សិក្សាសង្ខេបអារ្យធម៌ខ្មែរ

  • 2,294 views
Uploaded on

 

More in: Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
2,294
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1

Actions

Shares
Downloads
36
Comments
0
Likes
2

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. លី ធមេតង សកសសេងខប ិ អំពីអរយធម៌ែខមរ
  • 2. បុពកថ វ តមពិត អតថបទេនះ េក តេឡងេដយករេរៀបចំ សរមប់ យកេទេធវជឧបករណ៍ពនយល់ចំេពះអនករតូវករសិកស «អរយធម៌ែខមរ» អរយធម៌ ិ ន តមកមមវធីថក់ ទី ១ េនមធយមភូមិ ។លុះដល់ករមងេនះ របមូលបនកន់ែតេរចនេឡង ៗ ខញំុក៏យល់ថ គួរែតចងទុ ក ជឯកសរផល់ខួលន ទ សរមប់េនេពលែដលរតូវកររសវរជវតេទេទៀត ។ ប៉ុែនត េដយចង់េសននូវសៃដសកលបង (Essai) េនះ ចំេពះមតិមិតតភកិត ជអនករសវរជវផងគ និ ងសទង់ ន នេយបល់អនកអន អនកសិកសទួ េទផងេនះ, ខញំុក៏ដច់ចិតត យកសៃដសកលបងេនះ នេទចុះផសយកនុ ង ទសសនវដតីអកសរសរសត មដងបនតិច ៗ ចប់ តំងពី េលខ ២៦ ែខ មិថុនគ.ស. ១៩៦៥ ជបនត ៗ េទ លុះរតចប់ ។ បនប់មក ទ ខញុំក៏បនទទួលេសចកដីែណនំបែនថមខលះ អំពីសំណក់មិតភកិក ត ជគូៃដ កនុងកររសវរជវ និងអំពីសំណក់អកអនខលះ នែដលមនចិតតរសឡញ់អរយធម៌ែខមរ ។ េសចកដីែណនំទំងេនះ រ ឹងរ ឹតែតេធវឲយខញំុបនេពញបំណងេនះែថមេឡងេទៀត ។ ដូេចនះខញំុសូមលំឱនកយ េគរព អរគុ ណចំេពះមិតតភកិកនិងអស់េលកអនកទំងេនះផង ។ េរកយែដលរបមូ ល បញលបែនថមសជថមីមដងេទៀតរួចេហយ ូច ខញំុក៏យកទុ កមួ យអេនលេទៀត េរពះយល់ថ សៃដសិកសរសវរជវអំ ពីកបនចបប់របវតតិពងសវតរយ៉ ងេនះ ន ួមិនសមេធវេដយងយៗេទ គួរែតទុកករងរដ៏ធំែបបេនះ ជូនគណះកមមករណមួយ ឬអស់េលកអនកេចះដឹងេរជរជះណមក់ ន េលកសរេសរេឡង េទបសម ។ ប៉ុែនតមនគំនិតតូចមួ យេចះែតដស់សរតីខំុញថ៖ ធមមតកររសវរជវេបរកេឃញប៉ុ នណ ម មនករយល់ដូចេមដច ; រតូវែតបេញញេទសិន ច េដមបីជួយជរបទី បេរទលបំភឺលឬជតរមយសរមប់ផដល់ចំេពះអនករសវរជវត ៗ េទេទៀត ។ ដូេចនះអនករសវរជវរតូវែតមនេសរ ីភព កនុងករបេញញេយបល់ខួលនជបេណរៗេទ កនុងដំេណរករងរ េហយករងរេនះ ច ដ មិនេចះចប់េឡយ បនន័យថ អនករសវរជវ កលេបេគេឃញដូចេមដច រតូវថយ៉ ងេនះ លុះេរកយេទមនេហតុ ផលធំ ជងមុ នេទេទៀត ក៏អចទញេយបល់េនះេទតមករេឃញករយល់ថីម េទេទៀតែដរ ។ សៃដេនះ ពុំែមនជកបនតរម ឬថជេគលចបប់សរមប់ឲយអនុវតតេដយខនមិ ន ន ួ
  • 3. -B-បនេនះេទ តមពិតគឺ រគន់ែតជជំនួយសរតី ម ឬថជេយបល់អករ ិះេរមក់ ន ន សរមប់បំភឺលផូលវចំេពះអនកសិកសជបឋមអំពីអរយធម៌ជតិែតប៉ុេណះ ។ ណ ដូេចនះ បំណងកូនេសៀវេភេនះគឺ ៖ ១. ចង់ ជួយេដះទល់អនកសិកសេដយខលួនឯង េហយែដលមនរបថចូលេទ ន ិ ជ ិរបឡងេផសង ៗ ែដលទក់ ទងដល់ចំេណះវជខងវបបធម៌-អរយធម៌ែខមរ ។ ២. ចង់ ជួយបញក់ ជ ចំេពះមតិអកយល់រចឡំថ «អរយធម៌» គឺជអវីែដលេក តថមី ៗ ន ិអវីែបលកៗពី ទំេនៀមជតិ, ឲយងកែបរមកយល់ឲយចបស់ តមករពិ តេទវញ ។ ៣. ចង់ បងញឲយជនទូេទេឃញថ អរយធម៌ ែខមរ ពុំែមនចមលង ពុំែមនេទបែតេកត ហតមពួកបសចិមទិសេទ គឺមនផល់ខួលនតំងពីេកតជសញតិ មួយមកេម៉ះ ។ ទ ជ ល ទីបំផុត ខញុំសូមឧទទិសនូ វេសៀវេភេនះ ផសយជូនដល់អនកសិកសទូេទកនុ ងកមពុជរដឋ ិេរកមរពះរជតរមស់ដស់េតឿនៃនសេមដចសហជី វនរពះរបមុខរដឋ ិ ដ៏ជទីេសនហេសមជីវតៃនេយងរល់គន ែដលរពះអងគរទង់ ែតងមនរពះចិ នចង់ ឲយេយងជកូនេច ដ បនេចះដឹងរគប់ ៗគេឡង សមជសញតិមួយែដលមនអរយធម៌ជយូរឆំមកេហយ ។ ន ជ ន ភនំេពញ ែខកញ ១៩៦៥ ញ លី -ធមេតង បញក់ : ច កនុ ងករេបះពុមេលកទី ២ េនះ ខញុ ំបនែគសរមួលនងបនបែនថមេសចកដជេរចន ឲយបនេកបះ ព  ិ ី កបយជងមុនេដមបជរបេយជន៍ដល់ អកសកសទូេទ ។  ី ន ិ ២៨ - ២ - ៦៩ ល. ធ. ត
  • 4. សិកសសេងខប អំពី អរយធម៌ែខមរេសចកដេផដម ី ី ័ អកផងេនសមយបចបបន ន ន ុច េរចនែតចបអរមណថ «អរយធម៌ែខមរ» គឺជចេណះវជ  ់ ម ៍ ំ ិ ជថៗ ីម ុ ល ំ ់ ឬករតបែតងែបកៗជននថីម ័ ុី ី ័ ែដលរតូវនយនងពកយអកសពៃថេហថ «សវលយ» ។ ឹ ន វ ង ិ ៌ ឺ ំែតតមពតអរយធមគជករមងចេណះវជែដលមនសសរកេឃញ ិ ជ ុ   ក ក  ំ េហយបងបេងតេឡងតងពអែងងេហយ ី វ  ូ ៌ ម ដចអរយធមែខរ   ំ ី ី ម ៉ល ែដលកេកតេឡងតងពកទឹ កកដែខរេមះ ់ ំ ូ រគនែតដបងេនះ មនសរេសរកតទក មនរតមែតទមប់េធតៗគមកបេណះ ។ ិ ់ ុ ឹ ល វ ន ុ៉ ណ   ូ ំ េបរកេឃញនវកេណត  ិ ូ ៌ ម នងរបរងអរយធមែខរ  ិ ឋ  ់ េយងរបតសនេឡងជករបកដេលដេយង  ី  ំ ី តងពកទកដដេចះេហយ ឹ ី ូ ន  េយងេតងែតតមដនសេងតេមល  ក   ំ េតតងពីមនរបរងមករហតសពៃថេនះ ូ ូ វ ង ់ ី ់ ន ំ អសរយះេវលជងពរពនឆមកេហយេនះ  មនករ ិ ត ៍ ៉វវតនយងណខះ ? ។ ល េយងដងមកេហយថ  ឹ  ិ ិធ ៌ ពតែមនែតមនឥទពលៃនអរយធមននជតិ ិ ឺ ិ ់ ជពេសសគជតណែដលទកទងនងែខរេយងពមនៗែមន ឹ ម  ី ុ ុ៉ ត ិ ធ ំ បែនឥទពលទងេនះរតែតបែនមឲយបនជមេធយបយជយរញរចន ឹ ថ ួ ុ ៌ ម ល ំ ឲយអរយធមែខរមនកមង នងមនរបរង ិ ូ ់ ិ ូ ៌  ិ ី គ ំែបកសចឈម េពញេលញបរបណេឡងេទវញ ។ េដមបបនសល់ ដេណរេដម ឬរបវតិ ត  ហរែហពមនមក ូ ី ុ  ិ ំ ូ ិត ៌ េយងអចអធបបយែចករែលកនវរបវតអរយធមេយង  តមែបបរបវតិ- ត ័ ំសរសជបនសមយកលធៗគឺ ៖ ត ួ ១∼អរយធម៌សម័យមុនអងគរ ∼ ែដលេហថ «សម័យមុ នអងគរ» គសេដយកេពលេវលែដលរបវតិសរសេយងរបប់ ឺ ំ ត ត ថ កលេនះ ុ ់  ឹ ី ់ មនមនសសមករសេនេលទកដរបសេយង  ំ េហយអកទងេនះ  ន ់ ដ ចបេផម ូ ់ ់ លកសងនវរេបៀបរបបរសេនរបសខនបនច ៗ មង ិត ដ លះរតែតេទជមនករេរៀបរយសរមប់ ុ ួសញតមយេឡង ។ ជ ិ ួ  ់ រតងេនះេហយ  ែដលេយងសនតបនថ  ម ់ ់ របបរសេនសរមបជតិេយងែដលអករបវតសរសឲយេឈះថ «អរយធម៌» េនះ  ន ិត ត ម ិ  ំ ូ ពតជកេកតដបងេនរសកែខរ ុ មេយងេនះជរបកដ ។ 
  • 5. - 2 - ដេចះ ូ ន ំ ់ ់ ដ ំ េពលេវលែដលកណតរយះកលេនះចបេផមេឡងតងពី កលមនរគសសក-  ុ ិ ដរជេទេទៀត េហយមនរយះេពលតរហតមក  ូ ់ ័ ់ ដលសមយែដលជនជតេយងរសេនតម ិ អណចរកតចតចៗេដយែឡកពគមនអណចរកវ ន ំ (ហណន) ូ ី ន ូវ អណចរកកមជ (ចន ុវ ិេហ េចនឡ) ជេដម,  ុ ់ ួ ួ ន ំ ួ លះរតដលេពលរបរមគជអណចរកធមយ េរទរកុងេទ  ីរបតសនេនឯខងេជងបងទេនសប ែដលេហថ «អងរ» ។ ិ ឋ  ឹ ល គ ័ ៏ ំ សមយកលដធេនះ ំ ី ់ ដ តងពចបេផមមក, េយងសេងតេឃញថ  ក  ំ  ជេពលចេរនឥត ់ឈបឈរ េធៀបឧបមបដចជេឈែដលេទបែតដះ ី ូ   ុ េហយលតលសជលដប់  ូ ់ ំ រហត ូ ់ ់ទលបនជរទងរទយរកជតកនលម ។ ុ ខ ិ ូ ម ់ ី ុ ចបពមនរគសសករជ ិ ត ់ ន ឹ មកទលគនងសតវតសទី១, ៌ ម អរយធមែខរ ុំ ់ ពទនេលចេឈះេពញទេនេឡយែមន ម ី  ុ៉ ត   ិ៍ត ំ បែនេបេមលពេករដែណល ីជសកភព ីខ ៏ ់  កគងេឃញេនេសសសលេរចនណស់ ់ ដចជរបសទថតចតចេនកង ូ ម ូ  ុនភមភគអងរបរ ី ូ ិ គ ូ ់ ី ត ំ ់ ំ របសទសងពឥដេនសមបរៃរពគកេខតកពងធសពៃថង ឋ ុ វ ែលបងរប ំ ូ ី   ៉របៃពណេរចនែបបេរចនយង ិ ិ ់ ័ ន ូ ំ ី នងភសនយយសសរមបរបរសយគរហតតងពេនះមក ីដជេដម ។  ២∼អរយធម៌សម័យអងគរ ∼ ុ ់ ី លះចបពសតវតសទី ៨ មក ថ ំ ់  ៏ សបតយកមមធៗរបសេយងកេលចេធៗេឡង, ល  រេបៀបេរៀបចរសកេទសកេចះែតេកនជលដប់ ។ ំ ុ ៏  ំ ី ៏ ល ់ ូដ របបជវភព (Mode de vie) កផសបរេទរកវតរភពសមសន ិ ថ ួ ដចមនរូបចមកជតងេនជញងរបសទអងរធទកជដនរសប់ ។ ូ ល ់ ជ ំ គ ំ ុែមកធងរគបវសយៃនអរយធម៌ ់ ិ ័ ំ  បនចេរនឥតឧបមេសៗគ ម ន រហតបនេទជអរយធម៌ ូ ិ ល ំ ូជតខងពែកមយ ួ ុ ូ ៌ េនចងបពរបេទសេនះ ។ ័ អរសយេហតេនះេហយ ុ  បនជេន ័សមយេនះ មនជតថៗ ិ ីម េនជតខងេយង ិ  បនចមងរបឌតយកែបបអរយធម៌េយង ល ិ  វ ៌េទេធជអរយធមជតេគ ជបនេទផង ។ ិ ត រយះេវលេនះមនេពលយរយរែដរ ូ ឺ ំ ី ់ គតងពសតវតសទី ៨ ដលទី ១៥ ែដលរតូវ ់លះបងរកុងអងរ ។ គ ័ សមយកលេនះ ត ំ អករបវតសរសសគលថ ន ិត ់ ័ ជសមយរងេរឿង ុ ំ ុ ់ មបផតរបសែខរេនេលេរជយសវណភមេនះ ។  ុ ណ ូ ិ ៣∼អរយធម៌សម័យកណល ∼ ដ ័ សមយកលេនះ ់ ី ់ េយងរបពសតវតសទី ១៥ រហតមកដលទី ១៩ៃនរគសសករជ ។  ូ ិ ត
