэргүүлэгчид ба Монгол-Түвэдийн секцийнхамтарсан хурлаар Монголын асуудал хэлэлцэх үед онцлонтэмдэглэж байв. Улмаар АЖЦ байгуулагдаж, Хиагтыг хятад цэргээсчөлөөлсөн мэдээ хошуу нутагт тархаж, ард олноос цэрэгт элсэх,хөрөнгө хүчээр туслах явдал улам өргөжив. Ардын түр засгийгбайгуулснаар үндэсний засаг төрөө хүрээлж, эрх чөлөөний тэмцэлдоролцох боломжийг буй болгов. Үүний хамт журамт цэргийн хийж бүтээсэн бүхэн хошуу нутгийнардолонд бодит үлгэр жишээ болж, тэмцэлд уриалан дуудаж байлаа.Тийм чучраас цагаантны эсрэг давшин ирж яваа АЖЦ, улаантанг найр тавинугтаж,тэдний талд элсэн орох нь түгээмэл үзэгдэл болжээ. Зарим нэгэнхошууныэрх баригчид хошуу нутагтаа цэрэг татлага зохион байгуулж байв2.Бүрэн -109-
  • 110. Монгол Улсын түүх Vбус мэдээгээр Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөөс өмнө МАЖЦ-ийнэгнээнд 1921оны IV-VI сард 370-аад хүн нэмэн элсжээ. Ийнхүү Монголын ардтүмэнулс орныхоо түүхэнд хүнд хэцүү цаг мөч тулгарсан 1дагт нийт олныгхамарсанхөдөлгөөн үүсгэж, дотоодын хүчнээ бүрдүүлсэн нь дотоодынэсэргүү хүчбуй болох замыг хааж чадсан төдийгүй гадаад yncfLiH тусламж авахэх үндэсболсон юм.| -^> Монголын тусгаар тогтнолыг дахин сэргээж, харийнтүрэмгийлэгчдээс эх орноо бүрэн чөлөөлсөн нь. Ардын журамтцэргийн анхньг ялалтын дараагаар АТЗГ, МАН-аас ард түмнийгцагаантны эсрэг тэмиэлд зохион байгуулахад бэлтгэв. Унгерний эсрэг тэмцэл бол хятадын дарлалаас ангижрахтэмцлээс хүнд хэцүү зорилт байв. Хятадын дарлалыг эсэргүүцсэнүзэл санаа монголын нийгмийн сэтгэлгээнд гүн ул суурьтайбөгөөд хятад цэрэг Монголын ард түмний тусгаар тогтнолыгүгүй хийснээрээ нийгмийн бүх хүчийг өөрсдийнхөө эсрэгчиглүүлсэн юм. Харин барон Унгерн хятад цэргийг хөөн зайлуулж,автономит төрийг босгон, Богдыг хаан ширээнд нь дахин залснаарнийгмийн тодорхой хэсгийг өөртөө татаж, монголчуудын эрхчөлөөний тэмцлийн хучийг тарамдуулах аюулыг бий болгов.Түүнчлэн хятадыг зайлуулсан сүр нөлөөгөөрөө түрий барьсантэрбээр Монгол орны энд тэнд хуралдсан цагаантны хүчийгнэгтгэх хэмээсэн нь тус орныг харийн хүчнийхоорондын тэмцлийн талбар болгож, ард олонд гамшиг зовлон авчрав.Эцэо! нь большевизмыг устгах хэнээрхэлд автсан тэрбээр МАТЗГ, АЖЦбайгуу-1 лагдаж, эх орноо чөлөөлөх тэмцлээ эхэлсэнд ихэд хорсон занаж,хувьсгалтИ хүчийг дарж устгахыг зорьжээ. Гэхдээ Унгерний гол давшилтаас өмнө журамт цэргийнангиуди цагаантны хэсэг бүлгүүдтэй тулалдаж эхэлсэн бөгеөд тухайн үедбайлдааным ажиллагаа Ахай гүн, Вангийн хүрээний чиглэлд явагдажбайв. Тус нутагт! АЖЦ-ийн «Баруун замын байлдааны анги» эхлээд дэджанжин Л.Сумъяа! (бэйс), дараагаар нь Х.Чойбалсангийн удирдлагаарЗэлтэр харуулын хилийн I комиссар Иванов-Римский болон Сибирийналдарт партизан П.Е.Щетин-1 киний отрядтай хүч хавсран цагаантанСухаревын эсрэг байлдаж байв. V сарын эцсээр 3000 цэрэг, 12 пулемёт, 6-8 их буу бүхий Унгерны 1-р| морьт бригад Баяр гүний цахар цэргийн хорооны хамт Хиагт-Троицко-1 савскийн чиглэлээр давшин ирсэн нь Монголын хувьсгалынтүшиц газрыг! хамгаалж байсан АЖЦ-т бодит аюулыг учруулав. Баяр -110-
