Investimet e huaja direkte ne turizem sfida dhe perspektiva rasti i rajonit te vlores

5,267 views
5,031 views

Published on

http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2013/02/Doktoratura-Veronika-Dyrmishi-Lamaj-Fakulteti-Ekonomik-Departamenti-i-Finances-22.pdf

Published in: Travel
0 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
5,267
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
122
Comments
0
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Investimet e huaja direkte ne turizem sfida dhe perspektiva rasti i rajonit te vlores

  1. 1. REPUBLIKA E SHQIPËRISË UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I EKONOMISË INVESTIMET E HUAJA DIREKTE NË TURIZËM – SFIDA DHE PERSPEKTIVA. RASTI I RAJONIT TË VLORËS. PËR GRADËN SHKENCORE: “DOKTOR I SHKENCAVE NË EKONOMI” Përgatiti: Udhëheqësi Shkencor:VERONIKA DURMISHI ( LAMAJ ) Prof. As. Dr. INGRID SHULI TIRANË, 2012
  2. 2. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Veronika Durmishi (Lamaj) -2-
  3. 3. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012PërmbajtjaHyrje ................................................................................................................................................ 7Qëllimi i studimit: ............................................................................................................................ 8Hipotezat e ngritura: ........................................................................................................................ 9Metodologjia e përdorur ................................................................................................................ 10Teknikat sasiore ............................................................................................................................. 11Teknikat cilësore ............................................................................................................................ 12Kontributet e studimit .................................................................................................................... 13Kufizimet e studimit ...................................................................................................................... 13Përmbledhje ekzekutive ................................................................................................................. 14KREU I: Zhvillimi i qëndrueshëm ekonomik dhe turizmi ......................................................... 17 1.1 Zhvillimi i qëndrueshëm ekonomik ................................................................................ 17 1.1.1. Koncepti “ zhvillimi i qëndrueshëm” ...................................................................... 17 1.1.2. Zhvillimi i qëndrueshëm dhe ekonomitë e reja........................................................ 18 1.1.3. Ekonomia Globale dhe zhvillimi i qëndrueshëm ..................................................... 19 1.1.4. Turizmi si pjesë e zhvillimit të qëndrueshëm .......................................................... 20 1.2 Zhvillimi i qëndrueshëm i turizmit.................................................................................. 20 1.2.1 Turizmi si një aktivitet me ndikim të gjerë ndërsektorial ............................................ 20 1.2.2 Roli i IHD-ve në fushën e turizmit ............................................................................. 22 1.2.3 Problemet që sjell kriza në industrinë e turizmit në vendet e Ballkanit Perëndimor... 24 1.2.4 Ndikimi i krizave në industrinë e turizmit .................................................................. 25 1.3 Turizmi Ekologjik – model i zhvillimit të qëndrueshëm ................................................ 28 1.3.1 Ndikimet e Turizmit .................................................................................................... 28 1.3.2 Ndikimet ekonomike ................................................................................................... 31 1.3.3. Ndikimet sociale ...................................................................................................... 33 1.3.4. Ndikimet mjedisore.................................................................................................. 35 1.3.5 Ekoturizmi si model i zhvillimit të qëndrueshëm ........................................................ 39 1.4 Potenciale të zhvillimit ekonomik të qëndrueshëm në Shqipëri ..................................... 42 1.4.1 Tendencat e destinacionit turistik në Shqipëri ............................................................. 42 1.4.2 Prirjet e të ardhurave në fushën e turizmit ................................................................... 46 1.4.3. Produktet kryesore turistike ..................................................................................... 48 1.4.4. Vlora në dilemën: “Turizëm apo industri?” ............................................................. 51 1.5. Faktorët bazë dhe të avancuar të konkurrueshmërisë së Turizmit në rajonin e Vlorës ... 53 1.5.1 Turizmi, pabarazitë rajonale dhe roli i shtetit në zhvillimin rajonal ........................... 53Veronika Durmishi (Lamaj) -3-
  4. 4. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 1.5.2 Shqipëria dhe zhvillimi rajonal nëpërmjet turizmit ..................................................... 54 1.5.3 Konkurrueshmëria e Rajonit të Vlorës si një destinacion turistik ............................... 56KREU II: Investimet e huaja direkte dhe rëndësia e tyre për zhvillimin e një vendi ................. 60 2.1 Dinamika dhe struktura degësore dhe rajonale e IHD-ve ............................................... 60 2.1.1 Përcaktimi i IHD-ve, format e tyre .............................................................................. 60 2.1.2 Efektet e IHD-ve mbi vendet pritëse ........................................................................... 64 2.1.3 Kushtet e duhura për tërheqjen e IHD-ve .................................................................... 66 2.1.4. IHD-të në turizëm në vendet në zhvillim................................................................. 70 2.2 Evolimi i IHD- ve dhe përcaktuesit e IHD-ve................................................................. 73 2.2.1 Evolimi i IHD-ve në Shqipëri ...................................................................................... 73 2.2.2 Situata makroekonomike ............................................................................................. 75 2.2.3 Reformat e marra nga qeveria shqiptare për nxitjen e IHD-ve.................................... 77 2.3 Shpërndarja e IHD-ve në Shqipëri: sipas vendeve të origjinës, sipas sektorëve të ekonomisë dhe sipas rretheve ..................................................................................................... 80 2.3.1 Investimet e huaja direkte në Shqipëri sipas vendit investues..................................... 80 2.3.2 Shpërndarja e Investimeve të Huaja Direkte sipas sektorëve të ekonomisë................ 82 2.3.3 Shpërndarja e IHD-ve sipas rretheve ........................................................................... 85 2.4. Faktorët nxitës dhe frenues për tërheqjen e IHD-ve ....................................................... 87 2.4.1. Faktorët frenues për tërheqjen e IHD-ve ................................................................. 87 2.4.2. Potenciale për tërheqjen e investimeve të huaja ...................................................... 91 2.4.3. Sistemi bankar shqiptar ............................................................................................ 95 2.4.4 Politika e privatizimit .................................................................................................. 97 2.5. Krahasimi i IHD-ve në Shqipëri me vendet e Ballkanit Perëndimor ............................ 100 2.5.1. Karakteristikat e përbashkëta të vendeve të Ballkanit Perëndimor ....................... 100 2.5.2. IHD-të në vendet e Ballkanit Perëndimor .............................................................. 102 2.5.3. Tendencat e zhvillimit të turizmit në vendet e Ballkanit Perëndimor ................... 103KREU III: Investimet e Huaja Direkte në Rajonin e Vlorës ...................................................... 107 3.1 Strategjia e zhvillimit të Rajonit të Vlorës dhe vendi i IHD-ve. ................................... 107 3.1.1 Objektivat për zhvillimin e Qarkut ............................................................................ 107 3.1.2 Strategjitë e mundshme për zhvillimin e IHD-ve në Vlorë ....................................... 108 3.2. Potencialet për zhvillimin e Rajonit .............................................................................. 110 3.2.1 Çfarë ofron mjedisi vlonjat? ...................................................................................... 110 3.2.2 Monumente të rralla të natyrës shqiptare në Rajonin e Vlorës.................................. 112 3.2.3 Monumente të natyrës në shërbim të turizmit ........................................................... 114 3.2.4 Vlerësimi i ekonomisë vendase ................................................................................. 115 3.2.5. Gjëndja e IHD-ve në Rrethin e Vlorës ................................................................... 120Veronika Durmishi (Lamaj) -4-