  • 6. - 3 - ិត ត ់រគេនះរបវតសរសរបបេយងថ  រសកេទសេកតវកវរេដយសរងមទរននរសកមកពី ុ  ឹ គ ទ ុបចមរតឯេរកៗផង ច ិ នងមនសរងមកងរសករកគនខះេទៀតផង ិ គ ុន ុ ុ ួ ល នឲយែផផអរយធម៌ ំ ល ក ល ់ ុ ុធកចះរះេរយេទវញ ។ ិ ៉ កលណមនអសនន ឬ េកលហលយងេនះ ៌ ែផកវបបធមកី ដ ន ៌ែផកសងមធមកី ដ ន ក ំ ៌ ែដលជែមកធៗៃនអរយធមេយងេនះ  ៏ ិ ់ ង ់ កវលរតឡបជសបេសៀម ង ឺ ុំ ូ ់ គពលតលសេឡងែថមេទៀតេទ ុ៉ មនែតបេណះ ិ ណ ំ ់ ុ ់ ែថមទងចងចះអនថយេរកយេទវញ ិេទៀតផង តបតអករសករបេទសគនឱកសនងកសង ិ ន ុ ម ឹ    ៏ ម េហយេបសងបនេហយកគន ធ ឹ ុ ់លទភពនងរកសរគងទកឲយគងវងសបន េដយសរែតចលចលបករកជេរឿយៗ ុ ុ រឯអក ី នទរននទកដមកពេរកេសត ទ ឹ ី ី ៏ ឹ ួ ន ៌ កពយយមដកជញនរបមលយកកបនខតអរយធមេយងេទ ូជ ូ   ួ ូដ ូច ៌េហយលចបរបញលអរយធមេគ ឲយេរសចរជួតរជបមកែដនដេយងេទៀតផង ។ ី  េហតេនះ ុ  ិ ឹ ំេយងមនរតមែតលបក ៌ ៌ ល ុ៉ េដយរកសរទពយមតកអរយធមខនបេណះេទ, ណ ំ ិ ែថមទងពបក ួ ់ ់ ឹ ល ំ ៌ ល ់ទបទលនងកមងអរយធមកយរបសេគ ចលមកេរចៀតែរជកែថមេទៀតផង ។ ូ សេងបេទ ខេឃញថ  ័ កងសមយកលេនះ ុន ជេពលេរគះេជកេរគះជ ំ ល ់ ៌ ធកមកេលអរយធមេយង  នឲយមនបនចេរនលតលស់ ។ ំ ិ ំ  ូ ៤∼អរយធម៌សម័យបចចុបបនន ∼ ័ សមយេនះ ុំ ់ ់ េយងពបចេរៀបរបេរចនេទ   ំ ់ ន េរពះជេពលែដលេយង-េគទងអសគ  ល ់  ់ ឹធបបនេឃញបនយលនងែភក សពៗខនេហយ ។ ន វ ួល  ុ៉ ត ួ ក ួ ំ ុ ឺ ់ ័ បែនគរសេងតែតមយចណចគ៖ រតងសមយកលេនះមនែចកជពរភគគ៖ ី ឺ ័ សមយ ំ ័អណពយបលបរង នងសមយឯករជយ ។ ិ ័ ំ កងសមយអណពយបលបរង អរយធមេយងរតូវទទលកររគបដណបអពអរយធម៌ ៌ ដ ់ ំ ី ុន  ួបសមរបេទស ដចមនទេនៀមទមបេផសងៗ កងអពហពពហ៍ កងសជវធម៌ កងេរគឿង ិច ូ ំ ល ់ ុន ៍ ិ ុន ុ ី ុនអលងរជេដម ក  ម ិ ់ ់ ែដលែខរនយមជបដលសពៃថង ។ វ  ុ ំ េដមេហតែដលនឲយេយងទទល  ួ ៌ ីអរយធមពបសមរបេទសដេចះ ិច ូ ន េរពះកលេនះ េយងេទបែតឆងផតវបតពមនមក   ល ុ ិ ិត ី ុ ដច ូេយងអធបបយកងវគទី ៣ រចមកេហយខងេល ។ ៉ ៌ មយងេទៀតអរយធមបសមរបេទស ជ  ិ ុន គ ួ  ិច ៌ ល ំ លអរយធមខងក ល ំ ដ ់ ៌ ិ ៏ អចមនកមងរគបដណបេទេលអរយធមជនជតដៃទ  េហយជនជ  ួ ៌ ម  ំ ុ ិ ិតអរយធមែខរេយងកពងវបតផង អករេទរទន់របស់េយងកលឱនេទភមេទ  ៏ ំ ល ឧបមដច ូ ឺ ុំ ់ ំ ំ ំមនសសែដលេទបែតេងបពឈពទនមនកឡងពលល អ ុ  ី កលេបរតូវេគរបទញេទខងណ 
  • 7. - 4 - ៏ ់ ៉ ់ ័កទនេទតមេគយងឆបរហស ។ ុ៉ ត ៉ បែនេទះជយងណកី ដ ៏ កជនជតែខរេយងមនលះ ិ ម  ិ ់ ិ៍ត ំ ់  ៌ មបងេករដែណលខនឲយអសេឡយ េហតេនះបនជអរយធមែខរេនែតមនរបជនចច ។ ួល ុ ូ ិ ំ ័ ចែណកសមយឯករជយវញ ិ ័ ំ ជសមយមនកេណតថីម  ់ ិ ័ គករកសងជតរគបវសយ ឺ ិ ់ ដ ៉ ់ួ ់ ំ ុចបេផមេឡងយងឆបរសរនបផត  ដេចះបនជរគនែតបននឆ ំ ូ ន ់ ុ៉ ម ន េយងេរៀបចអរយធម៌  ំេយងឲយេរៀបរយសមរមយ  នងយសេយង ិ  ជរសកឯករជយេពញេលញ ុ េរកមករដកន ំ ឹៃនសេមចរពះ នេរតតម-សហនុ ជទេគរពៃនេយងរលគ ។ ដ ី ី  ់ ន សរបេសចកេទ េឃញថែខរេយងមនអរយធមមយផលរបសជតពតរបកដណស់ ុ ីដ  ម  ៌ ួ ទ ់ ់ ិ ិ ំ  ៍ដចមនសអងេទេលេហតករណជរបវតសរសែវងឆយែដលអធបបយមក េហយេនះ ។ ូ ុ ិត ត ង ិ  * * *
  • 8. សខៃនអរយធម៌ែខមរ ិ ួ គ ់ បនជជនជតននេគទទលសលថ ម  ៌ ួ ែខរេយងមនអរយធមមយែមនេនះ េដយសរេយងមនភសតង  ុត នវសខេផសង ៗ ៃនអរយធម៌ ូ ំ ់ ់ ៉ សរបបងញេគរគបែបបយង ហ ូ ៌ ់ដចអរយធមរបសជតននែដរ ។ ិ ៌ អរយធមេយង  ែដលែចកេចញជសខធ ំ ៗ ពរគឺ ីវបបធម៌ ១, សងមធម៌ ១ គ ិ ទ ់ នងមនែមកធងបនបបនស ំែបកេចញេទេទៀតេនះ េយងអច   ជ ់េលកយកមកបញកបន ដចតេទេនះ ៖ ូ ទមួយ∼ ែផនកវបបធម៌ ី (Domaine Culturel) កង «វបបធម៌» េគសេងតេឃញ ុន ក  ជ ់ ់ ំ ុ ់ ូ ករបញករគបចណចដចមនេរៀបរបហរែហខង ូេរកមគឺ ែចកេចញជបែផកធ ំ ៗ មន ៖ ី ន ១– អំពីករេចះដង (Connaissances) ឹ ំ ូ ជដបងេឡង  ជនជតេយងរះគតបងបេងតជករេចះដងេផសង ៗ ិ  ិ ិ ក ក ឹ សរប់ឲយេឃញ ំ  ៌ ួថជអរយធមមយនងេគេឡង េដយមនែចកេចញជធងតច ៗ េទៀតគឺ ៖ ឹ  ូ ំ ក∼ ជេនឿេផសង ៗ (Croyances) ំ ី  តងពេដមរហតមក ូ ំ ែខរេយងបេងតជេនឿ ម  ក ់សរមបជមេធយបយរបរមសមគី គ ួ ួ ់ េរពះេគយលថ ំ កលណមនសសមនជេនឿដចគ ុ ូ ន ឹ ់េគនងេចះរបរកគបនជតសទ ធ ។ ន ិ ិន ំ ំ ូ ជេនឿដបងរបស់ជនជតេយង ិ  ដចជ ូ ករេជឿេខច ម ី   ់បសចេនេដមេឈធ ំ បងបតៃរពភ នំ នងរពះភមរកសរសកជេដម ។ ់ ិ ូ ិ ុ  ឧ.  ួ ំ ួ េបេគេជឿេខចជរចបរជមយគ ម ួ ន ់ េគេតងរបរកគ, ន េបេគេទេគរពេដមេឈជ    ន ៏ ់មយគ កេគរបរកគេកតសមគេឡង ។ ួ ន  ីគ  ខ∼ លទធិ (Religion) ំ ូ  ក ិធ ់ ម ួ ំ ួ ដបងេយងបេងតលទរបកនេខចជរជបរឲយមនេលៀងរបគ ំរចេទេយងបនចមងែបបមកពរបេទសេគខះ ួ  ល ី ល ិ ់ តបតយលថកងករេគរពលទណមយរមគ ុន ិធ ួ ួ ន ំ ុ ីគ ន  ុន ិធ ី ួ ំ ិ ់នឲយមនសសេចះចងសមគគ េហយកងលទនមយ ៗ េនះ មនេគលគនតសរមបជបទ ិ  ង ូ ិធ ម ៍ពចរណេរចនផង េទៃថេរកយ ដចជលទរពហណជេដម ។  ល៉  ិ ិធ ម ៍ េមះេហយេទ បេគនយមលទរពហណ េហយទញយកលទេនះ  ិធ មកលយជមយ ួ ំ ់ ់ ួល ់ ី ុជេនឿចសរបសខន ែដលមនរសបពមនមកផង ។ គ∼ សលធម៌ (Morale) ី ៌ ំ ូ ុំ ពតែមនែតអរយធមដបងពបនចងរកងជកបនេទ ិ ួ ែត ៌ ន ំមនករែណនខងសលធមកងជេនឿ កងទមប់ េធត ៗ គ ំ ដចជកររបបរបមេកងកុ ំ ់ ី ុ ុន ល វ ន ូ ម
  • 9. - 6 - ព ់ ់ ល ់ ់ ឹឲយេដកខសជងចសខចយយចសចកទកបយេល ុ ំ ុី កសបយឲយរះខះខយ ុ ជ ជ រពះេមរបេទច ុំ ួ ់ ួ ិ ំ  ់ ំ ូ ម កលចរបសេគវរលយៃដនងមនពកយទេនៀមជេរចនេទៀតសរមបឲយដបននដល់េកង ។ ម បនជបេងតឲយមនសសេជឿ ក ុ  ំ វ ិ ៊ េហយខេធឲយរតូវតមមនហនខសដេចះ ុ ូ ន តបតនយម ិ ិ ន ់ ំ ិ ុ ់ េទតមផតគនតមនសសជនេដម ុំ ់ ែដលពទនេចះយកសរតរះគតេរជរជះមកេរបេន ម ី ិ ិ េឡយ ។  ឃ∼ ទសសនវជ (Philosophie) ិ ជ ៌ កងវបបធមៃនជតនមយ ៗ ុន ិ ី ួ រតូវែតមនទសសន ់ ឹជ ិ ិ ុន ិ ញ ុ ំ ូ ម ជ ់ ំ ិវជជរបដបសញង រតះរះកងវចរណញណ េហតេនះ បនជដបងែខរែតងភបគនត ិ ជ ំេទកងសលបះ ឬកងជេនឿ កងទេនៀមទងអស់ គថ េបេធអី វ ៗ សទែតរកនយកងេនះ ំ ំ ័ ុន ិ ុន ុន ឺ  វ ុ ធ ុនសន ិ ុំ វ ម ័ ពរពមេធេដយគននយេឡយ ។  ទ ់ បនបមក  ិ ំ េយងខតខបញលរទសរពះពទ ធ ែដល ូច ឹ ីដ ុ ិ ជ ំ ំ ុជេគលទសសនវជធបផតកងេលកុន ៌ មកកងអរយធមេយង ុន  តងពពទពិ វចរណរហតដល់ ំ ី ុ ធ ិ ៍ ូ ំទេនៀមរបៃពណពទនយម ី ុ ធ ិ េហយែដលសពៃថង  វ ទសសនវជេនះ ិ ជ ព ់ ព ់ ុន ទទលឋនះខងខសកង ួសននចតជនជតែខរេយង ។ ដ ិ ត ិ ម  ង∼ វទយសរសត (Sciences) ិ   ិត ់ ូ ំ ់ េបេមលែតបនចហកដចជែមកធងសខនេនះ ម ុន ៌គនកងវបបធមជតេយងេទ ិ  ែតេបសេងតឲយេរជ  ក េយងេឃញពបរណកល   ី ុ វទយសរស ត ិ ម ុទ ល ំ ់ែខរមនសនះខងណសភសតងេនកងបេចកេទសៃនសបតយកមរបសទអងរ ុដ ុន ច ថ ម គ ដចជករ ូ ូ ី ់គរែផនទហតេដ ករេលកែផនថម  ករសេធថម ល វ ល ់ ឆកថម វ ៉ នងករេធបរត ិ ំ ឺល បភេពញរបសទ ។ល។ ២– អំពករផសយ (Publication-Diffusion) ី ក ក ំ កលណបងបេងតបនជចេណះេចះដងរចេហយ ឹ ួ  េតងមនមេធយបយសរមប់ ូ ំ ំផសយ នវចេណះទងេនះេទៀត គមន ៖ ឺ ក∼ អកសរសលប ៍ (Littérature) ិ អកសរសលប ៍េនះ ិ ំ េពលសេដេគលមតទេទ ិ ួ ់ ំ ី ំែដលកតរតអពចេណះវជ ិ ជ ់ ៉ េហយផសយេចញតមវធតកែតងេរចនែបបយងគឺ ៖  ិ ី  តម ំករចងចត ៗ គន ិ ់ ន ករនទនរបបគ ំ ករសែដងកយវករ ិ ករសរេសរ ករអន ។ល។ដេចះ ូ ន រគបចណចកងវបបធម៌ ់ ំ ុ ំ ែតងរបមលផេនកងអកសរសលបេនះជនចច ៍ េហតេនះបន ុន ូ ុដ ុន ិ ិ ុជេគរែមងចបអរមណណស់ ់ ម ៍ េលអកសរសលប ៍  ិ ់ កលណេគចងយលចបសនវអរយធម៌ ់ ់ ូ ់ ់ ៌របសជនជតណមយ ។ ែមកធងេនះមនេរចនណសេនកងវបបធមេយង ួ ដចជេរឿង ិ  ុន  ូ
