Mongol ulsiin tvvh v 2003

17,865 views

Published on

1 Comment
13 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
17,865
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
197
Comments
1
Likes
13
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mongol ulsiin tvvh v 2003

  1. 1. Монгол Улсын түүх V -1-
  2. 2. Монгол Улсын түүх Vсолигдож, бас дахин давтагдаж үл төгсөх цагтооллыгэвхэн элээж,тасралтгүй хөиөрсеөр эдүгээг хүрч ирэв J3. Үүнийг эгэл нэгэн хүмүүний ухааны саванд багтаан хадгалж,үеэс уед алдаж гээлгүй ам дамжуулан өвлүүлэх боломжгүй ажээ.Ийм учир бидний өндөр өвег дээдэс өөрсдийн амьдрал ахуй,үнэлэмж хүслээ эд өлгийн зүйлс, хадны сүг зургаар ч боловилэрхийлэн, хойч үедээ үлдээж, нийгмийн ой ухааны их өв сангүүсгэи хөгжүүлсэн нь орчин чагийп түухэнд мэдээллийн чухал эхсурвалж болсоор байна. Хүн төрөлхтөн бичиг үсгийг бүтээи хэрэглэх болсон ньгайхамшигт дэвшил төдийгүй аливаа улс үндэстнүүд өөрсдийнхөөтүүх, соёлын нандин өв уламжлалыг нийгмийн ой ухаандхадгалан үлдээхэд ихээхэн ач холбогдолтой зүйл болсон билээ.Монголын ард түмэн төр ёсыг үүсгэн магадтайяа 20 зууныгэлээхдээ хэд хэдэн үсэг бичиг зохион хэрэглэж, бодит түүхээ сударшашдирын хуудаснаа бичиглэн туурвиж үлдээж ирсэн бас нэгэнбаялаг уламжлалтай. Манай түүх бичлэг нь эрт цагаас Монгол нутагт аж төржбайсан овог аймаг, ард түмний ахуй байдал, нүүдлийн соёламьдральш гүнээс үүсэн бүрэлдэж, баяжин хөгжсөөр ирсэн бөгөөдийм ч учраас "нүүдэлчдийн түүх бичлэг" ч гэж нэрлэгдэх нь бий.«Монголын Нууц Товчоо», «Дорвөн төрийн арван буянт номынцагаан түүх», «Богд Баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл», «Алтантовч», «Эрдэнийн товч», «Эрдэнийн эрхи» гээд үе үеийн түүх-бичгийн мэргэдийн туурвил бүтээлүүд нь нүүдэлчдийн амьдрал,тэмцлийн түүхийн гэрч баримт болон үлдсэн бөгөед тэдгээрийнагуулга, мэдээллийн үнэ цэнэ өнөө үед улам бүр өссөөр байна. Моиголыихоотүүхийгбичиглэн улдээх ньдан ганц эрлэмтэн түүхчдийн соиирхлын төдий зүйл биш байжээ. Их Юан улсын үед Хубилай хаан түухчдийг сонгон цуглуулж тусгай хүрээлэн байгуулан, улсынхаа түүхийг бичүүлж, Илхаадьш дэмжлэгтэйгээр Персийн түүхч Ата-Малик Жүвейни «ЕртонциЙ1" байлдан дагуулагчийн түүх»-ээ бичиж, Газан, Өлзийт хааны зарлигаар сайд Рашид-Аддин тэргүүтэй түүхчид «Судрын чуулгап» нэртдэлхийп улсуудын түүхийгтуурвиж байсан зэрэг түүхэн баримт нь Монголын төр, түүний их, бага хаад түүх бичлэ1тээ онцгой аыхаарч байсиыг гэрчилнэ. Улсын түүх бичих ажлыг төрийн бодлогын хэмжээнд тавьдаг уламжлал нь хожуу үед ч тасраагүй бөгөөд Богд Хаант Монгол Улсын "олон ван, гүн, тайж, түшмэдийн гэрийн үеийн бичмэл данс..., улсын шастирт Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамнаа эрхлүүлэн хариуцуулахаар" хуульчлан тогтоож, улмаар улсын албан түүх зохиох тусгай комисс байгуулагдан «Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын шастир»-ыг 10 орчим^ дувтэр болгон зохиож байсан бол 1933 онд Бүгд Найрамдах Улсаа тунхагласны 10 жилийн ой, Ардын хувьсгалын баяр наадмыг зохион байгуулах комиссоос улсынхаа түүхийг 5 ботиор зохиож нийтлүүлэх шийдвэр гаргаж байжээ. Түүнээс хойш удаа дараа хэвлэгдэн гарсан «БНМАУ-ын түүх» хэ.мээх нэг ба гурван боть зохиолууд нь мөн л тер засгийн албан ёснышийдвэрээр бичигдэн бүтээгдэж, хэвлэгдэн гарч байв. XX зууны сүүлийн арван жилд дэлхий дахинаа өрнөсөн -2-
  3. 3. Монгол Улсын түүх Vардчилсан вөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай Монгол улс эдийн засаг,улс төр, оюун санааны амьдралын шинэ харилцаанд шилжиж,иргэдийн үндэсний ухамсар сэргэн, эх түүхээ судалж мэдэх, түүнээссуралцаж, сургамж авах, төр ёсоо бататган бэхжүүлэх сонирхолхэрэгцээ өсч буй нөхцөл байдлыг харгалзан Монгол УлсынЕрөнхийлөгч би 1999 оны 1 дүгээр сард "Монгол Улсын түүхийгшинээр туурвин хэвлүүлэх" тухай зарлигийг гаргасан билээ. Энэдагууманайулсын холбогдох эрдэм шинжилгээ, судалгааныбайгууллагууд, түүхч эрдэмтэд, судлаачдынхаа мэдлэг чадвар, хүчбололцоонд түшиглэн, мэрийн ажилласны дүнд «Монгол улсынтүүх»-ийн таван боть хэвлэгдэн та бүхний хүртээл болж байна. Түүхийн бодитүйл явцболон хүний ой ухаандахьтүүнийхийсвэртусгал хоёрын харилцааг онолын танин мэдэхүйд түүхэн балогик зүйл хэмээх ойлголтоор дамжуулан илэрхийлдэг билээ. ТэгвэлМонгол улсын нутаг дэвсгэртухаант хүмүүний өрнүүлсэн түүхэнбодит үйл явц нь лавтайяа хэдэн зуун мянган жил дамнан өрнөжирснийг манай түүхчид энэхүү таван ботид багтаан хураангуйланнэгтгэж тусгахыг эрмэлзсэн нь лавтай. Чингэхдээ түүхэн үзэгдэл, үйл явцыг сэтгэлгээнд буулган логикзүйл болгон хувиргахын тулд Монгол улсын түүхнээ тохиосонтүгтүмэн нэжгээд, санамсаргүй үзэгдэл, үйл явц бүхний хойноос"чулуу хөөж", түүхэн хөгжлийн эргэлт, донсолгоо бүрт голшугамнаасаа мулт үсрэн гарч, аар саар зүйлтэй орооцолдонгажилгүйгээр түүний ерөнхий логик зүй тогтол, жам ёс,зайлшгүйхандлагыгчиг луужингааболгох, чухамдаа ихсэтгэгч Гегелийнгэрээсэлсэн ёсоор гүн ухааны үүднээс түүхийг ухааран сэтгэж,нэгдмэлээр авч үзэх нь нэн чухал. Тэгээд ч түүхийн бүх баримт сэлтнь гүн ухааны оролцоогүйгээр сургамж өгч чадахгүйсэн билээ гэдгийгуншигчид улам бүр ухаарч буй нь лавтай. Түүхийн гүн ухаан, орчин үеийн судалгаа шинжилгээнийололтод тулгуурлан Монгол улсын түүхийг баяжуулан бүтээжтуурвих нь улс үндэстний маань тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэтбайдлыг бататган хөгжүүлэх үндэсний хэрэгцээ, язгуур эрх ашигтбүрнээ нийцэхийн дээр даяаршлын давалгаа улам бүр эрч хүчээ авчбуй энэ цаг мөчид иргэддээ эх оронч соёл, улс үндсээ бадраах үзэл,хүмүүжлийг төлөвшүүлэх өнөөгийн нийгмийн захиалгаарнөхцөлдөж буй нь нэн ач холбогдолтой хэрэг мөн. Төрийнхөөзарлигаарулсынхаатүүхийгбичилцэнэ гэдэгбол -рүүхчхүнд тэр бүр үл тохиох ховор завшаан төдийгүй түүхчийн авъяасбилэг, мэдлэг чадвар, оюуны царааг сорьж, чөмөг дундрам нөр иххөдөлмер, хөлс хүч шавхаж шаардсан нэр хүндтэй атлаа нэнхариуцлагатай үйл хэрэг билээ. Хүмүүний амьдрал өөрөө баялаг, ээдрээ нугачаа ихтэй, олонянз байдгийн адил бүхэл бүтэн улс үндэстний түүхийн тэрхүү арвинзамналыг нэг дор бүрнээр батлан гаргаж, багтаан сийрүүлэх туйлынамаргүй бөгөөд, эндэж алдсан байх аваас залруулан засаж, "дутууггүйцээж, дундуурыг дүүргэх" ньзалуу, хойч үеийн залгамжтүүхчид,ухаантдүү нарын үүрэг байхболно. Хүмүун бидний туух нь урсгал ул саарах их мөрөн лугээ тасралтг]өрнөн ургэлжлэх тул туүх бичлэг ч цаг үргэлжид баяжигдан бичигдсээрбаи жам буй. -3-