  • 111. Монгол Улсын түүх Vгүний манлай анги I гол хүчнээсээ түрүүлэн давшиж, 1921 оны VI сарьгн 4-нд Цагаан даваан дахь I монгол, орос цэргийг довтлон, улмаар Ивцэгтбайсан 70 хүнтэй АЖЦ-ийн I хүчийг бут цохиж, VI сарын 6-ндАлтанбулагт довтолжээ. Байлдааны I ажиллагаа 3 цаг орчимүргэлжилж, жанжин Д.Сухбаатарын удирдсан 700 I орчим цэрэгАДБНУ-ын Сретенскийн 2 дугаар морьт бригадын моры ба ; явган 800орчим цэрэг, Читийн батарейн туслах хүчний хамт Баяр гүний 500-700цэргийг тосон байлдаж бут цохижээ. Шархадсан Баяр гүнг Гялааннуурын хойд дахь Цагаан суврага гэдэг газарт олзлон авсан ба зугатсанболон i мөн үеэр Хиагтын зүүн хойноос довтолсон Хараагийн Дарь эхламын цэргийг Ерөө гол хүртэл мөрдөн хөөжээ. Эдгээр нь АЖЦ-ээсцагаантны эсрэг хийсэн анхны томоохон байлдаан болно. Улмаар 1921 оны VI сарын дунд үе хүртэл Монгол, Оросын хилийнянз бүрийн хэсэгт довтолсон Унгерн ба Резухиний бригадынэсрэгАДБНУ-ын Сретенскийн 2 дугаар морьт бригад болон МАЖЦ нэгталаас, нөгөө талаас улаан цэргийн буучийн 35-р дивизийн 103-р бригад,307, 309; 312 дугаар хороод хавчин байлджээ. Монгол нутагтбуцаж орсонРезухиний цагаантныг Х.Чойбаяоан, П.Е.Щетинкиний нэгдсэн хүчмөрдөн хөөж, Модон хөлийн тосгоноос ухарсан Казаграндын цэргийгнэхэн байлдаж дийлжээ. Ийнхүү Унгерний гол хүч сарнин тархсанаарVI сарын 14-15-нд байлдааны гал түр зогсжээ. Чухам энэ үеэс Монголорныг цагаантнаас бүрэн чөлөөлөх тэмцлийг МАЖЦ улаан цэрэгтэйхамтран хийх болжээ. 1921 оны VI сарын 16-нд ОК(б)Н-ын Төв Хороо Унгернийцагаантныг бүр мөсөн бут цохин устгаж, хил хязгаараа аюулгүй болгохынтулд Монголд цэрэг оруулах шийдвэр гаргав. Уг шийдвэрцйн дагууЭрхүүд байрласан j-лаан тугт V армийн анги нэгтгэлүүдээс Монголдорох «Аялан байлдах корпус»-ыг бүрдүүлж, командлагчаар ньК.А.Нейманыг тохоожээ. Байлдааны телөвлөгөө ёсоор Нийслэл Хүрээг дайлаар мордохцэргийг 3 чиглэлээр хөдөлгөхөер шийдвэрлэж, Алтанбулаг-Хүрээнийгол чиглэлд Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын удирдсан АЖЦ-ийнморьт хороод,Кубанийн V морьт дивиз, 35-р буудлагын дивизийн 103-р бригаддивизийн дарга В.В. Писаревын; баруун чиглэлд Х.ЧойбалсангийнБаруун замын тус-гай анги, Улаан цэргийн 105-р бригад,К.К.Рокоссовскийн захирсан 35-р морьт хорооны нэгдсэн хүч105-р бригадын дарга бөгөөд комиссар Б.Р.Терпиловскийн;зүүн чиглэлд АДБНУ-ын Сретенскийн 2-р морьт бригад МАЖЦ-ын штабын дарга П.И.Литвинцевийн удирдлагаар тус тусдавшихаар тушаал авсан байна. Мөн түүнчлэн гол хүчний ар талыг хамгаалж, 104-р бригадыг П.Е.Щетинкиний хамт томилжээ. Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөөр 12 их буу, 156 пулемёт бүхий морьт, явган 9300 гаруй цэрэгтэй томоохон хүч хөдөлжээ. МАХЦ-ийг удирдах үүргийг Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарт даалгаж, Зөвлөлтийн улаан цэрэг ба АДБНУ-ын АХЦ-ийи анги нэгтгэлүүдийг ерөнхийлөн захирах эрхийг К.Л.Нейманд хүлээлгэсэн байв. Нийслэл Хүрээг чөлөөлөх үйл ажиллагаа богино хугацаанд амжилттай төгсч, VII сарын 6-нд их цэргийн тэргүүн ангиуд Хүрээнд орж, утасны хороо зэрэг чухал газруудыг өөрийн мэдэлд авсан ба V] I сарын 8-нд гол хүч МАТЗГ, НТХ-ны хамтаар иржээ. -111-