  • 10. - 7 -េរពង េរឿងរបឌត េរឿងែបបឧបេទស (Didactique) ។ល។ ែដលមនចរទកកងសរស ឬ ិ ុ ុន ត ំរកង គមរ កបនខតេផសង ៗ ផង ។ ីព ួ ន ខ∼ សលបះ (Arts) ិ ិ ំ សលបះជករសែដងេចញនវមេនសេញតន ូ ច នងលកណះ ិ ខ ិ ់ចរយរបសមនសស ុ េហយែដលេកតេឡងរពមគជមយមនសសែដរ ។    ន ួ ុ ែខរេយងបនយក ម ចតទកដកបផត តងពេកតជជតមយនងេគមក ដចមនភសតងេនកងចបបរចស់ ៗ ិ ត ុ ់ ំ ុ ំ ី  ិ ួ ឹ ូ ុដ ុន ់ ំ ់ ន ុ ់ របសអករសកជនេដម មនរគុដិ ំ ន រែសងទេនសង ំ រេគះអែរង ំ ុ នងបទែបបទនកេរចៀង ិ ូ ់ឬកបរកបចរចនជេដម ។  ួ ិធ ៌ ី េរកយែដលបនទទលឥទពលអរយធមពបរេទសខះមកេទៀត លសលបះេយងករកចេរនជលដប់ ិ  ៏ ី ំ  ំ ់ រហតដលបនេឈះថជ ូ ម ៍ ូ ៌ សសនសមបណេទេដយ ិ ុន ំ ំ ូ ិ ុ ូ ៌សលបះ កងចេណមរបេទសទងឡយេនភមភគចងបព ។ គ∼ អកសរ-ភស (Ecriture-Langage) អកសរ នងភសមនមខងរផសយនវ ិ ុ ូ ៌ ំ ់វបបធមសខនជងេគ េរពះថ ំ ូ ជដបង នងឲយជនជតខួ ន ឹ ិ ល ជ ់ ូ ំ េរកបជញកនវចេណះវជ ិ ជែដលមនមកេហយេនះបន  ទលែតបេងតពកយសដឲយមនរគបរគន់ ់ ក ំ ី ់ នងេធជតអកសរ ិ វ ួ  ់េរបរបស់បនរគបសពផង វ  ំ េទបករផសយចេណះេនះ មនឯកភពល អ ំ រពមទងទទល ួផលបនជទេពញចតត ី ិ េដយេហតអកសរនងភសេនះ ុ ិ ង ់ ិ អចរលដលេទឆយរគបទសទី ំ ំឥតកបងេឡយ ។  ័ អរសយេហតេនះ ុ បនជមនសសេដមែខរេយង ុ  ម  បនបេងតពកយ ក ិ ័នយយរបរសយ ់ ន ំ ី ុ ៌ ទកទងគបនតងពមនអរយធមឥណឌ ចលមករសកេយងេទេទៀត ូ ុ លះេរកយមក ុ  ក ់ ូ ំ ី ិ េទបបេងតបនជអកសរសរមបសរេសរផសយនវសដនងភសេនះឲយបន ់េពញេលញ ែដលអចកតរតទកជលកខណបន ។ ុ ខ ឌ ឃ∼ ពត៌មន (Information) ិ ី ៌ វធផសយតមរយះពតមនេនះ ពេដមមក ី  ុំ ូ ពសវ ិធ ុ៉ មមនឥទពលបននេទ ៌ េរពះពតមនដងឮេទណមកណ ឹ បនែតតមរយះអកេពល នអកនយយេដយមត់ ន ិ ុ៉ ត បែនេនបចបបនេនះ ុច ន ៌ ពតមនេនរបេទសេយង  ៏ ី ំ  ូ ករកចេរនដចគ ន ឹ ៌នងពតមនេនរបេទសននែដរ ដចជេសៀវេភរទសី ដ ូ ឹ ទសសនវដី ដ ៌ សរពតមន វទយុ ិទរទសសន៍ ។ល។ ូ ៣– អំពករអនុ វតតន៍ (Application) ី េរកយពករបេងត ី ក នងករផសយេនះេហយ ិ  េគរតូវែតេរបករអនវតន៍  ុ ត េនមនករ ុ ត ៍ ៌ ុន គ ិ ិ ី ុ ត ៍អនវតនៃនអរយធមកងសងមជតេទៀត ។ វធអនវតនេនះ េគរកេឃញថេតេគអនវតតម   ុ ិត
  • 11. - 8 -ផវណខះេនះ គឺ ៖ ូល ល ក∼ ទំេនៀមទំលប់ (Mœurs et Coutume) ំ កលបេងតបនជជេនឿេហយ ក៏ ក ផសយេចញបនជករចលចតអមយេឡង ។ ូ ិ ត ីវ ួ  ន ុ ំ ន ំ ិ អករសកនគយកេគលគនតឬរទសេនះមក ឹ ីដ ល ់ ់ ួលទមបមកេរបកងជវភពរបសខន  ុន ី រហតេទជទេនៀមជបលប់ ូ ំ ់ ុំ ពងយនងរលបរលយ ឹ ុបនេឡយ  ូ ិ ី វ ុ ន ់ ដចជពធែដលេគេធកងកររបកកទរក អពហពពហ៍ ៍ ិ បជសព ូ ជេដម  ឺ ំ ល ់គជទេនៀមទមបេនះេទៀត ែដលជករផតជបនវរបភពអរយធម៌ េទកងកររសេនរបស់ ិដ ់ ូ ូ ុន ់ ំ ី ី ់ ំអករសកសមញទេទ តងពទរកុងដលែរសចករ ។ ន ុ ញ ូ ខ∼ ករសកស-អប់រ ំ (Enseignement-Education) ិ ជនជតេយងយកចតទក ិ  ិ ត ុដកណស់ ់ ុន ិ ច ហ ់ ិ ំ ីន ន កងកចបងតបេរងៀននងែណនគគឲយបនលរបេសរ ។ អ  េគរកេឃញដនជ េរចនបងញឲយេយងដងថ ហ ៌ ករសកសេកតមនកងអរយធមេយង ទ ់ ន ី បនបគពករេកតមន   ឹ ិ  ុន   ំ ៌ ំចេណះនមយ ៗកងអរយធមែដរ ។ បនេសចកថ កលណចេណះវជណមយេកតេឡង ី ួ ុន ីដ ិ ជ ួ  បនភម ល ិ ល ួ ំ មនករសកសភមមយរេពចេនះែដរ េហយេបេឃញមនឧតមគតណរបៃព    ត ិ ៏ ់ ់ ំ ួលេគករតងរតបអបរខនឯងឬអកជតខង ន ិ េនេពលភមេនះែដរ ល បែនករសកសនងអបរ ំ ុ៉ ដ ិ ិ ់ ំ ់ ជននេដម េរចនេធតមពកយទននផលមត់  វ ូ ម ទ ់ ឬតមសរសសករតេនេដយវតអរម ត ឹល ឹ ត វ ិ  ់ ន ់ ៌េផសង ៗ ។ េនរគសពៃថ ង ករសកសអបរ ំ បនេឡងដលថកទី ១ ៃនវបបធមេយង េដយ ់   ់ ិ ី ត ័មនេរបរបសវធសរសសមយថរតមរតូវផង ។ ីម ឹ គ∼ ែលបង-កឡ (Jeux-Sport) ី ជអែងងេហយ វ  ជនជតែខរបនបេងតែលបង ិ ម ក   ៉េរចនែបបេរចនយង ់ ំ សរមបលែហករអផសក ុ ហ ់ ំ ំ នងបងតខងកយសមបទឲយបនមទល អ ឹែលបងទងេនះេនេពលបចបបនខះកកយេទជកឡសខន់ ៗ េដយមនបញលែថមនវវធី ំ ុច ន ល ៏ ល ី ំ ូច ូ ិ ត ំ សរសទេនបថីម ។  គ ់ ែលបងែដលេយងសមលបនថមនមកយរេហយេនះ ូ  ដចជ ូ ែលបងទញរពរត ឹ េចលឈង ូ ់ ទលអែរង វយកនេគល ូ ់ ទតសី របដល់ េបកចបប់ ំ គន ុ ំ  ល ល ី ៉ដបង ។ល។ េហយែដលសពៃថេនះ មនខះែរបកយេទជកឡយងសទសធ ។ វ ង ុ ធ · · ·
  • 12. - 9 - ទពរ∼ ែផនកសងគមធម៌ ីពីរ (Domaine Social) ន ៌  វ ់  កលណែផកវបបធមេកតមនសពរគបេឡងេហយ  ខងសងមធមករតូវែតលតលស់ គ ៌ ៏ ូ ់ ទ ់តកែតងេឡងជបននែដរ ុ៉ ត   បែនេបេមលតមរបវតសរស ត ិត េយងេឃញថ ំ ូ កងេពលដបង    ុន ៌ ម ៏ ំ  ់សងមធមែខរកចេរនណសែដរ គ ័ ល ់ ួល ំ ែតេនសមយរតូវធកខនេដយអណចសរងម គ េយងក៏  ់ ់ ទបតបងេសរែតអស់ ។ ែមកធងេនះេយងេទបែតសងេឡងវញេនេពលបនឯករជយេហយ    ិ ដចជ ៖ ូ ១~ អំពសងគមវធី (Sociologie) ី ិ ឺ ិ ់ ិ ិ គជែបបបទសកសសរមបពនតយសេងតផង នងរបតបតផង នវគេរមងករខង ៖ ក ិ ិ ិត ូ ក∼ េសដឋកិចច (Economie) េពលគករែសងរកផលតផល ឺ វ ិ  ី ដ ់ ូ េដមបផលជនសងម គ ិ ូ ់ ់ជតនវេភគរទពយសរមបរទរទងរបេទស ំ ឺ េបនយយឲយចគធនធនជតមនពធនធន  ិ ិ ី ម ិ ូ ់ធមជតរហតដលករសបនថី ម ៗេទៀត ។ ថ ខ∼ សងគមកចច (Sociale) ិ ំ ករេរៀបចឲយមនរេបៀបេរៀបរយ នងមេធយបយកង ិ ុនអជវកមេផសង ៗ ៃនមនសសកងរបេទស ី ម ុ ុន ំ ុ ួ ូ ំ ូ រពមទងឲយមនករសខរសលបនទលទលយកងុនជវភពផង ី ដចជឲយមនមនរពយបលជមឺ ង ូ ីទ ់ មនករទកទងគបនរសល ន ួ មនេរគឿងបរេភគ-ឧបេភគរគបរគន់ ។ល។ ិ ់ គ∼ នេយបយ (Politique) លបចកចកលរគបែបបយងសរមប់េដះរសយបញ ិ ិ ច ់ ៉ ហជតិ នងរះរកផល ំ ទងខងផវចត-ផវសមរះ ដ ់ ផលឲយរបេទសជតមនកតយស េដមប ី ឹ ិ ូល ិ ត ូល ភ ិ ិ ិត ឲយរសបនងេសចករតូវករចបច់ ឹ ីដ ំ េដយមនតងជែផនករជកលកសរមបេធឲយបនថុ កំ ំ ់ ់ ់ វ ំ ុន ំ ិ ិតេថងទងកងរបេទស ទងកតយសឯេរករបេទស ។ ក ឃ∼ នតសរសត (Juridique) ី ិ ់ ល ់ ់ ខ ័ ឌ ុន ចបបទមបសរមបជលកខណកងកររបតបតិ ត ៃន ិ ំ  ី ិ ៌ ឹដេណរជវតឲយបនយតធមរតមរតូវល អ សមរមយជរបេទស ជសញតកងមហសងមមយ ។ ុ ិត ជ ិ ុន គ ួ ់ ឋ ី ់ឧ. ចបបរដបបេវណ ចបបរពហទណ រដធមនញញ ។ល។ ម ឌ ឋ ម ុ ២~ អំពសងគមសមរះ (Equipement sociale) ី ភ ំ ុ គ ់ គ ់ ់ េនះជចណចមយ ខងករផតផងជរបដបរបដ ឬែបបែផនែដលែចកេចញជ ៖ ួ ក∼ របដប់របដេរបរបស់ (Instruments) ៉ ់ ដចយងរបដបេរបកងរគួសរ ូ  ុន
  • 13. - 10 - ំ ់មនសពតអវជេដម  កងកចករបេងនផលមនេរគឿងឧសសហកមជេដម ុន ិ ច ក ម  ឬកររកសករពរសខភព មនឱសថជអទិ សរបជយបបនឲយសងមជតិ មនសរភពលរគបរគន់ ។ ុ ំ ់ ួ ំ ៉ គ ិថ អ ់ ិ ខ∼ វធី សរសតឬបេចចកេទស (Technique) ់ ់ ជែបបពតហតឲយមនរេបៀបែបបែផន ិ ច ិ ំ ឬកចករឯកេទសពេសសេដយែឡកខងចេណរអមយ ីវ ួ ដចជេរគឿងចរក ូេរគឿងយនជេដម ែដលសងមជតននេនបចបបនកលេនះ កពងែតរតូវករណស់ ។ ត  គ ិ ុច ន ំ ុ គ∼ របររកសុី-វជជីវះ (Métiers) ិ ជ ់ មខងរេដយែឡកៗពគសរមបែចកផលឲយ ុ ី ន ុ ់មនសសរសេនបនរសលទៃទ ៗ ួ ី តមករបនរបសប់របសខនេដយទទលផលអពមខរបរ ុិ ់ ល ួ ំ ី ុ ួ ំទងេនះ ់ ់ ន េរពះេបគនមខរបរែចកដលមនសសរគបគេទ  ម ុ ុ ុំ ់ ូ ៌ គេនពទនមនករសមបណ ឺសបបយែដរ ។ ៣~ អំពសងគមនមណ (Structure sociale) ី ិ ម ់ រតងេនះជករែចកនទគ ី ន េដយរកុមៗ េដមបកសងជរកុម  ី ជពកសមគមមយៗ ួ ួ ់ ់ ល ំសរមបចតករតមកមង កសងជតែដលែចកជ ៖ ិ ថ ថ ័ ក∼ សប័ន (Institutions) ែដលេហថសបនេនះ ល ំ ន គជវធរបរមកមងគ ែដល ឺ ិ ីួ ួេគេរៀបចឲយមនជអងករទទលមខករគតខងវឌឍនធម៌ជូ នជតរគបវសយ ំ គ ួ ុ ិ ិ ់ ិ ័ តមករចល ូចតៃនជនជតមយពកៗ ិ ត ិ ួ ួ មយរកុមៗ ួ ដចជអងករខងសងមកចច ូ គ គ ិ វបបធម៌ (មនសមគម)អងករខងនេយបយ (គណះបកស-រកុម-ចលន) គ គ ឋ ិ ៍ អងករខងេសដកចច (មនសហករណ- ៊ុរកុមហន) ជេដម ។  ិ ខ∼ វណណ វភគ (Division Sociale) រេបៀបែចកងរសកមនសសេទតមរកុម ិដ ុ ុ ួ ី ួ ិ ់ញតិ តមមខងរ តមធនធន ។ល។ ែដលមនសសពកនមយៗ នយមរបរកតមកររតូវ ុ ័អធយរសយ ។ ុ៉ បែនត ំ  ករចេរនៃនមនសស ុ ែតងមនរេបៀបែរបរបួលកងវណវភគេនះេរចន ុន ណ ិ ែដរ ។ ° ° °
