Your SlideShare is downloading. ×
Burimet e energjise gjeotermale ne shqiperi dhe platforme per perdorimin e tyre
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Burimet e energjise gjeotermale ne shqiperi dhe platforme per perdorimin e tyre

2,287
views

Published on

take by, http://www.fgjm.edu.al/departamentet/ingbene/projektet/BURIMET%20E%20ENERGJISE%20GJEOTERMALE%20NE%20SHQIPERI%20DHE%20PLATFORME%20PER%20PERDORIMIN%20E%20TYRE.pdf

take by, http://www.fgjm.edu.al/departamentet/ingbene/projektet/BURIMET%20E%20ENERGJISE%20GJEOTERMALE%20NE%20SHQIPERI%20DHE%20PLATFORME%20PER%20PERDORIMIN%20E%20TYRE.pdf

Published in: Travel, Technology

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
2,287
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
39
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj TREGUESI I LËNDËS Parathënie………………………………………………………………15 Hyrje……………………………………………………………………..17 Kreu 1 BURIMET E ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI 1.1. Nxehtësia e shtresave të tokës në strukturat gjeologjike në Shqipëri………………………………………21 1.1.1. Dendësia e fluksit të nxehtësisë………………….21 1.1.2. Gradienti gjeotermal…………………………………23 1.1.3. Temperaturat në thellësi të ndryshme…………..26 1.2. Ujërat termalë në Shqipëri…………………………………….37 1.2.1. Burimet dhe puset e ujërave termalë në Shqipëri………………………………………………………....37 1.2.2. Zonat e burimeve gjeotermale në Shqipëri dhe karakteristikat fiziko-kimikë të ujërave termalë në Shqipëri…………………………………………. 43 1.2.2.1. Zona gjeotermale Kruja…………………………..43 a. Struktura e Kozanit, Elbasan….………….47 b. Struktura e Ishmit, Fushë Krujë……….…49 c. Struktura e Llixhave, Elbasan……………..50 d. Struktura e Galigatit dhe burimet Holtës, Gramsh………………………………62 e. Burimi i Shupalit, Tiranë……………………63 f. Burimet e Mamurrasit……………………….63 g. Burimet e Urës së Katiut, Lëngaricë, Përmet………………………………………….64 h. Burimi i avullit në Postenan, Leskovik……………………………………….67 i. Burimet në Sarandaporo, Leskovik……… 67 1
  • 2. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1.2.2.2. Zona gjeotermale Peshkopia…………………….76 1.2.2.3. Zona gjeotermale Ardenica………………………81 a.Puset gjeotermale Semani-1. Semani-3….82 b. Puset gjeotermale Ard.-3, Ard.-12….…….83 c. Pusi gjeotermal Bubullima-5………………84 d. Pusi gjeotermal Verbasi-2 ………………….84 1.2.2.4. Burimet gjeotermale Kapaj- Mallakastër……..88 1.2.3. Rezervat e burimeve të energjisë gjeotermale ………...100 1.2.3.1. Zona gjeotermale Kruja…………...…………….100 1.2.3.2. Zona gjeotermale Ardenica……………………..102 Kreu 2 PLATFORMË PËR SHFRYTËZIMIN TË ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI, RRUGËT DHE MUNDËSITË 2.1. Energjia gjeotermale në bilancin botëror energjetik……107 2.2. Teknologjitë moderne të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale ……………………………………………………….110 2.2.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave me sistemin Burim Nxehtësie Trualli-Pus-Këmbyes Vertikal Nxehtësie-Pompë Nxehtësie Gjeotermale (BNT-KN-PNGj)………………………………………114 2.2.2. Ngrohja dhe freskimi i serave…………………….120 2.2.3. Pishina me ujë të ngrohtë gjithë vjetore duke përdorur sistemin Pus-Këmbyes Vertikal Nxehtësie-Pompë Nxehtësie Gjeotermale……..121 2.3. Shfrytëzimi integral dhe kaskadë i energjisë gjeotermale të burimeve dhe puseve të ujërave të nxehtë…………122 2.3.1. Klinika me konceptim modern dhe hotele me pishina me ujë të ngrohtë………………………..122 2.3.2. Ngrohje të godinave dhe serave, instalime akuakulture: rritje rasati të peshqve dhe peshq, kultivimi i algave dhe mikroalgave, për nxjerrje të elementëve kimikë (p.sh. Jod, brom etj) si edhe i kripërave natyrale……………………………………..……….123 2.4. Vështrim mbi përvojën botërore të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët........124 2
  • 3. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 2.4.1. Përdorimi balneologjik i ujërave termomineralë................................................133 2.4.2. Ngrohje mjedisesh..........................................143 2.4.3. Sera për perime dhe lule.................................144 2.4.4. Kultivim mikroalgash......................................155 2.4.5. Rritje rasati peshku........................................160 2.4.6. Përdorimi industrial. ......................................160 2.4.7. Industrializimi i ujërave minerale....................163 2.4.8. Prodhimi i energjisë elektrike.........................165 2.4.8.a. Sisteme që shfrytëzojnë vetëm avullin (me një pus).............................165 2.4.9.b. Sistemet binarë.................................167 2.4.9.c. Sistemet e kombinuar........................170 2.4.9.d. Burimet me temperaturë të mesme....170 2.4.9.e. Prodhim i kombinuar i nxehtësisë dhe energjisë elektrike me ujëra të temperaturave nën 100oC....................171 2.5. Skenarët për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale në Shqipëri..................................................................173 2.5.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave.....................174 2.5.2. Ngrohje dhe freskim i serave..........................176 2.5.3. Kompleks gjeotermal në një nga burimet ose puset që fontanon ujë të nxehtë…………..................177 2.5.3.1. Zona Kozan, Elbasan........................184 2.5.3.2. Llixha Elbasan..................................193 2.5.3.3. Pusi Ishmi-1/b, Bilaj (Fushë-Krujë)...195 2.5.3.4. Peshkopi...........................................196 2.5.3.5. Bënjë, Përmet....................................197 2.5.3.6. Sarandaporo, Leskovik......................201 2.5.3.7. Mamurras.........................................202 2.5.6.8. Shupal..............................................202 2.5.3.9. Holtë, Gramsh...................................202 2.5.3.10. Kapaj, Mallakastër...........................203 2.5.3.11. Postenan, Leskovik,.........................203 2.5.3.12. Puset Ardenicë 3, Ardenicë 12.........204 2.5.3.13. Puset Semani 1, Semani-3..............205 2.5.3.14. Puset Bubullimë 5, Verbasi 2..........206 2.5.4. Rëndësia e skenarëve të propozuar dhe 3
  • 4. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ arritjet e pritshme.........................................206 2.5.5. Përfundime.dhe rekomandime.......................207 Kreu 3 ANALIZË TREGU PËR SHFRYTËZIMIN E ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI 3.1. Analizë tregu për drejtimet e ndryshme të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale.............................211 3.1.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave………………..212 3.1.2. Shfrytëzimi i energjisë së ujërave gjeotermalë…………………………………………………..217 3.2. Studim fisibiliteti për sisteme të ndryshme të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale……………….....220 3.2.1. Vlerësime ekonomike për sisteme të ndryshme ngrohëse……………………………………………………..221 3.2.2. Vlerësime ekonomike për skemën e ngrohjes dhe freskimin e serave ……………………………………227 3.2.3. Kosto paraprake për investimin e një hoteli-klinikë..229 3.2.4. Risku gjeologjik, mundësitë financiare për të mbuluar riskun gjeologjik…………………………………………….231 3.2.5. Trafiku i komunikimit: rrugët dhe mundësi për transportimin e mallrave të rënda………………………231 Kreu 4 RUAJTJA DHE MBROJTJA E MJEDISIT NGA SHFRYTËZIMI I ENERGJISË GJEOTERMALE. 4.1. Impakti mjedisor nga shfrytësimi i energjisë gjeotermale të ujërave termale..................................233 4.2. Masat për ruajtjen dhe mbrojtjen e mjedisit gjatë shfrytëzimit të ujërave termalë…………………………..234 4.3. Çlirimi i gazeve serë nga shfrytëzimi i sistemeve gjeotermale të ngrohjes/freskimit……….237 4
  • 5. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Kreu 5 BARIERA EKONOMIKE, LIGJORE DHE INSTITUCIONALE PËR NXITJEN E SHFRYTËZIMIT TË ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI. 5.1. Nxitja për miratimin nga parlamenti të draftit të Ligjit Shqiptar të Energjisë Gjeotermale……………243 5.2. Sistemi i granteve për nxitjen e shfrytëzimit të energjisë gjeotermale ………………………………………246 5.3. Drafte për Projektligjin Shqiptar ―Për Energjinë Gjeotermale‖………………………………………………….248 Summary in English PLATFORM FOR PROJECTING OF INTEGRATED AND CASCADE USE OF GEOTHERMAL ENERGY OF LOW ENTHALPY IN ALBANIA". 1. Introduction................................................................263 2. Geothermal energy resources in Albania…………………264 2.1. Methodic………………………………………………264 2.2 Geothermal features………………………………..265 2.3. Geothermal areas and reservoirs……………….265 3. Directions for the exploitation of geothermal energy of low enthalpy in Albania……………………………..267 4. Albanian geothermal energy market………………………270 4.1. Space heating and cooling………………………..270 4.2. Consumers for geothermal energy & thermal water (heat, spa, cooling, power production, drinking water, aquaculture, agriculture) …273 4.3. Geological risk, financial possibilities to cover geological risk..............................................275 4.4. Traffic connections: roads, railways, navigation, and possibilities for transport of heavy goods.................................................275 5. The aims and objectives of the project for direct 5
  • 6. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ use of thermal waters of low enthalpy in Albania……………………………………..………276 6. Application and transfer technology for a complex and cascade exploitation of geothermal waters energy………………………………………………279 7. Preliminary cost for the investment……………….280 8. Economical-financial evaluations………………….281 9. Application and transfer technology for a complex and cascade exploitation of geothermal water energy………………………………………………282 10. Economical-financial evaluations, repayment of the credit..………………………………………284 11. Work programme.............................................287 12. Economic evaluation of the proposed scheme for space heating and cooling........................... 289 13. Economic evaluation of the proposed scheme for greenhouse construction..............................290 14. Gathering information material and knowledge dissemination as a very important element of utilization of geothermal energy……………….292 15. Significance of the project proposal and its expected achievements…..………………………293 16. Conclusions…….………………………………….…..294 BIBLIOGRAFIA.........................296 ANEKS 1 Veprimtaria ripërtëritëse, pushuese, kuruese, sportive dhe ekoturistike në qëndrat gjeotermale bashkëkohore …………....…………………………………… ..315 ANEKS 2 Shembuj nga përdorimet e sistemeve ngrohëse/ freskuese gjeotermale në Shqipëri………..………………327 ANEKSI 3 Studimet komplekse për gjenerimin e energjisë 6
  • 7. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj elektrike nga energjia gjeotermale e entalpisw së ulët në Shqipëri......................................................339 ANEKSI 4 Shtëpitë me energji zero dhe shtëpitë passive…………349 ANEKSI 5 Marrëdhëniet teknologji - ekonomi në serat…………359 ANEKSI 6 Metodika e vlerësimit të rezervave të energjisë ...........364 MATERIALI GRAFIK: Fig. 1.1. Harta e dendësisë së fluksit të nxehtësisë e Shqipërisë. Fig. 1.2. Harta e gradientit gjeotermal e Shqipërisë. Fig. 1.3. Harta e temperaturës në thellësinë 100 m e Shqipërisë Fig. 1.4. Termograma e pusit Rinasi-1 (a) dhe ujit të liqenit të Ohrit (b,c). Fig. 1.5. Harta e temperaturës në thellësinë 3 000 m. e Shqipërisë. Fig. 1.6. Profili gjeologo-gjeofizik Albanid-1: Falco në detin Adriatik-Durrës-Tiranë-Peshkopi. [Të dhënat e gravitacionit për detin Adriatik sipas Richetti, 1980]. 1. Pliocen (N2), 2- Miocen i poshtëm (N1)-flishi i paleogjenit (Pg3); 3- Gëlqerorë mesozoikë (Mz); 4- Shkëmbinj ultrabazikë; 5- Kripëra; 6- Bazamenti kristalin; 7- Kore bazaltike; 8- Kufiri MOHO; 9- Thyerje e thellë; 10- Dendësia, g/cm3; 11Temperatura, oC; 12- Pus i thellë; GB- Anomalia Bouguer; T- Anomalia e fushës totale magnetike; q-Dendësia e fluksit 7
  • 8. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ të nxehtësisë. b. Profili gjeotermal Ardenicë. Fig. 1.7. Profilet gjeotermale Divjakë (a), Kalcat (b). Fig. 1.8. Harta e zonave gjeotermale në Shqipëri. Fig. 1.9. Burimet dhe puset gjeotermale kryesorë në Shqipëri Fig. 1.10. Pamje foto-satelitore e Shqipërisë me burimet dhe puset gjeotermale kryesorë 1. Peshkopi. 2. Pusi Ishmi 1/b; 3. Pusi Kozani-8; 4. Llixhat Elbasan, 5. Pusi Galigati-2; 6- Holtë; 7- Pusi Semani-3; 8- Pusi Ardenica-12; 9- Pusi Bubullima-5; 10- Burimet Bënjë- lumi Lëngarica-Përmet; 11- Burimi avullit Postenan-Leskovik; 12Burimet Sarandaporo-Leksovik; 13- Burimet Kavasila- Greqi. Fig. 1.11. Harta hidrogjeologjike dhe burimet gjeotermalë Mamurras, Burizan, Shupal dhe puset gjeotermalë Ishmi 1/b dhe Kozani 8, (sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla 1:200.000). Fig. 1.12. Harta topografike e zonës së puseve të thellë gjeotermalë Kozani-8, Kozani- 2 dhe Kozani- 3. Fig. 1.13. Pamje satelitore (3D) e zonës Kozani. Fig. 1.14-a. Pamje satelitore (2D) e zonës pusit gjeotermal Ishëm 1/b, Bilaj, Fushë Krujë. Fig. 1.15. Harta hidrogjeologjike dhe pozicioni i burimeve gjeotermalë Llixhat Elbasan – Hydrat, Holtë dhe pusi gjeotermal Galigati 2. (sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla 1:200.000). Fig. 1.16. Harta e Zonës Gjeotermale Kruja, (Pjesa veriore). Fig. 1.17-a. Skemë topografike, zona e burimeve gjeotermalë Llixha Elbasan. (Avgustinsky V.L. 1957). 1. Olistolit gëlqeror; 2- Argjila; 3- konglomerate; 4- Shkëmbinj të kaolinitizuar; 5. Burim termal. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermalë, Llixha Elbasan. c. Harta gjeologjike e Rajonit të Llixhave, Elbasan dhe përhapja e potencialit të fushës elektrike natyrale (Leka P. etj, 2006). 8
  • 9. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj d. Prerjet reale të polarizimit të provokuar dhe rezistencës elektrike specifike, Llixhat e Elbasanit (Kasapi S., 2008, 2009). Fig. 1.18.a. Harta topografike dhe pozicioni i burimeve gjeotermalë Llixhat Elbasan – Hydrat. Fig. 1.8.b. Pamje satelitore (3D) e zonës Llixhat e Elbasanit Hydrat. Fig. 1.19. Pamje satelitore (3D) e zonës Llixhat e Elbasanit Holtë. Fig. 1.20. Harta topografike e zonës së burimit në Holtë – pusit Galigati-2, Gramsh. Fig. 1.21. Pamje satelitore e zonës së burimit në Holtë – pusi Galigati-2, Gramsh. Fig. 1.22. Harta topografike e zonës së burimit në Shupal, Tiranë. Fig. 1.23. Pamje satelitore e zonës së burimit në Shupal, Tiranë. Fig. 1.24. Harta topografike e zonës së burimeve në Mamurras Fig. 1.25. Harta tektonike e zonës së burimeve gjeotermalë Bënjë-Postenan- Sarandaporo. [Harta Tektonike e Shqipërisë, Shkalla 1:200 000, 1985]. 1. Depozitime kuaternare (Q1 - Q3); 2- Depozitime flishore oligocenike, tektonogjeneza e burdigalian-tortonianit; 3Depozitime flishore oligocenike, tektonogjeneza e mbarimit të oligocenit të mesëm; 4Gëlqerorë neritikë eocenike; 5Depozitime flishore, tekonogjeneza e eocenit të vonshëm; 6Gëlqerorë të kretakut të poshtëm, tektonogjeneza e kretakut të vonshëm; 7- Depozitime karbonatike të pa padiferencuara të triasikut të sipëm-jurasikut të poshtëm, tektonogjeneza e jurasikut të vonshëm; 8- Serpentinite; 9- kufi tektonik mbihipës; 10- Aks sinklinali; 11- Aks antiklinali; 12- Burim ujërash termale; 13- Burim avulli. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermalë tek Ura e Katiut në Bënjë të Përmetit. Fig. 1.26. Harta topografike e zonës së burimeve gjeotermalë 9
  • 10. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Bënjë, Lumi Lëngaricës (Ura e Katiut, Përmet). Fig.1.27. Harta topografie e zonës së burimit të avullit në Postenan (Leskovik). Fig. 1.28. Harta topografike e zonës së burimit gjeotermal Sarandaporo (Leskovik). Fig. 1.29. Pamje satelitore e zonës së burimeve termalë të Bënjës, Postenan, Sarandaporo. Fig. 1.30.a. Harta gjeologjike e zonës gjeotermale Peshkopia. [Sipas Harta Tektonike e Shqipërisë, Shkalla 1:200 000, 1985]. 1. Sedimente terrigjene të metamorfizuar, me ndërthurje vullkanogjenësh, të moshës ordovician-devonian; 2Depozitime evaporitike triasike; 3Formacione të tektonogjenezës të jurasikut të vonshëm: karbonate (T1 dhe T2J) dhe konglomerate të serisë verukano (P-T1); 4- Formacioni efuziv-sedimentar (T1-2); 5- Flishi i hershëm (J1-Cr2cen); 6Formacioni flishor i eocenit të sipërm-oligocenit të poshtëm (Pg23-Pg31); 7- Ranorë-konglometate-mergele të pliocenit të vonshëm-kuaternarit (N2-Q1-3); 8- Burime termale; 9- Kufiri i diapirit evaporitik. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermalë në përroin e Peshkopi. Banjës në Fig. 1.31. Harta topografike e zonës së burimeve gjeotermalë të Peshkopisë, Fig. 1.32. Pamje satelitore 2D dhe 3D e zonës së burimeve gjeotermalë Peshkopi. Fig. 1.33. Harta e zonës gjeotermale Ardenica. Dalje e ujit të nxehtë; 2- Kufi moshor gjeologjik; 3- Kufi sizmik; 4. Tektonikë shkëputëse; 5- Sipërfaqja e shplarjes; 6- Molasa neogjenike (N13-N2); 7- Mergel e burdigalianit (N1b) – Flishoid i akuitanianit (N1a); 8- Flish oligocenik (Pg3); 9- Gëlqerorë kretakë- eocenikë (Cr2-Pg12). Fig. 1.34. Harta hidrogjeologjike dhe pozicioni i puseve të thellë gjeotermalë Se-1. Se-3, Ar-3, Ar-12, Bu-5, Ve-2 (sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla1:200.000). Fig. 1.35. Pamje satelitore e zonës së puseve gjeotermalë në zonën e Myzeqesë. 10
  • 11. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.36. Pamje satelitore e zonës së pusit Semani-1 dhe Semani-3, i cili aktualisht ndodhet nën ujërat e detit Adriatik. Fig. 1.37. Harta topografike e zonës së burimeve në Kapaj, Mallakastër. Fig. 1.38. Fotografi e zonës së burimeve 1 dhe 2 në Kapaj, Mallakastër. Fig. 1.39. Profil gjeologjik i zonës Kapaj, Mallakastër. Fig. 2.1. Fushat e përdorimit të energjisë gjeotermale. Fig. 2.2. Skema e shfrytëzimit integral dhe kaskadë e energjisë gjeotermale (Popovska Vasilevska S., 2009). Fig. 2.3.a. Fusha e përdorimit të energjisë gjeotermale në varësi të temperaturës. Fig. 2.3.b. Skema e shfrytëzimit integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale në pjesën veriore të zonës gjeotermale Kruja. Fig. 2.4. Kurba e vazhdueshmerisë vjetore të ngarkesës elektrike pa ngrohje dhe me ngrohjen, për vitin 1999 (Energjia elektrike totale e furnizuar 5775 GWh), (Agjencia Kombëtare e Energjisë). Fig. 2.5. Skema e sistemit ngrohës: Pus – Këmbyes vertikal nxehtësie – Pompë nxehtësie gjeotermale (a), bateri pusesh për këmbyesit vertikal të nxehtësisë (b), këmbyes horizontal nxehtësie i thjeshte (c), Sistemi me qark të hapur Pus- Pompë nxehtësie gjeotermale (d) për ngrohjen e banesave dhe të serave. Fig. 2.6. Skema e Lindal-it e përdorimit të energjisë gjeotermale në varësi të temperaturës së fluidit që japin burimet ose puset gjeotermale. Fig. 2.7. a. Kapacitetet e instaluar gjeneruese të energjisë elektrike nga burimet gjeotermalë. 11
  • 12. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.7. b. Energjia elektrike e prodhuar në Evropë (2004) prej burimeve gjeotermalë (GWh/vit). Fig. 2.8. Kapaciteti vjetor botëror i përdorimit të energjisë gjeotermale (Geothermal Development Expand Gllobally. 5.13.09. Tim Stepture, Analyst, Emerging Energy Research). Fig. 2.9. Fuqia e instaluar sipas sektorëve të përdorimit. Fig. 2.10. Energjia gjeotermale e përdorur sipas sektorëve. Fig. 2.11. Skema e propozuar për sistemin gjeotermal ―Toplic‖ në Dorian, Maqedoni. (Popovski K., dhe Micevski E., 2009). Fig. 2.12. Pamje e një vaske për banja termale dhe masazh. Fig. 2.13. Pamje e vaskave për banja termale me baltë. Fig. 2.14. Skema e përgjithshme e një SPA në Kaliforni (J.W.Lund 2005). Fig. 2.15. Skema e përgjithshme e një llixhe që ofron instalime banjash private, gjysmë private dhe publike (J.W.Lund 2005). Foto. 2.16. Sera të kultivimit të domateve në SHBA. Fig. 2.17. Konstruksione të ndryshme serash dhe fusha e kultivimit te asparagus. Fig. 2.18. Sisteme ngrohëse gjeotermale të serave. Fig. 2.19. Pamje e spirulinës dhe tabletave farmaceutike të prodhuara. Fig. 2.20. Foto satelitore: Qyteti Nigrita dhe kompleksi i serave, Selanik, Greqi. 12
  • 13. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 2.21. Pamje e vaskave të kultivimit të spirulinës, centrifugat për të tharë produktin, pamje e dhomës së tharjes dhe spirulina e prodhuar në kompleksin e Nigritës. Fig. 2.22. Fushat gjeotermale. e përdorimit industrial të energjisë Fig. 2.23. Skema e impiantit të tharjes gjeotermale të perimeve dhe frutave. Fig. 2.24. Çezmat e Kolonave në Karlovy Vary ku mbushen me ujë mineral për të pirë enë të posaçme porcelani. Fig. 2.25. Impiant për prodhim të energjisë elektrike me një shkallë separimi. Fig. 2. 26. Impiant për prodhim të energjisë elektrike me dy shkallë separimi. Fig. 2.27. Skema e përgjithshme e një sistemi binar. Fig. 2. 28. Sistem binar me lidhje në seri të turbinave. Fig.2. 29. Sistem binar me lidhje në paralel të turbinave. Fig.2.30. Fuqia e përftuar nga burimet me temperaturë të ulët deri në të mesëm. Fig. 2.31. Pamje e gjeneratorit ElectraTherm (50 kW). Fig. 2. 32. Skema e teknologjisë Kalina për gjenerimin e energjisë elektrike. Fig. 2.33 Skema e shfrytëzimit të energjisë gjeotermale e pusit Kozani-8 në qendrën gjeotermale të projektuar ShijonElbasan. Fig. 2.34. Skema energjetike e hotel-klinikës të qendrës 13
  • 14. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ gjeotermale të projektuar Shijon- Elbasan (projektoi Ruzhdi Baçova). inxh. Fig. 2.35. Skema e e shfrytëzimit të energjisë gjeotermale të burimeve të Bënjës, Lëngaricë, Përmet. Fig. 3.1. Shpenzimet kumulative për instalimin e sistemit ngrohës dhe konsumi operativ i energjisë (a); Grafikët e diferencës së vlerave të energjisë termale të përftuar ndaj shpenzimeve për instalimin e sistemit dhe energjinë e konsumuar (b); shpenzimet vjetore kumulative për konsumin e energjisë (c); Kosto specifike e ngrohjes Euro/m2 (d). Fig.3.2. Shpenzimet kumulative vjetore për konsumin e energjisë elektrike ose të naftës për ngrohjen e një godine me sistemet e ndryshme (c); Kosto specifike e ngrohjes Euro/m2 (d). Fig. 4.1. Sasitë sezonale të gazrave serë që çlirohen gjatë djegies së qymyrit dhe hidrokarburëve në kaldajat për ngrohjen e disa intitucioneve në Shqipëri. FOTOGRAFI Foto 1.1 Pamje të puseve hidrotermalë Ishmi 1/b (a) dhe Kozani –8 (b). Foto 1.2. Qendrat balneologjike Hotel Park Nosi Llixhat e Elbasanit (a) dhe në Peshkopi (b). Foto 1.3. Pamje të hoteleve në Hydrat-Llixhat e Elbasanit (a) dhe Sarandaporo (Leskovik) (b). Foto 1.4. Burimet termalë në Lumin Sarandaporo, Foto 1.5. Pamje e zonës gjeotermale në lumin Sarandaporo dhe tektonika me të cilën lidhet burimi i avullit në malin e Postenanit (Leskovik). Foto 1.6. Pamje e pusit gjeotermal të braktisur Ardenica-12 dhe pusit Semani –3, që aktualisht ndodhet nën ujërat e detit Adriatik. Foto 1.7. Pamje nga burimet termalë në lumin e Holtës, Gramsh. Foto 2.1. SPA ―Les Bain de Lavey‖ në Zvicër . Foto 4.1. Ndotja e mjedisit nga ujërat termomineralë, Pusi Kozani-8 (a), Llixha Elbasan (b). 14
  • 15. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj PARATHËNIE Energjia ka shtruar përpara shoqërsë njerëzore një nga problemet më madhore: - të gjenden burime energjetike gjithënjë e më të mëdha, që ti përgjigjen nivelit të kërkesave aktuale të ekonomisë dhe jetës sociale, - të zbatohen teknologji të gjenerimit të energjisë që të ruajnë dhe të mos dëmtojnë jetën e ndotin mjedisin, - sistemet energjetike të jenë integruese. Këto zhvillime po realizohen në kushtet e globalizimit në fillimin e shekullit 21 dhe veprimtarisë antiglobalizuese dhe lëvizjes ekologjike. Komuniteti European (EU) ka dhënë direktivën që të shfrytëzohen burimet e energjisë së rinovueshme për të reduktuar varësinë nga lëndët djegëse konvencionale dhe në të njëjtën kohë të bëhet presion pë zgjidhjen e problemeve mjedisore që shkaktohen nga përdorimi i këtye lëndëve. Në Direktivwn 2001/77/EC “Përparimi i elektricitetit nga burimet e rinovueshme”, paraqitet qëllimi që në vitin 2010 të arrihet që 12% e totalit të konsumit shtëpiak të energjisë dhe 22% e elektricitetit të arrihet nga shfrytëzimi i burimeve të rinovueshme”. Duke filluar në prehistori me zjarrin me dru si burim energjetik, njerëzimi shtoj nga shekulli në shekull burimet e energjisë për të përmirësuar jetën. Shekulli 20-të u bë periudha e naftës e gazit, që janë burimi kryesor energjetik i sotëm, e qymyrgurit, e centraleve bërthamorë dhe e sistemeve të pakta energjetike alternative të energjive të rinovueshme. Në vende të ndryshme mbizotërojnë sisteme energjetike kryesisht të vetme. Midis tyre, tipike është Shqipëria, që ka sot një sistem energjetik që mbështetet në burimet hidrike të vendit. Koha vërtetoi se sisteme të tilla nuk sigurojnë sasitë e nevojshme të energjisë që ti përgjigjen kërkesave të ditës dhe zhvillimit të qëndrueshëm të vendit. Kjo bëri që ne ti kthejmë 15
  • 16. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ sytë nga qielli dhe të pyesim: a të do të bjerë shi? A do të kemi drita? Ndër energjitë e rinovueshme renditen ajo e ujit, diellit, erës, biomasave dhe gjeotermale. Energjia gjeotermale, që është nxehtësia e Tokës, u rendit e fundit jo për nga rëndësia, pasi ajo qëndron e dyta pas energjisë së ujit, por sepse hera herës nuk e klasifikojnë në rradhën e energjive të rinovueshmë, por e quajnë “energji e pambarueshme”. Po punohet për energjinë e hidrogjenit, që do të jetë energjia e të ardhmes. Të gjitha këto energji duhen shfrytëzuar, përfshirë edhe ato të lëndëve fosile: naftës, gazit dhe qymyreve. Çështja shtrohet që teknologjitë e përdorura duhet të shmangin në maksimumin teknik të mundshëm të kohës ndotjet dhe gazrat sere ,etj. që çlirohen gjatë djegie së tyre. Në Shqipëri ka mundësi të mëdha edhe për shfrytëzimin e energjive të rinovueshme, si ajo gjeotermale, e diellit, e erës dhe e biomasave. Në kushtet aktuale të ekonomisë së tregut në Shqipë, së bashku me transformimet në manaxhimin e sistemit energjetik ekzistues, ka filluar edhe studimi i energjive të tjera të rinovueshme. Sot ne po paraqesim një platformë si mund dhe duhet të shfrytëzohet energjia gjeotermale në Shqipëri. Le të fillojmë të ngrohim dhe freskojmë banesat tona me këtë energji dhe do të paguajmë katër herë më pak sesa kur i ngrohim me kaloriferë elektrike, ose edhe më shumë kur përdorim kaldajë me naftë ose me gaz. Le të shfrytëzojmë ujërat termalë për të zhvilluar ekoturizmin, që do të përmirësojë jetesën e komunitetit dhe do të hapë vende pune të reja. Le të ngrohim e freskojmë serat për kultivimin e perimeve, luleve dhe algave me këtë energji. Ne do të konsiderojmë se kemi kryer detyrën tonë nëse kjo platformë do të gjëjë zbatim dhe energjia gjeotermale do të zërë vendin që meriton në bilancin energjetik të Shqipërisë, si në vendet e përparuara, midis të cilave edhe ato fqinjë. Alfred Frashëri 16
  • 17. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Hyrje Toka është një planet i nxehtë. Vullkanet, gejzerët dhe burimet e ujërave termalë janë dëshmia më e mirë e këtij fakti. Burimet e nxehtësisë së Tokës janë të brendshme dhe të jashtme. Burimet e brendshme japin një fluks nxehtësie 10-6 kal/cm2.sek. Ndër këto burime bëjnë pjesë bërthama prej urani në qendrën e Tokës, me diametër 5 milje, e cila përfaqëson një reaktor bërthamor natyror, nxehtësia që çlirohet nga zbërthimi i elementëve radioaktivë (uranit, thoriumit dhe izotopit të kaliumit) përbërës të mineraleve në koren dhe mantelin e sipërm të rruzullit të Tokës, nxehtësia e çliruar gjatë procesit të diferencimit gravitacional të lëndës në thellësi të Tokës, gjatë reaksioneve të kalimeve fazore nga reaksionet kimike që zhvillohen në thellësi, si edhe nga fërkimi i shkëmbinjve të kores së Tokës gjatë baticave të litosferës. Burimi i jashtëm është rrezatimi diellor, me fluks nxehtësie 10-2 kal/cm2.sek. Por ndikimi i nxehtësie së rrezatimit diellor është vetëm në disa metra deri dhjetërat e para të metrave nga sipërfaqja e Tokës dhe vetëm në zonat e ngricave të përjetshme në rrethin polar arrijnë deri në qindra metra. Mesatarisht, fluksi i nxehtësisë në kontinente arrin 54,4 mW/m2 dhe sasia e nxehtëisë së shpërndarë 2,8.1012 Wat, ndërsa në total për rruzullin e Tokës 41,0.1012 Wat. Nxehtësia e individualizuar në shkëmbinjtë e Tokës dhe në rezervuarët midis tyre përfaqëson energjinë gjeotermale të shfrytëzueshme nga njerëzimi. Ajo është energji e rinovueshme, miqësore me mjedisin, e cila lidhet me: Shkëmbinjtë e ngrohur nga fluksi i nxehtësisë që vjen nga thellësitë e Tokës Ujërat e nxehtë dhe avulli, që burojnë ose fontanojnë nga geizerët dhe nga puset. Këshilli Europian i Energjisë Gjeotermale, në Deklaratën e Ferrarës, Itali, 29-30 Prill 1999, përcakton se: “Mjedisi ynë na ofron dy burime për të plotësuar nevojat tona, Diellin dhe Tokën, 17
  • 18. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ tërësisht të ndryshëm. Dielli na jep energjinë drejtpërsëdrejti ose tërthorazi: energjinë e erës, të ujit dhe të biomasës. Por Dielli është lozonjar; ai na bën të varur nga koha e ditës dhe e natës, nga moti dhe klima. Toka paraqet vështirësi, por është e sigurt: potenciali i saj është i gjendur në çdo kohë, ai vetëm duhet shfrytëzuar me teknologjinë e përshtatshme.” Sipas temperaturës së fluidëve natyrore (uji ose shëllirave) të burimeve ose të puseve, energjia gjeotermale klasifikohet: 1. E entalpisë së lartë, me fluide me temperaturë mbi 150oC 2. E entalpisë së mesme, me fluidë me temperaturë 80-150 oC 3. E entalpisë së ulët, me fluidë temperaturë nën 80 oC Shfrytëzimi i energjive të rinovueshme është prirja e sotme në vendet e përparuara të botës, për disa arësye: së pari për të plotësuar kërkesat energjetike që nuk plotësohen nga burimet energjetike të lëndëve djegëse dhe së dyti, janë energji miqësore për mjedisin. Gjatë shfrytëzimit të energjive të rinovueshme nuk çlirohen gazra që krijojnë efektin serë dhe nuk kanë impakte negative të mëdha mbi mjedisin, madje shpesh herë ndikojnë për përmirësimin e ekosistemeve. Prandaj është e kuptueshme që zhvillimet energjetike bashkohore karakterizohen sot, në shtetet e përparuara të Komunitetit Evropian, në SH.B.A, në Japoni etj., nga shfrytëzimi gjithnjë e më shumë e energjive të rinovueshme si e ujit, e Diellit, e erës, gjeotermale dhe e biomasës. Shfrytëzimi i drejtpërdrejtë i energjisë gjeotermale zë një vend të rëndësishëm në bilancin energjetik pas energjisë hidrike. Në nivel botëror, në vitin 2005 kapaciteti i instaluar dhe energjia gjeotermale e shfrytëzuar drejtpërdrejtë 27,825 MWt dhe energjia e përdorur është 261,418 TJ/vit (Lund J. W. 2005). Në Rezolucionin e Reykiavik-ut, të datës 17 nëntor 1998, në kuadrin e Programit të Pestë për kërkim e Zhvillim të Komunitetit Evropian, midis të tjerave thuhet: “Ne dëshirojmë të theksojmë se duhet të realizohet qëllimi për dyfishimin e kontributit të energjive të rinovueshme në dhjetë vitet e ardhshme, duke kërkuar impaktin e plotë të energjisë gjeotermale, si për prodhimin e energjisë elektrike ashtu edhe për ngrohje.... Burimet gjeotermalë mund të përbëjnë një 18
  • 19. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj kontribut të rëndësishëm për të reduktuar varësinë nga importi i lëndëve djegëse, si edhe ngarkesën e mjedisit në disa vende të Evropës.....” Për të ndërmarrë shfrytëzimin modern, kompleks e kaskadë të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në Shqipëri ishte e domosdoshme hartimi i një platforme afat shkurtër – afat gjatë, bazuar në përparësitë energjetike të vendit, e cila u realizua në projektin ―Platformë për shfrytëzimin integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në kuadrin e bilancit energjetik të Shqipërisë”, në kuadrin e Programit Kombëtar për Kërkim e Zhvillim, Uji dhe Energjia (2007-2009). Në këtë platformë, nëpërmet skenarëve të ndryshëm propozohet të realizohet me efektivitet të lartë shfrytëzimi kompleks dhe kaskadë i energjisë gjeotermale në kushtet e vendit tonë, për të patur jo vetëm efektivitet ekonomik të lartë, por edhe të hapen biznese të reja, të sigurohen vende të reja pune për komunitetin, të jepet ndihmesë në zhvillimin e turizmi ekologjik, si edhe të mbrohet mjedisi. Kjo platformë mbështetet në studimet e gjeotermisë në Shqipëri dhe energjisë së saj miqësore me mjedisin, në kuadrin e Shkencave të Tokës, të cilat janë rezultat i një pune intensive mbi 21 vjeçare. Në kornizën e Shkencave të Tokës, arritjet më të mira të kësaj pune kërkimore shkencore janë botuar në ―Atlasin e burimeve te energjisë gjeotermale në Shqipëri‖ (2004) nga Fakulteti i Gjeologjisë dhe i Minierave në kuadrin e Programit Kombëtar për Kërkim e Zhvillim të drejtuar nga Akademia e Shkencave, në kapitujt mbi Shqipërinë në ―Geothermal Atlas of Europe‖ (1992) dhe ―Atlas of Geothermal Resources in Europe‖ (1997) botuar nga Komisioni Europian, si edhe janë në dhjetëra studime dhe artikuj të referuar dhe botuar në vend dhe në forume prestigjioze ndërkombëtare jashtë vendit (1992-2009), lista e plotë e të cilave jepet në fund të këtij libri. Autorët falënderojnë grupin e redaktimit shkencor Prof. Dr. Andonaq Lodo, Prof. Dr. Angjelin Shtjefni, Prof. Dr. Bashkim Çela (Bashkëdrejtues i Projektit), Prof. Dr. Niko Pano, Dr. Inxh. Ramadan Alushaj, Akad. Prof. Dr. Salvatore Bushati, 19
  • 20. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Prof. Dr. Spiro Thodhorjani, me të cilët bashkërisht punuam në realizimin e projektit. Ne u shprehim falënderimet më të mira recenzentëve Prof. Dr. Rushan Liço, Prof. Dr. Riza Aleti, Dr. Inxh. Rexhep Karapici, Prof. As. Dr. Flamur Bidaj si edhe Departamentit të Burimeve të Energjisë në Fakultetin e Gjeologjisë dhe të Minierave dhe Departamentit të Energjetikës në Fakultetin e Inxhninierisë Mekanike për vlerësimin dhe vërejtjet e sugjerimet e bëra, të cilat ndihmuan të përmirësohet studimi. Ata ndjejnë të nevojshme tu shprehin falenderimet e tyre më të mira bashkautorëve të studimeve gjeotermale në vite, Muhamet Doracaj, Rushan Liço, Fiqiri Bakalli, Nazif Kapedani, Burhan Çanga, Hilmi Halimi, Edlir Vokopola, Enkeleida Jareci, Salvatore Bushati, Niko Pano, Hajri Haska, informaticienëve Gudar Beqiraj dhe Neki Frashëri, Inxh. Gjeof. Spartak Kasapi. Në mënyrë të veçantë, falenderojmë ekipin e gjeotermisë së Institutit Gjeofizik të Pragës Dr. Vladimir Çermak, Jan Safanda, Milan Kresl, Lenka Kuçerova e Peter Stulc. Me mirënjohje falenderojnë edhe gjeotermistët më në zë të kohës, për konsulitimet dhe vlerësimet e rezultateve të studimeve, Prof. J.W. Lund (Insituti i Energjisë, Oregon, USA), Prof. Dr. Hurtig E. (Instituti Qëndror i Fizikës së Tokës, Potdam, Gjermani), Prof. Dr. K. Popovksi (Universiteti St. Kliment Ohridski, Bitota, Maqedoni), Prof. F. Mongelli dhe Prof. G. Zito (Universiteti i Barit, Itali), Prof. M. Fytikas (Universiteti i Selanikut, Greqi), Prof. P. Valldimarsonn (Universiteti i Islandës). Ne u jemi mirënjohës institucioneve të shtetit shqiptar Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës - Programit Kombëtar për Kërkim e Zhvillim, Fakultetit të Gjeologjisë dhe të Minierave dhe Fakultetit të Inxhinierisë Mekanike, Universiteti Politeknik të Tiranës, Akademisë së Shkencave, ish Komitetit të Shkencave, Zyrës GEF SGP të UNDP për mundësimin e kërkimit shkencor në fushën e energjisë gjeotermale. Falenderojmë Komisionin Gjeotermal Europian për përfshirjen e studimeve shqiptare të gjeotermisë së Atlaset e Evropës, si edhe Institutin Gjeofizik të Akademisë së Shkencave, Pragë, për bashkëpunimin e frytshëm shkencor në fushën e studimeve gjeotermale. 20
  • 21. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Kreu 1 BURIMET E ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI 1.1. Nxehtësia e shtresave të Tokës në strukturat gjeologjike në Shqipëri Regjimi gjeotermal i Albanideve, që përfaqësojnë bashkësinë e strukturave gjeologjike të cilat shtrihen në territorin e Republikës së Shqipërisë, kushtëzohet nga dendësia e fluksit të nxehtësisë, gradienti gjeotermal dhe shpërndarja e fushës së temperaturave në thellësi të ndryshme, në lidhje të ngushtë me litologjinë dhe me tektonikën e strukturave gjeologjike, si edhe me hidrodinamikën e ujërave nëntokësore. Ky regjim kushtëzon edhe burimet dhe rezervat e energjisë gjeotermale. 1.1.1. Dendësia e fluksit të nxehtësisë Parametri kryesor që kushtëzon rezervat e energjisë gjeotermale është dendësia e fluksit të nxehtësisë, shpërndarja e të cilës në Shqipëri është e ndryshme në krahinat e saj (Fig. 1.1). Në qendrën e Ultësirës Perëndimore, ku shtrihet Baseni Sedimentar Shqiptar, dendësia e fluksit të nxehtësisë është rreth 41.3 mW/m2. Izoterma 30 mW/m2 mbetet e hapur drejt shelfit shqiptar të detit Adriatik. Krahina malore jugore deri veri-lindore, ku shtrihet brezi i 21
  • 22. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ shkëmbinjve magmatikë, karakterizohet nga dendësi më e lartë e fluksit të nxehtësisë, që luhatet nga 40 mW/m2 në Rehovë të Korçës, 48.3 mW/m2 në Bulqizë dhe deri në 61.8 mW/m2 në fshatin Keçël të Kukësit. Edhe në masivin ultrabazik të Tropojës, dendësia e fluksit arrin 47.2 mW/m2. Deri në 47 mW/m2 arrin dendësia e fluksit të nxehtësisë edhe në Mirditën Qendrore. Izotermat me vlera 35;40;45 mW/m2 përvijojnë mirë brezin ofiolitik. Izotermat me vlera 45mW/m2 në verilindje dhe me vlerë 40 mW/m2 në juglindje mbeten të hapura në drejtim të vazhdimit të brezit ofiolitik në Kosovë dhe në Greqi, përkatësisht. Vlerat më të larta të dendësisë së fluksit të nxehtësisë në këto krahina, në krahasim me Ultësirën perëndimore dhe krahinat jug-perëndimore, shpjegohen me cektimin e tavanit të bazamentit kristalin, ku shtrihen shkëmbinj granitoidë që gjenerojnë më shumë nxehtësi, si rrjedhojë e zbërthimit të elementeve radioaktivë (Fig. 1.6.a). Në këtë brez janë fiksuar disa vatra me vlera të larta të dendësisë së fluksit të nxehtësisë. Këto anomali të fluksit të lartë lidhen me transmetimin intensiv të nxehtësisë nëpër thyerjet e thella tërthore, dhe veçanërisht në nyjet e ndërprerjes së tyre me thyerjet e thella gjatësore. Këto thyerje kushtëzojnë edhe burimet e energjisë gjeotermale. Në zonën e Dumresë dhe në zonën e Xarës në Sarandë, ku ndodhen diapirët kriporë, dendësia e fluksit të nxehtësisë ka, përkatësisht, vlera 37 mW/m2 dhe 27 mW/m2. Në Alpet Shqiptare, dendësia e fluksit të nxehtësisë është shumë e vogël. Ajo ka vlera që arrijnë deri në 10 mW/m2, çka shpjegohet me thellësinë e madhe, 50-60 km, të Kufirit MOHO, si edhe me prerjen e trashë karbonatike, e cila gjeneron shumë pak nxehtësi, në mungesë të përmbajtjes së elementeve radioaktive. Burimi më i cekët i energjisë gjeotermale është nxehtësia e truallit dhe e shkëmbinjve rrënjësorë që shtrihen nën ta deri në thellësinë rreth 100-150 m. Fluksi i nxehtësisë në këto thellësi përfaqëson burim të energjisë gjeotermale, e cila mund të shfrytëzohet me efektivitet të lartë ekonomik me anën e sistemit të pompave të nxehtësisë gjeotermale për ngrohjen dhe freskimin e godinave, të serave dhe pishinave. 22
  • 23. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Ujërat e liqeneve, si edhe i detit (me temperaturë 12-13 oC edhe në dimër), të ngrohur nga nxehtësia e Tokës dhe rrezatimi diellor janë burim tjetër i energjisë gjeotermale. Burim i energjisë gjeotermale është edhe nxehtësia e shtresave të thella të tokës disa mijëra metra, aq sa janë edhe puset e thellë të shpuar në vend. Nxehtësia nga shkëmbinjtë e këtyre shtresave nxirret me këmbyes vertikalë nxehtësie të futur në puset e thellë. 1.1.2. Gradienti gjeotermal Gradienti gjeotermal në Shqipëri kushtëzohet nga dendësia e fluksit të nxehtësisë në rajon dhe nga përcjellshmëria termike e shkëmbinjve që ndërtojnë strukturat gjeologjike. Kësisoj, fusha e gradientit gjeotermal është përhapur në varësi të ndërtimit gjeologjik të krahinave dhe nga situacioni litologostrukturor lokal (Viz. 1.2). Në territorin jug-perëndimor dhe perëndimor të vendit, gradienti gjeotermal, mesatarisht, ka madhësi rreth 15 mK/m. Izolinja me vlerën e gradientit 15 mK/m ka përvijëzim pothuajse të ngjashëm me kufirin e Ultësirës Perëndimore dhe mbetet e hapur në drejtim të veriperëndimit, drejt shelfit të detit Adriatik. Ky gradient i vogël shpjegohet me trashësinë shumë të madhe, mbi 12 000 m, të depozitimeve të Basenit Sedimentar Shqiptar. Vlera më e madhe e gradientit gjeotermal vrojtohet në pjesën argjilore të suitës Helmësi të pliocenit në qendrën e Ultësirës Pranadriatike në Myzeqe, ku gradienti arrin në 21.3 mK/m (Fig. 1.6.b dhe 1.7.a). Krahinat malore jugore deri veri-lindore, ku shtrihet brezi i shkëmbinjve magmatikë, karakterizohen nga gradientë gjeotermale, që luhaten në kufij të gjerë, nga (2 - 23.5) mk/m. Gradientët e vegjël shpjegohen me qarkullimin intensiv të ujërave nëntokësorë, veçanërisht në masivët ultrabazikë, çka vërtetohet me temperaturat e ulëta, në nivelin 7.0°C deri në thellësi rreth 200 m. Duke analizuar në tërësi hartën e 23