  • 112. Монгол Улсын түүх V Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн давшин яваа сургаар Хүрээний засгийн газрын Цэргийн Яамнысайд хэмээгдэгч Жигмид Жамбалоны захирсан цөөн тооны цагаан цэрэг Хүрээнээс зугадан одсоноор нийслэл хотыг аливаа нэгэн эсэргүүцэл, хохиролгүйгээр авсан хэдий ч их цэрэг аялан явах замдаа цагаантны жижиг анги, бүлгүүдтэй тохиолдон тухай бүр бут цохиж явжээ. Ийнхүү МАЖЦ ба түүнд хүчин туслан байлдсан улаан цэргийн ангиудын хамтын тэмцлийн дүнд засгийн эрхийг ард түмэн, хувьсгалт хүчний гарт шилжүүлэх бодит нөхцөл бүрдэв. 1921 оны VII сарын 9-нд МАН-ын Төв Хорооны өргөтгөсөн хурал болж, улсьш доторхи засгийн бух эрхийг АТЗГ-т шилжүүлэх шийдвэр гаргасан ба маргааш өдөр нь хуучин засгийн яамдын тамга хэргийг хураан авч, ардын байнгын засгийн газрыг байгуулав. Төрийн дээд эрхийг Засгийн газарт хадгалуулан, Ерөнхий сайдаар захируулах бөгөөд Засгийн газар нь Дотоод, Гадаад, Сан, Цэрэг, Шүүх гэсэн таван яамтай байхаар тогтож сайдуудыг томилжээ. Үүнд: Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад яамны сайдаар Д.Бодоо, Дотоод яамны сайдаар да лам Пунцагдорж, Цэргийн яамны сайдаар Д.Сүхбаатар, Сангийн яамны сайдаар С.Данзан, Шүүх яамны сайдаар бэйс Магсаржав нар тус тус томилогджээ. >_^ 1921 оны VII сарын 11-нд Богдыг хэмжээт эрхтэй хаандөргөмжлөн, ардын эрхтэй хэмжээт цаазат засгийг явуулах болсныголон түмэнд зарлан , тунхагласнаар Монгол оронд үндэснийардчилсан хувьсгал ялав. Нийслэл Хүрээг чөлөөлсний дараагаар Монгол орны төв хэсэгт цагаантны эсрэг тэмцэл үргэлжилж, VII сарын хорьдоор цагаантны бааз болж байсан Вангийн хүрээний чиглэлд байлдааны ажиллагаа явагдав. Тухайн нутагт Унгерн, Резухин, монгол гүн Сундуй нарын захирсан 4000 гаруй хүнтэй нэгдсэн хүчний эсрэг Монгол, Зөвлөлтийн 10000-аад цэрэг 1 "Монгол цэргийнтүүхийн товчоон" (1911-J990). Дэддэвтэр. УБ., 1996. тал 135. байлдаанд оржээ. VII сарын 16-наас эхэлсэн 4-5 хоногийн байлдааны явцад 2 нисэх онгоцоор хүч нэмэгдүүлсэн Х.Чойбалсан, П.Е.Щетинкин, К.К.Рокоссовский нарын захирсан Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн цохилтонд Унгерний гол хүч ялагдал хүлээн, барон Унгерн өөрөө амь хоохойлон зугатжээ. Цагаантны доторхи хагарлын улмаас VII сарын 7-нд Заяын хүрээн дээр атаман Сухарев хурандаа Казаграндыг буудан хороосон бол VIII сарын 17-нд гарсан хуйвалдааны үед генерал Резухин алагдаж, түүний цэргийн удирдлагыг хурандаа Хоботов гартаа авчээ.Түүнийг 800-аад цэргээ дагуулан Гуртын тавиланг чиглэн зугтсан үеднь хурандаа Дарьзавын захирсан АЖЦ-ийн хороо тосон байлдаж,ихээхэн -112-