  4. 4. Монгол Улсын түүх V Түух бичлэг бол өнгөрсний тусгал, үндэстний ой ухааны санам)дурдатгал хэдий ч туунээс ирээдүйн төсөөллийгургуулж, хойшдын зорилта-тодорхойлдог нь оюун билэгт хуний ухааны гайхамшиг бөлгөө.Е| тиймгүйсэн бол түухийн зохиол байх, туунийг уншихын хэрэг учирюусаи билээ. Чухам энд л улс орны ухамсарт иргэн бур эх туүхээ уншинсудалж, мэдэж байхын чинад утга оршимуй. Монгол хун утга учиртай амьдарч, Монгол улс уеийн уед оршинтогтнохын нэгэн баталгаа, ундэс тулгуур нь манай улсын иргэн бүрийнсэтгэлийн гүнд суурилсан туүхэн мэдлэг, үндэсний ухамсар, эх оронч үзэлмөн. "Гэгээрсэн ард түмнуудийн туйлын эр зориг эх орныхоо төлөө амиазориулахад бэлэн эсэх дээр л тоггдог" хэмээн нэгэн их сэтгэгч хэлсэн ньбий. Үндэсний бахархал, эх оронч үзэл, шинэ цагийн сэтгэлгээгнэгдмэлээр цогцлоож гэгээрсэн хэн боловч өнгөрснөөрөө бусөнөөдрөөрөө сэтгэж, арагшаа бус урагшаа харж хөгжлийн ирээдүйгойртуулах еөдрөг тэмуүлэл, итгэл дүүрэн амьдрах учиртай. Өнгөрсөн,өнөө, ирээдүй ангид утгат бус, нэгэн утгат бус, гагцхүү өөр хоорондоошутэн барилдахуй тул өнөөдөр бол өчигдрийн сайн сурагч, ирээдүйнмэргэн хөтөч мөн болой. Иймийн тул онгерсөн туухээс сургамж авч,өнөөдрөөр сэтгэн ажиллаж, ирээдуйгээ хол харан томыг зорьж, ихийгбутээ. Өнө эртний өв их соёлт Монголын туүхийг шинжлэн судлагч эрдэмтэн мэргэд, шимтэн сонирхогч хундэт уншигчид аа! Зарлигаар бутсэн «Монгол улсын туүх» 5 боть зохиолтой учран золгуулах уүргээ хөтөч би үүгээр гуйцэлдүүлэн, шинэхэн бүтээлийг гартаа авч, шимтэн уншиж, шинжлэн хэлэлцэж, шуүн тунгаахыг 1эргэн уншигч Танаа даатган хөтөл үгээ өндөрлөе. Монголын ард тумний агуулга баян амьдрал, түүх ашид оргилон ундарч монгол хүний сайн үйл, содон гавьяа түүх бичлэгийн хуудаснаа тумэн он, мянган жилээр үл мартагдан мөнхрөх болтугай. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ НАЦАГИЙН БАГАБАНДИ 2003 оны тавдугаар cap. Улаанбаатар хот. ОРШИЛ XX зууны дэлхий дахины түүх бол тааварлахад бэрх оньсого мэтолон талтүзэгдэл, зөрчил, тэмцэл, амжилт, ололтоор дүүрэн он жилүүдбайлаа. Хүнтөрөлхтөний амьдралын бүхталыгхамарсан шинэтгэл,эргэлт, хун амын өсөлтийн хүчтэй «дэлбэрэлт», шинжлэх ухаан,техникийн ололт, сансрын эриний амжилт, атомын эрчим хүчнийашиглалт, боловсрол, соёлын хөгжил, дэлхийн нэгдмэл аж ахуйнтогтолцооны үүсэл, бэхжилт, ардчилал, хүний эрхийнхарилцааныдэвшил зэрэгньдэлхийн I, II дайн, дайны бусад голомт, олон нийтийгхамарсан өлсгөлөн гуйланчлал, ядуурал, ажилгүйдэл, гэмт хэрэг,экологийн тэгш хэмийн алдагдалтай иягт хосолж ирсэн явдал улиранөнгөрсөн зууны гол дүр төрх байв. -4-
  5. 5. Монгол Улсын түүх V Дэлхий дахины чанартай тулгамдсан асуудлуудын хоорондыншүтэн барилдлагаа, шинэчлэл дэвшил нь шинэтгэн өөрчлөх болонхувьсгалт хүч. узэлсанааны өрнөлтөд ихээхэн тус дөхөм болж, хүнтөрөлхтөн цаашид оюун санаа, нийгэм-эдийн засгийн хувьд уламтөгөлдөржиж, дэвшин дээшлэх үү?,эсвэл халуун цөм-экологийн сүйрэлмөхөлд хүрэх үү? хэмээх ацан замын алиныгньсонгох вэ?гздэгтухаалагбодитойхариуөгөх хариуцлагатай мөчид тулж ирээдбайна. Иймд XX зууны түүхэн сургамж хүн төрөлхтнийг ухааралбодлын харгуйд хөтлөх нь зайлшгүй. XX зуун дэлхийн улс орон, ард түмэн бүрд үндэсний эрх чөлөө,тусгаар тоггнолынхоо үр шимийг хүртэн эдлэх бололцоо олгосон юм.Энэ зууны эхэндАзи, Америк, Африк, Латин Америкийн орнуудын ихзонхи нь харийн эзэмшил, колонийн дэглэмд оршиж байв. Тухайлбал,өнгөрсөн зууны 30-аад он гэхэд дэлхийн газар нутгийн 71 хувь, хүнамын 56 хувь нь колони болон хагас колонийн дэглэмд амьдарчбайжээ. Тэд голлон газар тариалан, мал аж ахуй эрхлэн, елөнзэлмүүн, явар ядуу аж төрж, орчин үеийн эмнэлгийн наад захынтусламж хүртэж чадахгүй байв. Бичиг үсэгт тайлагдаагүйн улмаасболовсрол, шинжлэх ухаанаас хол хендий, хүний наад захын эрх эдэлжчадахгүй байсан аж. 1980-аад„он гэхэд 170 орчим орон колонийнсистемээс ангижирч, хүн төрөлхтний хөгжлийн жам ёсныгольдролоор хөгжих бололиоотой болов. XX зууны түүхэнд тохиосон бас нэгэн тэсрэлт бол 1917 онд Оросоронд хувьсгал гарснаар хүн төрөлхтөн капиталист, социалист хэмээхэсрэг, тэсрэг хоёрсистемд хуваагдсан явдал юм. ХувьсгадтОросынцархэмжээ, нөлөөний хүрээөргөжиж, 1922онд ЗСБНХУ-ыгбайгуулав.Энэ их гүрэн 70 гаруй жил социализмын замаар замнажээ. Ер нь XXзууны Оросын түүхийн гол үйл явдал гэвэл II Николай хааныхязгаарлагдмал шинжтэй шинэтгэл, II сарынболон Октябрийн хувьсгал, социализм байгуулах Ленин-Сталины туршилт, «хүйтэн дайн»-ы хэлбэр бүхий социализм, капитализмын өрсөлдөөн,оршии буй нийгмийн тогтолцооны ялзрал, чадавхиа шавхсан байдал,зууны ■ сүүлчээр хийсэн өөрчлөн байгуулалт, ардчилсан эргэлт болжбайлаа. Социализмын замаар Албани, Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар,Румын, Болгар, Югослав, Монгол, Хятад, Вьетнам, Хойд Солонгос, Кубаулсууд замнасан юм. Ингэж дэлхийн социалист, капиталист хоёр системтогтож, өөр өөрсдийгөө хамгаалан зөвтгөж, бие биеэ үгүйсгэн сөргөлдөжбайлаа. Хоёр системийн дүр төрхийг нийгмийн амьдралын хүрээгээртодорхойлбол: Улс төрийн хувьд социализм нь коммуиист намын удирдах роль,тоталитар, авторитар дэглэмд тулгуурлаж байхад, капитализм олон намынтогтолцоо, ардчилсан дэглэмд дулдуйдаж байв. Үзэл суртлын тухайд социализм нь нийгмийн цорын ганц үзэл сурталбол марксизм-ленинизм хэмээнтунхаглажбайхад капитализм олон ургальчүзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрч байв. Эдийн засгийн хувьд социализм нь нийгмийн емч, төвлөрсөн төлөвлө-гөөт эдийн засагт шүтэж байхад капитализм хувийн өмч, эдийн засгийьчөлеөт зах зээлийн өрсөлдөөнийг үнэмлэхүй байдлаар тавьж байлаа. Нийгмийн бодлогын тухайд социализм хатуу ангич байр суурь барьжнийгмийн баялгийг тэгшитгэн хуваарилах, боловсрол, эмнэлгийьүйлчилгээг үнэ төлбөргүй явуулах зарчим баримталж байхад капитализ< -5-
  6. 6. Монгол Улсын түүх Vнийгмийн бүлэг, давхрааг үл ялгаварлах чиг барьж, иргэн бүр ашшсонирхлоороо чөлөөт хөдөлмөр эрхлэн, хийснээрээ нийгмийн баялгаасхүртэж, боловсрол, эмнэлгийн үйлчилгээг үнэ төлбөртэй явуулж байв. Эцсийн эцэст социалист систем хямралд автаж, нийгмийн байгууллы?хувьд социализм мухардалд оржээ. XX зууны ертөнцийг донсолгосон улс төрийн аугаа их үйл явдлуудыьдараа өдгөө 4000 гаруй үндэстэн, ястныг хамарсан 220 гаруй улс дэлхшдахинд оршин тогтнож байна. Хөгжлийнхөө түвшнээр эдгээр улсуу;хөгжингүй, хөгжиж буй, буурай хөгжилтэй хэмээн хуваагддаг. Дэлхийн 22(орныг эдийн засгийн хөгжлийн түвшнээр авч үзвэл, хөгжингүй 48, хөгжи»буй 127, хөгжилтэй 45 орон байна. XX зуун бол дэлхийн хүн амын өсөлтийн «дэлбэрэлт»-ийн үе байлааХэрэв 1900 онд дэлхийн хүн 1.617 тэрбум байсан бол хоёр зууны зааг дээр iтэрбум уруу ойртож, 4 тэрбум гаруйгаар буюу 3.3 дахин өссөн байна. 1951лыг 1993 онтой харьцуулахад хөгжиж буй орнуудыи хүн ам 80 хувиарөсчээЭдүгээ 1000 хүн тутамд ногдох цэвэр өсөлт дэлхий дахинд 16, хөгжиж 6yiорнуудад 24, хөгжингүй орнуудад 6 болж байна. Энэ бол дэлхийн coejиргэншлийн хөгжлийн зүй ёсны үр дүн юм. Хүн амын үсрэнгүй есөлт HIниш мийн дэвшлийн хүчирхэг хүчин зүйл болж, хүн төрөлхтний ирээдүй;асар их баялаг хуримтлуулж өглөө. Дэлхийн хүн амын тооны өсөлтийн зэрэгцээ тэдний байршилхөдөлгөөнд асар их өөрчлөлт гарлаа. Манай ертөнц түүхэн үүднээсүзвэ. тив, бүс нутаг, улс орон, үндэстэн угсаатны байршил, байнгын олон талт хөдөлгөөнд оршиж байдаг. Хоёр зууны зааг дээр дэлхийн хүн амын байршлын хувьд XX зууны эхний үеэс эрс өөр дүр зураг гарч байна. Өнөө-гийнбайдлаар Ази тив хамгийн олон хүнийг өлгийдөө тээж, амь амьдралыг тэтгэжбайна. Энэтивддэлхийн хүн амын гуравны хоёр хувь, үлдсэн дөрвөн тивдгуравны нэг нь аж төрж байгаа билээ. Тооны болон газар нутгийн харьцааны хувьд дэлхийн хүн амын нөөцийн байршилтыг орон орноор авч үзвэл хол зөрүүтэй байна. Тухайлбал, БНХАУ-д 1.4 тэрбум хүн аж терж байгаа нь Европ, Африк тивд оршиж буй нийт 100 улсын бүх хүн амаас яльгүй цөөн байна. Улиран одожбуй зуунд шинжлэхухаан, техникийн дэвшил,хотжилтын улмаас хүн амын шилжилт хөдөлгөөн хөдөөнеөс хотуруу эрчимтэй явагджээ. Зууны эхэнд дэлхийн хүн амын 13 хувьхотод сууж байсан бол өдгөө 50 шахам хувь нь хот сууриндамьдрах боллоо. XX зууны нэг том ололт бол эрчимтэй цахилгаанжуулалт,дулааны сүлжээ, өндөр технологи, амьдралын илүү нарийнзохион байгуулалт, нэгд-сэн үйлчилгээ, оюуны шаардлагахангасан том хотууд бий болсон явдал юм. XX зуунд хүн төрөлхтөн тооны хувьд өссөн төдийгүй, биебялдар, оюуны тухайд улам чансаажсан бөлгөө. Өдгөе хүнамын дундаж наслалт өндөр хөгжилтэй орнуудад 75, хөгжиж буйорнуудад 65-70 байна. Зууны эхэн үетэй каршуулахад дундажнаслалт 10-20 насаар нэмэгджээ. Хүний чадавхийн адгжлөөрдэлхийн 185 орноос 57 улс өндөр, 70 улс дундаж, 58 улс нэлээдlooryyp түвшинд байна. Дээр дурдсан томоохон өөрчлөлтүүд, хүний өөрийн нь хөгжил -6-