  • 24. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ gradientit mesatar për këtë brez, vihet re rritje e gradientit drejt lindjes. Kjo rritje është e madhe, veçanërisht, drejt verilindjes në rajonin e Kukësit dhe juglindjes, në rajonin e Korçës. Gradienti më i madh (23.5 mK/m) është regjistruar në zonën e Kukësit dhe Tropojës. Alpet Shqiptare, rajoni i Gjirokastrës dhe jug-lindja e Sarandës përfaqësojnë zona me gradientë të vegjël, me madhësi nga 5 mK/m deri në zero ose madje negativë, si pasojë e ndikimit të fuqishëm të lëvizjes intensive të ujërave të ftohta sipërfaqësore deri në thellësitë e mëdha, 1000-2000 m, në prerjet gëlqerore në strukturat që kanë bërthama të zhveshura në sipërfaqen e tokës ose që shtrihen në thellësi të vogël. Kjo dukuri është fiksuar në strukturën e Kalcatit (Fig. 1.6.b), Erindit dhe Nokovës. Kështu ndodh edhe në prerjet gëlqerore të Alpeve Shqiptare, ku deri në thellësinë 500 m sa është regjistruar temperatura, gradienti gjeotermal ka madhësi pothuajse zero mK/m. Krahina malore qendrore Fushë-Krujë – Tiranë - Elbasan – Gramsh karakterizohet nga gradienti gjeotermal relativisht i vogël, i nivelit rreth 10 mk/m, që ka mundësi të kushtëzohet me praninë e diapireve kripore. Gradienti gjeotermal ka madhësi rreth 12.5 mK·m-1 në pjesën veriore të zonës Kruja, në Velipojë. E kundërta ndodh në sektorin jugor, në zonën Përmet-Leskovik, ku gradienti rritet deri në 20 mK/m. Kjo rritje lidhet me ndikimin e fluksit gjeotermal të rritur në jugun e brezit ofiolitik. Gradienti gjeotermal kushtëzohet nga tektonika dhe litologjia e prerjes gjeologjike të rajonit. Vlera më të larta të gradientit gjeotermal janë fiksuar në strukturat antiklinale molasike, si në Divjakë (Fig. 1.7.a). Në vargjet antiklinale me bërthama gëlqerore ku ka qarkullim të ujërave nëntokësore, gradientët gjeotermalë kanë vlerë më të vogël në krahasim me pjesën e prerjes flishoidale. Gradienti gjeotermal zvogëlohet mesatarisht në masën 10-20%, madje edhe më shumë, deri në 24%, siç është rasti i strukturës së Ballshit, ku gradienti në thellësinë 700-800m karshi prerjes flishore të oligocenit ka vlerë 13.5 mK/m, kurse më thellë, në prerjen gëlqerore të jurasikut deri në eocen, gradienti zvogëlohet deri në 11.5 mK/m. Gradienti merr vlera të vogla, 7-10 mK/m, në brezat e thellë sinklinalë të 24
  • 25. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj zonës Jonike dhe zonës Kruja, që kryesisht përfaqësojnë luginat midis maleve. Litologjia e prerjes gjeologjike kushtëzon ecurinë lokale të gradientit gjeotermal. Kjo lidhet me faktin se shkëmbinjtë me përbërje të ndryshme litologjike kanë përcjellshmëri termike të ndryshme. Gradient gjeotermal është mbi dy herë më i madh në prerjet gjeologjike argjilore e suitës Helmësi në krahasim me pjesën konglomeratike të prerjes. Në madhësinë e gradientit gjeotermal ndikon edhe shfaqja e trysnive të larta anomale. Duke filluar nga zona kalimtare deri në thellësinë e shfaqjes së trysnive të larta anomale, ekzistojnë anomali termike lokale të qarta. Temperatura rritet me hop në masën (5-10) °C [Hoxha Xh. 1984, Liço R. etj., 1998]. Në këto raste, në puse takohen shtresa me ujë të nxehtë, që mund të shfrytëzohen, si në Seman, në Divjakë etj. Në krahinat perëndimore dhe jug-perëndimore të Shqipërisë gradienti gjeotermal ka vlerë të ngjashme edhe me strukturat e Dinarideve, të cilat gjithashtu, karakterizohen nga gradient relativisht i vogël, mesatarisht 15 mK·m-1 [Ibrahimpasic.J 1983, Milivojeviç G. M. 1993, Ravik D. dhe Rajner D. 1993], dhe me të pjesës veriore të Helenideve, ku gradienti gjeotermal është rreth 12 mK·m-1 [Fytikas M, Kolios N.P.], si edhe me shelfin shqiptar të Adriatikut (18.4 - 19.7 mK/m) [Atlasi Gjeotermal i Europës 1992]. Përputhje e mirë konstatohet edhe me të dhënat gjeotermale të Maqedonisë [Georgievna M. 2003, Micevsky E. 2003]. Në përhapjen e fushës termale ekzistojnë ndikime anësore, të cilat janë të mëdha veçanërisht kur në afërsi me pusin ku regjistrohet temperatura shtrihen struktura karbonatike ku qarkullojnë ujëra nëntokësorë. Kështu, në pusin e thellë Ardenica-18, deri në thellësinë 2500 m, gradienti gjeotermal mesatar ka madhësi 15.4 mK·m-1. Nën nivelin 3000m gradienti zvogëlohet deri në 13.1 mK·m-1; kjo ndodh sepse në lindje të këtij pusi, në të njëjtën thellësi shtrihet struktura karbonatike e Patos-Verbasit (Fig. 1.6.b). Modelimet gjeotermale kanë 25 treguar se në krahinat
  • 26. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ perëndimore të Shqipërisë vlerat e gradientit gjeotermal 1521.3 mK/m ruhen deri në thellësinë 20 km. Më thellë, gradienti zvogëlohet. Ky ndryshim i madhësisë së gradientit gjeotermal përputhet me tavanin e bazamentit kristalik. Ndërsa në krahinat malore, gradienti gjeotermal zvogëlohet më thellë se 12 000 m, me tavanin e evaporiteve triasike (Fig. 1.6.a). 1.1.3. Temperaturat në thellësi të ndryshme Temperatura e shtresave pranë sipërfaqësore, si edhe ecuria e temperaturës me thellësinë, në prerjen e të ashtuquajturit brez i temperaturës konstante, përcaktohen nga pozicioni gjeografik, stina e moti, si edhe kushtet gjeomorfologjike të zonës (pjerrësia e tokës dhe pozicioni i saj ndaj diellit, përbërja litologjike dhe nxehtësia specifike e mbulesës së shkrifët, e shkëmbinjve rrënjësorë nën ta, si edhe nga lagështia e tyre). Sipas studimeve hidrometeorologjike shumë vjeçare rezulton se gjatë stinës së verës, zonat fushore dhe jugperëndimore marrin mesatarisht 140,000 kalori.cm-2 nga rrezatimi diellor, ndërsa në zonat verilindore si në Peshkopi, sasia e nxehtësisë arrin 120,000 kalori.cm-2. Në pjesën pranësipërfaqësore, me rritjen e thellësisë zvogëlohet temperatura. Kjo ulje arrin deri në 9 °C nga thellësia 5 cm në 80 cm [Gjoka L., 1990, Klima e Shqipërisë 1978]. Në prerjen e depozitimeve kuaternare në rajonin fushor të vendit, në brezin e temperaturës konstante në fushën e Tiranës (Rinas), nga sipërfaqja e Tokës e deri në thellësinë 25m, temperatura ndryshon me stinën: më e lartë në verë dhe më e ftohtë në dimër (Fig. 1.3, 1.4.a). Nën këtë thellësi temperatura është konstante, rreth 15.5 °C gjatë të gjithë vitit. Por janë regjistruar ndryshime anësore të temperaturës, deri në masën 0.5oC edhe në largësi 500m, në të njëjtën ditë dhe orë. Kjo lidhet me ndryshimin e përbërjes litologjike të depozitimeve të shkrifta kuaternare. Në rajonet malore verilindore të Shqipërisë, është vrojtuar se brezi i temperaturës konstante vijon deri në thellësinë 50m, siç është rasti në prerjen e shkëmbinjve vullkanogjenë në zonën e Fushë-Arrëzit. Tabloja e fushës termale në sipërfaqe të Tokës, si edhe 26
  • 27. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj gradientët gjeotermalë të vegjël në territorin shqiptar, kanë bërë që në thellësinë 100m temperaturat të jenë mbi 5oC deri rreth 19oC. Temperaturat e rendit nga 16 °C deri në 18.8°C janë regjistruar në Ultësirën Perëndimore dhe në jug-perëndim të Shqipërisë (Fig. 1.3). Sektorët me temperaturë më të lartë, midis 18 °C dhe 19 °C, ndodhen në zonën e Myzeqesë KolonjëDivjakë-Kryevidh, në Vlorë dhe në Sarandë-Delvinë. Duke analizuar hartën e temperaturës në thellësinë 100m, vihet re se temperatura rritet drejt jug-perëndimit dhe perëndimit të vendit. Izotermat kanë në përgjithësi përvijëzim sipas shtrirjes së strukturave dhe të zonave tektonike të Albanideve, me drejtim veriperëndim - juglindje. Bën përjashtim nga kjo ecuri, përvijëzimi i izotermave në zonën e Alpeve Shqiptare. Izotermat me vlerë të temperaturës 16 °C dhe 18 °C, mbeten të hapura drejt veriperëndimit në shelfin e detit Adriatik. Shumë interes paraqet fusha e temperaturës në liqene. Në liqenin e Ohrit temperatura e matur në fundin e verës ka qenë 23.8 °C në thellësi 10 m (Fig. 1.4.b). Temperatura ndryshon, madje me gradient të madh, në drejtim vertikal deri në thellësinë 40 m. Më thellë, praktikisht ajo ruhet konstante, në vlerën 7-8°C. Fusha gjeotermale në thellësi, në krahinat veri-perëndimore, qendrore, perëndimore dhe jug-perëndimore karakterizohet nga vlera relativisht të ulëta të temperaturës, siç është karakteristikë e baseneve të thellë sedimentare. Në thellësinë 500 m, temperaturat rriten deri në 21-25.7°C. Në Ultësirën Perëndimore dhe në zonën jug-perëndimore temperatura arrin deri në 32.9oC në thellësinë 1000m, 54oC në thellësinë 2000m dhe 71.8oC në thellësinë 3000m (Fig.1.5). Në nivele më të thellë, temperatura rritet gradualisht, derisa arrin 105.8 °C në thellësinë 6000m, të matur në strukturën e Ardenicës (Fig. 1.6.b). Krahas ndryshimeve krahinore të temperaturës, ekzistojnë edhe luhatje lokale anësore edhe në largësi 7-8 km. Në Ultësirën Perëndimore, në thellësinë 3000 m janë regjistruar 27
  • 28. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ ndryshime të temperaturës deri në 8-9 °C në largësi të krahasueshme me thellësinë. Ndryshimet më të mëdha anësore të temperaturës për nivelet, deri në 500m, janë fiksuar në rajonet e krahinave malore jugore, qendrore, veri-lindore, duke filluar nga Rehova deri në Tropojë. Ky ndryshim i fundit shkaktohet kryesisht nga lëvizjet e ujërave të ftohtë nëntokësorë. 28
  • 29. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 29
  • 30. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 30
  • 31. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 31
  • 32. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) Fleta 1.4. Termograma e pusit Rinasi-1 (a) dhe ujit të liqenit të Ohrit (b,c). 32
  • 33. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 33
  • 34. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.6-a. Profili gjeologo-gjeofizik Albanid-1: Falco në detin Adriatik-Durrës-Tiranë-Peshkopi. Geological-geophysical profile Albanid-1. [Të dhënat e gravitacionit për detin Adriatik sipas Richetti, 1980]. 1. Pliocen (N2), 2- Miocen i poshtëm (N1)-flishi i paleogjenit (Pg3); 3- Gëlqerorë mesozoikë (Mz); 4- Shkëmbinj ultrabazikë; 5- Kripëra; 6- Bazamenti kristalin; 7- Kore bazaltike; 8- Kufiri MOHO; 9- Thyerje e thellë; 10- Dendësia, g/cm3; 11Temperatura, oC; 12- Pus i thellë; GB- Anomalia Bouguer; T- Anomalia e fushës totale magnetike; q-Dendësia e fluksit të nxehtësisë. 34
  • 35. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 6.b. Profili gjeotermal Ardenicë. Geothermal profile in Ardenca zone. 35
  • 36. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) Fleta 1.7. Profilet gjeotermale Divjakë (a), Kalcat (b). Geothermal profiles Divjaka (a), Kalcat (b). Cr-Pg1-2 – gëlqerorë; Pg3- Flish; N13- Molasa; N2H- Argjila, N2Rr- Konglomerate. 36
  • 37. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 1.2. Ujërat termalë në Shqipëri 1.2.1. Burimet dhe puset e ujërave termalë në Shqipëri Shqipëria ka shumë burime të ujërave termale (Pasqyra 1.1, Fig. 1.8, 1.9, 1.10). Këto burime njihen qysh në lashtësi. Në fshatin Bënjë të Përmetit ka burime termalë në shtratin e lumit të Lëngaricës, të mirënjohura qysh në kohën e Perandorisë Romake dhe vetë fshati emrin e ka marrë nga fjala ―banjë‖ (Fig. 1.12.a dhe b). Burimet termale të Llixhave të Elbasanit, gjithashtu janë të njohura qysh në atë kohë dhe në vitin 1932 atje është ndërtuar një qendër balneologjike moderne për kohën ―Hotel Park‖, që funksionon edhe në ditët tona me të njëjtën teknologji (Fig. 1.17.a dhe b, Foto 1.2.a). Në malin e Postenanit, në veri të Leskovikut, shfaqet burim avulli. Edhe ky burim është shfrytëzuar nga banorët vendas për të bërë banja dhe për të mjekuar sëmundje të ndryshme. Edit‘h Durham, në librin ―The Burden of the Balkans‖, botuar në vitin 1905, shkruan: ―Përgjatë një shkëmbi, jo larg nga fshati, gjendet një burim sulfidrik, .....Burimi vlerësohet shumë për mjekime të reomatizmit…‖. Që nga ajo kohë, burimet unikale të avullit në Shqipëri, mbetën jashtë vëmendjes së specialistëve dhe nuk janë pasqyruar në literaturën gjeologjike. Në verën e vitit 2003, Alfred Frashëri, Neki Frashëri dhe Ilir Mati, vajtën në Postenan dhe kryen vrojtime e fotografime [N. Frashëri, I. Mati, 2003] (Foto 1.5). Për këto burime avulli ka shkrojtur edhe gjeografi Meçaj N. në librin e tij (2003). Janë të mirënjohura burimet termalë të Vromonerit në bregun e lumit Sarandaporo në Leskovik (Foto 1.4, 1.5), të Peshkopisë (Foto 1.2.b ) dhe të Holtës pranë Gramshit (Foto 1.7). Gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar ka fontanuar ujë i nxehtë edhe nga disa puse të thellë të shpuar për kërkimin e naftës e të gazit (Pasqyra 1.2, Viz. 1.8, 1.9, 1.10, Foto 1.1 1.6). Deri sot, ujërat termalë janë shfrytëzuar vetëm për qëllime kurative të sëmundjeve të ndryshme. 37
  • 38. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Në Shqipëri, njihen vetëm burime dhe puse të ujërave termalë të entalpisë së ulët, temperaturat e disa prej tyre janë pothuajse në kufijtë e sipërm të entalpisë së ulët, duke arritur në 60 °C në Llixhat e Elbasanit dhe në pusin Ishmi 1/b, dhe 65.5 °C, në pusin Kozani-8 (Foto 1.1). Nisur nga prania e burimit të avullit në Postenan, duket se janë premisat gjeologjike që të gjenden edhe burime gjeotermalë të entalpisë së mesme, me temperaturë mbi 80 oC. Këto burime e puse që fontanojnë ujëra të nxehtë ndodhen në zonat gjeotermale, të cilat lidhen me tektonikën shkëputëse krahinore dhe me brezat sizmologjikë aktive (Fig. 1.8). Katalogu i burimeve termalë në Shqipëri Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Emri i burimit dhe rajonit Temp . °C Zhejë 1 dhe 2 Shupal Llixha Elbasan Burimet ―Nosi‖ Përroi i Banjës, Hydrait, Elbasan Peshkopi, Përroi i Banjës Ura e Katiut, Lëngaricë, Përmet Vromoneri, Sarandoporo, Leskovik Përroi i Holtës, Gramsh Postenan, Leskovik Kapaj, Mallakastër Treblovë, Vlorë 21-22 29.5 38-60 46-58 43.5 30 26.7 24 Avull 16.917.9 Pasqyra 1.1 Koordinatat Gjeografike Prurja l/sek Gjeresi V 41°35'34" 41°27'3" 41°01'50‘‘41o02‘00‘‘ 41o1‘10" 41o1‘20" 41°42'10" Gjatesi L 19°42'53" 19°55',9 20°04'20"20o04‘30‘‘ 20o05‘15" 20o05‘25" 20°27'15" 40°14'41", 6 40°5'56" 20°26‘5‘‘,2 >160 20°40'30" >10 40°55'46", 8 o10‘32", 40 9 40o32‘30" 20°13'12",6 >10 40o28‘42‘‘ 19o39‘27‘‘ 38 11.7 <10 15 28,6 14 20o23‘14",1 19o48‘42" 12
  • 39. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Katalogu i puseve termale në shqipëri Nr. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 2 3 4 Pusi Kozani 8 Ishmi 1/b Galigati 2 Bubullima 5 Semani 1 Semani 3 Ardenica 3 Ardenica 12 Verbasi 2 Puse të cekët Frakull i cekët K-5 Selenicë i cekët, Vlorë Burizan i cekët Letan Temp. në °C 65.5 60 45-50 48-50 35 67 38 32 29.3 Koordinatat Gjerësi V. 41°06' 41°29.2' 40°57'6‖ 41°19'18‖ 40°47'26‘‘,7 40o 46‘12‖ 40°49'20‖,5 40°41'41‖,3 40oo‘45‘‘,1 Pasqyra 1.2 gjeografike Prurja Gjatësi L. l/sek 20°01'6‖ 10.3 19°40.4' 3.5 20°09'24‖ 0.9 19°40'36‖ 19°23‘39‘‘,6 5 19o22‘24‖ 30 19°35'10‖,7 15-18 '19°35'42‖ 5-18 19o38‘10‘‘,7 1-3 40o38‘0‘‘,36 19o32‘19‘‘,8 35.3 40o33‘18" 19o39‘30" <10 50 41o31‘17‘‘,4 41007‘9‖ 19o42‘40‘‘,2 20o22‘49‖ 5.5 39
  • 40. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 40
  • 41. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.9. Burimet dhe puset gjeotermalë kryesorë në Shqipëri. 41
  • 42. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fleta 1.10. Pamje foto-satelitore e Shqipërisë me burimet dhe puset gjeotermalë kryesorë. 1. Peshkopi. 2. Pusi Ishmi 1/b; 3. Pusi Kozani-8; 4. Llixhat Elbasan, 5. Pusi Galigati-2; 6- Holtë; 7- Pusi Semani-3; 8- Pusi Ardenica-12; 9- Pusi Bubullima-5; 10- Burimet Bënjë- lumi Lëngarica-Përmet; 11Burimi i avullit Postenan-Leskovik; 12- Burimet SarandaporoLeksovik; 13- Burimet Kavasila- Greqi. 42
  • 43. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 1.2.2. Zonat e burimeve gjeotermalë në Shqipëri dhe karakteristikat fiziko-kimike të ujërave termalë në Shqipëri Burimet dhe puset e ujërave termalë në Shqipëri janë të lokalizuar në tri zona gjeotermale (Viz. 1.8): 1. Zona Gjeotermale Kruja 2. Zona Gjeotermale Ardenica 3. Zona Gjeotermale Peshkopia Tri zonat gjeotermale kanë veçori gjeologjike dhe termohidrogjeologjike të ndryshme. Përveç këtyre, ka edhe burime të veçanta në zona të tjera si: në fshatin Kapaj në Mallakastër, në Selenicë dhe Treblovë të Vlorës, si edhe në Krane në lindje të qytetit të Sarandës; por këto janë burime të veçantë dhe ujërat e tyre kanë temperatura relativisht të ulëta dhe prurje të vogla dhe jo të qëndrueshme (Pasqyra 1.1). 1.2.2.1. Zona gjeotermale Kruja Zona gjeotermale Kruja është zona më e madhe, e cila shtrihet rreth 180 kilometra dhe ka një gjerësi 4-5 kilometra (Viz. 1.8). Ajo fillon në bregdetin e Adriatikut, në veri të Kepit të Rodonit, vazhdon me strukturën e Ishmit, të Kozanit në veri të Elbasanit, të Llixhave të Elbasanit, të Holtës, të Bënjës në përroin e Lëngaricës, të avullit në malin e Postenanit në Leskovik dhe të lumit të Sarandaporos në afërsi të kufirit shqiptaro- grek. Tej kufirit, zona Kruja vazhdon më në jug me burimet e Kavasilës në zonën e Konicës në Greqi [Frashëri A. et., 2003, Fytikas M.D. etj. Taktikos S. 1993]. Zona Gjeotermale Kruja përfaqëson një varg strukturash antiklinale, me bërthama karbonatike. Gëlqerorët vazhdojnë me flishin oligocenik. Prerja flishore ka trashësi deri në 5 km. Në disa struktura në veri të zonës, si në atë të Ishmit, drejtpërsëdrejti mbi gëlqerorët e shplarë vendosen transgresivisht molasat e tortonianit. Në struktura të tjera, si 43
  • 44. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ në Kozan, mbi prerjen flishore, transgresivisht shtrihen mergelet e burdigalianit. Formacioni karbonatik përfaqësohet nga gëlqerorë neritikë, gëlqerorë dolomitikë dhe dolomite. Gëlqerorët janë me çarje dhe mikroçarje të shumta dhe të karstëzuar. Antiklinalet janë lineare, me gjatësi deri në 20-30 km. Ato janë asimetrike dhe krahët e tyre perëndimore janë të këputur nga tektonika disjunktive. Ka edhe antiklinale të përmbysur dhe të mbihedhur drejt perëndimit. Vargu i strukturave me ujëra të nxehtë përfaqëson, kryesisht, buzinën perëndimore të zonës tektonike Kruja. Strukturat e buzës perëndimore të zonës Kruja vendosen mbi strukturat e zonës Jonike, nëpërmjet tektonikës mbihipëse krahinore. Tektonikat mbihipëse krahinore të Albanideve, nga thellësi të mëdha, arrijnë e zhvishen në sipërfaqe. Disa prej tyre prekin të gjithë koren sedimentare. E tillë është edhe tektonika më perëndimore e zonës tektonike Kruja. Temperaturat e akuiferit, të vlerësuara sipas përbërjes kimike të ujërave termalë të disa burimeve, me anën e gjeotermometrave Fournier, Truesdell dhe Na+K+Ca jepen në pasqyrën 1.3. Temperatura e akuiferit e vlerësuar sipas gjeotermometrave (në gradë Celsius) Pasqyra 1.3 Gjeotermometr i Fournier Truesdell Na+K+Ca Burimet në Mamurras Burimi 1 Burimi 2 Burimi ―NOSI‖ Llixha Elbasan 254 235 143 214 184 130 44 220 191 132
  • 45. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.11. Harta hidrogjeologjike dhe burimet gjeotermalë Mamurras, Burizan, Shupal dhe puset gjeotermalë Ishmi 1/b dhe Kozani 8 (sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla 1:200.000). 45
  • 46. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Kozani-2 Kozani-3 Kozani-8 Fig. 1.12. Harta topografike e zonës së puseve të thellë gjeotermalë Kozani-8, Kozani- 2 dhe Kozani- 3. 46
  • 47. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Këto rezultate tregojnë se uji vjen nga thellësi të mëdha, ku mjedisi ka temperaturë të lartë, 150-200°C. Uji i nxehtë ngjitet lart, kryesisht, nëpërmjet shkëmbinjve të shkatërruar të zonave tektonike dhe ngop çarjet e kolektorit karbonatik në Ishëm, po ashtu në Kozan, kur krijohet depresion në pus për përvetësim dhe gjatë fontanimit, ose buron si në Llixhat e Elbasanit, në Holtë, Bënjë, Postenan dhe Sarandaporo. Në pasqyrën 1.4 jepet përbërja kimike e ujërave të pjesës veriore të zonës gjeotermale Kruja, nga Galigati në jugë deri në Mamurras në veri. Klasifikimi i burimeve dhe puseve gjeotermalë në Shqipëri, që po paraqitet më poshtë është bërë sipas temperaturës së ujërave termomineralë dhe gjerësisë së gamës së përdorimit të tyre. 1.2.2.1.a. Struktura e Kozanit, Elbasan Struktura e Kozanit shtrihet në luginën shumë të bukur të lumit Kusha ku ndodhet fshati Shijon i Elbasanit. Një pus i thellë, Kozani-8, i shpuar në tetorin e vitit 1990, jep ujë termal me temperaturë të lartë në grykë, 65.5 °C (Viz. 1.8, 1.9, 1.10, 1.11, 1.12, 1.13, 1.16, Foto 1.1). Pusi ndodhet 35 km në juglindje të Tiranës dhe gjendet vetëm 8 km larg Elbasanit, në veri-perëndim të tij. Uji del nga një horizont gëlqerorësh në thellësinë 1816-1837m. Sipas diagramës së rezistencës së dukshme, gëlqerorët janë kompaktë në këtë interval dhe kanë rezistencë elektrike specifike të lartë. Temperatura e ujit është 80°C, kurse trysnia 191 atmosferë në tavanin e gëlqerorëve në fund të pusit, si dhe 12 atmosferë në grykën e tij. Në pasqyrën Nr. 1.4 jepet përbërja kimike e ujit. Mineralizimi i ujit 4.6 g/l. Prurja është e qëndrueshme, 10.3 l/sek. Fuqia e mundshme për tu instaluar është 2070 kW. Faktori i kapacitetit termik 1.93 MWh. Uji i këtij pusi ka të njëjtat cilësi si edhe ujërat e Llixhave të Elbasanit. 47
  • 48. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Përbërja kimike e ujërave të zonës gjeotermale Kruja (Sipas Avgustinskij, etj. 1957 për ujin e burimeve, dhe Laboratori Institutit Gjeologjik të Naftës dhe të Gazit, për ujin e puseve) Pasqyra 1.4 Jonet PH Mineraliz imi Katione Ca2+ Mg2+ Na1+ K1+ (Na1+)+(K1 +) NH41+ Fe2+ Al3+ Mn2+ As Cu2+ Anione Cl1F1Br1J1SO42HCO31CO32HS1S2O32SO32HPO42NO31NO21Mbetje e ngurtë në 180oC H2S (total) H2SiO3 HBO2 CO2 i lirë Njësi a Burimi 6 Zhejë 6.85 5.4414 8 19.3 7-7.5 4.6 6.7 7.1208 6.7 7.2159 g/l g/l g/l g/l g/l 0.3888 0.1664 0.754 0.248 0.640 0.144 0.7940 0.1987 1.1946 0.1784 0.8096 0.1949 1.2137 0.1804 1.3009 0.6178 0.7285 g/l g/l g/l g/l g/l g/l 0.0061 - g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l 2.3458 0.5990 0.5264 0.0947 5.1900 g/l g/l g/l %% g/l Pusi Ishmi 1/b Pusi Kozani 8 0,0475 Burimi Nosi Burimi Sipërm Pusi Galigati 2 7 5.67 0.704 0.1258 0.1205 0.0223 Gjurmë 0.0001 0.0172 Gjurmë 0.0002 Gjurmë Gjurmë Gjurmë Gjurmë 2.3590 0.0009 0.0028 0.0010 107783 0.4264 0.0999 0.0020 0.0001 0.0004 Gjurmë 6.805 2.3579 0.0008 0.0024 0.0011 1.8157 0.04563 0.3265 0.4034 0.4107 0.0276 5.70 0.4043 0.0254 0.1615 0.0431 0.0254 0.1847 9.585 0.00 0.00 2.22 0.677 - 1.426 0,0067 0.00 0,00162 1.1512 0.244 - 48 0.0953 0.0015 Gjurme 0.0004 Gjurmë 6.808 2.201 15.3 4.8 9.4 0.940 1.0004
  • 49. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Rreth 2 km në veri të pusit Kozani-8 është shpuar pusi Kozani-2 dhe pusi Kozani-3 në vitet 1969 dhe 1971 përkatësisht. Puset kanë takuar strukturën gëlqerore të Kozanit dhe janë thelluar në prerjen e saj. Pusi Kozani-2 është në gjendje të rregullt, i konservuar. Ka rrjedhje të vogla uji squfuror. Pusi është e nevojshme të përvetësohet për ta aktivizuar për marrjen e ujit termal. Pusi Kozani-3 është lënë në konservim i mbushur me lëng larës, por gryka e tij është e hapur dhe e mbushur me material inert. Për përvetësimin e tij pusi duhet frezuar dhe rregulluar pajisjet e grykës. Me aktivizimin e Kozani-2 dhe 3, qoftë edhe me parametrat e Kozani-8 të paktën dyfishohen rezervat gjeotermale të strukturës së Kozanit dhe kapaciteti energjetik i saj. 1.2.2.1.b. Struktura e Ishmit, Fushë Krujë Në afërsi të Fushë Krujës ndodhet qendra balneologjike gjeotermale e Bilaj. Uji mineral termal fontanon nga pusi i thellë Ishmi 1/b. Ai ka veti shumë të mira për kurimin e shumë sëmundjeve reumatizmale, gjinekologjike, kardiovaskulare, të lëkurës etj. Kjo qendër është me vlera të mëdha ekoturistike, pasi ndodhet pranë aeroportit Nënë Tereza të Tiranës, bregut të detit Adriatik dhe qytetit të Krujës. Pusi Ishmi -1/b, ndodhet rreth 20 km në veriperëndim të Tiranës (Fig. 1.8, 1.9, 1.10, 1.11, 1.14.a Foto 1.1). Karakteristikat gjeologo-gjeofizike për strukturën dhe pusin Ishmi - 1/b, lidhen me strukturën gjeotermale më veriore të vendit. Pusi është vendosur mbi strukturën antiklinale, në bërthamën e të cilit shtrihen gëlqerorët. Pusi ka përshkruar një prerje karbonatike me trashësi 1016m. Kolektori karbonatik ujëmbajtës është me të çara dhe mikro-çarje, vende-vende i karstëzuar. Shkëmbi është i shkatëruar në zonën e tektonikës disjunktive të krahut perëndimor të strukturës. Prerja karbonatike e Ishmit karakterizohet nga rezistencë elektrike e dukshme relativisht e vogël dhe luhatet në kufijtë 50 deri 200 Ohmm. Kjo është rrjedhojë e vetive të mira kolektorale si dhe e ngopjes së tij me ujë të mineralizuar. Në këtë prerje ndërthuren shtresa gëlqerorësh më kompakte në krahasim me ato më kolektore. Këto ndërshtresa kanë 49
  • 50. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ trashësi 5-10m. Poroziteti efektiv i tyre ka madhësi (5.8-7)x10-3 dhe ata kanë përshkueshmëri 0.05-3.5 mDarci. Gëlqerorët kanë përcjellshmëri hiodraulike 8.6x10-10 deri 8.5x10-8 m/s, si dhe transmetueshmëri 8.6x10-7 deri 8.5x10-5 m2/s. Uji nga pusi del me temperaturë 60°C dhe ka mineralizim 19.3 g/l. Uji termal përmban <1.2 TU tritium (3H) dhe –6.73 %o SMOË të 18O. Mungesa e tritiumit tregon se uji termal është formuar më tepër se shumë shekuj më parë (Mebus A. Geys, 1996). Ai fontanon nga një interval me trashësi prej 5 m, në thellësinë 2200 – 2205 m. Sipas diagramës të rezistencës së dukshme, ky interval përfaqësohet nga gëlqerorë me rezistencë elektrike specifike të vogël, që tregon se ata janë të shkatërruar nga dukuritë tektonike dhe karstike. Sipas regjistrimit të temperaturës në pus para fontanimit të ujit termal, temperatura është 42°C në thellësinë ku shtrihen gëlqerorët. Ky ndryshim midis temperaturës së ujit termal që fontanon në sipërfaqe dhe prerjes së gëlqerorëve në thellësi, tregon se fontanon përzierje uji nga thellësi dhe me temperaturë të ndryshme. Uji i nxehtë rrjedh drejt sipërfaqes nëpër tektonikën shkëputëse të krahut perëndimor të strukturës dhe nëpër çarjet e gelqerorëve rrjedh në pus. Debiti i këtij pusi, 3.5 l/sek, është i qëndrueshëm gjatë një periudhë tridhjetë vjeçare, qysh nga viti 1964, kur uji i nxehtë fontanoi për herë të parë. Në pasqyrën 1.4 jepet përbërja kimike e ujit. Në pusin Ishmi-1/b, fuqia e mundshme për tu instaluar është 644 kW. 1.2.2.1.c. Struktura e Llixhave, Elbasan Në jug të pusit Kozani-8 dhe të qytetit të Elbasanit, në luginën e lumit Tregan, pranë fshatit Shirjan, ndodhen 7 burimet termalë të mirënjohura të Llixhave të Elbasanit dhe të Hydrait (Fig.1.15, 1.16, 1.17, 1.18, foto 1.2.a, 1.3.a). Uji i tyre ka temperaturë dhe debite të larta, 55-60oC dhe prurje të përgjithshme 15 dhe 18 l/sek, përkatësisht (Pasqyra 1.1). Tetë grupe burimesh të ujërave mineralë të nxehtë shtrihen sipas një brezi rreth 500 m të gjatë, në luginën shumë të bukur të lumit Tregan, që fillon në fshatin e Shirjanit dhe shtrihet në jug-lindje të tij deri në fshatin Hydrait, në jug të Elbasanit [Avgustinsky V. L., etj. 1957]. Ky brez ujëmbjatës ka 50
  • 51. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj azimuth shtrirje 320o. Të ndodhura në afërsi të qytetit dhe të rrugës Egnatia, këto burime kanë shërbyer si banja termale qysh në lashtësi dhe quhen Llixhat e Elbasanit. Cilësitë shumë të mira kuruese të ujërave të tyre termalë, aftësitë e tyre për të shplodhur dhe rigjeneruar organizmin e njeriut, i bëjnë ato të vlefshme jo vetëm për të sëmurët por, në rradhë të parë për të pushuar dhe për ripërtritje të njerëzve të shëndetshëm. Të ndodhur në një luginë shumë të bukur e të gjelbëruar, në afërsi të vendeve turistike të tilla si malësia e Gjinarit, dhe me liqenet e Belshit dhe atë të Ohrit, këto burime janë perla të ekoturizmit. Uji i burimeve, ose edhe së bashku me gazin, grifon në kontakt midis konglomerateve dhe formacioneve flishoidë me gëlqerorët eocenikë të olisoliteve, që ndodhen midis flishoideve (Fig. 1.17.a). Në këto grupe ka 20 burime uji dhe grifoni uji termal dhe gazi. Prurja e përgjithshme e tyre është mbi 15 l/sek dhe uji ka temperaturë që luhatet nga (38-60)oC [Avgustinsky V. L., etj. 1957]. Grupi më jugor, ose siç quhet ―grupi i sipërm‖ ndodhet në shpatin e djathtë të lumit, rreth 170 m lart rrjedhës së lumit nga bryli i madh drejt lindjes që bën shtrati i lumit. Ka dy grifone uji termal dhe gazi me prurje të përgjithshme 0.9 l/sek dhe temperaturë (49.5-53)oC. Tek bryli i madh i lumit, nën këmbët e malit të Këcikut, ndodhen grifonet dhe burimet e grupit të parë, me prurje të përgjithëshme 1 l/sek dhe temperaturë (46.2-52.5)oC. Këto burime ndodhen 2-2.5m mbi nivelin e ujit në lumë. Pesë grupet e tjerë ndodhen më në veri të grupit të parë, duke filluar nga një largësi 90 m në veri të tij, deri tek grupi i shtatë më verior, i cili ndodhet në përroin që derdhet në lumin Tregan, në jug-lindje të malit të Kuvendit. Midis këtyre burimeve, më të mëdhenjtë janë burimi ―Nosi‖ me prurje 5.8 l/sek dhe temperaturë 56.1 oC dhe burimi Nr. 6 , që quhet ―burimi i kalit‖, me prurje 3.1 l/sek dhe temperaturë 56 oC. Ujërat termalë të rajonit Elbasan-Tiranë janë të tipit kloromagnezial-natrium-kalcium. Përmbajnë katione Ca++, Mg++, Na+ dhe K+, anione Cl-, SO4--, HCO3- etj., kanë pH=6.7-8 dhe 51
  • 52. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ dendësi 1.001 deri në 1.006 g/cm3. Mineralizimi dhe përbërja kimike e ujit të disa prej burimeve jepet në pasqyrën 1.4 dhe uji i burimit ―Nosi‖ ka formulë [Avgustinskij V.L. 1957]: H2S Pergj . 0.04 M 71 4 Cl 59 SO38 Na 46 Ca 35 Uji termal,sipas analizës spektrale përmban (në g/l): Sn 3.10-5, Li 0,005, Cu 1,4.10-4, Fe 3.10-4, Al 0,0014, Sr 0,0055, Mn <7.10-5 , Be <7.10-6, Ba <7.10-4. Uji termal përmban të lirë: CO2 0,1615 g/l, H2S 0,2992 g/l, H2S total 0,4034 g/l. Uji termal i burimit ―Nosi‖ përmban <1.2 TU tritium (3H) dhe – 7.66 %o SMOW të 18O. Mungesa e tritiumit tregon se edhe ky ujë termal është formuar më tepër se shumë shekuj më parë [Mebus A. Geys, 1996]. Të dy këta ujëra kanë origjinë të njëjtë. Burimet e Llixhave të Elbasanit kanë prurje konstante për periudha të gjata, 15 l/sek për mbi 50 vjet. E stabilizuar është edhe temperatura e ujit. Këto fakte dëshmojnë për regjim termo-hidrodinamik të stabilizuar të rezervuarit. Ujërat termalë që vijnë nga thellësia ftohen duke u përzjerë me ujërat sipërfaqësorë dhe nëntokësorë. Një kilometër e gjysëm në jug-lindje të burimeve të Llixhave ndodhen burimet e Hydrait, ose të Banjës (Fig. 1.8, Foto 1.3.b). Tre burime vendosen në të dy shpatet e lumit të Banjës. Në secilin burim grifon ujë dhe gaz në disa vende pranë njëra tjetrës. Këta tre burime kanë prurje të përgjithshme 28.8 l/sek dhe uji ka temperaturë (46-58)oC. 52
  • 53. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Ko-2 Ko-3 Ko-8 Kozani-8 Fig. 1.13. Pamje satelitore (3D) e zonës Kozani Fig. 1.14-a. Pamje satelitore (2D) e zonës së pusit gjeotermal Ishëm 1/b, Bilaj, Fushë Krujë. 53
  • 54. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.15. Harta hidrogjeologjike dhe pozicioni i burimeve gjeotermalë Llixhat Elbasan – Hydrait, Holtë dhe pusi gjeotermal Galigati 2.(sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla 1:200.000). 54
  • 55. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj 55
  • 56. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) Fig. 1.17-a. Skemë topografike, zona e burimeve gjeotermalë Llixha Elbasan. [Avgustinsky V.L. 1957]. 1. Olistolit gëlqeror; 2- Argjila; 3- Konglomerate; 4- Shkëmbinj të kaolinitizuar; 5. Burim termal. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermalë, Llixha Elbasan. 56
  • 57. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig.1.17.c. Harta gjeologjike e Rajonit të Llixhave, Elbasan dhe përhapja e potencialit të fushës elektrike natyrale [Leka P. etj, 2006]. 57
  • 58. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.17.d. Prerjet reale të polarizimit të provokuar dhe rezistencës elektrike specifike, Llixhat e Elbasanit [Kasapi S. Alikaj P., 2008, Kasapi S. 2009]. 58
  • 59. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Llixhat Hydrat Fig. 1.18.a. Harta topografike dhe pozicioni i burimeve gjeotermalë Llixhat Elbasan – Hydrait. 59
  • 60. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Llixhat Llixhat Hydrait Hydrat Fig. 18.b. Pamje satelitore (3D) e zonës Llixhat e Elbasanit Hydrait. Llixha Elbasan GaligatiGaligati-2 2 Holte Holta Fig. 1.19. Pamje satelitore (3D) e zonës Llixhat e Elbasanit Holtë. 60
  • 61. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Për shfrytëzimin e ujërave termomineralë që burojnë në zonën e Llixhave Elbasan, por jo vetëm atje, është shumë e rëndësishme që uji të kapet në thellësi, ende pa u ftohur nga ujërat sipërfaqësorë dhe të gruntit. Kjo kapje mund të bëhet me puse, dhe ajo siguron një grumbullim më të kontrolluar të ujit me temperaturë më të lartë. Për të realizuar këtë synim, në vitin 2008, u ideua detyra për të kryer vrojtime gjeofizike me metodën e prerjes reale të polarizimit të provokuar, me detyrë që të studiohej mundësia e kapjes së zonës ku qarkullojnë ujërat termomineralë që vijnë nga thellësia. Këto vrojtime të reja (Kasapi S. 2008, 2009) ishin edhe një përpjekje për plotësimin e punimeve elektrometrike të mëparshme (Avxhiu R. 1997, Avxhiu R etj. 1999, Leka P. etj. 2005, Leka P. 2009, Naço P. etj. 2004, 2006). Profili i ri u trasua në jug të profilit ekzitues Pr.112 (rreth 100m në jug të Pr.110); piketa 0 e profilit te ri i korrespondon piketës 190 të rrjetit të vjetër (Fig. 1.17.c). U përdorën skemat ushqyese AB=1000m, AB=800m dhe AB=400m, ndësa MN=20m për të gjithë AB. Me këtë skemë u arrit thellësia e kërkimit deri rreth 120 m. Siç duket në prerjet reale (Fig. 1.17.d), është fiksuar anomalia e PP (ngarkueshmërisë, M3) me minimum të qëndrueshëm për nivele thellësiore të ndryshme, e cila pozicionohet drejtpërsëdrejti në lindje të olistoliteve, në aksin e daljes së ujrave termale. Anomalia e polarizueshmërisë së provokuar (PP) për skemën më të gjatë ka vlera negative. Minimumi mjaft i qartë i PP përputhet edhe me uljen relative të vlerave të rezistencës elektrike specifike të dukshme, edhe pse zona e minimumit i korrespondon një uljeje të relievit, për të gjitha skemat e përdorura. Anomalitë e polarizueshmërisë së provokuar dhe të rezistencës elektrike specifike të dukshme mund të lidhen me praninë e mjediseve gjeotermalë (Kasapi S., Alikaj P. 2008, Kaapi S. 2009): 1- Prani fluidesh dhe, çka është e dukshme, krahas fluideve të ujërave të gruntit, edhe fluide me temperaturë të lartë (rezistencë, PP, PS), 61
  • 62. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2- Zonë poroze e përshkueshme, apo prishje/plan mbihypjeje/bazë transgresioni që lejon rrjedhjen për lart të fluideve (rezistencë, PP), 3- Zonë alterimi/ndryshimi hidrotermal pranësipërfaqësore, por edhe zonë e ndryshuar përgjatë rrugë kalimit të fluideve me temperaturë të ngritur dhe ngopjes me fluide të kësaj zone (rezistence, PP), 4- Përmbajtje kripërash në fluidet (rezistence, PP), 5- Mjedis me temperaturë shumë të ngritur, në gjendje të sjellë ndryshime të dallueshme të parametrave elektrikë të matur në sipërfaqe (rezistencë, PP). Për të ndjekur ecurinë në thellësi të kësaj anomalie dhe për të gjykuar për zonën e filtrimit të ujit termomineral u rekomanduan vrojtime me ―Prerje Reale‖ me skema ushqyese më të gjata, deri AB=2500m, të cilat do të japin nje tabllo më të qartë të pozicionit hapsinor të rrugëve të ardhjes së urave termale deri në thellësinë rreth 300m. Mbi rezultatet e këtyre vrojtimeve që rekomandohen, mund të projektohet pusi, për të kapur zonën e filtrimit të ujërave termomineralë në thellësi. 1.2.2.1.d. Galigati-2 dhe burimet e përroit të Holtës Tablo e ngjashme gjeologjike është edhe në strukturën ku ndodhet pusi Galigati- 2, që vendoset rreth 18 km në juglindje te Elbasanit (Fig. 1.15, 1.20, 1.21). Nga balli i gëlqerorëve në thellësi 2900 m, ka fontanuar 3.2 m3/h ujë me temperaturë (45-50)°C. Në këto thellësi, temperatura e gëlqerorëve e matur para fontanimit të ujit termomineral ka qënë 46.4 °C, që tregon se edhe atje, uji vjen nga thellësitë. Pusi Galigati 2 është i likuiduar, duke u nxjerrë kolona e rrethimit. Më në jug të pusit Galigati 2, rreth 7 km në vijë ajrore në veriveri lindje të qytetit të Gramshit, ndodhen burime termale në Përroin e Holtës, me temperaturë 24 °C (Foto 1.7). Burime shtrihen përgjatë lumit të Holtës, kryesisht në bregun e djathtë të tij pranë daljes së lumit të Holtës nga kanioni. Përgjatë shtratit të lumit brënda kanionit, takohen edhe disa burime të tjera të vogla në një zonë rreth 100-1000m, shumica prej të cilëve janë të lokalizuar në shtratin e lumit dhe vetëm një 62
  • 63. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj është në bregun e tij. Burimet ujore në lumë dallohen nga ngjyrosja e bardhë që ato i japin ujit të lumit. E parë nga lart, mund të vlerësohet një nga perlat e kanioneve shqiptare, ku nga shtrati i lumit të Holtës përshkon mes për mes malin e Tërvollit [Eftimi R., etj., 1997]. Zona ku lokalizohen burimet termalë të Holtës karakterizohet nga një natyrë me vlera turistike ku pranë tij është mali i Tervollit dhe burimet termalë. Masivi malor është përgjithësisht i thepisur me vende shpesh të pakalueshëm që karakterizohen nga shkrepa e maja të shumta. Të tilla janë lartësitë e majës së Kukulit të Kabashit, që arrin deri në 1004 m, shkëmbi i Kalotit 924 m etj. Ujërat mineralë dhe termomineralë janë të lidhura me formacionin karbonatik [Naço P. 2003, etj., Meçaj N.]. Zona e ujërave termomineralë të Tervollit, si vazhdimi më jugor i vargut strukturor Krujë-Dajt-Letan-Valesh ndërtohet nga strukturat karbonatike më juglindore të zonës tektonike. Antiklinali i Tervollit është i mbihipur mbi krahun lindor të antiklinalit të Marakut duke krijuar një enë komunikuese. Burimi i Holtës me ujërat e tij të ngrohta dhe të bollshme si dhe me natyrën piktoreske afron kushte për ngritjen e një kompleksi kuarativo turistik dhe njëkohësisht përbën një pikë komplekse gjeomonumentale natyrore [Naço P., 2003]. 1.2.2.1.e. Shupal, Tiranë Në shpatin e majtë të përroit të Gëlqeres, në perëndim të fshatit Perkolaj në Shupal të Tiranës, ndodhet një burim me ujë të ngrohtë me temperaturë 29,5 oC dhe prurje deri 10 l/s (Fig. 1.22, 1.23). Uji përmban jone SO4, Na+, Cl-, H2S. Burimi lidhet me një tektonikë midis formacionit flishor oligocenik. 1.2.2.1.f. Mamurras Në veri-lindje të qytetit të Mamurrasit ndodhen dy burime me ujë të ngrohtë, me temperaturë 21-22 oC dhe prurje 11,7 l/s. Uji përmban jone të Cl-, Na+, dhe H2S, si edhe është i përzierë 63
  • 64. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ edhe me ujëra meteorite. Burimet ndodhen në shtratin e përroit të Zhejës (Fig. 1.24).. Mineralizimi i ujit është 5.4 g/l, TDS 6.8 g/l, dhe përmban 330 mg/l H2S dhe 0.18 g/l C2O të lirë [Avgustinskij V.L., 1957]. Uji i burimit Nr. 2 përmban 6.4 TU tritium (3H), rrjedhimisht është formuar pas vitit 1963 [Mebus A. Geys, 1996]. 1.2.2.1.g. Burimet e Urës së Katiut, Lëngaricë, Përmet Në pjesën jugore të zonës gjeotermale Kruja ndodhen burimet termalë të Urës së Katiut, në përroin e Lëngaricës, pranë fshatit të mirënjohur të Bënjës, 7 km larg Përmetit (Fig. 1.8, 1.9, 1.10, 1.25, 1.26, 1.29, Foto 1.4, 1.5), burimet e avullit në malin e Postenanit në veri të Leskovikut [Fig. 1.27, Foto 1.5] dhe burimi i ujit në shpatin verior të lumit Sarandaporo në grykën e Vromonerit, në jug të Leskovikut, pranë kufirit shqiptaro-grek [Fig. 1.28, Foto 1.4, 1.5]. Në vazhdim të këtij brezi, në Kavasila të Greqisë, uji termal buron në shpatin e majtë të lumit Sarandaporo. Në Bënjë, ka 8 burime me temperaturë nga 23 deri në 30oC dhe me prurje 8 deri >40 l/sek, secili (Avgustinsky V. L. etj. 1957). Ato lidhen me tektonikën shkëputëse pranëkulmore të vargut të antiklinaleve Bodar-Postenan. Tek ura e Katiut dhe më në lindje zhvishet krahu perëndimor pranëkulmor i strukturës me bërthamë gëlqerore të eocenit, të rrethuar nga mergelet e pakos kalimtare, me trashësi rreth 20m. Gëlqerorët bien në perëndim, me kënd 20o dhe azimut rënie 210-215o. Gëlqerorët janë shumë të karstëzuar, veçanërisht në shpatin e djathtë të lumit, ku takohen disa zgavra e shpella me gjatësi 10-15 m. Gëlqerorët mbulohen nga flishi i krahut perëndimor të antiklinalit. Në një brez rreth 500 m i gjatë, në të dy anët e lumit burojnë ujërat termale: 4 burime në shpatin e djathtë dhe 4 në të majtin. Uji buron në përgjithësi në nivelin e ujit të lumit, nën të ose 1-2.5 më lart tij. Në shpatin e djathtë të lumit Lëngaricë vendosen burimet: Burimi 1: ndodhet 25-30 m nën urë, 20 m larg shtratit të tij. Uji ka temperaturë 26oC. 64