  5. 5. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 3.3. Investimet në kapacitetet akomoduese për një turizëm të qëndrueshëm ...................... 122 3.3.1 Investimet në infrastrukturë në Rrethin e Vlorës....................................................... 122 3.4. Investimet sipas destinacioneve kryesore turistike të Vlorës ........................................ 124 3.4.1 Analiza SWOT për Vlorën ........................................................................................ 124 3.4.2 E ardhmja e destinacioneve turistike në Vlorë. ......................................................... 126KREU IV: Financimi dhe kthimi i investimeve të huaja në turizëm. ......................................... 129 4.1. Optimizimi i strukturës së financimit të IHD-ve ........................................................... 129 4.1.1 Struktura e kapitalit të IHD-ve . ................................................................................ 129 4.1.2 Karakteristikat e kthimit në vendet politikisht të rrezikshme .................................... 130 4.2 Prirjet karakterizuese dhe të përqëndrimit të biznesit turistik ....................................... 132 4.2.1 Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme të Turizmit (SMTE) ........................................ 132 4.2.2 Kanalet e shpërndarjes për turizmin e kohës së lirë .................................................. 133 4.3 Kthimi i investimeve në turizëm ................................................................................... 135 4.3.1 Ndikimet ekonomike të turizmit dhe analiza kosto-përfitime ................................... 135 4.3.2 Parashikimi i kthimit të investimeve në industrinë hoteliere. .................................. 138 4.3.3. Kthimi nga investimi në ishujt e Egjeut në Greqi. ................................................. 142 4.4 Organizim i ri administrativ e tokësor i Rajonit të Vlorës. ........................................... 145KREU V: Vlerësimi i mjedisit të Rajonit të Vlorës për një zhvillim të qëndrueshëm tëturizmit. ........................................................................................................................................ 148 5.1. Vlerësimi i kapacitetit mbajtës mjedisor ....................................................................... 148 5.1.1. Vlerësimi në kontekstin fizik të rajonit.................................................................. 148 5.1.2. Zhvillimi i turizmit................................................................................................. 150 5.1.3. Vlerësimi i kapacitetit mbajtës mjedisor................................................................ 151 5.2. Analiza grafike e pyetësorëve ....................................................................................... 151 5.3 Analiza statistikore e pyetësorëve dhe vërtetimi i hipotezave. ..................................... 157 5.3.1 Analiza e serive historike në lidhje me prezencat dhe ardhjet turistike në Shqipëri. ...............................................................................................................................................157 5.3.2 Analiza statistikore e pyetësorëve ............................................................................. 163 5.4 Krahasimi i Rajonit të Vlorës me Rajonin e Dubrovnikut në Kroaci dhe rajone të tjera. ………………………………………………………………………………………...174Konkluzione ................................................................................................................................. 178Rekomandime .............................................................................................................................. 185Referencat: ................................................................................................................................... 188Anekset ........................................................................................................................................ 194Veronika Durmishi (Lamaj) -5-
  6. 6. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Lista e publikimeve ...................................................................................................................... 200Botime .......................................................................................................................................... 202Veronika Durmishi (Lamaj) -6-
  7. 7. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012HyrjeTurizmi është një komponent madhor në rritjen ekonomike, veçanërisht në zonën bregdetare kuështë dhe stimulues për zhvillimin e qëndrueshëm.Turizmi bregdetar dhe turizmi në përgjithësi,është në një masë të madhe i varur nga mjedisi i cili është tërheqës për vizitorin. Mardhënietturizëm – mjedis kanë zënë një vend të rëndësishëm në studimet mbi turizmin këto 50 vitet efundit. Si rrjedhoj, mbrojtja e trashëgimisë natyrore dhe kulturore është një parakusht përturizmin e qëndrueshëm bregdetar.Një investim i huaj direkt në ekonominë e një vendi jep efektet e veta jo vetëm në strukturënteknike të prodhimit, por edhe në atë të menaxhimit dhe të organizimit të aktivitetit që ajondërmerr.Investimet e Huaja Direkte (IHD) duhen konsideruar si një penetrim i huaj në çdo instancë tëekonomisë, si në planin teknologjik ashtu edhe në atë organizativ. Pra, mbi të gjitha, IHD-të kanënjë aftësi ristrukturuese dhe ky është kanali kryesor nëpërmjet të cilit përçohen efektet në rritjendhe zhvillimin ekonomik. Efekti i tyre transformues ka rëndësi të veçantë në rastin e ekonomivenë tranzicion, duke e bërë tërheqjen e IHD-ve një nga politikat primare ekonomike.Çfarë turizmi pritet të zhvillohet në të ardhmen në Shqipëri? Është e vështirë të përcaktohet njëlinjë e qëndrueshme, pasi turizmi është një dukuri gjithmonë e re dhe e ndryshueshme, por ështëe sigurt që linjat e zhvillimit të ardhshëm të turizmit janë të lidhura me një kulturë të re, të thellë,të aftë për ta çuar njeriun drejt rikuperimit të rrënjëve dhe identitetit të tij dhe për t’i bërëraportet e tij me mjedisin natyror, njerëzor dhe social, sa më pak të paparashikuara dhe mëshumë të vetëdijshme dhe të organizuara. Një alternativë e turizmit është ekoturizmi. Ekoturizmiështë modeli i një zhvillimi të qëndrueshëm të turizmit, sepse ai grupon tipe të ndryshme tëturizmit rreth një nocioni të përgjithshëm që është mjedisi natyror.Trajtimi i Investimeve të Huaja Direkte në Turizëm shihet si mjaft i domosdoshëm, përkëto arsye: • Turizmi shihet si një mekanizëm për të ndihmuar dhe stimuluar zhvillimin strategjik të ekonomisë së një vendi.Veronika Durmishi (Lamaj) -7-
  8. 8. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 • Turizmi është një industri e paqëndrueshme. Kërkesa për turizëm mund të ndikohet nga faktorë të jashtëm dhe të brëndshëm, politik dhe klimaterik. • Investimet e Huaja Direkte janë trajtuar në përgjithësi për të gjithë sektorët e ekonomisë, por në kushtet kur zhvillimi i qëndrueshëm në turizëm është pjesë e rëndësishme e zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik, trajtimi i Investimeve të Huaja Direkte në fushën e turizmit merr një rëndësi të veçantë. • Zhvillimi i sektorit të turizmit në Shqipëri ndeshet me një numër sfidash. Këto janë sfida për zhvillimin e përgjithshëm të turizmit, me të cilat ndeshen të gjitha vendet që hyjnë në tregjet ndërkombëtare si dhe sfida specifike të lidhura me krijimin e turizmit të suksesshëm, me destinacione të bazuara tek natyra dhe kultura.Qëllimi i studimit:Edhe pse ka shumë ndikime negative të turizmit i cili çon në probleme të ndryshme ekonomike,sociale dhe mjedisore, turizmi ende ka një ndikim të rëndësishëm pozitiv në komunitet dhekontribuon në zhvillimin e tij të qëndrueshëm. Qëllimi kryesor i këtij punimi është për të treguarse si turizmi kontribuon në zhvillimin e qëndrueshëm të komunitetit lokal duke përdorur sishembull krahasimi me Shqipërinë, Dubrovnikun në Kroaci, si dhe për të shqyrtuar kërcënimet emundshme për qëndrueshmërinë ekonomike në periudha afatgjatë.Punimi ka si objektiv të jap një trajtim teorik të IHD-ve në turizëm, të përcaktoj faktorët qëtërheqin IHD-të dhe për më tepër identifikimin e karakteristikave kryesore të ekonomisë së venditpritës. Në këndvështrimin empirik, studime të ndryshme japin rezultate të ndryshme. Në mënyrëmë specifike, nëpërmjet modeleve të vlerësimit, të krahasimit si dhe të analizës statistikore,bazuar në të dhënat e mbledhura nëpërmjet pyetësorëve, ky punim përqëndrohet në përcaktimine faktorëve pro dhe kundër të IHD-ve në turizëm në Shqipëri, bazohet në analizën kosto-përfitime të investimeve të bëra në fushën e turizmit si dhe në një analizë të hollësishme tëinvestimeve të huaja në Rajonin e Vlorës, si një Rajon me potenciale të mëdha natyrore dhenjerëzore ende të pashfrytëzuara.Duke ndjekur qëllimin, mund të përcaktojmë problemet e punimit në formën e pyetjeve tëmëposhtme: 1. Në ç’mënyrë turizmi kontribuon në zhvillimin e qëndrueshëm të komunitetit lokal?Veronika Durmishi (Lamaj) -8-
  9. 9. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 2. Cilat janë ndikimet ekonomike, mjedisore dhe sociale të turizmit në Shqipëri dhe Dubrovnik? 3. Çfarë shembulli duhet të ndjek Shqipëria për të patur një turizëm të qëndrueshëm, atë të Dubrovnikut që bazohet në turizmin kulturor, apo atë që bazohet në turizmin masiv? 4. Cilat janë tendencat e numrit të turistëve në të ardhmen ? 5. A ekziston rreziku i mbipopullimit dhe ndotjes së ambjentit për këto vende ?Studimi synon: • Të bëj një paraqitje teorike të IHD-ve dhe rolit të tyre në ekonominë e një vendi. • Të bëj një panoramë të situatës aktuale të IHD-ve në Shqipëri dhe në Vlorë • Të pasqyroj nivelin e IHD-ve në përgjithësi dhe në turizëm në veçanti në rajonin e Ballkanit Perëndimor duke bërë një krahasim midis këtyre vendeve përsa i përket tërheqjes së IHD-ve. • Të bëj një krahasim të politikave nxitëse të IHD-ve mes Shqipërisë dhe vendeve të tjera të Rajonit. • Të evidentoj problemet qëndrore dhe lokale në nxitjen e IHD-ve në turizëm • Dhënien e disa konkluzioneve dhe rekomandimeve për përmirësimin e gjëndjes.Hipotezat e ngritura:Hipoteza 1 a) Turizmi është një komponent madhor në rritjen ekonomike. Investimet e Huaja Direkte në turizëm, faktor i rëndësishëm për rritjen e punësimit, sjelljen e teknologjive të reja, rritjen e konkurrencës dhe kulturës së shërbimit etj. b) IHD-të në turizëm ndihmojnë në zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik të vendit dhe në integrimin e tij në BE.Hipoteza 2 a) Turizmi është një industri e paqëndrueshme, ndikohet nga faktorë politikë dhe klimaterikë. b) Konfliktet e lidhura me pronësinë e tokës ndikojnë negativisht në nxitjen e IHD-ve në turizëm. c) Risku politik dhe paqëndrueshmëria në rajon kanë patur dhe kanë ndikim të konsiderueshëm negativ mbi flukset e IHD-ve në turizëm.Veronika Durmishi (Lamaj) -9-