  7. 7. Монгол Улсын түүх VXX зуунд шбүхний санаанд үл багтах үй түмэнгайхамшгийгбүтээхурьдач нөхцлийг зүрдүүлжээ. Энэ зууны хүноюун ухаан, чадавхиараа олон янзын онол, -юмлолболовсруулан, шинжлэх ухааны үлэмж олон нээлт, эрэлхайгуул (ийж, хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгмийн үндсийгбаттай тавилаа. Гүүнчлэн дэлхийн улс орнуудын их зонхийнтөрх төлөв өөрчлөгдөж, урьд игийн үлгэрийн мэт гоёмсог ганганхот, орд харш босгож, үйлдвэрийн асар "ом байгууламж, үнэлжбаршгүй соёлын үнэт зүйлсийг бүтээлээ. XX зууны юнд алдартфизикч Макс Планк механик, түүнтэй холбоо бүхий арга зүйн/зэл санаа дэвшүүлж, Альберт Эйнштэйн харьцангуйн онолообүтээсэн нь )рчин үеийн шинжлэх ухаан, техникийнхувьсгалын эхлэл болж, хүн "өрөлхтний оюуньтг хөвчрүүлэн,шинжлэх ухааны бүх салбарт нээлт бүтээл аргах үндсийгбүрдүүлжээ. Тодотгож хэлбэл, шинжлэх ухаан, техникийногтолцооны бүх бүрдэл, технологийн харилцааны бүхталыгхамарсан язгуур юрчлөлт бол XX зууны шинжлэх ухаан,техникийн хувьсгалын үр дүн юм. Ианай зууны техникийндэвшлийн маргашгүй ололт гэвэл нисдэг тэрэг 1903), радио,цахилгаан мэдээ (1906), автомашин (1907), дуран авай (1908),шилгаан дэнлүү (1913), танк (1916), телевизор (1925), атомынхурдасгуур 1942), атомын бөмбөг (1945), транзистор (1948),цахим тооцуур (компьютер, 1948), дүрс бичлэг (1956), бичилтооцуур (микро компьютер 1960), цахим Ц.Балхаажав. «XX век. Аналитический взгляд». УБ., 1999. тал 19.дуран авай (1950-иад он), бичил процессор (1972), бичил диск (компядиск) (1988), төрөл бүрийн хурдасгагч, сансрын аппаратур, хагас дамжуула!техник, саран дээр суурилуулсан техник болон сансрын «Мир» цогцолб<|«Интернэт» систем зэргийг нэрлэж болно. Хун төрөлхтөн сансар огторгбусад одон гариг уруу төлөөлөгчөө илгээж, шинжлэн судалж, эрэл хайгхийж байна. ! Орчин уеийн шинжлэх ухаан, техникийн хувьсгалын үрээр үйлдвэ|лэлийн технологийн арга хувьсан өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. Үйлдвэрл!лийн явц дахь механик технологи нь бодисын эгэл жирийн хэлбэри»төдийгүй, улмаар гүнд нь нэвтэрч, молекул, атомын бүтцийг шинэчлэ1хувиргаж, тухайлсан шинжийг агуулсан өөр бодис болгон өөрчлөх арг;шахагдаж байна. Зарим нэг жишээ хэлбэл, пластмас нийлэг мявдүйлдвэрлэх химийн технологи, плазохимийн процесс, атомын эрчим хүүйлдвэрлэх арга, лазерын туяа, өндөр болон нам дулааны битүүтехнологийашиглах, хөдөө аж ахуй, хөнгөн аж үйлдвэр, анагаах ухаанд хэрэглэж буй|биохими, биофизикийн аргууд зэргийг нэрлэж болно. Технологийн!өөрчлөлтөд зохицон, түухий эд, материал ч хувьсаж, халуун ба хуйтэнд!тэсвэртэй, мөн удаан элэгддэгхиймэл материалууд, төрөл бүрийн урвалжууд |хэрэглэх боллоо. XX зууны Японы усрэнгуй ахиц, Америкийн тогтвортой хөгжил,бүхэлдээ «их долоо» болон бусад өндөр хөгжилтэй орнуудын дэвшил ньшинжлэх ухаан, цахилгаанжуулалт, техник, технологи хэмээх хөгжлийндөрвөн гол хүчин зүйлийн өгөөж, тэдгээр орнуудын тегелдөржсөн хунийоюун ухаан, хүчин чармайлт, үйл ажиллагааны үр дүн болой. XX зууны шинжлэх ухаан, техник, технологийн ололт нь шинэ зуундхүн төрөлхтөн атом, эгэл бөөм, генийн нууцад улам гүн нэвтэрч, амьд эд -7-
  8. 8. Монгол Улсын түүх Vэсийн амьдралыг санааны зоргоор жолоодох, сансрын технологийг шинээрэзэмших, хиймэл оюун ухаан бий болгох талаар үсрэнгүй амжилтанд хурэхурьдач нөхцлийг бурдүулж өглөө. XX зуунд шинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн асар мхололтод хурсний цаад шалтгаан нь боловсролын салбарын усрэнгүй хөгжилтюм. Зууны эхэнд манай гаригийн улс орнуудын дийлэнхи олонхи ньболовсролын хувьд харанхуй шинжтэй байсан бол эдүгээ хүн ам бараг бухнийтээрээ бичиг усэгтэй, шинжлэх ухаан, техникийн боловсролтой,мэргэжлийн мэдлэгтэй, хүүхэд, залуучуудыг сургах олон шатны байнгынсургуультай болжээ. Үндэсний боловсролын тогголцоо нь үндэстнийг өөрийг нь уйлдвэр-лээд зогсохгуй, интернационалжиж, интеграцчилагдаж, дэлхий дахиныболовсролын нэгдмэл, хөгжингүй тогтолцоо болон бүрэлдэж эхэлж буй ньулиран өнгөрсөн зууны бас нэгэн онцлог юм. XX зууны эхнээс уламжлагдсанбагш төвтэй сургалт нь зууны төгсгөлийн мөчлөгт шавь төвтэй, чөлөөтсуралцагч бүхий боловсролын тогтолцоонд шилжиж, сургалтын агуулга ньшинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн орчин үеийн ололтболжбайна. XX зууны босго алхмагц дэлхийн нэгдмэл аж ахуйн систембүрэлдэн тогтсон юм. Дэлхийн улс, бүс нутгуудад харилцанхамаарал бүхий өвөрмөц захзээлүүд бий болж, бие биедээнөлөөлен, улмаар дэлхийн нэгдмэл зах зээлийг бүрэлдүүлсэннь эл зууны бас нэг онцлог байлаа. Энэ зуунд үндэстнүүдийнаж ахуйн ойртолт ба зохицолдон нэгдэх замаар интеграц-чилал явагдаж, дэлхий нийтэд бүс нутгийн улс орнуудын ойртоннэгдэх үйл явц, хандлага баттай сууриа нэгэнт тавиад байна. Олон-улсын хамтын ажиллагааг ерөнхий утгаар нь авч үзвэлсүүлийн Южил гэхэд л глобаль, бүс нутгийн гэсэн хоёр үндсэнчиг хандлага бүхий байна. Эхний үед бүс нутгийн хөгжлийнхандлагыг даяаршлын хөгжлийн хандлагатай сөргөлдөх мэтойлголт хааяа байсан боловч, Европ, Хойд Америк, ӨмнөдАзи дахь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, түүнд бүрэлдэнбийболсон шинэ хэлбэрүүд ньдаяаршлын хөгжлийнхандлагатай харшилдах бус, харин ч бие биенийхээ эрхэмзорилтуудыг харилцан нөхөх боломжтойг амьдрал дээр нотлонхаруулж өглеө. Дэлхийн энэхүү даяаршлын үйл явц XXI зууны эхэн үедбүх улс орнуудын ашигсонирхлын харилцан нөлөөллийнтүүхэншинэ глобал үеийг нээж өгч, улс орнуудын харилцан уялдаагулам нягтруулан, эдийн засгийн хөгжлийн тогтворжилтодашиггай, эерэг байдлаар нөлөөлнө гэж эрдэмтэд үзэж байна.1 XX зуун нийгмийн амьдралын улс төрийн хүрээнд шинэ өнгөтөрхийг бий болголоо. Тухайлж хэлбэл, ардчиллын амин сүнсболсон хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал энэ зуунд илүү тодтомруун тавигдсан юм. Хүний эрхийг хамгаалах нь бүх улстүмэн, манай гаригийн эрдэнэт хүмүүний өдөр тутмын амьдралдхамааралтай томоохон асуудал гэдгийг дэлхий нийтээрээхүлээн зөвшөөрсөн нь улиран одсон зууны нэг том ололтбөлгөө. XX зуунд дэлхийн олон улс оронд Үндсэн хуульт БүгдНайрамдах Засаг тогтсон нь хүний эрх, эрх чөлөөнд үлэмжахиц дэвшлийг авчирсан болой. Дэлхийн II дайны явцад хүн төрөлхтний түүхэнд урьд -8-