  • 65. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Burimi 2: është 8 m mbi urë dhe buron poshtë nivelit të lumit. Dallohet vetëm nga ngjyra e kaltër e ujit me nuanca të bardha në sipërfaqen e gëlqerorëve, nga çarjet e të cilëve buron uji. Burimi 3: Ndodhet 25 m mbi urë, në nivelin e ujit të lumit, por 15 m larg bregut. Ka tre grifonë të fuqishëm. Uji ka temperaturë 26 oC dhe prurje rreth 8 l/sek. Burimi 4:Ndodhet rreth 150-200 m mbi urë, ku kanioni është me gjërësi 20 m. Ka dy grifonë uji. Kryesori, rreth 15-20 cm i lartë, del 0.5 m mbi nivelin e ujit të lumit, ka prurje 8-9 l/sek dhe uji ka temperaturë 23 oC. Rreth 30 m mbi këtë grifon, ndodhet një i dytë, me prurje 4 l/sek, me të njëjtën temperaturë. Në shpatin e majtë të lumit ndodhen katër burimet e tjera: Burimi 5: ndodhet 300-400 m mbi urë, para se të fillojë kanioni, që është 10-12 m i gjerë dhe 40-50 m i lartë. Disa dalje të fuqishme uji nga çarjet e gëlqerorëve kanë prurje 3040 l/sek dhe temperaturë 30 oC. Burimi 6: ndodhet tek këmba e urës, 0.8-1 m mbi nivelin e lumit dhe 4 m larg tij. Burimi ka prurje 30 l/sek dhe uji ka temperaturë 30 oC. Burimi 7: ndodhet 7 m nën urë, në nivel të ujit të lumit dhe 23 m larg tij. Ka prurje 30-40 l/sek dhe uji ka temperaturë 30 oC. Burimi 8: është burimi më i madh dhe ndodhet 20-25m nën urë, 1-1.5 m mbi nivelin e ujit të lumit dhe 8-10 m larg tij. Ka prurje mbi 40 l/sek dhe uji ka temperaturë 30 oC. Burimet kanë ujë të tipit kloro-natrium-kalcium. Burimet që ndodhen në anën e djathtë të lumit kanë temperaturë më të ulët, 23-26 oC dhe mineralizim 1.3 g/l, ndërsa ata që burojnë në shpatin e majtë të lumit kanë temperaturë më të lartë, 30oC, mineralizim 1.65 g/l dhe nuk kanë gaz sulfidrik. Mesatarisht, ujërat e Bënjës kanë TDS 1.568 g/l, dhe nuk përmbajnë ose përmbajnë shumë pak H2S (burimi Nr. 5 përmban 0.0042 g/l), CO2 të lirë (0.0384 g/l) dhe H2SiO3 65
  • 66. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ (0.0163 g/l). Burimi 8 ka gazra të tretur 33.87 mg/l, të cilën përbëhen nga CO2 57.37%, azoti 34.01% dhe hidrokarbure 8.62%. Në pasqyrën 1.5 jepet përbërja kimike e ujit të dy nga burimet, uji i të cilave ka fomulë [Avgustinskij V.L. 1957]: M 1.3 1.65 Cl 67 75 Na 65 Ca 24 Uji i disa burimeve është i pijshëm dhe me efekte kurativë. Siç duket, uji i këtyre burimeve përmban 7-9 here më pak katione dhe anione sesa uji i burimeve të zonës TiranëElbasan. Në ujë ka sasi të parëndësishme bromi (0.4 mg/l) dhe gjurmë të jodit. Është zbuluar edhe joni i litiumit (3.4 mg/l). Rezultatet e analizave kimike Burimet termalë Ura e Katiut, Lëngaricë, Përmet [Avgustinskij, etj. 1957] Pasqyra 1.5 Jonet PH Mineralizimi Katione Ca2+ Mg2+ Na1+ K1+ (Na1+)+(K1+) NH41+ Fe2+ Al3+ Mn2+ As Cu2+ Anione Cl1F1Br1- Njësia G/l Burimi Lumi i Langaricës 7.4 1.6562 Burimi 5 Burimi 6 7.4 1.6394 7.4 1.6528 0.1273 0.0347 0.3786 0.0019 0.1283 0.0343 0.1273 0.0330 0.3949 0.0004 - 0.4025 0.0004 - 0.69 0.7056 G/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l 0.0004 0.0004 Gjurmë 0.00001 0.00001 g/l g/l g/l 0.7017 0.0007 0.0006 66
  • 67. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj J1SO42HCO31CO32HS1S2O32SO32HPO42NO31NO21Mbetje e ngurtë në 180oC H2S (total) H2SiO3 HBO2 CO2 i lirë g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l Gjurmë 0.1614 0.2098 0.1601 0.2123 0.1551 0.2105 0.0004 Gjurmë 0.0012 1.568 1.5600 1.5640 g/l g/l g/l g/l 0.0163 0.0384 0.0042 0.0141 0.0182 Uji termal,sipas analizës spektrale përmban (në g/l): Sn 1.10-5, Li 0,004, Cu 1.10-5, Fe 0,00015, Al 0,0005, Sr 3.10-4, Mn 1.105 ,Be <2.10-6, Ba <3.10-4. Uji përmban gaz të tretur: CO2 19,43 ml/l, CH4 2,92 ml/l, N2+ 4,71 ml/l. 1.2.2.1.h. Burimi i avullit në Postenan, Leskovik Në malin e Postenanit, në veri të Leskovikut, shfaqen burime avulli [Frashëri A. etj. 2004, Meçaj N. 2003] (Fig. 1.27, Foto 1.5.b). Burimi i avulli ndodhet në pjesën pranëkulmore të krahut lindor të antiklinalit karbonatik të Postenanit. Avulli grifon nga një çarje tektonike me amplitudë të madhe. Në mjedisin e çarjes tektonike me pamje zgavre, temperatura është 47-54oC, në varësi të vendit ku matet, dhe avulli kondenson në bulëza uji. Analizat mungojnë. 1.2.2.1.i. Burimet në Sarandaporo, Leskovik Burimet e ujit në shpatin verior të lumit Sarandaporo ndodhen në grykën e Vromonerit, në jug të Leskovikut, pranë kufirit shqiptaro-grek (Fig.1.25, 1.28, 1.29, Foto 1.4, 1.5). Në vazhdim të këtij brezi, në Kavasila të Greqisë, uji termal buron 67
  • 68. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ në shpatin e majtë të lumit Sarandaporo. Uji termal buron me temperaturë 27.6oC dhe me mineralizim të ulët, si ai i Bënjës. Ky ujë mineral është i pijshëm dhe ka efekte kurative. Ujërat në Lëngaricë, avulli në Postenan dhe ujërat e grykës së Vromonerit vijnë nga thellësia, nëpër tektonikën shkëputëse, përkatësisht të antiklinalit me bërthamë gëlqerore eocenike të Lëngaricës, atë të Leskovikut dhe antiklinalit të Kavasilës [Fig. 1.25]. Këta antiklinalë përfaqësojnë pjesën më të jashtme të zonës Kruja, në vargun antiklinal të Tomorit. Antiklinali i Kavasilës në territorin Shqiptar ka vetëm periklinalin verior, ku ndodhet edhe burimi i Sarandaporos. Temperaturat e burimeve të trevës Përmet-Konicë janë më të ulëta, sesa ato të Llixha Elbasan-Ishëm, në pjesën veriore të zonës Gjeotermale Kruja, pasi në jug të Shqipërisë bërthamat e strukturave gëlqerore janë pranë sipërfaqes së tokës ose madje të zhveshura. Nëpër gëlqerorët kavernozë dhe me çarje qarkullojnë ujërat e ftohta nëntokësore, të cilat futen edhe në thellësi të mëdha. Këto ujëra ftohin ujërat termalë dhe zvogëlojnë kripshmërinë e tyre. Kjo hipotezë mbështetet edhe nga prania e burimeve të avullit në antiklinalin e Leskovikut, në malin e Postenanit. 68
  • 69. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Galigati-2 Holte Fig. 1.20. Harta topografike e zonës së burimit në Holtë – pusi Galigati-2, Gramsh. Galigati-2 Galigati-2 Holta Holta Fig. 1.21. Pamje satelitore e zonës së burimit në Holtë – pusi Galigati-2, Gramsh. 69
  • 70. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.22. Harta topografike e zonës së burimit në Shupal, Tiranë. 70
  • 71. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.23. Pamje satelitore e zonës së burimit në Shupal, Tiranë. Fig. 1.24. Harta topografike e zonës së burimeve në Mamurras. 71
  • 72. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 72
  • 73. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.25.a. Harta tektonike e zonës së burimeve gjeotermale Bënjë-Postenan-Sarandaporo. [Harta Tektonike e Shqipërisë, Shkalla 1:200 000, 1985]. 1. Depozitime kuaternare (Q1 - Q3); 2- Depozitime flishore oligocenike, tektonogjeneza e burdigalian-tortonianit; 3Depozitime flishore oligocenike, tektonogjeneza e mbarimit të oligocenit të mesëm; 4- Gëlqerorë neritikë eocenike; 5Depozitime flishore, tekonogjeneza e eocenit të vonshem; 6Gëlqerorë të kretakut të poshtëm, tektonogjeneza e kretakut të vonshëm; 7- Depozitime karbonatike të pa padiferencuara të triasikut të sipëm-jurasikut të poshtëm, tektonogjeneza e jurasikut të vonshëm; 8- Serpentinite; 9- kufi tektonik mbihipës; 10- Aks sinklinali; 11- Aks antiklinali; 12- Burim ujërash termale; 13- Burim avulli. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermale tek Ura e Katiut në Bënjë të Përmetit. 73
  • 74. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.26. Harta topografie e zonës së burimeve gjeotermalë Bënjë, Lumi Lëngaricës (Ura e Katiut), Përmet. Fig.1.27. Harta topografie e zonës së burimit të avullit në Postenan (Leskovik). 74
  • 75. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.28. Harta topografie e zonës së burimit gjeotermal Sarandaporo (Leskovik). Bënjë Postenan Sarandaporo Fig. 1.29. Pamje satelitore e zonës së burimeve termalë të Bënjës, Postenan, Sarandaporo. 75
  • 76. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1.2.2.2. Zona Gjeotermale Peshkopia Zona Gjeotermale Peshkopia ndodhet në verilindje të Shqipërisë, në zonën hidrogjeologjike të Korabit. Dy kilometra në lindje të qytetit të Peshkopisë, në përroin e Banjës ndodhen dy grupe burimesh të ujërave termalë pranë njëri-tjetrit. (Fleta 1.8, 1.9., 1.10., 1.30, 1.31, 1.32, Foto 1.2.b). Këto burime lidhen me tektonikën e diapirit gipsor triasik, i cili rrethohet nga një unazë e flisheve të eocenit të sipërm – oligocenit të poshtëm. Burimet lidhen me brezin tektonik sizmoaktiv Liqeni i Ohrit-Dibër. Me këtë brez tektonik lidhen edhe burimet termalë të Banjishtes dhe të Kosovrastit në veriperëndim të Dibrës në Maqedoni [Frashëri A dhe Pano N. 2003, Micevsky E. 2003]. Ujërat termalë burojnë aty ku gipset zhyten nën nivelin e zonës së qarkullimit të lirë të ujit, duke qenë të lidhur me zonën e qarkullimit të ulët, kudo nën presionin e ujit. Kur gipset zhyten nën nivelin e zonës së qarkullimit të lirë të ujit, vërehet prania e H2S. Grupi i poshtëm ndodhet tek Qendra Balneologjike e Peshkopisë. Aty ka dy burime që ndodhen në terracën e djathtë të lumit të Banjës, e ndërtuar nga rreshpe. Të dy burimet lidhen me depozitimet zallore – poplore të luginës së lumit. Burimi i parë ka prurje 14.8 l/sek dhe uji është me temperaturë 43.5oC. Burimi i dytë ka prurje 8 l/sek dhe uji ka temperaturë 35oC. Gjashtëqind metra më në veri-lindje të grupit të parë, në shpatin e majtë të degës së djathtë të lumit Banjë, 500 m larg bashkimit të dy degëve, ndodhen burimet e grupit të dytë. Në këtë grup ka katër burime me prurje të veçantë nga 0.05-0.4 l/sek dhe prurje të përgjithëshme 1 l/sek. Uji i tyre ka temperaturë që luhatet nga 29.2oC deri 35.5oC. Ujërat e grupit të poshtëm janë të tipit sulfat-kalcium. Në pasqyrën Nr. 5 jepet përbërja kimike e ujërave të dy burimeve të grupit të poshtëm. Mineralizimi i përgjithshëm i ujit të burimit Nr. 1 është 4.3677 g/l, TDS 4.05 g/l, përmban 495 76
  • 77. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj mg/l H2S, 540 mg/l CO2 të lirë dhe ka formulë [Avgustinskij V.L. 1957]: H 2 S 0.0495 M 4.4 4 SO56 Ca65 Ai përmban katione Ca, Mg, Na dhe K, anione Cl, SO 4, HCO3 dhe sasi shumë të vogla F, Br, HCO3 etj. Uji i burimit të dytë përmban shumë pak H2S, 32 mg/l (Pasqyra Nr. 1.6).Burimet e grupit të parë përmbajnë acid silicor deri 60 mg/l, acid borik 20 mg/l, stroncium 20 mg/l, litium 2 mg/l dhe kripëra sulfate të arsenikut 1 mg/l. Ujërat e grupit të sipërm të burimeve janë të tipit klorohidrokarbonat-natrium-kalcium. Përbërja kimike e ujërave e të dy grupeve të burimeve tregon se kanë kushte të njejta formimi, duke qënë dalje të ndryshme e të njëjtit horizont të ujërave minerale. Për ujin e burimit Nr. 1, sipas gjeotermometrave të Fournier, Truesdell dhe Na+K+Cl, temperatura e përllogaritur e akuiferit është 220°C, 270°C dhe 144°C. Mbështetur në madhësinë e gradientit gjeotermal të rajonit, mund të pranohet që ujërat termalë vijnë nga thellësia 8-12 km, ku temperatura arrin deri në 220°C. Por, duke supozuar se diapiri evaporitik ka trashësi 3-4 km dhe shkëmbinjtë halogjenë janë përcjellës të mirë të nxehtësisë, dendësia e fluksit të nxehtësisë duhet të jetë më e madhe në thellësi më të vogla. Në këto kushte, mund të supozohet që ujërat mund të nxehen edhe në thellësi më të vogla. Përbërja kimike e ujërave termalë, Përroi Banjës, Peshkopi [Avgustinskij, etj. 1957] Pasqyra 1.6 Jonet PH Mineralizimi Katione Ca2+ Njësia g/l Burimi 1 6.3 4.3677 Burimi 2 6.4 3.8453 g/l 0.8257 0.7535 77
  • 78. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Mg2+ Na1+ K1+ (Na1+)+(K1+) NH41+ Fe2+ Al3+ Mn2+ As Cu2+ Anione Cl1F1Br1J1SO42HCO31CO32HS1S2O32SO32HPO42NO31NO21Mbetje e ngurtë në 180oC H2S (total) H2SiO3 HBO2 CO2 i lirë g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l 0.0996 0.2792 0.0537 0.0014 0.00002 - 0.0880 0.2661 0.0012 g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l g/l 0.4882 0.0010 0.0021 0.0006 1.6856 0.8394 0.4113 0.0066 0.0015 0.0003 0.0027 4.050 0.0043 g/l g/l g/l g/l 0.495 0.0604 0.0196 0.5425 0.0328 0.0453 0.4238 1.5687 0.7119 3.5301 Uji termal, sipas analizës spektrale përmban (në g/l): Sn <1.10-6, Li 0,002, Cu 8.10-6, Fe 4.10-5, Al 4.10-5, Sr 0,02, Mn 0,0003, Be <4.10-6, Ba <5.10-5. Uji përmban gaz të lirë: CO2 91,17 % të vëllimit, H2S 2,23 % të vëllimit, CH4 1,87% të vëllimit, N2+ 4,73 % të vëllimit. Gazi i tretur: CO2 274,40 ml/l, H2S 26,75 ml/l, CH4 1,70 mL/l, N2+ 4,85 ml/l. 78
  • 79. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.30. Harta gjeologjike e zonës gjeotermale Peshkopia. [Sipas Harta Tektonike e Shqipërisë, Shkalla 1:200 000, 1985]. 1. Sedimente terrigjene të metamorfizuar, me ndërthurje vullkanogjenësh, të moshës ordovician-devonian; 2- 79
  • 80. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Depozitime evaporitike triasike; 3Formacione të tektonogjenezës të jurasikut të vonshëm: karbonate (T1 dhe T2J) dhe konglomerate të serisë verukano (P-T1); 4- Formacioni efuziv-sedimentar (T1-2); 5- Flishi i hershëm (J1-Cr2cen); 6Formacioni flishor i eocenit të sipërm-oligocenit të poshtëm (Pg23-Pg31); 7- Ranorë-konglomerate-mergelë të pliocenit të vonshëm-kuaternarit (N2-Q1-3); 8- Burime termale; 9- Kufiri i diapirit evaporitik. b. Foto: Zona e burimeve gjeotermalë në përroin e Banjës në Peshkopi. Fig. 1.31. Harta topografie e zonës së burimit gjeotermal të Peshkopisë. 80
  • 81. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.32. Pamje satelitore 2D dhe 3D e zonës së burimit gjeotermal Peshkopi. 1.2.2.3. Zona Gjeotermale Ardenica Zona Gjeotermale Ardenica ndodhet në rajonin e Myzeqesë, në lindje, veri dhe perëndim të qytetit të Fierit. Në këtë zonë bën pjesë struktura molasike neogjenike brahiantiklinale e Ardenicës, antiklinali i Semanit, periklinali verior i strukturës karbonatike të Patos - Verbasit – Kolonjës dhe mbi të molasat neogjenike, në sektorin e Verbasit të monoklinalit të Patosit dhe të Bubullimës (Fig. 1.8, 1.9, 1.10, 1.33, 1.34, 1.35, 1.36). Rezervuaret gjeotermalë janë kolektorë ujëmbajtës që i përkasin formacionit molasik neogjenik. Ata përfaqësohen nga një seri shtresash ranore të moshës së serravalian-tortonianmesinianit, të cilat ndahen nga shtresa argjilash e alevrolitesh. Në pusin Bubullima-5, uji vjen në sipërfaqe nga gëlqerorët e strukturës së Patos-Verbasit. Në brakiantiklinalin e Ardenicës 81
  • 82. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ kanë fontanuar ujë të nxehtë puset e thellë Ardenica 3 dhe Ardenica 12, në antiklinalin e Semanit kanë fontanuar puset Semani 1 dhe Semani 3, dhe pusi Verbas 2 në monoklinalin e Patosit. Këto struktura janë të prekura nga tektonika shkëputëse. Këta puse, të ndodhur, në zonën e tërthores krahinore Vlorë Elbasan-Dibër, kanë ndikimin e ujit të nxehtë që qarkullon nga thellësitë e mëdha. Kjo, si edhe temperaturat më të larta në tavanin e zonës me trysni mbinormale, lejojnë që të prognozohet ekzistenca edhe e shtresave të tjera ujëmbajtëse në Ultësirën Pranadriatike, në të cilat ujërat kanë temperatura më të larta. Ky përfundim lejohet të prognozojmë ekzistencën e shtresave të tjera ujëmbajtëse, në të cilat uji ka temperatura të larta, veç atyre që njihen deri tani. 1.2.2.3.a. Semani-1. Semani-3 Puset Semani-1 dhe Semani-3 janë shpuar në antiklinalin e Semanit (Fig. 1.34, 1.35, 1.36). Pusi Se-1, i shpuar në vitin 1962, ka kaluar prerjen gjeologjike të më poshtme: 0 – 1300 ml pliocen 1300 – 2250 ml messinian 2250 – 2377 ml tortonian Pusi ka dhënë 5 l/s ujë me temperaturë 35°C nga shtresa ranore ujëmbajtëse, me trashësi 10 m dhe 5 m, në thellësinë 2052 -2075 m. Uji është i tipit kloro-kalcium. Në këto thellësi, temperatura e strukturës është rreth 48°C. Duke patur parasysh ftohjen gjatë fontanimit, ujërat kanë afërsisht temperaturën 63°C në shtresë. Aktualisht, gryka e pusit është e hapur dhe e mbushur me materjale inerte. Nuk ka ardhje fluidi. Konstruksioni i tij nuk lejon kryerjen e punimeve të shpimit për shfrytëzimin e ujërave nëntokësorë, sepse është nxjerrë kolona e rrethimit. Pusi Semani-3 ka fontanuar ujë me temperaturë 38°C në grykë, me prurje 7 l/sek dhe trysni 457 atm. nga intervali 2698-2704 m; ndërsa nga thellësia 3758 m ka fontanuar ujë me temperaturë 67°C, prurje 30 l/sek, trysni të shtresës 770 atm dhe trysni 200 atm në tubing. Duke patur parasysh 82
  • 83. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj ftohjen e ujit gjatë fontanimit, ujërat temperaturën 100°C në shtresën e poshtme. kanë afërsisht Aktualisht, gryka e pusit Se-3 është e shkatërruar dhe ndodhet nën ujërat e detit Adriatik si pasojë e uljes së bregdetit të Semanit (Fig. 1.36.c, Foto 1.6]. 1.2.2.3.b. Ardenica-3, Ardenica-12 Puset e thellë të kërkimit të gazit Ardenica-3 dhe Ardenica-12 janë shpuar në brahiantiklinalin e Ardenicës (Fig. 1.33). Rezervuarët gjeotermalë janë kolektorë ujëmbajtës që i përkasin formacionit molasik neogjenik. Ata përfaqësohen nga një seri shtresash ranore të moshës së serravalian-tortonianmesinianit, të cilat ndahen nga shtresa argjilash e alevrolitesh. Prerja ranorike ka trashësi nga 445-1165 m dhe përhapet në të gjithë strukturën. Trashësia e prerjes ujëmbajtëse është rreth 900 m. Pusi Ardenica-12: Prerja ranorike fillon nga thellësia 1095 m deri në 1955 m (Fig. 1.33). Shtresat e ranorëve ujëmbajtës kanë trashësi nga disa deri në 15-20 metra. Vetëm nga thellësia 1870-1950 m, trashësia e përgjithshme e shtresave ranore arrin 55 m. Nga ky pus ka fontanuar ujë i nxehtë nga dy shtresa: e sipërmja me trashësi 7 m me tavan në thellësinë 1935 dhe e poshtëmja me trashësi 5 m me tavan në thellësinë 1951 m. Prerja ranorike përhapet në të gjithë strukturën. Ranorët janë masivë deri në shtresë hollë. Kanë kokrriza të imta, mesatare dhe të trasha. Ata kanë porozitet efektiv rreth 0.155 dhe përshkueshmëri 283 mDarcy. Përcjellshmëria hidraulike është 4.98 m.sek-1 dhe transmetueshmëri 8.9. 10-5 m2sek-1. Këto veti të mira të kolektorit të rezervuarit kanë çuar në prurje të mëdha, nga 5-18 l/sek. Temperatura është 45.8 oC në thellësinë 1940 m të strukturës së Ardenicës, ku ndodhet shtresa e sipërme ujëmbajtëse e pusit Ardenica 12 (Fig. 1.33). Por, në sipërfaqe uji ka fontanuar me temperaturë 32°C. Duke ditur se uji ftohet me një gradient rreth 1-1.4 oC/100m, gjatë ngjitjes së tij për në grykën e pusit, rezulton se uji në shtresë duhet të ketë patur temperaturë rreth 59 oC. Uji termal është i tipit kloro- kalcium dhe nuk përmban H2S. 83
  • 84. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Pusi Ardenica-3. Uji me prurje 15-18 l/s dhe temperaturë 38oC ka fontana nga thellësia 1200-1780 m nga. Ai përmban 21.2 mg/l jodium, 110 mg/l bromium dhe 71 mg/l acid borik, 13.80 mg/l gaz të tretur, i cili përbëhet nga 53.43% metan dhe 31.95% azot, nuk përmban H2S, është i tipit kloro- kalcium dhe ka formulë [Avgustinskij, etj. 1957]: M 45, 6 Cl 92 Na 54 Mg 28 Uji kishte pH=7,3 dhe mineralizim të përgjithshëm 7,1208 g/L, mbetje thatë në 180oC 6,806 g/L. H2S total 0,4036 mg. ekv., H2S e lirë 0,2992 mg. ekv., CO2 e lirë 0,0040 mg. ekv., H2SiO3 0,0443 mg. ekv., HBO2 0,0254 mg. ekv. Rezervuari i Ardenicës ka nxehtësi në vend 8.19·108 GJ dhe burime gjeotermale 8.19·106 GJ. Rezervat e provuara janë 1.30·105 dhe rezervat specifike më të vogla sesa 0.39·GJ/m2. Sektorët midis strukturave antiklinale janë vlerësuar me rezerva specifike më të vogla sesa 0.39 GJ/m2. 1.2.2.3.c. Bubullima-5 Pusi Bubullima-5 ka shpuar gëlqerorët e strukturës së PatosVerbasit (Fig.1.33, 1.34, 1.35). Uji vjen në sipërfaqe nga thellësia 2385-2425 m me temperaturë 48-50oC. 1.2.2.3.d. Verbasi-2 Pusi Verbasi-2, i shpuar në vitin 1953, ka kaluar prerjen gjeologjike të më poshtme: 0 – 560 ml 560 – 1130 ml 1130 – 1300 ml 1300 – 1405 ml pliocen messinian – tortonian serravalian langhian – burdigalian Pusi ka dhënë ujë të ngrohtë nga ranorët e monoklinalit të Patosit në thellësinë 875-1035 m (Fig. 1.33, 1.34, 1.35). Uji ka patur temperaturë 29,3oC dhe prurje 1-3 l/s. Nuk disponohen të dhëna teknike për konstruksionin e tij. Aktualisht, nuk gjendet gryka e pusit, po bëhet ndërtim shtëpie. 84
  • 85. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.33. Harta e zonës gjeotermale Ardenica. Dalje e ujit të nxehtë; 2- Kufi moshor gjeologjik; 3- Kufi sizmik; 4. Tektonikë shkëputëse; 5- Sipërfaqja e shplarjes; 6- Molasa neogjenike (N13-N2); 7- Mergel e burdigalianit (N1b) – Flishoid i akuitanianit (N1a); 8- Flish oligocenik (Pg3); 9- Gëlqerorë kretakë- eocenikë (Cr2-Pg12). 85
  • 86. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ardenica-3 Ardenica-12 Semani-1 Bubullima-5 Semani-3 Verbasi-2 Fig. 1.34. Harta hidrogjeologjike dhe pozicioni i puseve të thellë gjeotermalë Se-1. Se-3, Ar-3, Ar-12, Bu-5, Ve-2. (sipas Harta Hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla1:200.000). 86
  • 87. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Ar-3 Ar-12 Se-1 Bu-5 Se-3 Ve-2 Fig. 1.35. Pamje satelitore e zonës së puseve gjeotermalë në zonën e Myzeqesë. Fig. 1.36. Pamje satelitore e zonës së pusit Semani-1 dhe Semani-3, i cili aktualisht ndodhet nën ujërat e detit Adriatik. 87
  • 88. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Të gjithë puset e treguar më lart, tashmë janë të eliminuar. Kësisoj Zona Gjeotermale Ardenica, aktualisht është vetëm një zonë gjeotermale potenciale. Për të shfrytëzuar energjine gjeotermale duhen shpuar puse të thellë të rinj, si edhe të provohet mundësia e rihapjes së pusit Ardenica-3, Ardenica-12 dhe Semani- 1. Përveç puseve të paraqitur më lart, ka edhe puse të tjerë të naftës e gazit të braktisur pas shfrytëzimit, që japin ujë të ngrohtë. Të tillë puse ka në vendburimin e Marinzës, të cilin banorët e përdorin për larjen e rrobave, etj. Ka patur edhe puse të cekët si ai në Letan (Elbasan), K-7 në Frakull, Selenicë, Burizan, etj. Uji i këtyre puseve ka patur temperaturë deri 35.3oC (Avgustinskij V.L., etj., Harta Hidrogjeologjike në shkallën 1:200.000). 1.2.2.4. Burimet në Kapaj, Mallakastër Një fushë e ujërave termomineralë, të tipit bikarbonat kalciumi dhe me temperatura të ulta, ndodhet 1.5 km në perëndim të fshtit Kapaj dhe 2 km në veri të fshait Damës, Mallakastër (Fig. 1.37, 1.38). Nëntë burime ka në këtë zonë, të ndarë në tre grupe: veriori (burimi 8, 9), qendrori (burimi 1, 2, 7) dhe jugori (burimi 3, 4, 5, 6) [Eftimi R., etj. 1997]. Ujërat kanë temperaturë 16,9-17,9 oC, prurja e përgjithshme mesatare është 12-14 l/s. Kjo fushë e ujërave termomineralë përfaqëson një pellg artezian me pamje të lugët të nivelit të ujërave nëntokësore, që lidhet me antiklinalin e Shëndëllisë dhe atë të Greshicës (Fig. 1.39). Formacionet ujëmbajtëse përfaqësohen nga gëlqerorë pllakorë shtresë hollë të kretakut të sipërm (Cr2) - paleocen-eocenit (Pg1-2),të mbuluar nga flishi argjilor i oligocenit (Pg 3). Në pasqyrën 1.7 paraqiten të dhënat për secilin burim: 88
  • 89. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Të dhëna për burimet e ujërave termomineralë të Kapajt, Mallakastër Pasqyra Nr. 1.7 Nr. Temperatura Prurja Përdorimi [oC] [l/s] 1 17,3 0,5-1,5 Banja 2 17,4 2-8 Banja, i pijshëm 3 17,9 3-5 I pijshëm në nevojë, cilësi sumë e keqe 4 17,7 3-5 Për ujitje 5 17,7 2-3 I pijshëm 6 17,4 1-2 Për ujitje 7 1,1 Aktualisht ka shterur 8 16,9 1,5 Banja 9 0,6 I pa përdorshëm Gjithësej 16,9-17,9 14,726,7 Në pasqyrën 1.8. jepen parametrat hidrokimikë të ujërave. Parametrat hidrokimikë të ujërave termomineralë të Kapajt, Mallakastër 3 shtator 1997 [Eftimi R. etj. 1997] Pasqyra Nr. 1.8 Parametrat Temperatura Përcjellshmëri elektrike Amoniak (NH4) Nitrite (NO2) Hekur (Fe2+, Fe3+) Monosulfid (HS-) Njësia oC 1 17,1 2 17,3 3 17,9 μS/cm 466 490 514 mg/l 0,45 0,45 mg/l mg/l 0,025 0,00 0,00 0,00 mg/l ≈O,5 ≈O,5 2 89 Burimet 4 5 17,7 17, 8 489 480 6 17, 4 480 7 18,0 8 16,9 472 480
  • 90. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ujërat përmbajnë shumë pak gaz sulfidrik (H2S), që pritet të jetë më pak se 10 mg/l. Jonet kryesore që mbizotërojnë në përbërjen kimike të ujit janë hidrokarbonati (deri 0,28 mg/l), nitritet praktikisht mungojnë. Në pasqyrën 1.9 jepen rezultatet e analizave kimike të disa burimeve në Kapaj. Rezultatet e analizave kimike të ujërave të disa burimeve në Kapaj, Mallakatër [Eftimi R., etj. 1997] Pasqyra 1.9 Parametrat Njësia Burimi Burimi Burimi Burimi Nr. 1 Nr. 2 Nr. 3 Nr. 4 Data e marrjes Data e analizës pH Kalcium (Ca2+) Magnezium (Mg2+) Natrium (Na+) Kalium (K+) Hekur (Fe2+, Fe3+) Amoniak (NH4-) Sulfate (SO42-) Klorure (Cl-) Nitrite (NO2) Nitrate (NO3) 25.11.1997 23.11.1997 23.11.1997 23.11.1997 23.12.1997 23.12.1997 23.12.1997 23.12.1997 mg/l 7,35 98,00 7,15 97,00 7,40 108,00 7,30 99,00 mg/l 11,70 12,30 13,30 9,27 mg/l 12,60 12,40 12,80 10,20 mg/l mg/l 1,65 0,03 1,50 0,03 3,10 <0,02 1,30 0,02 mg/l 0,72 0,71 0,68 0,94 mg/l 14,70 11,30 24,5 14,70 mg/l mg/l mg/l 12,50 0,02 0,02 12,60 0,00 <0,03 24,7 0,00 0,14 10,2 -0,03 90
  • 91. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 1.37. Harta topografike e zonës së burimeve në Kapaj, Mallakastër [Eftimi R., etj. 1997]. 91
  • 92. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 1.38. Fotografi e zonës së burimeve 1 dhe 2 në Kapaj, Mallakastër [Eftimi R., etj. 1997]. . Fig. 1.39. Profil gjeologjik i zonës Kapaj, Mallakastër [Eftimi R., etj. 1997]. 92
  • 93. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj a) b) Foto 1.1. Pamje të puseve hidrotermalë Kozani –8 (a) dhe Ishmi 1/b (b). 93
  • 94. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) Foto 1.2. Qendrat balneologjike Hotel Park Nosi Llixhat e Elbasanit (a) dhe në Peshkopi (b). 94
  • 95. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj a) b) Foto 1.3. Pamje të hoteleve në Hydrait - Llixhat e Elbasanit (a) dhe Sarandaporo (Leskovik) (b). 95
  • 96. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Foto 1.4. Burimet termalë në Lumin Sarandaporo. 96
  • 97. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj a) b) Foto 1.5. Pamje e zonës gjeotermale në lumin Sarandaporo (a) dhe tektonika me të cilën lidhet burimi i avullit në malin e Postenanit (Leskovik) (b). 97
  • 98. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) Foto 1.6. Pamje e grykës së pusit gjeotermal të braktisur Ardenica-12 (a) dhe pusit Semani –3 që aktualisht ndodhet në ujërat e detit Adriatik (b). 98
  • 99. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Foto 1.7. Burimet termale në lumin e Holtës, Gramsh (Bushati S.). 99
  • 100. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1.2.3. Rezervat e burimeve të energjisë gjeotermale Zonat Gjeotermale të Shqipërisë përfaqësojnë territore të gjera, me rezerva të mëdha të energjisë gjeotermale. Këtë e vërtetojnë burimet e shumtë termalë dhe puset e thellë të naftës që fontanojnë ujë të nxehtë, si dhe rezervat gjeotermale të llogaritura. 1.2.3.1. Zona Gjeotermale Kruja Struktura më veriore e zonës gjeotermale Kruja, antiklinali i Ishmit, ka prerje karbonatike që karakterizohet nga një rezistencë elektrike specifike e dukshme e vogël, që luhatet në kufijtë 50 deri 20 Omm (Fleta 1.16). Kjo tregon për veti të mira kolektore, si dhe për ngopjen e kolektorit me ujë të mineralizuar. Në këtë prerje ndërthuren gëlqerorët kompaktë me gëlqerorë që janë kolektore. Këto ndërshtresa kanë trashësi 5-10m. Poroziteti efektiv i tyre ka madhësi 5.8-7.10-3 dhe përshkueshmëri 0.05-3.5 mDarsi. Gëlqerorët kanë përcjellshmëri hidraulike 8.6.10-10 deri në 8.5.10-8 m/s, si dhe transmetueshmëri 8.6.10-7 deri në 8.5.10-5 m2/s. Sipas të dhënave sizmike, struktura e Ishmit ka gjerësi rreth 4 km, sipas izobatit 3600m. Rreth kësaj madhësie janë edhe gjerësitë e strukturës së Kozanit dhe të Galigatit. Për këtë arsye, gjerësia 4 km është pranuar për të karakterizuar rezervuarin në rajonin Tiranë-Elbasan. Kjo madhësi është pranuar edhe për ekstrapolinim e gjerësisë së rezervuarit drejt jugut, deri në kufirin shqiptaro-grek. Pusi Ishmi - 1/b ka përshkuar një prerje karbonatike me trashësi 1016m. Të dhënat sizmike dhe ato gjeologjike krahinore tregojnë se gelqëroret shtrihen në thellësi të mëdha. Sipas rënies ata vazhdojnë rreth 15 km. Për siguri të llogaritjes së burimeve të energjisë gjeotermale, trashësia e rezervuarit është marrë 2000m. Kufiri perëndimor i rezervuarit është përcaktuar sipas tektonikës shkëputëse të buzës perëndimore të zonës tektonike Kruja. Kufiri lindor, në plan horizontal është hequr 4 km në lindje të kufirit perëndimor. 100
  • 101. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Siç u tregua më lart, temperatura e ujit në sipërfaqe në rajonin Tiranë-Elbasan, luhatet nga 60°C deri në 65.5°C. Temperatura e ujit në trungun e pusit Kozan-8, në thellësinë e tavanit të rezervuarit ujëmbajtës është matur 80°C. Sipas termogramave në puset Ishmi-1/b dhe Galigati-2, të kryer para fontanimit të ujit, temperatura e prerjes karbonatike ka qënë, përkatësisht, 42.2°C dhe 52.8°C në fundet e puseve. Kjo diferencë temperature e ujit dhe e gëlqerorëve tregon se në kolektorin e rezervuarit ka një mishelë ujërash, me temperaturën përkatëse të thellësisë ku ndodhet rezervuari me ujin termal që vjen nga thellësi të mëdha. Heterogjeniteti i prerjes kolektore bën që uji i nxehtë të qarkullojë nëpër të çarat. Prandaj në prerje ekzistojnë intervale me temperaturë më të madhe ose më të vogël, se sa u tregua më lart. Burimet e Llixhave të Elbasanit dhe puset Ishmi - 1/b e Kozani - 8 kanë prurje konstante për periudha të gjata, nga 3.5 deri në 15 l/s respektivisht mbi 50 vjet, 32 vjet dhe 19 vjet. E stabilizuar është edhe temperatura e ujit. Këto fakte dëshmojnë për regjim termo-hidrodinamik të qëndrueshëm të rezervuarit. Përllogaritjet e rezervave të energjisë gjeotermale për zonën Tiranë-Elbasan treguan se nxehtësia në vend ka madhësi 5.87.109-5.08.1010 GJ, burimet e energjisë gjeotermale 5.87.108-5.08.109 GJ, ndërsa rezervat specifike janë 38.539.63 GJ/m2. Kjo është edhe pjesa më e pasur me rezerva gjeotermale të njohura deri tani e zonës gjeotermale Kruja. Llixhat në Elbasan kanë fuqinë e mundshme për tu instaluar 2760 kË, më të madhe se burimet e tjerë. Pusi gjeotermal Kozani-8 ka fuqi të mundshme për tu instaluar 2070 kW dhe faktor kapacitiv 1.93 MWt. Pusi Ishmi-1/b, ka fuqi të mundshme për tu instaluar 644 kW. Në sektorin e Galigatit, rezervat specifike janë më të vogla, 0.63 GJ/m2, ndërsa burimet e energjisë gjeotermale 6.5.108GJ. 101
  • 102. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Meqenëse për zonën nga Galigati deri në kufirin shqiptarogrek, në juglindje të Shqipërisë, nuk ka studime sizmike dhe puse të shpuar në fushën gjeotermale, rezervat specifike të energjisë gjeotermale të Galigatit janë ekstrapoluar për gjithë këtë zonë, deri në Sarandaporo. Në Zonën Gjeotermale Kruja, mbështetur në qëndrueshmërinë dhjetëravjeçare të prurjeve të burimeve, mund të pritet që puset Ishmi dhe Kozani, me remont dhe me pajisjen e tyre të përshtatshme me pompa thellësie, të japin ujë me prurje dhe temperatura më të larta. Kolektori heterogjen i rezervuarit, si edhe regjimi termo-hidrodinamik i qëndrueshëm, lejon të prognozohet, që në zonën gjeotermale Kruja, mund të gjenden burime të reja me rezerva gjeotermale më të mëdha. Për këtë duhet të kryhen kërkime hidrogjeologjike e gjeofizike të detajuara. Në Llixhat e Elbasanit duhet të shpohen puse, që uji të kaptohet në thellësi më të mëdha, ku temperatura është më e lartë. 1.2.3.2. Zona Gjeotermale Ardenica Në zonën gjeotermale Ardenica, ranorët e akuiferit gjeotermal janë masive deri në shtresë hollë (Fig. 1.33). Granulometria e tyre është me kokrriza të imëta, mesatare deri në të trasha. Ata kanë porozitet efektiv rreth 0.155 dhe përshkueshmëri të rendit 283 mDarsi. Përçueshmëria hidraulike është 4.98 m.sek-1 dhe transmetueshmëria 8.9. 10-5 m2sec-1. Këto veti të mira të kolektorit të rezervuarit kanë çuar në prurje të mëdha , nga 5-18 l/sek. Rezervuari i Ardenicës ka nxehtësi në vend 8.19·108 GJ dhe burimet e energjisë gjeotermale 8.19·106 GJ. Rezervat e provuara janë 1.30·105 GJ dhe rezervat specifike më të vogla se 0.39·GJ/m2. Sektorët midis strukturave antiklinale janë vlerësuar me rezerva specifike më të vogla se 0.39 GJ/m2. * ** 102
  • 103. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Për katër burimet më të mëdha: Llixhat e Elbasanit, të Peshkopisë, të pusit Kozani-8 dhe Ishmi - 1/b rezulton se prurja e përgjithshme e ujit termal është 44.8 l/sek. Kapaciteti i energjisë gjeotermale 6.64 MWh dhe fuqia e mundshme për tu instaluar 7 084 kW. Por, aktualisht, fluksi i ujit gjeotermal që përdoret është vetëm 10.0 l/sek, përdorimi i energjisë 49.12 TJ/vit dhe faktori kapacitiv 0.38 MWh. Këto shifra tregojnë jo vetëm për shfrytëzim shumë të vogël të energjisë gjeotermale, por edhe për përdorim joefektiv. Uji i pusit Kozani–8 me temperaturë 65.5oC, prurje 10.3 l/sek, derdhet në përrua për shumë vite. Për rendiment 0.6, energjia e humbur vlerësohet 253 milionë kWh, afërsisht 20 milionë USD. 103
  • 104. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 104
  • 105. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Kreu 2 PLATFORMË PËR SHFRYTËZIMIN E ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI, RRUGËT DHE MUNDËSITË Shqipëria përfaqëson një vend me potencial real të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët, ende e pashfrytëzuar si dhe sa duhet, e cila mund të përdoret për të përmirësuar bilancin energjetik të vendit, si edhe për qëllime ekonomike fitim prurëse. Burimet e energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në Shqipëri, disa prej të cilëve janë njëkohësisht edhe burime ujërash shumë elementësh, përbëjnë bazën për përdorim me sukses të teknologjive moderne për përdorim kompleks dhe kaskadë të kësaj energjie, miqësore me mjedisin, duke patur efektivitet ekonomik të mirë. Zhvillime të tilla janë të dobishme edhe për krijimin e vendeve të reja të punës dhe përmirësimin e jetës së komuniteve lokalë pranë këtyre burimeve termalë [Frashëri A. dhe Bakalli F. 1995, 1996, 1997, 1998, Frashëri A. 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, Frashëri A. etj. 2003]. Shfrytëzimi i ujërave termalë të burimeve dhe të puseve lehtësohet nga fakti se ato përgjithësisht ndodhen në zona të zhvilluara nga ana urbane . Platforma që po paraqitet, bazohet në analizën integrale energjetiko-ekonomike në disa drejtime: 105
  • 106. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1) Temperatura, gradienti gjeotermal, dendësia e fluksit të nxehtësisë, burimet e ujërave termalë, zonat gjeotermale dhe rezervat e energjisë gjeotermale në strukturat e Albanideve, 2) Teknologjitë moderne bashëkohore të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale: a) Ngrohja dhe freskimi i godinave me: - Nxehtësinë e ujërave termalë, - Me anën e sistemeve Burim Nxehtësie e Tokës – Këmbyes Nxehtësie - Pompë Nxehtësie Gjeotermale, duke shfrytëzuar nxehtësinë e ujërave të baseneve nëntokësore të cektë, si edhe të ujërave të deteve dhe liqeneve. b) Pishina me ujë të ngrohtë gjithëvjetore, duke shfrytëzuar ujërat termomineralë, si edhe duke përdorur sistemin Burim Nxehtësie të Tokës Këmbyes Nxehtësie - Pompë Nxehtësie Gjeotermale, c) Shfrytëzimi integral dhe kaskadë i energjisë gjeotermale të burimeve dhe puseve të ujërave të nxehtë: - Klinika me konceptim modern dhe hotele me pishina me ujë të ngrohtë dhe mjedise sportive. - Ngrohje të godinave dhe serave, instalime të akuakulturës: rritje rrasati të peshqve dhe peshq, për kultivimin e algave dhe mikroalgave, për nxjerrje të elementëve kimikë (p.sh. jod, brom etj) si edhe i kripërave natyrale nga ujërat termo-mineralë. Me zhvillimin e teknologjive të shfrytëzimit edhe të energjisë gjeotermale të entapisë së ulët për gjenerimin e energjisë elektrike, është e hapur edhe rruga e studimit të kësaj mundësie edhe në Shqipëri, me ujërat termale të puseve si të Kozani-8, etj. Për ta bërë të realizueshme platformën dhe të besueshme e pa risk investimet, ajo u bazua edhe në analizën e tregut për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale në Shqipëri, për të gjithë drejtimet e shfrytëzimit të saj, duke e shoqëruar këtë analizë edhe me studim fizibiliteti për skenarët dhe sistemet kompleksë dhe kaskadë të përdorimit të kësaj energjie. Pjesë e platformës është edhe aspekti i ruajtjes dhe mbrojtjes së 106
  • 107. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj mjedisit gjatë shfrytëzimit të energjisë gjeotermale: Impakti mjedisor nga shfrytëzimi i energjisë gjeotermale, si edhe masat për ruajtjen dhe mbrojtjen e mjedisit gjatë shfrytëzimit të ujërave termalë. Analizohen edhe nxjerrja e gazeve serë nga sisteme të ndryshme ngrohës, duke e krahasuar edhe me sistemet gjeotermalë. Në platformë paraqiten edhe barrierat ekonomike, ligjore dhe institucionale ndaj nxitjes së shfrytëzimit të energjisë gjeotermale në Shqipëri, në dy aspekte: Nxitja e diskutimi i draftit të Ligjit Shqiptar të energjisë gjeotermale në dikasteret shtetërore përkatëse dhe për miratimin e tij nga Parlamenti, si edhe sistemi i granteve për nxitjen e shfrytëzimit të energjisë gjeotermale. Mbi këtë platformë është rekomanduar hartimi i disa projekt ideve, në fushat prioritare afatshkurtra dhe afat mesme, për ti hapur rrugën kërkesave për investim. Situata gjeotermale në Shqipëri ofron disa drejtime të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale, që aktualisht janë pothuajse të palëvruara. 2.1. Energjia gjeotermale në bilancin energjetik botëror Nxehtësia e Tokës mund të shfrytëzohet me dy rrugë, sipas situacionit gjeotermal e hidrogjeologjik: 1. Nga shkëmbinjtë e nxehtë, 2. Nga uji dhe avulli që del nga burime, gejzerë ose puse. Nga shkëmbinjtë, me anën e qarkullimit të ujit në thellësi të Tokës duke e pompuar nga sipërfaqja e tokës, nxehtësia nxirret me disa mënyra: Me anën e këmbyesve vertikalë të nxehtësisë të vendosur në puse të thellë. Me anën e këmbyesve vertikalë të nxehtësisë të vendosur në puse të cekët dhe pompave të nxehtësisë gjeotermale, nga shkëmbinj të nxehtë, me 107
  • 108. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ temperaturë disa gradë deri 20-25oC, që ndodhen në thellësi të vogla 50-150 metra. Nga rezervuarët e ujërave nëntokësore të ngrohura nga fluksi i nxehtësisë së Tokës, që ndodhen në thellësi të vogla 50-150 m, me ujë me temperaturë disa gradë deri 10-20oC. Nxehtësia nxirret me anën qarkullimit të ujit nëntokësor në sistemin e pompave të nxehtësisë gjeotermale. Nga detet, liqenet dhe rezervuarët. Energjia gjeotermale e entalpisë së lartë përdoret kryesisht për prodhimin e energjisë elektrike dhe pas kësaj, ujërat më të ftohur përdoren drejtpërsëdrejti në shumë fusha të ekonomisë. Për vitin 2005 vlerësimi i energjisë gjeotermale botërore paraqitet në Pasqyrën 2.1 [Stefansson w. 2005, Bertrani R. 2005]. Vlerësimi botëror i energjisë gjeotermale (2005) Pasqyra 2.1 Rezerva të përshtatshme për fushat Prodhim i energjisë elektrike Rezervat vetëm për përdorim të drejtpërdrejtë Limiti i poshtëm i potencialit të burimeve gjeotermale, [në TW] Potenciali botëror gjeotermal për rezervat e identifikuara, [në TW] Capaciteti i instaluar, [në MW] Energjia elektrike e gjeneruar, 0,05 0,2 8 912 56 708 1,0 4,4 GWh/vit Energjia gjeotermale në Shqipëri mund të përdoret edhe drejtpërdrejt në fusha të ndryshme të ekonomisë [Frashëri A. dhe Bakalli F. 1995, 1996, 1997, 1998, Frashëri A. 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, Frashëri A etj. 2003]. 108
  • 109. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Përdorimi i drejtpërdrejtë i energjisë gjeotermale në nivel botëror gjatë vitit 2005 ka patur bilancin që parqitet pasqyrën 2-2 [Lund J.W. etj. 2005]: Bilanci vjetor botëror i energjisë gjeotermale e përdorur drejtpërsëdrejti gjatë vitit 2005 Pasqyra 2-2 Kapaciteti, Përdorur, Energji e [MW] [TJ/vit] përdorur [GW/vit] 27 824 261 418 72 621 Në nivel botëror, në vitin 2005 kapaciteti i instaluar dhe energjia gjeotermale e përdorur drejtpërdrejtë, ka patur strukturën e paraqitur në pasqyrën 2-3 [Lund J.W. 2005]: Kapaciteti i instaluar dhe struktura e energjisë, kapaciteti i instaluar dhe energjia gjeotermale e përdorur drejtpërdrejt gjatë vitit 2005 Pasqyra 2-3 Kapaciteti i instaluar [MWt] Përdorimi Pompa nxehtësie gjeotermale për ngrohje dhe freskim të godinave Banja termale Ngrohje e godinave Sera Akuakulturë Përdorime industriale Gatim Tharje produktesh bujqësore Të tjera TOTAL 109 15,723 Energjia e përdorur [TJ/vit] 86,673 4,911 4,158 1,348 616 489 338 157 86 27,825 75,289 52,868 19,607 1,969 11,068 1,885 2,013 1,045 261,418