  • 14. របភពៃនអរយធម៌ែខមរ uv ល ់ ់ េយងធបយលមកេហយ   ែដលសគល់ េពញេលញជ «អរយធម៌» មយបន ំ ួ េរពះ ខ ់ ់ ជ ់មនលកណះរគបរគនបញកឲយេឃញថ ៖  ករេចះដងដះេចញមកពជតេនះ ៗេដយ ឹ ុ ី ិខនឯងចបសរបកដ សរមបជេរគឿងសមលនវចេណះវជ ឬលកណះេសចកចេរនរបស់ ួល ់ ់ គ ់ ូ ំ ិ ជ ខ ីដ ំ ជតិ ។ ៌ ម អរយធមែខរេយងមនរបរងេឡងបនចមងៗ  ូ  ិដ ដ មកជអែងងេហយ វ  េបគតតមរបវតិ-  ិ តសរសេយងេឃញថ ត   ៌ ម ់ ដ អរយធមែខរចបេផមមនមក ំ ី ុ តងពមនរគសសតវតសេទេទៀត ។ ិ ត ៌ ំ ូអរយធមដបងេនះ គជករមងករេចះដងេផសង ៗមន ឺ ឹ ភស េភង ល ំ ំ ចេរៀងទេនៀម ។ល។ ់របសជនជតេដម ិ  គកលសមនធ ឺ ុ ព ់ ់ ឬរដរសី (Autochtones) ែដលរសេនរសបេលែផនដី ឋ ែខរេយងដចជ ម  ូ គយ ួ ំ សែរ ័ ពរ ភង ន េហយែដលសពៃថពតែមនែតពកេនះ  វ ង ិ ួ េទជអក នេនេដយៃរពហកដចពសវមនវឌឍនធម៌ ់ ូ ុំ ូ ិ ំ ិ៍ដ ៌ ែតជនជតទងេនះបនទកេករអរយធមឲយេយង ុ េរចនរចមកេហយ ។ បែន ដ េរកយេពលែដលកសងបនជរបេឆមេហយ អរយធមេយងក៏  ួ  ុ៉ ូ  ៌ រតូវទទលឥទពលខះ ៗ ួ ិធ ល ំ ី ៌ អពអរយធមជនជតេផសង ៗ ិ ល ់ ូ ័ ែដលធបចលមកអរសយេនកង ុនរសកេយង ។ ុ  េរពះជធមត ម មនសសបរណឬសពៃថង ុ ុ វ សទែតរតូវករបញលបែនម ុ ធ ូច ថ ករ ឹ ី ៉ ូ ីដ ជ ់ ំ ីេចះដងពេគឯងយងេនះ ដចមនេសចកបញកតេទ អពរបភពែដលចលមក ៖ ូ ក∼ របភពឥណឌ ៌ ឌ ៌ ល ំ ល អរយធមឥណជអរយធមខងក េរពះមនមកកងអណចរកឥណជេរចនសតវតស ុន ឌ មនរគសសករជបនឆងចលកងរបេទសេយង ុ ិ ដ ល ូ ុន  ម ៍ តមរយះរពហណេកណនយ ិឌ កលពីសតវតសទី ១ៃនរគសសករជ ិ ដ    ំ ី េហយបនផសយពសេពញេលរបេទសេយងតងពកលេនះមកដចជ ូ ំ ឹក ភសសរសត លទសសន ិធ ំ នងទេនៀមជេរចន ិ  ំ ែដលកយេទជទេនៀម ល ល ់ ញ ់ នទមបសមញរបសអករសកេយង ុ  ុ ួ ម ៍ ំ េដយេហតពពករពហណទងេនះ បនេឡងជកសតយ រគងរជយេលទកដី ។  ឹ ខ∼ របភពចន ិ ៌ ិ ់ ុ ់ ី តមករសេងត អរយធមចនបនចលមកកនរសកេយងចបពសតវតសទី ៣ ឬទី ៤តម ក ូ 
  • 15. - 12 - ៍ ំ ំ ិរយះពពកអេនរបេវសនជតចនែដលនទនញេចញចល ួ ត ិ ិ ូ េហយខះកមកតងទលេនជប់  ល ៏ ំ ី ំលបនងរសកេយង រពមទងមនរបពនកូ នពរងីករគួសរ េហយបងត់ ហកហនអរយធម៌ ់ ឹ ុ  ំ ធ  ហ ឹវ ឺវ ិ ិ ់ ល ដ ិ ឺ ំ ល ់ ់ចនតមរយះរកុមញតរបសខនបនចមង ៗ ជពេសស គទេនៀមទមបសរមបរបតបតកង ិដ ិ ិត ុ ន ួ ់ ំ ង ិ ំកររសេនរបចៃថនងជេនឿេផសងៗេរចនេទៀត ។  គ∼ របភពបសចិ មរបេទស ៌ អរយធមេនះ បនហរចលមករសកេយង ូ ូ ុ  េនចងសតវតសទី ១៩ ុ ល ំ ែតមនឥទពលខង ិធកណស់ ល ់ ួ ួ ន ំ េរពះជបមកជមយពកអកមនអណចេធជអណពយបលរបេទសេយង ។ វ េហតេនះ ុ ៉ ័ េទបមនសនះយងរហស  ុទ នឲយេយងេរសយកសជវធម៌ ំ   ុ ី សេលៀកបពក់ ំ ំ នង ិ ិ  ់ ី ំ ែបបបទសលបះខះ ៗពពកេនះ េហយកនែតរកចេរនេឡង រហតសពៃថេនះ ។ ល ី ួ  ូ វ ង ឃ∼ របភពេផសង ៗ ឺ  ំ  ៌ ែដលេហថរបភពេផសង ៗគេដមកេណតែមកធងខះៃនអរយធមេយង ល  ឆងមកពរសក ល ី ុ ិ ុ ល ់ ័ ន ី ំ ់ ជតខងឬរសកេទសែដលធបបនរបរសយគកលពជននេដម ដចជជតិ ូ ជវ ៉ មេឡមន េសៀម លវ យនជេដម ។ ករឆងចលពពកេនះ ួ  ល ូ ី ួ  ំ ំ េរចនែតជពកយសដី ឬទេនៀមបនចបនចកងជវភពសមញញ ។ ិដ ួដ ុន ី ផលែដលឆងចលមកេនះ ល ូ ូន ិ ំ ជថរែដលជនជតទងេនះ ំ ៉ ៌ ់បនេរកបយកផលពេយងេទបបនអរយធមេគរកសែរកលែដរ ។ ី  ដេចះ ូ ន  ជ ់ េយងបញកបនថ ី ៌ ំ   ់ េទះបជអរយធមកេណតេដមរបសេយង  រតូវទទល ួ ិធ ៌ ី ីឥទពលអរយធមពទននេរចនរបភពដចេពលមកេហយ  ូ  ថ ៏ មកបែនមផងកមន ៏ កេយងេន  ួ ខ ិ  ់ែតមនលកណះមយជលកណះជតេយងឥតឲយបតបនេឡយ ខ   ៌ េហយអរយធមននេនះ ់ ំ ់ វ ៌  ់  ឹ ់ ុ៉រគនែតជរណបសរបេធឲយអរយធមេដមរបសេយង រតែតមនរទងរទយលេឡងបេណះ ។ អ  ណ ុ   ួ គ ់េហតេនះេទបេយងទទលសលបនថ ៌ ួ ់ ់ ល ែខរមនអរយធមមយជករបកដរបសខួ ន ម ុំ ពែមនេទបែតយកែបបតមេគេទ   ិ៍ដ ំ ់ ៌  េហយេករសណលអរយធមេដមេនះ អករបជសពៃថទទល ន ញ វ ង ួ គ ់ ់ នសលរគបគ ៌ ូ ឱយេឈះថអរយធមអរស-អសុ ី (Austro-Asiatiques) ម តូ ំ ែដលមនកេណត  ៉ ុី ិវេដម េនេលែដនដនន ជេកះ ជេរជយ េនតមសមរទបសហក ែដលផយឆយពី ុ   ី ុទ ង ៌ ឺ ុ៉ ំ ឺ ុ៉អរយធមឥណ-អរប (Indo-Européennes) ែដលមនកេណតេនឥណ នងអរប ។ ូឌ  ឌ ិ Ê Ê Ê
  • 16. េគលនិយមៃនអរយធម៌ែខមរ {| ៌ ម កងអរយធមែខរ េបេដញេដលសេងតេទជពក ជរកុមតមេគលនយមេផសងៗគ ុន  ក ួ ិ នេនះ េគអចែចកេចញបនជបនែផក ឬបនចលន ដចតេទ ៖ ួ ន ួ ូ ១∼ រពហមនយម (Brahmanisme) ិ ២∼ ពុទនយម (Bouddhisme) ធ ិ ៣∼ េខមរនយម (Khmérisme) ិ ៤∼ បរេទសនយម (Influence étrangère) ិ ់ បនជេគរបបនថ ំ អនភពៃនេគលនយមទងេនះ ុ ិ ជេគលនយមៃនអរយធម៌ ិេយងបន  ៌ ម េរពះកងវបបធមែខរ ុន ៉ ់ ូ ់ ំ បនបងញយងចបសនវករដតជបលយឡេដយ ហ ិ ំ ិធ ំទេនៀមៃនឥទពលទងេនះជដរប ដចមនេសចកអធបបយតេទេនះ ៖ ូ ីដ ិ ១∼ រពហមណនយម ៍ ិ ិ ក ៌ ម ួ ល ់ ិធ ម ៍ េគលនយមេនះបនបេងតវបបធមែខរឲយេដកដលេទតមទមបៃនលទរពហណ ដច ូជករេចទនងករេដះរសយេផសង ៗ ិ កងបញវបបធម៌ ុន ហ ិ គ ៌ ុ ធ ឹ នងសងមធមសទសងែតយក ំ ម ៍ទេនៀមរពហណមកផស ំបញលជដរប ។ ូច ិ ុ៉ មនែតបេណះណ ចលនេនះបនរជបចលកង ូ ុន ដ ិ ត ម ់សននចតែខររគបៗ គន តងពសមយែដលែខរេយងនយមរប់អនលទរពហណពសតវតស ំ ី ័ ម  ិ ិធ ម ៍ ី ់ទី ១ ដលទី ១៤ ៃនរគសសករជ ។ ិ ដ ២∼ ពុ ទនិយម ធ ុ ធ ិ ល ់ ពទនយមបនមកផសេវនពរពហណនយម ី ម ិ ់ ំ ី ចបតងពសតវតសទី ១៣ ៃនរគសសក ិ តរជ ឺ ម ូដ ់ ី ិធ ម ៍ គជេពលែដលែខរបរករេគរពរបអនពលទរពហណ មកពទសសនវញ ។ ុ ធ ិឱវទរពះពទបនរជួតរជបចលមកកងសននចតែខរគនសលមក់ ុ ធ ូ ុន ដ ិ ត ម ម ់ ន បណលឲយែខរេយង ដ ម    ់េរជសេរសយកទសសនះរបសរពះពទ ធ ុ វ ួដ ដ ុ ន ៌ ម មកេធជករផចេផមកងវបបធមែខរ ។ ដេចះ ូ ន បញហរគបែបបកងអរយធម៌ ់ ុន ំ ំ ិ ចលនេនះសអងយកេគលគនតរពះពទ ធ ុ មកេចទនងេដះរសយ ិទងអស់ ដចជករេជឿកម-ផល ជេដម ។ ំ ូ ម  ៣∼ េខមរនយម ិ េគលនយមទី ៣ េនះ ិ ល ី ុ ុំ ែបកពមនៗ េដយពបនយកេគលពលទណ ី ិធ ឬសសនណេឡយ  គជរបឌតតមករណ ឺ ិ ៍ ល ់  ិ ់ ែដលេគធបេឃញពតជកែសងកងសងមជតែខរែត ដ ុន គ ិ ម
  • 17. - 14 -មង ។ ដ គថ ឺ េបរសកេទសេយងជបរបទះនងបញអី វ ៗ  ុ  ួ ឹ ហ ហ ៏ បញេនះកបនជករផចេផម ួដ ដ ំ ិ  ហ ុន ៌ ឹគនត កេកតជបញកងវបបធមនងសងមជតេឡង ។ គ ិ  ដេចះ ូ ន បញែដលេកតកងេគល ហ  ុន ិ ុំនយម ពមនរេបៀបជអចរយ (Merveilleux) េឡយ គសទសងែតជភពពតែមនែទនែដល ិឆ  ឺ ុ ធ ឹ ិ ឹ ី ំរសបេទនងេលកយសចះ (Réel) ទងរសង ។ ច ុ ៤∼ បរេទសនយម ិ េគលនយមេនះ ិ ំ ់ ំ ិ សេដដលេគលគនតេផសង ៗ ុំ ម ៍ ែដលពរសបតមលទរពហណ ិធ ុ ធ ំ ុ ធ ់ ម ល ់សសនរពះពទឬជទេនៀមសទសធរបសែខរែដលធបមនមក ។ របេទសេយង  េទបែត  ិ   ម ល ់ ួល ំមនេគលនយមេនះេកតេឡង កងរវងែដលរបេទសែខររតូវធកខនរគរគ េហយបរេទស ុន  ំ ំ ិ ុ៉ ល ំ លនយកេគលគនតពរសកេគមកផសយបញល ។ បែនដ េគលនយមេនះមនឥទពលខងក ី ុ ូច ិ ិធ ់ នេរចនណសកងេពលបចបបនន េរពះមនសសទេទកងសកលេលក េរចនចលចតេគល  ុ ុច ុ ូ ុន  ូ ិ តនយមែបបេនះ ។ ិ  ់ សពៃថេគេឃញេនសលេគលនយមេនះពសេពញ វ ង ិ ដចជខងសជវ- ូ ុ ីធម៌ សេលៀកបពក់ សលបះរែរក . . . . . . ។ល។ ំ ំ ិ ំ ិធ ិ ំ ួ ៉ ឥទពលៃនេគលនយមទងបនយងេនះ ់ ុន ៌ ម ំ ូ បនចលជបកងអរយធមែខរទងមល ូ នង ឹ ួ ៏ ុំដករបេឡះេចញេគលណមយកពបន ់ េរពះសពៃថេយងនយមរបថ វ ង  ិ ជអរយធមផល់ ៌ ទរបសេយង េហយរលយចលកងទេនៀមទមបរសេន ជអចៃរនយ៍ េទេហយផង ។ ់   ូ ុន ំ ល ់ ់ ិ ត  C C C
