Analize krahasuese e potencialeve turistike te shqiperise dhe malit te zi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Analize krahasuese e potencialeve turistike te shqiperise dhe malit te zi

on

  • 1,317 views

mare nga; http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2012/12/KREU-II.pdf

mare nga; http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2012/12/KREU-II.pdf

Statistics

Views

Total Views
1,317
Views on SlideShare
1,317
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
26
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial LicenseCC Attribution-NonCommercial License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Analize krahasuese e potencialeve turistike te shqiperise dhe malit te zi Document Transcript

  • 1. KREU II ANALIZË KRAHASUESE E POTENCIALEVE TURISTIKE TË SHQIPËRIS DHE MALIT TË ZI 2.1. Pozita gjeoturistike e Shqipëris dhe Malit të Zi në Mesdhe dhe rajon. Rëndësia e saj për zhvillimin e turizmit Shqipëria dhe Mali i Zi shtrihen në gadishullin Ballkanik, duke u pozicionuar në pjesën juglindore të Evropës. Si vende që kufizohen më njëri-tjetrin, ato karakterizohen nga një pozitë e favorshme gjeografike, gjeopolitike dhe gjeoturistike, pasi gjenden në kryqëzimin e rrugëve më të shkurtëra që kalojnë nga Mesdheu Përendimor për në Ballkan e Azinë e Vogël. Harta 1. Pozita gjeografike e Shqipërisë dhe Malit të Zi në pellgun e Mesdheut
  • 2. Ndonëse kemi të bëjmë me vende të vogla në sipërfaqe (13 812 km² dhe popullsi sipas censusit të vitit 2011 me rreth 625.266 banorë Mali i Zi dhe 28 748 km² sipërfaqe e popullsi sipas censusit të vitit 2011 më rreth 2.831.741 milion banorë Shqipëria), të dy vendet ofrojnë në fushën e turizmit potenciale natyrore dhe antropogjene mjaft tërheqëse dhe me vlera të veçanta historiko-kulturore. Pozita e Shqipërisë në aspektin gjeoturistik favorizohet nga prania e detit Adriatik dhe Jon, ndërsa pozita e Malit të Zi nga prania e detit Adriatik. Ndryshe nga Mali i Zi, Shqipëria tradicionalisht është cilësuar si "portë hyrëse", apo "urë lidhëse" në Ballkan22. Përmes kanalit të Otrantos këto vende lidhen më vendet e tjera të Mesdheut, si rajoni më i rëndësishëm turistik, duke ndikuar dukshëm në lëvizjet dhe komunikimet e shpejta tregtare, turistike etj. Gjithashtu pozita e favorshme gjeoturistike favorizohet nga prania e akseve dhe korridoreve, qofshin ato tokësore, ujore dhe ajrore, të cilat përshkojnë territoret e këtyre vendeve, duke i bërë një nyje lidhëse natyrore e rëndësishme, jo vetëm në rajon, por edhe në Mesdhe. Pozita e favorshme gjeografike në rajonin e ballkanit, shihet si një përparësi për vendet e Europës, e cila ka një popullsi prej rreth 732 milionë banorësh. Këto vende gjende në vijë ajrore vetëm 3.5 orë larg Moskës dhe 2 orë larg vendeve të Europës Përendimore. Nga ana tjetër këto vende shërbejnë edhe si zona tranzite për kalimin e njerëzve dhe mallrave të ndryshme. Deri në vitet 90-të, pavarësisht pozitës së favorshme gjeoturistike, zhvillimi turistik i këtyre dy vendeve ishte i ndryshëm dhe kjo si rezultat i faktorve politikë që u instaluan në të dy vendet. Modernizimi i rrugëve të komunikimit, si ndërtimi i rrugës Durrës-Kukës-Morinë, ku tashmë një turisti i duhet më pak kohë për të arritur në det, heqja e barrierave kufitare ndërmjet Shqipërisë dhe Malit të Zi e më gjërë në rajon, zgjerimi i porteve dhe standartizimi i aeroporteve të Tiranës dhe Podgoricës etj, të favorizuara edhe nga pozita e mirë gjeoturistike në rajon dhe Mesdhe, do ti sigurojë Shqipërisë dhe Malit të Zi në të ardhmen të ardhura nga turizmi dhe shërbimet tranzit. Duke u ndodhur pranë tregjeve të rëndësishme turistike të Adriatikut dhe Mesdheut, si Kroacia, Italia, Greqia, Turqia etj, si dhe trendet e globalizimit të turizmit dhe krizës globale financiare, orientimi drejt 22 Doka Dh., Draci B, - Gjeografia e Turizmit, SHBLU – Tiranë, 2009 , fq. 181
  • 3. tregjeve të rinj si në Europë dhe vendet tjera turistike të ndikuar edhe nga pozita e favorshme gjeoturistike, padyshim që do të paraqes një sfidë për turizmin dhe politikat turistike konkurruese ndërmjet vendeve të rajonit. 2.2. Potencialet natyrore të Shqipëris dhe Malit të Zi dhe rëndësia turistike e tyre Si vende mesdhetare dhe ballkanike Shqipëria dhe Mali i Zi ofrojnë potenciale mjaft të mira në fushën e turizmit. Këto potenciale shprehen si në natyrën, ashtu edhe në historinë dhe kulturën e këtyre vendeve. Potenciali strategjik i turizmit në Shqipëri dhe Mal të Zi duhet të mbetet hapësira me shumë vlerë, deri tani e ruajtur, që në afat të gjatë gjithnjë e më shumë do të ketë rëndësi. Në ndryshim nga Mali i Zi potencialet turistike të Shqipërisë nuk janë përdorur ashtu siç duhet në shërbim të turizmit. Kjo ka bërë që brigjet shqiptare të jenë të vetmet brigje të pa përfshira akoma në hartën e vendeve me turizëm të zhvilluar në rajonin e Mesdheut. Siç dihet, pjesën më të madhe të turizmit, si në Shqipëri, ashtu edhe në Malin e Zi, si dhe në atë ndërkombëtar, e zë turizmi bregdetar23. Duhet theksuar se territori i të dy vendeve karakterizohet nga një pasuri natyrore e shumëllojshme, e cila shprehet në të gjithë elementët e mjedisit natyror si në format e relievit, klimës, hidrografisë, botës bimore e shtazore. 2.2.1. Atraktiviteti i relievit E përbashkëta e këtyre dy vendeve është relievi, i cili paraqitet me kontraste të mëdha, të cilat krijojnë bukuri të veçanta për syrin e turistit, ku kemi ndërthuerje të forma të shumëllojshme të relievit me kombinime të bukura të hapsirave malore të larta me ato kodrinore, të luginave me fushat etj, të cilat krijojnë peisazhe shumë të bukura dhe atraktive për turistët. Forma të tilla të larmishme të relievit të lartë malor, si në Shqipëri 23 Pasinovic. M- Osnovi Turizma (Turizam i Okruženje). Podgorica: Univerzitet Crne Gore, 1998.