  • 110. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.2. Teknologjitë moderne të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale Regjimi gjeotermal i entalpisë së ulët në Shqipëri deri në ditë tona ka lejuar shfrytëzimin e energjisë gjeotermale vetëm për përdorim të drejtpërdrejtë. Përparimi më i madh teknologjik i shfrytëzimit të energjisë së ujërave termale është përdorimi në mënyrë kaskadë për shumë procese, nga temperaturat më të larta, derisa uji merr temperaturën e atmosferës. Kjo është mënyra më kursimtare e shfrytëzimit të kësaj energjie alternative. Për të realizuar përdorimin kaskadë për një varg sa më të gjatë veprimtarish, në çdo stinë, shfrytëzimi i energjisë gjeotermale bëhet në kompleks me energjinë diellore dhe të erës. Në këtë skemë përfshihet edhe koncepti i shfrytëzimit kompleks, sepse përdoren teknologjitë moderne siç janë pompat e nxehtësisë gjeotermale, si edhe panelet diellore. Me termat shfrytëzim integral dhe kaskadë nënkuptohen nxjerrja e nxehtësisë nga Toka dhe përdorimi i saj në fusha të ndryshme të ekonomisë siç janë (Fig. 2.1, 2.2, 2.3.a, b): Prodhim i energjisë elektrike, Ngrohja dhe freskimi i godinave dhe i serave, Ujë të nxehtë për industrinë dhe ujë sanitar, Hotele turistikë me pishina me ujë të ngrohtë mineral dhe të ëmbël, me sauna dhe salla masazhesh e sportive, fusha sporti, etj. klinika mjekësore për banjo termale me ujë dhe baltë, Instalime akuakulture: rritje rasatesh peshku e peshk, si edhe alga e mikroalga për ushqim, pomada mjekësore dhe kozmetikë, Tharje frutash e perimesh, Shkrirje dëbore e akulli në segmente të rrezikshme rrugore, Nxjerrje të elementëve kimikë dhe kripërave natyrore. 110
  • 111. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Energjia gjeotermale Prodhim i energjisë gjeotermale Energji elektrike Akuakulturë Bujqësi Përdorim i drejtpërdrejtë Pompa nxehtësie gjeotermale Linja e drejtpërdrejtë Balneologji Turizëm Industri Ngrohje Fig. 2.1. Fushat e përdorimit të energjisë gjeotermale Uji Uji termal Prodhim energjie elektrike Industri, agroindustri Tregëti, godina publike Ripërtëritje: shëndetësi, llixha, turizëm Bujqësi Akuakulturë Uji termal i ftohur Fig. 2.2. Skema parimore e shfrytëzimit integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale (Popovska Vasilevska S. 2009). 111
  • 112. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 112
  • 113. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për shfrytëzimin e saj Fig. 2.3.b. Skemë për shfrytëzim integral dhe kaskadë e drejtpërdrejtë e energjisë gjeotermale të ujit në pjesën veriore të zonës gjeotermale Kruja. . 113
  • 114. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.2.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave me sistemin “Burim Nxehtësie Trualli – Pus Këmbyes Vertikal Nxehtësie - Pompë Nxehtësie Gjeotermale” (BNT-KN-PNGj)” Rëndom, kur bëhet fjalë për energjinë gjeotermale, njerëzit mendojnë vetëm ujërat e ngrohta të burimeve. Kjo është një pjesë e të vërtetës. Por, këto ujëra janë zakonisht të rralla dhe të pakta. Ajo që gjendet kudo dhe me sasi të mëdha është nxehtësia e shtresave të tokës. Prandaj edhe drejtimi kryesor i përdorimit të drejtpërdrejtë të energjisë gjeotermale është shfrytëzimi i nxehtësisë së shtresave pranësipërfaqësore të tokës për të ngrohur dhe freskuar banesat private dhe godinat publike, si edhe serat, duke përdorur sistemet moderne Burim Nxehtësie Trualli - Këmbyes Nxehtësie - Pompë Nxehtësie Gjeotermale (BNT-KN-PNGj). Kërkesa për energji për ngrohjen dhe freskimin e banesave është shumë e madhe. Qysh dhjetë vjet më parë konsumi i energjisë elektrike për ngrohje zinte 23.8% të totalit të energjisë elektrike të prodhuar në Shqipëri dhe sot është akoma më tepër (Fig. 2.4). Çështja bëhet edhe më problemore me përdorimin e naftës e gazit për ngrohje, që ka kosto shumë të lartë dhe emetohen sasi të mëdha gazi CO2 në atmosferë. Burime nxehtësie mund të jenë: a) Shtresat pranësipërfaqësore deri në thellësinë 100-150 m. b) Uji nëntokësor, i ngrohur nga nxehtësia e shtresave. c) Uji i liqeneve dhe i deteve Nxehtësia nga shtresat e tokës nxirret me anën e këmbyesve të nxehtësisë, të disa tipave. Një këmbyes vertikal i nxehtësisë koaksial ose në formë U-je, instalohet në shpime 30-150 m të thellë (Fig.2.5.a). Fluidi që qarkullon nëpër këtë këmbyes nxjerr nxehtësinë nga shtresat e Tokës. Këto sisteme këmbyesish nxehtësie emërtohen me qark të mbyllur. Në Shqipëri, ku këto shtresa kanë temperaturë 5-20°C në këmbyes mund të qarkullojë ujë, sepse nuk ka rrezik ngrirje të 114
  • 115. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj tij. Këmbyes të shumëfishtë, të instaluar në bateri pusesh përdoren për të ngrohur godina të mëdha ose bllok godinash publike (Fig. 2.5.b). Në zonat ku përreth godinës ka tokë, mund të përdoret këmbyes nxehtësie i vendosur horizontalisht, në transhe 1-21.8m të thellë (Fleta 2.c ), i cili mund të ketë forma nga më të ndryshmet. Natyrisht, efektiviteti i këtyre këmbyesve të nxehtësisë është më i vogël, sepse në këmbyesit horizontalë ka ndikim të madh ndryshimi i klimës. Kur shfrytëzohet nxehtësia e ujërave nëntokësore ose e liqeneve e deteve, sistemet emërtohen me qark të hapur (Fig. 2.5.d). Nga nëntoka ose rezervuari merret uji, i cili dërgohet drejt përse drejti në pompën e nxehtësisë ujë-ujë. Kur merret uji i detit, për të evituar korrozionin, uji i detit futet në një këmbyes nxehtësie. Pasi kalon në pompën e nxehtësisë ose në këmbyesin e nxehtësisë uji i detit, ai injektohet përsëri në shtresat nëntokësore, ose rikthehet në rezervuarin e ujit. Fleta 2.4. Kurba e vazhdueshmerisë vjetore të ngarkesës elektrike pa ngrohje dhe me ngrohjen për vitin 1999 (Energjia elektrike totale e furnizuar 5775 GWh), (Agencia Kombëtare e Energjisë). 115
  • 116. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ a) b) c) d) 2.5. Skema e sistemit ngrohës ―Pus-Këmbyes Vertikal Nxehtësie- Pompë Nxehtësie Gjeotermale‖ (a), Bateri pusesh për këmbyesit vertikalë të nxehtësisë (b), Këmbyes horizontal nxehtësie (c), Sistemi me qark të hapur ―Pus - Pompë Nxehtësie Gjeotermale‖ (d) për ngrohjen e banesave dhe të serave [Hopkirk et al. 1988 (a), www.climatemaster.com (b, c), Studio Tecnico Implementistico,Bari, Itali (d)]. 116
  • 117. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Sot në botë ka mbi një milion instalime të tilla për ngrohjen e shtëpive private të banimit por edhe godinave me sipërfaqe deri në 160 000 m2, duke patur një koeficient kursimi të energjisë deri në 5. Në Pasqyrën 2-4 jepet kapaciteti i instaluar, energjia e përftuar dhe numri i instalimeve në disa shtete të botës [Lund J.W. 2005]. Kapaciteti i instaluar, energjia e përftuar dhe numri i instalimeve të sistemit ngrohës gjeotermal në disa shtete Pasqyra 2-4 Vendi Kapaciteti i Energjia, Numri i instaluar, instalimeve [MW] [GWh/vit] SH.B.A 6 300 6 300 600 000 Suedi 2 300 9 200 230 000 Gjermani 640 930 46 400 Kanada 435 600 36 000 Zvicër 525 780 30 000 Austri 275 370 23 000 Sistemet Pus - Këmbyes Nxehtësie - Pompë Nxehtësie Gjeotermale (P-KN-PNGj) për ngrohjen e banesave janë sistemet më moderne, me teknologji më të përparuar, miqësore me mjedisin dhe po bëhen gjithnjë e më shumë popullore. Në shumë vende të Komunitetit Europian bëhen përpjekje të mëdha për të reduktuar përdorimin e karburantit për ngrohje dhe për të kursyer energjinë elektrike. Burimet vendore të energjisë, siç është nxehtësia e shtresave pranësipërfaqësore janë veçanërisht në fokus, edhe për përparësitë e tyre për mbrojtjen e mjedisit, që lidhen me efektin serë [Chuanshan D etj. 1995, Clauser Ch. 1997, Hofman F etj. 1993, Lund J.W. 1996, Rybach L etj. 2000]. Tashmë edhe në Shqipëri janë bërë zbatimet e para. Është ndërtuar sistem ngrohës gjeotermal me anën e pompës së nxehtësisë ujë-ujë në shkollën profesionale të Ersekës, të propozuar nga misionari fetar amerikan Marku dhe ndërtuar nga një kompani austriake, një impiant i integruar i 117
  • 118. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ shfrytëzimit të energjisë diellore me anën e pompës së nxehtësisë, në vitet 1990-1993, u ndërtua nga Prof. Dr. Burhan Jukniu në Departamentin e Energjetikës, Universiteti Politeknik i Tiranës, në të cilin uji pasi ngrohej në impiantin e panelit diellor deri në temeraturën 27-55 0C (në varësi të stinës), për ti rritur temperaturën deri në madhësinë e duhur përdorej impianti i pompës së nxehtësisë, e cila bënte të mundur rritjen e temperaturës deri në nivelin prej 60-90 0C, të kërkuar nga ana e konsumatorit. Në Tiranë vjen i pari instalim madhor për ngrohjen dhe freskimin e të dy kullave binjake në Bulevardin Dëshmorët e Kombit, duke përdorur pompat ujëujë, i cili është i projektuar dhe realizuar nga Dr. Inxh. Ramadan Alushi. Me sistem të tillë gjeotermal ngrohet edhe pjesa jugore e Pallatit të Kulturës në Tiranë, projektuar dhe ndërtuar nga inxhinierët termistë nga Bari, Itali. Këto instalime kanë krijuar bazën demonstrative teknike të zbatimit të kësaj teknologjie të re, krahas edhe bazës shkencore të studimeve gjeotermale (Aneks 2). Në vitin 2008 u botua edhe monografia ―Sistemet gjeotermale të ngrohjes dhe freskimit të godinave‖ e autorëve A. Frashëri, A. Londo, A. Shtjefni, B. Çela, N. Kodhelaj, N.Pano, R. Alushaj, S. Bushati, S. Thodhorjani. Sistemi P-KN-PNGjka marrë zhvillim të madh në vendet e përparuara, për ngrohjen dhe freskimin e godinave megjithëse ka kosto ndërtimi 30-60 % më të lartë se sa kostoja e sistemeve ngrohëse konvencionale, me boiler nafte. Ka disa arsye për këtë: 1) Konsiderata ekonomike Instalimet gjeotermale gjejnë përdorim sepse kanë kosto vjetore të energjisë elektrike për pompën e nxhtësisë dhe pompën e qarkullimit të sistemit BNT-KN-PNGj shumë më të ulët se sa shpenzimet për karburantin e kaldajave ose të energjisë elektrike për kondicionerët. Kosto specifike totale vjetore për energjinë ngrohëse është 5.12 Euro/m2 për sistemin gjeotermal, për sistemin me kondicionerë 9.49 Euro/m2, ndërsa 22,07 Euro/m2 për sistemet me naftë. 2) Konsiderata mjedisore. BNT-KN-PNGj është një sistem mjedisor i pastër që nuk emeton gaz CO2, që 118
  • 119. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj shkakton ―efektin serë‖, kështu që do të evitohet për pronarin e shtëpisë pagesa e taksës për çlirimin e gazit CO2, e cila është në diskutim në vendet e Komunitetit Europian. 3) Mbështetje qeveritare. Për instalimin e sistemit BNT-KN-PNGj qeveritë e vendeve te ndryshme japin investime për çdo kWe të pompës gjeotermale të nxehtësisë. Kështu, për instalimin e sistemit BNT-KNPNGj, qeveria japoneze jep qytetarëve falas një grant prej 200 USD për çdo kW të pompës gjeotermale të nxehtësisë. Zgjidhja ekonomike e problemit të ngrohjes në Shqipëri është një detyrë e ditës, tepër e rëndësishme, veçanërisht më kushtet e krizës energjetike që kaloi vendi. Në Shqipëri ka një bum në ndërtimet e godinave të larta shumëkatëshe. Ato ende projektohen të ngrohen me kaldaja me naftë ose me gaz, si edhe me kondicionerë ajër-ajër. Në të gjitha godinat e institucioneve shtetërorë ngrohja dhe freskimi bëhet me kondicionerë ajër-ajër, spitale, konvikte, hotele, etj ngrohen me sistemin me kaldaja me naftë ose me qymyr. Ka ardhur koha, që të dilet mbi synimet e biznesmenëve që tregtojnë naftë e gaz, si edhe mbi praktikat e konsumit të energjisë elektrike që paguhet nga buxheti i shtetit, ose që nuk paguhet ende. Edhe biznesmenët që realizojnë kondicionimin e mjediseve, si edhe specialistët që punojnë për ta është e domosdoshme, që pas vlerësimit të përparimit dhe modernizimit që bënë duke futur sistemet ngrohëse dhe freskuese me kondicionerë ajër-ajër,ka ardhur koha që të shkojnë më përpara, duke zbatuar teknologjitë moderne dhe ekonomikisht më të lira, siç është ai gjeotermal dhe i paneleve diellorë. Duke vazhduar të mos i përdorin sistemet me energjitë e rinovueshme, që janë më të lira, në kushtet e ekonomisë së tregut dhe të globalizmit, me shtrenjtimin e energjisë elektrike, komuniteti i biznesmenëve shqiptarë do të ndodhet përpara faktit që sistemet modernë do ti zbatojnë në Shqipëri kompani nga Greqia, Maqedonia, Serbi-Mali i Zi, që kemi fqinjë, të cilat zbatojnë me sukses sistemet gjeotermale prej vitesh. 119
  • 120. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.2.2. Ngrohja dhe freskimi i serave Energjia gjeotermale e shtresave në thellësi të Tokës, si edhe uji i nxehtë që përmbajnë rezervuarët gjeotermalë po përdoren gjithnjë e më tepër edhe për ngrohjen e serave për prodhimin e perimeve dhe luleve, si edhe për tharjen e frutave dhe perimeve. Janë të famshme serat në Lardarelo të Italisë, ku prodhohen lule ekzotike dhome. Sipërfaqet e serave të ngrohura me energjinë gjeotermale janë një investim me përfitime të mëdha, prandaj ato po shtohen nga viti në vit në vende të ndryshme të botës. Në shtetet përreth Shqipërisë, aktualisht funksionojnë mjaft sera, si: në Greqi 34 ha, Bullgari 22 ha, Maqedoni 62.4 ha, Serbi 10.13 ha, Kroaci 0.25 ha [Andrejevski B dhe Armanski S. 1999, Campioti C. etj. 1999, Koreneos C.J. etj., 1999, Bojadgieva K. etj., 1999, Kralj P. 1999, Arpasi M. etj., 1999, Popovski K. 2003, Popovska S etj., 1999, 2003, Rafferty K dhe Boyd D., 1997](Fig. 2.6, 2.7):. Në Itali, vitet e fundit, në veri të Romës, janë ndërtuar një seri serash demonstrative moderne me përmasa (8 x 30 x 3.70) m dhe (24 x 20 x 3.40) m, të cilat ngrohen me energjinë e ujit gjeotermal me temperaturë 40oC dhe prurje 10 l/sek. Në periferinë e qytetit Antalia në Turqi janë të famshme plantacionet me qindra sera të ndërtuara vitet e fundit (Fig. 2.7). Energjia gjeotermale për ngrohjen e serave përftohet në dy rrugë: 1. Nga ujërat gjeotermalë që fontanojnë ose pompohen nga puse të cekët, si edhe nga burimet termalë natyrorë, 2. Duke përdorur sisteme moderne Këmbyes Nxehtësie Vertikal në puse të cekët ose të thellë, duke i kthyer ato në Burime Vertikale Nxehtësie [Clauser Ch. 1997, Chuanshan D etj., 1995, Lund J.W. 1996]. Në Ultësirën Prandariatike, si edhe në Zonën Jonike, në një territor të gjerë nga Durrësi e deri në Vurg, nga Semani e deri 120
  • 121. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj në Kuçovë ka puse që kanë fontanuar ujë gjeotermal, të cilët mund të riaktivizohen për të marrë përsëri ujë të nxehtë. Ka edhe qindra puse të thellë të naftës e të gazit të braktisur, të cilët mund të kenë shtresa kolektore me ujë me temperaturë të lartë, ose të shërbejnë edhe si burime vertikalë nxehtësie. Në kompleks edhe me pompat e nxehtësisë dhe panelet diellorë, uji i këtyre puseve, si edhe uji i pellgjeve të cekët mund të shërbejë për ngrohjen dhe freskimin e serave etj. [Frashëri A. etj., 2003]. 2.2.3. Pishina me ujë të ngrohtë gjithëvjetore duke përdorur sistemin “Pus-Këmbyes Vertikal Nxehtësie-Pompë Nxehtësie Gjeotermale” Pishinat me ujë të ngrohtë gjithëvjetore pranë hoteleve dhe komplekseve sportive janë kthyer sot në qendra ripërtritje që frekuentohen nga miliona turistë në vit, në vende të ndryshme të botës. Për ngrohjen e ujit të tyre mund të përdoren me sukses sistemet ngrohës ―Këmbyes Nxehtësie-Pompë Nxehtësie Gjeotermale‖ në kompleks edhe me panelet diellorë. Si burim nxehtësie mund të shërbejë nxehtësia e shtresave pranësipërfaqësore të Tokës, uji nëntokësor i pellgjeve të cekët, si edhe uji i detit ose i liqeneve, ashtu si edhe për godinat dhe serat. Veçanërisht, pishina të tilla krijojnë mundësinë për zgjatjen e periudhës së turizmit gjithëvjetor në bregdet, pranë qyteteve buzëliqenore, si edhe në qytetet e ndryshme të vendit. 121
  • 122. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.3. Shfrytëzimi integral dhe kaskadë i energjisë gjeotermale të burimeve dhe puseve të ujërave të nxehtë SPA WELLNESS Shkruhet sot në hyrje të hotel-llixhave në vendet e ndryshme të botës. Fjala “wellness” (well+ness) është bërë tashmë një terminologji ndërkombëtare, e cila tregon për kushte të mira shëndetotësore fizike, mendore dhe emocionale. Ajo nënkupton një balancë të shëndetshme midis mendjes, trupit dhe shpirtit, që rezulton në ndjenjën e të qënurit mirë. 2.3.1. Klinika me konceptim modern dhe hotele me pishina me ujë të ngrohtë Përdorimi klasik i ujërave termalë në të kaluarën ka qenë i kufizuar. Ato janë shfrytëzuar dhe në Shqipëri ende vazhdojnë të shërbejnë vetëm për kurimin e sëmundjeve të ndryshme në qëndra balneologjike, të ashtuquajturat ―Llixha‖. Por, në çerek shekullin e fundit u bë një ndryshim në koncept në vende të ndryshme të botës. Sot, ujërat termalë konsiderohen se janë të dobishme për tu përdorur gjerësisht për ripërtritjen dhe kalitjen e shëndetit të njerëzve të shëndetshëm si edhe për dëfrimin e tyre, të cilët janë edhe shumica e popullsisë, krahas klinikave me konceptim modern për kurimin e shumë sëmundjeve. Klinikat për kurimin e sëmundjeve të ndryshme me anën e banjove me ujëra gjeotermalë sot, veç vaskave personale si më përpara, kanë pishina të mbyllura dhe në mjedise të hapura, 122
  • 123. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj sauna, salla masazhesh, bare, etj. Ndërtohen edhe hotele, madje organizohen fshatra turistikë, me pishina dhe banja me ujë të ngrohtë gjeotermal ose të pakripur, sauna, salla masazhesh dhe fitnesi, bibliotekë dhe sallë konferencash. Pranë tyre ndërtohen fusha sportive, salla gjimnastike, lojërash fati, bare etj. Pishinat ndërtohen me pamje natyrale ekzotike [Arpasi S dhe Szabo G. 1999, Bojadgieva K etj., 1999, Kowski W. 2000, Krajl P. 1999, Furnadzieva S. etj., 1999]. Në qendrat gjeotermale të Italisë, bëhen rreth një milion ditë vizita në vit nga turistët. 2.3.2. Ngrohje të godinave dhe serave, instalime akuakulture: rritje rasati të peshqve dhe peshq, kultivimi i algave dhe mikroalgave, si edhe nxjerrje të elementëve kimikë (p.sh. jod, brom etj) si edhe i kripërave natyrale Ngrohja e fshatrave dhe hoteleve turistikë dhe e pishinave të tyre, e klinikave, ngrohja e serave për prodhimin e luleve dhe perimeve janë nga drejtimet e rëndësishme të përdorimit të energjisë së ujërave gjeotermalë në sistemin kaskadë, që duhet të zbatojnë edhe të gjitha qëndrat ekzistuese balneologjike në vendin tonë (Fig. 2.2, 2.3). Pasi është shfrytëzuar në nyjet e mësipërme, uji përdoret për zhvillimin e akuakulturës, sipas dy drejtimeve: - Rritjen e rasateve të peshqve dhe peshq etj. - Kultivimin e algave, për industrinë ushqimore, për prodhimin e pomadave nga më efektivet për shumë sëmundje të lëkurës dhe kremra për kozmetikë. Procesi i fundit në këtë kaskadë është nxjerrja e mikroelementëve dhe kripërave natyrore nga ujërat termalë mineralë. Gjatë proceseve të ndryshme të kaskadës nxirren 123
  • 124. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ edhe gazet e lirë CO2 dhe H2S, që përdoren përkatësisht për konservimin e produkteve ushqimorë dhe për procedura të posaçme mjekimi të rrugëve të frymëmarrjes. Vetëm pas kësaj, uji mund të përdoret për ujitje, ose të injektohet në rezervuarin gjeotermal. Ujërat e pijshëm mineralë mund të industrializohen për tu përdorur nga popullsia. Ujëra të tillë në Shqipëri janë nga disa burime, si ato të Bënjës në Përmet, të Sarandaporos në Leskovik, të Ardenicës etj. 2.4. Vështrim mbi përvojën botërore të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët Fushat e përdorimit të energjisë gjeotermale, në mënyrë skematike u treguan në fig. 2.1 [Lund J.W. 2005, Steigrimsson B. 2007]. Këto fusha, ku mund të përdoren energjia e burimeve gjeotermalë, janë të kushtëzuara nga temperatura e ujërave të tyre, rezervat e energjisë, parametrat e prurjes së burimeve të ujërave termomineralë dhe dendësia e fluksit të nxehtësisë të shtresave të Tokës. Në fig. 2.6 jepet skema klasike e Lindal-it, e plotësuar nga Lund J.W. (1996) e përdorimit të energjisë gjeotermale në varësi të temperaturës së fluidit që japin burimet ose puset gjeotermale. Energjia gjeotermale e entalpisë së lartë dhe të mesme (ujëra të nxehtë dhe avulli i burimeve gjeotermalë, me temperaturë të lartë) përdoren për të vënë në lëvizje turbinat e avullit të impiantëve të prodhimit të energjisë elektrike. Ka një numër të konsiderueshëm vendesh thuajse në të gjithë kontinentet të cilët prodhojnë energji elektrike përmes burimeve gjeotermalë (Fig. 2.7.a, b) [Fridleifsson I. B, 2007]. Përparimet teknologjike, veçanërisht gjatë dhjetë vjeçarit të fundit kanë sjellë ndryshime të tjera në skemën e Lindal-it, përveç atyre të bëra nga Lund J.W., veçanërisht në drejtim të prodhimit të energjisë elektrike. 124
  • 125. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Sot përdoren sisteme të posaçëm, të cilët shfrytëzojnë lëngje me pikë vlimi më të ulët se e ujit (fluide organikë), të aftë për të prodhuar energji edhe nga burime me temperatura më të ulta se sa 100oC. Në fig. 2.8 paraqitet kapaciteti vjetor botëror i përdorimit të energjisë gjeotermale për periudhën 1970 deri 2014. Fig. 2.7.a. Kapacitetet e instaluar gjeneruese të energjisë elektrike nga burimet gjeotermale [Fridleifsson I. B, 2007]. 125
  • 126. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Temperatura e shtresës ose ujit Gjendja fazore Temperaturë e lartë >220oC Fusha e përdorimit Teknologjia e përdorur Entalpi e lartë - Vetëm avull Përdorim i drejtpërdrejtë Ujë ose avull Gjenerim energjie elektrike - Përdorim i drejtpërdrejtë - Avull dhe ujë i ngrohtë - Shkëmbyes nxehtësie - Pompa nxehtësie Temperaturë e mesme 100-220 oC Gjenerim energjie elektrike Ujë Përdorim i drejtpërdrejtë Entalpi e mesme - Avull dhe ujë i ngrohtë - Përdorim i drejtpërdrejtë - Shkëmbyes nxehtësie - Pompa nxehtësie Temperaturë e ulët 50-100 oC Përdorim i drejtpërdrejtë Ujë - Përdorim i drejtpërdrejtë - Shkëmbyes nxehtësie Entalpi e ulët - Pompa nxehtësie Fig. 2.6. Skema e Lindal-it për përdorimin e energjisë gjeotermale në varësi të temperaturës së fluidit që japin burimet ose puset gjeotermale. 126
  • 127. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Fig. 2.7.b. Energjia elektrike e prodhuar në Evrope (2004) prej burimeve gjeotermalë (GWh/vit [Fridleifsson I. B, 2007]). Fig. 2.8. Kapaciteti vjetor botëror i përdorimit të energjisë gjeotermale [Geothermal Development Expand Gllobally. 5.13.09. Tim Stepture, Analyst, Emerging Energy Research]. 127
  • 128. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Në pasqyrën 2.5 jepet një përmbledhje e të gjithë informacionit të vlefshëm deri ne vitin 2005 mbi kapacitetet, përdorimin e energjisë gjeotermale dhe koeficienti i shfrytëzimit të saj [Neirac, 2006]. Kapaciteti termik, energjia e shfrytëzuar dhe koeficienti i shfrytëzimit të energjisë gjeotermale në periudhën 1995-2005 Pasqyra 2.5 Fusha Kapaciteti Energjia e shfrytezuar e [mW] [TJ] Koeficienti i shfrytezimit [%] shfrytezimit Vitet 2005 2000 1995 2005 2000 1995 2005 2000 1995 Pompa nxehtesie 15 384 5 275 1 854 87 503 23 275 14 617 0,18 0,18 0,25 Ngrohje banesash 4 366 3 263 2 579 55 256 42 926 38 230 0.4 0.42 0.47 serash 1 404 1 246 20 661 17 864 15 742 0.47 0.45 0.46 Akuakulture 616 605 1 097 10 976 11 733 13 493 0.57 0.61 0.39 Bujqësi 157 74 67 2 013 1 038 1 124 0.41 0.44 O.53 Industri 484 474 544 10 868 10 220 10 120 0.71 0.68 0.59 5 401 3 957 1 085 83 018 79 546 15 742 0.49 0.64 0.46 371 114 115 2 032 1 063 1 149 0.18 0.3 0.31 Balneologji Ftohje, shkrirje bore 1 085 Të tjera 86 137 238 1 045 3 034 2 249 0.39 0.7 0.3 Shuma 28 269 15 145 86 64 27 3372 190 699 112 441 -- -- -- -- -- -- -- -- -- 0.31 0,4 0.41 Mesatarja Në fig. 2.9 dhe 2.10 paraqiten grafikët e fuqisë së instaluar dhe sasia e energjisë së shfrytëzuar sipas sektorëve të përdorimit (Neirac F.P., 2006). Gjithnjë e më shumë po rritet kërkesa për zhvillim më të shpejtë të sektorit të energjisë, për të 128
  • 129. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj përmirësuar standardin e jetesës të popullsisë, duke krijuar më shumë vende pune dhe kushte më të mira jetese. Publiku është i ndërgjegjësuar mirë për dëmtimet që i janë shkaktuar mjedisit nga veprimtari të ndryshme si shpyllëzimet, erozioni veçanërisht në lumenjtë, efekti serë, dhe ai nuk dëshiron sakrifikimin e mëtejshëm të mjedisit natyror. Kjo bën që të rritet nevoja për zhvillimin e qëndrueshëm të energjetikës, duke kërkuar dhe vënë në shfrytëzim burime alternativë, në radhë të parë të energjive të rinovueshme. Midis tyre, një vend të rëndësishëm zë përdorimi i drejtpërdrejtë integral dhe kaskadë i energjisë gjeotermale. Suksesi i zhvillimeve gjeotermalë mund të përcaktohet si aftësi e prodhimit të energjisë gjeotermale me çmime të krahasueshme me të burimeve të tjera të energjisë. Shembull tipik i shfrytëzimit integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale është edhe sistemi ―Toplec‖ në Dorian, Maqedoni [Popovski K., etj. 2009]. Zona ndodhet në bregun e Liqenit Dorjan, në jug-lindje të Maqedonisë, pranë kufirit maqedonasgrek. Në këtë sistem propozohet (fig. 2.11): 1. Prodhim i kombinuar i nxehtësisë dhe energjisë elektrike: Uji gjeotermal, që del nga pusi me temperaturë 50-80oC dhe me prurje 40-60 l/sek, nxehet me anën e paneleve diellorë deri në rreth 100oC dhe përdoret për prodhimin e energjisë elektrike. 2) Prodhim i nxehtësisë për disa përdorime: a) Zhvillimi i sektorit turistik, duke përdorur ujin e nxehtë për pishina të hapura dhe të mbyllura pranë hoteleve, për banjat termale, si edhe për ngrohjen e hoteleve dhe ujin sanitar. b) Zhvillimi i sektorit agro-kultural për kultivimin perimeve dhe të luleve në sera. Kultivohet edhe asparagus në fushë të hapur, me anën e ngrohjes së tokës bujqësore, ku ndodhen rrënjët e bimëve, me ujin termal i cili rrjedh nëpër tuba të futur disa dhjetëra centimetra në nëntokë, pasi është përdorur për procese të tjera. 129
  • 130. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.9. Fuqia e instaluar sipas sektorëve të përdorimit Fig. 2.10. Energjia gjeotermale e përdorur sipas sektorëve. 130
  • 131. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj c) Zhvillimi i akuakulturës: për rritjen e peshqve lokalë në vaska, të ngrohura në ujin termal pasi është përdorur për procese të tjera. d) Zhvillimi i proceseve të prodhimeve ushqimore: për ndërtimin e njësive tharëse të perimeve dhe frutave. Kjo strategji në zonën e Dorjanit do të kontribuojë për përmirësimin e kualitetit të jetesës nëpërmjet ngrohjes së godinave publike dhe private, me zhvillimin e turizmit, të tregtisë, të agrikulturës dhe peshkimit. Ky zhvillim do të krijojë mundësitë për hapjen e vendeve të reja të punës në zonë. Suksesi i zhvillimeve gjeotermalë mund të përcaktohet si aftësi e prodhimit të energjisë gjeotermale me çmime të krahasueshme me atë të burimeve të tjera të energjisë. 131
  • 132. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 132
  • 133. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.4.1. Përdorimi balneologjik i ujërave termomineralë Ujërat termomineralë shërbejnë për ripërtëritjen e trupit të njeriut dhe kurimit të shumë sëmundjeve. Lidhur me përdorimin të këtyre ujërave lindi edhe termi balneoterapi. Ky term vjen nga latinishtja ―balneum‖, ―banja‖ dhe përfaqëson trajtimin e sëmundjeve me anën e banjave. Për trajtimin e sëmundjeve, për banjat mund të përdoren ujëra të ftohtë, të ngrohtë dhe të nxehtë, masazhet me anën e ujit që lëviz, çlodhja dhe stimulimi. Ujërat termomineralë janë të pasur me shumë minerale si natrium, magnez, kalcium, hekur, arsenik, litium, kalium, manganez, brom, jod, si edhe disa minerale të veçantë (silic, squfur, selen, radium), të cilët mund të përthithen nga lëkura e njerëzve. Termi balneoterapi gjen një përdorim të përgjithshëm lidhur me çdo terapi, përfshirë pirjen e ujit, banjat me ujë të nxehtë dhe me avull, si edhe trajtimet me baltë ose rëra të llojeve të ndryshme, të cilat përmbajnë minerale që kanë veti kuruese dhe përdoren për të kryer procedura kurative të nxehta. Në ujërat termomineralë natyralë që përdoren për balneoterapi, në disa raste shtohen edhe minerale të tjerë ose vajra natyralë. Balneoterapia i referohet përdorimit mjekësor të ujërave termominerale si e kundërta e shfrytëzimit të tyre për ripërtëritje dhe çlodhje. Ujërat termomineralë kanë një histori të gjatë të përdorimit të tyre, duke kaluar nëpër tre faza të zhvillimit: 1. Përdorimi i ujërave si vende të shenjta. Indianët e Amerikës i konsideronin burimet e nxehta si vende të shenjta të ―Mistereve të Mëdha‖ (―Wakan Tanka‖), duke qenë edhe besues të mëdhenj për fuqinë çudibërëse shëruese të nxehtësisë dhe ujërave mineralë. 2. Përdorimi i ujërave termomineralë për qëllime kurimi në qendra të emërtuara ―Llixha‖ në shqip, ose me termin ndërkombëtar ―SPA‖, dhe 133
  • 134. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 3. Përdorimi i ujërave termalë dhe vendeve të burimeve të tyre si hapësira për ripërtëritje të trupit, ushtrime dhe çlodhje. Termi ―SPA‖ e ka origjinën e vet nga një qytet pranë Liezhit në Belgjikë. Kovaçi i qytetit, në vitin 1326 përdori ujin me përmbajtje hekuri të një burimi për të kuruar shqetësimet tij (J.W.Lund, 2005). Ai ngriti edhe një qendër kurues pranë burimit, që e quajti Espa (duke e identifikuar me fjalën shatërvan, në gjuhën wallone). Me përhapjen e këtyre qendrave shëndetësore, fjala ―spa” u bë emri i tyre edhe në anglisht. Për llixhat (spa) ka edhe disa përkufizime të tjera (De Vierville, 1998): ―Llixhat janë aspekti social i përdorimit e ujërave në mënyrë terapike‖ ose ―Llixhat janë hapësira dhe vende natyralë me perspektivë në kohë‖, etj. Banjat termale janë të njohura që në lashtësi, që nga epokat egjiptiane, greke, romane dhe otomane, duke u shtrirë nga Persia deri në Angli. Në Japoni, banjat konsideroheshin shumë të shenjta. Edhe në Shqipëri, burimet e ujërave termalë pranë Elbasanit ose ato në Bënjë të Përmetit njiheshin qysh në kohën romake dhe shfrytëzoheshin për të bërë banja me qëllim shërimin e shumë sëmundjeve. Prandaj edhe fshati pranë burimeve në shtratin e Lumit të Lëngaricës në Përmet u quajt Bënjë. Qysh në shekullin e18-të u njoh edhe vlera komerciale e burimeve të ujërave termalë dhe u ndërtuan Llixhat e para në Evropë. Por, në dhjetëvjeçarët e fundit, duke filluar në SH.B.A. dhe duke u shtrirë gjithnjë e më shumë në Evropë e kontinentet e tjera, ndryshoi koncepti i shfrytëzimit tradicional si vende për kurimin e të sëmurëve në burimet e ujërave termomineralë dhe në llixhat pranë tyre. Ujërat termomineralë konsiderohen të aftë për të realizuar çlodhjen dhe ripërtëritjen e njerëzve të shëndoshë, krahas edhe aftësive të tyre të mirënjohura për kurimin e sëmundjeve të ndryshme. Prandaj edhe industria e shëndetit-ripërtëritjes dhe ushtrimeve fizike u zhvillua me shpejtësi. Banjat në ujërat e nxehtë dhe ushtrimet fizike kanë rinovuar zhvillimin e llixhave. Në qendrat e llixhave filluan të ndërtohen pishina me ujë termomineral si edhe me ujë të ngrohtë jo-termomineral, sauna, si edhe të pajisen me salla, 134
  • 135. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj terrene dhe mjete për ushtrime fizike dhe aktivitete sportive e kulturore në natyrë. Kjo rrugë natyrale e ripërtritjes, si edhe lëvizja ―tek natyra‖ kanë spostuar gjithnjë e më tepër në plan të dytë trajtimin e formalizuar mjekësor në këto llixha. Sot, interesi i njerëzve për të vajtur në ―burimet e ujërave të ngrohtë‖ është përmirësimi i shëndetit dhe pamjes së tyre, të largohen nga streset, të rifreskojnë dhe rivitalizojnë trupin dhe mendjen e tyre. Megjithëse në llixhat evropiane i jepej rëndësi më e madhe procedurave të kurimit të sëmundjeve të ndryshme, në llixhat e SHBA rëndësi më e madhe i jepej ushtrimeve që reduktojnë stresin, pakësimin e depresioneve dhe humbjen e peshës. Për këtë arsye, aktualisht, interes i madh tregohet për zhvillimin e ―konservimit të shëndetit‖, duke ruajtur hapësirat natyrale dhe veprimtaritë ushtrimore. Janë mbi 60 shtete të cilët sot zbatojnë këtë formë të përdorimit të energjisë gjeotermale. Kapaciteti i instaluar është 5.401 MW dhe është rritur me më shumë se 36% në periudhën 2000-2005. Energjia e përdorur është 83.018 TJ/vit [Fridliefsson I. B, 2007]. Sipas klasifikimit amerikan, llixhat sot mund të kenë shumë forma dhe drejtime si më poshtë (Sarnoff, 1989): 1. Llixha për ushtrime fizike intensive, ku këto ushtrime duhet të arrijnë maksimumin e përftimit në minimumin e kohës. 2. Llixha për rinim, ku shfrytëzohen përparësitë e përpunimeve të fundit të estetikës, për të rinuar pamjen e njerëzve. 3. Llixha për humbjen e peshës, ku pushohet dhe çlirohet frekuentuesi nga pesha e tepërt. 4. Kampe atletike, ku programe të shkëlqyera sportive dhe ushtrime në salla ndihmojnë në forcimin e shëndetit dhe largimin e streseve. 5. Llixha me burime të ujërave dhe ―baltërave magjike‖ minerale në radhë të parë për balneoterapi. 6. Llixha për moshën e tretë, ku ripërtërihet gjendja fizike dhe shpirtërore aq sa fizikisht të ndjehesh mirë. 135
  • 136. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 7. Llixha e shijes së ikur, ku frekuentuesit mund të kënaqen dhe të mësojnë për të bërë shijimin më të mirë, të shëndetshëm dhe jo shëndoshës. Kësisoj, qëllimi i Llixhave të ditëve tona qëndron në sa më poshtë (De Vierville, 1998): 1. Uji (terapi nëpërmjet nxehtësisë dhe mineraleve, përfshirë dhe baltërat), 2. Lëvizja (ushtrime, masazhe), 3. Gjelbërimi (përfitim mjekësor), 4. Dieta (ushqimi dhe uji i duhur), 5. Modele të stilit të jetesës. por që llixha të jetë e suksesshme duhet të ketë: 1. Higjene (pastërti), 2. Shërbime, 3. Karakteristika të veçanta: ujë, baltë speciale dhe terapi speciale, kushte jetese dhe ushqimi shumë të mira, vendndodhje e përshtatshme dhe me panoramë të bukur, etj. Vlerat e një llixhe përcaktohen në radhë të parë nga uji i burimeve ose puseve. Uji me disa përbërës mineralë dhe nxehtësia e tij bën që llixha të shikohet sipas njërit nga pikëpamjet e mëposhtme [De Vierville, 1998]: 1. 2. 3. 4. Fetare, mistike, simbolike, Sociale, politike, ekonomike, Estetike, artistike, letrare , Filozofike, shkencore, teknologjike dhe mjekësore. Në klasifikimin e llixhave sipas temperaturës së ujit, jepen shembuj për tre kategori lidhur me balneoterapinë [J.W.Lund, 2005]: Burime me temperatura të ulëta, që japin ujë mineral me temperaturë 13-20 °C. Këto ujëra përdoren për banja dhe pirje, për të kuruar sëmundje të lëkurës deri tek ato digjestive. Këtu realizohet dhe industrializimi i ujit për pirje, si produkt komercial, në varësi të përbërjes së ujit. Kategoria e dytë i përket burimeve me ujëra të ngrohta, që shfrytëzohen për rehabilitim mjekësor për shumë sëmundje dhe, së treti, burimet me ujëra të nxehta, ku ujërat me temperaturë 47 deri 60 °C përdoren për balneoterapi. 136
  • 137. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Balneoterapia rekomandohet për një numër të madhe sëmundjesh, përfshirë reumatizmin, lushteve të lëkurës dhe fibromyalgia. Në Llixha, balneoterapia realizohet në kompleks me disa terapi: Hidroterapia, e cila shpesh emërtohet edhe ―hidropati‖, që përdor ujin për dobësimin e dhëmbjeve dhe trajtimin e disa sëmundjeve. Qysh në kohën e vet, Hipokrati përshkroi banjën në burime për shërimin e sëmundjeve. Përdorimi i ujit për trajtimin e sëmundjeve reumatizmale ka një histori të gjatë. Sot, hidroterapia përdoret për të trajtuar edhe çrregullimet muskulore-skeletore të tilla si artriti, spondiliartroza, ose plagosjet e vertebrave, në pacientët që vuajnë djegiet, ngërçet, ataket dhe paraliza. Hidroterapia përdoret gjithashtu për të trajtuar kushtet ortopedike dhe neurologjike në gishtat dhe në këmbët, si edhe për zhvillimin e ushtrimeve. Hidroterapia mund të jetë e përgjithshme, lokale, me kompresa. Në këtë terapi përfshihen edhe banjat me avull të nxehtë (sauna) nën temperaturë mesatarisht deri 66 °C për qëllime kurative. Hidroterapia, e cila kërkon zhytjen e plotë ose të pjesshme të trupit në ujë përdor tipa të ndryshme pajisjesh: - Vaska (Fig. 2.12) - Vaska të vogla për krahët, këmbët, etj. Shumë llixha bashkëshoqërohen edhe me përdorimin e baltërave (peleoideve) të cilat ndodhen në vend ose importohen (Fig. 2.13). Baltërat ruhen në depozitë dhe me to bëhet terapi me përftime maksimale. Ka tre kategori të baltërave: - 1. Baltëra neutrale, mineral i pastër (llum, baltë), - 2. Baltëra alkaline, kryesisht minerale (llum detar ose limanesh), 3. Baltëra kryesisht acide, peloid kryesisht bimor (moçalore, torfë). - Efekti në lëkurë i baltërave qëndron në: - 1. Rritjen e temperaturës së trupit, 2. Ulje të presionit të gjakut, 3. Influencën në metabolizmin e mineraleve dhe në kimizmin e gjakut. 137
  • 138. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.12. Vaskë për banjë të nxehtë me masazh. Fig. 2.13. Banjë me baltë gjeotermale në spa të Calistoga, Kalifornia, USA. 138
  • 139. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Megjithëse përdorimi i baltërave të nxehta përdoren për shumë shqetësime, rekomandohet të përdoren edhe për terapi lokale: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 4. 5. Arthritis kronik, Fibrositis, Neuriti, nervi shiatik, Neopati dhe sëmundje të aparatit urinar, Sëmundje të lëkurës, Sëmundje të sistemeve motorike, ushqimore, respirator, Pas përpunimit të frakturave, Sport dhe plagosjeve industriale. Në ndihmë të hidroterapisë përdoren gjerësisht edhe procedura të tjera si kompresat e nxehta apo të ftohta, skuqjet e lëkurës dhe irritimet e saj, fërkimet, gjimnastike, rryma elektrike, fusha magnetike, etj. Si edhe çdo trajtim mjekësor, edhe trajtimi me anën e balneoterapisë duhet konsultuar me mjekun përpara fillimit të procedurave, sepse në disa kushte, për shembull sëmundjeve të zemrës ose shtatzënisë, banjat termale mund të shkaktojnë reaksione seriozë. Elektroterapia, e cila përfaqëson përdorimin e rrymës elektrike për trajtimin e dëmtimeve të shëndetit dhe kushteve jonormale të funksionimit gjen përdorim edhe në Llixha. Elektroterapia përdoret edhe për çtensionimin e spazmave të muskujve, të pengojë dhe vonojë atrofizimin e tyre, të rrisin qarkullimin lokal të gjakut, për rehabilitimin e muskujve dhe riedukimin e tyre, mirëmbajtjen dhe rritjen e shkallës së lëvizjes, trajtimin e dhëmbjeve kronike dhe problemore, dhëmbjeve akute pas traumave, dhëmbjeve paskirurgjikale, shërimin e plagëve, etj. Terapia Bio-manjetike, e cila qëndron në zbatimin mbi trupin e njeriut të fushës magnetike të pajisjeve elektromagnetike të posaçme dhe të magnetëve, midis të cilëve edhe të mineraleve të ndryshme, p.sh. hematit, nefrit, etj., për përfitime specifike (p.sh. shërimin e plagëve) ose më të përgjithëshme, duke rritur energjinë dhe gjallërinë. 139
  • 140. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ndriçimi me diodë që emeton dritë (LED), për intensifikimin e eksperiencës së çtensionimit me anën e ndriçimit me një kaskadë ngjyrash të emetuara nga dioda (LED). Aromaterapia, e cila është formë alternative e mjekësisë, që përdor materiale të lëngjeve avullues bimorë, që shpesh emërtohen esenca vajore dhe të gazrave, ka vendin e vet në terapitë mjekësore në llixhat, me anën e disa mënyrat të zbatimit të cilat përfshijnë: - - Difuzionin ajror: për parfumimin mjedisor ose dezinfektimi ajror, Preavullimin (inhalacion) i drejtpërdrejtë: për dezinfektimin e rrugëve të frymëmarrjes, lirim te tyre si edhe efekte psikologjike. Masazh të përgjithshëm, banja, kompresa, terapi të lëkurës etj. Vajrat esencialë me lëndët e tjera të aplikuara me mënyrat përkatëse aktivizojnë sistemin limbik dhe qëndrat emocionale të trurit, aktivizojnë receptorët termalë dhe vriten mikrobet dhe kërpudhat si edhe stimulohet sistemi imunitar. Por sukseset e mjekësisë moderne, veçanërisht me terapinë me ilaçe, ka zhvendosur shumë hidroterapinë gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 20-të. Uji sot përdoret kryesisht për terapi fizike, si agjent pastrues, si edhe si mjedis për dhënien trupit të njeriut nxehtësi ose ftohtësi. Ky është efekt i mjekësisë moderne. Çlodhja, çtensionimi (relaksim) Çlodhja, çtensionimi është proces kompleks i shumëllojtë. Prehja dhe çtensionimi (relaksimi njerëzor) konsiderohet si arti dhe shkenca e të bërit asgjë, në raport me veprimtarinë e jashtme, përfshirë edhe tensionimin fizik dhe mendor. Relaksimi efektiv mund të konsiderohet si rinim. Është proces ose gjendje me qëllim ripërtëritjen nëpërmjet veprimtarive sportive-dëfryese ose kotësisë, në opozitë me stresin dhe tensionin. Prandaj në llixhat e sotme drejtimi kryesor është krijimi i kushteve, organizimi dhe zhvillimi i veprimtarive sportive-kulturore dhe turistike në hapësirat e saj si edhe në zonat për rreth. 140
  • 141. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Për të pasur llixha të suksesshme, duhen bërë projektimet e duhura të tyre. Sot ekzistojnë shumë tipa projektesh të llixhave, që kushtëzohen nga kultura lokale, karakteri unik i vendndodhjes, si edhe niveli i zhvillimit të biznesit në kuptimin e atmosferës të krijuar, shërbimeve dhe kategorisë së klientelës. Midis llojeve të ndryshme rekomandohen dy kategori projektesh [J.W.Lund, 2005]: - Llixha me mjediset e jetesës për rreth pishinave për banja, të cilat janë të rrethuara me vegjetacion (Fig. 2.14). Të ketë dhoma për ushtrime të formës së mirë të shëndetit (fitnesi), sheshe sportive, programe ushtrimesh, dhe mjedise ushqimi dhe pijesh. DHOMA HOTELI QENDRA REKREACIONI DHOMA HOTELI DHOMA HOTELI PISHINA TE NXEHTA PISHINA TE MBULUARA PALESTRA RESTORANT REC. Fig. 2.14. Skema e përgjithshme e një SPA në Kaliforni [J.W.Lund 2005]. Projekti i dytë (fig. 2.15) kombinon instalime banjash dhe larje private, gjysmë private dhe publike. Aty nuk parashikohen mjedise banimi, të cilat mund të jenë veçmas, edhe si vila private. 141