  9. 9. Монгол Улсын түүх Vөмнө гарч байгаагүй их аллага, үндэстнээр нь устгах бодлого,концлагерь, үй олноор хөнөөх зэр зэвсэг дэлхий ертөнцийгцочроож, хүмүүнлэгийн хууль, хүний эрх, эрх чөлөө, хүнийэрхэмсэг оршихуйг хангахуйц олон улсын механизм тоггоохыгзүй ёсоор шаардсан юм. Эл шаардлага, эрэл хайгуулын үрдүнд 1945 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг үүсгэнбайгуулсан билээ. Мөн онд батлагдсан тус байгууллагын дүрэмөөрөө, хүний эрхийг хамгаалах улс гүрнүүдийн хамтынажиллагааны эрх зүйн үндсийг тавьсан гэж хэлж болно. Элдүрмийн үзэл санаа нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаарбатлагдсан «Хүнийэрхийнтүгээмэл тунхаглал» (1948),«Иргэний ба улстөрийн эрхийн тухай», «Эдийн засаг, нийгэм,соёлын эрхийн тухай» пактууд (1966) хэмээх олон улсын эрхийнбаримт бичгүүдэд гүнзгийрэн хөгжжээ. Дээр дурдсан гурванбаримт бичгийг бүхэлд нь хамтатган хүний эрхийн олон улсынхууль ч гэж нэрлэдэг. Ийнхүү хүн төрөлхтний түүхийн олонүеийн турш нийтлэг1 XXI зууны босгон дээрх Монгол улсын шинэчлэл, цаашдын хогжлийн хандлагууд. УБ., 2000. тал 65.хүсэл мөрөөдөл болж байсан асуудлыг олон улсын эрх зүйгиэрбаталгаа- | жуулж, олон улсын харилцаанд бүх нийтээр сахинбиелүүлэх, хүний эрх, f эрх чөлеөний хүрээг дэлхий дахиндтогтоон, улс, үндэстэн, өрнө, дорно, бүс нутаг болон бусад ямарнэгэн ялгаваргүйгээр хамтран ажиллах эрх зүйн үндэс бүрдсэнбайна. Ардчиллыг эрхэмлэдэг улс орон бүр өөр өөрсдийн тулгуурхууль болох Үндсэн хуульдаа олон улсын дээрх жишгийг удирдлагаболгон, улс орныхоо онцлогийг харгалзаж, бие хүний эрх зүйнбайдлыг тогтоож байна. Ардчилал бол XX зууны хүн төрөлхтнийаугаа их ололт юм. Гэвч XX зуун үргэлжийн мөнхөд гэрэл гэгээтэй,ялгуусан хийморьлог байсангүй. Энэ зууны эхний хагаст хүнтөрөлхтөн дэлхийн 1 , 1 1 дайны гай гамшгийгамсан зүдэж, бас зуунытурш улс хоорондын болон бүс нутаг, орон нутгийн шинжтэй 250гаруй дайн, тулалдааны хөлд нэрвэгдэж, өдгөө ч дэлхийн олонгазартдайны голомт тасраагүй үргэлжилж байна. Дэлхийн I, II дайн дайчлан тевлөрүүлсэн хүч, нураан устгасанүр дагавраараа хоорондоо эрс ялгаатай байлаа. Хэрэв дэлхийи Iдайнд 74 сая хүнийг дайчилсан 38 улс оролцож байсан бол IIдайнд 110 сая хүнийг дайчилсан 74 улс татагдан орсон байна.Фашистын Герман ЗХУ-д 5.5 сая цэрэг, дарга, 50 мянган зэвсэг,миномёт бүхий армийн бие бүрэлдэхүүн-тэйгээр довтолжээ. Зевхөн1941 онд Москва уруу довтлохдоо нэгсая цэрэг, дарга, 2000 онгоц,1700 танк гаргажээ. Дэлхийн 2 удаагийн дайнд энгийн тоо, жирийн үгээрилэрхийлэх аргагүй үлэмж их гарз, хохирол учирсан байна. Хэрэвдэлхийн 1 дайнд 10 сая хүн амь насаа алдаж, 20 сая хүн шархадсанбол II дайнд 55 сая хүн алагдаж, 90 сая гаруй хүн шархдан, тахирдутуу болжээ. Дэлхийн I дайнд хүн төрөлхтөн нийлбэр дүнгээрээ260-360 тэрбум долларын хохирол үзсэн бол, дэлхийн II дайнд энэхэмжээ 3300-4000 тэрбум долларт хүрчээ. Хүн төрөлхтөн шинжлэхухаан, техникийн дэвшлийг хортойгоор ашиглан, дайнаас дайндулам илүү хор хөнөөлтэй зэвсгийг хэрэглэж ирсэн нь хонд ч -9-
  10. 10. Монгол Улсын түүх Vнууцбиш юм. 1945онд АНУ, Японы Хиросима, Нагасаки хотуудаддэлхийд анх удаа атомын бөмбөг туршиж, 273 мянган энгийнномхон оршин суугчдын амь насанд хүрч, олон мянган хүнийгэрэмдэг зэрэмдэг болгон, насан турш нь, тэр ч байтугай үр удмаарнь тарчлаан зовоож байна. Гэтэл дайны энэ гамшгаас хүн төрөлхтөн ямар сургамж авав.Эгэл жирийн иргэд, энгийн номхон ардууд дайныг үзэн ядаж, энхамгалан аж төрөхийг туйлын хүсэл эрмэлзэл болгон, энхийн төлөөтэмцэл өрнүүлсэн билээ. Гэвч дэлхийн эсрэг, тэсрэг хоёр системийнхуваагдал, их гүрнүүдийн дэлхийд манлайлах эрмэлзэл, улсгүрнүүдийн хөгжлийн тэгш бус байдал, эрх баригчдын аархал,шунал зэрэг нь дайны голомтыг ахин дахин бий болгож,зэвсэглэлээр улайран хөецөлдөх өрсөлдөөнд хүргэж ирэв. XX зууныII хагастхүнтөрөлхтөнхүйтэндайн, халуун цөмийндайныуршгийгамссаар байлаа. Дэлхий дахинд гол нь их гүрнүүдэд,манай ертөнцийг хэд дахин устгах халуун цөмийн болон жирийнзэвсгийн нөөц хуримтлагджээ. Нэгэнт бий болсон энэ зэвсэгхамгийн найдвартай гарт байх ёстой, түүний гол баталгаа нь үйолноор устгах жирийн болон халуун цөмийн зэвсгийгүйлдвэрлэх, хориглох, турших, хэрэглэх, хадгалах талаар бүх нийтээрхүлээн зөвшөөрөгдсөн, олон талын болон хоёр талын гэрээ,хэлэлцээрүүд гэдгийг дэвшилт хүн төрөлхтөн ухамсарлажбайгаагаар улиран одсон зууныг үдсэн бөлгөө. ХХзуун нийгмийн аугаа ихдэвшлийгавчирсанболовч, басшийдвэрлэг-дээгүй олон асуудал хуримтлагдаж, хүн төрөлхтөнийсэтгэлийг зовоосоор байна. Энэ нь өлсгөлөн гуйланчлал,ажилгүйдэл, экстремист байдал, хүчирхийлэл, аллага хядлага,авилгал зэрэг юм. Өдгөе манай гаригт 2.2 тэрбум хүн өлсгөлөнгуйланчлалд, 120 сая гаруй хүн ажилгүйдэлд нэрвэгдээд байна. Гэмтхэргийн ертөнц улам төлжих болов. Мафи, авилгал зэрэг хамгийнаюултай гэмт хэргийн төрлүүд олныг хамарсан, зохионбайгуулалттай шинжтэй болж байна. Хар тамхи, мансууруулахбодис хэрэглэх явдал нэмэгдсээр ирэв. Өнгөрсөн зуун фашизм,сталинист улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, үндэстнүүдийн хоорондындайсагналцал, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах явдлын хор уршиг,гуниг зовлонг амсан зүдсэн боловч, түүхэн сургамж үл аван,хүчирхийлэл, аллага хядлагыг үргэлжлүүл-сээр шинз зуунтайзолгож байна. XX зууны бас нэгэн эмгэнэл бол байгаль орчиндоо бодлогомуутай хандаж, экологийн тэнцвэрийг алдагдуулсан явдал юм.Байгаль орчныг хамгаалах явдал бол өдгөө тухайн улс орнытөдийгүй, дэлхий дахины тулгамдсан асуудал болж байгааг хүнтөрөлхтөн улам бүр ухамсарлах болов. 1992 онд Бразил улсыннийслэл Рио-де-Жанейро хотноо болсон «Хүрээлэн буй орчин,хөгжил» сэдэвт НҮБ-ын бага хурлаас баталсан Рио-гийнТунхаглалд дэлхийн экосистемийн бүрэн бүтэн, эрүүл байдлыгсэргээх, хадгалах хамгаалахын тулд улс орнууд дэлхий нийтийнтүншлэлийн үзэл санаагаар хамтын ажиллагаа явуулах, тэгэхдээаливаа улс орны үндэсний бодлого, хууль, уламжлалт амьдралындадлага, мэдлэг, тэдний өвөрмөц ахуй соёл, ашиг сонирхлыг хүлээнзөвшөөрч, зохих ёсоор дэмжих1 зарчим дээр суурилах ёстойг онцлонзаасан байна. Ийнхүү XX зуунд улс үндэстэн бүр түүхээс сургамж -10-