  • 113. Монгол Улсын түүх Vхохирол үзүүлжээ. Дайсан этгээд Сэлэнгэ мөрнийг гатлах үед 100 гаруйхүнээалдсаны дээр тэдэнтэй хамт явсан П.Тогтох, Сэнгэев нарын 200-аадмонголцэрэг ардын журамт цэрэгтэй нийлжээ. Хожим нь Манжуурыг чиглэнявсанХоботовын 200 гаруй цэрэг Нийслэл Хүрээний замдД.Сүхбаатарынудирдсан цэрэгт бут цохигдон, цөөн хэсэг нь зүүн хязгаарт зайлангарчээ.Ийнхүү Монголын төв, умар хэсэгт байсан барон Унгерны нэгдсэнхүчбүрмөсөн задарч, түүний мэдэлд зөвхөн Сундуй гүний монгол цэрэгүлдсэнбайв. Унгерн 500-аад цэргээ авч Жалханзын хүрээний орчимиржбуудалласан үед, VIII сарын 21 -нд түүний эсрэг хуйвалдаангарчээ.Үргэлжийн хуйвалдаан, үймээнээс өөрийн цэрэгт үл итгэх болсонтэрбээрСундуй гүний монгол цэрэгтэй нийлсэн боловч маргааш өдөр ньтүүнийгСундуй гүн цэрэг Дэмид, Лувсан-Очир нарын хамт одоогийнХөвсгөлаймгийн Тариалан сумьгн төвөөс баруун тийш орших Зүлэгтийнголынэхний цутгал, Жаргалантын амны Гангын үзүүр хэмээх газарбаривчилжК.К.Рокосовскийн 35-р морьтхорооны нэгэн ангид тушаан өгчээ1.Үүгээрбарон Унгерны Монгол дахь үйл ажиллагаа төгсгөл болов. Хожим нь1921оны IX сарын 15-нд Новониколаевск хотноо болсон цэргийн шүүхээстүүндцаазаар авах ял сонсгож, мөн өдөргүйцэтгэжээ. 1921 оньг IV сараас VIII сарыг дуустал Монголын төв хэсэгт болсонбайлдааны ажиллагааны дүнд тус нутгийг цагаантнаас чөлөөлж чадав.Энэхүү байлдааны ажиллагаанд АЖЦ-ийн Баруун замын анги онцгойүүрэг гүйцэтгэв. Монгол орны төв хэсгийг чөлөөлсний дараа цагаантны эсрэгтэмцлийн талбар нь зүүн хязгаар болов. Манжуурыг зорьсон цагаантанбөөгнөрч, өмнө зүгээс Жодовжав амбаны цэрэг довтлон, Найданжавван, Баяр гүнгийн цэргийн үлдэгдэлтэй нэгдэн хүчээ нэмэгдүүлж байсантухайн үед дорнод хязгаарын байдал туйлын түгшүүртэй байв. Эл нөхцөлд АЗГ-аас зүүн хязгаарыг чөлөөлөх шийдвэр гарган зүүнхязгаарыг батлан тохинуулах цэргийг захирах сайдаарМ.Дугаржавыг, түүнтэй хамт хөдлөх АЖЦ-ийн хорооны даргадГ.Бумцэндийг томилж, хязгаар нутагт байсан Гомбо-Идшин гүнгийнмонгол цэргийн хүчинд тулгуур болгожээ. Үүний урьд гүн Гомбо-Идшинг АЗГ-ын Цэргийн яамны эрхэлсэн түшмэлээр томилсон тухайзахидлыг илгээсэн ба урьд АЗГ-т 1 Б.Ширэндэв. Монгол ардын хувьсгалын түүх. 2дахьхэвлэл. УБ., -113-
  • 114. Монгол Улсын түүх V1999. тал 288 Ийм нөхцөлд улс орны хөгжлийн зам, үр дүнг нэгтгэн дүгнэх,дараагийн бодлого зорилт, хөгжлийн чиг шугамыг тодорхойлохшаардлага тулгарчээ. Дайн, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт зэрэгт зүдэжцөхсөн ард олны урам зоригийг сэргээх, нийгэм-сэтгэл зүйн уурамьсгалыг харьцангуй эрүүлжүүлэх шийдвэрийг нам, улсынээлжит их хурлуудаас гаргах хэрэгтэй болсон байна. Энэ хэргийнучир 1939 оны эцсээр (XI cap) Х.Чойбалсан Сангийн яамны дэдсайдаар дөнгөж тавигдсан Ю.Цэдэнбал нарыг дагалдууланМосквад хүрэлцэн очжээ. Москвад Монголын нам, засгийнтөлөөлөгчдийг И.Сталин, Л.Берия, К.Ворошилов, В.Молотов зэрэгЗөвлөлтийн эрх баригчид хүлээн авч уулзжээ.1 Х.