  • 142. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Të dy projektet mund të kenë pishina të pambuluara, të mbuluara ose pishina të mbuluara me tendë të përkohshme për përdorim gjatë motit të keq. Pishinat e pambuluara janë jashtëzakonisht popullore edhe natën nën qiellin me yje. PISHINE PUBLIKE DHOMA ZHVESHJEJE BAR RESTORANT Fig. 2.15. Skema e përgjithshme e një llixhe që ofron instalime banjash private, gjysmë private dhe publike [J.W.Lund 2005]. Sallat sportive të pajisura me veglat gjimnastikore të shumëllojta, saunat, sallat e masazheve, fushat për aktivitete sportive në natyrë, mjediset e gjelbëruara, salla për konferenca, si edhe programet për veprimtari sportivekulturore e turistike i bëjnë llixhat shumë tërheqëse. Përgatiten programe ditore ose disa ditore për veprimtari , kulturore, sportive, turistike, etj. duke i emërtuar për shembull si ―java e garave të notit‖, ―java e gjelbërimit‖, ―java e ruajtjes së formës së trupit‖, etj. 142
  • 143. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.4.2. Ngrohje mjedisesh Ujërat termominerale përdoren edhe për ngrohjen e banesave në zonën përreth tyre ose edhe më larg, në varësi të prurjes së ujërave nga burimi ose pusi gjeotermal. Në radhë të parë ngrohen godinat dhe mjediset e ndryshme të llixhave dhe uji jomineral i pishinave të ngrohta. Kur prurjet e burimeve janë të mjaftueshme, ngrohen edhe shtëpitë në zonën për rreth dhe më gjerë. Sistemet e ngrohjes mund të jenë me radiatorë ose ventilatorë (Fan coil). Për të ruajtur instalimet e brendshme të sistemeve ngrohëse të godinave nga veprimet oksiduese dhe sedimentimi i kripërave të ujërave termominerale, përdoret këmbyes nxehtësie. Nëse temperatura e ujit është më e vogël sesa madhësia e nevojshme e saj për të siguruar ngrohjen e mjediseve, mund të përdoren sisteme të kombinuara, integrale, duke futur në qark panele diellore, pompa nxehtësie gjeotermale ose madje edhe kaldaja për të përballuar kërkesat e periudhës së pikut. Në vendet e rajonit dhe më gjerë ka shumë shembuj për shfrytëzimin e ujërave termomineralë për ngrohjen e mjediseve, të cilat ka ardhur koha që të shërbejnë si nxitës edhe në Shqipëri, që ujërat termomineralë të mos përdoren si deri më sot vetëm në një diapazon temperature 38—36 °C për banja, por të shfrytëzohen edhe për ngrohjen e banesave. Aktualisht, energjia e përdorur në ngrohjen e banesave është rreth 55.256 TJ/vit dhe fuqia e instaluar 4.366 MW. Rreth 83 % e energjisë gjeotermale të përdorur dhe 84 % e fuqisë së instaluar i përket këtij sektori. Islanda, Turqia, Kina dhe Franca janë vendet lider në ngrohjen e përqëndruar, ndërsa Rusia, Japonia, Sh.B.A dhe Italia në ngrohjen individuale të banesave [Lund J.W. 2005]. 143
  • 144. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.4.3. Sera për perime dhe lule Burimet e afërta të energjisë gjeotermale paraqesin përparësi për rritjen e perimeve dhe luleve me efektivitet të mirë ekonomik. Tashmë kanë kaluar 43 vjet nga fillimi i shfrytëzimit të energjisë gjeotermale për ngrohjen e serave (Fig. 2.16). Industria e domateve të rritura në sera po zhvillohet me shpejtësi në SHBA, duke arritur në 17% të prodhimit të domates së fushës, çka ka sjellë shtimin e konsumimit të domateve në masën 30% në SHBA [Calvin L, et, 2009]. Në ditët e para të evolucionit të domateve nga serat, serat dhe sektorët fushorë të kultivimit të domateve kanë punuar në baza relativisht të pavarura. Tashmë kur domatet e serave janë bërë një forcë e madhe e tregut, prodhimi i këtyre domateve ka rritur ndikimin dhe furnizimin e tregut. Fig. 2.16. Sera të kultivimit të domateve në SHBA. Përdorimi i energjisë gjeotermale në sera rritet me rreth 3 % në vit. Fuqia e instaluar është 1.404 MW dhe energjia e përdorur është 20.661 TJ/vit. Duke pasur parasysh që energjia e nevojshme për ngrohje është (20 TJ/vit/ha serë) mund të thuhet se rreth 1.000 ha sera ngrohen në këtë mënyrë në të gjithë botën. Janë rreth 30 shtete të cilët përdorin gjeoterminë për sera ku vendin kryesor e zënë Gjeorgjia, Rusia, Turqia, Hungaria dhe Kina. Theksojmë se ka vende të cilët nuk bëjnë 144
  • 145. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj dallim midis serave dhe ngrohjes së tokave (të mbuluara), ashtu si ka edhe të tjerë të cilët nuk raportojnë përdorimin e energjisë gjeotermale në sera, edhe pse e bëjnë një gjë të tillë. Për pasojë, të dhënat e mësipërme kanë një farë ndryshimi me realitetin [Lund J.W., 2005]. Në SHBA ngrohja gjeotermale e serave ka filluar qysh në vitin 1970. Serat dhe instalimet e akuakulturës kanë një kapacitet të instaluar të energjisë së ujërave termalë prej 120 MW dhe 140 MW përkatësisht. Përdorimi vjetor i energjisë është 1075 bilion Btu/vit për serat dhe 2.729 TJ (833 GW/vit) për akuakulturën [Lund. J.W. etj., http://www. Geoheat.oit.edu/pdf/pdfindex.htm]. Nga vendet e rajonit, Bulgaria, Greqia, Italia, Maqedonia, Rumania, Serbia, etj. kanë burime të mëdha të energjisë gjeotermale të entalpisë së lartë, si edhe të entalpisë së ulët në rajone të ndryshme të vendit. Ngrohja e serave është një drejtim premtues i përdorimit të kësaj energjie, e cila është realizuar në shumë zona të tyre (Fig. 2.17) (Campioti C. etj. 1999, Georgievna M. 2003, Kondili E., etj. 2006, Krajl P. 1999, Milivojevic M. etj. 2000, Popovski K, etj. 1999, 2003, Popovska Vasilevska S. etj. 1999,2003). Serat ngrohen me ujë me temperaturë që luhatet nga 12-80 °C. Në Greqi janë ndërtuar shumë sera, midis të cilave mund të përmenden serat e domateve, mashurkave dhe trëndafilave pranë qytetit Nigrita (V-L të Selanikut) ku uji ka temperaturë 40°C (5,9 ha për perime, domate, mashurka dhe asparagus, 0,9 ha për trëndafila dhe 2000 m2 për kultivimin e spirulinës), në fshatin Loutras (pranë qytetit antik të Traianoupoli) që ngrohen me ujë me temperaturë 32°C, në fshatin Loutra-Aristino (5 km larg Alexandropolis) ku uji ka temperaturë 38-50°C. Në Itali, janë të famshme serat e luleve në Lardalero (pranë Pizës), si edhe mund të përmenden serat në fshatin Canino (140 km në V-P të Romës) me ujë me temperaturë 36-40oC. Në Maqedoni janë të mirënjohura komplekset e serave në fushat gjeotermale Gevgelia, Kotchany, Strumicë me sipërfaqe të përgjithshme 62 ha. Në Serbi serat kanë fuqi të instaluar 6.4 MW dhe energjia gjeotermale vjetore është 256 TJ dhe midis tyre përmenden komplekset ―Cvece‖ (sipërfaqe 7 ha dhe ngrohen me ujë me temperaturë 75 °C), ―Rasadniki‖ (1,2 ha, uji me temperaturë 145
  • 146. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 37-40 °C), ―Knjazevac‖ ( 0,027 ha, uji me temperaturë 28-30 °C), etj. Në Greqi janë ndërtuar edhe modele statistikore për projektimin e rrjetit të shpërndarjes së energjisë gjeotermale deri tek qendrat e konsumatorëve (Gelenin J.J. 2009). Modelimi mund të përdoret për të gjetur rrjetin optimal që jep rezultatet më të mira ekonomike për zhvillimin e fushës, si edhe vlerësimit të çmimit të fluidit që përdoret nga konsumatorët. Në vende të ndryshme sistemeve ngrohës dhe edhe menaxhimit më gjeotermale (Elíasson E. punohet intensivisht për përsosjen e kontrollin automatik të tyre, krahas të mirë të shfrytëzimit të fushave T, etj. 2003, Boyd. L. Tony etj. 2006). Energjia gjeotermale për ngrohjen e serave përdoret me dy mënyra: a) Drejtpërsëdrejti me anën e ujërave termominerale, b) Me anën e pompave të nxehtësisë gjeotermale ujëujë. Synohet që të përdoret energjia gjeotermale me anën e pompave të nxehtësisë gjeotermale në kompleks edhe me energjinë diellore sepse analizat ekonomike në zbatim të Procesit Analitik të Hierarkisë (Ozgene O. etj. 2006) kanë treguar se këto sisteme komplekse janë ekonomikisht më të preferuarat. Serat përzgjidhen dhe projektohen duke pasur parasysh llojin e bimës që kërkohet të kultivohet [Lund J.W. etj. 2009, Rafferty K. etj. 1997, Stefanson V., 1992]: a) Të dhënave e sheshit të ndërtimit dhe planifikimi i përshtatshëm: - Analiza topografike, - Drenimi i ujërave, - Rrëshqitjet e mundshme të truallit, - Orientimi për këndin maksimal të rrezatimit diellor, b) Vetitë fiziko-kimike dhe mekanike të truallit, c) Të dhënat klimatike: - Temperaturë ditore minimale, maksimale dhe mesatare ditën dhe natën, - Lagështia mesatare në orët 10.00 dhe 17.00, 146
  • 147. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj - Shpejtësia dhe drejtimi i erës, Diellëzimi (ora dhe intensiteti), Shirat (minimumi dhe maksimumi, në mm/orë), Rënia e dëborës (sasia dhe ngarkesa), Breshëri dhe Dukuri të jashtëzakonshme të natyrës. Për projektim është e nevojshme të kihen edhe të dhëna mbi kulturën e të vjelave, si edhe parametrat që lidhen me kultivimin e bimëve në serën që projektohet: - - Temperatura, lagështia relative, CO2, ndriçimi, oksigjeni i tretur, pH, përcjellshmëria elektrike dhe të dhëna për sëmundjet. Të dhëna mbi bimët që do të kultivohen, si domate, kastravecë, marule, bojë gjake, trëndafila, etj. I kushtohet vëmendje përcaktimit të zonës: përfshirë edhe drejtimi dhe kërkesat e tregut (cilësinë, sasinë, mënyrën dhe kohën e transportit). Përpara se të ndërtohet një serë analizohen disa kërkesa: - Cili është produkti? Sa mund të prodhohet në serë? Kush do ta blejë prodhimin? Sa do të paguajnë për produktin? Sa do të jetë kostoja e prodhimit të bimës? Është e mjaftueshme kjo kosto për të patur fitim? Ndërtohen dy tipa serash sipas mbulesave (Fig. 2.17): - Serë me një ose dy shtresa polietileni, Serë tradicionale xhami Serat me xham kanë përparësi ndriçimin më të mirë dhe jetën më të gjatë. Ruajnë më mirë bimët edhe në kushte meteorologjike shumë të këqija. Nga dëbora e madhe nuk shkatërrohet aq lehtësisht sa serat prej polietileni. Serat me polietilen janë shumë më të lira se sa ato me xham, deri 57% më të lira. Duke pasur edhe shtresë të dyfishtë polietileni, këto sera ruajnë më mirë nxehtësinë sesa ato me xham. Kanë të metë pasi ndriçimi në to është më i reduktuar gjatë dimrit, 147
  • 148. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ kanë lagështi më të madhe, si edhe koha e punës e polietilenit është më ë vogël, 1-2-3 vjet. Serat klasike me polietilen sot gjenden në katër modele, për tu përshtatur me zgjidhjen optimale sipas kushteve të klimës dhe kërkesave e të vjelave. Serat me polietilen projektohen për ngarkesë të erës me shpejtësi deri 150 km/orë dhe ngarkesë vertikale deri 40 kg/m2. Përdoren zakonisht disa tipa të ventilimit në tavanin e serës, në varësi të kushteve të klimës: - Ventilim Ventilim Ventilim Ventilim fiks fiks me perde tavanore flutur tavanor Sera duhet të jetë e pajisur me sistem ventilues për ventilimin e saj, si edhe për të barazuar temperaturën në brendësi të saj. Dyshemeja e serës, në varësi të intensitetit të përdorimit dhe kapitalit të investimit, mund të jetë truall, beton ose plastmasë, i cili shërben edhe si izolues i lagështisë. Mbi beton ose plastmas shtrohen shtratet ku mbillen bimët. Ngrohja e serave mund të bëhet me ajër të ngrohtë ose me ujë të nxehtë. Sistemet ngrohës mund të jenë tuba të hollë, radiatorë ngrohës standard të temperaturave të ulëta, ventilatorë (fan coil), ngrohje nga trualli dhe tuba të zhveshur, kombinim tuba të zhveshur dhe ventilator (Fig. 2.18). Kosto e serave varet nga konstruksioni i tyre dhe vendi ku ndodhen. Kosto totale në vitin 1997, përfshirë serën dhe pajisjet operative luhatet nga US $11.34 deri 14.24 US$/ft2 (mes. 12.65 US$/ft2). Kosto vetëm e ndërtimit luhatet US$ 7.30 deri 8.05 US$/ft2 (mes. US$ 7.44/ft2 ). Kosto e tokës zë një pjesë të rëndësishme të investimit kapital [Lund J.W., etj.]. Kosto e punës, në varësi të rajonit të ndodhjes së serës, e shprehur në përqindje, është: - Puna 40-45% - Bimët, furnizimi dhe materialet 16-25% - Konsumi (ngrohje, ndriçim dhe ujë) 6-16% - Pagesë qiraje 17-19% - Të tjera (të ndryshme) 8-10% 148
  • 149. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 149
  • 150. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 150
  • 151. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 151
  • 152. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fushë me aparagus (Greqi) Komplekset e serave, Antalia, Turqi Fig. 2.17. Konstruksione të ndryshme serash dhe fusha e kultivimit te asparagus. 152
  • 153. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj a) b) c) d) e) h) 153
  • 154. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ i) j) k) l) m) Fig. 2.18. Sisteme ngrohëse gjeotermalë të serave (a-l) dhe ngrohjes së tokës në ara (m). 154
  • 155. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.4.4. Kultivim mikroalgash Kultivimi i algave në impiante gjeotermalë është zbatim i përdorimit të drejtpërdrejtë të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në shumë vende, përfshirë edhe të rajonit, si në Bullgari, Greqi, etj. (Furnadzieva S. etj. 1999, Karydakis G. etj. 2005). Midis algave, kultivimi i spirulinave është zhvilluar me shpejtësi këto 50-60 vitet e fundit, duke tërhequr vëmendjen e kërkuesve, kompanive prodhuese ushqimore dhe atyre te kujdesit shëndetësor. Spirulina është një mikro-algë, që përfaqëson filamentous cyanobacteria me notim të lirë. Ajo karakterizohet nga trichome shumë qelizore, cilindrike me hapje helikoidale të dorës së majtë. Qelizat kanë përmasa që luhaten nga 1 deri 12 mm diametër dhe gjatësi 3-20 mm (Fig. 2.19). Në kushte natyrorë rritet në liqene tropikalë dhe nëntropikalë, me pH të lartë dhe përqëndrim të madh të karbonateve dhe bikarbonateve. Janë organizma fotosintetikë të lashta. Fig. 2.19. Pamje e spirulinës dhe e tabletave farmaceutike të prodhuara 155
  • 156. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Spirulinat përmbajnë sasi jashtëzakonisht të madhe të proteinave, që luhatet nga 55% deri 77% të peshës së saj. Është një proteinë komplete që përmban të gjitha amino acidet esenciale, duke pasur të reduktuar sasitë e methionine, cysteine dhe lysine në krahasim me mishin, vezët dhe qumështin. Ato janë të pasura me përmbajtje minerale (K, Cu, Fe, Cr, Se, Mg, Mn, Zn, Ca, Na, Ph, etj.), vitamina B1 (thiamine), B2 (riboflavin), B3 (nicotinamide), B6 (pyridoxine), B9 (acid folik), vitaminë C, vitaminë D, dhe vitaminë E, veçanërisht B kompleks dhe B12, antioksidantë (carotenoids), phycobiliproteins, acide yndyrore esenciale (.-linolenic) dhe polysakarides. Është burimi i rëndësishëm i cobalamin (Furnadzieva S.). Kjo përbërje komplekse zgjeron gamën e përdorimeve të biomasës së spirulinës: stimulon sistemin imunitar, mbështet sistemin kardiovaskular, rrit sasinë e kolesterolit ―të shëndetshëm‖, përmirëson aparatin gastrointestinal dhe tretës, përmirëson detooksidimin, redukton riskun e kancerit me anën e mbrojtjes me antioksidantë dhe zgjidh probleme dermatologjike. Kultivimi i mikro-algave, midis tyre edhe i spirulinës, ka marrë zhvillim me prirjen aktuale, sepse mund të bëhet edhe në mjedise të papërshtatshme për qëllime agrokulturalë normalë, edhe se spirulina është burim ushqimor i rinovueshëm, duke prodhuar biomasë më shumë se çdo burim tjetër për njësi të kohës. Spirulina është lehtësisht e asimilueshme dhe nuk ka substanca helmuese. Kultivimi i mikro-algave bazohet në logjikën e fotosintezës: energjia e diellit shfrytëzohet për sintezën e komponentëve organikë jashtë substancave inorganike. Sasia e mikro-algave të prodhuara varet kryesisht nga geni/specia, fotoperiudha dhe sasia totale e ndriçimit, temperatura, pH, turbulenca dhe përbërja ushqimore e mjedisit, furnizimi me CO2, etj. Prandaj, aktualisht, çmimi i një kilogrami të kësaj biomase është i lartë, si pasojë e investimeve të mëdha të nevojshme, linjat për furnizimin e CO2, ushqimet minerale të shtrenjta, energjia për mbajtjen e temperaturës optimale të mjedisit të kultivimit, si edhe karakteri sezonal i prodhimit etj. Kjo ka sjellë që të kërkohen rrugë dhe teknologji të reja për kultivimin e spirulinës, midis të cilave është përdorimi i ujërave termominerale edhe në këtë fushë të prodhimit bujqësor. 156
  • 157. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Përdorimi i ujërave termomineralë bëhet në dy drejtime: a) Për të ngrohur ujin ku kultivohen spirulinat, me anën e këmbyesve të nxehtësisë, si në kompleksin e serave në Nigrita të Greqisë. Kjo bëhet kur uji termomineral nuk ka përbërjen kimike të përshtatshme, siç është ai i Nigritës, i cili përmban 0.5 ppm arsenik, si edhe stroncium. b) Për ta përdorur si mjedisin ku kultivohen spirulinat, kur ujërat kanë përbërje dhe përmbajtje të gazit CO2 të përshtatshëm me teknologjinë e rritjes se mikro-algave. Mjedisi ushqimor për kultivimin e spirulinës në kompleksin Nigrita bazohet në recetën klasike (Jassby A. 1988) të modifikuar ((Fournadzhieva, të dhëna të papublikuara) për të arritur rritjen optimale të spirulinave. Mjedisi ku kultivohen spirulinat duhet të kenë pH që luhatet midis 9 dhe 10.5, që mbahet në këto nivele me anën e përmbajtjes së lartë të NaHCO3 (rreth 1,5 g/l), si edhe të jetë i pastër nga alga dhe mikroorganizma të tjera. Optimumi ditor i kushteve për spirulinën janë temperatura afërsisht 40°C (temperatura e natës afërsisht 25°C) dhe ndriçim intensiv 20-30 lx. Intensiteti i ndriçimit rregullohet me trashësinë e shtresës në suspension, dendësisë së kulturës ose me vendosjen e instalimeve përkatëse në serë. Prandaj serat mbulohen me fletë plastike që kanë 80% tejdukshmëri. Duke pasur parasysh kushtet klimatike, lidhur me ditët me diell, ndriçimin dhe temperaturën, periudha mars-nëntor është optimalja për kultivimin e spirulinës. Kompleksi i serave në Nigrita, Greqi ndodhet në pjesën qendrore-perëndimore të fushës gjeotermale të basenit Strymon (Fig. 2.20, 2.21). Uji ka temperaturë që luhatet nga 40-64 °C dhe lidhet me horizontin neogenik konglomeratik në thellësinë 40-650 m. Shumica e ujërave klasifikohet si i tipit Na-HCO3 me kripshmëri të ulët, TDS 0,32,5 g/l, por i pasur me CO2 (rreth 3,7 kg/m3 ujë). Spirulina kultivohet në mënyrë tropikale në vaska betoni brenda serës prej plastmase, me sipërfaqe të përgjithshme 1.950 m2, si edhe në mjedis ushqimor të përshtatshëm (Fig. 2.21). Vaskat janë ovale ose katërkëndësh kënddrejta. Vaska katërkëndëshe kënddrejtë njësi ka përmasa 20 x 5 x 1 m. Suspensioni i 157
  • 158. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ algave kultivohet në ujë të freskët të ngrohur me ujin termomineral. Duke ngrohur mjedisin ku kultivohen spirulinat me energjinë gjeotermale është rritur prodhueshmëria ditore në masën 20-30% gjatë pranverës dhe vjeshtës dhe është zgjatur periudha e kultivimit nga marsi në nëntor. Duke shfrytëzuar CO2 që çlirohet nga ujërat gjeotermalë është zvogëluar në masën mbi 25% kostoja teknologjike e prodhimit. Masën e spirulinës në suspension e mbajnë në lëvizje disa përzierës në formën e rrotave, që janë vazhdimisht në lëvizje. Shpejtësia e qarkullimit të suspensionit është 15 m/min. Shtresa e suspensionit është me trashësi 8-10 cm (80-100 l/m2). Kapaciteti termal total i serës së spirulinave në Nigrita është 5,23 MW dhe shfrytëzimi vjetor i ngrohjes arrin 54,08 TJ/vit. Serat e spirulines Nigrita Fig. 2.20. Foto satelitore: Qyteti Nigrita dhe kompleksi i serave, Selanik, Greqi. 158
  • 159. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Fig. 2.21. Pamje e vaskave të kultivimit të spirulinës, centrifugat për të tharë produktin, pamje e dhomës së tharjes dhe spirulina e prodhuar në kompleksin e Nigritës. 159
  • 160. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.4.5. Rritje rasati peshku Është një nga përdorimet e gjera të energjisë gjeotermale, sepse procedura është mjaft e thjeshtë. Lloje peshqish dhe organizma të ndryshme të ujërave të ëmbla dhe detare mund të rriten, përfshirë salmoni, trofta, hallibout, ngjalat janë speciet kryesore të peshkut të rritur në këtë mënyrë, por përdoret edhe për rritje të peshqve tropikalë, karkalecave të detit, aligatorëve etj. Madhësia e pellgut në të cilët do të rriten peshqit përcaktohet nga sasia maksimale e nxehtësisë që jep burimi. Për vlerësimin e humbjeve të nxehtësisë duhet të merren parasysh: avullimi, konveksioni, rrezatimi dhe përcjellshmëria. Fuqia e instaluar për këtë qëllim është rreth 616 MW dhe energjia e shfrytëzuar është rreth 10.976 TJ/vit. Nisur nga fakti që është e nevojshme rreth 0,242 TJ/vit/tonë energji, llogaritet se rreth 45.000 tonë është prodhimi botëror vjetor. Përdoruesit më të mëdhenj janë Sh.B.A, Kina, Islanda dhe Italia, por arrin në shtatëmbëdhjetë totali i vendeve të cilët raportojnë këtë formë të përdorimit të energjisë gjeotermale [Lund, 2005]. 2.4.6. Përdorimi industrial. Nxehtësia e Tokës mund të nxirret për tu shfrytëzuar në disa mënyra edhe në industri: 1. Fluidi gjeotermal nëpërmjet procesit të këmbimit të nxehtësisë ngroh një fluid tjetër. 2. Fluidi të konvertohet në avull për procesin e ngrohjes. 3. Fluidi të konvertohet në avull për gjenerimin e energjisë elektrike ose fuqi aksiale. 4. Fluidi të konvertojë në avull një fluid të dytë (Freon, izobutan, etj) për të gjeneruar energji elektrike, fuqi aksiale, ose procesin e ngrohjes. Secila nga këto mënyra të transportit të nxehtësisë ka disa zbatime në proceset specifike. Por në praktikë, proceset ose 160
  • 161. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj pajisjet e centraleve kufizojnë përdorimin e shumë nga këto metoda në varësi të karakteristikave të fluidit gjeotermal. Energjia e ujërave termomineralë gjen përdorim të drejtpërdrejtë edhe në shumë fusha të industrisë, të cilat tregohen në figurën 2.22. Fuqia e instaluar është 484 MW dhe energjia e përdorur rreth 10.686 TJ/vit nga më shumë se 19 shtete të ndryshëm, me koeficient shfrytëzimi 71 % (Lund J.W, 2005). Fig. 2.22. Fushat gjeotermale. e përdorimit industrial të energjisë Nxjerrje e kripërave natyrale Qysh 1500 vjet p.K. etruskët shfrytëzonin kripërat e borit, që veçohej nga ujërat gjeotermale, të cilat i përdornin për terapi me anën e banjave. Më 1812 në Itali u bënë provat e para për nxjerrjen e acidit borik nga ujërat e valuar termomineralë me anën e avullimit të tretësirave borike në kazanë dhe kristalizim në voza druri. Në vitin 1846 u formua industria e 161
  • 162. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ prodhimit të acidit borik në Lardarelo, Itali. Edhe në ditët tona në Lardarelo vazhdon prodhimi i acidit borik, duke përpunuar avullin gjeotermal mineral në masën 45 ton/orë. Në Islandë ka fabrikë për prodhimin e kripës, duke prodhuar deri 8,000 tonë/vit, që përdoret për kriposjen e peshkut. Në fushën e gazit në Jiannan të provincës Hubei në Kinë ka një prodhim vjetor 10,000 tonë kripë tavoline, 0,5 ton jod, 18,8 tonë brom, 40 tonë bor, 5,8 tonë karbonat alumini, dhe 480 tonë ujë me 6% amon, si edhe element të tjerë gjurmë për përdorim në industri nga shëllira gjeotermale. Tharje produktesh Tharja e drurëve të ndërtimit bëhet në fabrika me anën e tharjes në vakum me anën e ujit gjeotermal me temperaturë 93 °C në hyrje dhe 79 °C në dalje. Në USA prodhohen në total 7 milion kilogram qepë dhe hudhra të thara në konvertorë dehidratues, duke konsumuar 45 milion BTU/orë (Fig. 2.23). Thahen fruta, kërpudha, rrënjë bimësh, bimë uji, etj. Përparësitë e përdorimit të ngrohjes gjeotermale për tharje qëndron në sa më poshtë: a) Eliminohet rreziku i zjarrit, b) Nuk ka infektim ose ç‘ngjyroje të produktit pasi në këto raste nuk ka produkte të djegies në ajrin e instalimit, c) Eliminohet përdorimi i lëndës djegëse konvencionale. Fig. 2.23. Skena e impiantit të tharjes gjeotermale të perimeve dhe frutave. 162
  • 163. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.4.7. Industrializim i ujërave mineralë Ujërat termo-mineralë përmbajnë minerale si edhe elementë gjurmë, të cilët kanë efekte të ndryshme në shëndetin e njerëzve: alumin (Al), arsenik (As), dioksidboriumi (BO2-), brom (Br-), kalcium (Ca2+), kloride (Cl-),kobalt (Co), dioksidkarboni (CO2), krom (Cr3+), bakër (Cu2+), fluoride (F-), germanium (Ge), hidrogjenkarbonate (HCO3-), jod (I), hekur (Fe2+), lithium (Li+), magnesium (Mg++), mangan (Mn+), nitrate (NO3-), potas (K+), rubidium (Rb), silic (SiO2), natrium (Na+), strontium (Sr2+) , sulfate (SO4--), zing (Zn++). Në shumë ujëra termominerale përmbahet radium (226Ra), i cili ka një kontribut të rëndësishëm në ekspozimin ndaj rrezatimit radioaktiv. Ky element është takuar, për shembull, në 11 ujëra gjeotermalë në Rumani (Mircea M. etj., 2008), ku mesatarisht përmbajtja e tij arrin 143,0 mBq/l, ndërsa përqëndrimi i radonit 222Rn arrin në <745 mBq/l. Në disa nga këto burime përmbajtja e uranit bën që të jetë e papranueshme doza e rrezatimit radioaktiv. Në Hungari, niveli i përmbajtjes së radiumit 226Rn arrin në disa kBq/m3. Ndër 126 vende të ndryshme të botës ku industrializohet uji mineral, vendin e parë e zë Italia me 585 impiante. Në Shqipëri industrializohet vetëm uji i një burimi, atij të Glinës. Ndër shembujt tipikë e të mirënjohur janë ujërat e burimeve të Karlovy Vary në Çeki (Fig. 2.24). Qysh në vitin 1521, mjekët në Karlovy Vary propozuan pirjen e disa ujërave për qëllime terapeutike. Falë vetive specifike të ujërave të 13 burimeve të Karlovy Vary, nga 79 burimet që ndodhen atje, pirja e këtyre ujërave ndihmon për kurimin e disa sëmundjeve: Hepatiti kronik B dhe C Kolit ulçeroz Hepatit toksik Diverticulosa Cirrozë (stadi i parë) Gurë në veshka 163
  • 164. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Gurë në tëmth Cermë Gastrit kronik Diabet Pankreatit kronik Kolesterol i lartë Konstipacion/Diarre Alergji nga ushqimet Kandida (myk) Probleme të lëkurës Kolit kronik Osteoporosis Sëmundje Krohn Mbipeshë, obezitet Përbërja kimike e ujit, përmbajtja e gazit karbonik, si edhe temperatura kushtëzojnë vetitë konkrete kuruese të ujit, i cili duhet pirë sipas këshillës së mjekëve dhe fizikanëve. Burimet e ftohta kanë veti laksative, ndërsa ujërat e ngrohta kanë efekte ngjeshës dhe frenim të sekretimit të vrerit dhe lëngut gastrik. Në Shqipëri, uji i disa burimeve të Bënjës në Përmet, i Sarandaporos në Leskovik dhe i pusit Ardenica 12 kanë efekte kurues dhe pihen nga shumë njerëz për kurimin e disa sëmundjeve. Fig. 2.24. Çezmat e Kolonave në Karlovy Vary ku mbushen me ujë mineral enë të posaçme porcelani për të pirë. 164
  • 165. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.4.8. Prodhimi i energjisë elektrike Rezervat gjeotermale me temperaturë të lartë (ujëra të nxehtë ose edhe avull) mund të përdoren për të vënë në lëvizje turbina avulli të impiantëve të prodhimit të energjisë elektrike. Për këtë përdoren sisteme me avullin që vjen nga nëntoka, si edhe sisteme të cilët shfrytëzojnë lëngje me pikë vlimi më të ulët se e ujit (fluide organikë), të aftë për tu avulluar edhe nga ujëra termalë me temperatura të ulëta. Përherë e më tepër në një numër të konsiderueshëm vendesh, thuajse në të gjithë kontinentet, po zgjerohet prodhimi i energjisë elektrike nga burimet gjeotermalë. 2.4.8.a. Sisteme që shfrytëzojnë vetëm avullin e fluidit gjeotermal Këto sisteme mund të jenë me një dhe me dy shkallë ndarje të fluidit [Valdimarsson 2007]. Në fig 2.25 tregohet skema e një impianti gjenerimi me vetëm një shkallë ndarje të avullit gjeotermal. Avulli ndahet nga uji gjeotermal dhe përmes një tubacioni dërgohet tek turbina që vë në lëvizje gjeneratorin. Siç duket në figurë, pas kalimit të avullit nëpër turbinë, krijohet një zonë me presion vakumetrik me qëllim që të rritet rendimenti i procesit, përmes kondensimit të avullit. Për këtë qëllim përdoren kondensatorë ose këmbyes nxehtësie. Fuqi e këtyre sistemeve luhatet nga 5-100 MW. Impiantet deri në 10 MW mund të funksionojnë edhe vetëm me avullin e një pusi (njësi një pusësh). Në këto sisteme ulen shpenzimet për ndërtime tubacionesh. Ato janë të lira dhe të thjeshta në instalim, por kanë rendiment të ulët (10-20 tonë avull/orë). Në impiantet të cilët shfrytëzojnë vetëm avullin por që janë me dy shkallë veçimi të avullit, fluidi gjeotermal, nga pusi dërgohet në ndarësin e shkallës së parë, ku ndahet pjesa më madhe e tij (Fig. 2.26). Më pas, fluidi kalon nëpër një valvul mbytëse dhe në një ndarës të shkallës së dytë. Avujt e ndarë në të dy shkallë vënë në lëvizje turbinën. 165
  • 166. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.25. Impiant për prodhim të energjisë elektrike me një shkallë ndarje të fluidit gjeotermal [Valdimarsson 2007]. Fig. 2. 26. Impiant për prodhim të energjisë elektrike me dy shkallë ndarje të fluidit gjeotermal [Valdimarsson 2007]. 166
  • 167. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Me kondensatin ndiqet e njëjta procedurë si në rastin e impianteve me një shkallë ndarje. Këta impiante kanë mundësi për të patur fuqi të instaluar më të madhe, deri në 150 MW. Ndikimi në mjedis i tyre është relativisht më i ulët se sa te sistemet me një ndarje, lidhur me infrastrukturën. Në varësi të temperaturës, presionit të ujit, përmasave të vendburimit mund të vendoset se kur do të përdoret njëri dhe kur tjetri sistem. 2. 4.8.b. Sistemet binarë. Në rezervuarët me temperaturë midis 100 - 220°C përdoren sistemet e ashtuquajtur binarë (Fig. 2.27). Fig. 2.27. Skema e [Valdimarsson 2007]. përgjithshme e një sistemi binar Në varësi të rrugës që ndjek avulli pas ndarjes dallohen dy tipe sistemesh binarë, të cilët shfrytëzojnë edhe ujin e nxehtë për prodhim të energjisë elektrike, pasi e vlojnë atë në kaldajë (boiler). Këto sisteme janë me lidhje në seri të turbinave (Fig. 2. 28) dhe me lidhje në paralel të tyre (Fig 2. 29). 167
  • 168. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2. 28. Sistem binar me lidhje në seri të turbinave [Valdimarsson, 2007]. Fig. 2. 29. Sistem binar me lidhje në paralel të turbinave [Valdimarsson, 2007]. 168
  • 169. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Në shkëmbyesin e nxehtësisë (bojler) realizohet rritja e temperaturës të fluideve organikë deri në pikën e vlimit dhe avulli i përftuar vë në lëvizje turbinën. Pas kalimit nëpër turbinë ai kondensohet si në sistemet e tjerë. Fluidi organik i ngrohtë rikalon në boiler, ndërsa ai i ftohti nga kulla e ftohjes ri-injektohet në rezervuar. Për çdo 1 MW fuqi të instaluar në impiantin e prodhimit të energjisë elektrike, cilido lloji qoftë ai, është e nevojshme një sasi avulli prej 2 kg/orë me presion 5-7 atm (Steingrimsson, 2007). Përparësia e sistemeve binarë qëndron në shfrytëzimin për prodhim të energjisë elektrike edhe të burimeve me temperaturë të nivelit të mesëm të entalpisë. Kjo rrit efektivitetin e shfrytëzimit të ujërave termalë, por kosto e prodhimit të energjisë është disi më e lartë se sa në sistemet që shfrytëzojnë vetëm avullin. Në fig. 2.30 jepet energjia e përftuar në impiantë të tillë në funksion të temperaturës së fluidit [B. B. 2006]. Figura 2.30. Fuqia e përftuar nga burimet me temperaturë të ulët deri në të mesëm 169
  • 170. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.4.8.c. Sistemet e kombinuar Sistemet e kombinuara janë ndërthurje e dy sistemeve të mësipërme. Përparësia e tyre qëndron në rritjen e efektivitetit të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale, sepse shfrytëzohet si avulli ashtu edhe uji i ngrohtë. Kapaciteti i tyre varion nga 10 100 MW [B. B, 2006]. 2.4.8.d. Burimet me temperaturë të mesme Temperatura e ujit që përdoret në këto sisteme luhatet nga 100-220°C. Sistemi më i përdorur për shfrytëzimin e këtyre ujërave për prodhim të energjisë elektrike është ai binar dhe sistemi Kalina, i quajtur me emrin e krijuesit të saj Dr. Aleksandër Kalina. Në të mund këtë shfrytëzohen burime uji me temperaturë të mesme dhe madje edhe nën 100°C. Në bojlerin e tij vlohet një përzierje uji me amoniak, e cila qarkullon përmes një sistemi të mbyllur (Fig. 2.31). Fig. 2. 31. Skema e teknologjisë Kalina për gjenerimin e energjisë elektrike 170
  • 171. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Krahasimi me sisteme të tjerë tregon se efektiviteti, në shfrytëzimin e ujërave gjeotermalë, rritet me së paku 20-50%, përmes kësaj teknologjie. Një tjetër përparësi e kësaj teknologjie qëndron në shpenzimet relativisht të ulëta fillestare për ngritjen e impiantit, krahasuar me sistemet e mësipërme. Megjithatë kjo teknologji është ende në hapat e parë të zbatimit dhe shembulli më i suksesshëm konkret është ai i kompanisë Exorka, në impiantin e qytetit Husavik, Islandë. 2.4.8.e. Prodhim i kombinuar i nxehtësisë dhe energjisë elektrike me ujëra të temperaturave nën 100oC Prodhimi i kombinuar i nxehtësisë dhe i energjisë elektrike tashmë është realizuar edhe në kushtet e ujërave termomineralë të entalpisë së ulët me anën e teknologjive moderne [Brussels Declaration, 2009, ElectraTherm Green Machine 2009, Gull industries, Progressivtube® passive solar water heaters 2009, Popovski K., etj. 2009, PopovskaVasilevska S., 2009]. Në Deklaratën e Brukselit (shkurt 2009) theksohet se pajisjet e teknologjive moderne lejojnë që të gjenerohet elektricitet nga ujëra me temperaturë të rendit 100oC, si edhe ka fituar rëndësi mikro-gjenerimi. Ujërat gjeotermalë me temperaturë rreth 65 °C, në kombinim me energjinë diellore, janë të afta të bashkëgjenerojnë energjinë elektrike, me tarifë furnizimi 10 €c/kWh. Sot ka zgjidhje teknike ekonomikisht të mundshme për të rritur temperaturën e ujit mbi 100oC, për mbi 2.500 – 3.000 orë/vit. Me sistemet binarë, fluidet e përshtatshëm të punës së sistemeve kanë zgjeruar bandën e temperaturave të ujërave termomineralë nga 180oC në 75oC. Kohët e fundit, në Gjermani dhe Austri është prodhuar energji elektrike me anën e sistemeve binarë me kapacitet 10 MWe nga burime gjeotermale me temperaturë të ulët, dhe janë programuar kapacitete deri 171
  • 172. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 12 MWe për të ardhmen. ElectraTherm Green Machines në SH.B.A. mund të konvertojë nxehtësinë gjeotermale me temperaturë të ulët (93,3 °C) për konsumim në vend ose për sistemin energjetik. ElectraTherm ka hedhur në treg gjeneratorë ElectraTherm (50 kW) qysh nga qershori i vitit 2008 dhe sot ka tërhequr vëmendjen e gjithë vendeve, si një sistem pa karburant dhe pa emision të gazeve serë (Fig. 2.32). Kompania ka në plan prodhimin e pajisjeve mefuqi 50 deri 500 kW. Njësitë me fuqi të vogël mund të instalohen në burimet gjeotermalë të vegjël, përfshirë edhe dhjetëra deri në mijëra puse nafte e gazi në SH.B.A dhe në Kanada. Ky prodhim i energjisë elektrike, sot trajtohet si pjesë e rëndësishme e shfrytëzimit integral dhe kaskadë e energjisë gjeotermale (Fig. 2.2). Fig. 2.32. Pamje e gjeneratorit ElectraTherm (50 kW). 172
  • 173. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.5. Skenarët për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale në Shqipëri Teknologjitë moderne për përdorimin e energjisë gjeotermale, në vendet e përparura të Komunitetit Evropian, në SH.B.A., Kanada, Japoni, etj. mbështeten në parimin e shfrytëzimit integral dhe kaskadë të burimeve të ujërave termale dhe të nxehtësisë së shtresave të Tokës. Përdorimi integral nënkupton shfrytëzimin në kompleks të energjisë gjeotermale së bashku me energji të tjera të rinovueshme, si atë diellore, me sistemin e pompave të nxehtësisë ujë-ujë, si edhe në raste të veçanta edhe me energjinë e erës dhe të biomasave. Shfrytëzimi kaskadë presupozon përdorimin e energjisë gjeotermale në të gjithë diapazonin e nxehtësisë së burimit, nga temperaturat më të larta deri sa të arrihet në temperaturën e mjedisit, për të mos pasur më nxehtësi të shfrytëzueshme. Fillohet rradhazi me prodhimin e energjisë elektrike dhe ngrohjen e godinave, të serave, banjave termale, përdorimeve industriale dhe agro-kulturore, për akuakulturë dhe nxjerrjen e kripërave natyrore, mikroelementëve dhe gazrave të ndryshme. Ky zinxhir fillon në varësi të temperaturës së fluidit gjeotermal. Skenarët e kësaj teknologjie përcaktohen nga parametrat gjeotermalë: fluksi i nxehtësisë dhe temperatura e burimit të nxehtësisë, prurja dhe kimizmi i fluidit, si edhe faktorët gjeografikë-ekonomikë-socialë, urbanistikë, transportit, ekologjikë dhe të pejsazhit të zonës gjeotermale. Skenarët për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në Shqipëri janë përzgjedhur dhe vendosur mbi kriteret e mëposhtme: 173
  • 174. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1.Të japë ndihmesë në sistemin energjetik të vendit në kuadrin e shfrytëzimit të energjive alternative dhe ato të rinovueshme, miqësore me mjedisin. 2. Të realizojnë shfrytëzim kompleks dhe kaskadë të energjisë së ujërave termomineralë të vendit. 3. Të japë ndihmesë në zhvillimin e ekoturizmit në Shqipëri. 4. Të krijojnë biznese të reja dhe të hapin vende pune për komunitetin. 2.5.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave Zgjidhja ekonomike e problemit të ngrohjes në Shqipëri është një detyrë e ditës, tepër e rëndësishme, veçanërisht më kushtet e krizës energjetike që po kalon vendi. Një ndër rrugët e duhura është përdorimi i energjisë gjeotermale. Në Shqipëri ka një bum në ndërtimet e godinave të larta shumëkatëshe. Ato ende projektohen të ngrohen me kaldaja me naftë ose me gaz, si edhe me kondicionerë ajër-ajër. Në të gjitha godinat e institucioneve shtetërorë ngrohja dhe freskimi bëhet me kondicionerë ajër-ajër. Spitale, konvikte, hotele, etj ngrohen me sistemin me kaldaja me naftë ose me gaz. Mesa duket, edhe tre instalimet e para gjeotermale të ngrohjes, ai i kullave binjake në Tiranë, shkolla profesionale në Ersekë dhe pjesa jugore e Pallatit të Kulturës në Tiranë, veç të tjerash duke mos patur edhe publicitetin e nevojshëm, nuk kanë arritur të hapin rrugën e përdorimit masiv të sistemeve gjeotermalë të ngrohjes/freskimit edhe në Shqipëri. Futja e sistemeve ngrohëse dhe freskuese me anën e energjive të rinovueshme, midis të cilët atë të nxehtësisë së Tokës, duhet të fillojë të realizohet. Për të hapur këtë drejtim të ri të përdorimit të energjisë gjeotermale, që është energji e rinovueshme dhe miqësore me mjedisin, në kuadrin e kësaj platforme propozojmë të hartohet një projekt dhe të ndërtohet në Tiranë, ose në qytet tjetër, të një një instalimi demonstrativ i ri, duke ngrohur dhe freskuar një godinë: një spital ose klinikë mjekësore, shkollë, konvikt, qoftë edhe një godinë e re shumëkatëshe publike ose private. Krahas kësaj, ti bëhet publiciteti i duhur instalimeve të kullave 174
  • 175. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj binjake në Tiranë, Pallatit të Kulturës në Tiranë dhe të shkollës së Ersekës. Projekti që propozohet ka për qëllim t‘i bëhet apel administratës shtetërore që mbulon problemet energjetike, komunitetit të biznesit si edhe opinionit tekniko-shkencor, që të krijojnë mundësi për të bërë ngrohjen e banesave sa më ekonomike dhe sa më mirë. Shteti, me levat e veta ekonomike duhet të stimulojë futjen edhe në Shqipëri të këtyre sistemeve modernë dhe shumë ekonomikë e miqësorë me mjedisin. Komuniteti i biznesit duhet ti njohë dhe të investojë për ndërtimin e sistemeve Pus-Këmbyes Nxehtësie- Pompë Nxehtësie Gjeotermale, duke hapur rrugë për biznese të reja, në plan kombëtar. Universitet teknike të shpërndajnë njohuritë për këto sisteme bashkëkohore dhe të bëhen nxitës të zbatimit të tyre në Shqipëri. Objektivat e projektit: a) Projektimi dhe ndërtimi i një sistemi demonstrativ ngrohës me përdorimin e nxehtësisë së shtresave pranësipërfaqësore të tokës, ose të ujërave nëntokësore. Ky sistem ngrohës me enërgjinë gjeotermale mund të zbatohet në një nga objektet e reja që ndërtohen ose në godina ekzistuese, që aktualisht ngrohen me sistem me kaldajë nafte, duke zëvendësuar kaldajën me pompë nxehtësie gjeotermale ujë-ujë, siç është ndonjë spital, konvik, etj., sistemi ngrohës i të cilit është në proces rikonstruktimi. b) Ndërtimi i instalimit demostrativ ngrohës i projektuar. c) Përhapja e dijeve dhe njohurive tekniko-ekonomike për sistemet ngrohës që shfrytëzojnë nxehtësinë e Tokës, në mënyrë që të bëhet tërheqëse për investitorët. Mbështetur në analizën e bërë, kosto e instalimit për këto sisteme që bazohen në shfrytëzimin e nxehtësisë së ujërave nëntokësore është 70-350 Euro/m2. Nga të dhënat e analizës së kostos, rezulton se është e vogël periudha e vetëshlyerjes së investimeve të mëdha për ndërtimin 175