  11. 11. Монгол Улсын түүх Vавч, хүн төрөлхтний нийтлэгжамыг ухааран шинэ зуунтай золгожбайна.* * * Монгол улс дэлхийн хуурай газрын 1 хувь, дэлхийн хүн амын0,004 хувийг эзэлж буй хөгжиж байгаа орон хэдий ч XX зууныдэлхийн түүхийн эерэг, сөрөгбүхнийгхуваалцахньзүйёсныхэрэг юм.ХХзуун Монгол орныг аж ахуйн олон үеийн хоцрогдол, ядуу зүдүүбайдлаас чөлөөт зах зээл, эдийн засгийн харьиангуй бие даасанбайдалд, үндэсний боолчлол, харийн эзэгнэлээс төрийн тусгаартогтнол, үндэсний хөгжил цэцэглэлтэнд, хүний наад захын эрхгүй,бүдүүлэг дорой байдлаас ардчилал, эрх чөлөө, орчин үеийн соёлиргэншилд, улс төрийн түгжигдмэл байдлаас олон улсынхарилцааны амин чухал асуудлыг шийдвэрлэхэд идэвхитэй оролцохбайдалд1 Хүрээлэн буй орчин, хегжил. Рио-де-Жанейрогийн тунхаглал. 1992 МОН (95)6 G8I (A) 5G (99),тал2-8.шилжүүлсэн бөлгөө. Эдгээр ололт нь монгол түмний сайтар билэг,шамдал зүтгэл, шаггүй үнэ цэнээр олдсон юм. Өнгөрч буй зуунд Монгол улс эргэлтийн шинж бүхий гурван их !тэсрэлт,өөрчлөлтөнд өртсөн юм. Эхнийх нь 1636 онд өмнөд МонголМанжидэзлэгдсэнээс хойш 275 жил, 1691 онд Халх Монгол Манжид дагаарорсноосхойш 220 жил, 1756 онд Ойрад Монгол харийн түрэмгийлэлдавтсанаас хойш155 жилийн дараа туурга тусгаар байдлаа дахин сэргээсэн 1911 оныүндэснийхувьсгал байлаа. Хэдийгээр эл хувьсгалын үйл явц хөрш ихгүрнүүдийн дээрэнгүй бодлогын үүднээс тасалдсан боловч, 1921 оны хувьсгалыншууд угтал болсон юм. Монгол оронд анхны улс төрийн нам байгуулагдаж, 1921 оныхувьсгалыг | оройлон манлайлж, ялалтанд хүргэсэн бүлгээ. Энэхувьсгал бол агуулга ■ шинж чанараараа үндэсний ардчилсанхувьсгал байлаа. Тухайлж хэлбэл, харийн түрэмгийлэгчдийг эхорноосоо хеөн зайлуулж, улс орны тусгаар тогтнол, бүрэн эрхтбайдлыг сэргээснээрээ ундэсний, хуний наад захын эрхгүйбурангуй ёсыг халж, хүний эрх, эрх чөлөөний амтыг мэдрүүлжэхэлснээрээ ардчилсан хувьсгал байв. Үндэсний ардчилсан чиг шугамыгбаримжаалсан Монгол улснийгэм-эдийнзасгийн гүнзгийөөрчлөлтхийхзамдорж, орон нутгийнзасаг захиргааг ардчилах үйл хэргийг амжилттай хэрэгжүүлсэн юм.1924 онд Улсын 1 их хурал хуралдаж, тус улсын туүхнээ анх удааҮндсэн хууль батлан, Ардын эрхт Бүгд Найрамдах улсыгтунхаглажээ. Хувьсгалын эхний жилүүдэд улс орны хэтийн төлөвийн талаарүндэсний ардчилсан болон туйлширсан коммунист хучнийхооронд улс төр, үзэл бодлын зөрөлдөөн үүссэн юм. Коминтерн элзөрөлдөөнийг улам дэвэргэн, МАХН-ыгдотор ньбаруунтан, -11-
  12. 12. Монгол Улсын түүх Vзүүнтэн болгон сөргөлдүүлж, Монгол оронд зөвлөлтмаягийнсоциализм байгуулахтуршилтхийсэн билээ.-Үүний улмаасмонголын нийгэм гүнзгий хямралд орж, иргэний дайны ирмэгттулсан бослого, хөдөлгөөн дэгдэхэд хүрчээ. 1932 оны VI сарын сүүлчээр хуралдсан МАХН-ын Төв Хороо,Хянан Байцаах Төв Комиссын хавсарсан I I I Онц бүгд хурал, түүниндараахан нь болсон Улсын Онц VIII бага хурал зуүний алдаазавхралыг засах шийдвэр гаргасан юм. Энэхүү шийдвэр ньтүүхэнд«Шинэ эргэлтийн бодлого» хэмээн алдаршжээ. «Шинэ эргэлтийн бодлого»-ын жилүүдэд нам, төрийн ажлынзааг ялгаа тодорч, улс оронд таваар-мөнгөний харилцаа хөгжин,нийгэм-эдийн засгийн хямралаас гарч, олон урьгалч үзэл харьцангуйчөлөөтэй болжээ. Орчин үеийн аж үйлдвэрийн суурь тавигдаж,малын тоо толгой 1932 онд 16.2 сая байсан бол 1940 онд 26 саяболж есчээ. Үндэсний соёл боловсрол хөгжиж, 1935 онд нийт хүнамын 5.6 хувь нь бичипэй байсан бол 1940 онд 20.8 хувь болжнэмэгджээ. Гэвч үндэсний ардчилсан шинэчлэлт, жам ёснышинжтэй өөрчлөлт нь туйлширсан коммунист чиг шугамынхныбалгаар аажмаар тасалдсан билээ. Эл чиг шугамынхны үйлажиллагааны хамгийн хортой уршигт илрэл нь гадны хүчний шуудоролцоотойгоор хүмүүсийг үй олноорньхилсээрхэлмэгдүүлсэн юм. Энэнь Монгол орондтоталитардэглэмтогтох нөхцлийг бүрдүүлсэн байна.Монголын нийгэм улстерийн нийтээрхоморголон хэлмэгдүүлэлт,Халх голындайн зэрэгзовиурбэрхшээлийгамссаар 1940-өөдонтойзолгосон юм. 1940 онд МАХН-ын X их хурал хуралдаж, намынмөрийн хөтөлбөрийг батлан, нийгэм журамд шилжих урьдачнехцлийг хангах зорилт дэвшүүлэн тавьжээ. Түүнчлэн VI сардУлсын VIII иххурал хуралдаж, БНМАУ-ын шинэ Үндсэнхуулийгбаталжээ. Эдгээр иххурлын шийдвэрийгхэрэгжүүлжэхлэхүед Зөвлөлт эх орны дайн эхэлсэн юм. Төр засгаас улс ардын аж ахуй,соёлыг дайны нөхцалд зохицуулан удирдаж, зөвлөлтийн ардтүмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулжээ. 1945 оны II сард Ялтад хуралдсан ЗХУ, АНУ, Их БританийЗасгийн газрын тэргүүн нарын бага хурлаар ЗХУ-ын саналын дагууГадаад Момголын статус-квог хэвээр байлгахаар тогтсон нь тусулсын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээнзөвшөөрүүлэх гол шижим болсон юм. Дэлхийн II дайны төгсгөлөөрЯпоны милитаризмыгбут цохих тэмцэлд БНМАУ чадлын хирзэроролцсон билээ. Дэлхийн II дайны дараа тус улс энх тайван бүтээн байгуулалтадшилжин оржээ. 1954 онд хуралдсан МАХН-ын X I I их хурал«социализмыг дэлпзрэнгүй байгуулах» үзэл санаа дэвшүүлж, нам,төрийн улс тор, нийгэм эдийн засгийн бүхий л бодлого, үйлажиллагаа эл зорилтод захирагдах болжээ. Нам, төрийн бүхий лүйл ажиллагаа социалист байгуулалтыг эрчимжүүлэхэдчиглэгдэв. Улс орны эдийн засгаас хувийн хэвшлийг бүрмөсөншахаж, улс, хоршооллын сектор улам бүр бэхжих болов. Ардынхувийн аж ахуйтныг 1959 оны эцэс гэхэд хоршооллосон нь эерэг,сөрог олон үр дагаварыг өөртөө агуулж байсан юм. Атар газарэзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйп бие даасан салбар болонхөгжжээ. Хөнгөи хүнсний болон уул уурхайн үйлдвэрүүдийг шинээр -12-
  13. 13. Монгол Улсын түүх Vбайгуулах буюу шинэчлэн тоиоглосноор БНМАУ хөдөө аж ахуй-ажүйлдвэрийн орон болж, улмаар 1960-аад оноос аж үйлдвэр-хедөөаж ахуйн орон болох замд шилжжээ. Үйлдвэрийн байршилдеөрчлөлт гарч, Дарханы аж үйлдвэрийн районыг бий болгожээ*Хүн амын бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг үндсэнд нь арилгаж,боловсролын бүхэл бүтэн систем тогтжээ. Хүн ам эрүүлжин өсч,орчин үеийн эмнэлгийн үйлчилгээг хүртэн мэдрэх болсон байна. Улс оронд сэргэж эхэлсэн ардчилсан уур амьсгал ЗХУКН-ын XX их хурал (1956), тус хурлын дараа болсон МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурлын үзэл санааны дагуу илт идэвхжжээ. Улс орны тухайн нөхцөл байдал, хэтийн толөвийн талаар сэхээтнүүд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, тэр үеийн нам, төр, засгийн удирдагчдын ажлын дутагдал, арга барилыг шүүмжилж, нэг хүнийг тахин шүтсэний хор уршгийг үндсээр арилгахыг шаардах болжээ. Гэвч зарим удирдагчид түүнийг таалаагүйгээр барахгүй, тэднийг «сэхээтний теөрөгдөл», «үндсэрхэг үзэлтэн», «намын эсрэг бүлэг» хэмээн хялайн үзэж, хавчиндарахболсон юм. Ингэснээр 1960-аад оныдунд үе гэхэд Монгол оронд авторитар дэглэм тогтсон байна. Харин гадаадбайдлын хувьд БНМАУ-ыг социалист болон Ази, Африкийнтусгаар тогтносон нэлээд улсууд хүлээн зөвшөөрч, олон улсынхарилцааны түгжигдмэл байдлаас гарч эхэлжээ. 1961 онд БНМАУНэгдсэн Үндэстний байгууллагын гишүүн болж, хууль ёсны эрхэээдэлсэн байна. Энэ үе бол монголын ард түмний тухайд улс ардын аж ахуй,соёлыг хөгжүүлэх 1 , 1 1 таван жил, гурван жил, улмаар I I I таванжилийн төлөвлөгөөг биелүүлэхийн төлөө шаргуу хөдөлмөрлөсөн онжилүүд байлаа. 1960-аад оны дунд үе бол дэлхийн социализмын тухайд тундэвэргэн үе байв. ЗХУ коммунизмын материал-техникийн баазбайгуулах, Европын социалисторнууд хөгжингүй социализмбайгуулах, МАХН XV их хурлаараа (1966) тус улсад социализмбайгуулж дуусгах зорилт дэвшүүлэн тавьжэз. 1965-1989 он хүртэл тус улсын нийгмийн амьдалын бүх хүрээнднэлээд өөрчлөлт гарсан юм. Улс терийн амьдралын хүрээнд хүндсурталт захираы тушаах тогтолцоо бүрэлдэж, авторитар дэглэмноёрхсон байна. Энэхүү тогтолцооны нийгэм, танин мэдэхүйнүндэс нь төвлөрлийг үнэмлэхүй байдлаартавьж, ардчилсанаргадболгоомжлон хандажбайсанд оршино. Улс төрийн системийнцөм ньтөр бус, эрх баригч МАХН болж байв. Төр, намын ажлын заагялгаа алдагдаж, нэг намын хязгааргүй ноёрхол тоггжээ. Үүнийгээ тусулс Үндсэн хуулиараа (1960) баталгаажуулсан байна. Монголын нийгмийп оюун санааны амьдрал хэт үзэлсурталжиж, марксизм-ленинизмийг цорын ганц үнэн зөв сургаалхэмээн тунхаглаж, олон ургальч үзлийг хаан боогдуулж байв. БНМАУ хэдийгээр 100 шахам оронтой дипломат харилцаатогтоосон боловч, гадаад харилцаа хэт үзэл сурталжсаны улмаассоциалист системийн хүрээнд явцуурч, улам явуургүй болсоорбайлаа. Улс орны эдийн засаггулсын ба хоршооллын хэлбэртэйнийгмийн өмч ноёрхож, төвлөрсөн төлөвлөлт улам гүнзгийрч байв.Тус улсад социализм байгуулж дуусгах зорилтын эдийн засгийн -13-