Чойбалсан нар МАХН-ын ээлжит X их хурал болон БНМАУ-ын 8 дугаариххурлын бэлтгэлийгхангах, тухайлбал, МАХН-ыншинэ программ, дүрэм, шинэ үндсэн хуулийн төслийгболовсруулах, Улаанбаатар хүртэл төмөр зам тавих, мах комбинатзэрэг зарим том объект барьж байгуулахад тусламж дэмжлэг авахзэрэг асуудал тавьжээ. И.Сталин нар МАХН-ын их хуралд Коминтерны төлөөлөгчочуулахаас бусдыг дэмжиж, ангийн дайсны эсрэг тэмцлийгцаашид үргэлжлүүлэх, Х.Чойбалсанг хамгийн дуулгавартай залуухүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүлэх, малыгөсгөх, үүнд малчдын малааесгөх сонирю1ыг дэмжих, малчдыг хөрөнгө чинээ харгалзанзохистойгоор ялгавартай хандах хэрэгтэй бөгөөд Монголд200 сая мал ч байж болно шүү дээ хэмээн зөвлөжээ.Төрийн сүлдэнд газар тариаланг бус юуны урьд малаа тусгахыгзөвлөөд ЗХУ-д 1940 оноос эхлэн хонь, тэмээний ноос ноолуурнэлээд олон тонныг нийлүүлэхийг хүсчээ2. Зөвлөлтийн удирдлага 1940 онд МАХН-ын Төв Хорбонд өөрййн-байн-гын зөвлөх сургагч Ю.Приходов, Засгийн газарт 1941 оноосН.В.Цапкин нарыг томилон ирүүлжээ. -114-
  • 115. Монгол Улсын түүх V 1940 оны 111 сарын намын IX их хурлаас хойш даруй 6 жилболсон бөгөөд намын удирдах дээд байгууллага нь хэрэг дээрээбүрэлдэхүүнгүй болсон үед МАХН-ын X их хурал Улаанбаатархотноо хуралджээ. Их хурал Намын ТөвХорооны улстөрийнтайлан(илтгэгч Х.Чойбалсан), мал ажахуйгхөгжүү-лэх бодлого зорилго(Ю.Цэдэнбал), намын шинэ программ, дүрмийг (илтгэгчхурал ЗХУ-ыг өндөр үнэлж магтаад, Зөвлөлттэй тогтоосоннайрамдал бол манай улсын гадаад харилцааны хэрэгг гол шyraм,зөв зам,түүнийг цаашид хөгжүүлэн бэхжүүлэх хэрэгтэйг заажээ. Их хуралулс орны хөгжил байдлыг дүгнэж, БНМАУ «хөрөнгөтний бусхөгжлийн зам дээр баттай зогсож авсан хэмээн найдвартайгаар хэлжодоо нэгэнт болно» хэмээгээд манай намын зорилго бол «...эзэрхэгтүрэмгий ба феодалыг эсэргүүцсэн хувьсгалыг туйлд нь хүргэж,тус улсын тусгаар тогтносон байдлыг цаашид тасралтгүй бэхжүүлэхба түүнийг хөрөнгөтний биш замаар хөгжүүлэх явдлыг хангахадоршино» гэж заажээ. X их хурал мал .Л.Бат-Очир. Х^ЧойбалсаигУБтт^ТбТТал 156. Бат-Очир ГХ.Чойбалсан. УБ., 1996. 156-ртал; Хорьдугаар зууны Монгол. УБ., 1995.тал74.аж ахуйг хогжүүлэх асуудлыг тусгайлан хэлэлцээд, «мал аж ахуйгхөга нь МАХН-ын тэргүүний гол зорилтуудын хамгийн чухлыннэг ньбол гэжээ. Малын тоо толгойг өсгөхийн хамт мал ажахуйгаас гарах үс i арьс шир, өөх тос, сүү шим тэргүүтнийгурсгалаар бус цаг тухайд хохиролгүй авч ашиглах ньэдүгээгийн эрхэм зорилт гэж заажээ.МАХН-ын X их хурлаар намын шинэ программ, дүрэм хэлэлцэжбаталжээ. Намын программд ардын хувьсгалын жилүүдэд тус орнынийг; эдийн засгийн хөгжилд гарсан үндсэн еөрчлөлтүүдийгдүгнээд, ард хувьсгал нь монголын ард түмэнд «капиталын ёсны бус» -115-