  • 176. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ e sistemit gjeotermal të nxehtësisë, ajo luhatet nga 1,4 deri 6,5 vite për sistemin që ka burim nxehtësie ujin nëntokësor dhe sistemin me burim nxehtësie shtresat e tokës, përkatësisht. Këtu edhe qëndron efektiviteti i lartë ekonomik i sistemeve gjeotermale të ngrohjes dhe freskimit të godinave. Ngrohja dhe freskimi i godinave është skenari kryesor, më i rëndësishëm i shfrytëzimit të energjisë gjeotermale në Shqipëri. 2.5.2. Ngrohje dhe freskim i serave Aktualisht në Shqipëri shumë sera ngrohen vetëm me sisteme me kaldajë me naftë ose solar. Ato nuk freskohen gjatë stinës së verës, kur temperatura e truallit rritet mbi 30oC dhe kështu ato bëhen jo efektive, mbasi kalohet kufiri i sipërm i stresit termik të shumë bimëve, që kultivohen në këto sera. Sistemi i dhënies së grantit fermerëve për blerjen e naftës rezultoi jo efektiv dhe i kushton shumë ekonomisë shqiptare. Serat e zakonshme konsumojnë dhjetëra litra naftë në orë dhe me çmimin aktual të naftës kuptohet se shpenzimet janë shumë të mëdha. Pjesën e akcizës e mbulon shteti. Duke përdorur sistemet pus-pompë nxehtësie gjeotermale, konsumi i energjisë ulet ndjeshëm, si edhe krijohet mundësia e freskimit të serës gjatë verës, duke rritur efektivitetin e saj edhe me të paktën 2 muaj pune, gjatë korrikut dhe gushtit. Propozohet të hartohet një projekt dhe të ndërtohen dy sera demonstrative me ngrohje gjeotermale, njëra në një nga trevat relativisht më të ftohtë të vendit si përshembull në fushën e Korçës ose të Devollit dhe tjetra në trevat bregdetare, në Durrës ose Fier. Sera në zonë me verë të nxehtë do të shërbejë për studimin e ndikimit të freskimit të serës në muajt më të nxehtë të vitit, për të evituar stresin termik të bimëve që kultivohen. Objektivat e projektit: a) Projektimi i sistemit ngrohës dhe freskues i dy serave demonstrative me sipërfaqe 1000 m2 secila, dukë patur 176
  • 177. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj burim nxehtësie ujin e shtesave të cekta dhe përdorur sistemin pus-pompë nxehtësie gjeotermale. b) Ndërtimi i sistemit ngrohës/freskues së serës. c) Shpërndarja e njohurive mbi përdorimin e sistemeve ngrohëse dhe freskuese të serave me specialistë të bujqësisë dhe energjetikës, në komunitetin e fermerëve e të biznesmenëve, si edhe me studentë. 2.5.3. Kompleks gjeotermal në një nga burimet ose puset që fontanon ujë të nxehtë Kompleks gjeotermal demonstrativ, me shfrytëzim të energjisë në mënyrë integrale dhe kaskadë, projektohet në njërin nga puset gjeotermalë, si ai Kozani 8 në veri-perëndim të Elbasanit, si edhe në burimet Llixhave Elbasan dhe të Bënjës në Përmet. Të dy këta objekte kanë karakteristika të ndryshme të burimeve dhe ujërave termalë. Në pusin Kozani-8, uji termal i të cilit me temperaturë 64,5oC dhe prurje 10 l/sek derdhet në përrua. Në Lëngarice, tek Ura e Katiut, pranë fshatit Bënjë të Përmetit ka 8 burime, me ujë me temperaturë deri (23-30)oC dhe me prurje mbi 40 l/sek sejcili, që gjithashtu derdhet në lumë. Projekti që propozohet presupozon ndërtim shkallë-shkallë të komplesit, duke realizuar fazat e ndryshme një nga një, me synim që të zvogëlohet investimi fillestar. Qëllimi i projekteve: është ekzaminimi, demonstrimi dhe shpërndarja e aspekteve pozitivë teknikë dhe financiarë të transferimit të teknologjive moderne për përdorimin integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale në Shqipëri, që do të ketë një impakt të drejtpërdrejtë në zhvillimin e qëndrueshëm të krahinave, duke rritur të ardhurat për frymë të popullsisë dhe njëkohësisht përmirësuar standardin e jetësës së komunitetit. Ky zhvillim do të arrihet paralelisht edhe me reduktimin e efekteve negative mbi mjedisin nga derdhja në lumë e ujërave gjeotermale me përmbajtje të larta kripërash natyrale, si edhe gaze sulfidrike etj. Përfitime të rëndësishme financiare, sociale 177
  • 178. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ dhe teknike do të arrihen nga promovimi dhe zbatimi final nga rezultatet të këtyre projekteve. Objektivat dhe detyrat: Projektohet përdorimi i drejtpërdrejtë integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale: 1. Studim i detajuar in situ i zonave me potencial të lartë gjeotermal ku projektohet, si edhe konsumatorët e kësaj energjie: Qëllimi i përdoruesve dhe ngarkesa termale, Bilanci i energjisë termale, Karakteristika termale të përdoruesve individualë, Koleksioni i të dhënave teknike gjeotermale, Ekzaminimi i teknologjive ekzistuese, 2. Përzgjedhja e kaskadës së energjisë gjeotermale të zbatuesve në zonën e dhënë: Banimi, veçanërisht zhvillimi i fshatit Shijon ku ndodhet pusi Kozani-8 dhe fshati Bënjë në Përmet, të zonës së Llixhave Elbasan dhe vetë qyteteve të Elbasanit dhe Përmetit, përkatësisht. Klinikë mjekësore, Hotel dhe pishina me ujë të ngrohtë gjeotermal dhe të ëmbël, me sauna, salla masazhi e sporti, fusha sportive, salla konferencash, etj., Sera, Instalime akukulture: rritje rrasati peshku e peshq, si edhe mikroalga e alga, Nxjerrje e mikroelementeve kimikë dhe e kripërave minerale, Industrializim i ujërave mineralë. 3. Vlerësimi ndryshëm, i bilancit energjetik midis përdoruesve të 4. Përzgjedhja e teknologjive që do të zbatohen, a.Projekt-ideja e sistemit teknologjik të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale. b. Përcaktimi i kërkesave për energji gjeotermale, c. Sistemi i konservimit të energjisë, 178
  • 179. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj d. Vlerësimet ekonomike të energjisë termale (kostoja e ngrohjes së mjediseve dhe e prodhimit të ujit sanitar, të ciklit jetësor, të energjisë së prodhuar, periudha e kthimit të investimeve) Bazuar në analizat mbi të dhënat që do të përftohen nga realizimi i objektivave të mësipërme krijohet baza e të dhënave për kryerjen e studimit të fizibilitetit për tre komponentë: furnizimi me energji, impakti natyror dhe aspektet financiare, që lejojnë të përzgjidhet kaskada më e përshtatshme e përdorimit të energjisë gjeotermale në zonën e dhënë. Pranë burimeve ndërtohen Qëndra Gjeotermale Komplekse moderne. Meqenëse në Shqipëri mungojnë qendra të tilla, më poshtë po paraqiten kërkesat kryesore për projektimin dhe ndërtimin e tyre. Një ndër objektet kryesore të këtyre qendrave është hotelklinika. Hotel-klinika duhet të jetë një ndërtesë e re nga ana konstruktive, e cila të ketë karakteristika termike që bën te mundur ruajtjen e nxehtësisë, duke u klasifikuar si ndërtesë me inerci të lartë termike. Mjediset dhe strukturat e ndërtesës janë te ndryshme sipas destinacionit, funksionimit dhe dimensionimit te tyre. Ato lokalizohen në projekt dhe konfigurimi në përgjithësi kompozohet në disa zona të ndryshme nga pikëpamja e konstruksionit, funksionalitetit dhe pajisjeve te instaluara [Frashëri etj. ―Qendra komplekse për shfrytëzimin modern kaskadë të ujërave gjeotermalë të entalpisë së ulët, Kozani-8‖, 2008]: Dhomat e gjumit, Dhomat e pushimit ditor, Mjedisi i banjave termale, sauna, Mjediset e mjekeve, laboratorë dhe salla masazhesh, Salla ushtrimesh gjimnastikore, fitnesi, Zyrat për funksione administrative, Salla konferencash, Restorant + kuzhine, bar, Pishina të hapura dhe të mbyllura, me ujë të ëmbël dhe ujë mineral,  Terrene dhe fusha sportive,          179
  • 180. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ  Lulishte. Hotel-klinikat duhet të sigurojnë kushtet e rehatisë fiziologjike (rehatia termohidrometrike). Këto kushte brenda qendrës gjeotermale janë në varësi të destinacionit të përdorimit të mjediseve. Projekti i ajrit të kondicionuar të hotel-klinkës duhet të mbështetet në të dhënat klimatike të zonës për periudhën 20 vjeçare të fundit, si edhe të sigurojë zbatimin e normativat projektuese të Komunitetit Evropian: direktiva 93/76 CEE e Këshillit të Evropës, norma ndërkombëtare ISO 9164 si dhe normat UNI (10344,10379), duke synuar të sigurojë mirëqënien e çdo mjedisi. Njëkohësisht, nëpërmjet sistemit të projektuar të kontrollit, të sigurojë edhe një konsum të përgjithshëm më të ulët të energjive parësore. Nivelet e zhurmave maksimale të lejuara brenda mjediseve të jenë në pajtim me normat UNI 8199, duke qenë 35 dB(A) për mjediset kryesore, 40 dB(A) për dhoma të veçanta dhe 45 dB(A) për dhomat ―hapësirë e hapur‖. Vëmendje e veçantë i kushtohet kualitetit të ajrit, sepse ka të bëjë me specifikat e ngushta në mjediset e hotel klinikës, destinacionit dhe veprimtarisë së tyre, ndotjes, etj. Për ta mbajtur ajrin në kushte të pranueshme duhen siguruar parametrat e filtrimit dhe ventilimi me ajër të freskët, nëpërmjet ndërrimeve të rekomanduara të tij. Volumet e ajrit të ventiluar përcaktohen në bazë të normave dhe rekomandimeve, në funksion të destinacionit të objektit. Gjithashtu, është mirë që mjediset të mbahen në presion nëpërmjet një diference sasie midis ajrit që futet dhe atij që del për rreth 0.5 volume/orë. Një aspekt tjetër i kualitetit të ajrit është shpejtësia e lejuar e fluksit të ajrit që qarkullon në mjedis për shkak të ventilimit. Parametrat e shpejtësisë së lejuar të qarkullimit të ajrit në mjedis parashikohen sipas standardit UNI 10339 dhe standardit ASHRAE 62/89R (modifikuar më 1996). Vlera optimale e lagështisë relative të jetë rreth 50%, me shmangie ± 10%. Kjo përfshihet brenda kufirit të rehatisë termike sipas ASHRAE standard 55-1992 dhe UNI-EN-ISO 27730-96. 180
  • 181. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Sipas standardit UNI 10344 dhe normave që përcaktohen në standardet UNI 5364 -76 dhe UNI 10379 për ndërtesat e klasifikuara në grupin E1, E1(1), E1(3), E3, temperatura mesatare në mjedise duhet të jetë për periudhën e dimrit 20˚C dhe në atë verës 26˚C. Këto temperatura shërbejnë për llogaritjen e sasisë së energjisë totale të zbatuar në ndërtesat komplekse. Në mënyrë specifike për çdo mjedis, temperaturat llogariten sipas kushteve termohidrometrike dhe të rehatisë për projektim. Në temperaturat e sugjeruara gjithashtu merren në konsideratë faktorë shumë të rëndësishëm të sensibilitetit njerëzor në relacion me gjendjen termike të mjedisit sipas përcaktimeve në standardin UNI-EN-ISO 27730-96 dhe ASHRAE 55-1992): Për të analizuar në mënyrë të plotë humbjet e nxehtësisë duhet të merren në konsideratë të gjithë faktorët që ndikojnë: orientimi ndaj horizontit, afërsia me mjediset, karakteristikat termofizike të mureve rrethues, dritareve, dyshemesë, tavanit etj. Qendrat Gjeotermale të ditëve tona kanë disa pishina të mbyllura dhe të hapura. Këto pishina krijojnë mundësinë që këto qëndra të shërbejnë për çlodhje, ripërtritje dhe kurim, duke kontribuar në shndërrimin e mentalitetit që ujërat termalë shërbejnë për kurimin e sëmundjeve të ndryshme, drejt koncepteve moderne që këto ujëra në radhë të parë shërbejnë për çlodhje dhe ripërtritje të njerëzve të shëndoshë, sepse ata përbëjnë shumicën e popullsisë, krahas edhe kurimit e të sëmurëve. Pra qëndra shndërrohet në një vend turizmi ekologjik. Për projektimin e sistemit të pishinave respektohen kërkesat e më poshtme: -nivel i lartë i rehatisë fiziologjike dhe psikologjike, -salla e pishinës, zakonisht, vendoset në katin e përdhe, - të ketë rrugë të lira për rreth pishinës, me gjerësi 1-3 m -lartësia e objektit të mbuluar të jetë 4-6 m, -temperatura e ujit në pishinë dhe lagështia e ajrit në sallë të jetë sipas rekomandimeve, -regjimi i shfrytëzimit të pishinës gjatë gjithë 24 orëve, 181
  • 182. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ -sistemi i shpërndarjes së ajrit të projektohet në funksion të arkitekturës dhe formës artistike të tavanit dhe mureve të sallës, -niveli i zhurmave nuk duhet ti kaloj 60 dB. Për ndërtimin e pishinave duhen respektuar kërkesat normative dhe rekomandimet për projektim. Temperatura e ujit për pishinën e notit rekomandohet 28 °С, kurse temperatura e ajrit 2-4 °С më e lartë se temperatura e ujit, d.m.th. 32 °С, por jo më e lartë se 34°С. Lagështira relative maksimale 65 %. Intensiteti i ndërrimit të ajrit jo më pak se 80 m3/h; shpejtësia e lëvizjes ajrit jo më shumë se 0,2 м/sek. Plotësimi i kërkesave normative për një rehati maksimale në pishinat e mbuluara varet nga funksionimi korrekt i dy impianteve: - Impianti i kondicionimit në ambientin e mbyllur, i cili siguron temperaturën dhe lagështinë e duhur të ajrit, për të eliminuar dukurinë e formimit të kondensatit. Impianti i kondicionimit përdor teknikën e njohur për kompensimin e humbjeve termike dhe atë të ventilimit për kontrollin e lagështisë së ajrit. - Impianti hidraulik, i cili kryen qarkullimin e ujit të vaskës së pishinës, kontrollin e qarkullimit dhe garanton kualitet të mirë të ujit. Intensiteti i avullimit të ujit në pishina është një parametër i rëndësishëm. Ky intensitet varet nga shumë faktorë. Më të rëndësishmit janë temperaturat e ujit dhe e ajrit, lagështia relative e ajrit në pishinë, hapësirat dhe sipërfaqet e avullimit. Në projektimin e pishinave vlerësohen humbjet e ujit dhe të nxehtësisë në pishinë. Në humbjet e nxehtësisë së ujit të pishinës përfshihen: - humbjet e nxehtësisë së ujit për shkak të avullimit të ujit nga pasqyra e pishinës -humbjet e nxehtësisë së ujit të pishinës me ujin që lag brigjet e pishinës -humbjet e ujit së bashku me lagështinë e notarëve gjatë daljes nga pishina. -humbjet e ujit gjatë procesit të shplarjes së pishinës, etj. 182
  • 183. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Prandaj, realizohet kompensimi i humbjeve të ujit e të nxehtësisë dhe e riqarkullimit në pishinë. Ky riqarkullin shërben për ruajtjen e cilësive fizike, kimike, mikrobiologjike dhe termike të ujit si edhe të nivelit të tij në pishinë. Nëpërmjet këtij sistemi, në një kohë të caktuar i gjithë uji i pishinës i nënshtrohet përpunimit për ruajtjen e cilësive të lartë përmendura. Koha e një riqarkullimi të plotë sipas rekomandimeve duhet të jetë: -për pishinën për të rritur 8 ore -për pishinën për fëmijët 1.5 ore Për pishinën termale, duke patur parasysh pamundësinë e rigjenerimit të vetive fizike, kimike, mikrobiologjike dhe termike, pranohet koha e riqarkullimit të plotë prej një ore. Gjatë kësaj periudhe sigurohet që cilësitë e sipërpërmendura të jenë sa më të qëndrueshme dhe sa më afër me atë të burimit. Terreni sportiv ndërtohet në afërsi të hotel-klinikës dhe, zakonisht, përbëhet nga: 1. Fusha e tenisit, me përmasa standard 23,77 x 10,97 m. Duke pasur edhe 3 m hapësirë në të katër anët e fushës, territori i saj do të ketë përmasa 30 x 17 m. 2. Fusha e volejbollit, me përmasa 24 x 15 m. Duke pasur edhe 3 m hapësirë në të katër anët e fushës, territori i saj do të ketë përmasa 30 x 21 m. Terrenet sportive duhet të jenë të rrethuara me rrjetë teli. Në lulishte ndahet edhe këndi i lodrave për fëmijët. Prodhim i kombinuar i nxehtësisë dhe energjisë elektrike Vitet e fundit është realizuar edhe prodhimi i kombinuar i nxehtësisë dhe i energjisë elektrike edhe në kushtet e ujërave termominerale të entalpisë së ulët me anën e teknologjive moderne [Brussels Declaration, 2009, ElectraTherm Green Machine 2009, Gull industries, Progressivtube® passive solar water heaters 2009, Popovski K., etj. 2009, PopovskaVasilevska S., 2009]. 183
  • 184. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ujërat geotermalë me temperaturë rreth 65oC, të ngrohur në panele diellorë, janë të aftë të prodhojnë energji elektrike. Shembujt janë të shumta, duke filluar nga impiantet në Gjermani dhe Austri, i ElectraTherm Green Machines në SH.B.A., e cila mund të konvertojë nxehtësinë gjeotermale me temperaturë të ulët (93,3oC) në energji elektrike, në kompani izraelite, që kanë patentë për prodhimin e energjisë elektrike nga nxehtësia e ujërave termale me temperature 65oC, etj. Në këto kushte, edhe në Shqipëri duhet të fillojë të kryhet studimi, projektimi dhe eksperimentimi i prodhimit të energjisë elektrike nga burimet gjeotermale, duke filluar me ujin e pusit Kozani-8, që ka temperaturë 65,5oC (Fig. 2.33). Mbi kriteret e parashtruara më sipër janë ndërtuar dhe vlerësuar skenarët për shfrytëzimin e nxehtësisë së burimet të ujërave termale në Shqipëri, të cilët po analizohen më poshtë: 2.5.3.1. Zona Kozan, Elbasan Pusi gjeotermal Kozani-8, me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej 10,3 l/s dhe temperaturën e tij në grykë 65,5oC, ka fuqi të mundshme për tu instaluar 2070 kW. Në vitin 2008, u hartua projekt ideja ―Qendra komplekse për shfrytëzimin modern kaskadë të ujërave gjeotermalë të entalpisë së ulët‖ [Frashëri A. etj. 2008], për tu ndërtuar në pusin Kozani-8 (Fig. 2.33, 2.34). Kjo është një qendër moderne me teknologji të shfrytëzimit integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale: Hotel-klinika 1. Për frekuentim ditor, me disa dhoma fjetjeje, 2. Për frekuentim disa ditor. Këto objekte të projektuar do të jenë qendra turistike, të cilat përveçse se si qendra trajtimi apo kurimi, janë konceptuar të funksionojë mbi parimet e një hoteli turistik. Hotelet do të kenë dhoma teke dhe disa dyshe, me tualet, dhoma e personelit, dhomë me vaska dyshe, në formë grope natyrale, një për kat (përmasat 2 x 2 x 0,5 m), restorant, bar, 184
  • 185. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj dhomë mjekimi, dhomë e mjekëve, dhomë e laboratorit, sallë masazhesh, sallë fitness-i, sauna, sallë për pingpong, sallë konferencash, sallë e vaskave për trajtim individual mjekësor me ujë termomineral, dhomat e administratës dhe personelit, kuzhina, depo, tualet. Qendra Gjeotermale e projektuar në nivelet e ditëve tona ka disa pishina të mbyllura dhe të hapura: - Pishinë gjeotermale me pamje pellgu natyror e mbyllur lehtë, me përmasa 10 x 8 x 0.5 m, uji me temperaturë 38oC. - Pishinë olimpike e hapur me ujë të ëmbël të ngrohtë, temperatura 30 °C. Përmasat 50 x 23 x 3 m, - Pishinë me ujë të ëmbël të ngrohtë, temperatura 30 °C, e mbyllur lehtë. Përmasat 10 x 5 x 1.5 m e shkallëzuar, - Pishinë me ujë të ëmbël të ngrohtë, temperatura 30 °C, e mbyllur lehtë, për fëmijët. Përmasat 5 x 3 x 0,5 m e shkallëzuar, Serat për lule dhe perime me ngrohje gjeotermale, do të jenë ndërtuar nga sera të tipit industrial, me xham, me përmasa sipërfaqe 500 m2. Njësia elementare e serës do të ketë përmasa standarde 3,20 x 2,86 m dhe lartësi 3,00 m. Gjithsej do të ndërtohen gjashtë elementë të tillë. Sipërfaqja e përgjithshme e tokës që do të zënë serat është 3000 m2. Me një prurje uji prej 1,7 l/sek me temperaturë 39.5 °C dhe Δt=15 °C (temperatura në hyrje të serës 39.5 °C dhe në dalje 24.5 °C), energjia termale mbulon humbje në serë, për temperaturë të jashtme deri –7,5 °C. Për të gjashtë serat e projektuara nevojiten 10.2 l/sek ujë me temperaturë 39.5 °C. Uji me temperaturë 39.5 °C do të merret pas përdorimit të nga ujit termal nga hotel klinika. Në këto kushte, për prurje 37 m3/orë nga pusi Kozani-8, mund të ngrohen 6 serat me sipërfaqe 500 m2 secila dhe me sipërfaqe të përgjithshme 3000 m2, 185
  • 186. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.33 Skema e shfrytezimit të energjisë gjeotermale e pusit Kozani-8 në qendrën gjeotermale të projektuar, ShijonElbasan. 186
  • 187. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj ose 0,3 ha. Serat janë vendosur pranë rrugës automobilistike, në një fushë. Por, nëse serat do të ndërtohen me teknologji moderne që nuk shfrytëzojnë truallin por bima mbillet në shtretër, për vendosjen e tyre mund të zgjidhet një shesh që aktualisht nuk përdoret si tokë bujqësore, por zgjidhet një vend ku rrafshohet bazamenti i serës dhe mbi të ndërtohet sera dhe vendosen shtretërit ku mbillen bimët. Plantacioni gjeotermal demonstrativ të rritjes së algave do të ketë sipërfaqe 2000 m2 dhe do të përfaqësojë një bashkësi vaskash betoni me sipërfaqe 100 m2 secila, me përmasa 20 x 5 x 1m. Plantacioni do të përbëhet nga 20 vaska. Sipërfaqja e përgjithshme e tokës që do të zërë plantacioni i algave është 4095 m2. Vëllimi i ujit të nevojshëm për të mbushur vaskat është: 20x100 m3= 2000 m3. Temperatura e tij do të jetë sa e ujit që del nga këmbyesit e nxehtësisë së hoteli-klinikës, pra 39,5°C dhe për ta ruajtur atë vaskat do të jenë të mbuluara si sera. Instalimi gjeotermal demonstrativ për rritjen e rasatit të peshkut dhe peshkut do të ketë sipërfaqe 915 m2. Instalimi do të përfaqësojë një vaskë betoni me përmasa 61 x 15 x 1,2 m. Sipërfaqja e përgjithshme e tokës që do të zërë instalimi për rritjen e peshkut është 1587 m2, ndërsa vëllimi i përgjithshëm i ujit është 1170m3. Peshku do të jetë krap, dhe temperatura e rritjes së tij është rreth 25°C. Plantacioni i spirulinave dhe baseni i rritjes së peshqve, të ndërtuar kryesisht me vaska betoni, është synuar të vendosen në vende që aktualisht nuk zënë tokë bujqësore; sheshi i ndërtimit të tyre rrafshohet dhe atje ndërtohen gropat e vaskave dhe mbi to vendoset mbulesa prej plastmase. Ato parashikohen të ndërtohen në zonën e bregut të djathtë të lumit Kushë. Serat, plantacioni i spirulinave dhe baseni i peshqve, që po projektohet kanë karakter eksperimental dhe ndërtohen për herë të parë në Shqipëri prandaj në të ardhmen, kur të zgjerohet veprimtaria e këtyre instalimeve për të shfrytëzuar plotësisht energjinë gjeotermale të zonës Kozani, ato mund të 187
  • 188. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ shtrihen edhe mbi toka bujqësore, siç ndodh zakonisht. Me këtë mënyrë rritet efektiviteti i përdorimit të tokës bujqësore dhe përmirësohet niveli i jetesës së fermerëve dhe komunitetit lokal. Impianti i shkripëzimit të ujit gjeotermal pas përdorimit të tij. Uji termal në përbërjen e tij ka gaze të dëmshme për jetën e njeriut. Siç është treguar në kreun 1, ujërat e zonës së Elbasanit përmbajnë: H2S (total) H2SO4 HBO2 CO2 (e lirë) 410,07 mg/L 43,1 25,4 184,7 Nga të dhënat e më sipërme duket qartë se në temperaturën e ujit 60oC, elementet në gjendje të gaztë janë: dioksidi i karbonit CO2, klori Cl,flori F,bromi Br,Jodi J,dhe dioksidi i azotit NO2. Sasia e gazeve që duhet të largohet brënda një ore do të jetë 5.12 kg. Këto gaze janë të lira në ujin termal dhe ato çlirohen nga turbullimet sado të vogla që të jenë. Përdorimi i ujit termal i padegazuar mund të bëhet vetëm në vaskat termale, të cilat janë individuale dhe i sëmuri qëndron në to i pa lëvizur, duke mos e turbulluar ujin. Në këtë mënyrë gazet nuk çlirohen nga uji me intensitet të lartë. Përdorimi i ujit termal të padegazuar në pishinat termale në ambiente të mbyllura është i dëmshëm sepse këto pishina janë kolektive dhe çdo njeri e kryen aktivitetin e tij të pavarur në to. Kështu ata mund të notojnë apo të vrapojnë në to duke turbulluar ujin. Në këto kushte çlirohen gazet me një intensitet të madh dhe, meqenëse mjedisi është i mbyllur, këto gaze dëmtojnë shëndetin e njerëzve. Kështu përpara se uji të dërgohet në pishinën termale ai duhet të degazohet. Nga skema e shpërndarjes së flukseve të rrymave shihet që sasia e ujit termal që do degazohet është D =12.04 ton/orë dhe temperatura t =40.68°C. Degazimi dhe veçimi i gazit karbonik CO 2 është i nevojshëm edhe për kultivimin e spirulinës, siç tregohet në kreun 3. 188
  • 189. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Shfrytëzimi i ujërave termalë lidhet edhe me problemet e mbrojtjes dhe të ruajtjes së mjedisit. Sot, ujërat termalë që burojnë në vendin tonë derdhen në natyrë, në sipërfaqen e tokës dhe në përrenjtë përreth burimeve. Ujërat termalë që derdhen në natyrë kanë impakt negativ për mjedisin (Foto. 4.1.). Prandaj në skemën e shfrytëzimit kompleks dhe kaskadë të energjisë gjeotermale të projektuar është parashikuar që këto ujëra të pastrohen përpara se të dërgohen në sistemin e drenimit dhe në përrenj e lumenj, ose të ri injektohen në nëntokë në rezervuarët gjeotermalë. Në kripërat që nxirren nga uji termomineral ka edhe shumë elementë dhe komponime kimike të dobishme, të cilët kanë vlerë për përdorime të ndryshme. Uji termal i pusit Kozani-8, në fazën e parë të shfrytëzimit të tij, do të dërgohet në Qëndrën Gjeotermale që projektohet për instalimet e saja, në disa mjedise të Manastirit të mirënjohur të Shën Johan Vladimirit, si edhe në shkollën e fshatit dhe në godinën e administratës, për ngrohjen e tyre. Qendra Gjeotermale projektohet të ndërtohet në veri të pusit gjeotermal Kozani-8, duke u shtrirë me instalimet e veta deri në breg të lumit. Shesh ndërtimi i hotel-klinikës është përzgjedhur duke pasur parasysh që godina të jetë në vend të lartë dhe me fushë pamje panoramike drejt luginës së lumit Kushë. Në skemën e qendrës gjeotermale komplekse, për prurje të rritur të pusit Kozani-8 deri 14,4 l/s, futen këto energji: .-energjia me ujin termal .- energjia me ujin e ëmbël Gjithsej 2939 kW 123,65 kW 3062,65 kW Energjitë e përfituara janë për: .-mbulimin i humbjeve në dispersitet 512 kW .- ngrohjen e ajrit 480 kW .-ngrohjen e ujit sanitar 80 kW .-për ujin e rezervatit të peshkut 20,35 kW .-për mbulimin e humbjeve termike në pishinat me ujë të 189
  • 190. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ ëmbël 85,99 kW .-për mbulimin e humbjeve në pishinën termale 37,59 kW .-për mbulimin e humbjeve në vaskat termale 37,22 kW .- për mbulimin e humbjeve në sera 1266,63 kW .-për rritjen e algave 18,24 kW Gjithsej 2500,43 kW Rendimenti i shfrytëzimit 81.64 % Në pasqyrën 2.6 jepet një vlerësim paraprak për investimet e nevojshme për ndërtimin e qendrës gjeotermale, pa atë të pishinave: Investimi i përgjithshëm për ndërtimin e Qendrës Gjeotermale të projektuar paraqitet në pasqyrën e më poshtme Pasqyra 2.6 Nr. 1 2 4 5 6 Emërtimi Investimi [lekë] Toka Hotel-klinika ditore - Ndërtimi - Sistemi i aklimatizimit - Mobilimi Serat Plantacioni i algave Instalimi i rritjes së peshqve Gjithsej 54 228 240 468 417 597 80 510 897 28 249 200 22 965 000 31 006 332 16 739 695 696 676 961 lekë 5 664 040 euro Projektimi i Qendrës Gjeotermale pranë pusit Kozani 8 në Shijon të Elbasanit, kërkon edhe vlerësimin e kapaciteteve optimale të ujërave termale që mund të merren nga ky pus në të ardhmen dhe struktura e Kozanit në tërësi. Ky studim bëhet akoma më i rëndësishëm dhe i domosdoshëm për faktin se 190
  • 191. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj kanë kaluar 18 vjet qysh nga koha e shpimit të pusit dhe fontanimit të ujit termomineral me prurje 10.3 l/sek. Me vendosjen e pompës së thellësisë në pusin Kozani-8 ka mundësi të rritet prurja e ujit termomineral nga pusi. Me anën e programit EES Ver. 7.209 rezulton se me përdorimin e pompës së thellësisë mund të pritet një prurje deri 40 l/s, nëse pusi do të jetë i aftë ta përballojë nxjerrjen e kësaj sasie uji termomineral. Për ta vërtetuar këtë është i domosdoshëm studimi i pusit, si edhe vlerësimi i kapaciteteve optimale të ujërave termalë që mund të merren prej ti në të ardhmen. Studimi i pusit ka për qëllim vendosjen e regjimit optimal të shfrytëzimit të tij dhe përcaktimin e parametrave te shtresës. Studimi duhet të përcaktojë parametrat e domosdoshëm, për gjendjen aktuale te pusit dhe të rezervuarit: Koeficientin e prodhueshmërisë dhe koeficientin e pranueshmërisë, si edhe të analizojë informacionin për prodhueshmërinë fillestare të pusit. Duhet të kryhet studimi i rënies së prodhueshmërisë së pusit me kohën edhe për shkak të interferencës së tij, të bëhet analiza e studimit të rrjedhjes nga të dhënat me rivendosje presioni, si edhe zgjedhja dhe vendosja e pompës zhytëse. Studimi duhet të përfshijë edhe vlerësimin e ujëmbajtjes termominerale në puset Kozani – 2 dhe 3, që aktualisht ndodhen në gjendje konservimi. Në skemën për realizimin e këtij programi duhet përfshirë edhe skema për pajisjet e grykës së puseve dhe sistemin e komandimit të prurjes së ujit termal. Skenari i propozuar mund të vihet në jetë gradualisht, duke filluar përshembull nga ndërtimi i pishinave, i kabinave për banjot termale ditore dhe i një sere demostrative, duke shfrytëzuar për qëndrim edhe hotelet e shumta të Elbasanit. Dora-dorës fillon ndërtimi i hotel-klinikës dhe objekteve të tjera. Zhvillimit të kësaj qëndre gjeotermale duhet ti paraprijë asfaltimi i rrugës, rreth 1.5 km nga kthesa e rrugës nacionale Tiranë-Elbasan deri tek pusi. 191
  • 192. W =732.73 kW D =13.67ton/ore W = 1214 kW t = 46 °C W = 62.41 kW D = 1.16 ton/ore K1 kW W = 512 kW t = 50 °C W D =9.657 ton/ore W =695 kW t =46 °C W =37.59kW D =4.04 ton/ore 4040.1978 D = 0.603 ton/ore t = 29.03 °C Uje per pishinen e te rriturve = 11.18 kW t = 45 °C D=88.048 ton/ore t = 45 °C Uje per ngarkesen termike te Dispersitetit W = 1726. = 22.693 ton/ore W =18.79 kW D=0.35ton/ore W B1 D = 0.181 ton/ore t = 29.45 °C Uje per pishinen e femijeve = 3.38 kW t = 45 °C B2 W = 71.43 kW =1141 kW = 15 ton/ore A1 W =1755.58 kW t =39.2 °C Serat 1266.63 kW W = 420 kW t =50 °C kW W=18.24 kW W=433.77 kW kW =2.ton/ore Uje sanitar dhe per peshqit W =93.02 t =40 °C Uje sanitar D=36.113 ton/ore t =40 °C Uje per ngarkesen termike te Ajrit D W = 34.88 t =15 °C Shkarkime K3 K2 Per rritjen e algave D = 3.88 ton/ore t = 29.18 °C Uje per pishinen olimpike =37.697 ton/ore Vaskat termale D D W t = 45 °C D = 37.697 ton/ore t = 65.4 °C W = 2939. kW W = 721.25kW t =41.33 °C D W=353.55 kW D =8 ton/ore W =37.59 kW = 16 ton/ore D Uje nga pusi termal Uje per rezervatin e peshkut W =400.16 kW D=7.47 ton/ore t =40.68°C t =38 °C D =12.04 ton/ore W =569.695 kW Pishina termale = 38 °C t kW W =707 kW W =37.22 kW ton/ore D =0.28 kW W = 13.02 t =40 °C ton/ore D =0.7 192 = 0.42 ton/ore t =15 °C W = 7.32 kW D D = 1.72 ton/ore W =80 kW t =40 °C W = 20.35 t =25 °C 37.69747577 Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ SKEMA ENERGJETIKE E HOTEL-KLINIKËS TË QENDRËS GJEOTERMALE SHIJON- ELBASAN Projektoi Inxh. Ruzhdi Baçova Fig. 2.34
  • 193. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.5.3.2. Llixha Elbasan Burimet e Llixhave Elbasan, me prurjen aktuale të ujit termomineral prej 15 l/s dhe temperaturën e tij 30-60oC, kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 2760 kW. Këto janë një zonë e ujërave termomineralë e njohur që nga lashtësia për vetitë kurative shumë të mira të ujërave. Hoteli i mirënjohur ―Park-Nosi‖ është ndërtuar qysh në vitet tridhjetë. Atje ka edhe tre hotele të tjerë, si edhe dhjetra kabina. Këto të fundit janë pa asnjë shërbim mjekësor, duke rrezikuar jetën e pacientëve. Por të gjithë hotelet shërbejnë vetëm si vende kurative për sëmundje të ndryshme, duke zbatuar banja termale dhe procedura me baltë, me teknologjitë klasike, si kushte jetese dhe koncepti. Aktualisht, frekuentimi i këtyre banjave termale është 28.000 persona/vit. Kjo zonë termominerale, e ndodhur në qëndrën e Shqipërisë, pranë rrugës nacionale Tiranë-Korçë, nëpër të cilën kalohet edhe në Maqedoni dhe në Greqi, si edhe rrugës ballkanike Korridori 8 në të ardhmen, në afërsi të monumenteve të natyrës si pyjet e Gjinarit, luginës së bukur të Shkumbinit dhe liqeni i Ohrit, etj., i ka të gjitha kushtet të kthehet në një qëndër të rëndësishme ndërkombëtare ripërtritje-kurimi dhe turizmi ekologjik. Për këtë propozohet të realizohet skenari i më poshtëm: 1. Të rindërtohen hotelet e mëdhenj si ―Park-Nosi‖, ―Ylli‖, ―Hydrait‖, ―Iliria‖ për ti shndërruar në hotele-klinika me parametrat modernë për ripërtëritje-kurim-turizëm ekologjik, me gjithë anekset e duhura dhe me pishina me ujë termomineral dhe ujë të ëmbël të ngrohtë, të hapura dhe të mbuluara për të funksionuar edhe në dimër, salla spotive, masazesh, konferencash, etj. Ngrohja e tyre të realizohet me ujin termomineral, nëpërmjet një këmbyesi nxehtësie. Freskimi i hotelieve në verë të realizohet me pompë nxehtësie ujë-ujë. 2. Të ndërtohen kabina të lehta ditore me vaska personale, si edhe të ketë edhe pishina pranë tyre. 193
  • 194. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 3. Të realizohet kaptazhi teknik i ujërave nga të gjitha burimet dhe të bëhet përqëndrimi i ujërave termomineralë të tyre, për një shfrytëzim racional të energjisë gjeotermale, në pajtim me Ligjin e Energjisë Gjeotermale, drafti i të cilit tashmë është hartuar. 4. Në zonën e Llixha-Hydrait janë kapacitetet termike që të ndërtohen edhe: a. Sera për kultivimin e perimeve dhe luleve, b. Basene për akuakulturën, alga dhe peshq Në varësi të sipërfaqes së serave, ngrohja e tyre mund të bëhet me sisteme komplekse: uji termomineral-energjia diellore dhe pompat e nxehtësisë ujë-ujë. 5. Impiante për degazimin e ujërave termomineralë dhe nxjerrjes së kripërave natyrale nga ato. 6. Fusha sportive, lulishte dhe kënde lojrash për fëmijë. Si edhe për rastin e Kozanit, rruga automobilistike ElbasanLlixha duhet të sillet në parametrat normalë. Ka domosdoshmëri edhe sigurimi i ujit të pijshëm në cilësinë dhe sasinë e duhur, që ti përgjigjet kërkesave të numrit të pritshëm të klientëve. Në këtë zonë ujëmbajtëse termominerale vërehet edhe një dukuri negative: me dhjetëra banorë vendas hapin tubacionet e ujit të hoteleve ose marrin ujë termomineral në burimet, që aktualisht i kanë betonuar, dhe ngrenë ―kabina ose dhoma mjekimi‖ jashtë çdo kontrolli mjekësor dhe me shfrytëzim jashtë çdo rregulli të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale. Në zbatim të ligjit të energjisë gjeotermale, kjo dukuri duhet të ndërpritet, si një veprimtari e dëmshme. Dhe do të jetë zhvillimi mbi baza tekniko-shkencore, mjekësore dhe të turizmit ekologjik ai që do të krijojë vende të reja punësimi dhe fitimi për komunitetin lokal, jo vetëm tek burimi i ujit por dhe në shtëpitë e tyre, duke pritur vizitorë. Është e domosdoshme që të ripërtërihet mjedisi i dëmtuar për ti rikthyer pamjen e tij të bukur. Dukuria e shpërdorimit pa kriter të ujit gjeotermal në Llixhat e Elbasanit ka penguar edhe zhvillimin normal të veprimtarisë 194
  • 195. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj ekonomike dhe mjekësore të hoteleve. Vetëm duke hequr dorë nga shpërdorimi dhe ndarja ―vendçe‖ e ujit termomineral ―se uji është i yni dhe secili mund të marrë sa dhe si të dojë‖, do të sigurojë shfrytëzim normal të energjisë gjeotermale, të kësaj pasurie shtetërore. Përfshirë edhe nga hotelet e mëdhenj, uji është marrë dhe përdorur sipas normave dhe kërkesave teknike dhe duhet paguar jo sipas volumit të konsumuar (në m3), por sipas energjisë termale që zotëron. Kjo do të rritë interesin e pronarëve dhe investitorëve për të shtuar aktivitetin e këtyre Llixhave dhe për ti shndërruar ato nga ―Llixha‖ për të sëmurë të moshuar me të ardhura të pakta, në qëndra ripërtritje për njerëzit e shëndetshëm-kurimi i të sëmurëve dhe turizmi ekologjik, si në vendet e përparuara. Dhe atëhere, pronarët do të kenë biznesin e tyre të zhvilluar dhe shumë fitim prurës, komuniteti lokal do të gjejë më shumë vende pune, shteti do të vjelë më shumë të ardhura nga taksat, si edhe pasuria e tij do të shfrytëzohet mirë në dobi të ekonomisë së vendit. Për të arritur këtë, shteti me levat e veta ekonomike duhet të stimulojë pronarët e hoteleve dhe investitorët 2.5.3.3. Pusi Ishmi-1/b, Bilaj (Fushë-Krujë) Pusi gjeotermal Ishmi 1/b, me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej 3,5 l/s dhe temperaturën e tij në grykë 60oC, ka fuqi të mundshme për tu instaluar 644 kW. Në këtë pus është ndërtuar qendra balneologjike e Bilaj, Fushë Krujë, me teknologji si edhe ato të Llixhave Elbasan. Me prurjen aktuale të ujit termomineral, dhe aq më tepër duke vendour pompë zhytëse në pus dhe duke rritur prurjen e tij, janë të gjitha kushtet termale për të realizuar skenarin e mëposhtëm: 1. Hoteli i kësaj qendre duhet të rindërtohet për ta shndërruar në hotel-klinikë me parametrat modernë për ripërtritje-kurim-turizëm ekologjik, me gjithë anekset e duhura dhe me pishina me ujë termomineral dhe ujë të ëmbël të ngrohtë, të hapura dhe të mbuluara për të funksionuar edhe në dimër, salla masazhesh, sportive, konferencash, etj. 195
  • 196. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ngrohja e tyre të realizohet me ujin termomineral, nëpërmjet një këmbyesi nxehtësie. Freskimi i hoteleve në verë të realizohet me pompë nxehtësie ujë-ujë. E ndodhur pranë aeroportit ―Nënën Tereza‖ të Tiranës, bregut të Detit Adriatik, qytetit historik të Krujës dhe Tiranës, kjo qëndër i ka të gjitha mundësitë të bëhet një stabiliment ripërtritjeje, kurimi dhe turizmi ekologjik e historik, pasi ti jepet brendësia dhe pamja e qendrave moderne gjeotermale. 2. Në pusin Ishmi 1/b janë kapacitetet termike që të ndërtohet edhe serë për kultivimin e perimeve dhe luleve, si edhe basene për peshq. Në varësi të sipërfaqes së serës, ngrohja e saj mund të bëhet me sisteme komplekse: uji termomineral-energjia diellore dhe pompat e nxehtësisë ujë-ujë, veçanërisht në ditët me temperaturat minimale të vitit. 3. Impiante për degazimin e ujërave termomineralë dhe nxjerrjes së kripërave natyrale nga ato. 4. Fusha sportive, lulishte dhe kënde lojrash për fëmijë. 2.5.3.4. Peshkopi Burimet e përroit të Banjës Peshkopi, me prurjen aktuale të ujit termomineral prej 14 l/s dhe temperaturën e tij në grykë 43,5oC, kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 1700 kW. Në këto burime ndodhet Qendra Balneologjike e Peshkopisë. Ajo punon në mënyrë sezonale, nga 1 maji deri 15 nëntor. Qendra ka vaskat personale për banjat termale dhe një pishinë të mbyllur me ujë termal, e cila shfrytëzohet relativisht pak. E ndodhur pranë Parkut Kombëtar të Korabit, në një trevë me monumente e bukuri natyrore të rralla, qëndra balneologjike e Peshkopisë mund të bëhet një stabliment ripërtëritje, kurimi dhe turizmi e shquar edhe jashtë vendit, fillimisht qoftë edhe në nivelet e qëndrave balneologjike të Kosovrasitit dhe Banjishtes në zonën e Dibrës në Maqedoni. Zhvillimi i kësaj qëndre duhet të kalojë së pari, në rindërtimin dhe ristrukturimin e hotelit-klinikës për ti dhënë asaj parametrat mjekësorë, të jetesës dhe të rehatisë në pajtim me kërkesat dhe nivelin e sotëm të qëndrave analoge. 196
  • 197. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Për shfrytëzimin integral të energjisë gjeotermale, në kompleks me energjinë diellore dhe pompat e nxehtësisë ujë -ujë, pasi ujit termomineral të jetë ftohur deri në temperaturën 20oC, në zonë mund të ndërtohen sera për kultivimin e perimeve, luleve dhe fidanëve të drurëve të ndryshëm. Për ta bërë më ti qartë mundësitë e kësaj qendre, po e karahasojmë atë me ―Les Bains de Lavey‖ në Zvicërën malore, që përfaqëson një ―oaz ku ndjehesh mirë‖. Në këtë qendër ka ujëra termalë me temperaturë (30-36)oC. Pishina të hapura me ujë të ngrohtë, njëra me sipërfaqe 1000 m2, midis një zone malore, me formë shumë të bukur dhe shatërvan, pishina të mbyllura, dushe, kaskadë uji të ngrohtë, banja turke dhe sauna dhe vaska për banja të ngrohta, krijojnë mundësinë për të kënaqur trupin dhe trurin (Foto 2.3). Foto 2.3. SPA ―Les Bains de Lavey‖ në Zvicër . 2.5.3.5. Bënjë, Përmet Burimet tek Ura e Katiut, në lumin e Lëngaricës, pranë fshatit Bënjë Përmet, me prurjen aktuale të ujit termomineral prej mbi 160 l/s dhe temperaturën e tij 30oC, kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 10.040 kW. Ujërat termomineralë të këtyre burimeve kanë veti shëruese të ndryshme: për sëmundje reumatizmale, të lëkurës, si edhe disa ujëra janë të pijshëm e të dobishëm për aparatin tretës. Edhe temperaturat e tyre janë të ndryshme. Burimet e shpatit të djathtë kanë temperaturë më të lartë (30oC) dhe prurje më të madhe, deri 197
  • 198. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 135 l/s bashkërisht. Burimet e shpatit të majtë kanë temperaturë 26oC dhe prurje më të vogël. Bazuar në vetitë fiziko-kimike të ujërave dhe temperaturat e tyre është përzgjedhur edhe skenari që propozohet. Të ndodhur në një vend me bukuri të rrallë natyrore, tek kanioni i Lumit të Lëngaricës, pranë luginës së bukur të Vjosës, përkarshi malit shapkëbardhë të Melesinit dhe atij të Nemerçkës, me cirqet e tij të famshme të dëborës shekullore, kjo zonë e këtyre ujërave mund të bëhet një qëndër gjeotermale ripërtritjeje-kurimi dhe turizmi ekologjik e historik e niveleve nga më të mirat evropiane: 1. Banja termale, sera për lule dhe perime, fusha për kultivim asparagus etj. Rritje peshqish. 2. Industrializim i ujit mineral të pijshëm. Në kushtet e ujërave termomineralë me temperatura të ula, për shfrytëzimin racional të nxehtësisë së tyre duhet të përdoret skema komplekse: energji gjeotermale-energji diellore dhe pompat e nxehtësisë ujë-ujë. Pesha që do zërë secili përbërës i kësaj skeme ndryshon në varësi të stinës (Viz.2.35): - Në verë: uji i nxehtë me temperaturë rreth 28oC përdoret për të mbushur pishinat. I ngrohur me energjinë diellore deri në temperaturën 38oC do të përdoret për banjat termale individuale, ndërsa në temperaturë mbi 55oC për sauna. Ujë tjetër i burimeve dërgohet në vaskat e rritjes së peshkut. Në kombinim me panelet diellorë ngrohet uji sanitar për hotel-klinikën, dushe, etj. - Në dimër: ujit termomineral të ngrohtë (t=26-30)oC të burimeve, i merret një sasi nxehtësie në impiante të ndryshme, p.sh. në ara ku kultivohet asparagus për ngrohjen e truallit, në pishinën e mbyllur dhe, pasi uji të arrijë temperaturën rreth 15oC, dërgohet për të furnizuar pompa nxehtësie ujë-ujë nëpërmjet këmbyesit të nxehtësisë . Pompat e nxehtësisë japin ujin e nxehtë në temperaturën (50-75)oC për nevojat e qëndrës gjeotermale. Nga ky sistem kompleks, uji ndahet e dërgohet në disa drejtime: a) Në sera, për kultivimin e perimeve dhe luleve, për ngrohjen e truallit në ara, b) Për ngrohjen e godinave të hotel-klinikave dhe ujin sanitar, 198