  10. 10. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 d) Korrupsioni i lartë dhe informaliteti i ekonomisë shqiptare vazhdon të mbaj larg investitorët e huaj nga vendi ynë. e) Infrastruktura e dobët sidomos në zonat turistike është penguese për investitorët e huaj. f) Madhësia e tregut vendas nuk i nxit investitorët e huaj të vijnë në Shqipëri.Hipoteza 3 a) Harmonizimi i politikave kombëtare dhe lokale me modelet më pozitive të IHD-ve në rajon dhe zbatimi i parimeve të zhvillimit të qëndrueshëm nga të gjitha nivelet e planifikimit, vendimarrjes , menaxhimit , si në nivel publik, qëndor dhe lokal, ashtu dhe në sektorin privat, një mundësi më shumë për rritjen e nivelit të IHD-ve në Shqipëri. b) Krahu i lirë i punës në Shqipëri ka nxitur flukset e IHD-ve në turizëm. c) Nënshkrimi i MSA-së dhe pranimi në NATO kanë ndikuar dhe do të ndikojnë më shumë në të ardhmen në rritjen e flukseve të IHD-ve në Shqipëri. d) Potencialet natyrore dhe pozicioni gjeografik i Shqipërisë në përgjithësi dhe i Vlorës në veçanti e bëjnë mjaft interesante për investitorët e huaj.Metodologjia e përdorurMetodologjia e përdorur është në funksion të qëllimeve të vëna në fillim të studimit. Studimiështë mbështetur në një kërkim empirik. Në ndërtimin e metodologjisë së kërkimit kam synuar qëtë realizoj kontakte direkte me të huajt përfaqësues të këtyre firmave me qëllim që të parandalojsa më shumë të jetë e mundur përgjigjet e pavlefshme, të cilat mund të çojnë në rezultate tëpavlefshme dhe në krijimin e një tablo joreale lidhur me IHD-të në turizëm dhe ndikimin e tyrenë zhvillimin ekonomik të Rrethit të Vlorës.Kërkimi konsiston në kombinimin e metodave cilësore dhe sasiore. Kështu metodat sasioresynojnë të realizojnë vlerësim sasior të IHD-ve dhe identifikimin e tendencave të tyre në tëardhmen. Ndërsa metodat cilësore përdoren me qëllim që të interpretohen rezultatet sasiore dhepër të dhënë një tabllo të zhvillimit ekonomik të rrethit të Vlorës nga ndikimi i IHD-ve dhepolitikave rajonale dhe kombëtare që ndikojnë në nxitjen e tyre.Kërkimi është dizenjuar me qëllim që të dhënat e mbledhura dhe të interpretuara të kenë nëqëndër objektivin në studim. Gjithashtu, kam përdorur një numër të artikujve dhe faqeve zyrtaretë organizatave të ndryshme botërore, të tilla si UNEP (Programi i Kombeve të BashkuaraVeronika Durmishi (Lamaj) -10-
  11. 11. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Mjedisit), OBT (Organizata Botërore e Turizmit), UNESCO dhe WTTC ( Këshilli Botëror iTregtisë dhe Turizmit. Në rastin e Kroacisë dhe të Dubrovnikut, burimet e përdorura ishin tëDhomës Kroate të Ekonomisë (CCE), CCE Dubrovnik, Bordi Turistik Kombëtar Kroat, ZyraQëndrore e Statistikave dhe Instituti për Rivendosjen e Dubrovnikut, si dhe faqet zyrtare tëDubrovnikut, dhe literaturën.Gjithashtu, kam përdorur një numër të artikujve dhe faqeve zyrtaretë organizatave të ndryshme botërore.Lidhur me Shqipërinë në përgjithësi dhe Vlorën në veçanti, si burime informacioni janë përdorurtë dhëna nga Dhoma e Tregëtisë, Zyra e Punës, Dega e Tatim taksave, Zyra e statistikave nëQark, INSTAT, UNDP, Banka Botërore, Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve,faqe zyrtare në internet, artikuj të ndryshëm, literaturë të huaj etj.Duke analizuar të dhënat e këtij studimi me të dhënat e marra nga institucione të tilla si Zyra ePunësimit dhe Sigurimet Shoqërore, Dega e tatim taksave, studimi na shërben për të nxjerrëkonkluzione lidhur me ekonominë informale, evazionin fiskal, transparencën e bizneseve të huaj.Teknikat sasiorePër realizimin e teknikave sasiore u ndërtuan 2 pyetësorë:Pyetësori i parë u është shpërndarë të gjitha firmave me kapital të përbashkët dhe të huaj qëoperojnë në rrethin tonë.Gjithsejt u shpërndanë 75 pyetësorë. Në këta pyetësorë janë përfshirëpyetje me alternativa që kanë për qëllim: • Identifikimin e arsyeve që i shtyn këta investitorë të investojnë në Vlorë • Identifikimin e faktorëve lehtësues të politikave kombëtare dhe lokale • Pengesat që hasin investitorët qysh me krijimin e biznesit • Ç’pjesë të investimit zë kalimi i këtyre pengesave • Cilët kanë qënë faktorët që kanë sjellë ndryshimin e pagës së punonjësve • Ç’mendime kanë për investimin në të ardhmen • Ç’mendime kanë për dhënien me konçesion.Këta pyetësorë u ndërtuan pas një studimi të vëmëndshëm të literaturës dhe statistikave shqiptaredhe të huaja.Veronika Durmishi (Lamaj) -11-
  12. 12. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Kam zgjedhur këta faktorë sepse ata shprehin të sotmen dhe të ardhmen e IHD-ve në rrethin eVlorës. Pyetësori përmban edhe disa informacione të tjera lidhur me kapitalin fillestar tëinvestuar nga këto firma, datën e krijmit, vlera e aktivit sot dhe numri i të punësuarve në këtofirma për një periudhë 5 vjeçare. Një kopje e pyetësorit është bashkangjitur këtij punimi.Pyetjet janë strukturuar në alternativa ku të pyeturit do të japin përgjigjet duke vendosur numratsipas rëndësisë së faktorëve, duke i vlerësuar këta faktorë nga nr 1 deri në 4 ose nga 1 deri në 5.Vlerësimi i përgjigjeve është bërë me përqindje ndaj totalit të pyetësorëve. Jam përpjekur dhekam realizuar që përgjigjet ti japin administratorët e huaj të këtyre firmave, me qëllim që të jemsa më afër realitetit dhe konceptit të tyre për Vlorën. Megjithatë ishte shumë e vështirë realizimi ikësaj detyre sepse një pjesë e tyre kishin frikë të jepnin përgjigjet, ishte vështirë për ti takuar dhepër të kontaktuar me ta, prandaj duhej shkuar disa herë në një firmë për të marrë një pyetësor tëplotësuar.Pyetësori i dytë është hartuar me qëllim mbledhjen e informacionit mbi investimet e huaja nëfushën e turizmit në rrethin e Vlorës. Duke qënë se investimet e deritanishme në fushën eturizmit në rrethin e Vlorës rezultojnë shumë të pakta, bazuar në kërkimet e deritanishme athereky pyetësor u drejtohet më tepër institucioneve, agjensive, autoriteteve lokale/rajonale dhepërfaqësive të huaja. Pyetësori është hartuar për të mbledhur informacione mbi atë ç’ka atamendojnë mbi oportunitetet që ofron rrethi i Vlorës në fushën e turizmit, interesin e treguar ngainvestitorët e huaj si dhe arsyet që kanë influencuar në interesin e ulët që kanë treguar këta tëfundit për të investuar në fushën e turizmit.Kujt i është drejtuar pyetësori? Pyetësori i është drejtuar autoriteteve lokale/rajonale,institucioneve të ndryshme si dhe përfaqësive të huaja.Rëndësia e pyetësorit: Rezultatet e pyetësorit do të përdoren për qëllime akademike për tëkuptuar më mirë zhvillimin e turizmit në rrethin e Vlorës si dhe të investimeve të huaja dhe do tëjetë i disponushëm për institucionet e tjera që kanë për qëllim dhe objektiv të tyre zhvillimin eturizmit në rrethin e Vlorës. Një kopje e pyetësorit është bashkangjitur këtij punimi.Teknikat cilësoreNë mënyrë që të bëhet një interpretim sa më i plotë i të dhënave sasiore të mbledhura janë tënevojshme edhe disa metoda cilësore kërkimi. Kjo u realizua edhe nga intervistat me gojë qëVeronika Durmishi (Lamaj) -12-
  13. 13. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012kam bërë me punonjës të këtyre firmave, me drejtues institucionesh, të sigurimeve shoqërore,zyrës së punësimit, tatim taksave etj. Kam vepruar kështu për të patur më tepër informacion përtë interpretuar por edhe për të nxjerrë në pah tregues të tjerë financiarë dhe ekonomik tënënkuptuar por të pashprehur në pyetësor.Lënia e një kohe të mundshme për plotësimin e pyetësorit ka ndikuar në dhënien e përgjigjeve tësakta. Meqënëse numri i pyetësorëve ishte relativisht i vogël dhe duke u kujdesur që në to tëshkruhej realiteti, mendoj se edhe përqindja e gabimeve është e papërfillshme.Kontributet e studimitKontributet akademikeAnalizë teorike e literaturës më të fundit në lidhje me faktorët determinues të flukseve të IHD-venë vendet në tranzicion. Studimi synon të ofroj rekomandime për ndërtimin e një modeli përtërheqjen e IHD-ve në turizëm duke u mbështetur në praktikat më të mira të vendeve të tjera.Kontributet praktikeStudimi ka si synim t’i shërbej kryesisht pushtetit vendor të Vlorës për njohjen me anët pozitivedhe negative të këtij rajoni parë nga këndvështrimi i investitorëve të huaj, për investime nëturizëm.Kufizimet e studimitDy kufizimet kryesore të studimit janë: 1. Koha.Turizmi në përgjithësi është një aktivitet shumë kompleks dhe Dubrovniku, që kam marrë në studim për ta krahasuar me Shqipërinë ka përjetuar zhvillim të shpejtë të turizmit në 10 vitet e fundit. Gjithashtu edhe Rajoni i Vlorës ka ndryshuar shumë pas vitit 1997 e deri sot. Për të bërë një analizë të detajuar të sektorit të turizmit, ndikimet e tij dhe kontributin në zhvillimin e qëndrueshëm të komunitetit, kërkon kohën e nevojshme. 2. Aksesi i informacionit. Informacioni lidhur me IHD-të në turizëm është shumë i vështirë për tu marrë. Informacionet rreth Dubrovnikut dhe Shqipërisë nuk mund të gjenden në faqetVeronika Durmishi (Lamaj) -13-
  14. 14. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 zyrtare në internet, por informacioni është marrë nga raportet vjetore të organizatave të ndryshme botërore që veprojnë në Shqipëri si: UNDP, Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar, UNESKO etj. Të gjitha informatat në dispozicion janë të lidhura kryesisht me aspektet ekonomike të turizmit, ndërkohë që çështjet shoqërore dhe mjedisore ishin pak ose aspak të aksesueshme. Një nga arsyet pse u morën në studim këto vende është se të dy vendet janë duke parë turizmin si të ardhmen e tyre ekonomike, ashtu sikurse edhe Rajoni i Vlorës e shikon turizmin si sektorin primar për sigurimin e të ardhurave. Por ata ende nuk janë të vetëdijshëm për ndërvarësinë midis ndikimeve ekonomike, sociale dhe mjedisore të turizmit.Përmbledhje ekzekutiveStudimin e kam konceptuar në pesë kapituj, duke trajtuar disa nga problemet me të cilatpërballet turizmi shqiptar sot, por duke patur parasysh që ekzistojnë dhe një numur problemesh tëtjera të cilat janë të lidhura me temën që është marrë për studim.Në Kreun e parë trajtohet kuptimi dhe rëndësia e një zhvillimi të qëndrueshëm ekonomik tëvendit. Ky kapitull shpjegon: • Zhvillimin e qëndrueshëm turistik si pjesë e zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik, llojet e mundshme të turizmit dhe mundësitë për investime të huaja në këto lloje turizmi. • Ç’është ekoturizmi? Lidhja që ekziston ndërmjet ekoturizmit dhe IHD- ve në turizëm. Ekoturizmi si model i zhvillimit të qëndrueshëm. • Vlerësimin e potencialeve të zhvillimit ekonomik dhe atij turistik në rajonin e Vlorës. Vlora në dilemën e zhvillimit “ turizëm apo industri “ • Faktorët bazë dhe të avancuar që e bëjnë Rajonin e Vlorës të konkurrueshëm në fushën e turizmit.Në Kreun e Dytë trajtohen IHD- të në përgjithësi dhe rëndësia tyre në zhvillimin ekonomik tënjë vendi. Edhe pse studimi i referohet IHD- ve në turizëm, nuk mund të lemë pa përmendur dheanalizuar: • Dinamikën e IHD-ve ndër vite në Shqipëri dhe në Vlorë në veçanti, strukturën e tyre sipas degëve të ekonomisë dhe ndarjen e tyre rajonale.Veronika Durmishi (Lamaj) -14-