  • 4. dhe Mal të Zi, kanionet e shumta përgjatë luginave lumore, si ai i Tarës dhe Moraçës në Mal të Zi, apo kanionet e Osumit në Shqipëri, më tej parqet e shumta kombëtare, liqenet e ndryshëm që shtrihen në të dy vendet, si dhe format e ndryshme gjeomorfologjike, ku më të rëndësishmet për turistët janë plazhet etj, janë të pëlqyera më tepër për syrin e turistëve, se sa relievet e thjeshtë fushor apo thjeshtë malor. Ekzistenca e formave të tilla të relievit, ku kalimi i menjëhershëm nëpërmjet tyre nga relievi bregdetar në atë kodrinor e malor, bën të mundur dhe krijon premisat për zhvillim të lëvizjeve turistike, nga ajo për banjo diellore deri në atë të turizmit të bardhë, për kamping, aventuresk etj. Në kuadrin e formave të larmishme të relievit për të dy vendet, vendin kryesor padyshim që e zë relievi bregdetar me plazhet e shumta të tij. Shqipëria në pjesën përendimore e jugore dhe Mali i Zi në pjesën jugpërendimore kanë dalje të gjërë në det. Shqipëria ka një vijë të gjatë bregdetare që me gjarpërimet e saj arrin në rreth 427 km, nga të cilat 273 km i përkasin detit Adriatik (gryka e Bunës-Kepi i Gjuhëzës) dhe pjesa tjetër 154 km detit Jon24. Nga ana gjeomorfologjike bregdeti shqiptar ndahet në dy nëntipa: në bregdetin e ulët ranor dhe në bregdetin e lartë shkëmbor abraziv. Bregdeti i ulët shtrihet nga gryka e Bunës e deri në Vlorë (Plazhi i Vjetër) 25 . Ndërsa bregdeti i lartë shkëmbor, kryesisht abraziv, shtrihet nga uji i Ftohtë i Vlorës e deri në Kepin e Stillos në gjirin Ftelia 26 . Ndërsa Mali i Zi ka një gjatësi të vijës bregdetare prej 293.5 km, që fillon në jug nga grykëderdhja e Bunës e vazhdon në veri deri në qytetin Herceg Novi, afër kufirit me 27 Kroacinë . Në raport më sipërfaqen Shqipëria dhe Mali Zi dallohen për gjatësi të konsidërueshme të vijës bregdetare . Një bukuri të veçantë në bregdetin e Malit të Zi paraqet gjiri i Kotorrit ose siç njihet ndryshe Boka e Kotorrit, i cili për shkak të konfiguracionit dhe rrëpirave malore që lëshohen deri në det ngjason me fjordet e vendeve Skandinave 28. Një fenomen të tillë nuk e takojmë në bregdetin e Shqipërisë. 24 Grup autorësh – Gjeografia fizike e Shqipërisë , Tiranë 1990 aty, fq. 154 27 Po aty , fq. 160 28 Radoicic B. – Geografija Crne Gore – Prirodno osnovo, Unireks – Niksic 1996 Guidë turistike - Bregdeti i Malit të Zi , Novi Sad 2006 , fq. 3 25 26Po
  • 5. Vija bregdetare e të dy vendeve ka karakter të ndryshëm dhe është e pasur me forma të shumëllojshme, duke filluar nga plazhet, gjiret, ishujt, gadishujt, kepat, lagunat, e deri te shpellat detare etj. Në disa zona të bregdetit të Shqipërise (Gjiri i Lalzit, një pjesë e Kepit te Rodonit, Riviera Shqiptare etj.) dhe në Mal të Zi (Plazhi i Madh e Valdanosi në bregdetin e Ulqinit, Bularica, Jazi në rivierën e Budvës etj.) janë ende të ruajtura nga pikpamja ekologjike dhe në këtë aspekt ato paraqesin zona interesante, si për turistë, ashtu edhe për investitorë vendas dhe të huaj. Hapsira të tilla të ruajtura, rrallë mund të gjenden në Pellgun e Mesdheut dhe duhen parë me prioritet sidomos nga pushteti qëndror dhe vendor që në këto zona të mos zhvillohen pa një plan të mirfilltë urbanistik. Në të kundërtën këto do të kenë fatin e majft zonave të tjera turistike, si në Shqipëri dhe Mal të Zi, ku mungesa e planeve urbanistike për zonat bregdetare po çon në shkatërrimin e plazheve dhe mjedisit që i rrethon. Në shumë vende hapsira bregdetare përbën potencialin dhe produktin më të rëndësishëm turistik dhe bazën për zhvillimin e një ndër llojeve më të rëndësishëm dhe më masive në lëvizjet turistike botërore, siç është turizmi për banjo diellore. Në tërë gjatësinë e bregdetit shqiptar gjenden një sërë plazhesh ranore, të cilat kanë qenë dhe mbeten qendrat kryesore të turizmit masiv në Shqipëri29. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për Malin e Zi. Kështu në gjatësinë e Bregdetit të Shqipërisë, duke u nisur nga grykëderdhja e Bunës në veri e deri në kufirin me Greqinë në jug, takohen plazhe të tilla me rëndësi të veçantë turistike, si: Plazhi i Velipojës, i cili është një perlë e natyrës shqiptare, ku gërshetohen harmonishëm deti, lumi, pylli, laguna e mali. Gjatësia e plazhit është rreth 14 km dhe gjerësia mesatare 300 m. Deri në vitet ‘ 80 turizmi ka qenë shumë i kufizuar për shkak të afërsisë me 29 Doka Dh. Draçi B. – Gjeografia e turizmit - SHBLU, Tiranë 2009 , fq. 184
  • 6. zonat kufitare. Madje për të kaluar në rrugën për në Velipojë duhej të pajiseshe me një leje të veçantë kalimi nga organet e rendit 30. Rëra e këtij plazhi ka vlera të mëdha kurative, kjo falë kushteve klimatike shumë të favorshme. Plazhi i Velipojës para viteve ’90-të ka pasur disa kabina dhe 3-4 hotele. Ndërsa pas vitit 1997 përgjatë bregdetit të Velipojës filluan të ndërtohen mjaft objekte private dhe hotele, me qëllim përfitimi nga turizmi masiv. Plazhi i Shëngjinit, është një ndër plazhet mëte njohura përgjatë bregdetit shqiptar të Adriatikut, me një rëndësi të veçante turistike. Zona turistike e Shëngjinit ka shtrirje të madhe me rreth 15 km, nga kufiri me Velipojën e deri në deltën e lumit Mat. Gjatë kësaj shtrirje gjenden plazhe ranore të pastër, ligatina (moçale, këneta, laguna), shkurre e pyje tepër të dendura, gjire që hyjnë thellë në tokë31, duke e bërë këtë bregdet tepër interesant dhe atraktiv. Përgjatë bregdetit të Shëngjinit veçohen edhe disa zona të mbrojtura, të ashtuquajtura rezervate të menaxhuara, si ai i Kunës dhe Vainit, si dhe monumente natyrore, ku më të njohurit janë: Rëra e Hedhur, Rrepet e Grykës, Gryka e Shkopetit, Shpella e Hutit etj. Plazhi i Shëngjinit ka gjërësi mbi 250 m dhe përbëhet nga rërë e imët, e cila është i rrethuar nga një bimësi e dendur mesdhetare. Pranë plazheve të Shëngjinit pas viteve ' 90 janë ndërtuar hotele dhe lokale komode për turistë që preferojnë këtë bregdet. Si rezultat i potencialeve të shumta natyrore interesimi për pasuritë e këtij plazhi ka qenë i hershëm. Kështu në fashtin e quajtur Ishull Lezhë, i cili shtrihet në jug të qytetit të Lezhës, në rezervatin e menaxhuar të Kunës në vitet ' 30 të shek. XX-të nga Konti Ciano, atëherë ministër i jashtëm i Italisë, u ndërtua Hoteli i Gjuetisë. Ky hotel ka qenë mjaft tërheqës, i ndërtuar prej druri pishe dhe atmosferë alpine, i dekoruar nga shumë shpendë të egëra të ballsamosura. Kur u 30 31 Beka I, GTZ – Eksperienca–etregues udhëtimi , fq.15 e turizmit lokal, fq. 2 Bregdeti Shqiptar – Guide Velipojës për zhvillimin