  • 116. Монгол Улсын түүх Vзамыг нээсэн гэж БНМАУ-ын ойрын жилүүдэд тавих үндсэн бөгөөдшийдвэрлэхзор гуудыг программд заахдаа: «тус орны улс ардын ажахуйг бүхий л ар хөгжүүлэн, ардын хөдөлмөрийн аж ахуйгөргөнөөр хөгжүүлэхэд улс дэмжих, хөдөлмөрчин ардуудаас сайндураар хамтран нэгтгэхэд улс туслах, машинаар өвс хадах моринстанцуудыг өргөнөөр хөгжүүлэх, оронд аж үйлдвэр тээврийгхөгжүүлэх, түүнээс капиталын ба эттээдүүдийг хязгаарланзайлуулах, хөдөлмөрчин олны аж байдлыг ухралтгүй дээшлүүлэх,түүнчлэн тус оронд шинжлэх ухаан ба техникийг бүхий л аргаархөгжүүлэх, хүн ардын үсэг бичиг ба боловсролыг дээшлүүлэхэдоршино гэжээ. Намын программд тус улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхдээ ул хоршоолол болон хувийн жижиг аж ахуйг өөрөөр хэлбэл олон хэвшлийг түшиглэх, ингэхдээ «... мөлжигч этгээдүүдийгхязгаарлах ба зайлуулах тийм бодлогыг тус намаас тавммой» 2 хэмээжээ. Программд бас намын удирдах роль, түүний аж ахуй, соёлын салбаруудыг зохион байгуулах чадварыг дээшлүүлэхийн хамт марксист ленинист онолын бэлтгэлийг эрс сайжруулах зорилтыг өндөр хэмжээц тавьжээ. «МАХН Маркс-Энгельс-Лениний сургаалыг ганцхан зөв шинжлэх ухаан гэж батлан үзэж, өөрийн ажилд удирдлага болгон явуулж, монголын ард түмний тэмцлийг чиглүүлнэ» 3 гэж программд онцлон заасан байна. Хэдий тийм боловч, намын программ, дүрмийн тухай илтгэлийг хэлэлцэх; явцад МАХН бол коммунист нам биш, чухамхүү ардын хувьсгалт нам мөн хэмээн үзэж байлаа.МАХН-ын их хурал намын программын хамт намын дүрмийгшинэчлэнбаталжээ. Их хурал Намын Тев Хороог байгуулж,тэргүүлэгчдээрХ.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал, Д.Дамба, Д.Доржпүрэв,Ж.Лхагвасүрэн,Ч.Сүрэнжав, С.Янжмааг, орлогчид Б.Дамдин, С.Магсар нарыг -116-
  • 117. Монгол Улсын түүх Vсонгож, 24 настай залyy Юмжаагийн Цэдэнбалыг сонгожээ.Ийнхүү Монголын улс төрийн амьдралд дөрвөд ястан, эдийн засагч мэргэжилтэй, малчин ардын хөвгүүн Юмжаахийн Цэдэнпил (Цэдэнбал) хэмээх нэгэн шижигнэсэн залуу гарч иржээ.Ю.Цэдэнбалыг Х.Чойбалсан еөрөө шилж дэвшүүлсэн үү. МАХН-ын пх, бага хургът, Тон Хорооны бүгд хурлуудьш тогтоол шнйдпэр. 2 хэсэг (1940-1966) УБ., 1956.тал 49. : МАХН-ын 10-риххурал. УБ., 1970. тал 374. Мон тэнд. -117-
  • 118. Монгол Улсын түүх V тодорхойлон заажээ. Үндсэн хуулийн 1-р зүйлд -118-
  • 119. Монгол Улсын түүх V тодорхойлохдоо: Найрамдах Монгол Ард Улс болбоос эзэрхэг түрэмгий ба феодалын дар, устггасан, цаашид нийгэм журамд дэвшин орохын учир улс орон хөрөнгөтний бус замаар хөгжуулэх явдлыг хангаж бүхий хөдөлмөрчин ажилчин, сэхээтэн) ардын тусгаар тогтносон улс мөн болно»1 гэж Үндсэн хуульд БНМАУ-ын улс төрийн үндэс нь хөдөлмөрчдийн ардын төлөөлөгчдийн хурлууд бөгөед тус улсын засгийн бүх эрх хурлуудаар уламжлагдан хот, хөдөөгийн хөдөлмөрчдийн мэдэлд гэдгийг заажээ. Үндсэн хуульд үндэсний ажилчин анги буй болж, нийгэм,улс төр амьдралд түүний эзлэх байр суурь тасралтгүй дээшилж,социалист нийт гардан байгуулж, манлайлах хүчин болохыгзохих ёсоор тусгажээ. Үн хуульд тус улсын эдийн засгийндотроос эн түрүүнд улс, хоршооллын өмнөх хуулиар бататганхамгаалахыг заасан байна. Үүнд: «Бүх газар, түүнийхөө доорхзүйлүүд, ой мод, ус ба тэдгээрийн баялаг, фабрик