  • 199. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj c) Për ngrohjen e ujit termomineral të pishinave të mbyllura, d) Për ngrohjen e ujit të ëmbël të pishinave të mbyllura, d) Për ngrohjen e ujit termomineral për vaskat e banjave personale, saunat. e) Për vaskat e rritjes së peshkut, me ujin që del nga serat dhe godina e hotelit. Edhe gjatë ditëve dimërore me diell, në sistem futen në punë edhe panelet diellorë për ngrohjen e ujit sanitar. Uji termomineral i pijshëm i burimeve, që ka efekte kuruese për aparatin tretës mund të industrializohet, duke ngritur impiantin përkatës për ambalazhimin në shishe. Me sasinë e përgjithshme prej 110 l/s e ujit të ngrohtë me temperaturë 30oC, e tre burimeve Nr. 5, 7, 8 mund të realizohet ngrohja: - e fushave me sistem tubacionesh të futura disa centimetra në tokë, ku kultivohen asparagus dhe sallata të ndryshme, p.sh. marule, që kërkojnë temperaturë optimale të truallit rreth 14oC, - Me ujin e ftohur në këto fusha deri në temperaturën 1015oC furnizohet nëpërmjet këmbyesve të nxehtësisë pompa nxehtësie ujë-ujë pët ta ringrohur uji dhe për ta çuar në sera, ku mund të kultivohen perime dhe lule të ndryshme. Me sasinë e ujit të burimeve Nr. 3, 4 me rreth 16.5 l/sek, i ngrohur me temperaturë 50-75oC mund të furnizohen pishina të mbuluara dhe të ngrohet hotel me një sipërfaqe rreth 1500 m2. Nga rruga Nacionale Përmet-Çarçovë-Tre Urat dhe deri tek Ura e Katiun ku ndodhen burimet ka një rrugë të ngushtë, që nga asfalti i të cilës kanë mbetur vetëm disa shënja. Është e domosdoshme që kjo rrugë të rregullohet e të sillet në parametrat e duhur dhe të asfaltohet, në mënyrë që qëndra gjeotermale të bëhet tërheqëse dhe të vizitohet nga numur i madh frekuentuesish. 199
  • 200. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Fig. 2.35. Skema energjetike e shfrytëzimit të ujërave termalë të Bënjës, Përmet. 200
  • 201. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 2.5.3.6. Sarandaporo, Leskovik Burimet në shpatin e majtë të lumit Sarandaporo (―Banjat e familjes Xhomo‖), me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej 10 l/s dhe temperaturën e tij 26,7oC, kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 490 kW. Në Google Earth këto burime emërtohen ―Banjat e familjes Xhomo‖ dhe ndodhen drejtpërsëdrejti në vijën kufitare, prandaj qëndra ekzistuese balneologjike e Sarandaporos është ndërtuar rreth 2 km në perëndim të tyre. Në këto kushte, uji atje vjen më i ftohtë dhe për banja termike ngrohej me anën e një kaldaje, kur këto banja kanë funksionuar. E ndodhur në një zonë me bukuri të rralla natyrore kjo qendër ka mundësi të shndërrohet në një stabiliment ripërtritje-kurimi dhe turizmi ekologjik. Qendra aktuale me pamje kapanoni dy, tre katesh, madje edhe vila e re e ndërtuar janë larg kërkesave të kohës për këto lloje stabilimentesh. Duke i rindërtuar ato, të kompletuara me pishina të hapura dhe të mbuluara, me sauna, me salla për masazhe e ushtrime gjimnastikore, me fusha sportive, me sallë konfencash, qendra gjeotermale e Sarandaporos mund të punësojë dhjetëra njerëz të profesioneve të ndryshme dhe të japë ndihmesë të ndjeshme për ekonominë e qytetit të Leskovikut. Ngrohja e ujit duhet bërë me anën e pompave të nxehtësisë dhe me panele diellorë sidomos gjatë verës. Në zonën midis burimeve, ka fusha ku mund të ndërtohen sera për perime që kërkojnë temperatura relativisht të ulta, të kultivohet asparagus, etj., si edhe të ketë vaska për rritje peshku. Duke ngrohur ujin me pompa nxehtësie ujë-ujë, mund të ndërtohen sera për kultivimin e të gjitha llojeve të perimeve, luleve për eksport dhe fidanëve të drurëve të ndryshëm. Është e domosdoshme që të rregullohet e asfaltohet rruga nga Leskoviku deri tek qëndra gjeotermale, si edhe nga kjo qëndër deri tek Tre Urat. Vëtëm në këtë mënyrë, qendra gjeotermale 201
  • 202. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ bëhet tërheqëse frekuentuesish. dhe vizitohet nga numur i madh 2.5.3.7. Mamurras Burimet në përroin e Zhejës në veriun e Mamurrasit, kanë prurje aktuale të ujit termomineral prej 11,7 l/s me temperaturë 21-22oC. Energjia termale e këtyre burimeve mund të shfrytëzohet për ngrohjen e serave, kombinuar edhe me pompat e nxehtësisë ujë-ujë. Për këtë është e domosdoshme të ndërtohen kaptazhet e ujit termomineral për të realizuar nëpërmjet një këmbyesi nxehtësie furnizimin e pompave të nxehtësisë. 2.5.3.8. Shupal Burimi në Shupal në lindjen e Tiranës, me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej 10 l/s dhe temperaturën e tij 29,5oC, ka fuqi të mundëshme për tu instaluar 600 kW. I ndodhur larg rrugës automobilistike, burimi aktualisht ka vetëm rëndësi shkencore, por mund të shërbejnë si pikë për eskursione verore. Qënia e tij në male, me pamje natyrore shumë të bukura, krijon mundësi që në të ardhmen mund të ndërtohen pranë këtij burimi: 1) Hotel turistik malor me pishinë të ngrohtë, si edhe për banja termale duke e ngrohur ujin me panele diellore. Fillimisht mund të jetë një pikë turistike verore, e cila veprimtarinë e vet mund ta zgjerojë në varësi të kushteve që do të krijohen në të, të rrugës, si edhe të reklamës. 2) Serë me temperatura optimale relativisht të ulta, për perime dhe fidanë drurësh. 2.5.3.9. Holtë, Gramsh Burimet në lumin e Holtës në Gramsh, me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej 10 l/s dhe temperaturën e tij 24oC (Naço P. etj. 2004), kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 376 kW. Të ndodhura larg rrugës automobilistike 202
  • 203. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj dhe rreth 1,5 km në lindje të fshatit Selta (Holta), këto burime aktualisht kanë vetëm rëndësi shkencore dhe mund të shërbejnë si stacion për ekoturizëm dhe eskursione verore. 2.5.3.10. Kapaj, Mallakastër Burimet e zonës Kapaj në Mallakastër, me prurjen aktuale të ujit termomineral prej 12 l/s dhe temperaturën e tij (16,917,9)oC (Eftimi R. etj. 1997), kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 887 kW. Të ndarë në bazë të vetive kimike të ujërave, burimet mund të shfrytëzohen sipas skenarit të mëposhtëm: 1) Uji i burimeve 3, 4, 6, me temperaturë 17,7oC dhe prurje të përgjithëshme 7-12 l/sek shërbejnë për të furnizuar pompa nxehtësie ujë-ujë për ngrohjen e serave. Sistemi i pompave të nxehtësisë punon me rendimet shumë të mirë i furnizuar me ujë me temperaturë 17,7oC. Me sasinë e ujit që kanë këto burime, mesatarisht mund të furnizohen rreth 22 pompa me fuqi 100 kW seccila, të afta për të ngrohur 1 ha sera. 2) Në burimet 1, 2, 8, uji i të cilëve ka temperaturë 17,3; 17,4 dhe 16,9oC përkatësisht dhe që aktualisht përdoret për banja, mund të ndërtohet një qendër gjeotermale verore, e pajisur kabina ditore dhe pishinë e hapur. Uji për banjat dhe pishinën mund të ngrohet me anën e paneleve diellorë deri 38oC për banjat individuale dhe 28oC për pishinën. 3) Uji i pishëm i burimit 5, me temperaturë 17,7oC dhe prurje 2-3 l/sek, si edhe aktualisht mund të shërbejë për pirje. 2.5.3.11. Postenan, Leskovik, I vetëm burim avulli në Shqipëri, monument natyre, ai duhet të shërbejë si laborator shkencor për të analizuar përmbajtjen e heliumit, tritium (3H), d18O, si edhe të elementëve e mikroelementëve të tjerë, për të vlerësuar thellësinë e formimit të fluidit të termomineral, kohën e formimit, për të përllogaritur gjeotermometrat, si edhe për të studiuar dhe vlerësuar kushtet në të cilat fludi i entalpisë së lartë arrin deri 203
  • 204. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ në sipërfaqen e tokës. Këto të dhëna do të hedhin dritë mbi mundësitë e gjetjes së burimeve të energjisë gjeotermale në Shqipëri si edhe të kushteve të lokalizimit të tyre. Kampione nga fluidi i këtij burimi ka marrë vetëm Zonja Edit Durham, shishet e të cilëve fatkeqësisht u thyen gjatë transportit për në Angli. Aktualisht, një e çarë në formë zgavre, ku avulli kondenson, shfrytëzohet nga banorët vendës për të bërë banja termale. Pranë këtij burim unikal, mund të ndërtohet një qendër e vogël gjeotermale verore, me karakter në rradhë të parë turistik, me kabina për sauna dhe banja personale. Për këtë duhet të ndërtohet edhe kaptazhi i fluidit gjeotermal. Është domosdoshmëri edhe rregullimi i rrugës malore të këmbsorëve (rreth 2,5 km), nga rruga automobilistike Përmet-Leskovik deri në burimin e avullit, në jug të fshatit Postenan. 2.5.3.12. Pusi Ardenica 3, Ardenica 12 Pusi gjeotermal Ardenica-3, me prurjen aktuale fontanë të ujit termomineral prej (15-18) l/s dhe temperaturën e tij në grykë 38oC, ka fuqi të mundshme për tu instaluar 1443 kW. Uji përmban 21.2 mg/l jodium, 110 mg/l bromium dhe 71 mg/l acid borik, 13.80 mg/l gaz të tretur, i cili përbëhet nga 53.43% metan dhe 31.95% azot. Uji i mineralizuar nuk përmban H2S, është i tipit kloro- kalcium dhe ka formulë: M 58.8 Cl98 Na86 Pusi gjeotermal Ardenica-12, ka patur fontanë të ujit termomineral me temperaturë në grykë 32oC dhe prurje 5-18 l/sek. Uji i minrelizuar pëmban 37 mg/l jodium [Dani G., Dodona A. 1994] dhe i holluar 10 herë ishte i pijshëm dhe kuronte disa sëmundje të aparatit tretës. Aktualisht, pusi është bllokuar. Kur pusi fontanonte, dhjetëra njerëz në ditë mbushnin ujë për të pirë, duke e quajtur ―Ujë të bekuar‖, sepse pusi ndodhet pranë Manastirit të Ardenicës. Për të ndërprerë shfrytëzimin e ―ujit të bekuar‖, gryka e pusit u 204
  • 205. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj bllokua me një shtyllë betoni të linjave elektrike. Aktualisht pusi nxjerr sasi të vogla uji rreth kësaj shtylle (Foto 1.6). Puset e Ardenicës, të remontuar, mund të rivihen në shfrytëzim për disa qëllime: 1. Nxjerrjen e jodiumit, bromiumit dhe acidit boric, si elementë me vlerë komerciale. 2. Industrializimi i ujit mineral për prirje,sipas rekomandimeve të mjekëve. 3. Ndërtimi i pishinave me ujë të ngrohtë dhe vaskave personale për banja termale me ujë të tipit jodium-bromium, aq më tepër që tashmë, pranë Manastirit, janë ndërtuar disa hotele turistike shumë të bukur, të cilëve do tu rritej vlera. 2.5.3.13. Pusi Semani 1, Semani 3 Pusi gjeotermal Semani-1, ka fontanuar ujë termomineral me prurje 5 l/s dhe temperaturën e tij në grykë 35oC, duke patur fuqi të mundshme për tu instaluar 420 kW. Por, aktualisht, gryka e pusit është e hapur dhe e mbushur me materiale inerte. Nuk ka ardhje fluidi. Konstruksioni i tij nuk lejon kryerjen e punimeve të shpimit për shfrytëzimin e ujrave nëntokësore. Pusi gjeotermal Semani-3, me prurjen fontanë të ujit termomineral prej 30 l/s dhe temperaturën e tij në grykë 67oC që ka patur, kishte fuqi të mundshme për tu instaluar 6527 kW. Aktualisht, gryka e këtij pusi, e shkatërruar ndodhet nën ujërat e detit Adriatik dhe ky pus nuk mund të shfrytëzohet (Fig. 1.36). Rëndësia e puseve të Semanit qëndron në faktin se nga kjo strukturë ose të tjera pranë saj, mund të merret ujë me temperaturë mbi 70oC, që me teknologjitë bashkëkohore shërben për prodhimin e energjisë elektrike. 205
  • 206. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2.5.3.14. Pusi Bubullima 5, Pusi Verbasi 2 Puse të thellë Bubullima-5, Verbasi 2, puse në Marinzë dhe në Belinë kanë fontanuar ose fontanojnë ujë termomineral me temperaturë në grykë 20,9 deri (48-50)oC. Nga banorët vendas këto ujëra përdoren për larje rrobash, etj. Por me ujin që sot ata fontanojnë ose që mund të pompohet nga thellësia krijohen kushte për të ngrohur sera, duke kontribuar në rritjen e nivelit të jetesës së komunitetit lokal. Aktualisht gryka e pusit Verbasi 2 është e shkatërruar. 2.5.4. Rëndësia e skenarëve të propozuar dhe arritjet e pritshme Skenarët dhe projekt propozimet e mësipërme kanë rëndësi të madhe për Shqipërinë: Së pari, krijojnë bazën shkencore për vlerësimin e pasurive natyrale të energjisë gjeotermale, si edhe të ujërave mineralë në Shqipëri. Këto të dhëna do të përdoren për vlerësimin dhe përzgjedhjen e zonave të pasura gjeotermale të vendit ku do të ngrihen objektet e projektuar, duke nisur investimin për përdorimin integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale dhe ujërave mineralë. Së dyti, tranferimi i metodave të reja për kërkim dhe zhvillim dhe vlerësimi i burimeve gjeotermale, teknologjitë moderne dhe pajisjet për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale në Shqipëri. Së treti, do të japë ndihmesë në përmirësimin e bilancit energjetik të vendit, duke ngrohur dhe freskuar godina, sera, etj. Së katërti, do të krijohet baza teknike dhe organizative për ndërtimin e qëndrave moderne gjeotermalë. Burimet e ujërave termomineralë, zakonisht janë lokalizuar në krahina bregdetare ose malore shumë të bukura të Shqipërisë. Atje mund të zhvillohet ekoturizmi. Ujërat termalë të tyre, të entalpisë së ulët do të përdoren për ngrohjen e godinave të 206
  • 207. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj klinikave dhe hoteleve, për pishina me ujë të ngrohtë edhe në dimër. Do të rigjallërohet jeta e komunitetet në fshatrat fqinjë. Instalimet e rritjes së rasatit të peshqve dhe peshqve, të mikroalgave dhe algave, nxjerrja e mikro elementëve kimikë dhe kripërave natyrale, nxjerrja e gazit sulfidrik e karbonik, si edhe industrializimi i ujërave mineralë do të krijojnë biznese të reja në krahinë. Ky zhvillim do të krijojë vende të reja punë dhe përmirësojë kushtet dhe nivelin e jetesës së banorëve në këto zona termale. Së pesti, njohuritë mbi teknologjitë moderne do të shpërndahen në komunitetin tekniko-shkencor, të biznesit, të bujqësisë si edhe të administratës shtetërore. Së gjashti, mbrojtja e mjedisit dhe niveli i ruajtjes së pastërtisë së tij do të përmirësohen, duke siguruar mbrojtje të mirë të ekosistemeve të zonave gjeotermale. 2.5.5. Përfundime dhe rekomandime 1. Shqipëria ka burime të energjisë gjeotermale me entalpi të ulët, e cila mund të shfrytëzohet drejtpërdrejtë, në mënyrë integrale dhe kaskadë, si energji alternative, miqësore me mjedisin. 2. Burimet e energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në Shqipëri janë: a) Nxehtësia e truallit dhe e shtresave pransipërfaqësore të Tokës, të cilat kanë temperaturë (5- 19) oC, si edhe fluksi i nxehtësisë së shtresave në thellësi më të madhe deri 3000 m e më thellë. b) Ujërat gjeotermalë nga burime dhe disa puse, të cilat kanë temperaturë deri 65.5°C. 3. Ndërtimi i sistemeve ngrohës-freskues për godinat dhe serat me anën e sistemeve moderne Burim nxehtësie trualli–pus– këmbyes nxehtësie-pompë nxehtësie gjeotermale, përfaqësojnë drejtimin më të rëndësishëm të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale në Shqipëri, duke kontribuar në mënyrë të 207
  • 208. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ ndjeshme në bilancin energjetik të vendit, në hapjen e bizneseve të reja, si edhe në sigurimin e ngrohjes/freskimit të godinave, serave, etj me koston më të ulët se gjithë sistemet e tjera të përdorura deri tani. 4. Skenarët që propozohen për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale në Shqipëri janë mbështetur në: a) Teknologjitë moderne për përdorimin e energjisë gjeotermale, sipas parimit të shfrytëzimit integral dhe kaskadë të burimeve të ujërave termalë. b) Parametrat gjeotermalë termomineralë në Shqipëri. të burimeve të ujërave 5. Qëndrat Gjeotermale moderne që mund të ndërtohen në zonat e burimeve termomineralë në Shqipëri janë komplekse, duke patur hotel-klinikë me pishina më ujë të ngrohtë, vaska banja termale dhe kabina për sauna, salla për masazhe, sheshe dhe salla sportive, salla për konferenca, etj. në mënyrë që të shërbejnë për ripërtritjen e organizmave të njerëve të shëndoshë, për mjekimin e pacientëve me sëmundje të ndryshme dhe për turizëm ekologjik. Pranë këtyre qëndrave ndërtohen sera për kultivimin e perimeve, luleve dhe fidanëve të pemëve të ndryshme, basenë për kultivimin e mikroalgave, si të spirulinës dhe rritjes së peshqve, impiante për degazimin e ujërave termomineralë dhe nxjerrjen e kripërave natyrale. 6. Ndërtimi tërësor ose pjesor i objekteve dhe instalimeve të treguara më lart është përcaktuar për secilin burim në Shqipëri, në varësi të parametrave gjeotermalë, gjeografikë dhe ekonomiko-sociale të tyre. 7. Ngrohja dhe freskimi i serave bujqësore me sisteme gjeotermalë është një nga drejtimet e rëndësishme të zbatimit të gjeotermisë në ndihmë të bujqësisë shqiptare. 8. Instalimet për akuakulturën, nxjerrjen e elementëve dhe kripërave natyrore nga ujërat termomineralë, si edhe industrializimi i ujërave termomineralë të pijshëm përbëjnë hallkën e fundit, por fitimprurëse të shfrytëzimit kaskadë dhe kompleks të energjisë gjeotermale. 208
  • 209. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 9. Futja e koncepteve dhe teknologjive të reja në zonat ekzistuese gjeotermale në Shqipëri, si ato të Elbasanit, Peshkopisë, të Përmetit dhe Leskovikut, dhe veçanërisht në puset e thellë dhe burimet që aktualisht nuk ndodhen në shfrytëzim, si pusi Kozani-8, mund të jenë të realizueshme vetëm në kushtet e miratimit të Ligjit të Energjisë Gjeotermale, drafti të cilit tashmë është paraqitur, në mënyrë që investimet të jenë të mbështetura në ligj dhe energjia gjeotermale të shfrytëzohet sipas normave dhe kërkesave teknike. 10. Shteti, me mjetet e mundësitë e veta duhet të kontribuojë për zhvillimin e qendrave komplekse gjeotermale, për t‘ju përgjigjur strategjive të Komisionit Gjeotermal të Brukselit për futjen në shfrytëzim gjithnjë e më shumë të energjive të rinovueshme dhe asaj gjeotermale. 11. Mbrojtja edhe ruajtja e mjedisit realizohet vetëm në kushtet e ndërtimit të qëndrave komplekse moderne gjeotermale. 209
  • 210. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 210
  • 211. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Kreu 3 ANALIZË TREGU PËR SHFRYTËZIMIN E ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI 3.1. Analizë tregu për drejtimet e ndryshme të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale Platforma dhe propozimet për shfrytëzimi e energjisë gjeotermale në Shqipëri, për secilin nga drejtimet e sipër treguara, u mbështetën edhe në analizën e tregut, e cila ka disa objektiva: Vlerësimi i gjendjes aktuale të zhvillimeve gjeotermale në Shqipëri dhe vendet fqinjë, lidhur me nxitjen e aktiviteteve, rezultatet, zbatimet, barrierat për penetrimin e tregut, kuadri ligjor dhe financiar etj. Krahasimi i gjendjes aktuale midis krahinave të ndryshme të Shqipërisë. Identifikimi i pozicionit dhe ndjeshmërisë (grante, njohuri, preferenca etj) për grupet e interesit ndaj energjisë gjeotermale. 211
  • 212. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Identifikimi i pozicionit dhe ndjeshmërisë për grupet e interesit ndaj aspekteve mjedisore të energjisë gjeotermale. Vlerësimi i rezultateve nga promovimi i metodave të adaptuara nga BE dhe institucionet kombëtare. Formulimi i propozimeve për promovimin e strategjive efektive për energjinë gjeotermale në Shqipëri. Përmirësimi i propozimeve, krahas me përdorimin hap pas hapi të energjisë gjeotermale në Shqipëri, do të sjellë ndryshimet e tyre për të përmirësuar strategjinë e zbatimit të teknologjive gjeotermale në Shqipëri. 3.1.1. Ngrohja dhe freskimi i godinave Kriza energjetike në Shqipëri, po shoqërohet edhe me kërkesën gjithnjë e në rritje të sasisë së energjisë për ngrohjen dhe freskimin e banesave, çka e bën edhe më aktuale përdorimin e energjisë gjeotermale. Për ngrohje në Shqipëri, gjatë vitit 2000, janë konsumuar 1 375 GWh/vit, ose 23.8 % e totalit të energjisë elektrike të prodhuar në vend (Fig. 2.4), aktualisht është më tepër (Agjencia Kombëtare e Energjisë, Tiranë, 2003). Situata bëhet më problematike sepse përdorimi i naftës dhe gazit natyror për ngrohje ndot mjedisin duke çliruar sasi të mëdha të gazit karbonik në atmosferë. a) Konsumatorët e sistemeve ngrohëse gjeotermale Sistemet ngrohës në dhjetëra spitale dhe qendra shëndetësore, në qindra shkolla e konvikte, janë me kaldaja me naftë, që janë sistemet më të shtrenjtë dhe ndotës së mjedisit. Mijëra zyra ngrohen dhe freskohen me kondicionerë konvencionalë me pompa nxehtësie ajër-ajër të cilët kanë koeficient performance rreth 2,0 dhe, megjithëse janë më ekonomikë se sistemet me kaldaja sot, siç u tregua më lart, po zëvendësohen me sistemet gjeotermalë jo vetëm në vendet e përparuara por edhe në ato fqinjë të Ballkanit, sepse këto të fundit kanë koeficient performance deri 4,7 dhe konsumojnë më pak energji elektrike. Edhe në ndërtimet shumëkatëshe dhe qendrat rezidenciale në 212
  • 213. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj qytetet e ndryshme të Shqipërisë, ngrohja bëhet duke përdorur sistemet me kaldaja me naftë ose me gaz të lëngët, ose me kondicionerë konvencionalë ajër-ajër. Fillimi i zbatimeve të sistemeve ngrohëse gjeotermale do të japë ndihmesë në përmirësimin e bilancit energjetik të vendit dhe në ngrohen dhe freskimin e mjediseve në mënyrë më ekonomike. Do të krijohen edhe biznese të reja për projektimin e sistemeve, tregtimin e pajisjeve, ndërtimin e sistemeve ngrohës dhe mirëmbajtjen e tyre. Në kompleks edhe me panelet diellorë, sistemet gjeotermalë bëhen më efektivë. Për shfrytëzimin e këtyre sistemeve ngrohën në Shqipëri ka dy burime pranësipërfaqësore nxehtësie. b) Burimet pranësipërfaqësore të nxehtësisë Të tilla burime janë: Shtresat e sipërme të truallit dhe shkëmbinjve rrënjësore pranësipërfaqësorë Ujërat nëntokësore të pellgjeve ujëmbajtës të cekët. Ashtu si kudo, edhe në Shqipëri, edhe shtresat pranësipërfaqësore të Tokës kanë nxehtësi. Temperatura e këtyre shtresave përcaktohet nga dendësia e fluksit termal, relievi i zonës, pozicioni gjeografik i saj, përbërja litologjike e depozitimeve të shkrifta dhe shtresave të shkëmbinjve rrënjësorë në këto thellësi, si edhe nga kushtet klimatike. Nga të dhënat e hartës së temperaturës në thellësinë 100 m për të gjithe territorin shqiptar rezulton se temperatura në këto thellësi luhatet prej 6.7 deri në 18.8oC në krahinat e ndryshme të vendit (Fig. 1.3, pasqyra 3.1): 213
  • 214. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Temperatura në thellësinë 100 m në krahina të ndryshme të Shqipërisë Pasqyra 3.1 Temperatura Temperatura Temperatura Krahina minimale, në maksimale, mesatare, në oC] oC] [ [ [oC] Bregdetare 16.60 18.80 17.80 Fushore 17.15 18.41 18.0 perëndimore Kodrinore6.70 18.60 14.75 malore Shtresat që shtrihen në thellësitë nga 0-8-10 m kanë temperaturë që kushtëzohet nga fluksi i nxehtësisë së rrezatimit diellor. Në dimër, temperatura e tyre është më e vogël sesa në periudhen e verës. Nën këto thellësi, temperaturat e shtresave nuk varen më nga rrezatimi diellor. Por jo kudo janë këto limite të thellësisë së ndikimit të rrezatimit diellor. Në varësi të litologjisë së shtresave dhe të klimës, thellësia e ndikimit të rrezatimit diellor është e ndryshme. Në Fig. 1.4 paraqitet termograma e një pusi në Rinas-Tiranë, ku duket se gjatë verës ndikimi i rrezatimit diellor arrin deri në 20 m. Nën këtë thellësi, temperatura mbetet e pandryshuar në stinë të ndryshme. Bazuar në analizën e regjimit gjeotermal të prerjes gjeologjike të cekët, deri 100-150 m, arrihet përfundimi se është e mundur që të përdoret nxehtësia e kësaj pjese të prerjes gjeologjike për të realizuar ngrohjen dhe freskimin duke përdorur sistemin modern pus – këmbyes vertikal nxehtësie – pompë nxehtësie gjeotermale. Këto sisteme janë të përshtatshëm për të gjithë territorin e vendit tonë, që nga bregdeti e deri në qytetet veri dhe jug-lindorë. Shembull pozitiv është ndërtimi i një sistemi të tillë në një shkollë në Ersekë, si edhe në pjesën jugore të Pallatit të Kulturës në Tiranë. 214
  • 215. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Nxehtësia e këtyre shtresave mund të shfrytëzohet për të ngrohur ose freskuar zyra, spitale, biblioteka, shkolla, teatro e kinema, godina aeroporti, blloqe banesash e vila për banim si edhe sera, duke përdorur sistemet moderne këmbyes nxehtësie pus - pompë nxehtësie gjeotermale [Frashëri A. etj., 2003]. Nxehtësia e shtresave pranësipërfaqësore ka shkaktuar edhe ngrohjen e ujërave të truallit në rezervuarin nëntokësor. Në pasqyrën 3.2, paraqiten të dhëna për puse në qytetin e Tiranës. Krahas temperaturës tregohen edhe karakteristika të tjera, si litologjia e rezervuarit ujëmbajtës, debiti dhe thellësia e shpimit [Frashëri A. etj. 2003]. Temperatura e ujërave nëntokësorë në qytetin e Tiranës Pasqyra 3.2. Nr. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Vendndodhja e pusit Lavazhi, Rr. Vaso Pasha Lavazhi, Stadiumi Qemal Stafa Hotel Sheraton Pishinat: pusi 1 pusi 2 Kroi i Shëngjinit Fabrika e Bukës Bërxullë: Puset 1,2,3 Puset 4,5,6 Laknas: Puset 1, 2,3 Puset 4,5,6 Fabrika Coca Colës Thellësia e shpimit, në m. 27 Temperatura ujit, në oC Debiti ujit, l/sek Horizonti ujëmbajtës 14,0 0,35 Zhavorr 82 15,8 0,38 Ranorë rrënjësorë 160 16,0 0,52 70 90 90 105 15,0 15,0 15,0 14,0 22-45 20-45 20-45 22-45 Ranorë rrënjësorë Zhavorr 40 50 15,0 15,0 25-45 30-60 30 90 250 15,0 15,0 15,0 22-45 20-45 110 Zhavorr Zhavorr Zhavorr Zhavorr 215 Zhavorr
  • 216. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Kësisoj, në Tiranë, pellgu i ujërave nëntokësorë ka këto temperatura: Temperatura e ujit në zhavorret e kuaternarit 14-15 oC, Temperatura e ujit në shtresat ranore të kuaternarit 15-16 oC. Nga të dhënat e kësaj pasqyre duket së uji i pellgut të ujërave nëntokësore të qytetit të Tiranës, pasi është i ngrohur nga nxehtësia shtresave të tokës, mund të shërbejë si burim për pompat e nxehtësisë gjeotermale. Nga ky basen mund të merren sasitë e duhura të ujit për të realizuar furnizimin e pompës së nxehtësisë gjeotermale në shumë lagje të qytetit. Kjo gjë mund të thuhet për ujërat nëntokësorë të baseneve ujëmbajtës të cekët në të gjithë territorin e vendit. Furnizimi me ujë i pompës së nxehtësisë gjeotermale realizohet nëpërmjet një pusi të cekët (30-200 m të thellë) të shpuar për këtë qëllim në oborrin e godinës (Fig. 2.5). Për godina shumë të mëdha nevojitet sistem pusesh. Në mënyrë që elektropompa zhytëse të punojë normalisht duhet të zhytet më thellë se 1.5 m nën nivelin dinamik të ujit në pus. Sa më thellë të zhytet pompa aq më pak probleme do të ketë gjatë shfrytëzimit dhe uji do të jetë me temperaturë më konstante. Uji i nxjerrë nga elektropompa zhytëse, nëpërmjet linjës së ushqimit dërgohet në impiantin e pompës së nxehtësisë gjeotermale. Mbas daljes së ujit nga pompa e nxehtësisë, ai injektohet në shtesën ujëmbajtëse nëpërmjet një pusi tjetër. Me këtë injektim stabilizohet ekuilibri termal në shtresën ujëmbajtëse, si edhe niveli statik dhe ai dinamik i ujit në pusin e marrjes. Burime nxehtësie janë edhe ujërat e detit Adriatik e Jon, si edhe të liqeneve. Me nxehtësinë që nxirret nga këto ujëra, sot në botë funksionojnë shumë sisteme ngrohës dhe frskues për godinat, për sera dhe pishina të ngrohta. Shembull mund të merret sistemi gjeotermal në kompleks me panelet diellore, i ndërtuar dhjetë vjet më parë në plazhin e Budvës në Malin e Zi. 216
  • 217. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Këto sisteme mund të ndërtohen me shumë sukses në hotelet turistike në bregdet dhe pranë liqeneve të Ohrit, Shkodrës etj. Pa përmendur vendet europiane si Suedia, Gjermania, Austria, Zvicra etj., kompani që projektojnë dhe ndërtojnë sisteme ngrohës gjeotermalë ka në Tiranë, Athinë, në Shkup, në Beograd etj. me të cilat mund të kooperohet për të filluar zbatimin e këtyre sistemeve modernë ngrohës edhe në Shqipëri. 3.1.2. Shfrytëzimi i energjisë së ujërave gjeotermalë Në ditët tona, në Shqipëri funksionojnë disa klinika, që emërtohen ―Llixha‖: Lixha Elbasani (Foto 1.2-a, 1.3-a), Qendra Balneologjike Bilaj (pusi Ishmi 1/b), Qendra Balneologjike Peshkopi (Foto 1.2-b), Llixha Sarandaporo (Leskovik) (Foto 1.3b), burimet Langarica-Ura Kadiut (Permeti) (Foto 1.3, 1.4, 1.5). Për fat të keq, këto qendra gjeotermale janë ngritur mbi bazën e parimeve dhe teknologjive të vjetra, prandaj edhe shfrytëzimi i energjisë gjeotermale është shumë i pakët. Në pasqyrën 3.3 jepet shfrytëzimi i energjisë së ujërave gjeotermalë në disa nga burimet dhe puset që fontanojnë ujë të nxehtë në Shqipëri. Përdorimi i energjisë gjeotermale për banja dhe larje (përfshirë balneologjinë) deri 31 Dhjetor 2007 Pasqyra 3.3 Vend ndodhja Llixha Elbasan Peshkopi Hydrait Ishmi Kozani TOTAL Përdorimi vjetor Temperatura Fluksi Tipi* Debiti ne (oC) Kapaciteti mesatar Energjia Faktori (kg/s) Hyrje Dalje (MWt) (kg/s) (TJ/vit) kapacitetit** B B B B B 15 16 18 3.5 10.3 62.8 60 43 55 64 65.5 18 18 18 18 18 2.64 1.49 2.78 0.61 2.05 9.57 217 9 6 3 2.5 1 21.5 3.56 2.4 1.19 0.99 0.39 8.53 0.042 0.051 0.013 0.019 0.006 0.131
  • 218. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ * Tipi B- Banja dhe larje (përfshirë balneologjinë) ** Faktori i kapacitetit = [Energjia vjetore e përdorur (TJ/vit)/Kapaciteti (MWt)] x 0.03171 Zona gjeotermale Ishëm - Elbasan ndodhet pranë aeroportit ―Nënë Tereza‖ të Tiranës, qytetit historik të Krujës dhe plazheve të Adriatikut, liqenit të Ohrit, perlës së Ballkanit dhe qendrës klimatike malore në pyjet e famshëm të Gjinarit në jug-lindje të Elbasanit. Burimet e Llixhave të Elbasanit, pusi gjeotermal Kozani-8, ndodhet pranë manastirit Shën Gjon Vladimirit në Shijon të Elbasanit. Pusi Ishmi 1/b në Bilaj, pranë Fushë Krujës, ndodhet në fushën e bukur të Tiranës, është pranë aeroportit ndërkombëtar ―Nënë Tereza‖ të Tiranës, bregdetit të Adriatikut dhe qytetit historik të Krujës, Malit të Skënderbeut, etj. Kësisoj, janë të gjitha mundësitë për zhvillimin e ekoturizmit me teknologji moderne, duke i kthyer të ashtuquajtura ―Llixha‖ në qëndra turistike rigjenerimi dhe pushimi, krahas veprimtarisë mjekësore kurative. Të shtatë grupet e burimeve të Llixhave të Elbasanit, si edhe pusi Kozani-8 kanë të gjitha mundësitë për shfrytëzimin e tyre kompleks dhe kaskadë me teknologji moderne. Natyra e bukur e luginës së përoit të Shirjanit ku ndodhen burimet e Llixhave të Elbasanit, bën që ato mund të shërbejnë jo vetëm për mjekimin e të sëmurëve por të jetë edhe si qendër turistike. Qysh në vitet tridhjetë, në njërin nga burimet, që emërtohet ―Burimi Nosi‖ u ndërtua ―Park Hotel‖ (***), i cili kishte 166 shtrate, për trajtim mjekësor të sëmundjeve të ndryshme, në përgjithësi reumatizmale. Llixha ―Nosi‖ funksionoi për një periudhë mbi 60 vjet dhe aktualisht është përsëri private, në një truall më sipërfaqe 20 000 m2, hotelin dhe restorantin, duke u emërtuar PARK NOSI Sh.p.k.. Fqinjë me këtë hotel, ndodhet një hotel tjetër publik me 180 shtretër, si edhe disa hotele më të vegjël. Në pesëmbëdhjetë vjeçarin e fundit, në këto dy qendra janë kuruar disa mijëra pacientë shqiptarë, që për disa vite karakteristikë numri i tyre paraqitet si më poshtë vijon: 218
  • 219. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj në 1990 1994 2002 2007 7899 persona (të dy hotelet ishin publikë) 3603 persona (vetëm në Park NOSI Hotel pas privatizimit, 1800 persona, (vetëm në Park NOSI Hotel), kryesisht pleq të sëmurë, 1800 persona, (vetëm në Park NOSI Hotel), kryesisht pleq të sëmurë. Në vitin 2008 qendrat balneologjike të Llixhave Elbasan janë frekuentuar nga 28000 persona. Çmimi në Park Nosi Hotel për pacientët shqiptarë vitet e fundit ka qenë 1500 lek/dita, ku përfshihej qëndrimi, ushqimi, trajtimi mjekësor dhe TVSH. Ky çmim është më i lirë sesa hotelet në Elbasan, që përfshijnë vetëm fjetjen dhe mëngjezin, ose shumë më pak sesa në hotelet e Tiranës (6000-7000 lek/dita). Çmimi është mbajtur i ulët, sepse aktualisht llixhat i frekuentojnë kryesisht pleqtë pensionistë me të ardhura shumë të pakta, si edhe kushtet e jetsës dhe trajtimit mjekësor lënë shumë për të dëshiruar në raport me kërkesat e sotme. Në të ardhmen, rritja e çmimit për frekuentuesit e Llixhave, do të sjellë edhe shtimin e fitimit të tyre sepse do të realizohet përmirësimi i trajtimit mjeksor, i qëndrimit, dhe i kushteve të ushqimit në këta hotele. Krahas këtyre, do të shtohen të ardhurat edhe nga veprimtaritë e tjera si banjat në pishina, sauna, masazhet, lodrat sportive, etj. Do të rriten kërkesat dhe llixhat do të frekuentohen edhe nga turistë dhe të sëmurë jo vetëm nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia, por edhe nga vende të tjera të Ballkanit, si edhe nga shtete të tjera europiane. Burimet e Urës së Katiut në Bënjë të Përmetit dhe burimi i Sarandaporos ndodhen pranë luginës shumë të bukur të lumit Vjosa dhe malit shapkëbardhë të Dhëmbelit e Nemërçkës. Në peisazhe shumë të bukur ndodhen edhe burimi i avullit në Postenan. Ato ndodhen pranë kufirit shqiptaro-grek dhe rrugës automobilistike Përmet-Konicë Greqi. Krahas veprimtarisë mjekësore, kanë gjithashtu mundësi të mëdha 219
  • 220. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ për tu kthyer në qendra turistike shumë tërheqëse, në kushtet edhe të natyrës jashtëzakonisht të bukur të trevës dhe të popullit mikpritës, në fshatrat që mund të kthehen në pritëse të turistave. Qendra Balneologjike e Peshkopisë, me vlerat e saj kurative të mira, me godinën si dhe me pishinën me ujë termal, ndodhet pranë liqeneve piktoreskë të Lurës, luginës së lumit Drini i Zi dhe në këmbë të Korabit, malit më të lartë të vendit dhe me bjeshkët shumë të bukura. Burimet e Peshkopisë ndodhen edhe pranë kufirit shqiptaro-maqedonas. Kjo qendër i ka kapacitetet energjetike dhe vlerat estetike të mjedisit e të natyrës për tu kthyer në qendër kurative dhe turistike e rëndësishme jo vetëm për Shqipërinë veri-lindore. Ajo punon në mënyrë sezonale, nga 1 maji deri 15 nëntor dhe ka një frekuentim prej 106.500 persona dite/vit. Në periudhën 1 maj 15 nëntor atë e vizitojnë afërsisht 200-300 persona/ditë. Muajt më të frekuentueshëm janë shtatori-tetori, gjatë të cilëve qendra vizitohet nga rreth 1200 persona/ditë. Qendra ka shërbim të rregullt mjekësor, ku shërben një mjek dhe 10 persona mjekësor të mesëm. Në këtë qendër janë të punësuar 35 persona, midis të cilëve personeli mjekësor, drejtori, financieri dhe 12 persona ndihmës. Të gjitha qendrat gjeotermale në Shqipëri mund të shërbejnë edhe si qendra e fshatra turistikë, si edhe për shfrytëzim integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale. Fshatrat Bënja në Përmet, Postenani në Leksovik, Shijoni dhe Shirjani në Elbasan, Bilaj në Fushë Krujë etj., të ndodhura pranë burimeve e puseve gjeotermalë, mund të kthehen në fshatra turistikë shumë të bukur. 3.2. Studim fizibiliteti për sisteme të ndryshëm të shfrytëzimit të energjisë gjeotermale Përdorimi i energjisë gjeotermale me teknologjitë moderne, që krijoi kushte për inovacione të fushat e zbatimeve, ka domosdoshmëri studimin e fizibilitetit teknik dhe financiar, 220
  • 221. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj krahas analizës së tregut dhe mundësisë së penetrimit të energjisë gjeotermale në këtë treg. Ky vlerësim ekonomik përfshin: Investimet e para për skemën e propozuar të përdorimit integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale. Vlerësimi i kostos për njësi të energjisë gjeotermale, pompat e nxehtësisë dhe panelet diellorë (ngrohje godinash e serash dhe prodhim uji të ngrohtë). Vlerësimi në terma financiarë të përfituesve nëpërmjet krahasimit të sistemit gjeotermal kompleks me skemat konvencionale klasike të ngrohjes. Përfitimet mjedisore nga përdorimi i energjisë gjeotermale, miqësore me mjedisin, në kompleks me energjinë e diellit, teknologjitë e reja (pompa nxehtësie gjeotermale) dhe kursim të energjisë (skema kaskadë). 3.2.1. Vlerësime ekonomike për sisteme të ndryshme ngrohëse Vlerësim është bërë për ngrohjen e një godine egzistuese hosteli, me konstruksion: 3 kate me 20 dhoma, 7 tualete, 3 holle dhe me sipërfaqe të përgjithme 610 m2. Fuqia e nevojshme për ngrohje: është 68,5 kW dhe periudha e ngrohjes: 1800 orë në vit (1-15 nëntor dhe 15-31 Mars, nga 4 orë në ditë dhe nga nga 14 orë në ditë në periudhën 15 nëntor deri15 mars. Analiza financiare është bërë për pesë sisteme ngrohese: Gjeotermal -Pus-Pompë Nxehtësie Gjeotermale, Gjeotermal -Pus-Këmbyes Vertikal Nxehtësie-Pompë Nxehtësie Gjeotermale, Kaldaje me naftë Kondicionerë ajër-ajër Radiatorë elektrikë 221
  • 222. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Çmimet aktuale: të energjisë: energjia elektrike për institucionet shtetërore: 9,4 leke + TVSH=11,28 lekë/kWh = 0,0917 Euro (kursi 1 Euro = 123,0 lekë); nafta: 160 lekë/litri = 1,3 Euro/litri. Të dhëna tekniko-ekonomike: Sistemi gjeotermal: Pompa nxehtësie: Fuqia ngrohëse Png=24,14 kW; Fuqia elektrike Pe = 5,3 kW Sasia: 2 copë Pompe nxehtësie: Fuqia ngrohëse Png=20.74 kW; Fuqia elektrike Pe = 4,54 kW Sasia: 1 copë Gjithsej për të tre pompat: Png= 69,02 kW, Pe=15,14 kW Energjia termale vjetore e përfituar: 124 236 kW, 11 392 Euro Kosto instalimit: - Pus-Pompë Nxehtësie Gjeotermale 43 000 Euro - Pus-Këmbyes Vertikal NxehtësiePompë Nxehtësie Gjeotermale 68 460 Euro Fuqia elektrike e sistemit: 3 pompat e nxehtësisë 15,14 kW pompa e thellësisë 3,0 pompa e qarkullimit 1,0 Gjithsej 19,14 kW Konsumi vjetor i energjisë elektrike për vënien në punë të sistemit: 19,4 kW x 1 800 orë = 34 452 kWh 3 159 Euro Kosto vjetore e energjisë elektrike të konsumuar për njësi të sipërfaqes, 5,18 E/m2 Sistemi me kondicionerë ajër-ajër: Kondicionerë me kapacitet ngrohës 9000 BTU (2,64 kW); Fuqia elektrike 1,0 kW Sasia: 23 copë Kondicionerë me kapacitet ngrohës 12000 BTU (3,663 kW); Fuqia elektrike 1,3 kW Sasia: 3 copë 222
  • 223. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Radiatorë elektrike (për tualetet) kapac. ngrohës (1,0 kW); Fuqia elektrike 1,0 kW Sasia: 8 copë Gjithsej: Kapacitet ngrohës 79,71 kW Fuqia elektrike 34,9 kW Energjia termike vjetore e fituar: 143 476 kW, 13 156 Euro Kosto instalimit: 15 600 Euro Fuqia elektrike e sistemit: 34,9 kW Konsumi vjetor i energjisë elektrike për vënien në punë të sistemit: 34,9 kW x 1 800 orë = 62 820 kWh 5 760 Euro Kosto vjetore e energjisë elektrike të konsumuar për njësi të sipërfaqes 9,44 E/m2 Sistemi me kaldaje me naftë: Kapacitet ngrohës 78 kW; Konsumi i naftës 7,45 litra/ore Sasia 1 copë Energjia termale vjetore e përfituar: 140 400 kWh,12 875 Euro Kosto instalimit: 27 000 Euro Konsumi vjetor i lëndës djegëse për vënien në punë të kaldajës: 7,45 litra.orë x 1 800 orë = 13 410 litra/vit 17 434 Euro Kosto vjetore e lëndës djegëse të konsumuar për njësi të sipërfaqes 28,58 E/m2 Kosto më e ulët e sistemeve gjeotermalë është në rastet kur si burim nxehtësie shërben uji nëntokësor, që merret nga pus i cekët (Fig. 3.1). Siç duket, kosto për instalimin e sistemit gjeotermal është më e lartë sesa për sistemet ngrohëse me kaldajë ose edhe me kondicionerë ajër-ajër në masën 2-4 herë, por ky shpenzim shtesë shlyhet për 2 deri 5 vjet për sistemin gjeotermal vetëm nga kursimi i shpenzimeve për konsumin e naftës, ose për 10 vjet me energjinë elektrike për kondicionerët në zonat me dimra relativisht të butë, kur kondicionerët ajërajër punojnë me koeficient performance rreth 2 (Fig. 3.1). Në zonat veri lindore dhe lindore të vendit, me dimra më të ftohtë, 223
  • 224. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ kur kondicionerët punojnë me koeficient perfomance nën 1,5 shkurtohet periudha dhjetë vjeçare e treguar më lart të vetëshlyerjes së sistemit gjeotermal ndaj atij me kondicioner. Nga këta grafikë duket se për sistemin gjeotermal me burim nxehtësie shtresat e tokës, qysh në vitin e gjashtë jo vetëm që janë vetëshlyer shpenzimet e instalimit të sistemit ngrohës, por fillon fitimi i energjisë ngrohëse të nxjerrë nga nëntoka: për vitin e tretë përftohen 5786 Euro, shumë që brenda 10 vjetëve arrin deri 38 310 Euro. Në të kundërt, gjatë kësaj periudhe dhjetë vjeçare, për sistemin ngrohës me kaldajë me naftë, duhen të shpenzohen 88 440 Euro. Në figurën 3.2.a paraqiten shpenzimet kumulative vjetore për konsumi e energjisë elektrike ose të naftës për ngrohjen e një godine me sistemet e ndryshme. Duket fare qartë se sistemi ngrohës me kaldajë është sistemi më pak ekonomik dhe jo miqësor me mjedisin. Kosto specifike totale vjetore për energjinë ngrohëse është 5.12 Euro/m2 për sistemin gjeotermal, për sistemin me kondicionerë 9.44 Euro/m2, ndërsa 28,58 Euro/m2 për sistement me naftë për ngrohjen e godinës së hostelit që po analizohet (Fig. 3.2.b). Për ngrohjen vjetore të godinës së hostelit që po analizohet duhet të shpenzohen 17 434 Euro/vit për blerjen e naftës, ndërkohë që për sistemin gjeotermal me burim nxehtësie ujin nëntokësor duhet të shpenzohen 3159 Euro/vit për energjinë elektrike që vë në funsionim pajisjet ngrohëse, pra 5,5 herë më pak. Sipas të dhënave të literaturës tekniko-shkencore, në Zvicër për ngrohjen e një rezidence private me anën e pompave gjeotermale të nxehtësisë, kosto e instalimit është 28 500 franga Zvicerane, ndërsa ngrohja e rezisdencës me kaldajë me gaz, kosto është 21 000 Fr. [Rybach L. et al., 1995, 2000]. Përdorimi i drejtpërdrejtë i energjisë gjeotermale në Shqipëri duhet të fillojë sa më shpejt që të jetë e mundur, para së gjithash për ngrohjen dhe freskimin e godinave. Do të ishte një investim me efektivitet ekonomik të lartë. 224