  • 7. ndërtua mes ligatinave, shpendët ishin aq të shumta sa të ftuarit e Kontit jo rrallë e bënin gjuetinë nga dritaria32. Si rezultat i ndertimit te autostrades Durrës-Kukës-Morinë, e cila ka shkurtuar distancën Kosovë-Shqipëri plazhi i Shëngjinit po frekuentohen gjithnjë e më tepër prej turistëve të ardhur parasëgjithash nga Kosova . Me ndertimin e rruges Hani i Hotit – Shkoder po krijohet një mudesi tjetër për zonën e Tuzit dhe Malesisë që ti kalojnë pushimet në brigjet e Shengjinit dhe Velipojes pasi kjo rruge shkurton ndjeshëm distancen me rreth 20 km krahasuar me bregdetin e Ulqinit. Ajo çka po vërehet në plazhin e Shengjinit gjatë viteve te fundit dhe që po cilesohet si pozitive janë trajtimi i ujrave të zeza,mjedisit etj duke ndikuar ne përmiresimin e imazhit turistik të ketij bregdeti. Prandaj për vetë pasuritë natyore që disponon dhe për vlerat e veçanta turistike që mbart, bregdeti i Shëngjinit mund të konsiderohet si një bregdet unikal me vlera të veçanta jo vetëm në rajon por edhe në Mesdhe. Plazhi i Durrësit, është ndër plazhet më të rëndësishëm dhe përbën boshtin kryesor në zhvillimin dhe produktin kryesor të turizmit masiv dhe bregdetar në Shqipëri. Bregdeti i Durrësit ka hapësirë të gjërë, ai shtrihet nga plazhi i Currilave deri tek shkëmbi i Kavajës, duke krijuar formën e një harku të butë e duke zënë pjesën më të madhe të gjirit detar të Durrësit 33. Për nga rëndësia dhe përmasat që ka, mund të quhet ndryshe edhe si metropol i turizmit shqiptar, duke e krahasuar me Budvën në Mal të Zi. Durrësi është qytet portual dhe qendra më e rëndësishme turistike e Shqipërisë. Zhvillimi turistik i Durrësit i ka fillimet e tij më shpejt se kudo në Shqipëri, pikërisht në vitet 30 të shekullit të XX. Që në atë kohë në plazhin e Durresit u ndërtua hoteli dhe 12
  • 8. vilat e para turistike. Po kështu u ndërtua hotel "Vollga" dhe shumë objekte me aktivitet turistik dhe shërbimi në qytetin e Durrësit 34. Janë një sërë faktorësh natyrorë, historik dhe kulturor që kanë ndikuar në zhvillimin turistik të Durrësit. Ndër burimet kryesore natyrore të zonës bregdetare të Durrësit duhen veçuar :  Deti më vijën e gjatë e të ulët bregdetare.  Plazhi i gjërë dhe më rërën e imët.  Klima e ngrohtë dhe shumë e përshtatshme për turizmin për banjo diellore.  Relievi i zonës, kryesisht fushoro-kodrinor përgjatë vijës bregdetare. Plazhi i Durrësit është plazhi më i madh në të gjithë bregdetin shqiptar. Ky plazh shtrihet pothuajse në qendër të gjirit të Durrësit .Plazhi ka një sipërfaqe ranore të konsiderueshme që shkon deri në 180 m gjerësi nga bregu dhe një gjatësi prej 7 km, që shtrihet nga Currilat e deri të Shkëmbi i Kavajës 35. Rëra e imët e plazhit, klima e përshtatshme dhe uji i ngrohtë i detit, e bëjnë plazhin e Durrësit mjaft të dobishëm nga ana shëndetsore. Ai është plazhi më i populluar i Shqipërisë për shkak të përqendrimit të madh të hoteleve dhe qendrave të banimit 36. Si rezultat i ndërtimeve të shumta urbane (apartamente, hotele, vila, restorante etj.), të cilët morën veçanërisht hov gjatë dekadës së fundit (2000-2010 ) dhe që po vazhdojnë akoma me një shtrirje të gjërë në të gjithë hapsirën e këtij plazhi, po ndodhin shumë dëmtime të mjedisit gjeografik, pasi në të shumtën e rasteve këto ndërtime janë kaotike dhe pa plane urbanistike, ku afërsia e madhe me njëri-tjetrin që vërehet tek hotelet e këtij plazhi, krijon probleme të ndryshme. Kështu ndër problemet kryesore mjedisore në këtë bregdet vecojmë: mungesën e kanalizimeve, ku në të shumtën e rasteve ujrat e zeza të hoteleve, vilave dhe restoranteve dalin direkt në det, duke krijuar një problem tepër shqetësues, mungesa e infrastrukturës dhe parkingjeve, dëmtimi i sipërfaqeve të gjelbërta etj. Ndonse përmirësimet në këtë plazh janë të dukshme, problemet e sipërpermendura vazhdojnë të jenë të pranishme. 34 35 36 Po aty, fq.29 Guide Turistike – Albanian Blue Line – 2008 , fq. 74 Po aty, fq. 74
  • 9. Një plazh tjetër më vlera të veçanta turistike në bregdetin e rrethit të Durrësit është Gjiri i Lalzit, i cili përbën njërin ndër plazhet më të bukura dhe të paprekura të gjithë bregdetit shqiptar. Gjiri i Lalzit shtrihet midis Bishtit të Pallës dhe Kepit të Rodonit, në të cilin harmonizohet mjaft mirë bukuria e plazhit me rërën e imët e të pastër, kthjelltësia e ujit të detit, gjelbërimi i pyllit të pishave, dunat e shumta ranore, bota e pasur bimore e shtazore etj. Ajo çka lë shumë për të dëshiruar në këtë plazh, është mungesa e përkujdesit të pushtetit lokal për pastrimin dhe mirmbajtjen e hapsirës së plazhit dhe pyllit të pishave, ku çdo ditë të sezonit veror nga ana e pushtetit lokal vilet taksa në vlerën 100 lek për çdo mjet që hyn në këtë zonë të mbrojtur, por në të njëjtën kohë të " pambrojtur ". Plazhi i Currilave dhe plazhi i quajtur Porto Romano paraqesin gjithashtu zona shumë interesante të vijës bregdetare të Durrësit. Këto plazhe veçohen për terrenin ranor e shkëmbor, brigjet e shumllojshme, duke ofruar për pushuesit natyrë të bukur dhe ambient intim, larg zhurmave e plazheve të populluara. Duke vazhduar më në jug vija bregdetare e Adriatikut shqiptar vazhdon më disa plazhe të njohura në bregdetin e Kavajës, ku më të preferuarit për turistët që adhurojnë turizmin për banjo diellore janë: plazhi i Golemit, pastaj zona e re turistike e bregdetit të Kavajës që njihet me emrin Mali i Robit, plazhi i Qerretit dhe Karpnit, e duke vazhduar më tej deri në Plazhin e Spillesë. Një nga plazhet më të bukura të gjithë vijës bregdetare të Kavajës është edhe plazhi i Gjeneralit. Ky plazh paraqet një ndërthurje të një gjiri ranor e shkëmbor. Por, ajo çka e vështirëson shfrytëzimin e këtij plazhi nga turistët është mungesa e infrastrukturës rrugore. Në ndryshim nga plazhi Durrësit, hapsira bregdetare e Kavajës në një periudhë pesmbëdhjetvjeçare, sidomos zona e Golemit, ka pësuar një transformim të theksuar, duke kaluar nga një zonë bregdetare e dendur me pisha, në një hapsirë të betonizuar, të mbushur me hotele dhe apartamente banimi. Objektet private dhe komplekeset turistike të ndërtuara në këtë bregdet, më së tepërmi preferohen nga turistë familjarë gjatë stinës së verës, ndërsa pjesën tjetër të vitit pothuasje janë jashtë funksionit. Edhe bregdeti i Divjakës, së bashku më Parkun Kombëtar me të njëjtin emër, përbëjnë një gjeokompleks vlerash ekologjike dhe turistike. Parku është pjesë e Lagunës së
  • 10. Karavastasë dhe është shpallur "zonë e mbrojtur" nga Konventa Ndërkombëtare e Ramsarit që në vitin 1994 37. Gjeografikisht plazhi dhe Parku Kombëtar i Divjakës shtrihen mes dy lumenjve të Shkumbinit dhe Semanit. Natyra e plazhit dhe e Parkut të Divjakës karakterizohet nga bimësi e shumëllojshme dhe e dendur, e përbërë kryesisht nga pishat e egra dhe të buta. Plazhi i Divjakës është një nga ekosistemet më të rëndësishme të Shqipërisë, i pasur jo vetëm më florë, por edhe me një faunë të shumëllojshme, kryesisht me zogj shtegtarë dhe joshtegtarë, ku veçohet pelikani kaçurrel, i cili rritet në Lagunën e Karavastasë. Në zonën turistike të Divjakë-Karavastasë, falë kushteve të mira klimatike dhe rërës së plazhit si dhe perezencën e Parkut Kombëtar, mund të zhvillohen lloje të ndryshme të turizmit, sidomos të formës së ekoturizmit, i cili aktualisht është mjaft i pëlqyer në Europë. Plazhi i Vlorës, shtrihet në pjesën jugperëndimore të Shqipërisë. bregdetin e ndërthuren në Në Vlorës mënyrë ideale kaltërsia e detit, rëra e mrekullueshme dhe ashpërsia e maleve. Vlora, më rreth 150 km, është ndër rrethet me gjatësi më të madhe të vijës bregdetare, duke zënë rreth 30% të gjithë vijës bregdetare të vendit. Në gjithë këtë vijë bregdetare përfshihen një sërë objektesh natyrore me rëndësi të veçantë turistike si: grykderdhja e Vjosës, gjiri detar i Vlorës, laguna e Nartës dhe ajo e Orikumit. Përgjatë bregdetit vlonjat shtrihet edhe pjesa më e madhe e Rivieres Joniane, në të cilën gjenden disa plazhe zallore, si ai i Palasës, Dhërmiut, Ngjipesë, Jalit, Himarës, Qeparoit 38 etj . Këto plazhe përbëjnë pjesën me atraktive dhe potencialin kryesor turistik të 37 38 Guide Turistike – Albanian–Blue Line – 2008, fq. 135 Bregdeti Shqiptar – Guide tregues udhëtimi, fq. 38