  • 18. អំពីភសែខមរ rsក∼ េសចកដេផដ ម ី ល ី ំ ឹក ពកយ «ភស» កយមកពសរសត ំ ែរបថសដី ឬករេពលបេញញ ច ឬករសែមង ដ ិ ់ ័កយវករឲយយលនយ ។ ដេចះ ូ ន វ ំ ួ មនសស ឬ សតទងពង ុ ័ ែតងមនភសរបរសយគជ នធមត ម ដចជមនសសេចះនយយគ ូ ុ ន ក ់ ែឆបកកនយ សរកែរសក ........ ។ ែខរេយងមន ិ ុទ ិ ម ភសមយរបចជតិ តងពមនរគសសករជេទេទៀត គេកតមកពពពកអករសកេដមរបស់ ួ ំ ំ ី ុ ិ ត ឺ  ី ួ ន ុ   ់េយងែដលរសេនតមភមិ ូ រសកតច-ធ ំ ុ ូ ់ ដចេដចពគ ី ន រហតរបរមគបនជអណចរក ូ ួ ួ ន ់មយ េនកងកររគបរគងរពះនង លវ-យី ឬ រពះនងនគេសម ។ ួ ុន ី ីខ∼ អំបូរៃនភស េដយសរេនកងសកលេលកេនះ ុន មនភសេផសងៗ គេរចនេពក ន  អករបជបន ន ញ ំ ំ ំ ់របមលគចងរកងកបផតមពកតមរកុម ែដលមនលនរបហករបែហលគ គឺ ៖ ូ ន ួ ុដ ួ ន ១∼ អំបរឥណ-អឺរុប (Indo-Européennes) បនដលភសតនរបសពពកឥណ ែដល ូ ូឌ ៉ ់ ីដ ់ ួ ឌ ី ំ ឹកេចញមកពសរសត-បលី ់ ួ ឺ ុ៉ នងរបសពកអរប ិ ំ ែដលែបកេចញពី ឡតង-រកក ិ មកជមល ូដន ។ ឋ ២∼ អំបរេសមទក (Sémitiques) ូ ី ិ បនដលភសអរ ំ ់ ែដលែបកេចញមកពរគម ីភសននកងភមភគអរប់ ឬភមភគមធយមបពសពៃថេនះ ។ ុន ូ ិ ូ ិ ូ ៌ វ ង ៣∼ អំបរ អូរសត-អសុ ី (Austro-Asiatique) ូ ូ ់ បនដលភសអកេនភមភគអសខង ន ូ ិ ុី ូ ិ ៉ ុី ិវ ំ ូតបង ឬេនជតខងមហសមរទបសហក ។ អបរេនះ មនែបកជសខតចេរចនេទៀតគឺ ៖ ុ ូ  – មេឡយូ-ប៉លីេណសុ ី (មេឡ-ហលពន, ហៃវ ..... ) ៉ ូ ៉ ី វ ី ីវ – មន-ែខមរ (ែខរ ភម លវ មន, ...... ) ម ូ – ៃថ (េសៀម យន ចន, ...... ) ួ ិគ∼ លកខណះៃនភសែខមរ ឹ ់ ែដលនងរបជភសមយបន ួ លះរតែតមនលកណះចបសលស់ ុ ខ ់ ់ ួល ជរបសខន ទ ់ ួលេដយែឡកផលខនេយង ។  ិ ី ី ខ ់ ឯវធសេងតពលកណះេដយែឡករបសេយងេនះ ក  រតូវសកស ិតមែបបេនះ ៖
  • 19. - 16 - ក∼ សូរសរសត (Phonétique) គករបេញញសរសេនៀងតមលអនរបសេយង ៖ ឺ ច ូ ំ ំ ់  ឧ. KUSALA > កសល ។ ុ GANGA > គង, គ គងគ ។ MANGALA > មងល ។ គបវតត > របរពតត ។ ឬ ឹ ៍ ំ ឹក ឧទហរណេនះឲយេឃញថ សរសតកី ដ បលកី ដ ែដលែខរខមកេរបកងភសខន ម ីច  ុន  ី ួល ម ុំ ឺ ំ ំ ូ ំ ី មែខរពបនអនឲយដចេដមេបះបទេទ គបែបរេទតមទនលសដែខរេទវញ ។ ូ  ិ ិ ខ∼ រូបសរសត (Morphologie) ឺ ល ់ ដ ូ គរេបៀបផសបូ ររបពកយតមលង-វចនះ ិ គ បរស-កល ុ ី ៍ៃនពកយេនះតមបញតៃនេវយយករណ ។ ញ ិត ់ ៏  រតងេនះកេឃញថ ល ់ ដ ូ រេបៀបផសបូ ររបសពទ ពី ំ ឹតសរសត-បលី ម ិ ូ ទ  ់ មកជែខរមនេគរពតមរបសពេដមរបសេគេឡយ  េរពះពកយណែដលរប ូ  ័ ់ ម   ័េដមេគថមននយដេចះ ដលែខរេយងេរបេទជថនយដេចះេទវញ ៖ ូ ន ូ ន ិ ន ់ ល ឧ. បកស ី (អករទរទងសប ) > សតសបញី ។ វ ល ុ ម ំ កមរ (េកងទងឡយ ) > េកងរបុស ម ខ  ់ ម តមលកណះេដមរបសែខរ ុំ ំ ់ ់ ដ ូ ពសខនរតងបររបពកយេទតមលងវចនះ ិ គ បរស-កល ុ ិ ូ ូ ំ ឹកដចសរសតបលេឡយ ី  ់ ់ េបេគចងរបបេភទៃនពកយេនះ  ុំ ូដ ូ េគពបររបេទ េគយកពកយេផសង ំ ័មយេទៀតមកបេពញនយ ៖ ួ ឧ. រជូកេឈល, េគញី, . . . . . ។ ម គ∼ នឃណសរសត (Sémantique) ិ ដ ឺ ិ ថ ័ ់ ៉ ់ គែបបសកសខងរកអតនយរបសពកយ ១ មតៗដចជរបវតពកយ (Linguistique) វកយសពទ (Vocabulaire) នរតសរស ត (Etymologie) ជេដម ។ ូ ិត ិ ុ ិត  ិ ័ ិ ិ ជ ័ ឧ. វទយលយ (វទយ=វជ + អលយ=កែនង) ល ័ ់ បននយថជសលជនមធយមវជ ិ ជមយែបបេទវញ ។ ួ ិឃ∼ េសចកដសននិដន ី ឋ តមករសេងតេនះ ក ំ នឲយសនដនបនថ ិន ឋ ភសែខរេយងេកតេឡងមកពអរយធម៌ ម    ីននចលមករសកេយងឋតេនកងអបរធមយេហថអរយធម៌ អរស-អសុី (Austro-Asiatique) ូ ុ  ិ ុន ំ ូ ំ ួ ូ តូ ំ ូ ូ ុ ំ ៌េហយែបកជអបរតចមយេទៀតេហថ មន-ែខរ ។ លះចេណរមកមនអរយធមឥណបញល ួ ម ឌ  ូច ំ ឹកភសសរសត បលមកេទៀត ី ៏ ំ ំ េយងករបឌតយកតមលនភសគនី ត (Langue classique)  ិ ំ ី ថ ូ ុន  ុ៉ទងពរេនះបែនមចលកងភសេយង ។ បែនត  ័ េរចនែតយកែតខងនយ (Signification) កង ុន ដ ត ុ៉ែផកនឃណសរសែតបេណះ ។ ៚ ន ិ ណ
  • 20. អំពីអកសរែខមរ DEក∼ េសចកដី េផដម ី ន ញ ំ អករបជទងឡយ បនរសវរជវរកេឃញថ  អកសរែដលមនសសេរបកងសកល ុ  ុនេលកេនះ ំ ូ ៌ មនេដមកេណតេចញមកពពកមធយមបព   ី ួ ឺ ំ ូ គដបងកលពី ៥០០០ឆ ំ មនរគស ត ន ុ ិសករជ(១) ជនជតេបរបបនរបឌតជតអកសរ ិ ឹ ិ ួ េហយជតេហនសបនចមង េហយែកែរប  ិ វ ី ុី ល   ់ ិសរមួលេទបផសយេទរគបទសទី មនមកពឥណតមរយះពកអរយះ ី ឌ ួ ិ ិ ឺ ុ៉ នងេទអរបតមរយះពករកក(២) ។ ួ ិ េគលវធី (Méthode) ៃនអកសរេនះ ិ  ំ េគេរបែបបសេយគវធី (Méthode ិSynthètique) គមនករផស ំរសះ-ពយញនះឲយេកតជពកយ ។ ឺ ជ  ំ េនេពលដណលគេនះ ន ៏ ់ ំ ់ ំ ជនជតចនកបេងតបនជតអកសរសរមបសគលពកយសដី ិ ិ ក ួែដរ ែតេគេរបែបប «មេនគតវធី» (Méthode Analitique)  ិ ិ គរបឌតតអកសរតមរបភពរបស់ ឺ ិ ួ ូពកយមយៗែតមង ឧ. សរេសរដចរបែកក េហថ ែកក គររបេសះ េហថេសះ ។ ួ ដ ូ ូ អ អ ូ ូខ∼ លកខ ណះអកសរែខមរ  ិ ំ ំ ជនជតែខរេយងរបឌតយកលនអកសរតមឥណែផកខងតបង ិ ម ឌ ន ូ ឺ ុន ំ គកងចេណមែបប ំ ិ ុ៉ ត  ុំ ់ ូ ិ  ់សេយគវធី ។ បែនអកសរេយង ពែមនេនគងរបរងេបះបទអកសរេដមរបសឥណេទ គែខរ ឌ ឺ មេយងយកមកកៃឡបនចមង ៗ  ិត ដ ជេរចនេលករហតមកដលែបបសពៃថេនះែដលឆយដច់   ូ ់ វ ង ងរសឡះពឥណ ។ តមរបវតិ ត េយងេឃញថ អកសរែខរមនរបរងេឡង កលពរគសសត ី ឌ   ម ូ  ី ិ ដវតសទី ២ េដយអងេលេហតដចតេទេនះ ៖  ុ ូ កលមនរគសសតវតស ុ ិ ដ ូ ់ រហតមកដលសតវតសទី ១ េយងពទនមនតអកសរេរបរបស់  ុំ ់ ួ េទ ំ ទនងជកលេនះ ់ ់ ំ ់ ីវ ួ េបេគចងកតសគលអមយ  ំ ុន ់ េគេរបែតវធចងចកងចតឬលកេឈ  ិ ី ិ តលកថជេរគឿងចណ ំ ។ ់ ម ំ ុ ់ ់ លះមកដលសតវតសទី ៣ (គ.ស. ២២៣) រសបែតមនសលចរក ិ ឹ ួ ់ ី ុ ូ៉មយរបសរពះបទរសមរះេនរសកវកញ(៣) ត ៉ េខតញរតងសពៃថែដលកលេនះជដែខរ វ ង ី ម(១) Cabinet des Poinçons de L’Imp. Nat. de France, modèle XXXI, Hiéroglyphes(២) J. Fillozat, Linde classique T.I.(៣) សុំ អនេសៀវេភរបវតតិពុទសសនេនរបេទសកមពុ ជ របស់រពះភកខុ បង-ខន់ ផសយពពុទធសសនបណត ទំពរ ៤៣-៤៤- ធ ិ ៉ ី ិឌ ័៤៥ ។
  • 21. - 18 - ម  ម ី ទ ំមនសរេសរជអកសរែខរេលថពរផង ឺ ួ ំ ឹក គមយជភសសរសត នងមយេទៀតជភសែខរ ិ ួ មបរណ ។ េហយអកសរ ែដលចរកនងថេនះ មនរេបៀបេរៀបរយជេរសច ។ ូ  ឹ ឹ មគ∼ េសចកដី សននដន ិ ឋ ដេចះ ូ ន េទបអករសវរជវសនដនបនថ ៖  ន ិន ឋ  ំ អ ូ ន េបមនករេរៀបចលដេចះ អកសរេនះពុំែមនេទបនងេកតេទ  ឹ  ឺ ិ  ំ ី ៉ល គពតជេកតតងពសតវតសមនេមះ ុ គកលពសតវតសទី ២េនះឯង ។ ឺ ី ៌ឯពតមនថ  ំ ំ អកសរេយងយកលនតមឥណខងតបងេនះ ឌ ូ េដយេហតអករសវរជវបន ុ នយកសលចរកអកសរែខរកលេនះ ិ ឹ ម ឹទ  ់ េទផមេឃញមនភពរបហករបែហលគេរចន ន  ជមយអកសរឥណ ួ ឌ ុន ័ កងសមយរជយរពះបទបលវះនងចលកយ ល ិ ុ កលមនរគសសតវតស ុ ិ តបនច(១) ។ ិដ ម  ិ ួ ទ ់ ួល ែខរេយងជជតមយមនេទពេកសលយផលខនឯង េហតេនះេហយបនជេទះបជ ុ  ី  ិ ំ ំេយងរបឌតយកលនអកសរ ឬ អី វ ៗ ៌ ី ៏ ជែមកធងវបបធមមកពរបេទសណកេដយ េយង  ់ ខ ល ិ ់ែតងៃឆរចនែបបែផនវជេនះឲយទលែតមនលកណះែបកពេសសសមជរបសជតេយង ។ ន ិ ជ ិ  ឯរបរងអកសរែដលេយងេរបសពៃថង ូ   វ ជេករៃនអកសរែដលបេងតេឡងតងពេដមបងស់ ិ៍ដ ក  ំ ី  អ ់េនះមក េដយមនែកែរបសរមួល អសេវរះ ១២ េលកមកេហយ ។   k k k(១) សូ មអនេសៀវេភភសែខមររបស់េលកេអៀវ-េកស ទំពរ ៥៥ ។  ័