завод,төмөрлө боловсруулах явдал, төмөр зам, усан ба агаарынтээвэр, холбоо харилш хэрэгсэл, банк, машинаар өвс хадахстанц, улсын аж ахуйнууд нь өмч буюу нийтардын хөрөнгөмөн болно. Эдгээрийгхувийн өмчийнхөр болгож үл болно»2гэжээ. Үндсэн хуульд улсын өмч ба хоршоолсон өмчи хэлбэрийгялгавартайгаар хандаж тусгайлан авч үзжээ. Түүнд хоршооллөмчийн тухай заахдаа: «Хоршоолсон байгууллагууд баардын нэгдли нийгмийн газрууд нь бүх тоноглол, багажхэрэгсэл, тэдгээрийн үйлд; байгаа үйлдэхүүн, түүнчлэн сайндураар нэгдсэн хөрөнгө хогшил, мал,хөд аж ахуйн багаж зэвсэг,нийтийн барилгуудын хамтаар эдгээр хоршооло байгууллагуудба ардын нэгдлүүдийн өмч болно»-5 гэжээ. Чингэхдээхуви:өмчийн асуудлыг энэ үндсэн хуульд огт орхигдуулсан бусбайна. Энэ тус оронд 200 гаруй мянган жижиг хувийн аж ахуйбайснаас гадна хуви жижиг гар урлал, тариалан, худалдааэрхлэгчид байсан учраас тэднийэ ашгийг зүй ёсоор тусган -119-
  • 120. Монгол Улсын түүх Vилэрхийлж, «Ард иргэдээс мал ба хөдөө ажахуй багаж зэвсэгхийгээд үйлдвэрлэлийн бусад багаж зэвсэг, түүхий эд, меболовсруулсан үйлдэхүүн, орон сууц, хашаа, барилга, гэрхогшил, орлоо зэргийг (хувьдаа) өмчлөх эрх ба түүнчлэнхувийн емчийг өвлөх эрхий хуулиар хамгаална»4 гэж тодорхойзаасан байна. Түүнчлэн үндсэн хуульд иргэн бүхэн өөрийнмэдлэг чадвар, хөдөлмөрөө улс ардын аж ахуй, соёлмбайгуулалтын аль нэг салбарт дайчлан зориулж үйлажиллагаагаа явуулах ёстойг зааж БНМАУ-ын Үндсэн хуульд төрийн дээд эрхийг барих УлсынИх хурал Улсын Багахурал, Улсын БагахурлынТэргүүлэгчдийнбайгуулагдах xypaл хэм хэмжээ, гүйцэтгэх үүрэг, эрхлэххэргийг тодорхойлж, хуульчлан заа жээ. Түүнчлэн тус улсынгүйцэтгэн захирах дээд байгууллага болох БНМАУ* ын Сайднарын Зөвлөл, түүнд харьяалагдах газрууд, яамд, ороннутгийн 1 БНМАУ-ын Үндсэн хууль, түүнд холбогдох зарим актын эмхтгэл. УБ., 1972. тал 356захиргааны байгууллагуудын үусэн тогтох ёс, эрх хэмжээ, гүйцэтгэхүүрэг, явуулах ажлыг тодорхой хуульчлан зааж өгчээ. Үндсэн хуульдард иргэдийн эрх, хувьсгалт байгууллагыг хуулиар сахинхамгаалахад онцгой ач холбогдол бүхий газрууд болох шүүх,прокурорын үйл ажиллагааг тодорхойлон заажээ. Үндсэн хуульд «Ард иргэдийн үндсэн эрх ба үүргүүд» хэмээхбүлгийг тусгайлан гаргаж, манай хөдөлмөрчин ардууд бэлчээрийгунэ төлбөргүй эдлэх, эрдэм ухаан, бүтээлч хөдөлмөрөө улсын бүхийл хэрэгт зориулах, амрах, үнэ төлбөргүй эмчлүүлэх, сурах, тэтгэвэртусламж aвax, төрийн бүхий л хэрэгт тэгш эрх эдлэх, шашныг шүтэхбуюу эс шүтэх, нам, олон нийтийн байгууллагад эвлэлдэн нэгдэх,өөрсдийн гомдол саналаа аль ч байгууллагад тавих, чөлөөтэй үгхэлэх, хэвлэн нийтлэх, хуралдах жагсах эрхтэйг заахын хамт хэн ч -120-