  14. 14. Монгол Улсын түүх Vагуулга нь социализмын мате-риал-техникийн бааз байгуулах,тухайлбал БНМАУ-ыг аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон болгохявдал байв. 1965 оноос хойш Эрдэнэт, Чойбалсан зэрэг ажүйлдвэрийн шинэ хотуудыг байгуулж, түлш эрчим хүч, уул уурхайнүйлдвэрүүдийг түрүүлүүлэн хөгжүүлэх бодлого баримталжээ. 1980-аад оны сүүлч гэхэд тус улсын үндэсний орлогын бүтцэд аж үйлдвэр40 шахам хувьд хүрчээ. Ард иргэд үнэтөлбөргүйгээр сурах, эмчлүүлэхэрхээр хангагдаж байв. 80-аад оны сүүлч гэхэд улс ардын аж ахуй,соёлын салбарт ажиллагч таван хүн тутмын нэг нь-дээд, тусгайдунд боловсролтой болсон байв. Гэвч тус улс нийгэм, эдийнзасгийн хөгжлийн гол гол үзүүлэлтээрээ дэлхийн хөгжингүйорнуудаас үлэмж доогуур байлаа. Үүний цаад шалтгаан нь тус улсыгэдийн засгийн бүрэн хараат байдалд оруулсан ЗХУ өөрөөхөгжингүй орнуудаас нэлээд хол хоцорч байсанд оршино. 1980-аадоны эцэс гэхэд Монгол оронд социализм өөрийн чадавхиа шавхаж,мухардмал байдалд орсон билээ. 1989 оны эцсээс Монгол оронд ардчилал, шинэчлэлийн төлөөхөдөлгөөн хүчтэй өрнөж, нийгмийн амьдралын бүх хүрээг өөрчлөхүйл явц эхэлсэн юм.Энэ үед манай орны улс терийн нөхцөл байдал оөрчлөгдөж, байвалзохих хэм хэмжээ алдагдан, нийгмийн сэтгэлзүй маш тогпюргүйболсон байв. ЗХУ-д нэгэнт эхэлсэн өөрчлөн байгуулалтыннөлөогөөр тус оронд олон түмний улс төрийн идэвхи илт сэргэж,улс төрийн шинэ нам, бүлэглэл үүсэх урьдач иөхцөл бүрэлджээ. 1980 оны төгсголөөс Монголын ардчилсан холбоо, дараа мьАрдчилсан социалист хөдолгөөн, Шинэ дэвшилт холбоо зэрэг олоннийт-улс төрийн байгууллагууд бий болж, үйл ажиллагаа явуулахболов. Эдгээр хөдөлгөөн, байгууллагын нийгмийн бааз дээрсуурилан, Монголын ардчилсан нам (1990.11.18), Монголынсоциал демократ нам (1990.I I I . 2), Монголын үндэсний дэвшлийн нам(1990.1 I I . 1 I) зэрэг хэд хэдэн нам байгуулагдсанаар Монголд анхудаа олон намын тогтолцоо бүрэлдэн тогтож эхэлсэн юм. Улмаарэрх баригч - МАХН тухайн үед үйлчилж байсан БНМАУ-ын Үндсэнхуулийн оршил болон 82 дугаар зүйлээс татгалзсанаа зарлаж, улмаар«Улс төрийн намуудын тухай» хуульбатлагдан гарснаар олон намынтогтолцооны эрхзүйн үндсийг бүрдүүлжээ. 1990-1992 он бол манай орны хувьд Үндсэн хуулийншилжилтийн түүхэн зурвас үе юм. 1990 онд олон намынтогтолцооны үндсэн дээр анх удаа ардчилсан сонгууль явуулж,улмаар анхны байнгын үйл ажиллагаатай парламент - Улсын БагаХурлын гишүүний мандатын 60 хувийг МАХН, үлдсэн суудлыгМоАН, МСДН, МҮДН хувааж авсан байна. Шилжилтийн зурвас үедпарламентын намууд зөвшилцөн, эвслийн Засгийн Газрыгбайгуулжажиллажээ. Мөн Монгол улсынтөрийнтэргүүн -Ерөпхийлөгчийн институтыг бий болгон хэрэгжүүлсэн байна. 1990 оны I сард БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын XIIудаагийн сонгуулийн II хуралдаанаар ардчилал, хүний эрхийндэлхий нийтээрхүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм, хэмжээг гүнзгий тусгасанардчилсан Үндсэн хуулийг баталсан юм. Эл үндсэн хууль ссоорМонгол улс бол парламентын Бүгд Найрамдах улс мөн. Тэр цагаасхойш торийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага — Улсын Иххурлыг 1992, 1996, 2000 омд тус тус чөлөөт ард-чилсан сонгуулийн -14-
  15. 15. Монгол Улсын түүх Vүндсэн дээр сонгон бүрдүүллээ. Төрийн тэргүүн — Ерөнхийлөгчөөбүх ард түмнээр сонгох болов. Манай нийгмийн амьдралын бүххүрээг хамарсан эрх зүйн шинэчлэл хийж байна. Монгол улснээлттэй гадаад бодлого явуулах боллоо. Дурдан буй үеийн эдийн засгийн шинэчлэлийн гол агуулганьтөвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагтшилжих явдал байлаа. Энэ хугацаанд үнэ чөлоөлөх, өмч хувьчлах,банкны тогтолцоог шинэчлэн өөрчлөх, эдийн засгийн гадаадхарилцааг либеральчлах зэрэг арга хэмжээ авсан бөлгөө. Монголулсын төр засаг нийгмийн салбарт хүн төвтэй хөгжлийн дэлхийнийтийн үзэл баримтлалыг хөгжүүлэхийг зорихын хамт иргэн бүртчөлөөтэй сэтгэж, үзэл бодлоо өргөн илэрхийлэх боломж олголоо.Нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоогбий болгож, түүний эрх зүйнүндсийг бүрдүүлэв. Гэвч ажилгүйдэл, ядуурал, тэнэмэл хүүхэдзэрэг хүн амын нийгмийн асуудал хурцаар тавигдсаар байна.Ийнхүү XX зууны сүүлчийнмөчлөгт монголчууд хөгжлийн шинэ сонголт хийж, ирээдүйгээөөдрогөөр харж, шинэ зуунтай золгож байна.* * * Монгол улсын түүхийн таван боть зохиолын V ботийг дордурдсан зохиогчид туурвисан болно. Үүнд: Оршил, судалгаанытоймыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар; I бүлгийг доктор,профессор Л.Жамсран; II бүлгийн § 1-ийг доктор (Ph) C.Идшинноров; §2-ыг С.Идшинноров, академич Ш.Бира; I I Iбүлгийг академич Б.Ширэндэв, доктор (Ph), дэд профессорН.Хишигт; ^бүлгийн §1, 2-ыгдоктор (Ph) О.Батсайхан; §3, 4-ийгдоктор (Ph), профессор З.Лонжид; §5-ыг доктор, профессорМ.Санждорж, туүхч С.Туяа; §6-г М.Санждорж; Убүлгийн §1-ийгакадемич Б.Лхамсүрэн; §2-ыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар;§3-ыг доктор (Ph), дэд профессор Ж.Болд; VI бүлгийн §1-ийгЖ. Болдбаатар; §2-ыг Ж.Болдбаатар, Ж.Болд; §3-ыг доктор (Ph),профессор З.Баасанжав; §4-ийг Ж.Болдбаатар; VII бүлгийгдоктор (Ph), дэд профессор Ч.Дашдаваа, Г.Цэрэндорж; VIIIбүлгийн §1-ийгдоктор Г.Чулуунбаатар, доктор (Ph), профессорС.Отгонжаргал; §2-ыг Г.Чулуунбаатар нар бичиж, он иагийнхэлхээс, сурвалж судалгааны ном зохиолын жагсаалтыг эрдэмшинжил-гээний ажилтан, магистр С.Чулуун, Б.Баттөмөр нар бэлтгэв.Газрын зургийг доктор (Ph.) О.Пүрэв үйлдэж, Фотомон агентлаггэрэл зургуудыг бэлтгэж, Ж.Амгалан хэвлэлийн эхийг бэлтгэв. Монгол улсын түүхийн V ботийг хамтран эрхлэх үүрэг хүлээж,сайхь зохиолын узэл баримтлалыг боловсруулах, хянантохиолдуулах хэрэгт оролцож байгаад дуусгаж завдалгүй ханхорвоогоос хальсан академич Б.Ширэндэв, доктор, профессорМ.Санждорж нарынхаа үнэт сургаал, гэрээслэлийг биелүүлэх гэжчадан ядан оролдсоноо уншигч Танаа өчиж байна. Ачитбагшнарынхаа санаж, бодож, эрмэлзэж, тэмүүлж байсанд бүрэн дүүрэнхүрсэн гэж хэлэхгүй боловч, тэднийхээ эрдмийн гэгээ, номыннөөлөгт өдий зэрэгтэй яваа зохиогчид, редактор бид өөрсддөөзаяасан ухааны цар, хэмжээгээр харамгүй хүчин зүтгэснээ хэльюу. XX зууны Монголын түүхийн сурвалж бичиг, -15-