  • 22. អំពសលបះែខមរ ក∼ េសចកដីេផដម ∼ មននងសកសអពសលបះែខរឲយបនចបសលស់ គរគបបេយងយលពសលបះកងសកល ុ ឹ ិ ំ ី ិ ម ់ ួ ី  ់ ី ិ ុនេលកជមនសន ។ ុ ិ ់ ិ ំ តមរបវតៃនសលបះរបសជនជតទងឡយេនកងពភពេលកេនះ ិត អករបជបន ិ ុន ិ ន ញ ់ែចកជរបេភទសរមបឲយបនងយរសលសកសជបរបេភទេផសងៗគ ួ ិ ី ន ំ តមែបបបទទនងៃនសលបះេនះៗ គឺ ៖ ិ ១∼ សលបះខងសមផសស (Art charnel) –បនដលសលបះបេញញរបភព-សចឈម ិ ់ ិ ច ូ ់ ុ ំៃនមនសសជលអ ជេគលធំ ឹ ំ ំ  ដកនឲយមនសេរបេកតេឡងបន   ៉ ដចយងសលបះែផក ូ ិ ន ឺ ុ៉អរបសពៃថ ង ៖ វ ឧ. ល ់ូ ឆករបរសកយអរកត ី ំ ល ់ ិ ំ របេសៀកពកបទបងេករខសបនចបនួ ត ម ិត ែតង ំ ំ ់កយេដយសេលៀកបពកខី ល េដមបបេញញសច់, . . . . . . ។ល។  ី ច ២∼ សលបះខងគំនិត (Art cérébral) ិ ់ ដ ជ ់ ំ ិ –បនដលបណសលបះែដលនយមភបគនត ិ ិេទសលបះ គយកឧតមគតេធជេគលធ ំ បនេសចកថ សលបះទមទរឲយមននយេរចន ិ ឺ ត ិ វ ីដ ិ ័ កងេនះផង ុន ំ វ ិ ័ មនរបេធកយវករតមនយអមយ ីវ ួ ំ ូ ឬរបគនរ ូ រូបចមក់ ល មនែបបបទលតរតដងពបញណមយជេដម ។ ី ហ ួ  ំ ូ ឧ. រលកៃដេទេបះផបនយកមកឱប ។ ក ៣∼ សលបះសភវគតិ (Art instinctif) ិ ឹ ត –គជសលបះនយមតមកររបរពតេទ ឺ ិ ិ ៃន ំ ំ ិ ុ ់លនឫកពចរតមនសសរតងៗ ែតមង ដ គថ ឺ សងែតគនអជសលបះេទ ឹ ម ីវ ិ ់ រគនែតបេញញ ៗ ច ុ៉េទបេណះ ។ ែបបេនះគដចជសលបះពកែសបកេខសពៃថេនះ ។ ណ ឺ ូ ិ ួ ម វ ង េយងេឃញមកេហយ    ំ ិ ំ ី កងចេណមសលបះទងបរបេភទេនះ ុន ែខរេយងសតកងពកទី ម  ិថ ុ ន ួ២ គពកនយមករគតេធជធ ំ ឺ ួ ិ ិ វ ័ បននយថ េដមបឲយេកតជសលបះនមយៗ  ី  ិ ី ួ ែខរេយង ម  ិ ជ ់ ំ ិនយមភបគនត ិ ័ ុន ិ ំ នងឲយនយេទកងសលបះទងេនះ  ម ័ េបគននយេទ ុំ េយងពរពមទទល  ួ គ ់សលថជសលបះលេឡយ ។ ិ អ 
  • 23. - 20 - កងសលបះៃនជតនមយៗ ុន ិ ិ ី ួ េគសេងតេឃញមនែមកធងសខន់ ៧ យងែដលេហថ ក  ំ ៉សលបះចបង គឺ ៖ ិ ១∼ ខងសូរសេមលង (ចេរមៀង-េភង – Chants-musique); ល ២∼ ខងកយវករ (េលន-រប ំ – Théâtre-Danse); ិ ខ ៣∼ ខងពកយសំ ដី (កពយេឃង – Poésie); ល ៤∼ ខងពណសមបរ (គនរផតពណ – Peinture); ៌ ុ ំ ូ ់ ៌ ៥∼ ខងភពទំហំ (សនតយកមម – Architecture) ថ ៦∼ ខងរងេរ (របបន់-រូបចមក់ – Modelage-Sculture); ូ ៉ ល ៧∼ ខងរូបភពឬឆយវចរត (របថត – ភពយន) ិ ិ ូ ត– Photographie-Cinématographie ន ិ ជ ់ អកសកសបនបញកេទៀតថ ំ ំ ី សលបះទង ៧ សខេនះេកតេចញមកអពមេនសេញច - ិ  ់តនរបសមនសស ុ ័ ម ៍ ំ អរសយេដយេវទនរមណទង ៥ គឺ បញរនយ (Les cinq sens) កល ិច ិ ទណមនសសមនរបរងេហយ ុ ូ  ុ ម ៍ មនសសែតងេសយអរមណ  ជ ់ ច ូ ម ៍ េហយខកបេញញនវអរមណេនះវញ ិ បេងតេទជសលបះេផសង ៗ ។ ក ិ សលបះសខន់របមកេនះេហថ ិ ំ ់ សលបះចបង ិ ក ិ ទ ់(Arts majeurs) ។ សពៃថេនះ េគបេងតបនជសលបះបនបបនស ំ (Arts mineurs) េរចនេទៀត វ ង  ំ ៉ ់ ុដចជករែតងកយ ករលអផះ ករបកជល ។ល។ ូ ទ ំ កងបណសលបះទង ៦ ខងេដម ់ ែដលរបខងេល ំ ី ុ ែខរេយងមនមកតងពបរម ុន ដ ិ  ម បរណមកេហយ ុ   ល ំ ល េហយមនឥទិ ពលខងកផសយេពញភមភគសវណភមេយងេនះផង ធ ូ ិ ុ ណ ូ ិ  ូ ិ ិ ល ល ំ ំដចជមនជតជតខងខះបនចមងយកលនតមេយង េទេធជសលបះេគជេដម េរកពី  វ ិ  ុត ុន ឋ ន ិ ីវ ឺ ុ ៉េនះមនភសតងេនកងមជឈដនអកសកសរសវរជវេនទបអរប គ ់ ិ ែដលេគសលសលបះ  ់ ូ ៌េយងចបសជងេគេនចងបពេនះ ។ ុ ិ ុ៉ មនែតបេណះេសត ណ េយងេឃញជនជតេយងភគ   ិ េរចនណស់  ែដលរបកបអជវកមកងរបរែដលជសលបះ ី ម ុន ិ ូ  ់ ដចេយងរបសខមកខងេលមនជងឆក់ - ជងទង - ជងគនរ - ជងសណង់ - កវ ី - អកេរចៀងរ ំ ។ល។ ល ំ ូ ំ ន ំ រពមទង ់ ិ៍ត ំ ី ុ  ៉មនេនសលេករដែណលពបរណកលេរចនែបប-យង ុ ូ ់ ទករហតដលេយងសពៃថេនះ  វ ងផង ។ ិ   ី ់ ឯសលបះទី ៧ េយងេទបែតចមងែបបពេគមកតកែតងេនេពលថីម ៗ េនះ ។ ល ‡ ‡ ‡
  • 24. លទធរពហមណ ៍ ឬ រពហមណលទធ ៌ ំ អរយធមទងឡយែតងេកតែបកេចញមកពលទនងសសន ។  ី ិធ ិ េហតេនះបនជពពក ុ ួបសមរបេទសខតខពយយមចមងលទសសនអពពកអសយកេទេធជមលដនៃនអរយធម៌ ិច ិ ំ ល ិធ ំ ី ួ ុី វ ូ ឋខួ ន ។ ល ៌ ម ៏ អរយធមែខរកែបកេចញពលទសសនេរចនែដរ ី ិធ  ដេចះ ូ ន េយងេលកយកលទិ ធ   ម ៍ ់ ុរពហណែដលចសបរមបរណជងេគ ុ េហយែដលបនចលមកពសេពញកងអរយធម៌  ូ ុនេយង មកសកស ។  ិ របវតតេដមៃនលទធរពហមណ ិ ី ិ ៍ ិធ ម ៍ ុំ ំ ិ  ី ន ់ ែដលេហថ «លទរពហណ» ពែមនគនតេកតពជនមកៗេឡយ  ុំ គរបជៃនកបួ នខត ឺ ន ីព ិ ិ ំ   ៉គមរេផសង ៗ នងករមងមតជេនឿេរចនែបបេរចនយង ែដលអករសកនយមបេងតតៗគេឡង ន ុ ិ ក ន េនកងសងមឥណ ុន គ ឌ ុ ធ ំ ិ សទែតជេគលគនត ់ ំ ់ ួល របគលជេនឿរបសខនេទេលអងេទវះជ  គអទេទព ។ លទេនះផចេផមេឡងេដយមនសសបរណឆយ ិធ ំ ់ ុំ រកកណតេពលពបន ិ ួដ ដ  ុ ុ ងេដយករេគរពបជេទពតមយអងៗ ូ ួ គ េដយែឡកៗ ពគ ី ន តមនគមរកុមពក ិ ួ កងបណ ុន ដ ន ុ ់អករសកេនរដចរេដចៗ ់ ំ ី ់ ន ំ ុ ចបតងពេរចនពនឆមនរគសសករជ ។  ិ ដ ់ ំ ់ េគកតសគលបនថ មនសសមយពក ុ ួ ួ មយរកុមកលេនះ ួ េចះបេងតបទសរតរបកសបងសងអទេទព ក ូ ួ ួ ិេហថ «សតី» ។ ់ ំ រឯអទេទពែដលេគរបអនទងេនះ មនេរចនណស់ េគេនសល់ ុល ី ិ  គ ់ ៏ ់ ់ ៏នមដលសពៃថេនះខះ េហយខះេទៀតកបតបងសបសនយេទកមន ។ វ ង ល  ល ូ អទេទពកនុ ងលទធរពហមណ ិ ិ ៍ ិ គ ់ អទេទពែដលេគសមលេឈះបនេនះ ម ំ ់ ួ មននទហរែហគតមជេនឿរបសពក ី ូ នរពហណ េរពះតមពត អទេទពទងេនះរគនែតជសវភធម៌ (មនែតនម ) ពែមនជ ៍ ិ ិ ំ ់ ុំរបធម៌ (មនរបពត) េទ ។ ូ ូ ិ ំ ូ  ុ ំ ន ដបងេឡងអករសកនគេគរពបជេទវះេផសង ៗ មន ៖ នមថររទ ន ូ ុ វរណអគវយុ ... ុ ិន ំែដលជេទពតតណងធមជតិ ម គក ដី - ទក - េភង - ខយល់ .... ។ ឺ ឹ ល ំ ករេគរពេទពតទង ់េនះរគនែតមនជពកយសតី ុ៉ គបទសរតបងសងនងសរេសរគណែតបេណះ ។ លះមក ុល ឺ ូ ួ ួ ិ  ុ ណ ុដលសមយមនគមរេវទ េទបេគរបតបតតមេវទេនះរពមទងពធេយជ៌ ឬ យញបជ ករ ់ ័ ីព  ិ ិត ំ ិ ី ញ ូលះបង់ (Sacrifice) កេកតេឡងែដរ ។ ៏   ម ៍ ំ ួ ពករពហណបេងតេទពតធមយអងគ ួ ក ឲយនមថ
  • 25. - 22 -«ឥរនទ ឬ េទយស៌» ែដលមនេទពតតចទងពងខងេលជបរវរ ូ ំ ួ  ិ  ំ ន េហយេគនគេជឿថ គជ ឺឥរនេនះេហយជអកកសងេលក ទ  ន  ួ ់ ់ ួ េហយរបទនកបនចបបមកដលពកឫសី ៗ ឲយតមកពក ួ ម ៍ ុរពហណទកជេគលេគរពរបតបតិ ត ។ ិ ់ ួ ម ៍ េហតេនះកងេវទរបសពករពហណមនបទសរត ុ ុន ូ ួ ួ ួ ទ ិ វ ឹ ់បងសងលងេលមរពះឥរនះ នងថយទកេសមដលរពះឥរនះ ។ ទ ំ ម ៍ ជដណមករពហណែលងេគរពឥរនះ ទ ំ ន េដយនគយលថ់ ឥរនះមនរបពនេរចន ទ ធ េចះេសពទកេសម ឹ ុំ ិ ពគតចបំងបរងបពកអសរ ក ួ ុ បេណយឲយអសរយយេសចកសខរបស់ ដ ុ ី ីដ ុ ៏ ំ ន ក ំ ួមនសស ។ េគកនគបេងតេទពតធមយថេទៀតនមថ «រពហម» េហយឲយរពហរបកបេដយ ុ ីម  មរពហចរយធម៌ ម ិ គមនមនរបពនធ ឺ ិ មនេសពសរ ។ល។ ិ ុ ុ ំ ន លះេគនគេគរពរបតបតតម ិ ិត ៏ ុ  ំ នរពហេទ កបនសខសន ត េទបនគេជឿថ រពហសកសទជងឥរនះ ។ ម ម ិដ ិ ិ ធ ទ េវលែដលជនជតឥណ ិ ឌ ់ ន រតូវែបកបកគជពរពក ី ួ េដយសរពកអរយ ័ន ួ ំ មកតងទីលេនខងដខស់ ំ ី ព  ួ ិ ់ ី ំ េហយពករទវដរតេទេនតមដទនបេនះ ៏ ំ េគកបែបកឲយមនអទេទព ិពរអងេទៀត គឺ ៖ ី គ – រពះឥសូរ ឬ រពះសវះ ិ ិថ  នំ សតេនេលភៃកឡស ជះេគសននិ ទ ិ ុ ់ ួ សរមបពកអរយ ័នេគរពបជ ។ ូ – រពះនរយណ ឬ រពះវសណុ សតេនកណលសមរទ ៍ ិ ិថ ដ ុ ជះនគវសរកិ ិ ុ ់ ួ សរមបពករទវដេគរព ។ ិ អទេទពពរអងេរកយេនះ ិ ី គ ំ ទ ់ ់ ជអេណយផលរបសរពះរពហែបងែចកឲ្យ ម គេគនិ - ឺយយថ ៖ កលេនះរពះរពហចះមកេធតបះ ម ុ វ ់ ដ ល ំ ដលេកែបកេញសខង  កយកេឈទត់ ៏ េភងមកេកៀរេញស ។ ល   ូ ម ់ ី ំ េឈេនះកតដចសច់រពះរពហមនរសកឈមពរដណក់ ់ ៏ កបេងត កបនជអងរពះសវះ នង រពះវសុ ណ េនះេឡង ។ គ ិ ិ ិ  តមេសចកសេងតជសរប ីដ ក ុ អករបជបនសនដនថ ន ញ ិន ឋ ំ ំ ូ ជេនឿេនកងលទេនះទងមល ុន ិធ   ី ម ់ ួ ម ៍េកតេឡងពករសនតរបសពករពហណ គសនតឲយមនេវទ ឺ ម មនអទេទព ិ ឲយមនទណឌកមម ួ ់ ុ ំ ឲយមនជកបនចបបទកជតណមក ់ េហយែដលកនែតែកែរបបនចមង ៗ  ិត ដ ឲយបនេទ ៌ជអរយធមឥណ ។ ឌ េគលវជៃនលទធរពហមណ ិ ជ ិ ៍ ំ ម ៍ ំ ូ ករមងចេណះៃនលទរពហណ ដបងេឡងេកតពបទ «សតី» ិធ ែដលពកអកេគរពអ   ី ុល ួ ន