  15. 15. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 • Faktorët nxitës për tërheqjen e IHD-ve, duke i analizuar këta faktorë sipas elementëve përbërës. Në veçanti do të flitet për riskun politik si një përcaktues që influencon flukset e investimeve në tregjet e vendeve në tranzicion në aspektin e stabilitetit makroekonomik dhe politik, por edhe në aspektin e legjislacionit të përdorur për të nxitur reformat e tranzicionit. • Faktorët që frenojnë tërheqjen e IHD-ve. Është fakt që këto flukse vazhdojnë të jenë të ulta krahasuar me vendet e tjera të rajonit. • Duke krahasuar IHD-të në Shqipëri me vendet e Ballkanit perëndimor.Në Kreun e Tretë trajtohen në mënyrë të hollësishme strategjitë e zhvillimit të Rajonit të Vlorësduke ju përgjigjur dhe dilemës në zhvillimin e këtij rajoni: “Turizëm apo industri”. Në këtëkapitull trajtohen: • Gjëndja reale e investimeve të huaja në turizëm në Rajonin tonë. • Gjëndja reale e investimeve në infrastrukturë, e cila ndikon në mënyrë të drejtpërdrejt tek IHD - të në turizëm. • Gjëndja reale e investimeve në kapacitetet akomoduese duke dhënë sygjerime për të ardhmen për një turizëm të qëndrueshëm. • Investimet e deritanishme sipas destinacioneve turistike të Vlorës dhe parashikimet për të ardhmenNë Kreun e Katërt trajtohen raste të investimeve të huaja në turizëm dhe kthimeve nga këtoinvestime. Këto investime trajtohen duke u përqëndruar tek llojet e investimeve dhe mënyrat efinancimit të tyre, tek vlerësimi i riskut të kthimit nga këto investime. Gjithashtu në këtë kapitull,në bazë të një studimi mbështetur në pyetësor jepet ideja e një organizimi të ri administrativ etokësor të rajonit për të ardhmen, me qëllim që të shfrytëzohen në maksimum resurset natyroretë Rajonit.Në Kreun e Pestë merret në analizë dhe bëhet vlerësimi i kapacitetit mbajtës mjedisor në të tëraaspektet e tij d.m.th: • Të kapacitetit fizik dhe ekologjik të mbajtjes, i cili përcakton kufirin e lejuar të numrit të vizitorëve.Veronika Durmishi (Lamaj) -15-
  16. 16. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 • Të kapacitetit ekonomik të mbajtjes, i cili përcakton kufirin mbi të cilin bie cilësia e eksperiencës turistike dhe e bën atë vend më pak tërheqës për vizitorët. • Të kapacitetit shoqëror të mbajtjes, i cili përcakton numrin e vizitorëvë që mund të mbaj një zonë e caktuar.Duke vlerësuar dhe analizuar kapacitetin mbajtës mjedisor dhe duke trajtuar nevojën për IHD nëturizëm mbi bazën e këtij kapaciteti mbajtës, në këtë kapitull bëhet krahasimi i Rajonit të Vlorësme rajone të ngjajshme si ai i Dubrovnikut në Kroaci.Gjithashtu në këtë kapitull prezantohen rezultatet e pyetësorëve, vërtetimi i hipotezave,prezantohen konkluzionet e arritura nga ky studim dhe jepen sygjerime organeve të pushtetitlokal dhe të interesuarëve të tjerë në këtë fushë.Veronika Durmishi (Lamaj) -16-
  17. 17. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012KREU I: Zhvillimi i qëndrueshëm ekonomik dhe turizmi1.1 Zhvillimi i qëndrueshëm ekonomikNë një botë në ndryshim, ky mendim i ri aktual, për zhvillim të qëndrueshëm ekonomik, kaavantazhin për të ofruar shtigje të reja për vendim-marrësit për të eksploruar dhe ndezur debatinpër atë zhvillim të qëndrueshëm që duhet të jetë. Tani që Euro është bërë realitet, BashkimiEuropian është më shumë se kurrë i prekur nga nevoja për të ofruar qytetarëve një lloj tëzhvillimit i cili të mund të përmbushi nevojat e së tashmes, por pa kompromentuar kapacitetin ebrezave të ardhshëm për të plotësuar nevojat e tyre. Kjo është për shkak se ky mendim i riekonomik e vë qytetarin në qendër të vemendjes për vendim-marrësit politik.Ekonomia e re që është duke u ndërtuar sot është shumë ndryshe nga ekonomia e re pas krizëssë viteve `30 sepse tenton të paraqes ide të reja rreth asaj se si të organizojmë themelet e njëekonomie të qëndrueshme në këtë çast kritik të historisë dhe kur ka shenja të qarta se ekonomiaglobale nuk mund të lëvizë drejt rritjes industriale, pa përfunduar në fatkeqësi totale. Zhvillimi iqëndrueshëm është përcaktuar në mënyra të ndryshme.1.1.1. Koncepti “ zhvillimi i qëndrueshëm”Ndoshta përkufizimi më i njohur është: "zhvillim që plotëson nevojat e së tashmes pakompromentuar aftësinë e brezave të ardhshëm për të plotësuar nevojat e tyre ". Ekonomia e rereflekton kërkesën në rritje në mbarë botën për mënyra të reja të jetës ekonomike duke ruajturTokën dhe burimet e saj dhe fuqizimin e njerëzve për të plotësuar nevojat e tyre dhe nevojat e tëtjerëve. Në thelb, koncepti i zhvillimit të qëndrueshëm është i ndërthurur me konceptin ekapacitetit bartës. Shqetësime të ndryshme për shoqërinë tonë të tanishme janë për shkak tëveprimeve të pamatura prej qenieve njerëzore, për të ndihmuar qëndrueshmërinë.Zhvillimi i qëndrueshëm integron tre faktorë të rëndësishëm të qëndrueshmërisë: problemetekonomike, sociale dhe mjedisore. Këto shtylla mund të përshkruhen si tre rrathë tëVeronika Durmishi (Lamaj) -17-
  18. 18. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012mbivendosura në një diagramë Venn, për të përcjellë idenë se këto aspekte të qëndrueshmërisënuk janë reciprokisht ekskluzive por reciprokisht të ndërvarura. Ky model tregon se shoqëritëdhe ekonomitë janë të varura nga bota natyrore.Sipas autorit të mjedisit Jonathon Porrit,"Ekonomia është, në radhë të parë, një subsistem ishoqërisë njerëzore ... i cili është në vetvete, në radhë të dytë, një subsistem i tërësisë së jetës nëTokë (biosferë). Dhe nuk ka subsistem që mund të zgjerohet përtej kapacitetit të sistemit tëpërgjithshëm që ajo është pjesë", ose ekonomisti i Bankës Botërore Amerikane EkologjikeHerman Daly i cili pyeti: "Çfarë është një sharrë pa një pyll?"Karta e Tokës shkon përtej përcaktimit të qëndrueshmërisë, dhe kërkon të përcaktojë vlerat dhedrejtimin e nevojshëm për ta arritur atë: "Ne duhet të bashkohemi së bashku për të lindur njëshoqëri të qëndrueshme botërore bazuar në respektin për natyrën, të drejtat universale të njeriut,drejtësisë ekonomike, kulturës dhe paqes. Drejt këtij qëllimi, është e domosdoshme që ne, popujte Tokës, të deklarojmë përgjegjësinë tonë për njëri-tjetrin, për komunitetin më të madh të jetës,dhe për brezat e ardhshëm." 11.1.2. Zhvillimi i qëndrueshëm dhe ekonomitë e rejaNuk ka ndonjë lidhje midis zhvillimit të qëndrueshëm dhe ekonomive të reja. Të dyja e njohinnevojën për ndryshim në drejtimin e sotëm të zhvillimit dhe mënyrat e sotme të jetës ekonomikedhe të mendimit. Në përgjithësi, ekonomia e re sjell një perspektivë më radikale të zhvillimit tëqëndrueshëm dhe nënkupton ndryshime më të gjera, sesa perspektivën e përgjithshme. Përshembull, ajo thekson nevojën, si pjesë e ndryshimit të zhvillimit të qëndrueshëm, për të lëvizurnga një sistem shtetëror në qendër apo biznes- ekonomik, drejt një sistemi më i përqëndruar teknjerëzit dhe nga rritja e pamenduar e objektivit ekonomik kryesor dhe të matur të suksesit, drejtqëndrueshmërisë në drejtim të jetës së vërtetë me variabla sociale, ekonomik dhe mjedisor.Parimet e Ekonomive të reja përfshijnë:1 The New Economics of Sustainable Development byJames RobertsonVeronika Durmishi (Lamaj) -18-
  19. 19. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 1. Fuqizimin sistematik të njerëzve, si bazë për njerëzit e përqëndruar në zhvillim. Kjo është bazuar në një panoramë reale të natyrës njerëzore, duke pranuar se njerëzit janë altruist dhe egoist, të bashkëpunimit dhe konkurrues. 2. Ruajtjen sistematike të burimeve dhe të mjedisit, si bazë për zhvillim të qëndrueshëm për mjedisin. 3. Evolucionin, nga një "pasuri e kombeve" modeli i jetës ekonomike, në një botë model, dhe nga ekonomia ndër-kombëtare e sotme te një sistem ekonomik ekologjikisht i qëndrueshëm. 4. Restaurimin e faktorëve politikë dhe etikë për një vend qëndror në jetën ekonomike dhe respekt për vlerat cilësore, jo vetëm për ato sasiore, respekt për vlerat femërore, jo vetëm për ato mashkullore.Këto parime janë të rëndësishme për çdo fushë të jetës ekonomike dhe të mendimit dhe në çdonivel, duke filluar nga ato personale dhe familjare. Politikat e reja ekonomike për zhvillim tëqëndrueshëm do të fokusohen më shumë drejtpërdrejt tek njerëzit, si qytetarë aktivë dhericiklimin e një pjesë të konsiderueshme të të ardhurave publike drejtpërdrejt qytetarëve.1.1.3. Ekonomia Globale dhe zhvillimi i qëndrueshëmPopujt dhe qeveritë e Europës kanë një rol të madh në evolucionin e mëtejshëm të qeverisjes sëekonomisë globale gjatë viteve të ardhshme. “Ne si brez mund të ndihmojmë në formimin epolitikave ekonomike globale dhe institucioneve, në mbështetje të zhvillimit të qëndrueshëm. Nemund të tregojmë se ne jemi të angazhuar për të riorientuar mënyrën tonë të jetës drejt zhvillimittë qëndrueshëm; të sigurojmë që aktivitetet tona kombëtare dhe evropiane në sferate, investimeve dhe tregëtisë ndërkombëtare të kontribuojnë në ndihmë të zhvillimit tëqëndrueshëm” 2Ja disa sfida që duhet të kalojë shoqëria njerëzore globale: 1. Shoqëria moderne është duke kaluar nëpër një transformim rrënjësor, pasqyruar në shumë probleme institucionale dhe kulturore dhe në inovacione konstruktive sociale dhe eksperimentale.2 The New Economics of Sustainable Development byJames RobertsonVeronika Durmishi (Lamaj) -19-
  20. 20. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 2. Përkeqësimi i krizës kombëtare dhe globale problemet mjedisore, sociale dhe dështimet institucionale ndoshta janë parë më së miri jo si "probleme" të veçanta që do të trajtohen me"zgjidhje specifike teknologjike, menaxheriale, apo legjislative , por si simptomat e një çrregullimi bazë”. 3. Ndryshimet thelbësore që duhet të bëhen në mënyrë të pashmangshme do të çojnë në përqëndrime të mëdha të pushtetit në shoqërinë moderne, veçanërisht institucionet financiare, të biznesit dhe të qeverisë.1.1.4. Turizmi si pjesë e zhvillimit të qëndrueshëmTurizmi është një proçes në vazhdim dhe një nga sektorët me rritje më të shpejtë ekonomike nëbotë, i cili është zgjeruar në mënyrë dramatike gjatë 50 viteve të fundit dhe është bërë një industriglobale. “Edhe pse ka qenë i nënvlerësuar mjaft kohët e fundit, turizmi ka qenë prej kohësh njëkomponent qëndror i zhvendosjes ekonomike, sociale dhe kulturore që ka lënë gjurmët e tij nësistemin botëror të qyteteve në dy dekadat e fundit "(Dumont 2005). Sipas statistikave tëOrganizatës Botërore të Tregtisë (OBT), ka pasur një total prej 693.000.000 ardhje turistike në tëgjithë globin në 2002. Për më tepër, OBT parashikon se deri në vitin 2015 nuk do të ketë mbi njëmiliard ardhje. Në nivel evropian, turizmi është një nga sektorët më të mëdhenjë ekonomik dhe itakon industrisë më të mëdhe të rëndësishme të shekullit të 21 (Dumont 2005). Mesdheu ështënumër një në botë përsa i përket destinacionit turistik dhe rajoni më i madh i turizmit në botë, icili do të vizitohet nga 655.000.000 deri në vitin 2025 (235-355.000.000 në rajonin bregdetar).Kroacia dhe Turqia janë dy vende evropiane dhe mesdhetare, ku turizmi konsiderohet shpesh si eardhmja e tyre ekonomike, pasi ai kontribuon dukshëm në PPB dhe normat e punësimit. Përveçkësaj, Kroacia dhe Turqia janë renditur ndër qytetet evropiane dhe rajonet urbane që janë tënxitur për zhvillimin e turizmit, në mënyrë për të kapërcyer krizën post-industriale. Po ashtuedhe Shqipëria në këto 20 vitet e demokracisë ka rritur përpjekjet e saj për të nxitur një zhvillimtë qëndrueshëm ekonomik në përgjithësi dhe turistik në veçanti.1.2 Zhvillimi i qëndrueshëm i turizmit1.2.1 Turizmi si një aktivitet me ndikim të gjerë ndërsektorialVeronika Durmishi (Lamaj) -20-