  • 121. Монгол Улсын түүх Vхууль хамгаалах байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр иргэдийн эрхэндхалдах, баривчлах эрхгүй болохыг заажээ. Мөн иргэн бүр БНМАУ-ынүндсэн хууль, бусад хууль ёсыг биелүүлэн гүйцэтгэх, ажлын сахилгабатыг сахих, аж ахуй, соёлыг бүхий л талаар хөгжүүлэхэд авьяасхүчээ дайчлан алба хаах, эхорноо хамгаалах үүрэгтэйг хуульчлантогтоожээ. Үндсэн хуульд тус орны бүх ард иргэн нь яс үндэс ялгаварлахгүй,тэгш эрх эдлэхийг заагаад, яс үндэс ялгаварлах үндэсний дээрэнгүйбайдлыг ямар нэг хэлбэрээр гаргах явдлыг хуулиар залхаан тэмцэнэгэж заасан нь олон ястан угсаатны нэгдэл нягтралд интернационалччухал ач холбогдолтой болов. БНМАУ-ын Үндсэн хуульд тусорны эдийн засаг, улс төрийн байгууллын шинж, үндэснийонцлог,дэвшлийгбэлгэдэнтусгасан шинэсүлд тэмдэг, тугийгболовсруулан тодорхойлж тунхаглажээ. Учир нь хуучин сүлд тэмдэг,туг нь дээрх өвөрмөц шаардлагыг тусгаж чадахгүй болсон ажээ. Үндсэн хуульд анх удаа МАХН бол улс, нийгмийн бүхбайгууллагуудыг удирдан чиглүүлэгч үүрэгтэй гэж намын удирданчиглүүлэх үүргийг хуульчлан тогтоожээ. Үндсэн хуулийн энэхүүзаалт нэг нам - Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ноёрхлыгбэхжүүлэх, хэмжээ хязгааргүй болгохын үндэс болжээ. Улсын VIII их хурал Улсын Бага Хурлыг зохион байгуулж, БагаХурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар нэрт партизан, Сэлэнгэ аймгийнАлтанбулаг дахь хоршооны дарга Гончигийн Бумцэндийг сонгож,Сайд нарын Зөвлөлийг Х.Чойбалсангаар толгойлуулан байгуулжээ. Нам, улсын их хурлууд Х.Чойбалсанг магтан хүндэтгэх уурамьсгалын дунд болж, Х.Чойбалсан нарын бодож төлөвлөсөнтогтоол шийдвэрийг баталж, төлөөлөгчдийн гаргасан (магадгүйзориуд зохион байгуулсан ч байж болно) санал ёсоор үндсэн хуулийгЧойбалсангийн Үндсэн хууль гэж 1939 оны зөвлөлтийн Үндсэнхуулийг Сталины гэж нэрлэснийг дууриан тусгай тогтоол гаргасанбайна. МАХН-ын X, улсын VIII их хурлуудын шийдвэр, дүгнэлтийг -121-
  • 122. Монгол Улсын түүх Vсаяхан болтол улс төрийн зүтгэлтнүүд, намын үзэл сурталчид,судлаачид улс оронд социализм байгуулах чиг шугамыг дэвшүүлсэнмэтээр хөөргөн заавардаж байв. Гэтэл тэдгээр хурлын шийдвэр болон түүхэн бодитбайдлыг нар үзвээс социализм байгуулахыг шуудзорилт болгон нам, улсын их) заагаагүй бөгөөд улсорныг социализмын чиг дор (капиталист бусз явуулах,өөрөор хэлбэл үндэсний ардчиллын хүрээхязгаарj гүйцэтгэвээс зохих асуудлыг дэвшүүлсэнбайна. МАХН-ын X, улсын VIII их хурлын шийдвэрийгхэрэгжүүлэх ажил явагдаж байсан тэр үед 1939 ондэхэлсэн дэлхийн II дайн улам бүр өргөжиж байлаа.Европын олонхи улс орон Гитлерийн Германыэрхшээлд орж тэдгээр орны бүх нөөц баялаг дайныхэрэгцээнд дайчлагдах болжээ.Японы эрх баригчид Хасаннуур, Халхын голд цохигдсон ч сургамж авсангүй мөндайнд шургуу бэлтгэж байжээ. 1930-аад оны эцсээсэхэлсэн Монголын Манжго-гийн хилийг нарийвчлантогтоох тухай Зөвлөлт-Монгол ба Япон Манжго-гийнхэлэлцээр нэлээд сунжирч, 1940 оны VII сард Москвахотноо Молотов, Того нар гарын үсэг зурснаар саятөгсчээ. Тэр хэлэлцээрээр Монголын дотоод хилийг 1936оны байдлаар тогтоосон байна. Бас 1941 IV сард Зөвлөлтзасгийн газар Японтой төвийг сахих тухай гэрээ байгуулжээ.Үүний хамт ЗХУ, Японы засгийн газрын тө