  • 11. bregdetit vlonjat. Gjithashtu edhe dy format tepër karakteristike të relievit, siç janë Gadishulli i Karaburunit dhe Ishulli i Sazanit, ia shtojnë me tej vlerat turistike këtij bregdeti. Edhe parqet dhe rezervatet e mbrojtura natyrore, si ai i Pishë-Poros (1770 ha); i Llogarasë (1010 ha), i Karaburunit (2000 ha) etj., përbëjnë pasuri dhe burime të papërsëritëshme natyrore për Vlorën dhe gjithë vendin. Llogaraja përfaqëson një nga vendet më të bukura dhe piktoreske të Shipërisë. Një element natyror i veçantë dhe tepër karakteristik i Parkut të Llogarasë është edhe Pisha Flamur, e cila gjendet në veri të Qafës së Llogarasë në 910 m lartësi mbi nivelin e detit 39 . Porti i Vlorës për nga rëndësia është i dyti në Shqipëri pas atij të Durrësit . Turizmi, tregtia dhe transporti janë aktivitetet ekonomike, të cilat i japin aktualisht fizionominë gjithë bregdetit të Vlorës. I gjithë bregdeti i Gjirit të Vlorës deri në Orikum është i mbipopulluar nga ndërtime të shumta infrastrukturore në shërbim të turizmit. Bregdeti i Vlorës shquhet për individualitetin e tij dhe për shumëllojshmërinë e peisazheve natyrore, për klimën e favorshme dhe trashëgiminë e pasur historikokulturore. Këto kushte krijojnë vlera dhe mundësi të mëdha sasiore e cilësore për zhvillimin edhe më të shumtë të turizmit në të ardhmen. Bregdeti Jonian, përbën perlën e gjithë bregdetit shqiptar. Në këtë kuadër rëndësi të vecantë paraqet zona bregdetare nga grykderdhja e përroit të Palasës deri në gjirin e Borshit. Bregdeti Jonian është një variacion më tepër që iu ofrohet turistëve, të cilët vizitojnë Shqipërinë. Në këtë zonë ndërthuren në mënyrë mahnitëse bukuria e detit me ashpërsinë e maleve, gjiret e plazhet e pastër me gjelbërimin e agrumeve e ullinjëve të rrjeshtuar në brezaret buzë detit. Bregdeti Jonian dallohet për lartësinë e tij dhe për 39 Për më tepër shih – Bregdeti shqiptar – Guide turistike
  • 12. plazhet e bukura, ku njëri ndër plazhet më të mëdhenj të Bregdetit Jonian dhe më i rëndësishmi është plazhi i Dhërmiut. Gjatësia dhe gjërësia e plazhit, uji dhe rëra e pastër, qetësia dhe gjelbërimi të gjitha së bashku krijojnë kushte ideale për banjo dielli dhe kalimin e pushimeve. Bazuar në këto kushte, plazhi i Dhërmiut është ndër më të frekuentuarit e Bregdetit Jonian. Rëndësia e tij turistike filloi të rritet veçanërisht duke filluar nga vitet 70-të të shek XX-të. Që nga ajo kohë në plazhin e Dhërmiut u investua për ndërtimin e Shtëpisë së Pushimit të Punëtorëve dhe disa vilave për pushtetarët. Por vecanërisht pas vitit 1990 e në vazhdim do të rritej ndjeshëm rëndësia turistike e plazhit të Dhërmiut. Edhe Plazhi i Himarës, megjithëse i vogël në përmasa, ofron me rërër dhe ujin e tij të pastër, kushte shumë të mira për turizmin e banjove te diellit. Gjithashtu edhe Qeparoi, Borshi, Lukova, Saranda e deri Ksamili, përbëjnë qendra të rëndësishme turistike në bregdetin Jonian. Saranda është qyteti kryesor në bregdetin Jonian dhe ndryshe mund të quhet edhe si " Porta e Shqipërisë Jugore ". Ndër potencialet turistike të Srandës do veçoja: plazhet e mrekullueshme, zonën turistike të Ksamilit dhe qytetin antik të Butrintit. Në zhvillimin turistik të Sarandës rëndësi të veçantë paraqet edhe turizmi ditor me turistët e ardhur nga Korfuzi. Krahas turizmit, rol të rëndësishëm në ekonominë e Sarandës luan edhe transporti detar. Saranda radhitet në portet më të rëndësishme detare, pas Durrësit dhe Vlorës. Edhe Bregdeti i Malit të Zi përbën potencialin dhe produktin kryesor turistik. Zona bregdetare e Malit të Zi përfshinë një hapsirë relativisht të vogël, rreth 11.5% të sipërfaqes të Malit të Zi, në të cilën jeton rreth 23.5% e popullsisë40. Kjo hapsirë është edhe makroregjioni më i populluari dhe më i zhvilluari në Mal të Zi, krahasuar më makroregjionet e tjerë të vendit. Zona bregdetare përfshinë 6 komuna, që janë: Herceg Novi, Tivati, Kotorri, Budva, Tivari dhe Ulqini. Në gjatësinë prej 293.5 km të vijës bregdetare të Malit të Zi numërohen rreth 117 plazhe me gjatësi rreth 73 km 41 . Sipas grafikut të mëposhtem mund të vërejme edhe strukturen dhe kapacitetet e plazheve ne Mal te Zi. 40 41 Šehić.D –Nacionalni Atlas Crne Gore – Podgorica 2005 , fq. 6 Guidë turistike – Bregdeti i Malit të Zi – Novi Sad 2006 , fq. 3
  • 13. Tab.3: Struktura e plazheve ne Mal të Zi Plazhet Sipas gjatesise Sipas sipërfaqes dhe kapacitetit Shkembore 36% 13% Ranore 34% 58% Me Zhavor 30% 29% Graf. 2: Struktura e plazheve në Mal të Zi Burimi :Martiniovic.P- Turisticki proizvod Crne Gore i strateski pravci njenog razvoja ( Magistarski rad), Lublana 2003, fq. 27 Duke filluar nga grykëderdhja e Bunës në jug e duke vazhduar në drejtim të veriperëndimit në hapsirën bregdetare të Malit të Zi veçojmë këto plazhe: Plazhet që shtrihen në bregdetin e Ulqinit me një gjatësi rreth 15.7 km br 42 . Në këtë Plazhi ranor në ujdhesën Ada që ndodhet në grykëderdhjen e lumit Buna. Ishulli është formuar si rezultat i mbytjes se anijes "MERITO" ne vitin 1858 nga Trogiri. Supozohet se me kalimin e kohës rreth trupit të anijes janë mbledhur lymra të
  • 14. 42 Avdiu.N – Potencialet turistike të zonës së Ulqinit, Punim diplome (dorëshkrim), Tiranë 1997, fq. 32