  21. 21. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Turizmi nuk është një aktivitet i vetëm, por është një grumbullim i shumë aktiviteteve të veçantadhe të ngjashme që përfshijnë: transportin, strehimin, ushqimin, shërbimet, pijet, argëtimkulturor, konventat dhe panaire tregtare, sport dhe rekreacion. Përveç kësaj, aktivitetet që janëkritike për suksesin e turizmit përfshijnë shërbimet financiare, telekomunikacionin, shërbimetshëndetësore dhe të tjera, të tilla si: energjinë, ujin, sigurinë, rendin dhe ligjin. Të gjitha këtoaktivitete të gjera vijnë së bashku në prodhimin dhe konsumin e turizmit, duke filluar meakomodimin në hotel si një veprimtari kryesore e turizmit dhe e konsumit, e duke vazhduar mëtej me furnizuesit e inputeve që janë të nevojshme për konsum të menjëhershëm, të tilla si mishdhe peshk, prodhimet e qumështit, të perimeve dhe të pijeve. Gjithashtu turizmi vendosmardhënie me kompanitë e ndërtimit, me prodhuesit e pajisjeve dhe të uniformave.Kur këto mallra janë prodhuar në vend këta sektorë mund të kenë një efekt të fuqishëm mbipërmirësimin e vlerës së shtuar në vendin pritës, nëpërmjet shumëzuesit të konsumit dhe përmesmultiplikatorëve të lidhur me zinxhirin e vlerës. Ka edhe lidhje të tjera të rëndësishëme meturizmin, përveç hoteleve, prodhimit të mallrave ose shërbimeve të përdorura nga turistët, siçjanë zejtaritë, pazaret, shfaqjet muzikore, trajtime për shëndetin dhe punësimin e guidaveturistike. Strategjia për një turizem të menaxhuar mirë çon në rritjen e investimeve në sektorinprivat dhe në rritjen ekonomike të vendit.Këto shërbime mund të vendosen së bashku në mënyrë individuale nga çdo turist, ose mund tëkrijohet si një paket nga ndërmjetës të turizmit që ofrojnë shërbime me shumicë ose me pakicë(siç janë operatorët turistikë apo agjentët e udhëtimit dhe agjensitë e qeverisjes vendore). Sa mëshumë lidhje të tilla lokale të ekzistojnë, aq më e thellë mund të jetë rritja ekonomike e njëvendi prej turizmit, dhe aq më pak ekonomia do të mbështetet mbi inputet e importuara.Kjo është veçanërisht e rëndësishme për zhvillimin e vendeve që kanë përjetuar rritje tëpapunësisë në vite. Industritë nxjerrëse dhe prodhuese, për shembull, krijojnë vende pune mëpak krahasuar me turizmin, i cili mbështet aktivitete që përfshijnë një numër relativisht të lartëdhe gjysëm të kualifikuar, sidomos punëtoret femra. Gjithashtu, turizmi përfshin një gamë tëmadhe të ndërmarrjeve, nga ato mikro deri tek ato transnacionale, sepse turizmi është njësektor me efekte të gjera ndërsektoriale. Pikëpamja se turizmi mund të përbëj një kontributthelbësor në zhvillimin ekonomik dhe social të vendeve në zhvillim po fiton vrull për shkakVeronika Durmishi (Lamaj) -21-
  22. 22. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012të asaj që është përshkruar si një “ linje e qetë, por e rëndësishme”, për shkak të potencialitqë mund të ketë në rritjen ekonomike dhe uljen e varfërisë. (ODI, 2006). Për shembull, nënjë leter të kohëve të fundit nga Komisioni Ekonomik i Kombeve të Bashkuara për Afrikën(UNECA) është deklaruar, "Si një industri, [turizmi] është labourintensive; është më pak errezikuar se sektorët tradicionalë, por është jo ciklik, ka një efekt katalitik në pjesën tjetërtë ekonomisë, por ka pengesa të ulëta të hyrjes dhe krijon më shumë punë gjinore në fjalëse sa në sektorët e tjerë. Më e rëndësishme është se duke u ndërtuar mbi pasuritënatyrore dhe kulturore, ajo mund të arrijë të ul varfërinë në zonat rurale ku varfëria është 3e ashpër. "(Gerosa, 2004).Konsumatorët e turizmit udhëtojnë në vende ku shërbimet e turizmit janë të gatshme, kjo e rritmundësinë për lidhje të vlefshme në vendin pritës, krahasuar me konventa të tregëtisëndërkufitare të mallrave. Kjo për shkak se turisti është i pranishëm fizikisht dhe për këtë arsyeështë në gjëndje të konsumojë mallra dhe shërbime, të cilat janë ekuivalente me eksportet.Gjithashtu turizmi është një industri ku, pasi biznesi ka filluar, të ardhurat mund të rrjedhinrelativisht shpejt dhe në aktivitetet e tjera ekonomike. Nga ana tjetër, turizmi është një sektorjashtëzakonisht i ndjeshëm ndaj goditjeve të jashtme, qoftë ekonomike, mjedisore apo politike.Por, turizmi ka dhe efekte negative. Efektet negative të turizmit në komunitet mund të jenëdrastike. Vendet në zhvillim duhet të nxjerrin një mësim se turizmi duhet të menaxhohet mekujdes, nëse ai duhet që të kontribuojë në krijimin e vendeve të reja të punës dhe të të ardhuravedhe të luajë një rol në eleminimin e varfërisë, pa cënuar ekonominë lokale, mjedisin, traditat dheburimet kulturore.1.2.2 Roli i IHD-ve në fushën e turizmitTurizmi është një aktivitet ku Turizmi wshtw njw aktivitet ku kapitali dhe infrastruktura sjellinpërfitime të mëdha dhe qasje të marketingut global me zinxhirët e shpërndarjes. 3 SOME ASPECTS OF FINANCIAL CRISIS INFLUENCE ON TOURISM INDUSTRY IN WEST BALKAN COUNTRIES ∗ UDC 338.124.4:338.48 Igor Mladenović, Aleksandar ZlatkovićVeronika Durmishi (Lamaj) -22-
  23. 23. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012IHD-të shpesh konsiderohen si një nga motorët më efektiv për shfrytëzimin e këtyre elementëvetë turizmit. Për këtë arsye shumica e vendeve në zhvillim i japin një prioritet të lartë, shpesh mëtë lartin e të gjithë prioriteteve, tërheqjen e investimeve të tilla, me një shumëllojshmëri tëpolitikave.Megjithatë, roli i investimeve të huaja në turizëm është më i rrezikuar sesa në disasektorë të tjerë të ekonomisë, për shkak të asaj që mund të sigurojë, por është i rrezikuar edhe përndikimin e tyre mbi pavarësinë ekonomike dhe kulturore, dhe dëmin e tij potencial përkomunitetet dhe mjedisin. Në disa vende, përpjekjet për të tërhequr investimet e huaja në turizëmjanë ulur sepse investitorët e huaj dominojnë sektorin dhe nuk i kalojnë përfitimet e turizmit nëekonominë e brendshme dhe shumë analistë argumentojnë se turizmi i drejtuar nga investimet ehuaja private, nuk çon në eleminimin e varfërisë. Prandaj, nuk është e drejtë që turizmi nëvendet në zhvillim karakterizohet nga” varësia e lartë e kapitalit të huaj dhe e menaxhimit tëhuaj” (UNCTAD).Pavarësisht nga vërtetësia e pikëpamjeve të tilla, vendet në zhvillim duhet ti kushtojnë vëmendjeforcimit të pjesëmarrjes së ekonomisë së vendit në industrinë e turizmit. Nocioni i dominimit tëhuaj është një e përbashkët, por hotelet e huaja mund të sjellin këndvështrime të gjera për njëvend në zhvillim që është më e madhe se madhësia e operacioneve të tyre. Por në më të shumtëne rasteve ajo që duket se është pronësi e huaj nuk është e tillë. Një hotel që ka një emër të huajsupozohet të ketë pronarë të huaj, edhe pse në shumë raste kjo nuk ndodh. Pra të tilla mardhëniekapitali mund të ndërtohen nën hijen e IHD-ve, kur në fakt të ardhurat dhe pronësia janë në duartë brendshme.Në Kenia, për shembull, thuhet shpesh se në pjesën më të madhe të infrastrukturës së vendit,turizmi është në pronësi të të huajve ose që të ardhurat e turizmit kryesisht i përfitojnë të huajt.Një përfaqësues i Shoqatës së Operatorëve turistike të Kenias ka thënë se: shumica e hoteleve tëliçensuara dhe Safari Llozha në bregdet, në Nairobi, në qytete të vendit dhe në parqet dherezervat janë në pronësi të Kompanive Keniane dhe jo të të huajve. Në përgjithësi ekziston njëmungesë e informacionit rreth industrisë së turizmit dhe strukturës së turizmit në vendet nëzhvillim, përfshirë të dhënat mbi shkallën e vërtetësisë të pronësisë së huaj. Çështja eshpërndarjes së të ardhurave dhe fitimeve në mes të operatorëve turistikë të huaj dhe hoteleve tëbrendshme është e rëndësishme në të gjitha vendet në zhvillim, dhe një nga rekomandimet e bëraVeronika Durmishi (Lamaj) -23-
  24. 24. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012në srtategjinë e turizmit për periudhën 2007-2013, i cili ka të bëj me forcimin e pozitës sëhoteleve lokale në zinxhirin e prodhimit ndërkombëtar të turizmit.Objektivi do të jetë për të siguruar që ndërmarrjet vendase të fitojnë nga bumi turistik global jovetëm në terma absolut, por edhe në terma relativ. Megjithatë kjo nuk do të thotë se vendet nëzhvillim do të ishin më mirë pa operatorët turistikë të huaj apo kompanitë hoteliere. Fakt është sekompanitë e huaja i japin një nxitje të madhe turizmit dhe bëjnë që të merren të ardhura për tëgjitha shërbimet e ofruara si: turne, transport, pagesat për parkim, strehim, ushqim, lavanderi etj.Pra pavarësisht se ku klienti paguan luan një rol të rëndësishëm në zhvillimin e industrisëturistike.1.2.3 Problemet që sjell kriza në industrinë e turizmit në vendet e Ballkanit PerëndimorPër vendet e Ballkanit Perëndimor, industria e turizmit është një nga burimet kryesore të tëardhurave, veçanërisht në rastin e Kroacisë, duke krijuar mundësitë për zhvillimin ekonomik.Një rëndësi e tillë e industrisë së turizmit në vendet e Ballkanit Perëndimor mund të justifikohetnga parashikimet e para të mijëvjeçarit të ri, njohur si “ Vizioni 2020”, ku turistët ndërkombëtarëpriten të arrijne gati 1,6 miliardë deri në vitin 2020 dhe sidomos nga Evropa (717,000,000turistë), Azia Lindore dhe Paqësori (397 milion) dhe Amerika (282.000.000), e ndjekur ngaAfrika, Lindja e Mesme dhe Azia Jugore. 4Por para se të konkludojmë për sfidat që i presin vendet e Ballkanit perëndimor në industrinë eturizmit, ne mund të flasim pak për krizën ekonomike botërore.Në fillim të vitit 2010, një numër i madh faktorësh ndikojnë tek bizneset rrethbotës: Kostot e financimit janë rritur pasi bankat shtrëngojnë standardet e tyre të kreditimit. Ështëngadalësuar rritja ekonomike. FMN-ja pret që ekonomia botërore të rritet mesatarisht me vetëm0,5% në 2010. Ekonomitë e zhvilluara pritet të kenë një rritje mesatare prej -2% në vitin 2010 -vjeshta e parë e tillë që nga viti 1940. Rritja dhe zhvillimi ekonomik do të bjerë në një mesatare 4 SOME ASPECTS OF FINANCIAL CRISIS INFLUENCE ON TOURISM INDUSTRY IN WEST BALKAN COUNTRIES ∗ UDC 338.124.4:338.48 Igor Mladenović, Aleksandar ZlatkovićVeronika Durmishi (Lamaj) -24-