  16. 16. Монгол Улсын түүх V судалгааны зохиолын тойм XX зууны Монголын түүх нь ээдрээ нугачаа, эрэл хайгуул, олз гарзаар дүүрэн юм. Бидний монголчууд эп түүхээсээ сургамж а»ч, хүн төрөлхтний нийтлэг жамыг танин ухаарсаар улиран одсон зууны элэдийг дааж гарч байна. Хоёр зуун халагдан солигдохын зааг үеэс эргэн харвал XX зуун бол цагхугацааны хувьд бидний ойрхи үеийн түүх бөлгеө.Монголын түүхчид сая улиран одсон зууныхаа түүхийг судлахталаарүлэмж ихийг хийжээ. Энэ үеийн түүх нь архивын сурвалж, баримтсэлтээрихээхэн баялаг юм. Тухайлж хэлбэл, Монгол улсын Үндэсний ТөвАрхив,Монгол улсын зэвсэгт хүчний тов архив, Монгол Ардын ХувьсгалтНамынархив, Засгийн газрын архив, Гадаад харилцааны архив, Тагнуулынерөнхийгазрыи архив, аймаг, ором нутгийн архивуудад хадгалагдаж буй эхсурвалж,баримт сэлт нь Монгол улсын ойрхи түүхийн гол сурвалж болж егчбайна.XX зууны 20-иод оны эх хүртэл Монгол улс төвлөрсөн архивгүйбайсанучир төрийн дээд тев болон орон нутгийн захиргааныбайгууллагуудөөрсдийнхөө баримт бичгийг тус тусдаа хадгалж байв. Харин1921 оныхувьсгал ялснаар ардын засгийн газар архивын хзргийгшинээрбайгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнд эрхлүүлж, улмаар Улсынархивынтөв газрыг байгуулан, түүний мэдэлд улсын олон төрлийн архивынхэргийгэрхлүүлэх болжээ. Архивын байгууллагууд улам дэлгэрэнхөгжиж,.дээрдурдсан олон архивууд болжсалбарлажээ. Эдгээр архивуудад хадгалагдаж байгаа болон удаа дараахэвлэн нийтлүүлсэн ном, товхимол, эмхтгэлүүдэд буй 1911 оныҮндэсний хувьсгал, түүний үр дүндтогтсон Монгол улсын Засгийнгазрын баримтбичгүүд, Богд хааны айлдвар зарлиг, Монгол улсынҮндсэн хуулиуд, улсын Их. Бага хурлын баримт бичгүүд, төрелбүрийн хууль, хуульчилсан актууд, Ардыи Их Хурлын чуулганыболон Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр, тогтоол, хуульзарлигууд, МАХН-ын дөрвен удаагийн мөрийн хөтөлбөр, МАХН-ын их, Намын Төв Хорооны бүгд хурлын идийдвэр, Улс ТерийнТовчооны тогтоолууд, улс ардын аж ахуй соёлыг хөгжүүлэх, удаадараагийн төлөвлогөөний удирдамжууд, Коминтерн, ЗХУ-тайхарилцсан баримт бичгүүд, 1990-зэд онд улстөрийн шинэ намуудаасгаргасан баримт бичгүүд зэрэг нь XX зууны Монгол улсын албанёсны түүх бичих үндсэн сурвалж мь болж өгч байна. Хэвлэгдэн нийтлэгдсэн эх сурвалж, баримт бичгүүдийн -16-
  17. 17. Монгол Улсын түүх Vтомоохон эмхтгэлүүдээс тоймлон дурдвал: «Монголын ардтүмний1911 оны үндэснийэрх чөлөө, тусгаартопнолын толеө тэмцэл» баримтбичгийнэмхтгэл (1900-191 1 он), УБ., 1982 он (Хэвлэлд бэлтгэсэнА.Очир, Г.Пүрвээ); «Монголын автономитын үеийн сургууль»(1911-1920), УБ., 1966 (Эмхтгэсэн С.Жигмидсүрэн,Б.Балжиргармаа); «БНМАУ-ын Их, Бага хурлын тогтоол,Үндсэн хууль, тунхагууд» УБ., 1956 (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир);«БНМАУ хөрөнгөтний биш хөгжлийн төлөотэмцэлд» Баримтбичгүүд (1925-1940) УБ., 1956. (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир),«БНМАУ-ын Үндсэн хууль, түүнд холбогдох зарим актынэмхтгэл» (1921-1940) 1 дэвтэр, УБ., 1972, «Монголд ардын бүгднаирамдах заса~ тогтоон я«улсан нь» Баримт Сзичгүүдийнэмхтгзл. (1921-1926) УБ.,1970. (Эмхтгэсэн Б. Балжнргармаа),МАХН-ынТөв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтээеэрхлэи хэвлүүлсэн «МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримтбичгүүд» 1, I I , I I I дэвтэр, (УБ., 1966, 1967, 1970), «МАХН-ын их,бага ба ТХ-ны бүгд хурлын тогтоолууд» I - 1 I 1 дэвтэр. (УБ.,1956,1963), МАХН-ын дэлгэрэнгүй тайлан ( V I I I их хурлаасбусад), «1921 оны ардын хувьсгалын түүхэндхолбогдохбаримтбичгүүд» (1917-1921) УБ., 1957. (ЭмхтгэсэнӨ.Чимэд), «МАХН ардын хувьсгалын ялалтын төлөө тэмцэлд»Баримтбичгүүд. УБ., 1971 (Эмхтгэсэн Д.Даш), «БНМАУ-ынгадаад харилцааны баримт бичгүүдийн эмхтгэл»-ийг олонботиор хэвлэсэн зэргийг юуны түрүүнд нэрлэж болох юм. Монгол улсын ойрхи түүхийгсудлахад тоо бүртгэлийн материал ихээхэн ач холбогдолтой сурвалж юм. Тухайлж хэлбэл, удаа дараа хэвлэпрн гарч буй статистик тоо бүртгэлийн эмхтгэлүүд нэн чухал хэрэглүүи болж байна. ХХзууны эхний мөчлөггхэвлэгдсэн «Шинэтоль», «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг», 1920 оиы XI сард анхмы нь дугаар хзвлэгдсзн «Монголын үнэн»-ээс эх авсан «Үнэн» сонин тэргүүтэи тогтмол хэвлэл - олон арван сонин. сэтгүүлүүд эрим цагийн оы дарааллыи бичиг болсны хувьд өнгөрсөн зууны 90 он хүртэлх үеийн Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд нэгэн зүйлийн чухал сурвалж болж огч байна. Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд үнэт тус нэмэр болох зүйл бол түүхэн үйл явдалд оролцож явсап амьд гэрчийн дуртгал, дурсамжууд юм. Ардын нам анх хэрхэн үүссэн, ардын журамт цэргийгбайгуулж, улс орныхоо тусгаар тогтиолыг байлдан авсан тухай тэр үеийн үйл явдалд идэвхтэй оролцож явсан хэсэг хүмүүсийн дуртгалыг 1928 онд хэвлүүлжээ1. Партизан нарын дуртгалыг хэд хэдэн боть болгон хэвлүүлсэн байна2. Эдгээр нь XX зууны эхэн үеийн Монголын түүхийн чухал хэрэглүүн болж байна. Түүнчлэн, МАХН, ардын төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг Д.Сүхбаатарын тухай дуртгалыг хэд хэдэн удаа хэвлэн гаргасан байна-. Мөн Монголын төр, цэргийм томоохон зүтгэлтнүүд дуртгал ном, товхимол хэвлүүлэх болсон ньтүүхэн үйл явдлын учир холбогдлыгтодруулахад ихээхэнтус дохөм үзүүлж байна. Тухайлбал, Ц.Дамбадорж. Ж.Самбуу, -17-
  18. 18. Монгол Улсын түүх VЖ.Лхагва-еүрэн, Б.Ширэндэв, С.Лувсан, П.Очирбат зэрл хүмүүсдуртгал номоо хэвлүүлжээ1. Мен хувьсгалттэмцлийн ахмадзүтгэлтэн, дайчид, МАХН-ын ахмад ажилтан нарын дуртгалуудыгудаа дараа эмхэтгэн гаргаж ирэв2. Энд бас Зөвлелтийн цэргийн нэртзүтгэлтнүүдийн бүтээлд Монголын тухай дурсанбичсэнийгдурдахгүй өнгөрөх аргагүй юм3. Мон улс ардын аж ахуйнудирдах салбарын ажилтан зарим хүний дуртгал хэвлэгдсэн ньМонголын улсын аж ахуй, эдийн засгийн түүхийг судлахад зохихнөхвөр болж огч байна. Дуртгал, дурсамжаас гадна нийгэм, төриймзүтгэлтнүүдийн хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь тухайн цаг үеийнулс төр-нийгэм эдийн засгийн зорилтыпайлбарлахынзэрэгцээтүүхэн үйл явдлын талаартэмдэглэн, зарим асуудлаарүнэлгээ, дүгнэлт, гаргалгаа хийсэн байдгаараа судалгааны нэн чухалматериал болдог. Жанжин Д.Сүхбаатарын хэлсэн үг, бичсэн огүүлэл,захидал бичигзэрэгбүтээл ньхэмжээгээрээбагаболовч 1921 оныхувьсгалын түүх судлалд удирдамж болохоор материалууд юм4. МөнХ.Чойбалсамгийн илтгэл, хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь 1921- 1950-иад оны зх хүртэлхтүүхийн судлалд чухал хэрэглэгдэхүүн бөлгоө5.Түүнчлэн Монголын нам, торийн дээд удирдлагад байсны хувьдЮ.Цздэнбал, Ж.Самбуу, Ж.Батмөнх, П.Очирбат, Н.Багабанди ыарөөрсдийнхөө илтгзл, хэлсэн үг, огүүллүүдийп эмхтгэлийгхэвлүүлсэн нь тухайн цаг үеийн түүхийн асуудлыг тодотгоход зохихач холбогдолтой юм6. Дээр дурдсан эх сурвалжууд нь XX зууныМонголын түүхийг бичих сан хөмрөгийг бүрдүүлж байна. Аливааулс үндэстний нэгэн адил монголчууд XX зуун гарангуут ойрхитүүхээ бүтэзж, түүхээ бичиж, тэрлэж ирсэн билээ. Харин 1911 оныүндэсний хувьсгалд бэлтгэх үеэс эхлэн тусгаар тогтнолын төлөөүзэл санаа Монголын түүх бичлэгийн үндсэн агуулга болж,түүхийн суллалд шинэ үеийг нээсэн юм.1 Ц.Дамбадорж. Толбо нуур. УБ., 1928. Ж.Самбуу. Амьдралынзамналаас (Дуртгал 1,11 дэитэр. УБ., 1965, 1970); Ж.Лхагвасүрэн. Сэтгэлд шингэсэнои жилүүд. УБ., 1984.Тулалдааиыонжилүүд. УБ-, 1995 он зэрэг; Б.