  • 15. sjellura nga lumi Buna, duke ndikuar në formimin e ishullit të Adës dhe të plazhit. Ishulli ka formën e trekëndëshit dhe e ka ndarë lumin në dy degë. Lumi Buna e ndanë këtë ishull nga plazhi i Velipojës dhe nga plazhi i Madh. Sipërfaqja e ishullit është rreth 4 km ². Plazhi ka një gjatësi rreth 2600 m, ndërsa gjerësia e këtij plazhi është rreth 50 60 m. Plazhi në ishullin Ada ka rërë të imët dhe më veti kurative. Mjedisi në ishull dhe për rreth ishullit është tipik mesdhetar, duke krijuar një peisazh ekzotik. Që nga viti 1970 në këtë ishull filloi të zhvillohet sidomos turizmi nudo. Ndërsa gjatë viteve '80 në këtë ishull turistik filluan të ndërtohen edhe objekte të ndryshme turistike me infrastrukturën percjellëse. Plazhi i Madh, i cili siç mund të vërehet edhe nga vetë emri është plazhi më i gjatë në Adriatikun jugor dhe bregdetin malazez duke përbërë potencialin kryesor për zhvillimin e turizmit për banjo dielli. Për madhësinë që ka, ky plazh ka një rëndësi të madhe në Masterplanin dhe Strategjinë e zhvillimit të turizmit në Mal të Zi43. Gjatësia e plazhit është 12.5 km, ndërsa gjërësia mesatare rreth 50 m44. Rëra e këtij plazhi është e mrekullueshme, me ngjyrë të bardhë në të murrme dhe me veti kurative. Për shkak të hapsirës së madhe plazhi është i ekspozuar ndaj erërave të forta. Prapavija e plazhit të Madh është e mbuluar me pisha, makje, drurë gjithmonë të gjelbërt apo gjetherënës. Gjithashtu në hapsirën e këtij plazhi janë formuar edhe dunat ranore. Plazhi ka formën e një gjysëm harku të butë dhe është larg qytetit të Ulqinit rreth 4 km. Në hapsirën e këtij plazhi janë ndërtuar hotele, pensione dhe objekte të tjera turistike, duke ndikuar në zhvillimin e turizmit masiv. Një nga problemet që vërehet në hapsirën e këtij plazhi është kanali i Port Milenës, në të cilin derdhen ujrat e objekteve që janë prëgjat këtij zeza të ndërtuar kanali. Infrastruktura turistike e plazhit të Madh është më e mirë në krahasim me plazhin 43 44 Masterplan razvoja turizma Crne Gore – Podgorica 2001 Hadzibrahimovic M. – Osnove za razvoj boravisno, rekretaivnog, kupalisnog, nautickog turizma u Ulcinj – Titograd 1992 e
  • 16. Velipojës, edhe pse ndodhen në vijshmëri dhe ndahen nga një distancë rreth 150-200 m nga grykderdhja e Bunës. Në se do të bënim një udhëtim turistik më anije dhe të nisëshim nga bregdeti i plazhit të Madh në drejtim të plazhit të Velipojës, do të vërenim disa ndryshime të dukshmeqitura si në tabelën e mëposhtme: Tab.4: Ndryshimet që vërehen nga krahasimi i Plazhit të Madh (Ulqin) me plazhin e Velipojës (Shqipëri) Plazhi i Madh - Ulqin Plazhi i Velipojës a.) Rëra në këtë plazh është më e imët a.) Ndërsa këtu rëra është më e trashë b) Gjëresia e brezit të rërës këtu është më e madhe b) Ndërsa në këtë plazh gjëresia është më e vogël dhe varion nga 50-60 m si rezultat i abrazionit detar c) Hapsira e këtij plazhi është e ruajtur nga c) Në këtë plazh vëmë re ndërtime pa plane ndertimet e pakontrolluara, pasi shteti e monitoron urbanistike. Këto ndërtime e kanë kaluar vijën e vazhdimsht këtë bregdet. verdhë, duke u afruar fare pranë detit. Ketu dora e shtetit ndjehet shumë pak. d) Mjedisi natyror përrreth zonës së plazhit është d) Mjedisi natyror lë shumë për të dëshiruar, më i ruajtur. Problem këtu paraqet vetëm Kanali i gjithkund verës mbeturina të hedhura vend e pa Port Milenës vend. e) Prezenca e plazheve private, por të sistemuara e) Te njejten gje mund te themi edhe per këtë plazh, por shpesh në mënyrë kaotike. f) Niveli i çmimeve është relativisht i lartë. P.sh. f) Këtu niveli i çmimeve është më i ulët dhe për të një turisti për një shasllong dhe çadër në plazhet njëjtin shërbim një turist paguan nga 2.5-3 € private i duhet te paguaj nga 5-6 €
  • 17. g) Mungesa e hoteleve të nivelit të lartë 4-5 yje që g) E njëjta gjë vlen edhe për këtë plazh preferohen nga tursitë elitë. h) Ky plazh është dhe do të jetë destinacion i h) Të njëjtën gjë mund të themi edhe për këtë turizmit masiv, por i organizuar plazh, por vështirë të jetë i organizuar. j) Amortizimi i hoteleve ekzistuese dhe probleme j) Kabinat turistike qe u ndertuan para viteve '90 me privatizimin e tyre ( hoteli Otrant, Lido etj). janë jashtë funksionit dhe pa interes rindërtimi. k) Dominojnë ndërtimet private (shtëpi, vila etj), k) Të njëjtin fenomen vërejme edhe këtu, por në me destinacion turizmin familjar. dallim nga plazhi i Madh, këtu kemi më tepër ndërtime të larta 5-6 kate (tipe hotelesh privat dhe në formë kompleksesh).
  • 18. Nga krahasimi i mësipërm duket qartë dallimi në nivelin e zhvillimit të turizmit midis këtyre dy plazheve,ndonëse ndodhen fare pranë njëri-tjetrit. Megjithatë e përbashkëta e këtyre dy plazheve është turizmi masiv. Plazhi i Vogël. Gjendet afër qytetit të vjetër të Ulqinit dhe ka formën e një gjysëmrrethi siç mund të vërehet edhe në foto. Hapësira e këtij plazhi ka një gjatësi rreth 600 m dhe gjërësi mesatare prej 25 m45. Plazhi i Vogël veçohet për rërë shumë te imët dhe me veti kurative. Ndryshe nga Plazhi i Madh, ky gji është i mbrojtur nga erërat e forta, por i hapur ndaj erës jugore dhe shërben si liman për anije (barka) peshkimi, jahte etj. Prandaj në vendin e quajtur Kacema është ndërtuar një port i vogel për ankorimin e tyre. Për vetitë e mira të rërës që ka ky plazh, nga fundi i shek. XIX filluan ta frekuentojnë edhe turistët e parë, duke ndikuar në zhvillimin e metejshëm të turizmit në qytetin e Ulqinit46. Në afërsi të këtij plazhi janë ndërtuar mjaft shtëpi private dhe pensione, të cilat i ofrojnë akomodim turistëve që kalojnë pushimet në këtë plazh. Në pjesën lindore të plazhit të Vogël shtrihet pylli i pishave, në të cilin gjenden disa plazhe ku më i rëndesishmi është "Plazhi i Grave", në të cilin buron edhe uji sulfurik me veti shëruese, sidomos në shërimin e sterilitetit të grave etj47. Në vazhdimësi të këtij bregdeti ndodhen edhe plazhe shkëmbore dhe të betonuara, si: Plazhi i ish-hotelit Jadran, Plazhi i hotelit Albatros etj. Plazhet zallishtore. Këto plazhe, si në bregdetin e Malit të Zi, ashtu edhe në bregdetin e Shqipërisë, janë krijuar si rezultat i depozitimit të materialeve të ngurta të sjella nga përrenjt që rrjedhin drejt detit nga malet dhe kodrinat e ulta që shtrihen në prapavijën e 45 Hadzibrahimovic M. – Osnove za razvoj boravisno, rekretaivnog, kupalisnog, nautickog turizma u Ulcinj 46 – Titograd u Crnoj Razvoj turizma 1992 Gori u XIX i prvoj polovini XX vijeka – Zbornik radova sa naucnog skupa, Cetinje 1997 47 Turisti ki vodić – Crnogorsko primorje – Novi Sad 2006 , fq. 117
  • 19. bregdetit. Gjithashtu në formimin e ketyre plazheve rol ka luajtur edhe veprimtaria abrazive e detit. Ndër plazhet zallishtore te bregdetit të Malit te Zi veçojmë: Plazhin e Valdanosit, që shtrihet në veriperëndim të qytetit të Ulqinit në një largësi prej 4 km nga qendra e qytetit. Plazhi ka formën e patkoit dhe është krijuar kryesisht nga veprimtaria abrazive e valëve të detit dhe rrymave detare. Hapësira e plazhit është e mbuluar me zhavor të madhësive të ndryshme. Gjatësia e plazhit është rreth 700 m, kurse gjërësia mesatare është 20 m48. Pingul me detin lëshohen rrëpirat rrëzë Malit të Mavrianit e Mendrës, duke krijuar një peisazh tepër interesant dhe piktoresk. Hapësira e gjirit të Valdanosit është e mbuluar me gjelbërim, ku spikasin plantacinonet e ullinjve disaavjeçarë, pastaj brezi i makjeve, i pishave etj. Për vlerat e veçanta që ka ky plazh dhe për ambientin dhe hapësirën e ruajtur, intersi për të vitete e fundit po rritet shumë, ku qeveria malazeze planifikon ta japë me konçesion hapsirën e këtij plazhi për ndërtimin e komplekseve turistike, duke ruajtur ambientin e dominaur nga ullinjtë. Shndërrimi i kësaj hapësire në një destinacion të turizmit elitar po ngre një pikpyetje të madhe dhe sfidë për aktoret e politikës dhe të sektorit privat, ku problemet mbi pronësinë në këtë zonë akoma nuk janë zgjidhur. A do të bëhet vërtet Valdanosi destinacion i turizmit të kualitetit të lartë? Kjo mbetet për t’u parë në vitet në vazhdim. Plazhi i Krruçit, shtrihet në mes Kepit te Bishtit dhe Kepit Ulqini i Vjetër në lokalitetin e quajtur Krruç. Madhësia e plazhit është rreth 600 m ndërsa gjerësia varion nga 10-20 m49. Hapësira e plazhit është e mbuluar me zhavor me diametër të ndryshëm. Prapavija e këtij plazhi është e mbuluar me ullinj qindravjeçarë dhe bimësi mesdhetare. Nga 48 Hadzibrahimovic M. – Sljunkovite plaze na ulcinjskom primorje – Kërkime Gjeografike, Prishtinë 1990 49 Hadzibrahimovic M. – Plazhet në bregdetin e Ulqinit, Revista koha nr.1- Titograd 1988