  25. 25. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012prej 3.3% në vitin 2010. Papunësia në rritje dhe rënia e besimit të konsumatorit ndikojnë nërritjen e të ardhurave.Në të njëjtën kohë, paqëndrueshmëria e tregut është rritur ndjeshëm, duke e bërë të vështirëplanifikimin: po përhapet rreziku për obligacionet e korporatave që kanë kaluar në nivele rekorddhe vlerësimet e agjencive kanë bërë që shumë korporata në masë të madhe të rrisin kostot efinancimit për firmat që kërkojnë kredi. Shumë monedha kanë pësuar luhatje dhe investitorëglobale vazhdojnë të vlerësojnë forcat e ekonomive duke shkatërruar kështu strategjitë financiaretë arbitrazhit. Për mallrat dhe energjinë ka ngadalësim të kërkesës globale e cila ka çuar në njërënie të çmimeve të mallrave.Nafta ka rënë mbi US $ 100 për fuçi duke shkaktuar një parashikim të zymtë për perspektivënekonomike të vendeve dhe rënie të kërkesës.Nga pikpamja makroekonomike, këndveshtrimi ynë i studimit është për të treguar se ekonomiaaktuale ka karakteristikat klasike të krizave monetare dhe financiare që kanë ndodhur nëekonomitë kapitaliste të paktën që prej shekullit 17. Karakteristikat e një krize klasike financiarepërfshijnë: • kriza ndodh pas një periudhe të rritjes së qëndrueshme të sektorit real, veçanërisht në kryeqytetin e formimit • ka një element thelbësor spekulativ • faza e parë e krizës është shkaktuar nga një shok i jashtëm ose ndryshim në politikë • rënia e çmimeve të aseteve shkakton një përkeqësim të mprehtë në pozicione të bilancit gjeneruar nga një humbje e përgjithshme e besimit • Efektet negative financiare rezultojnë me një ulje të aktivitetit ekonomik kryesorKëta faktorë krijojnë probleme me likujditetin dhe aftesinë paguese të bankave dheinstitucioneve të tjera financiare1.2.4 Ndikimi i krizave në industrinë e turizmitKriza financiare globale ka një ndikim të madh në vendet në zhvillim. Fondi MonetarNdërkombëtar parashikoi ulje të rritjes së saj për vitin 2010 nga rreth dy për qind në muajt efundit për të dy llojet e vendeve: të zhvilluara dhe në zhvillim.Veronika Durmishi (Lamaj) -25-
  26. 26. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Rritja Botërore ishte vetëm 2.7% në vitin 2010 ( krahasuar me 5% në vitin 2007 ) dhetregtia botërore ka gjasa të ngecë në vend. Banka Botërore parashikoi një rënie në tregtinëbotërore për vitin 2010. Nuk do të kete efekte të rëndësishme mbi flukset financiarendërkombëtare, rrjedhat financiare private në vendet në zhvillim pritet të bien me shpejtësi ngalartësitë rekord te vitit 2007.Një kërkim i fundit, me bazë nga të rejat aktuale dhe parashikimet, dhe në mungesë tëpërgjigjeve të politikës, sugjeron se flukset financiare neto në vendet në zhvillim mund të bienmë shumë se 300.000.000.000 $ më shumë se dy vjet, ekuivalente me një rënie 25%. BankaBotërore jep një parashikim për një rënie prej rreth $ 4 –500 miliardë në dy vjet. Disa vende,përfshirë vendet e suksesshme të Afrikës, janë më të ndjeshme se të tjerat. 5Ndikimi i krizës në vendet në zhvillim do të ndikojë në llojet e ndryshme të fluksevendërkombëtare të burimeve: në flukset e kapitalit privat të tilla si: Investimet e huaja direkte(FDI), në portofolin dhe kreditimet ndërkombëtare, në rrjedhat zyrtare të tilla si institucionet efinancave të zhvillimit, të kapitalit dhe transfertave korente. Shoqata Botërore e Agjencive tëNxitjes së Investimeve parashikoi një rënie 15% të IHD-ve në 2010. IHD-të në Turqi kane rënë40% gjatë vitit të kaluar . 6Për fat të keq nuk gjenden të dhena të sakta për ndikimin e krizës mbi industrinë e turizmit. Përkëtë qëllim përdoret një metodë indirekte për të vlerësuar ndikimin e krizës. Domethënë, do tëfillohet me të dhëna mbi kapitalizimin e tregut nga sektori në të gjithë botën. Sipas disa tëdhënave, është e qartë se përderisa ndikimi i përgjithshëm në kapitalizimin e tregut ka qenëjashtëzakonisht negativë në 12 muajt e fundit, ka ndryshime të rëndësishme në ecurinë sipassektorëve. Duke marrë kapitalizimin total të tregut të kompanive të lartë, për sektorin, agregatikapitalizim i tregut ndryshon nga një rënie e habitshme e 65% në sektorin bankar të bjerëpothuajse në zero në të gjithë Sektorin e Bioteknologjisë.Sipas rezultateve të nxjerra deri tani nga kjo metodë, mund të konkludojmë se shërbimet ekonsumit si dhe industria e produkteve të turizmit mund të presin një ulje deri në 20 dhe 30 përqind të të ardhurave .5 SOME ASPECTS OF FINANCIAL CRISIS INFLUENCE ON TOURISM INDUSTRY IN WEST BALKAN COUNTRIES UDC 338.124.4:338.48 Igor Mladenović, Aleksandar Zlatković6 http://www.waipa.org/ on 20. apr. 09.Veronika Durmishi (Lamaj) -26-
  27. 27. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Rezultate të ngjashme, janë marrë nga gazeta në Serbi, Maqedoni dhe Kroaci, ku20 për qind e njerëzve që përdorën sektorin e shërbimeve të turizmit në vitin e kaluar gjate këtijviti do të qëndrojnë në shtëpi dhe në mënyrë të tillë do të reduktojnë konsumin e tyre. Kyinformacion është esencial për llogaritjen e efekteve të mundshme të ndikimit të krizës nësektorin e industrisë së turizmit. Reduktimi mesatar në nivelin e të ardhurave do të jetë midis 20dhe 30 për qind. Kjo ulje është një sinjal i rëndësishëm për politikbërësit dhe menaxherët eindustrisë së turizmit për veprime të duhura në sezonin turistik dhe vitet në vijim.Për shkak të kësaj, është interesante shqyrtimi i literaturës në lidhje me pasojat e krizës nëindustrinë e turizmit. Referncat për krizën përfshinë: konferencat financiare, mbi 1200 faqe 0n-line në internet, materiale të ndryshme akademike, raporte në gazeta, faqet e internetit tëinstitucioneve qeveritare etj. Gjithçka diskutohet rreth krizës ekonomike në përgjithësi si një etërë apo për pasoja të veçanta, por ndikimet që jep kriza ekonomike në industrinë e turizmit janëanashkaluar.Gjatë krizës financiare Aziatike, hulumtuesit e turizmit në përgjithësi kanë injoruar krizënndërsa studimet me origjinë nga disiplina të tjera kanë anashkaluar në masë të madhe krizën nëindustrinë e turizmit, ndërsa të tjerët përfshijnë një analizë të krizës në një studim më të gjerë tëproblemeve që ndikojnë në turizmin e Azisë. Të dyja studimet zbuluan se kriza kishte një ndikimnegativ në terma të shkurtër në realizueshmërinë e turizmit në Azinë Lindore. Gjithashtu janëbërë studime për të identifikuar ndikimin e euros në Bashkimin Evropian. Sipas studimit u arritnë konkluzionin se qeveria austriliane kishte vendosur një prioritet të ulët në turizëm dhe kishtehedhur një sërë taksash dhe detyrimesh që ishin të pafavorshme për inkurajimin e turizmit për tëhuajt.Tani, ne kemi një situatë shumë të ngjashme. Studjuesit e makroekonomisë janë duke u përpjekurtë sigurojnë informacion në lidhje me thellësinë e krizës, por studiuesit e turizmit në vendet mëtë zhvilluara nuk janë përfshirë sa duhet në këtë proçes, edhe pse kriza vjen nga vendet e tyre.Ndikimit të krizës në industrinë e turizmit i shtohen edhe mos reagimet e qeverive për nevojat eindustrisë së turizmit, për efektin e fushatave promocionale dhe përgjegjesinë e sektorit privat.Qeveritë shpesh ndikojnë negativisht mbi turizmin duke tërhequr fonde gjatë fushatës sëkursimit bazuar kjo në tundimin për të rritur taksat. Analiza e përgjigjes së krizës financiare ngaana e sektorëve privat dhe publik tregon se disa strategji janë thelbësore për ruajtjen e turizmitpër të huajt. Më kryesorja është sigurimi i stabilitetit politik.Veronika Durmishi (Lamaj) -27-
  28. 28. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Përvoja aziatike na tregoi se në të dy vendet: Tajlandë dhe Kore qeveritë e reja janë instaluar menjë kalim relativisht të qetë të pushtetit nga ana e administratës. Në Indonezi, ka ndodhur ekundërta, me fillimin e trazirave të lidhura me rënien e qeverisë Suharto numri i të ardhurve filloitë bjerë në vitin 1998.Një strategji e dytë e suksesshme është rivlerësimi i shpejtë i prioriteteve promovuese tëdizajnuara për të nxitur turizmin brenda nga vendet që nuk janë prekur nga kriza. Suksesi ikësaj strategjie ishte i dukshëm në Australi, Kore dhe Tajlandë.Zhvillimi i një strategjie për vendet që përjetuan konkurrencën reduktuar nga normat epafavorshme të këmbimit valutor është më e veshtirë. Në pamundësi për të konkurruar në çmim,vendet që përballen me këtë problem mund të kenë nevojë për të pranuar një rënie të numrit tëturistëve, pa bërë përpjekje për të kompesuar numrin e kufizuar me rritje të çmimit. Kjo mund tëpërfshijë zhvillimin e produkteve të reja për tregjet ekzistuese dhe zhvillimin e tregjeve të reja. 1.3 Turizmi Ekologjik – model i zhvillimit të qëndrueshëm 1.3.1 Ndikimet e TurizmitËshtë shumë e vështirë për të paraqitur gjendjen reale dhe ndikimet e turizmit në vendet e marranë studim: Kroacia dhe Shqipëria. Informacioni në dispozicion nga burime të tilla si ministritë,bordet turistike dhe institutet, janë te lidhura tërësisht me ndikimet ekonomike. Ndikimet socialedhe mjedisore janë të pakta dhe paraqiten kryesisht si pozitive. Dominimi i ndikimeveekonomike në të gjitha statistikat mund të jetë nga besimi i qeverive të këtyre vendeve se turizmiështë një e ardhme e zhvillimit ekonomik. Në Strategjitë Kombëtare për Mbështetjen e Turizmitqëllimet strategjike janë të lidhura me të ardhmen ekonomike të këtyre vendeve. Dy qëllimetkryesore të Strategjisë Kroate janë (Radinić, 2001): 1. Për të dyfishuar të ardhurat aktuale të krijuara nga turizmi në dhjetë vitet e ardhshme dhe për të rritur vlerën e përgjithshme të shpenzimeve të turizmit, 2. Për të rritur efektin e përgjithshëm ekonomik të turizmit.Veronika Durmishi (Lamaj) -28-
  29. 29. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Ndikimet më të rëndësishme janë kontributi i madh i turizmit në GDP dhe shkallën e punësimit.Megjithatë, ka ndikime më pozitive turistike, dhe sipas Dhomës se Ekonomisë Kroate (CCE)ndikimet më të rëndësishme pozitive janë: • Ka një zhvillim të shpejtë në industrinë e turizmit përcaktuar nga kërkesa turistike ndërkombëtare. Qeveria kroate ka marrë iniciativa të ndryshme sipërmarrëse dhe investime në një sektor vazhdimisht në rritje. • Hotelet dhe kompanitë e turizmit në pronësi të shtetit janë duke u privatizuar dhe ka rritje të investimeve në objektet turistike të cilësisë së lartë që do të sigurojnë vende të reja pune. • Ka rritje të agjensive të udhëtimit dhe të operatorëve turistikë. Në vitin 2010, Kroacia ka 850 agjensi të udhëtimit të regjistruar në zyrat e rrjetit të degëve dhe 3.786 persona të punësuar në industrinë e udhëtimit. • Rritja dhe zhvillimi i turizmit rural është parë si ndikim shumë i rëndësishëm. Diversifikimi i krijuar nga turizmi kryesisht ndihmon komunitetet që janë të varur nga kjo industri. • Zhvillimi i turizmit kulturor dhe trashëgimisë kulturore, e cila është e drejtuar në mënyrë të tillë për të plotësuar nevojat e popullatës lokale dhe të vizitorëve dhe ta bëjnë të dobishme për të gjithë. Në vitin 2010 ka pasur 6,4 milion vizitorë për turizmin kulturor dhe të trashëgimisë. • Rritja e standardit dhe cilësisë së hoteleve Kroate. Në tre vitet e fundit ka pasur rënie të dukshme në pjesën e hoteleve me 1 * dhe 2 * dhe rritja në pjesën e hoteleve me 3 *, 4 dhe 5 *.Cilësia më e mirë që ofrojnë hotelet dhe rritja e kapacitetit të strehimit, rezultoi me rritjen e çmimeve dhe kohëzgjatjen e sezonit, të cilat mundësojnë rezultate më të mira financiare të kompanive ekonomike. Nga 2005-2010 çmimet u rritën me 60,1 % në strehim, e cila ka ndikim pozitiv në të ardhurat e buxhetit kombëtar. • Rritja e punësimit në hotele dhe restorante. Në qershor 2010 kanë qënë 87.600 të punësuar në sektorin e turizmit, që është 2.7% më shumë se në të njëjtin muaj të vitit të kaluar. • Rritja e udhëtimit turistik të organizuar është një trend shumë pozitiv në turizmin kroat.Veronika Durmishi (Lamaj) -29-