  • 26. - 23 - ិ ់ទេទពតច ៗ បនតកែតងេឡងជពកយចនៗ ។ ូ  ួ ួ ម ៍ ំ ន តមកពករពហណនគរបមលករមងសតី ូ ុលេនះ មកចងរកងតមពក ួ នងែតងបែនមជពកយេឃងេហថ «កវយះ» ឲយមនេឡងជ ឹ ថ ល  ំ ់ ឺគមរេហថ «េវទ» សខនគៃរតេវទ ែដលមន ៖ ីព ៌វ ១∼ ឫេគទ ឬ ឫកស ំហត ជបទសរតេធយញញ ។ ិ ូ វ ុ៌ ុ៌ ំ ិ ់ ់ វ ២∼ យជេវទ ឬ យជសហត ជរបមនសរមបេរៀបរណបេធយញញ ។ ូ ត ដ ំ ិ ៣∼ សមេវទ ឬ សមសហត ជបទឆនសរតថយទកេសម ។ ទ ូ វ ឹ េរកយមកេហថ «ចតេវទ» ុ គមនេវទទងបេនះនងែថមេវទមយេទៀតេហថ «អថរ ៌ ឺ ំ ី ិ ួ ៌ ំ ិ ដ ម ី ័េវទ ឬ អថរសហត» ែដលជមនបេណញេខចបសច ។ េនសមយចងេរកយៃនលទនិ - ត ុ ិធយមេវទ ៏  កេកតមនគមរករមងវជមយេឈះ «វទងះ» ីព ិ ជ ួ ម គ ិ ់ ី ែដលអធបបយពនយលពេវទេដម  ំ ់ ់ទងអសេនះ បនរគបសពវ ។ 9 9 9
  • 27. រពះពុទសសន ធ ម ៍ ំ ុ ំ កងេពលែដលលទរពហណកពងេចញជជេនឿេរចនែបប រហតដល់ មនអកខះធញ ុន ិធ  ូ ន ល ុ ់រទនេនះ ពទសសនកេកតេឡងេដយសរកររតះរះរបសមនសសេរចននក់ ុ ធ ៏   ិ ិ ់ ុ  បនេសចកី ដ ុ ធ ុំ   ដ ិ ន ង ់ថពទសសនពែមនេកតេឡងកណលមតអកេឆតលងេទ គរគេនះមនអករះគតពចរ- ឺ ន ិ ិ ិណជេរចនគណស់  ន ុ៉ ត បែនរពះពទបនរកេឃញ ុ ធ  េហថ ់ ឹ «រតសដង» ដចជេឃញ ូ «អដងិកមគ» ឋ គ គ ៉ ់ ំ ់ ុ គផវល អ ៨យងេទកនកររលតទកខ ឺ ូល ់ ឹ រតសដង ័ បននយថ  «រកេឃញ នវសភពបរសទ ធ ូ ិ ុ ំ កងពទទងឡយ (Connaissances) ។ ំ ិ គនតរកេឃញDécouverte» ុ ន ុ ិធ េកតពមនសស  ី ុ ុំ ពែមនជអទេទពបេងតេទ ។ ិ ក ុ ឹ ់ ឹ មននងរតសដង រពះពទមនមតបត ុ ធ ិមនវងសរតកលដចមនសសធមត ូ ូ ុ ម  ិ ់ ឹ េហយរះរក «កររតសដងសពញតញណ» េនះ វ ុញ ក៏ ់ ៍សរមបជរបេយជនមនសសផងគ ។ ុ ន របវតតពុទសសន ិ ធ ុ ធ ុ ឹ ់ រពះពទមននងបនរតស់ រទងនមថ «សទត» ជរជបរតៃនរពះបទសេទទន នង ិ ធ ថ ុ ុ ធ ិរពះនងសរមហមយ ិ ិ សតេនកងរតកលសកយះ ិថ ុន ូ នែដនកបលព័សុ ដ ។ ិ ុន ំ ់ កងកណតរពះជនយុ ២៩ ឆ ំ ម ន រពះអងបនេចញសងផសែសងរកសមសេមធញណ គ ួន វ ម ព ិ ់ អសរយះ ៦ ឆ ំ ន  ់ ឹេទបបនរតសដង ។ ទ ់ ី ់  បនបពរតសេហយ រពះអងបនេទសនេរបៀនរបេដអករសកពទី គ ន ុ ីមយេទទមយ អសរយះ ៤៥ ឆ ំ បករមជកណត់ ៨០ ឆគត់ រពះអងចូ លរពះបរនពន ។ ួ ី ួ ់ ន ូ ួ ំ ន ំ គ ិ ិ វ េរកយពទនពន ៤ែខេដយមនករេកតមនលកងពទឱវទ ុ ធ ិ វ ិទ ័ ំ ៏  សវកទងឡយកេបក  ុន ុ ធ ុំ ិ ៌ ិ ័េពលរបជពភកសធមវនយេហថ «បឋមសងយន» គ ំ ់ េដមបេរៀបចតរមមតរមងឲយមនែផក  ី ឹ នជកលកគឺ រពះវនយ រពះសរត នងរពះអភធមម ។ លះចេណរមក ១០០ ឆ ំ េដយខច ់ ់ ិ ័ ូ ិ ិ ុ ំ ន ល ់េគលរបតបតកងពទសសនកនែតរវតេទ ិ ិត ុ ន ុ ធ ំ ់ ំ ់ រពះសងឃទងអសជននេនះ ៏ ុំ ន កបនរបជគេធសងយនទី ២ េទៀត ។ វ គ បនបមកេរកយពទនពន ២៣៤ ឆ ំ ទ ់ ុ ធ ិ វ ន ុំ មនកររបជសងយន គ ទ ់ ៌ ិ ័ ំ ់ជេលកទី ៣ េដមបេផៀងផតធមវនយេនះ រពមទងចតមេធយបយផសយរពះពទសសន   ី ទ ុ ធ ់ ិេទរគបទសទផង ។ ី ន ំ ទ ់ លះបន ២ ឆបនបមក ុ ៏ ់ ុ ពទសសនកបនផសយេទដលរសកលង ុ ធ ក ៏កមនេធសងយនជេលកទី ៤ ។ វ គ  តមក េរកយពទនពន ៤៣៣ ឆ ំ េទបមនសងយ ុ ធ ិ វ ន  គ  ់ វ ់ ខ ៍នជេលកទី ៥ ចបេធករកតរតជលយលកណអកសរបនជគមរេឡង េដយេរបអកសរ- ីព  
  • 28. - 25 -ភសសហឡះ ។ ី ុ ់ ុ ធ លះដលពទសសន ៩៥៦ េទបរពះពទេឃសែរបគមរ  ុ ធ ីព ជ មគធភស។ ័ អរសយករេកតមនវបតខះ ិ ិត ល ុ ធ ៉ កងឱវទរពះពទយងេនះេហយ បនជអករបតបតិ ត  ុន  ន ិ ំមនជេនឿែបកគេទជនកយពរ គឺ ៖ ន ិ ី ១∼ េថរវទ ឬ ទកខិ ណនកយ ែដលសពៃថេហថ ហនយន គករេគរពចេពះ ិ វ ង ី ឺ ំ ុំេគលែដលនិយមតមកររបជរពះេថរះទងឡយចងច ំ េហយចងរកងទកមក ។ ំ  ុ ២∼ អចរយវទ ឬ ឧតតរនកយ ិ ិ សពៃថេហថ វ ង មហយន គករនយមេគរព ឺ ិតមពកអចរយ បនែកសរមួលបែនមបនយខះ ។ ួ ថ ថ ល ទសសនះៃនពុ ធ ទសសនះៃនពុ ទសសន  ី ឹ ់ ឹ េដមបនងរតសដងជរពះពទនមយ ៗ ុ ធ ី ួ េពធសតរតូវមនេពធសមរ ិ វ ិ ភ ែដលេកតេឡង   ី ី ំពករសងបរមទង ១០ េហ «ទសបរមី» ។   ំ ុ កររកេឃញជេដមបផតគបញ «សខ» នង ឺ ហ ុ ិ ុ ខ ់«ទក» របសមនសស ុ ែដលមនេឡងេដយសរែត «ជតិ - ជរ - ពយធិ - មរណះ» ។  េដមប ី េចៀសពី «ទក» េនះ ុ ខ មនែតអដងិកមគគ ឋ គ ែដលមន «សមទដិ» គឺ ម ិ ឋ ់ ករយលេឃញរតូវ េហថ ៖ «ផល» ែដលមនសសបនទទលគឺ ុ ួ  ់ ល េកតមកពី «កមម» របសខនបនេធ វ ។ បន ួ ីដ ំេសចកថ កមម: ជអេព (Action) ុ ឹ ត ់ ែដលមនសសរបរពតរគបេពលេវល ំ េហយនឲយេកតជ   ័ចបចយ ជផល (Résultat) ដ ់ ផលមកឲយអករបរពតេនះវញ ន ឹ ត ិ ុំ ពែដលខនេនះជេដម ។  នង ិេនទបផត មន «សមសមធ» គករតងចតឲយនងនន ឬ សរងួមចតេដយហតចត់ ។ ី ំ ុ ម ី ឺ ំ ិ ត ឹ ួ ិ ត ម ់ ័ អដងិកមគេនះបននយថ ឋ គ គ ៏ ៉ ផវដរបេសរែដលមន ៨ យង ់ ព សរមបេឆះេទរកករ ូល សខសប់ ុ ង ុ ់ ូ ុ ផតរលតនវទកខ គសខបរសទែដលេយងសពៃថង ឺ ុ ិ ុ ធ  វ ិ ឹ ់ មនងយនងបនយលបនេហថ «នពន» ។ ិ វ េគលសកសៃនពុ ទសសន ិ ធ សន ុ ធ ័ េគលវជៃនពទសសន អរសយេលករសកសពរែបប គឺ ៖ ិ ជ  ិ ី ១∼ គនថធុរះ គជករែសងសកសែបបរទសី ត េរៀនអតបទគមរដក ។ រេបៀបសកសែបប ឺ វ ិ ឹ ថ ីព ី ិ ់ ន ័េនះសរមបអកមនវយេនេកង ម េទបអនវតបន  ុ ត េរពះកបនខតមនអតរជលេរជេហថ ន ថ ួ ័«រពះរតយបដក» មន ៖ ិ ត ត ិ ូ ៉ ិ – សុតនបដក ឬ រពះសរត ជេរឿងរវនទនឬជគតេផសង ៗ ិ ់ ំ ុ ែដលសរមបែណនពទ ធ
  • 29. - 26 - ិ ័បរសទឲយរជះថ មនសទនងដងគណេទសតមគនងឱវទរពះពទ ធ ។ ល ធ ិ ឹ ុ ល ុ ិ ័ ិ ័ ់ វនយបដក ឬ រពះវនយ (Disciplines) ែដលជចបបបញតិត ិ ញ ឬជលកខណសរមប់ ខ ័ ឌ ំ ់ ់ ុ ធ ិ ័កណតតរមមតរមងពទបរសទ ឲយមនរកិតយរកមលអ ។ ឹ – អភធមបដក ឬ រពះអភធមម (Métaphysique) ជបទពចរណយងលតលន់ ិ ម ិ ិ ិ ៉ ិអ អ ឬវធី ិរតះរះរកករេដះរសយបញ ិ ិ ហ ិ ិ ី ូ ុ ៏ ុ ុ ឬពនតយពរបធតដសខមណមយ ួ ហ  ល ់ មនបញេកតសបជេដម ។  ២∼ វបសសនធុ រះ ិ ឺ វ ិ ិ ិត ិ ត ឺ ់ ល ់ ិ គជករែសងសកសែបបរបតបតចតគករហតទមបចត ត េហថេធវ «កមដន» មន ៖ ម ឋ – សមថកមដន សរមបរងបចតឲយសប់ ។ ម ឋ ់ ំ ់ ិ ត ង ិ ម ឋ ់ វ ិ ត – វបសសនកមដន សរមបេធចតឲយេចះរតះរះ ។ ិ ិ ូ ន ់ ដេចះពកយេរបៀនរបេដរបសរពះពទ ធ ុ សងរសបេទតមេគលវធវទយសរស ត (Procédé ឹ ិ ី ិ ឺ ិ ញ វ ់ ុលscientifique) គយកសតបញ េធជរបដបឆះេមលនវធតេផសង ៗ មនរបកន(១) េវទន  ូ ុ ូ ខ ធ ខ ធ  ូ ន ឹ ំ ់ ឹ ីត ់ខនធ សញខនធ សងរខនជេដម ។ ដេចះនងសគលរទសរបសរពះពទថជ «លទធី » េនះ ញ ុ ធ ុំ ូពសវសមេសះ ួ ី ុ ់ គរគបបែតទកដកថជ ទសសនវជ (Philosophie) ិ ជ ឬ «ពទសសន» ុ ធ ័ ់ែដលបននយថពកយេរបៀនរបេដរបសរពះពុ ទធ (Doctrine Buddhique) េរពះេហថលទធិ ឺ ័ ំេនះ គមននយថ ជេនឿទលទលយណស់ ដចជលទរពហណឯេនះ ។ ូ ំ ូ ូ ិធ ម ៍ ~ ~ ~(១) រូបកខនធ – អនថ រូបុក-ខ័ន មនន័យថ៖ កងរូប, របជុំរប ។ ័ ូ
  • 30. អំពអកសរសលប៍ែខមរ NNN េសចកដីេផដម ិ ៍ ុំ ំ ែដលេហថ «អកសរសលប» ពែមនសេដែតេទេលតអកសរ  ួ ់ ឬអែដលទកទងែតជ ីវ ួ ួ ុ៉មយតអកសរបេណះេទ ណ េបេពលឲយចំ  ៉ ំ ់ ៌ គជែមកធងមយយងសខនៃនអរយធមខងករ ឺ ួែតងអធបបយផសយមតេផសង ៗ ិ ិ ឬចងរកងនវមតសរះសខនរគបករលតលស់ ូ ិ ំ ់ ់ ូ ឬសកមមភពៃនសខអរយធមទងអស់ ។ ៌ ំ េហតេនះេហយបនជេនកងសៃដែដលេហថអកសរ ុ  ុន នសលប ៍នមយ ៗេគែតងេឃញមនករ ិ ី ួ  នទនទកទងេទរគបែផកអរយធម៌ ិ ់ ់ ន ុ៉ បែនត តមវធី ិ ត ក ់ ុនសរសេដយែឡកបងបកងេនះផង ដចជ ូ អតបទរបេលមេលក-េរឿងនទន ។ល។ ថ ិដេចះ ូ ន ែដលេហអកសរសលប ៍ ិ ឺ គ ់ គសមលេទេលអតបទអកសរសរស ត  ថ ុំ ពែមនតអកសរសរស ត ួ(Lettres) េទ ។ ជនជតែខរេយង ិ ម  ក ិ ំ ី ូ ់ បនបេងតអកសរសលប ៍តងពយរណសមកេហយ  គេសរគនង ឺ ម ន ឹរបវតសរសរសកេយង ិត ត ុ  ់ សរមបជមេធយបយ ភបអរយធម៌ ជ ់ េទនងសននចតអករសក ឹ ដ ិ ត ន ុទេទ ។ ូ ិ ខ   ំ ិ ឯនេកបបទ (Thèses) េរចនេលកយកេគលគនតខងលទនងសសន ិធ ិ ំ រពមទងបញមនសសជតខះមកពនយល់ ។ រឯវទយនពនន៍ (Thèmes) គបញនងករេដះរសយកង ហ ុ ិ ល ី ិ ិ ធ ឺ ហ ិ ុន ិ ូ ៌ ហ គ ិ ហ ំេនះវញសមបណខងបញសងមកចច បញជេនឿលទសសន បញជតិ នងបញ ទុ កខ ិធ ហ ិ ហនង សុ ខ កងេលកយ ។ ិ ុន ិ របេភទអកសរសិលប ៍ េគអចែចកអកសរសលប ៍ ជែផកធ ំ ៗ ពរ គឺ ៖ ិ ន ី ១∼ អកសរសលប ៍ពកយកពយ ិ អកសរសលប ៍ែខរបរណ ិ ម ុ សមបណសរេសរជពកយកពយណស់ ូ ៌ ំ េហយកពយទងេនះ មនេរចនរបេភទេទេទៀតជអទ៍ គឺ ៖  ឺ ំ ក∼ របេភទរបេលមេលក (Genre romantique) គែបបសរេសរដេណរេរឿងែវងឆយ  ង ុ៉ ត ់ ់បែនអធបបយពេដមដលចបជពកយកពយ ៖ ិ ី  ឧ. េរឿងកកី; រកុងសភមរត; រពះជនវងស . . . .។ ុ ិ ិ