  • 20. pikpamja ekologjike hapësira e këtij plazhi është e ruajtur mirë dhe për këtë ajo përbën një potencial natyror mjaft të rëndesishëm në bregdetin e Malit të Zi. Mungesa e planeve urbanistike, si dhe infrastruktura e dobët turistike, përbëjnë problemet kryesore në këtë plazh. Bregdeti i Tivarit, përbën një nga potencialet e rëndësishme në zhvillimin e turizmit në Mal të Zi. Si rezultat i ndërtimit të portit detar të Tivarit, një pjesë e mirë e plazhit është zënë nga porti, në të cilin ankorohen anije të tonazheve të rënda, jahte etj. Në këtë mënyrë bregdeti i Tivarit nuk dallohet për plazhe ranore si ato të Ulqinit apo të bregdetit shqiptar. Porti i Tivarit është njëkohësisht edhe porti më i madh dhe më i rëndësishmi në Malin e Zi. Bregdeti i Tivarit është mjaft i përthyer, me gjire të shumtë. Në këtë rivierë numërohen rreth 20 plazhe, shumica e tyre janë plazhe zallishtore. Ajo çka është e veçantë të thuhet për bregdetin e Malit të Zi, është se duke filluar nga Tivari e duke vazhduar për në pjesën veriore të kësaj riviere, nuk kemi më rërë të imët si në bregdetin e Ulqinit, por vetëm zhavor me diametër të ndryshëm, tipik për plazhet shkëmbore. Gjatësia e plazheve në rivierën e Tivarit, e cila mund të përdoret për larje dhe banjo diellore është rreth 4.964 m50. Në pjesën qëndrore të bregdetit të Tivarit shtrihet plazhi Topolica. Hapësira e këtij plazhi vazhdimisht është zvogëluar si rezultat i ndërtimit të portit dhe marinës së jahteve. Në afërsi të këtij plazhi ndodhet edhe hoteli Princez, një nga komplekset hoteliere më të bukura në rivieren e Tivarit. Plazhe të tjerë në rivieren e Tivarit janë edhe Utjeha dhe Çanj, që dallohen për bukurinë dhe vegjetacionin tipik mesdhetar. Gjatë viteve '70 – '80 në hapësirën e lokaliteti turistik Çanj janë ndërtuar disa hotele, ku si rezultat i mungesës së investimeve pjesa më e madhe e tyre janë amortizuar, duke mos plotësuar kërkesat që kërkon turizmi i një niveli të lartë. Një nga plazhet më të njohura në rivierën e Tivarit dhe Malit të Zi është edhe plazhi i Sutomores. Ky plazh shtrihet në pjesën veriore të rivierës së
  • 21. Tivarit dhe ka formën e një gjysmëharku me një gjatësi rreth 1.070 m51. Sipërfaqa e këtij plazhi është e mbuluar me zhavor me ngjyrë të kuqerremt si rezultat i formacioneve gjeologjike që ndërtojnë relievin e këtij bregdeti. Në afërsi të këtij plazhi janë ndërtuar disa hotele, shtëpi private, restorante, lokale etj, në funksion të turizmit. Ajo çka vërehet si problematike edhe në këtë plazh është amortizimi i infrastrukturës turistike, sidomos hoteleve të cilët janë ndërtuar para 25-30 vitesh. Edhe plazhi i quajtur "Zlatna Obala" ( Bregu i Artë ) përbën një nga potencialet e rëndësishme në rivierën e Tivarit dhe gjithë Malit të Zi. Riviera e Budvas, që ndryshe njihet si "metropol i turizmit malazez" zë pjesën qëndrore të bregdetit të Malit të Zi. Budva në Mal të Zi dhe Durrësi në Shqipëri përbëjnë qëndrat kryesore të zhvillimit të turizmit në gjithë hapësirën e studimit. Por në ndryshim nga Durrësi, vija bregdetare e Budvës është majft e përthyer, ku veçohen gjiret e vegjël, kepet, plazhet me zhavor, ishujt etj. Në prapavijën e Rivierës së Budvës shtrihen masivet e Llovqenit, që e mbrojnë këtë bregdet nga erërat e fuqishme52. Plazhi Bularica dhe Petrovaci, si pjesë përbërëse të rivierës së Budvës, përbëjnë një potencial natyror të rëndesishëm në zhvillimin e turizmit bregdetar. Plazhi Bularica ka një gjatësi prej 2000m dhe ka formën e një gjysmëharku të butë53. Hapësira dhe prapavija e këtij plazhi është e mirëruajtur, sidomos nga ndërtimet e pakontrolluara dhe për këtë ky plazh ka vlera të veçanta mjedisore, turistike, ekologjike etj. Duhet theksuar që mjaft zona bregdetare në të dy vendet sot gjenden në formën e tyre natyrore, dukuri e cila vështire të haset në rajone te tjera. Një dukuri të tillë mund ta vërejmë edhe në hapësirën e Durrësit, pikërisht të Gjiri i Lalzit, por që në dimensione dhe kushte të tjera 51 Turisti ki Vodič – Čudesna Crna Gora, Podgorica 2004, fq. 15 52 53 Radoicic B. – Geografija Crne Gore – Prirodno osnovo, Unireks – Niksic 1996 Turisticki vodic Crne Gore
  • 22. zhvillimi, ashtu sic i analizuam më lart. Petrovaci është një tjetër plazh në rivierën e Budvës me gjatësi prej 600 m. Ky plazh ndodhet rreth 18 km nga qytetit i Budvës. Rëra e këtij plazhi ka ngjyrë të kuqerremtë. Petrovaci është njëri nga plazhet më të vizituara në Rivierën e Budvës. Plazhi Slloven shtrihet nga limani (marina e qytetit të Budvës) deri tek hoteli Park, me një gjatësi prej 1.600 m54. Emërtimi plazhi Slloven është dhënë nga turistët çekosllovak, të cilët nga viti 1935 nisën ti kalojnë pushimet e tyre në këtë plazh55. Në afersi të këtij plazhi ndodhet Zavalla, një lokalitet i cili vitet e fundit përjetoi një transformim të hapësirës, duke u shndërruar nga një zonë me pisha të mrekullueshme në një zonë te betonizuar. Raste të ngjajshme vërehen edhe te zona turistike e Golemit por me permasa më të mëdha. Dukuri të tilla ndikojnë negativisht në zhvillimin e turizmit, pasi degradimi i mjedisit dhe natyrës janë të parikuperueshëm. Ato ndikojnë negativisht edhe në syrin e turistit "kritik". Plazhi Beçiq në Budva, konsiderohet si njëri nga plazhet më të bukura të Adriatikut jugor. Plazhi ka një gjatësi prej 1950 m dhe ndodhet vetëm 2 km nga qendra e Budvës56. Në vitin 1985 në Paris mori Çmimin e Madh "Palma e Artë" si plazhi më i bukur në Europë 57. Në afërsi të këtij plazhi janë ndërtuar disa hotele me 4 dhe 5 yje, si: Splendid i vetmi hotel me 5 yje ne Mal të Zi, Mediteran, Maestral, Iberostar etj. Nëse bëjmë një krahasim në mes dy qendrave turistike Budvës dhe Durrësit do vërejmë ndryshime të dukshme të cilat bazohen në: infrastrukturën turistike, rrugët, rrjeti i kanalizimeve dhe ujësjellsit, energjia elektrike, ekzistenca e hoteleve luksoze me 4 dhe 5 yje etj. Përsa i përket Bar-Restoranteve, mund të themi që në plazhin e Durrësit përgjithsisht janë ndërtime të viteve të fundit sipas standarteve europiane me një arkitekturë moderne. Ndërkohë që në plazhin e Budvës janë ruajtur ndërtimet e vjetra me karakter të përkohshëm, ku vërehen mangësi në aredimin e brendshëm të restoranteve dhe tualetet të një niveli të ulët në krahasim me ato të restoranteve në plazhin e Durresit dhe kjo është një nga mangësitë e shumta që vërehet me sy kritik nga turistët. 54 Duletic V.- Budva od mita do stvarnosti (Punim doktorature) Budva 2010, fq. 34 Po aty 57 Po aty Montenegro tourist – Podgorica 2005 fq.35 55 56