  30. 30. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 • Janë miratuar disa politika për parandalimin e strehimit në të zezë” dhe me qira të paligjshme, si dhe politikat në lidhje me mbetjet, mbrojtjen e ajrit dhe fortifikimin e zonës së mbrojtur bregdetare. • Përmirësimin e bashkëpunimit dypalësh: marrëveshjet dypalëshe mbi bashkëpunimin në sektorin e turizmit janë nënshkruar me Lituaninë dhe me Maqedoninë. Janë marrë masa të forta për të parandaluar epideminë dhe për të rritur kontrollin e furnizimit me ujë. • Përmirësimi i infrastrukturës: autostradat Zagreb-Split dhe Rupa-Rijeka janë përfunduar, dhe rezultati është një udhëtim më i sigurt, më i shkurtër për destinacionet turistike.Megjithatë, ekzistojnë edhe ndikime negative të turizmit në Kroaci: • Ndërtimi masiv i dhomave dhe apartamenteve, pa shërbimet e duhura komunale dhe të tjera shërbime të nevojshme. • Janë shpenzuar kosto të larta për marketingun e turizmit. Për botimet e shtypura janë shpenzuar rreth 7 milion Kuna dhe për reklamat televizive rreth 7 milion Kuna. • Pabarazitë rajonale. Pabarazia në infrastrukturë i bën më pak konkurrues disa rajone (sidomos ishujt dhe pjesët në jug të Kroacisë). • Bujqësia në rajonet bregdetare dhe popullsia rurale janë në rënie si rezultat i riorientimit të pronarëve drejt turizmit. • Përqëndrimi i turistëve, me shumicë dërrmuese në korrik-gusht dhe duke vizituar një numër të kufizuar të vendeve bregdetare. • Turizmi është shumë i varur nga shfrytëzimi i bukurise natyrore e cila rezulton në degradim të mjedisit natyror. • Ndikim negativ në biodiversitetin: ndërtimin e objekteve turistike të paligjshme në vendet me biodiversitet të pasur, si dhe konsumin e rëndë të energjisë, ujit dhe ushqimit nga turistët.Këto efekte negative mbi turizimin në Kroaci qëndrojnë po aq të vërteta dhe për Shqipërinë, pornë shkallën e tyre më të lartë.Turizmi mund të shihet si një aktivitet ekonomik që prodhon një gamë të ndikimeve pozitive dhenegative, por turizmi i qëndrueshëm kërkon të arrijë balancën më të mirë midis përfitimeveVeronika Durmishi (Lamaj) -30-
  31. 31. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012ekonomike dhe kostove sociale dhe mjedisore. Në mënyrë që të planifikojmë dhe të zhvillojmëme sukses turizmin, ndikimet ekonomike, aspektet mjedisore dhe sociale të turizmit duhet tëkuptohen mirë. OBT, Këshilli i Turizmit dhe Këshilli i Tokës përcaktojnë turizmin eqëndrueshëm si: ”Zhvillim që plotëson nevojat e turistëve të pranishëm, në rajonet pritëse dukembrojtur dhe rritur mundësinë për të ardhmen. Kjo është parashikuar si orientim për menaxhimine të gjitha burimeve në mënyrë të tillë që nevojat ekonomike, sociale dhe estetike mund tëpërmbushen duke ruajtur integritetin kulturor, proceset thelbësore ekologjike, diversitetinbiologjik dhe sistemet e mbështetjes së jetës. Produktet e turizmit të qëndrueshëm janë produktetë cilat janë operuar në harmoni me komunitetin, mjedisin lokal dhe kulturat në mënyrë që këto tëbëhen përfitues dhe jo viktimat e zhvillimit të turizmit”. Sipas këtij përkufizimi, turizmi iqëndrueshëm ka tri aspekte të ndërlidhura: mjedisore, socio-kulturore, dhe ekonomike. Turizmi iqëndrueshëm duhet të përfshijë përdorimin optimal të burimeve, minimizimin e ndikimeveekologjike, kulturore dhe sociale, si dhe maksimizimin e përfitimeve për ruajtjen e komuniteteve.Për më tepër, ata janë duke e parë turizmin si një konsumator të mjediseve natyrore, ndërtesavehistorike, hapësirave urbane dhe të kulturës lokale, të cilat janë duke u përballur me rrezikun përta braktisur në qoftë se destinacionet turistike bëhen të mbipopulluara. Ndikimet e të gjithallojeve të turizmit kryesisht varen nga kapaciteti fizik dhe kulturor i një vendi për të thithurturistët por pa u bërë një pengesë në jetën e përditshme. Prandaj, kryeqytetet e mëdha, mund tëthuhet se i absorbojnë ndikimet e turizmit më lehtë se sa qytetet dhe komunitetet e vogla. 1.3.2 Ndikimet ekonomikeTurizmi ka një shumëllojshmëri të ndikimeve ekonomike, të drejtpërdrejta dhe të tërthorta.Turistët kontribuojnë për shitjet, fitimet, punësimin, të ardhurat nga taksat, dhe të ardhurat e njëzone. Efektet e drejtpërdrejta ndodhin brenda ndërmarrjeve kryesore, hotele, restorante, transport,zbavitëse dhe të tregtisë me pakicë. Efektet indirekte përfshijnë furnizimin e bizneseve me tëgjitha mallrat dhe shërbimet e nevojshme lidhur me turizmin. Kjo do të thotë se, nëpërmjetefekteve indirekte, turizmi ndikon tek sektorët e tjerë të ekonomisë. Turizmi është një aktivitetkryesor ekonomik dhe drejtues për zhvillimin ekonomik të Dubrovnikut. Nëse krahasojmë vitin efundit para luftës 1990 dhe i pari pas luftës vitit 1996, mund të shohim se turizmi ka rënë në70%. Në vitin 1999, prej trazirave në Kosovë rezultuan vetëm 124.435 vizitorë, që paraqet njëVeronika Durmishi (Lamaj) -31-
  32. 32. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012rënie të numrit të vizitorëve prej 84%. Këto shifra tregojnë se disa vite pas luftës ishin mjaftpasivë, por që nga viti 2000, ka pasur një rritje të shpejtë të aktivitetit të turizmit.(CCEDubrovnik 2006).Të ardhuratTurizmi luan një rol të rëndësishëm në shumë ekonomi dhe kontribuon në masë të madhe nëPBB. Megjithatë, është e vështirë për të përcaktuar masat lidhur me turizmin, dhe të ardhurat etij totale. Si rezultat, industria vuan nga një problem kredibiliteti. Kontributi i industrivekonvencionale, të tilla si bujqësia apo prodhimi, tek PPB matet me anë të ofertës. Në rastin eturizmit, kjo qasje konvencionale sigurohet nga hotelet dhe restorantet, e cila është e barabartëme vetëm rreth 3% të PBB-së në Kroaci. Megjithatë, kontributi i turizmit te PBB-ja shkon përtejkëtij përkufizimi të ngushtë, dhe të ardhurat e përgjithshme të turizmit mund të shihen me anë tëindustrive të ndryshme që janë furnizuesit e turizmit, të tilla si bujqësia, peshkimi, industriaushqimore, transporti, institucionet kulturore, etj. Në dhjetë vitet e fundit, numri i ardhjeveturistike në Dubrovnik është rritur me shpejtësi, gjë që rezultoi në rritjen e numrit të netëveturistike dhe të të ardhurave. Në vitin 2004, 346 261 turistë kanë fjetur në Dubrovnik dhe nga kynumër 282 130 kanë qëndruar në kapacitetet e akomodimit bazë 7. Krahasuar me 1998, kur 143924 vizitorë qëndruan gjatë natës 8, kjo është një rritje e dukshme. Nëse ne shikojmë tabelën emëposhtme, ne mund të shohim se sa e shpejtë dhe e madhe ishte rritja e të ardhurave në 10 vitete fundit.Në krahasim me vitin 1999, në 2010, të ardhurat pas tatimit janë rritur afërsisht me 25 herëTë ardhurat e hoteleve dhe restoranteve pas tatimit Vitet E Ardhura pas tatimit (në mijë Kuna)7 (CCBS 2004).8 (CCBS 1998),Veronika Durmishi (Lamaj) -32-
  33. 33. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012 1999 5.950 2000 5.835 2005 59.075 2010 148.330Burimi: HGK Dubrovnik, 2010Turizmi, gjithashtu siguron burime të reja të të ardhurave për rajonin, pa pasur nevojë qytetarëtlokal të paguajnë për taksat më shumë. Kjo mund të arrihet prej të ardhurave nga parkingjet,taksat turistike, hyrjet e ndërtesave, shitjen e informacionit etj. Të ardhura të mëdha nëDubrovnik arrihen përmes artit dhe kulturës. Sipas UNESCO-s, ka nëntë kategori të kulturës, tëcilat mund të jenë burim i të ardhurave. Edhe pse Dubrovniku është një qytet i vogël prej rreth 44000 banore, është karakterizuar me shumë aktivitete kulturore dhe të gjitha kategoritë eUNESCO-s mund të gjenden aty. Megjithatë, tërheqja kryesore janë burimet fizike të vetëqytetit, të tilla si: Manastiret Domenikane dhe Françeskane, Pallati i Rektorit, Bell Towr, KolonaOrlando dhe muret e qytetit. Ne duhet të marrim në konsideratë ambiciet e Dubrovnikut për tëzhvilluar një turizëm elitar. Për tu bërë një destinacion për turizëm elitar duhet shumë më tepërpër të ofruar se vetëm, rërën e detit dhe diellit.Turizmi elitar kërkon cilësi të lartë të strehimit, tëushqimit, dhe të shërbimeve.1.3.3. Ndikimet socialeNdikimet sociale dhe kulturore të turizmit kanë nevojë për një shqyrtim të kujdesshëm, pasimund të ndikojnë pozitivisht ose negativisht mbi komunitetin. Fluksi i turistëve sjellë vlera tëndryshme për komunitetin dhe nje ndikim të jetës familjare. Për më tepër, individët dhekomuniteti mund të përpiqen për të kënaqur turistët apo edhe të imitojë sjelljet turistike.Ndërveprimi midis banorëve dhe turistëve mund të rezultojë në krijimin e mundësive të reja osetë kufizimeve të individualitetit. Megjithatë, shumica e ndikimeve sociale të turizmit nëDubrovnik dhe Shqipëri janë të lidhura ngushtë me ndikimet ekonomike dhe kjo mund të shihetsi pozitive. Interesi vizitor dhe kënaqësia për komunitetin shpesh i bën banorët më mirënjohës tëburimeve lokale. Aktivitetet turistike kanë tendencën t’i bëjnë turistët të jetojnë në një vend mëinteresant dhe më emocionues.Veronika Durmishi (Lamaj) -33-