Ширэндэн. Далайн даналгаанаар. УБ., 1993; С.Лувсан. Гуулсан зам. УБ.. 1988; П.Очирбат. Тэнгэрийн иаг. УБ., 1996. : Монгол, Зовлолтийнармийн ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1969; Комиссаруудын дуртгал УБ., 1971; Халх голын байлдаандоролцогч ахмад дайчдын дуртгал. УБ., 1970, 1981; 1945 оны дайнд оролиогчдындуртгал.УБ., 1975 (Эмхтгэсэн И.Пүрэвсүрэн); Дайчин алдар. Хувьсгшптэмцлипн ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1985; Ж.Дамдин. Үймээшп! жил. УБ., 1973; Г.Эрэндоо. 1 уулсан зам.УБ., 1971; Б.Дорж. Эхорнытолоо цохплохзүрх. УБ., 1981; Л.Дандар. Гал долөн дунд. УБ.. 1989. МАХН-ын ахмад ажилтан, гишүүдипн дуртгал. I IV дэвтэр. УБ., 1978, 1981, 1988. 1990 г.м. 1 Г.К.Жуков. Дуртгал, бодол. 1-11 боть. УБ., 1977; И.А.Плиев.Говь Хянганд тулалдсап ыь. УБ., 1966; Квантуны армн соносон нь. УБ., 1970; И.И.Федюнинский. На востокс. М., 1985,4 Н.Соркин. Анхны эхлэл. УБ., 1972. г.м. Д.Сүхбаатар. Баримт бичгүүд. УБ., 1943; Захидал бичгүүд УБ., 1952; Түүхийн баримтуудын цоморлиг. УБ., 1954; Д.Сүхбаатарын ү|л амьдралтай холбогдох баримт материалын эмхэтгэл.5 УБ., 1964; Д.Сүхбаатар. Баримтбичгүүд. УБ., 1983.6 ХЧойбачсан Илтгэл ба огүүллүүд. 1-1V боть. УБ.. 1951, 1953. Ю.Цэдэнбал. Илтгэл, огүүлэл, хэлсэн үг. I-VI боть. УБ„ 1966, 1967, -18-
  19. 19. Монгол Улсын түүх V 1968, 1971, 1976, 1984; Ж.Самбуу. Илтгэл огүүлэл, хэлсэн үг. УБ., 1978. Ж.Батмонх. Илтгэл, өгүүлэл, хэлсэн үг. УБ., 1986; П.Очирбат. Алдаж болохгүп агшин (хэлсэн үг, илгээлт, илтгэл, ярилцлага, лекц) УБ., 1997; Н.Багабанди. Еронхийлогч: шинэ зууны емнох бодомж, санамж (хэлсэн үгийн түүвэр. 1997oHbiVlcapaac 1998 оны II cap). УБ., 1998; Ерөнхийлогч: шинэзууныемнохбодлого, зорилт. УБ., 1998 (хэлсэн үгийн түүвэр); Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл. УБ., 2000.1 9 1 5 - 1 9 1 9 онд «Монгол улсын шастир» хэмээх 11 дэвтэр зохиолыгхэсэг түүхчдээр бичүүлсэн нь Монгол улсын албан ёсны түүхбичих оролдлого тедийгүй, ирж буй зууныхаа түүхийгтэрлэх эхлэлбайсан гэж үзэж болно. | 1 9 2 1 оны хувьсгалын дарааханбайгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн нэг гол эрхлэх ажилнь түүх судлал байсан юм. 1924 онд тус I хүрээлэнгийн дэргэдтүүхийн кабинетийг шинээр байгуулжээ. Эх түүхээ | сонирхох,судлах эрмэлзэл өсч байв. Үүний нэг тод илрэл бол 1 9 1 1 оныүндэсний хувьсгалын хэрэг явдлыг нэлээд тодорхой өгүүлээд,1921 оны : үндэсний ардчилсан хувьсгалын ялалт, ачхолбогдлыгтэмдэглэсэн «Монгол улсын автономи хэмээх өөртөөэзэрхэн засах эрхт засгийн үеийн үнэнхүү явдал, чухам байдал,чухал учрыг тэмдэглэсэн товч өгүүлэл хэмээх түүх бичиг» гэдэгбэсрэгхэн зохиол юм. 1926 онд Дотоод Яамнаас Монгол улсыи албан ёсны хураангуйтүүх зохиох ажлыг эрхлэн хийж, эл зохиолдоо Монголын ойрхитүүхийн эхний үйл явдлуудыг товч тоймлон дурдсан байна2. Үүнийзэрэгцээ Ц.Дамба-доржийн «МАХН-ын байдал» хэмээх зохиолгарсан нь эрх баригч намын түүхийг бичсэн анхны оролдлогобайлаа. Men 1926 онд ардын хувьсгалын 5 жилийн ойд зориуланжижигтовхимлууд гаргахдаа Монголын ойрхи үеийн түүхийнасуудлуудыг хөнджээ3. XX зууны эхний мөчлөгийн түүхийг тухайн үедээ хамгийнчансаатай туурвисан түүхч бол Магсаржав хурц юм. Түүний 1925-1927 онд туурвисан «Монгол улсын шинэ түүх» бол XX зууныМонгол улсын түүхийг нилээд бодитой боловсруулах анхныэхлэлийг тавьсан төдийгүй, эдүгээ архивын сан хөмрөгөосолдохуйяа бэрх болсон баримт бичгүүдийг уг эхээр ньхавсаргасныхаа хувьд сурвалжийн ач холбогдолтой бүтээл юм4. 1930-аад оноос Монголын ойрхи үеийи түүхийн тухайд судалгааны шинж илүү тодрохыи зэрэгцлэ марксист-ленинист арга зүйн зарчимд тулгуурлан, түүхийг формаиийн онол, ангичирхах байр сууринаас бичих хаидлага давамгайлж эхэлжээ. Тухайлбал, үндэсний ардчилсан чиг шугам баримтлагчдыг «баруунтан» хэмээн баалах, Монголд яаравчлан социализм байгуулах Коминтерний туршилт, зүүк^й^лма/ГяБууллагыг зөвтгөх чиглэл бүхий ном, өгүүллүүд гарчээ5. Энэ үед ардын хувьсгалт цэргийн түүхийг судлах талаар зарим ахиц гарсан байиа. Уг чох1 юлыг Ш.Нацагдорж I960 онд хэнлүүлэхдээ үзэл суртлын хяналтаас болж бага саги хассан Gaiina. Харии О.Батсайхан 1992 онд дахнн хэвлүүлэхдээ бүтэн эхтэр нь буулгасан. Одоогоор зохиогч нь бүрэн тогтоогдоогүй. Монгол Ард Улсын засагторпйн байдал хэрхэн уламжилсан -19-
  20. 20. Монгол Улсын түүх V явдлыгтайлбарласан бичиг. УВ., 1926. Улаан оторч. МАХН-ын байдал. УБ., 1926; Уулын евгон. Монгол гязар бошгыг халах явдлын тулгуур босгосны товч түүх. УБ., 1926; Ойдов, Цэцэнбилэгт. МХЗЭ-ийн түүхэнд холбогдох зүйлүүд. УБ., 1926 г.м. Ы.Магсаржав. Монгол улсын шинэ түүх. УБ., 1994. Эл зохиол rap бичмэлээрээ 3 хувь, нэг нь Оросын Холбооны Улсад, хоёр нь Монголд хадгалагдаж байсныг О.Батсайхан, З.Лонжид нар кприлл бичнгт буулган 1994 онд хэвлүүлжээ. Намын IX жнлнпн ой, 10 жилпйн угтлага. У Б . , 1930; Ө.Бадрах. Намаас барууны бөорөнхийчүүдтэй тэмцсэн амжилттай их тэмцлийн туршлага. I, II дэвтэр. УБ., 1932; Чу. Болдбаатар, На.Сүхбаатар нар уг зохиолыг кириллд буулган 2001 онд хэвлүүлсэн. 1930-аад оны эхээр Монголын эртнээс аваад ардын хувьсгалынүеийн түүхийг бичих тусгай комисс байгуулж, Монголын түүхийн 4боть зохиол гарсны хоёр дэвтэр нь 1934 онд X. Чойбалсан, Д.Лосол,Г.Дэмид нарын бичсэн «Монгол ардын үндэсний хувьсгалын анхүүсэж байгуулагдсан товч түүх» хэмээх бүтээл юм. Эл зохиолньугтүүхийг гар бие оролцон бүтээлцсэн хүмүүс өөрсдөө хувьсгалынтүүхт явдлыг нэгтгэн нэгэн бүхэллэг болгох, зарим нэг дүгнэлт,үнэлгээ өгснийхөө хувьд судалгааны шинжтэй, түүнчлэн архив,хэвлэл мздээллээс олдохоо больсон олон чухал эх баримт бичгүүдийгашигласнаараа сурвалжийн шинжтэй дурсамж түүхийн бүтээлболсон юм1. Түүнчлэн Монголынтүүхийндээрхцуврал бүтээлийннэгнь Монгол улсын (1911-1919) Дотоод Яаманд алба хаших< явсанЛ .Дэндэвийн 1934 онд бичсэн «Монголын товч түүх» бөлгөө.Тэрбээр энэ бүтээлдээ 1911 оны үндэсний хувьсгалын дүнд тогтсонМонгол улсын түүхийг хураангуйлан бичжээ. Зохиогч уг үйлявдалд биечлэн оролцож явсан амьд гэрч, хянуур нягт хүн байсан тулэл түүхийг зохиохдоо үндсэн хэрэглэгдэхүүнээ бузгай онож, XXзууны эхний үеийн монголын түүхийн гол үйл явдлуудыгтодорхойлон гаргасан чамбай бүтээл туурвисан байна2. Мөн энэ үедүндэсний ардчилсан хувьсгалын өрнөл, шинэ эргэлтийн бодлогынявц, үр дүн, ардын хувьсгалт цэргийн хөгжил, хууль цаазны түүхийнталаар зарим нэг товхимол. өгүүлэл гарсан байна3. 1940 он гэхэд түүхийн шинжлэх ухааныг их, дээдсургуулийн хетөлберөөр бүрэн судалсан түүхчид торөөгүй байсанболовч, Шиижлэх ухааны хүрээлэнгийн түүхийн тасгийн ажилтнууднэлээд К4эргэших төлөвийг олж, нам, төрийн зүтгэлтэн, түүхсудлаачдын ойрх үеийн түүхийн талаар нэлээд бүтээл туурвин,Монголын түүх судлал өргөжин гүнзгийрчээ. БНМАУ-ын хувьд 30-аад оны сүүлч, 40-өед оны эхним хагастдайны хүнд үе, бэрхшээл тохиолдсон тул түүх судлалын гол чиглэлнь ард олон, ялангуяа өсвөр залуу үеийг эх оронч, интернационалчүзлээр хүмүүжүүлэхэд чиглэсэн зохиол бүтээл туурвихадчиглэгджээ. Тодорхой хэлбэл, төр, цэргийн зүтгэлтний намтарсудлалд оыцгой анхаарсан байна4. ТүүЀ

×