  • 23. Për sa i përket ruajtjes se ambientit dhe mjedisit të plazheve, në këtë drejtim Budva qëndron më mirë se Durrësi. Gjithashtu në organizimin dhe promovimin e turizmit mund të themi se Budva është më e organizuar, ndërsa përsa u përket çmimeve si të hoteleve, restoranteve, shtëpive private etj, në Budva ato janë më të larta se në Durrës. Në Durrës vazhdon të dominojë turizmi masiv me tregun kryesor turistik Kosoven, Maqedoninë etj, që ndikohet edhe nga çmimet, ndërsa në Budva ai ka një karakter tjetër pasi edhe vet struktura e turistëve është e ndryshme, ku më tepër kemi turistë të huaj, si nga Rusia, Ukrahina, Serbia, Franca, Vendet Nordike etj. - Ishulli turistik i Shën Stefanit përbën një perlë dhe margaritar të turizmit, jo vetëm në Mal të Zi, por edhe në rajon. plazhet Të e dy Shën Stefanit janë plazhe me zhavor me ngjyrë të kuqërremtë, ku gjatësia e tyre arrin në 700 m. Brenda këtij ishulli mesjetar ndodhen hotele, lokale, vila me pishinë etj, të cilët ndikojnë në zhvillimin e turizmit të kulaitetit të lartë. Për vlerat e veçanta dhe për bukurinë që ka, ishulli tashmë është privatizuar dhe i është nënshtruar rikonstruksionit të plotë për tu paraqitur në tregun turistik si qendër e turizmit elit në bregdetin malazez.
  • 24. Në tërë bregdetin e Shqipërisë, në bazë të analizës së potencialeve natyrore turistike, nuk takohen lokalitete turistike si Shëm Stefani, edhe pse ekzistenca e ishujve të Ksamilit në Sarandë krijon bukuri për këtë bregdet, megjithate këto nuk e kompletojnë ofertën natyrore turistike si Shën Stefani në Mal të Zi. Plazhi Jaz që ndodhet rreth 2.5 km larg Budvës në drejtim të Tivatit dhe siç vërehet në këtë foto përbën një potencial të rëndesishëm turistik në bregdetin e Malit të Zi. Këtu veçohën dy plazhe me gjatësi 500 dhe 300 m58. Ajo çka i bie në sy çdo turisti është ruajtja e mjedisit dhe hapësirës, si dhe vegjetacioni tipik mesdhetar, të cilët ia rrisin vlerën këtij plazhi. Hapsira e këtij plazhi mund të krahasohet më atë të Rivierës shqiptare, por në përmasa më të vogla . Plazhi Milloçer, si pjesë përbërëse e rivierës së Budvës, ka një gjatësi prej 280 m. Plazhi ndodhet nën pallatin e dikurshëm veror të familjes Karagjorgjeviq të ndërtuar në vitin 193459. Vegjetacioni ekzotik i këtij plazhi të përfaqësuara nga mimozat tropikale, kaktusat, agavat etj, ndikojnë dukshëm në shijen turistike. Gjithashtu në rivierën e Budvës përfshihen edhe këto plazhe të tjerë, si: Kamenovo, Përzhno, Lluçice etj. Bregdeti i Tivatit, shtrihet në pjesën qendrore të Gjirit të Bokës së Kotorit. Gjatë këtij bregdeti shtrihen gjire të vegjël mjaft atraktivë, plazhe, kepe etj. Si lokalitete dhe potenciale turistike të njohura në rivieren e Tivatit veçohen: Plazhi "Përzhno", ose siç njihet ndryshe plazhi i hotelit "Horizonti i kaltër". Ky plazh ka një pozitë të mirë gjeografike dhe kushte të mira natyrore, duke qenë gjithashtu edhe plazhi më i rëndësishëm në rivierën e Tivatit. Rëra e këtij plazhi ka veti të mira kurative, ndërsa prapavija është e mbuluar me ullinj, halor dhe 58 59 Duletic V.- Budva od mita do stvarnosti (Punim doktorature) -Budva 2010, fq. 36 Po aty
  • 25. vegjetacion mesdhetar etj. Në afërsi të plazhit është ndërtuar shetitorja me gjatësi prej 4 km. Në këtë mënyrë ky plazh cilësohet nga më të bukurit në Adriatik. - Ishulli Prevllaka, ose siç njihet ndryshe Ishulli i luleve – është një ishull në formë ovale rreth 300 m i gjatë dhe ndodhet në kufi me Kroacin. Ky ishull përbën një potencial të rëndësishëm turistik pasi ai veçohet me një vegjetacion të shumëllojshëm, ku te bien në sy llojet e ndryshme te luleve. Ishulli Prevllaka akoma nuk është shfrytëzuar sa duhet në aspektin turistik. Si lokalitete të njohura turistike në këtë rivierë janë edhe Ujdhesa e Shën Markut, Llastva e Epërme dhe Solila, që gjithashtu është lokalitet i njohur turistik për vrojtimin e zogjve të veçantë, si p.sh. flamingos etj. Riviera e Kotorit, si pjesë përbërëse e Gjirit të Bokës së Kotorit paraqet një nga rivierat më të bukura në pellgun turistik të Mesdheut. Kjo për Malin e Zi krijon një avantazh të madh në fushën e turizmit, sidomos atij kulturor. Gjiri i Kotorit ka tiparet e një fjordi të ngjashem me vendet nordike dhe me liqenet akullnajore zvicerane60. Për vlera të veçanta natyrore dhe kulturohistorike ky gji është mbrojtur nga UNESCO61. Kjo rivierë nuk dallohet për plazhe të gjata dhe me rërë si në Ulqin, Budvë etj. Plazhet këtu janë kryesisht me zhavor dhe plazhe shkëmbore. Si lokalitete të njohura turistike në Gjirin e Kotorit veçojmë: Perastin, Risanin, Lipcin etj. Gjiri i Kotorit shërben edhe si marinë për ankorimin e anijeve (Kroçereve ) dhe jahteve turistike, duke ndikuar në zhvillimin e turizmit nautik. 60 Tržište kružnih putovanja i turistička ponuda Crne Gore, Zbornik radova sa okruglog stola, Kotor 2004. 61 Turisticki vodic – Cudesna Crna Gora
  • 26. Riviera e Herceg Novit, shtrihet në pjesën veriore të bregdetit të Malit të Zi. Kjo rivierë ka një gjatësi prej 15 km. Plazhet e saj janë shkëmbore dhe zallishtorë. Si lokalitete të njohura turistike në këtë bregdet veçojmë: Meline, Zelenika, Kumbori, Igallo, kjo e fundit është e njohur si qendër e turizmit shëndetësor në Mal të Zi . Igallo është e njohur edhe për baltën minerale dhe për ujin sulfurik të quajtur "Igalka"62. Edhe plazhet shkëmbore që shtrihen nga Herceg Novi në veri e deri te grykëderdhja e Bunës në jug përbëjnë potencial të rëndësishme natyror dhe ndikojnë në ofertën turistike të Malit të Zi. Përveç bregdetit, edhe zonat malore të Malit të Zi dhe Shqipërisë, ofrojnë potenciale natyrore shumë të rëndësishme në fushën e turizmit. Siç verëhet edhe nga vetë emri, Mali i Zi është një vend malor, ku zonat e larta përbëjnë destinacione tashmë të njohura të turizmit dimëror. Po kështu, në disa zona malore të Shqipërisë dhe Malit të Zi, ku majat e tyre i kalojnë mbi 2500 m lartësi mbi detare dhe janë të mbuluara nga dëbora pothuaj gjatë gjithë vitit, krijohen kushte më se të përshtatëshme për zhvillimin e turizmit të bardhë. Shqipëria dallohet për male të larta me bukuri të rrallë. Hapësirat malore të Shqipërisë, sidomos Alpet, karakterizohen nga kontraste të mëdha me maja të thepisura të përshkuara nga lugina të ngushta e të thella, duke krijuar peisazhe natyrore shumë tërheqëse63. Si qendra të njohura të turizmit dimëror në Shqipëri veçojmë: Voskopojën, Dajtin (ku ndërtimi i teleferikut i ka krijuar një imazh të ri zonës), zona e Korabit, Thethi, Razma, Llogaraja, Kelmendi etj., që janë disa nga destinacionet turistike të njohura në Shqipëri.