  34. 34. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Përfitimet e Këmbimit Kulturor Shpesh turizmi është përcaktuar si një takim mes kulturave të ndryshme. Turistët vijnë mezakonet e tyre dhe tregojnë për banorët lokalë se ndryshimi ekziston. Sipas UNESCO (2003),larmia kulturore zgjeron gamën e opsioneve të hapura për të gjithë, por është një nga rrënjët ezhvillimit, kuptohet jo thjesht në aspektin e rritjes ekonomike, por edhe si një mjet për të arriturnjë kënaqesi intelektuale, emocionale, ekzistence morale dhe shpirtërore ".Në vitin 2000 Dubrovnikun e kanë vizituar rreth 57. 000 turistë vendas dhe 161. 000 turistë tëhuaj (CCBS 2000), ndërsa në 2004 diferenca mes numrit të turisteve vendas dhe të huaj ishteedhe me e madhe se -49.010 turistë vendas dhe 330. 608 turistë të huaj (CCBS 2004). Kjo do tëthotë se rreth 85% e turistëve në Dubrovnik janë turistë të huaj. Këto të dhëna bëhen edhe më tërëndësishme, nëse ne shikojmë statistikat CCE e popullsisë për vitin 2001, të cilat na tregojnë se88% të popullsisë totale në Dubrovnik ka kombësi kroate. Në vitin 2010 shume turistë të huajerdhën nga Franca (58. 402), e ndjekur nga gjermanët (44.550) dhe Britanikët (35.739). Zhvillimiështë "një proçes multi-dimensional që përfshin ndryshime të mëdha në strukturën shoqërore,qëndrimet popullore dhe institucionet kombëtare, si dhe në përshpejtimin e rritjes ekonomike,reduktimin e pabarazisë dhe ç’rrënjosjen e varfërisë ".InfrastrukturaZhvillimi i turizmit shpesh çon në ndërtimin e infrastrukturave të reja. Në shumicën e rasteve,është e lidhur me transportin, ndërtimin e autostradave, të cilat e bëjnë udhëtimin më të shpejtëdhe më të rehatshëm , por dhe mundëson lidhje midis qytetit me pjesën tjetër të vendit.Turizmi ka ndikuar edhe në frekuencën e linjave të autobusëve, linjat detare dhe ajrore. Edhe psenë terma ekonomikë, është e dëshirueshme që të ketë sa më shumë turistë të jetë e mundur,qytetet nuk janë gjithmonë të gatshëm për të akomoduar dhjetë herë më shumë vizitorë në ditë sibanorë lokal gjatë stinës së verës.Rritja e çmimeveVeronika Durmishi (Lamaj) -34-
  35. 35. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Flukset e mëdha turistike dhe përfitimi i madh i qyteteve turistike shpesh të çojnë në një rritje tëçmimeve të pasurive të patundshme, dhe ndoshta krijimin nga ana e popullsive të varfra tëndjenjave të zemërimit ndaj turistëve.Sipas kompanisë së pasurive të patundshme Bradmore Mbreti Sturge (2008), çmimi për metërkatror për pasuri të patundshme banesore në Kroaci është më e larta në Dubrovnik. Çmimimesatar në bregdetin kroat në vitin 2008 ishte rreth 1.400 euro për metër katror, ndërsa nëDubrovnik çmimet kanë arritur 5.000 – 6.000 euro / m2. Në pesë vitet e fundit, çmimet eapartamenteve të ndërtimit janë rritur 2 deri 3 herë dhe për shumë herë edhe 5 herë. Ky është njëproblem i madh për qytetarët vendas që nuk mund të përballojnë këto çmime.Në Rajonin e Vlorës çmimet e apartamenteve të ndërtimit të destinuara për turizëm varjojnë nga800 euro për metër katror në 1600 euro për metër katror, duke filluar nga zona e Ujit të Ftohtëdhe duke përfunduar në Radhimë. Ndërsa në zonën e Orikumit këto çmime varjojnë nga 450 europër metër katror në 600 euro për metër katror. Ndërsa çmimet e dhomave të hoteleve varjojnënga 50 euro /nata në 70 dhe 80 euro / nata në zonat bregdetare. Kjo rritje e shpejtë e çmimeve tëpasurive të patundshme, sidomos në zonën bregdetare të Rajonit të Vlorës, do të kontribuojënegativisht në problemin e turizmit.1.3.4. Ndikimet mjedisoreZhvillimi i turizmit shkakton ndikime pozitive dhe negative të mjedisit, ndërsa me kalimin ekohës, rritja e numrit të turistëve rrit presionet mbi mjedisin dhe mund të çojë në ndikime tëndryshme negative. Në qoftë se praktika turistike bëhet më e përhapur, veçanërisht në zonat eturizmit masiv, kapaciteti për të absorbuar një numër të madh të njerëzve është sfiduar ngaproblemet e mjedisit që kanë tendencë në rritje. Ndërtime të paplanifikuara dhe të pakontrolluara,urbanizimi i shtrëmbëruar dëmton infrastrukturën joadekuate, mjedisin natyror dhe kafshët eegra, dhe shkaktojnë ndotjen e ajrit dhe ujit. Përdorimi i tepruar ose keqpërdorimi i vendevemjedisore arkeologjike dhe historike të brishta mund të çoj në dëmtimin e mjedisit natyror.Megjithatë, turizmi mund të ketë ndikime pozitive mjedisore, të tilla si rritja e ndërgjegjësimit tënjerëzve për mjedisin dhe për të ndihmuar në mbrojtjen e trashëgimisë natyrore, kulturore dheVeronika Durmishi (Lamaj) -35-
  36. 36. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012historike, ngritjen e vetëdijes vendore lidhur me vlerën financiare të objekteve kulturore dhe memundësinë e mirëmbajtjes së tyre.Shpesh turizmi ndihmon për të rritur ndërgjegjësimin e qytetarëve lidhur me vlerën financiare tëvendeve natyrore dhe kulturore. Ajo mund të stimulojë një ndjenjë të krenarisë në trashëgiminëvendore dhe kombëtare dhe interes në ruajtjen e saj.Për qytetet turistike, duhet marrë në konsideratë përqëndrimi shpesh në zona të caktuara nëperiudha kohe të caktuara.Përdorimi më i qëndrueshëm i Plazheve dhe pyjeve rreth tyreShoqëria duhet të bëj përpjekje të veçanta për të mirëmbajtur plazhet dhe për të menaxhuar më sëmiri mjedisin lokal.Parqet dhe pyjet janë të kërcënuara nga një rrezik i lartë i zjarrit në muajt e verës, si dhe ngashansi për të humbur një pjesë të zonës, pasi shtëpitë janë duke u ndërtuar në mënyrë progresivedhe pa kriter. Pyjet rreth plazheve sa po vinë dhe po zhduken.Konsumi i madh i Energjisë dhe UjitSipas Agjensisë Evropiane të Mjedisit (2001), hotelet janë forma më e pranueshme ekologjikishte akomodimit. Në Dubrovnik shumica e turistëve janë të vendosur në hotele (rreth 80% janëturistë të vendosur në hotele), ndërsa në Shqipëri shumica e turistëve akomodohet në ambjentefamiljare të marra me qera. Megjithatë, edhe pse hotelet janë forma më e pranueshmeekologjikisht e akomodimit, ata janë ende konsumatorët më të mëdhenjë të energjisë elektrike.Sipas ZEE (2001), konsumi i energjisë në vit/ m2 për në një hotel me një yll është 157 kwh, nëhotele me dy yje është 230 kwh dhe në një hotel me katër yje është 380 kwh . Kjo do të thotë sekonsumi mesatar i energjisë në hotele me pesë yje ndoshta është afër 500 kwh. Pra, ne mund tëshohim se ky problem nuk duhet të nënvlerësohet. Në Dubrovnik, ka 5 hotele me dy yje, 20hotele me tre yje, 3 hotele me katër yje, madje edhe 5 hotele me pesë yje. Përveç kësaj, ka njëplan të rindërtimit për pesë hotele të nivelit me pesë yje. Nëse kësaj i shtojmë edhe një tjetër tëdhëne alarmante për konsumin e ujit në hotelet e mëdha, veçanërisht në qoftë se kemi turizëmelitar që Dubrovniku e ka për qëllim, ne mund të themi se ndoshta ka probleme të rëndësishmemjedisore të turizmit në Dubrovnik. Sipas një studimi të bërë çdo turistë mesatarisht konsumonVeronika Durmishi (Lamaj) -36-
  37. 37. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012rreth 300 litra ujë dhe prodhon 180 litra ujëra të zeza në ditë. Në turizmin luksoz, shifrat rritennë konsumin e 880 litrave në ditë.Përveç konsumit të madh të energjisë dhe ujit, turizmi është gjithashtu konsumator shumë imadh i tokës për ndërtimin e objekteve të akomodimit. Shumë qytetarë lokalë shpesh e shohinturizmin si një burim i mirë i të ardhurave. Në mënyrë që të akomodohen sa më shumë turistë qëtë jetë e mundur, janë duke u zgjeruar shtëpitë ekzistuese apo duke u ndërtuar shtëpi të dyta. Nëvitin 2004, 26.638 turistë qëndruan në shtëpi private. Siç shihet në tabelat e më poshtëme nëShqipëri, numri i vizitorëve të huaj ka patur një rritje në vitin 2007, ka patur një rënie të numrit tëturistëve të huaj në 2008 ndërsa në vitin 2009 dhe 2010, numri i turistëve të huaj është rriturpërsëri.Tregues të njësive të akomodimit-hotelierBurimi: INSTATVeronika Durmishi (Lamaj) -37-
  38. 38. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 2012Burimi: INSTATNdotja e ajritTurizmi është përgjegjës për shkak të një trafiku të dendur ajror, i cili kontribuon ndjeshëm nëndotjen e ajrit. Mesatarisht të gjitha llojet e aeroplanëve të moshave të ndryshme, lëshojne £0,566 të dioksidit të karbonit (RMI 2006).Përveç trafikut ajror, trafiku rrugor po kontribuon në ndotjen e ajrit. Ndërtimi i autostradësZagreb-Dubrovnik ka rritur ndoshta numrin e turistëve që vijnë në Dubrovnik me makinë dhe sipasojë rritjen e ndotjes së ajrit. Po kështu ndërtimi i autostradës Durrës-Kukës ka rritur numrin eturistëve që vijnë në Shqipëri nga Kosova, Mali i Zi dhe Maqedonia.Ujërat e zezaProblemi i shkarkimit të ujrave të zeza në det është evident. Në Dubrovnik, 57% e popullsisëështë e lidhur me sistemin e kanalizimit që shkarkon ujërat e zeza në det. Si rezultat, uji i detit mecilësi në zonën përreth pikave të shkarkimit është në rënie. Pas viteve ‘70, ujërat e zeza filluan tëtransportohen në një impiant trajtimi të ujërave të zeza në Lapad dhe u lirua në det pas trajtimitmekanik. Që të gjitha hotelet në Dubrovnik janë të lidhur me të njëjtin sistem të kanalizimit, kjotregon se turizmi kontribuon dukshëm në ndotjen e detit, sidomos në muajt e verës, kurpërqëndrimi i turistëve është më i lart. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për Rajonin e Vlorës.Ndërtimet e bëra në zonën bregdetare i derdhin ujrat e zeza në det të papërpunuara. Projekti përngritjen e një impjanti të përpunimit të këtyre ujrave para se ato të derdhen në det është lënë ipapërfunduar. Sipas një studimi të bërë zona e plazhit nga Skela deri tek Kalaja është e ndotur,mbi normat e lejuara.Veronika Durmishi (Lamaj) -38-
  39. 39. Investimet e huaja direkte në turizëm – Sfida dhe prespektiva 20121.3.5 Ekoturizmi si model i zhvillimit të qëndrueshëmMardhëniet mjedis- turizëm kanë zënë një vend të rëndësishëm në studimet e këtyre 50 vjetëve tëfundit. Gjatë viteve ’60, turizmi masiv u shoqërua me rritjen e ndërgjegjësimit të publikut përçështjet mjedisore, e personifikuar kjo nga studimet e ndikimeve njerëzore mbi mjedisin. Nga viti1973 debati mjedis-turizëm fitoi një rritje të vëmendjes, ku shtetet u takuan në Kopenhagen nënjë konferencë të quajtur “ Turizmi dhe Konservimi “. Nga analiza e faktorëve pozitiv dhenegativ për mardhënien e ndërvarur turizëm – mjedis doli se: 1. Mjedisi është baza e domosdoshme dhe tërheqja më e madhe për turizmin. Pa një mjedis tërheqës nuk do të kishte turizëm. 2. Interesat e turizmit kërkojnë mbrojtjen e pasurive historike. 3. Turizmi asiston direkt në konservimin aktiv dhe nxit njerëzit të kontribuojnë kundrejt konservimit. 4. Turizmi paraqet një kërcënim të madh për mjedisin.Nga studimet e ndryshme që janë bërë në kohë të ndryshme është arritur në konkluzionin sebashkëjetesa mjedis-turizëm nuk është e pajtueshme dhe se turizmi është shkaku i konfliktit, porka rrethana ku të dy elementët mund të bashkëjetojnë për dobishmëri të njëri –tjetrit. Për tëmbrojtur dhe ruajtur cilësinë mjedisore të rajoneve, SHBA, sponsorizoi një plan Mesdhetar dhenjë Program Detar Rajonal, të cilat krijuan një numër strategjish zhvillimi si më poshtë: 1. Përdorimi i tokës për një rang përdorimesh, duke filluar nga mbrojtja e mjedisit deri tek zhvillimi i turizmit. 2. Duke nxitur shpërndarjen e turistëve dhe duke zhvilluar zonat e brëndshme siç duan turistët. 3. Inkurajimi i vendasve për forma të tjera akomodimi. 4. Pushime të bujshme, në mënyrë që të zgjasin sezonin turistik dhe të ulin përqëndrimin e numrit të turistëve. 5. Duke themeluar ligje për mbrojtjen e mjedisit dhe për zhvillimin e turizmit. 6. Duke themeluar një “ kod sjellje “ turizmi, i aplikueshëm si për turistët dhe për industrinë e turizmit.Veronika Durmishi (Lamaj) -39-

×