  • 31. - 28 - ខ∼ របេភទឧបេទស (Genre didactique) គែបបកពយេរបៀនរបេដេផសង ៗ ឺ នយម ិ ំ ់ ិ ួតមជនននមយ ៗ ៖ ឧ. េរឿងជតកខី ល ៗ ឧ. ចបបរកម, ពកយចស់, ចបបេករកល .... ។ ់ ់ ិដ គ∼ របេភទពណគតិ (Genre lyrique) ី ី គែបបពកយកពយខី ល ៗ សែមងពមេនសេញត ឺ ដ ី ចន ី ិ ទ ់ ួល ី ់ ឬពមតផលខនែដលកវយលេឃញពបញបចបបនអមយ  ី ហ ុច ន ីវ ួ ័ របកបេដយនយពេរះ ិ ិ ុ ធ ុ៉ពស ៖ ឧ. កពយរពះរជសមរ – កពយសនរមក – កពយគកកមកេលស . . . . . . ។ ភ ុ ិ ឃ∼ របេភទែបបរះគន់ (Genre satirique) ិ គជែបបកពយខី ល ៗ ឺ នទនពេហតករណ ិ ី ុ ៍ ំ ិ ិ ់ ់អមយែដលមនសមរមយ េដយមនលយគនតរះគនដសេតឿនខះ ៗ កងេនះផង ៖ ីវ ួ ល ិ ុន   ំ ឧ. េលបកនិ រសនគរវតត - េលបកេឡមវង - េលបកកមជ . . . . . ។  ុព ២∼ អកសរសលប ៍ពកយរយ ិ កងអកសរសលប ៍ពកយរយ កមនែចកេចញជេរចនរបេភទែដរ ដចមនជអទិ៍ គឺ ៖ ុន ិ ៏  ូ  ំ ល ច ំ ិ ក∼ របេភទេរឿងេលបក (Fables) េរឿងខី ល ៗ ែបបកែបងែតបេញញេគលគនត ឬសល ី ៌ ុន ័ ់ ល ុ មំ ិធមកងនយដសេតឿន ៖ ឧ. េរឿងទនសយនងខ, ខឃនងេដមពរង, ៃរនងរសេមច ។ល។ ិ ល  ិ ខ∼ របេភទេរឿងេរពង (Contes légendaires) ែបបេរឿងរបឌតជនែវងជនខី ល មនមក ិ ួ ួជយរមកេហយ ូ  ុំ ឹ ពដងេឈះអកែតងមយណេទ ម ន ួ ដចជ ូ ់ េរឿងនងសករកអប, ូ េរឿងរពះ ម ន ល ំេថងនងនគ, េរឿងតេគេហ, េរឿងតរពហយយេព, េរឿងអកតឃងេមឿង, . . . . . . . ។ គ∼ របេភទនវកថ (Nouvelles) គជែបបេរឿងរបឌតរកងេឡងខី ល ៗ ឺ ិ  របកបេដយបញតចលម ហ ូ ម ់ ែដលឆបេដះរសយរចភម ៗ ៖ ួ ល ឧ. េរឿងខៗ ីល កងទសសនវដររតៃថេសរ ៍, ុន ីដ ី ង ់ ំ ី នេរឿងទកដរកងទសសនវដកមជសរយ, េរឿងឆងពពកសប់, នរនងបប, . . . . . . . ។ ីដ ុ ព ុ ិ ល អ ី ិ ុ ផ ុ ឃ∼ របេភទរបេលមេលក (Romans) ជែបបេរឿងែវងែដលមនេចទបញចបស់ ហលស់ េហយេដះរសយរបកបេដយនេកបបទរតមរតូវ ៖ ឧ. េរឿងកលបៃបលន េរឿងផ  ិ ខ ឹ ុ ៉ ិ ករសេពន េរឿងផរកផេរយ . . . . . . ។ ក ី ក ង∼ របេភទេរឿងេលន (pièces de théâtres) ខ ែបបសែមងជឆកជឈត ដ ុ ែបបសលបះកយវកររបកបេដយវធសរស ត ៖ ិ ិ ិ ី ឧ. េរឿងេរៀមចបងេយង, ថរ,ំ សបតឥតេមប .  ម ំ ុ......។ b b b
  • 32. របវតតិសេងខបៃនអកសរសរសតែខមរ ÂÂÂÂÂÂÂÂ អកសរសរសែខរ ត ម េកតេឡងេសរនងរបវតសរសែដរ   ម ឹ ិត ត ែដលគរកត់រតបនតងពសត ួ ំ ីវតសទី ១ ៃនរគសសករជមក ។ ឹ ត  ៉ ់ េឃញថមនរយះេវលយងែវងពនេពក េបនងសកសពី  ឹ ិ ំដេណរវវតនរគប់ ៗ ឆមនបន ។ ដេចះ បនជអកសកស នយមែចកសមយកលេនះជ  ិ ត ៍ ន ំ ិ ូ ន ន ិ ិ ័បនសមយធ ំ ៗ នងពនតយពករចេរមនលតលស់ ួ ័ ិ ិ ិ ី  ូ ់ ំ ឬករអនថយតមេពលេវលទងេនះដចតេទ ៖ ូ ១∼ អកសរសរសតសម័យមុនអងគរ (Préangkorien) ័ ំ ូ សមយដបងេនះ មនរយះេវលែវងឆយណស់ ង ់ ំ គចបតងពី កទកដី ឺ ឹ កសងអរយ ៌ ់ ុធមមកទលផតសតវតសទី ៨ ។ កលេនះ រជធនេយងកេនពទននងន ជបលប់ ី  ៏ ុំ ់ ឹ ់ ករ ៌កសងវបបធមជតមនអកសរសរសជេដម ិ ត  ៏ ុំ ់ ំ កេនពទនមនជហររងបុ ឹងែដរ ។ ឹ េគរបទះេឃញដនខងអកសរសរសខះៗ  ត ល  ទ ំ ែតេនេលផងសលចរក ិ ឹ ិ ៉ នងេរឿងរវខងសសន ុ៉បេណះណ ុ៉ ត  បែនេឃញថមនករេរៀនសរតេរចន ូ  ត ំ ់ េរពះអករបជអកសរសរសជននេនះ ន ញ  ម ៍េរចនជពករពហណ ែដលបនទទលករឧបតមពរពះមហកសរតេពញបនក ។ ួ ួ ថ ភ ី ុទ ២∼ អកសរសរសតសម័យអងគរ (Epoque Angkorien) រយះកលទី ២ េនះ ់ ់ ី ់ ុ របចបពសតវតសទី ៩ មកដលផតសតវតសទី ១៤ ។ កលេនះែខរេយងកសងបនជរជធនរងេរឿងអងរ ។ ម  ី ុ គ ៌ ម ៏ ់ ល ំ អរយធមែខរកចបពរងីកេពញកមងតម ួ ម ៍រយះពករពហណជអករបជញ ន នងរពះរជរពះអងឯងផង ិ គ ក ី ុំ េដយមនបេងតជទរបជរជ ិឌ ់ ់ ិបណតសរមបែកទរមងនងផសពផសយអកសរសរសជតឲយបនរជួតរជបេទេពញរបេទស ។ វ ត ិេហតេនះ ុ ិ៍ត ំ ់ បនជេគេឃញមនេករដែណលេនសលជេរចន   ដចជអតបទសខន់ ៗេល ូ ថ ំ ទ ំ ី ថ  ំផងថម ។ េរកពេនះ តមអករសវរជវថ មនអតបទសរេសរេលរកងែសបកសតវ ដចជ ន ូេរឿងរមេករ ិ៍ត េរឿងមហភរត េរឿងេរពងនទនជបនងមតអករសកជេដម ។ ិ ់ ឹ ់ ន ុ  ំ ិ គនតអកសរ
  • 33. - 30 - ត ័សរសសមយេនះរបកបេដយេសចកសងឃម ីដ ឹ  ់ ន ់ុ ំ ុ េឡងដលថករងេរឿងបផតកងរបវតអកសរ ុន ិតសរសេយង ។ ត  ៣∼ អកសរសរសតសម័យេរកយអងគរ (Post-angkorien) ី ័ ត  ំ ំ  ់ ់ ៏ កលពសមយមន អកសរសរសេយងកពុ ងែតចេរន រសបែតមកដលេពលេនះ កែរប ុ ់ ង ់ ូ ់ ់ ំ ឹរតឡបជសតសនយឈងសងែតបតអសដណង ឹ ឹ ិ ត ៍ ៃនករវវតនអកសរសរស ត ័ អរសយេដយរបវតសរសេយង ិត ត  រតូវចះឱនថយ ុ េរពះមនបចមរតមករតតបត ច ិ វយយកបនរកុង គ  ួ ន ់ ុន ៌  ំ ុ៉ ម ៏ ម ំអងរ េហយកបនខត ចបបតរមកងវបបធមេយងទងបនន ករតូវខងសរតូវដេណមយក ដេទេសរែតអស់ ។ ទ  ់ ិ េយងេនេសសសលតចតចួ ៏ ឹ ូជ ំ កដកជញននមករកទរកុងថី ម ី ែតេដយ ់ ់រកុងថមនទនេទៀងទតេនេឡយ ីម ិ  ែថមទងមនចលចលេដយសរពកសរតូវេចះែតក ំ ំ ួេញញពេរកផង េកតទនសទសែទងគកងរសកផងេទៀតេនះ ករចេរនលតលសកបត់  ី  ំ ់ ់ ន ុន ុ ំ  ូ ់ ៏ ូ ័ វ ួសបសនយ ។ អភពមយេកតេឡងេទៀត គពកសរតូវមកវយបនបនយលែងក ដកជញន   ឺ ួ ទ វ ឹ ូជ ហ ់ ួបេងយអសកបនខតែខរេយង ន ម  ពរតមេនះេទ ។ ី ឹ ់ ំ ី ចបតងពេនះមក ់ េបនរណចងេចះ  ់ ំដងេតងែតេទតមេរៀនយកពរសកេគយកមកវញ ។ កងរគេនះ កបនចបបទងឡយែខរ ី ុ ឹ ិ ុន ួ មេយងចរេលសករត នងសរេសរេលរកងរកដសរកស់ ៗ ។   ឹល ឹ ិ  ំ ុ ់ ុ លះមកដលចងសតវតសទី ១៨ ន ់ មនអកេចះដងរកសែរកលបនចេឡងវញ ិត េនកង ឹ  ិ ុនរពះរជបតមៃនរពះករណរពះបទអងឌង ។ ូ ថ ភ ុ គ ួ គ ់ ់ ថ រពះអងរទងចបសបនអកសរសរសជតិ តេឡងវញ ំ េដយរបមលផអកេចះដង ូ េធជរកុមរជបណតយ ់ តកែតងកបនខតេឡងវញ  ិ ុដ ន ឹ វ ិឌ ួ ន  ិ  ់ ហ ់សជថីម េហយចបផសយបងតបេរងៀនអករសកទេទ ឲយបនេចះដងផង ។ ន ុ ូ ឹ ៤∼ អកសរសរសតសម័យអងគរ (Epoque Contemporain) ័ ់ ដ សមយទី ៤ ចបេផមេឡងពី គ.ស. ១៨៦៣  ល ់ ួល ែដលជរគែដលរសកែខរេយង ធកខន ុ ម េទេនេរកមឱវទពកបសមរបេទស ។ ួ ិច ំ ុ កឡងេនះ ៌ វបបធមបសមរបេទសេរសចចលរសក ិច ូ ុែខរេយងបនចមង ៗ ម  ិដ ដ ួ ិ ំ តមរយះពកជតបរងជអកអណពយបលែខរ ។ ន ម កវអកនពនធ ី ន ិ ំ ុ ន ី គ ួ ៏ ត ម ុ៉ែដលកពងដះបនត ៗ គកលពរជយរពះបទអងឌងកេចះែតេនបនសកមភពេទេទៀត បែនត ុ
  • 34. - 31 - ត ិ ុន ន ់ ួលឧតមគតកងសៃដរបសខន ៏ ់ ួ ុន ់ កកនែតេដកដលេទកងភពអសសងឃម ឹ ល ់ ល ំ លនងលេនចខង លេឡងែដរ ។    ំ  ឯករផសយេឃញថេកនចេរនជងមន ុ តបតមនពមអកសរេបះផសយបន ិ ុ ព  ឹល ឹ ិ  ំងយជងកលចរេលសករតនងសរេសរេលរកង ។ លះមកដល់ គ.ស. ១៩៥៣ ុ េពលឯករជយ ត ម ៏ ូត អកសរសរសែខរកបរេភទេទតមែបប ត ័អកសរសរសសមយនយម ិ េហយបនេងបមខមត់េឡងកនឋនះជអកសរសរសទេនបថី ម  ុ  ់ ត ំ មនែបបបទបេចកេទស ច  ិ ៉ េដយរតូវេគេលកយកមកសកសយងេពញេលញ ដចេយង ូ េឃញសពៃថេនះ ។  វ ង å å åវយកពយទ ័រេដយ កយ ច ័ន ទដរ៉ រិទ ធ េធវចប់េនេវលេមង ២ នង ២០ នទ ី រំលង អរធរត ៃថងច ័ន ទ ទ ី ១២ ុំ ូ ុ ើ ៉ ិែខ ឧសភ គ.ស. ២០០៨ េនទរកុង អឌែឡដ រដឋអូរសលខង តបង (Adelaide, South Australia). ី ី ត ី ូ