  • 225. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 a) Euro 5 5 3 3 4 2 b) 1 Fig. 3.1. a) Shpenzimet kumulative vjetore të instalimin e sistemit ngrohës dhe konsumi operativ i energjisë; b) Grafikët e diferencës së vlerave të energjisë termale të përftuar ndaj shpenzimeve për instalimin e sistemit dhe energjinë e konsumuar. 1- Sistemi me kaldajë me naftë, 2- Sistemi me radiator elektrik; 3- Sistemi gjeotermal Pus-KVN-Pompë nxehtësie; 4- Sistemi Kondicioner ajër-ajër; 5- Sistemi gjeotermal Pus-Pompë nxehtësie. 225
  • 226. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 1 2 4 5 3 a) b) Fig. 3.2. a) Shpenzimet kumulative vjetore për konsumin e energjisë elektrike ose të naftës për ngrohjen e një godine me sistemet e ndryshme; b) Kosto specifike e ngrohjes Euro/m2 (b).1- Sistemi me kaldajë me naftë, 2- Sistemi me radiator elektrik; 3- Sistemi gjeotermal PusKVN-Pompë nxehtësie; 4- Sistemi Kondicioner ajër-ajër; 5- Sistemi gjeotermal Pus-Pompë nxehtësie. 226
  • 227. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 3.2.2. Vlerësime ekonomike për skemën e ngrohjes dhe freskimin e serave Vlerësimi ekonomik është bërë për një serë industriale me sipërfaqe 4000 m2., për kushtet meteorologjike: temperatura minimale e ajrit jashtë serës: -5oC, temperatura e ajrit brenda serës +12oC gjatë temperaturës –5oC të ajrit jashtë në atmosferë. Kapaciteti ngrohës i sistemit 470 000 kKal/orë, ose 547 kW. Sistemi gjeotermal përbëhet nga 5 pompa nxehtësie gjeotermale tip VATRA 95W2, me këto të dhëna teknikefinanciare: - Kapaciteti ngrohës 108,3 kW Kapaciteti freskues 84,64 kW Konsumi i energjisë elektrike 27,93 kW/orë Koeficienti performancës 3,93 Debiti i ujit te që futet në pompë 4,2 l/sek, temp. 15oC Debiti i ujit që pompa jep për serën 2,97 l/sek, temp 50oC Ngrohja me radiator. Çmimi i pompës: 16 750 Euro Për sistemin e 5 pompave: Kapaciteti ngrohës: 541,50 kW Konsumi energjisë elektrike 139,65 kW/orë Analizë paraprake e kostos: Pompat gjeotermale: 16 750 Euro x 5 = 83 750 Euro Konsumi i energjisë: Energji elektrike: -Për pompat gjeotermale: 27,93 x 5 = 139,65 kW/orë - Për pompat centrifugale: 2 x 5 = 10,00 kW/orë Gjithsej 150 kW/orë Për kaldajë me naftë (kapacitet ngrohës 470 000 kKal/orë): për regjim mesatar pune 55 litra/ orë 227
  • 228. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Kosto për njësi kohe (orë): Energji elektrike për sistemin gjeotermal: 150 kW/orë x 7 lek/kW +TVSH= 1260 lekë/orë Naftë për kaldajën: 55 litra/orë x 160 lekë/litri = 8 800 lekë/orë Fermeri paguan: 55 litra/ore x 46 lekë/litri = 2 530 lekë/orë Shteti mbulon 6 270 lekë/orë Këtej rezulton se kosto për consumi e energjisë elektrike për sistemin gjeotermal është 5,45 herë më i lirë sesa sistemi me kaldajë nafte, ose 2.84 herë me kaldajë gazi. Këtë kosto të tepërt e mbulon shteti, duke u dhënë fermerëve aktualisht naftën pa akcizë, me çmim 46 lekë/litri. Prandaj, rezulton se është me leverdi ekonomike që tu jepet grant fermerëve për ndërtimin e sistemeve gjeotermalë ngrohës dhe freskues të serave, sepse pas 3-4 viteve, që është periudha e shlyerjes së investimit, mund të hiqet mbulimi i kostos së naftës nga shteti, duke i sjellë ekonomisë së vendit të ardhura të rëndësishme. Sistemet gjeotermalë kanë edhe përparësi sepse krijojnë mundësi për të freskuar serën gjatë 2 muajve të stinës së verës, kur temperatura e truallit është mbi 26-30OC dhe ekzistojnë kushtet e stresit termal për bimët, duke rritur kohën e punës së serës dhe të ardhurat që sjell kjo gjë. Zgjatet në të paktën 3 muaj e gjysëm koha e punës efektive të serës gjatë dimrit, kur temperatura e truallit është nën 10oC, që është kufiri i poshtëm i stresit termal, në zonën fushore perëndimore të vendit. Këtej rezulton se ndërtimi i sistemeve ngrohës dhe freskues gjeotermalë të serave ka vend si në zonën fushore perëndimore të vendit, ashtu edhe në veçanti në rajonet lindore dhe veri e jug-lindore ku klima është më e ftohtë dhe periudha e ngrohjes më e gjatë. 228
  • 229. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 3.2.3. Kosto paraprake për investimin e një hoteliklinikë Studimi është bërë për përmirësimin e kushteve të një hotel klinike ekzistuese dhe ndërtimit pranë saj të një hotel-klinike të re. Analiza e kostos është bërë vetëm për fazën e parë, për të realizuar investimet gradualisht, hap pas hapi (Pasqyra 3.4): Pasqyra 3.4 Nr Objekti Kosto [Euro] 1 Rekonstruksioni i ngrohjes dhe banjave termale në hotel- klinikën ekzistuese Ndërtimi i dy sistemeve njësi ngrohëse dhe pajisjet e tyre Ndërtimi i serave, 2 * sipërfaqja 3 000 m2 Ndërtimi i godinës së re të hotel- klinikes ( ), përfshirë projektin e zbatimit Studimi i fizibilitetit dhe projekt ideja Shpenzime të tjera të paparashikuara Shpenzime të tjera të ndryshme TOTAL pa TVSH 50 000 2 4 5 9 10 80 000 240 000 2 200 000 53 000 20 000 15 000 2 418 000 Vlerësimet ekonomiko-financiare Hotel-Klinikë, Faza e parë: 25 dhoma, 40 shtretër. Vlera e Inflacionit: 3.5% Paqyra 3.5 Baza ekonomike Vitet 1-rë 2-të 3-të 4-tërt 5-stë 1. Numëri i dhomave (1) 2. Numëri i shtretërve 3. Ditë pune 4. Ushqim&pijeshërbime 5. Struktura e klientëve dhe çmimit të dhomave 6. Okupimi mesatar i dhomave 7. Çmimi mesatar i dhomave, Euro 25 25 25 25 25 40 280 280 40 280 280 40 280 280 40 290 290 40 290 290 100% 100% 100% 100% 100% 72 74 75 75 75 50 50 55 55 60 229
  • 230. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ (1) Hoteli ka 15 dhoma dyshe dhe 10 dhoma teke Çmimi: Dhoma tek 50 Euro; Dhoma dyshe 70 Euro (Përfshirë TVSH) (Çmimet aktuale të hotelevë *** në Tiranë) Shërbime të tjera: Pishina me ujë mineral termal të hapura dhe të mbuluara Fusha sporti (tenis, volliboll, basketboll) Rekreacion (sauna, banja turke, solarium) Qendër fitnesi dhe aerobike Restorant, bar Sallë konference Të tjera (makina me qira, berber, butikë) Në pasqyrat 3.6 dhe 3.7 janë paraqitur bazat financiare dhe pagesat e kredisë për njësinë demonstrative gjeotermale (Faza e parë e Hotel-klinikës). Bazat Financiare (Në Euro) Proceset Pasqyra 3.6 1-rë Pagesa e dhomës, ushqimit, pijeve, etj. Shpenzime operative (Pagesa e personelit, kosto e mallrave, etj) Fitimi operativ i përgjithshëm 2-të Viti 3-të 4-tërt 5-stë 276 593 284 276 315 155 326 428 358 339 187 603 190 666 207 134 211 606 225 493 88 990 93 610 108 021 114 822 132 846 230
  • 231. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Pagesa e kredisë (Në Euro) Pasqyra 3.7 Kredia e moderuar 1 100 000 Euro; interes 3% Bazat Vitet financiare 1-rë 5-stë 10-të 14-të 15-të Fitimi operativ i përgjithshëm Interesi Pagesa e kredisë Pagesa kumulative e kredisë Fluksi në kesh 88 990 132 845 132 845 79 616 30 469 87 533 30 469 87 533 79 616 384 248 821 912 9 374 14 844 14 844 132 845 132 845 132 845 132 845 Siç duket nga pasqyra 3.6, periudha e shlyerjes së kredisë është 13 vjet për fazën e parë të hotel-klinikës me 40 shtretër (25 dhoma). 3.2.4. Risku gjeologjik, mundësitë financiare për të mbuluar riskun gjeologjik Nuk ka risk gjeologjik dhe financiar për shfrytëzimin e energjisë së ujërave termalë në Shqipëri. Prurjet dhe temperatura e ujërave të burimeve kanë qenë të qëndrushme për shekuj. 3.2.5. Trafiku i komunikimit: rrugët dhe mundësi për transportimin e mallrave të rënda Pusi Ishmi-1/b ndodhet në fashtin Bilaj në fushën e Ishmit, 20 km në VP nga Tirana, pranë aeroportit ndërkombëtar ―Nënë Tereza‖. Me rrugë automobilistike një kalimëshe të asfaltuar lidhet me Fushë Krujën dhe prej andej me Tiranën, Durrësin dhe Shkodrën etj. 231
  • 232. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Pusi Kozani-8 ndodhet 35 kilometra në jug-lindje të Tiranës dhe 7 km në veri-perëndim të Elbasanit. Në kthesën e fundit kur zbret nga Krraba për në Elbasan, një rrugë automobilistike fshati 1.7 km e gjatë të çon në pus. Një kilometër pa shkuar tek pusi, kjo rrugë kalon pranë Manastirit të dëgjuar ― Shën Gjon Vladimirit‖ në fshatin Shijon. Rruga deri në Manastir është e asfaltuar. Llixhat e Elbasanit ndodhen 12 km në jug të qytetit të Elbasanit, në luginën e bukur të Shirjanit. Lidhen me rrugë të asfaltuar me Elbasanin. Burimet e Peshkopisë ndodhen në jug-lindje të qytetit në periferinë e tij, në përruan e Banjës. Me qendrën e qytetit lidhet me një segment të shkurtër rruge të pa asfaluar. Këto burime janë 182 km në veri lindje të Tiranës dhe lidhen me të me anën e rrugës nacionale Tiranë-Peshkopi. Burimet e Urës së Katiut në lumin e Langaricës, pranë fshatit Bënjë, ndodhen 15 km në jug-lindje të Përmetit, 4 km pranë rrugës automosbilistike Përmet-Tri Urat (pika kufitare me Greqinë). Nga rruga nacionale e asfaltuar Përmet-Tri Urat, burimet lidhen me të me rrugë fshati të pa asfaltuar 4 km të gjatë. Llixhat e burimeve të Sarandaporos ndodhen 8 km në jug të Leskovikut, pranë rrugës së abandonuar nacionale LeskovikTre Urat, e cila është aktualisht e kalueshme vetëm për fuoristradat. Bashkia e Leskovikut ka ndërmarrë rregullimin e kësaj rruge, pikërisht për të shfrytëzuar burimet. Burimet ndodhen 2 km në lindje të hotelit të llixhave, në shpatin e djathtë të lumit Sarandaporo, në grykën e Vromonerit, atje ku lumi kalon kufirin greko-shqiptar. Burimi i avullit ndodhet në malin e Postenanit, në jug të fshatit me të njejtin emër. Ka vetëm rrugë këmbësore për tek burimi. 232
  • 233. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Kreu 4 RUAJTJA DHE MBROJTJA E MJEDISIT NGA SHFRYTËZIMI i ENERGJISË GJEOTERMALE 4.1. Impakti mjedisor nga shfrytëzimi i energjisë gjeotermale të ujërave termalë Energjia e ujërave gjeotermalë është miqësore me mjedisin dhe probleme mjedisorë krijohen vetëm në zonat e burimeve dhe të puseve, që fontanojnë ujë termal të mineralizuar. Prandaj shfrytëzimi i ujërave termale lidhet edhe me mbrojtjen dhe ruajtjen e mjedisit. Sot, ujërat termalë që burojnë në vendin tonë derdhen në natyrë, në sipërfaqen e tokës dhe në përrenjtë përreth burimeve (Foto 4.1, 4.2). Në zonën e Elbasanit ujërat termalë përmbajnë rreth 6.8 g/l mbeturina të ngurta. Në sasi të mëdha janë kationet e Na+ 1.19 g/l, Ca2+ 0.79 g/l, Mg2+ 0.20 g/l, K+ 0.17 g/l, NH4+ 0.02 g/l, gjurmë kationesh Fe, Cu, Al, si edhe anione Cl- 2.36 g/l, SO42- 1.78 g/l, HCO3- 0.43 g/l etj. Ato përmbajnë edhe gazra H2S në total 6.8 g/l, CO2 të lirë 0.16 g/l etj. Ujërat termalë që derdhen në natyrë kanë impakt negativ mbi mjedisin [Frashëri A. etj., 2003, Popovska Vasilevska S. 1999]: Ndotja e ujërave sipërfaqësorë, që përdoren për ujitje etj. Përdorimi këtyre ujërave të ndotura me elementë kimikë dhe kripëra të ndryshme për ujitje sjell edhe ndotjen dhe 233
  • 234. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ pasurimin e tokës bujqësore me kripëra të ndryshme, në mënyrë të veçantë me kripëra të klorurit të natriumit, të sulfateve dhe të karbonateve të kalciumit dhe magneziumit, Ndotja e ujërave të truallit, që përdoren si ujë i pijshëm, industrial etj., me kripërat e treguara më lart, Ndotja e ajrit me gazin sulfhidrik dhe karbonik, duke i dhënë aromën e pakëndshme të vezës së prishur, Varfërim të biodiversitetit. 4.2. Masat për ruajtjen dhe mbrojtjen e mjedisit gjatë shfrytëzimit të ujërave termalë Për të ruajtur dhe mbrojtur mjedisin është e domosdoshme që ujërat termomineralë të pastrohen përpara se të derdhen në sistemin e drenimit dhe në përrenj e lumenj, ose të ri injektohen në nëntokë në rezervuarët gjeotermalë. Mbrojtja e mjedisit dhe e shkallës së ruajtjes së pastërtisë së tij shërben për të mbrojtur eko-sistemet nga ujërat e mineralizuar, prandaj është e domosdoshme që për çdo rast konkret të studiohet: - Natyra dhe përbërja kimike e ujërave termomineralë, - Impakti që shkaktojnë ujërat mbi eko-sistemin dhe habitatet e zonës, - Përzgjedhja e metodave më të pranueshme për të mbrojtur mjedisin për sejcilin rast konkret. 234
  • 235. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Foto 4.1. Ndotja e mjedisit nga ujërat gjeotermalë që derdhen në sipërfaqen e tokës tek pusit gjeotermal Kozani-8. Foto 4.2. Ndotja e mjedisit nga ujërat gjeotermalë që derdhen në sipërfaqen e tokës tek burimet e Llixhave të Elbasanit. 235
  • 236. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Ndotja e mjedisit nga mbeturinat e qymyrit dhe nafta Sistemi gjeotermal i ngrohjes, ―Pus-Këmbyes Vertikal i Nxehtësisë-Pompë Nxehtësie Gjeotermale‖, nuk kërkon depo për magazinimin qymyrit pranë kaldajës, si edhe depo të grumbullimit së hirit të qymyrit të djegur. Kësisoj, nuk ndotet mjedisi rrethues gjatë shkarkimit të qymyrit nga automjeti që i sjell në depo, si edhe gjatë heqjes së hirit. Këto magazinime dhe transporte janë me vëllim të madh. Vetëm për Qytetin Studenti nevojiten 22,1 ton qymyr guri në ditë; çka do të thotë se duhet të disponohet një magazinë me vëllim minimal prej 60 m3 për një rezervë tre ditore qymyri dhe në ditë do të shkarkohen gjashtë kamione 4 tonësh. Për qymyret brun-linjit, me përmbajtje hiri deri 30%, do të nevojitet edhe një depo e magazinimit të hirit, me vëllim minimal 20 m3 dhe dy kamionë 4 tonësh për të hequr çdo ditë hirin e mbledhur. Për kaldaja me naftë nevojiten cisterna të mëdha. Vetëm kaldajat e Qytetit Studenti konsumojnë 7,2 ton solar/ditë. Për një rezervë treditore nevojiten 21,6 ton solar dhe cisterna duhet të ketë një vëllim 24 m2. Për transportin e kësaj sasie solari kërkohet një autobot 8 tonësh çdo ditë. Krahas rrjedhjes së naftës gjatë shkarkimit, prania e kësaj cisterne përbën edhe një rrezik të madh zjarri, duke përfaqësuar një bombë në mjedisin e qytetit. Duket fare qartë, së sistemi gjeotermal i ngrohjes/freskimit, i cili nuk përdor lëndët djegëse, nuk ndot mjedisin, është miqësor me të dhe nuk shkakton probleme për mjedisin e banuar rrethues dhe shëndetin e komunitetit. 236
  • 237. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 4.3. Çlirimi i gazeve serë nga shfrytëzimi i sistemeve gjeotermalë të ngrohjes/freskimit Mbrojta dhe ruajtja e mjedisit nga ndotjet e ndryshme është një nga detyrat aktuale të shoqërisë së sotme dhe institucioneve publike e private të vendit. Në kushtet e zhvillimit të shpejtë industrial dhe të nevojave për një koncept të mirë, janë rritur së tepërmi nevojat për energji elekrike dhe termike, prodhimi i të cilave bëhet duke përdorur si burime energjetike edhe lëndët djegëse fosile si: qymyr, naftë, solar, gaz, etj. Gjatë djegies së këtyre lëndëve çlirohen sasi të mëdha të gazit karbonik (CO2) po edhe NOx, CO, SO2, të cilët krijojnë efektin serë, si edhe grimca të ngurta ngrihen në suspension në atmosferë, duke ndotur mjedisin. Përdorimi i lëndëve djegëse shkakton ndotje të mjedisit edhe gjatë depozitimit të tyre (në depot e lëndëve djegëse të ngurta apo në cisterna), si edhe nga mbeturinat e djegies së qymyrit dhe rrjedhjes së hidrokarbureve. Në pasqyrën 4.1 jepet në mënyrë të detajuar prodhimi vjetor i CO2, NO2, për ngrohjen e disa institucioneve të marra në analizë. Çlirimi i gazeve në atmosferë Vlerësimet e sasitë e gazeve CO2 dhe NO2 që lëshohen gjatë djegies së qymyreve dhe hidrokarbureve në kaldaja për sistemet e marrë në analizë, janë bazuar në normat e Sh.B.A. [Ármannsson Halldór, 2007, Kagel A. et al., 2005] dhe Kanadeze [Inventory Methods Manual for Estimating Canadian Emmissions of Greenhouse Gases, Tempes/Spruce Falls Operations, GHG report 2001]. Janë pranuar koeficientët e emisionit të gazeve në SH.B.A., sipas Emmisions Coefficients, Enegy Information Administration (EIA), (www.eia.doe.gov), shih Bibliografia: Nafta (solari) çliron 22,384 paund/gallon dhe qymyri: 2791,60 paund/short ton gaz CO2; 237
  • 238. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Përveç CO2 dhe N2O, gjatë djegies së qymyrit dhe naftës çlirohen edhe gaze të tjerë të efektit serë si CO, SO 2, CH4, etj., si edhe grimca të ngurta në suspension në atmosferë. Në fig. 4.1 jepet grafiku i gazeve serë të çliruar në total për të gjitha institucionet e analizuar më lart. Siç duket nga të dhënat e pasqyrës 4.1 dhe të fig. 4.1, sasia e gazrave që çlirohen gjatë periudhës së dimrit nga kaldajat e sistemeve ngrohës është shumë e madhe, duke arritur në masën 44,23 tonë/ditë. Vetëm grimca të ngurta nga djegia e qymyrit në Qytetin Studenti ngrihen në atmosferë 9 000 kg, gjatë katër muajve që punon sistemi ngrohës. Për të reduktuar çlirimin e gazeve që shkaktojnë efektin serë, Protokolli i Kiotos u ka vënë detyrë shteteve për respektimin e kushteve dhe normave të caktuara. Këtë Protokoll e ka firmosur edhe Qeveria Shqiptare. Kjo vë në rend të ditës fillimin e ndërtimit të sistemeve gjeotermalë ngrohës/freskues edhe në Shqipëri. Sistemi gjeotermal i ngrohjes/freskimit nuk çliron gaze dhe grimca të ngurta dhe nuk ndot atmosferën si sistemi me kaldajë kaldaja dhe këtu qëndron përparësia e tij. 238
  • 239. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Çlirimi i gazit karbonik CO2 dhe gazit NOx nga sistemet ngrohës me kaldaja Pasqyra 4.1 Institucioni Qyteti Studenti Fuqia e Instaluar e kaldajave [kW] Me qymyr Sasia e çliruar e CO2 Sasia e çliruar e N2O [ton/vit] [ton/vit] 8401 36,7 1076 2866 0,074 1190 252 674 0,117 637 135 360 0,009 7044 2848 7628 0,195 580 1553 0,040 9263 2481 0,063 Me naftë Sasia vjetore e qymyrit Me solar 2558 Fak. Inxh. Ndërtimit Spitalet e QSU [ton] 3334 2968 Korpusi kryesor i UPT [ton] Sasia vjetore e naftës dhe solarit 814 Senatoriumi Tiranës Spitali Shkodrës 1000 600 464 2092 Senatoriumi Shkodrës 151 55 147 0,004 Spitali Durrësit 1510 547 1466 0,037 Spitali Korçës 3600 1305 3494 0,089 1628 590 2252 0,040 500 289 777 0,020 68 181 0,005 111 422 0,008 8781 32702 37,401 Spitali Beratit Spitali Lezhës 300 Poliklinika Durrësit Poliklinika Berat 250 407 GJITHESEJ 239
  • 240. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ CO2 CO CH4 N2O SO2 Fig. 4.1. Sasitë sezonale të gazeve serë që çlirohen gjatë djegies së qymyrit dhe hidrokarburëve në kaldajat për ngrohjen e disa intitucioneve në Shqipëri. Për të vlerësuar ndotjet, ato mund të krahasohen me normat e Standardit Kombëtar të Kualitetit të Ajrit të Ambjentit [National Ambient Air Quality Standars, USA]. Në pasqyrën 4.2 paraqiten këto norma. 240
  • 241. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Standardet Kombëtare të Kualitetit të Ajrit të Ambjentit në SH.B.A. Pasqyra 4.2 Ndotësi Monooksid Karboni Plumb Standardet parësore Niveli Koha mesatarizuese 9 ppm 3 (10 mg/m ) 35 ppm 3 (40 mg/m ) 3 (2) 0.15 µg/m 3 Dioksid Nitrogjeni Materie e grimcuar (PM10) Materie e grimcuar (PM2.5) 1.5 µg/m 0.053 ppm 3 (100 µg/m ) 3 150 µg/m 15.0 µg/m 3 Ozon Dioksid Squfuri 3 35 µg/m 0.075 ppm (2008 std) 0.08 ppm (1997 std) 0.12 ppm 0.03 ppm 0.14 ppm 8-orë 1- orë Standardet dytësore Niveli Koha mesatarizuese (1) Asgjë (1) Mesatarja e rreth 3Muajve Mesatarja tremujore Vjetore (e mesmja arithmetike) (3) 24- orë Të njejtat si parësoret Vjetore (e mesmja (4) arithmetike) (5) 24- orë (6) 8- orë Të njejtat si parësoret Të njejtat si parësoret Të njejtat si parësoret Të njejtat si parësoret Të njejtat si parësoret Të njejtat si parësoret (7) Të njejtat si parësoret (8) 8- orë Të njejtat si parësoret (1) 0.5 ppm 3-orë (1300 3 µg/m ) 1- orë Vjetore (e mesmja arithmetike) (1) 24- orë (1) Të mos kalohet më shumë se një herë në vit. (2) Rregulli përfundimtar është firmosur më 15, tetor 2008. Të mos kalohet më shumë se një herë në vit, mesatarisht gjatë 3 vjetëve. (3) 241
  • 242. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Për të arritur këtë standard, koncentrimet e PM2.5 e mesatares 3- vjeçare e të mesmes vjetore të peshuar, nga komunitete të vetme ose shumëfishe, monitori i orientuar duhet të mos kalojnë 15.0 μg/m3. (4) (5) Për të arritur këtë standard, mesatarja 3-vjecare e percentilit të 98-të në koncentrimet 24-orëshe të çdo monitorimi të orientuar drejt popullatës brënda një zone nuk duhet të kalojë 35 µg/m3 (efektive në 17 dhjetor 2006). Për të arritur këtë standard, mesatarja 3-vjeçare e maksimumit të katërt më të lartë ditor për mesataret 8-orëshe të koncentrimit të ozonit të matura në secilin monitorim brënda një zone për çdo vit nuk duhet të kalojë 0.075 ppm (efektive 27 maj 2008). (6) (a) Për të arritur këtë standard, koncentrimet mesatare 3 vjeçare për mesataret 8-orëshe të maksimumit të katërt më të lartë ditor të ozonit në çdo monitor duhet të mos kalojë 0.08 ppm. (b) Standardet e vitit 1997 dhe implementimi i rregullave për këtë standard do të mbeten në fuqi, për implementimin e qëllimeve të EPA (Zyrë e Air Quality Planning and Standards (OAQPS), USA), e cila ndërmerr rregullat në drejtim të tranzicionit të standardeve të ozonit të vitit 1977 drejt standardeve të ozonit për vitin 2008. (7) (a) Standardet janë arritur kur numri i pritshëm i ditëve për vit kalendararik me maksimum koncentracionesh orare mesatare mbi 0.12 ppm të jetë < 1. (b) Pas 15 qershorit 2005 EPA ka anulluar standardin 1oresh të ozoznit në gjithë zonat me përjashtim të katërmbëdhjetë "nonattainment" 8-orësh të ozonit në zonat kompakte të aksionit të shpejtë (EAC). Për një nga këto zona (Denver, Colorado), standardi 1-orësh është hequr më 20 nëntor 2008. Për 13 zonat e tjera, EAC standardi 1-orësh është hequr më 15 prill 2009. (8) 242
  • 243. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Kreu 5 BARIERA EKONOMIKE, LIGJORE, DHE INSTITUCIONALE PËR NXITJEN E SHFRYTËZIMIT TË ENERGJISË GJEOTERMALE NË SHQIPËRI 5.1. Nxitja për miratimin nga Parlamenti i draftit të Ligjit Shqiptar të Energjisë Gjeotermale Në shtetet e ndryshme të botës, energjia gjeotermale shfrytëzohet mbi bazën e një ligji të veçantë, ku parashtrohen të drejtat dhe detyrat ligjore për përdorimin e energjisë gjeotermike, marëdhëniet juridiko-financiare me shtetin si pronar i burimeve të energjisë gjeotermale, si edhe midis prodhuesve dhe konsumatorëve. Aktualisht, në Shqipëri nuk ka ligj për energjinë gjeotermale. Në vitin 2002 është përgatitur drafti i këtij ligji nga juristë dhe specialistë të gjeotermisë, në kuadrin e një projekti sensibilizues për energjinë gjeotermale të financuar nga Programi GEF/SGP i UNDP. Ky draft i është dërguar zyrtarisht Sekretariatit Shtetëror i Ujërave dhe Ministrisë së Mjedisit qysh në kohën e përpilimit të tij. Fatkeqësisht, Sekretariati Shtetëror i Ujërave ende nuk e ka paraqitur projekt ligjin në Këshillin e Ministrave për miratim. 243
  • 244. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Në kuadrin e Projektit ―Platformë për shfrytëzimin integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në kuadrin e bilancit energjetik të Shqipërisë‖ (2007-2009), ky draft nëpërmjet Rektorit të Universitetit Politeknik të Tiranës u ridërgua në Ministrinë e Ekonomisë, Tregëtisë dhe Energjisë, Ministrinë e Punëve Publike, Transporteve dhe Telekomunikacionit, në Agencisë Kombëtare të Burimeve Natyrore (AKBN), si edhe në Institutin e Ujit, Energjisë dhe Mjedisit . Në muajin janar 2009, Agencia Kombëtare e Burimeve Natyrore (AKBN) diskutoi dhe përgatiti draftet : Projektligj ―Për burimet e rinovueshëm të energjisë‖ dhe Projektligj “Për energjinë gjeotermale”. Në draftin Projektligj “Për energjinë gjeotermale‖ gjetën vend edhe probleme të trajtuara në draftin e dërguar nga GEF dhe Universiteti Politeknik, si edhe në konsultime me ekipin gjeotermal të Projektit të Universitetit. AKBN e dërgoi Draftin e ri të Projektligjit ―Për energjinë gjeotermale‖ për miratim në Ministrinë e Ekonomisë, Tregëtisë dhe Energjisë në fundin e muajit janar 2009. E konsiderojmë të domosdoshme që të ngrihet përsëri problemi i miratimit të tij, në kushtet kur nga dita në ditë më shumë bëhet i mprehtë problemi i shfrytëzimit të energjive të rinovueshme, midis të cilave energjia gjeotermale zë një nga vendet më të rëndësishme. Llixha e Elbasanit, të Bilaj, të Sarandoporos dhe të Peshkopisë shfrytëzohen nga ish pronarët të cilëve u është kthyer përsëri prona e vet, ose janë të privatizuara, si edhe janë pjesërisht ende publike. Energjia gjeotermale e ujërave të tyre përdoren me teknologji të vjetër dhe në mënyrë jo efektive. Shfrytëzohet nxehtësia e ujit vetëm për 2oC nga 46oC të mundëshme, që hidhen në përrua bashkë me ujin e nxehtë: uji i nxehtë me temperaturë 40-60oC nga burimi hidhen në një rezervuar të hapur dhe lihet të ftohet deri 38oC, mandej përdoret për të bërë banjë të sëmurët. Pas banjës, uji me temperaturë rreth 36oC derdhet në lumë, pa shfrytëzuar energjinë termale që ka dhe duke ndotur mjedisin. Llixha e Elbasanit ka kapacitet të mundshëm të instaluar 2760 kW, Pusi Kozani-8 2070 kW, pusi Ishmi 1/b 644 kW dhe burimet e Peshkopisë 1610 kW, 244
  • 245. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj duke patur në tërësi të gjitha burimet 7084 kW të cilat shfrytzohen shumë pak, me faktor kapacitiv 0,131. Uji i pusit Kozani–8 me temperaturë 65.5oC, prurje 10.3 l/sek, derdhet në përrua për shumë vite. Ky pus ka faktor kapacitiv energjetik 1,93 MWt nuk shfrytëzohet. Për rendiment 0.6, energjia e humbur në pusin Kozani-8 vlerësohet 253 milionë kWh, afërsisht 20 milionë USD. Veç kësaj, në mungesë të ligjit, në zonat e ujërave termalë përveç hoteleve të licenzuar, janë ngritur edhe kabina nga komuniteti lokal, për të cilat uji merret nga tubacionet ose burimet e ndryshme për banjat e tyre, ku pranohen klientë të ndryshëm. Këto kabina, mbartin me vehte jo vetëm informalitet dhe shpërdorimin e energjisë gjeotermale, por edhe rrezikun shëndetësor për pacientët, deri në helmim nga gazi sulfidrik ose goditje kardiake, në mungësë të shërbimit mjekësor pranë tyre. Mungesa e ligjit dhe kthimi i pronave pengojnë edhe investimet e reja në pusin Kozani-8, ose në burimet e Bënjës në Përmet, si edhe pranë qendrave ekzistuese si në Elbasan, në Peshkopi, në Bilaj etj. Ujërat termalë, si çdo mineral tjetër, janë pronë e shtetit shqiptar. Ashtu si në vende të ndryshme të botës, duke e bërë pagesën për ujin termal që marrin qëndrat kurative sot ose ato që do të ngrihen në të ardhmen, jo sipas sasisë së ujit që marrin, por sipas sasisë të energjisë gjeotermale, do të nxiten pronarët e këtyre qëndrave ta shfrytëzojnë si duhet energjinë e ujërave të nxehta dhe jo vetëm një sasi të vogël të saj, siç bëhet sot. Ata do të jenë të interesuar për shfrytëzim integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale të ujërave. Për këto arsye nuk duhet të ishte vendosur neni 10 në draftin e AKBN, sipas të cilit ―Dispozitat e këtij ligji nuk do të aplikohen për ujërat termale që përdoren për qëllime kurative ose turistike‖. Burimet dhe puset gjeotermale, ku ndodhen edhe llixhat janë stabilimente dhe konsumatorët e vetëm që shfrytëzojnë energjinë gjeotermale në Shqipëri. Vetëm burimet e Llixhave Elbasan 245
  • 246. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ dhe Peshkopi, puset Kozani-8 dhe Ishmi-1/b në Bilaj kanë fuqi të mundshme për tu instaluar 7034 kW, ose një herë e gjysëm më shumë se hidrocentrali i Lanabregasit, që furnizonte me energji elektrike Tiranën. Për fat të keq, qëndrat balneologjike në këto katër vende shfrytëzojnë vetëm 0,131 të kapacitetit gjeotermal. Nga rreth 40oC të mundshme për shfrytëzim, në këto qëndra shfrytëzohen rreth 2oC, dhe mandej uji i ngrohtë derdhet në përrua. Prandaj edhe shfrytëzimi i energjisë gjeotermale në këto qëndra duhet të ishte objekt i atij drafti. Kjo gjë do të krijonte bazën ligjore për të lejuar modernizimin dhe zhvillimin e përdorimit të ujërave termale për qëllime kurative-ripërtiritëse dhe turistike, sepse nuk mund të investohen për një bisness që nuk mbështetet në ligj, si edhe do të lejojë shfrytëzimin racional të energjisë termale. Do ti mbyllë rrugën edhe humbjeve të mëdha të energjisë gjeotermale, që dëmtojnë interesat e shtetit. 5.2. Sistemi i granteve për nxitjen e shfrytëzimit të energjisë gjeotermale Nën shembullin e vendeve të përparuara, shteti shqiptar mund të japë grante në forma të ndryshme për të stimuluar përdorimin e energjisë gjeotermale, kryesisht për sistemet ngrohëse të godinave dhe të serave. Kreditë e buta mund të kontribuojnë edhe për zhvillimin e qëndrave ekzistuese dhe të reja gjeotermale sipas teknologjive moderne integrale dhe kaskadë. Zgjidhja ekonomike e problemit të ngrohjes në Shqipëri është një detyrë e ditës, tepër e rëndësishme, veçanërisht më kushtet e krizës energjetike që po kalon vendi. Një ndër rrugët e duhura është edhe përdorimi i energjisë gjeotermale. Në Shqipëri ka një bum në ndërtimet e godinave të larta shumëkatëshe. Ato ende projektohen të ngrohen me kaldaja me naftë ose me gaz, si edhe me kondicionerë ajër-ajër. Në të gjitha godinat e institucioneve shtetërore ngrohja dhe freskimi bëhet me kondicionerë ajër-ajër. Spitale, konvikte, hotele, etj ngrohen me sistemin me kaldaja me naftë ose me qymyr. Futja 246
  • 247. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj e sistemeve ngrohëse dhe freskuese me anën e energjive të rinovueshme, midis të cilët atë të nxehtësisë së Tokës, duhet të fillojë të realizohet. 5.3. Draft i projektligjit shqiptar “Për energjinë gjeotermale” Mbështetur në rezultatet e deritanishme të studimeve gjeotermale sipas Projektit «Platformë për shfrytëzimin integral dhe kaskadë të energjisë gjeotermale të entalpisë së ulët në kuadrin e bilancit energjetik të Shqipërisë», si pjesë e Programit Kombëtar për Kërkim e Zhvillim-Uji dhe Energjia (2007-2009), ekipi i përbashkët i Fakultetit të Gjeologjisë dhe të Minierave dhe Fakultetit të Inxhinierisë Mekanike që po punon për realizimin e projektit, ri-ngre shqetësimin së është e domosdoshme që edhe në Shqipëri, si në të gjitha shtetet Europiane, të miratohet «Ligji i Energjisë Gjeotermale». Më poshtë po paraqiten të dy draftet e projektligjit, për të vlerësuar ndryshimet e tij në kohë: 1. Drafti i Projekt ligjit «Për energjinë gjeotermale», i cili është përgatitur në kuadrin e projektit « Përdorimi i energjisë gjeotermale, miqësore me mjedisin‖, Programi UNDP-GEF SGP (2002-2003), Tirana, nga juristët nën drejtimin e Magistër, M.Sc. Ermal Frashëri (Zyra e Përafrimit të Legjislacionit, Ministria e Drejtësisë) me konsulencën e specialistëve të fushës, si edhe me konsultimin me ligjet e disa vendeve europiane, 2. Drafti i përgatitur nga AKBN, janar 2009. 247
  • 248. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Drafti i përgatitur në kuadrin e projektit « Përdorimi i energjisë gjeotermale, miqësore me mjedisin”, Programi UNDP-GEF SGP (2002-2003), Tirana : PROJEKTLIGJ “PËR ENERGJINË GJEOTERMALE” Në mbështetje të neneve 78 pika 1, 81 pika 1 dhe 83 pika 1 të Kushtetutës, me propozim të Këshillit të Ministrave, KUVENDI I REPUBLIKËS SË SHQIPËRISË VENDOSI: Kreu I Dispozita të Përgjithshme Neni 1 Qëllimi Ky ligj ka për qëllim rregullimin dhe zhvillimin e kërkimit dhe shfrytëzimit të burimeve gjeotermale për qëllime energjetike dhe terapeutike, të gjendura në territorin e shtetit Shqiptar, në ujërat territoriale dhe shelfin kontinental Shqiptar, administrimin efikas të këtyre burimeve, si edhe ruajtjen dhe rehabilitimin e mjedisit nga përdorimi i burimeve të energjisë gjeotermale. 248
  • 249. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Neni 2 Përkufizime Në kuptimin e këtij ligji: 1. Energji gjeotermale dhe energji të ngjashme me të janë: a) të gjithë produktet e proceseve gjeotermale në të cilat përfshihen avulli, ujërat termale dhe shëllirat e nxehta; b) avujt dhe gazrat e tjerë, ujërat termale dhe shëllirat e nxehta që dalin nga uji, gazi dhe fluide të tjerë, të cilat janë futur artificialisht në formacionet gjeotermale; c) nxehtësi ose energjitë e ngjashme që gjenden në formacionet gjeologjike të Tokës. 2. Organi kompetent është: a) Në rastet kur burimet gjeotermale klasifikohen sipas nenit 3 pika 1 dhe 3 pika 2, organ kompetent kombëtar për dhënien e lejes së kërkimit dhe/ose lejes së konçesionit është Ministria e Industrisë dhe Energjetikës. b) Në rastet kur burimet gjeotermale klasifikohen sipas nenit 3 pika 3, organi kompetent për dhënien e lejes së kërkimit dhe/ose lejes së konçesionit është Bashkia e rrethit ku gjendet burimi. 3. Leje kërkimi është leja e dhënë për të kërkuar burimet e energjisë gjeotermale. 4. Leje konçesioni është leja e dhënë për shfrytëzimin e energjisë gjeotermale. Neni 3 Pronësia Burimet e energjisë gjeotermale janë pronë shtetërore. 249
  • 250. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Neni 4 Klasifikimi Burimet gjeotermale klasifikohen sipas kapacitet dhe rëndësisë së tyre në: 1. Burime gjeotermale me interes kombëtar, janë burimet ekonomikisht të përdorshme për realizimin e projekteve gjeotermale me fuqi termale mbi 20 000 kiloWat. 2. Burime gjeotermale me interes lokal janë burimet ekonomikisht të përdorshme për realizimin e projekteve gjeotermale me fuqi termale më të vogël sesa 20 000 kiloWat. 3. Burime gjeotermale me përdorim të vogël janë burimet ekonomikisht të përdorshme me fuqi termale jo më shumë se 2 000 kiloWat. Neni 5 Regjistrimi i burimeve gjeotermale 1. Organi kompetent kombëtar mban regjistrin e burimeve gjeotermale dhe harton, brenda një viti nga data e hyrjes në fuqi të këtij ligji, një raport mbi gjëndjen e burimeve egzistuese. 2. Organi kompetent kombëtar kujdeset për koordinimin e aktiviteteve të organeve të tjera shteterore qendrore apo vendore, me qëllim identifikimin e territorit të burimeve gjeotermale. 3. Organi kompetent kombëtar miraton akte nënligjore lidhur me kriteret teknike që duhet të përmbushin operatorët e burimeve gjeotermale. 250
  • 251. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj 4. Personat dhe Organet e Pushtetit Vendor, Shërbimi Gjeologjik Shqiptar dhe Agencia Kombëtare e Burimeve Natyrore informojnë organin kompetent kombëtar mbi zbulimin e burimeve gjeotermale. 5. Organi kompetent kombëtar promovon teknologjitë e reja për kërkimin dhe shfrytëzimin e burimeve gjeotermale. Kreu II Dispozitat mbi kërkimin dhe konçesionet Neni 6 Kriteret e dhënies së lejes së kërkimit 1. Organi kompetent u lëshon leje kërkimi, me karakter ekskluziv, operatorëve publike ose private që zotërojnë kapacitetin e duhur teknik dhe ekonomik sipas kritereve të vendosura nga organi kompetent kombëtar. 2. Në rast se për një zonë konkurojnë disa operatorë, leja i lëshohet atij që garanton, nga eksperienca dhe kompetenca, ekzekutimin korrekt të programit të punës së propozuar, nga njohuritë të drejtperdrejta mbi problemet strukturore-gjeologjike specifike të fushës së kërkuar. 3. Leja leshohet në kushte të barabarta. 4. Shërbimi Gjeologjik Kombëtar dhe institucionet e kërkimeve gjeologjike zhvillojnë aktivitet kërkues në pajtim me programet e punës të miratuar nga Ministria e Industrisë dhe e Energjetikës. Neni 7 251
  • 252. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Lejet e kërkimit dhe dispozitat për ruajtjen e mjedisit dhe mjediseve urbane 1. Leja e kërkimit duhet t‘i paraqitet organit kompetent së bashku me programin e punëve që parashikohet të kryhen, kostot përkatese si dhe afatet e ekzekutimit të punëve. Kërkesës duhet ti bashkohet një studim vlerësimi i ndryshimeve eventuale të mjedisit, me referenca lidhur me llojin e punëve të programuara për rehabilitimin e mjedisit. 2. Organi kompetent i transmeton studimin mbi mjedisin Ministrisë së Mjedisit, që kthen përgjigje mbi studimin brenda 3 muajve nga dorëzimi i tij. Nëse pas kalimit të këtij afati nuk ka ndonjë komunikim, atëhere studimi konsiderohet i vlerësuar pozitiv. 3. Leja e kërkimit mund të mbulojë zona me sipërfaqe jo më të mëdha se 200 km katrore dhe me kohëzgjatje prej 2 vjetesh me të drejtë rinovimi prej 2 vjetësh. Neni 8 Titullari i lejës së kërkimit, që ka gjetur fluide gjeotermale, është i detyruar t‘i komunikoje zbulimin organit kompetent, me anë të një raporti teknik. Neni 9 Konçesionet . Konçesioni për shfrytëzimin e burimeve gjeotermale me interes kombëtar lëshohet nga organi kompetent kombëtar. 2. Konçesioni për shfrytëzimin e burimeve gjeotermale me përdorim të vogël lëshohet nga organi kompetent lokal. Nëse zona ndodhet në 2 rrethe, leja e konçesionit merret nga organi kompetent lokal, në të cilin ndodhet pjesa më e madhe e zonës së kërkuar. Neni 10 252
  • 253. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Shpimi i puseve me thellësi jo më shumë së 400m për kërkimin, nxjerrjen dhe përdorimin e ujërave termale të nxehtë, autorizohet nga organi rajonal kompetent lokal. Neni 11 Dhënia e konçesioneve të shfrytëzimit dhe dispozitat për ruajtjen e mjedisit, ekuilibrit ekologjik dhe atij urban 1. Brënda 6 muajve nga parashikimi i nenit 7, titullari i lejes duhet ti paraqese një kërkesë për konçesion shfrytëzimi organit kompetent kombëtar, nëse bëhet fjalë për burime gjeotermale me interes kombëtar, ose organit kompetent lokal nëse bëhet fjalë për burime gjeotermale me përdorim të vogël. 2. Pas kalimit të këtij afati, konçesioini mund t‘i lëshohet kujtdo që paraqet një kërkesë që plotëson kushtet e nevojshme të kapacitetit teknik dhe ekonomik. 3. Konçesioni jepet në kushte të barabarta. 4. Konçesioni lëshohet për 30 vjet dhe mund të zgjatet edhe një herë për një periudhë 30 vjeçare. 5. Madhësia e sipërfaqes së konçensionit të jetë deri 100 km2. 6. Kërkesës për konçesion për shfrytëzim i bashkëngjitet një studim mbi vlerësimin e ndryshimeve të mjedisit që sjellin ose mund të sjellin aktivitetet e programit të punës, gjithashtu edhe me referenca lidhur me llojin e punërave të programuara për rehabilitimin e vlerave të mjedisit. 7. Organi kompetent e transmeton studimin mbi mjedisin në Ministrinë e Mjedisit, që kthen përgjigje mbi studimin brënda 3 muajve nga dorëzimi i tij. Nëse pas kalimit të këtij afati nuk ka ndonjë komunikim atëhere studimi konsiderohet i vlerësuar pozitiv. 253
  • 254. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ Neni 12 Publikimi i akteve Kërkesat dhe vendimet e lëshimit të lejes së kërkimit, si edhe kërkesat dhe vendimet e lëshimit të lejes së konçesionit publikohen nga organi kompetent. Neni 13 Revokimi i lejes për kërkim dhe/ose konçesionit Titullarit i ndërpritet leja për kërkim dhe/ose për konçesion kur nuk përmbush një nga kushtet e mëposhtme: 1. 2. 3. 4. 5. Nuk fillon punën sipas afatit të caktuar; Nuk respekton, afatet dhe mënyrën e parashikuar nga leja për kërkim dhe/ose për konçesion, si dhe programin e punës; Jep titullin e lejes për kërkim dhe/ose për konçesion paleve të treta pa autorizim nga organi kompetent; Nuk i përmbahet detyrimeve ligjore; Konçesioni i lëshuar për përdorimin e burimeve gjeotermale me interes lokal mund të revokohet nëse njihet karakteri i interesit kombëtar i fushës gjeotermale dhe nëse titullari i konçesionit nuk demostron zotërimin e kapacitetit teknik dhe ekonomik për realizimin e një projekti gjeotermal me interes kombëtar. Neni 14 Punët e nevojshme për kërkimin dhe shfrytezimin, dhe transformimin e burimeve gjeotermale janë pune me përdorim publik, me aprovim nga organi kompetent. Administrimi i tyre bëhet duke u bazuar mbi integrimin e kontrollit publik mbi rezervat ujore gjeotermale, me planifikimin territorial dhe me projektet e zhvillimit social-ekonomik në nivel kombëtar e lokal, si edhe në përdorimin racional të rezervave ujore gjeotermale dhe në shkarkimin e kontrolluar. 254
  • 255. Burimet e energjisë gjeotermale në Shqipëri dhe platformë për përdorimin e saj Neni 15 Operatorët e konçesioneve raportojne çdo gjashtë muaj pranë organit kompetent mbi ecurinë e programit të punës dhe rezultatet tekniko-ekonomike të arritura. Neni 16 Organi kompetent kontrollon mbarëvajtjen e punës dhe përputhshmërine e punrave të kryera me programin e punës, respektimin e standarteve teknike dhe rehabilitimin e mjedisit. Neni 17 Gjatë shfrytëzimit të energjisë gjeotermale duhet respektuar integriteti i rezervuarit gjeotermal, duke mbajtur parasysh kërkesat social-ekonomike për rezervat ujore, duke mbrojtur sasinë dhe cilësinë e këtyre rezervave si edhe ruajtjen e mjedisit. Kreu III Dispozita tranzitore dhe përfundimtare Neni 18 Përcaktimi i tarifës së konçesionit bëhet me vendim të Këshillit të Ministrave. Neni 19 Brënda 6 muajsh nga hyrja në fuqi e këtij ligji, organi kompetent kombëtar, duke marrë mendimet e organeve qëndore dhe vendore të interesuara, miraton rregulloren e brëndshme ku përcaktohen: 1. kriteret dhe modalitetet për vlerësimin e kërkesave teknike dhe ekonomike që duhet të kenë kërkuesit e lejes së kërkimit dhe lejes për konçesion; 255
  • 256. Alfred FRASHËRI, Nevton KODHELAJ 2. përmbajtjen e programit të punës në lidhje me vendin ku do të zhvillohen punimet; 3. kriteret e lëshimit të zgjatjes dhe reduktimit, ose restitutimit të zonës; 4. procedurat për lëshimin e titullit të konçesionit. Neni 20 Kërkimi dhe shfrytëzimi i ujërave termale për qëllime terapeutike bëhet në bazë të nëneve të këtij ligji. Neni 21 Ky ligj hyn në fuqi 15 ditë pas botimit në Fletoren Zyrtare. 256