  • 27. Një bukuri të veçantë zonave malore të Shqipërisë i japin edhe luginat e bukura më lumenjt që rrjedhin në to si: Valbona, Drini, Kiri, Shala etj. Gjithashtu edhe liqenet me origjinë akullnajore, si ato të Lurës, Shebenikut,Valmarës etj, si dhe burimet e ndryshme karstike, si Syri i Kaltër etj, përbëjnë qendra tërheqëse për turistë. Një bukuri natyrore të veçantë për zonat malore të Shqipërisë përbëjnë edhe liqenet artificialë të krijuara nga digat e tre hidrocentraleve, ku udhëtimi me anije në këto liqene në mes maleve krijon një kënaqësi dhe ndjesi të veçantë për turistët. Por në anën tjetër si rezultat i infrastrukturës se dobët rrugore mjaft zona malore të Shqipërisë po njohin një zhvillim spontan të turizmit. Mal i i Zi, si shtet i njohur ekologjik, ka krijuar imazhin e vet edhe në drejtim të turizmit dimëror. Potencialet e tilla, si: Bjellasica, Durmitori , Bjeshkët e Namuna, Komovi, Llovqeni etj, në të cilët ndërthuren bukuri të tilla, si: Parqet kombëtare, majat e larta malore, liqenet akullnajore, ku më i njohuri është Liqeni i Zi në Durmitor, kanionet e Tarës dhe Moraçës, grykat e lumenjve, pyjet e dendura etj, padyshim që e kompletojnë ofertën natyrore turistike të Malit të Zi. Qendrat më të njohura të turizmit dimëror në Mal të Zi janë: Zhabljaku, Kollashini etj. Në këto qëndra ekziston një infrastrukturë turistike më e mirë se në zonat e turizmit malor në Shqipëri. Turizmi malor në Malin e Zi paraqet shumë përparësi konkurruese, pasi ai ndodhet në një fazë më të zhvilluar se turizmi malor në Shqipёri. Mali i Zi ka një turizëm malor më të organizuar, duke u nisur nga infrastruktura, ku pothuajse çdo rrugë që të çon në zonat e larta malore, edhe pse të ngushta, janë të asfaltuara64. Ndërsa në Shqipëri në zonat malore në përgjithësi mungon infrastruktura, gjë që po pengon zhvillimin e turizmit malor dhe për këtë potencialet turistike po mbesin të pashfrytezuara. Akomodimi, dhe mënyra se si promovohet ky lloj turizmi ne Mal te Zi tregon se ështe në nivel të kënaqshëm. Në strategjinë e tij për turizmin Mali i Zi ka planifikim të qartë se si do të jetë turizmi malor deri në vitin 202065. Në këtë strategji nuk flitet vetëm për turizmin në përgjithësi, por flitet për zona konkretë. Çdo tip turizmi ka të hartuar objektiva dhe plane konkrete pët t’u zhvilluar më tej. Ndryshe nga strategjia për turizmin Shqiptar, e cila nuk specifikon konkretisht objektiva e synime se çfarë do të bëhet me turizmin 64 Mr Bulatovic D. – Ekoturizam u zasticenim podrucjima Republike Crne Gore (Punim doktorature) – Subotica 65 2011, fq. Marketingu i Destinacionit Turistik Rasti Kelmendi (Punim mikroteze) – Tiranë 2009 Grup autorësh – 67
  • 28. malor në të ardhmen, strategjia e Malit të Zi ka objektiva dhe synime të specifikuara qartë. 2.2.2. Klima si element natyror në funksion të turizmit Klima me të gjithë elementët e saj përbën një faktor shumë të rëndësishëm natyror për zhvillimin turistik të një vendi apo rajoni. Klima, si gjendje mesatare e dukurive meteorologjike, për kohë më të gjatë paraqet një element me rëndësi të veçantë në vlerësimin turistik . Elementet klimatike duhen shikuar në kompleksitetin e mjedisit gjeografik, shkallën e kontinentalitetit të një mjedisi dhe lartësitë mbidetare të tyre 66. Dalja e gjerë në detet Adriatik dhe Jon, prania e njësive të larta orografike, rrjeti i dendur hidrografik (lumenjte, liqenet natyror dhe artificial), ndikojnë në formimin e klimës, si në Shqipëri, ashtu edhe në Mal të Zi. Dominimi i klimës tipike mesdhetare në rajonet bregdetare të Shqipërisë dhe Malit të Zi mundëson zhvillimin e llojeve të ndryshme të turizmit sidomos atij për banjo diellore por edhe të sportit ujor, peshkimit etj. Të gjitha parametrat që plotëson klima mesdhetare lidhur me temperaturat e larta, ditët e zgjatura me diell etj, janë kushte shumë të përshtatshme për aktivitetin dhe produktin turistik të të dy vendeve. Shqipëria dhe Mali i Zi si vende ballkanike bëjnë pjesë në brezin subtropikal dhe përfshihen në zonën klimatike mesdhetare, me dimër relativisht të shkurtër e të butë dhe me verë të nxehtë e të thatë. Këto veçori të klimës mesdhetare janë më të theksuara në pjesën bregdetare të të dy vendeve, gjë që ndikon dukshëm edhe në kohëzgjatjen e sezonit turistik. Po të bëjmë një krahasim në mes Shkodrës dhe Ulqinit, si dy qytete më të afërta midis dy vendeve, do vërejmë se temperatura mesatare e janarit, si muaji më i ftohtë i vitit, 67 luhatet nga 5.0ºC në Shkodër dhe 6.6ºC në Velipojë . Ndërsa në zonën e Ulqinit kjo 66 Dr.Gashi M. – Bazat e Turizmit – Prishtinë 1986, fq. 108 Ajazi O. – Zhvillimi i Turizmit në Zonën Kufitare Ulqin – Shkodër – Velipojë (Punim Mikrotezë), Tiranë 2011 67
  • 29. mesatare sillet rreth 7ºC68. Kurse gjatë verës, si stina më e nxehtë e vitit, temperaturat mesatare lëvizin nga 24.7ºC në Shkodër në 24ºC në Velipojë dhe 23.5ºC në Ulqin. Duke analizuar më në hollësi, vërejmë se: Ulqini karakterizohet nga këto të dhëna meteorologjike: Temperaturat rrallë i kalojnë 35°C dhe shumë rrallë bien nën 0°C. Ai konsiderohet si një nga vendet më të ngrohta, krahasuar me qytetet e tjera bregdetare të Malit të Zi. Me 270 ditë me diell në vit, Ulqini është një nga “pikat më të nxehta” verore, gjithashtu edhe në pranverë e vjeshtë. Në Ulqin sasia e rreshjeve llogaritet në rreth 1383 mm69. Për t’i bërë më konkrete këto të dhëna kemi paraqitur dhe një tabelë, e cila tregon temperaturat mesatare të çdo muaji në Ulqin dhe rreshjet mesatare sipas muajve. Tab. 4. Treguesit e temperaturës dhe reshjeve për qytetin e Ulqinit Të dhëna klimat Muajt Jan Shku Mar Pri Maj Qer Korr Gush Shta Tet Nën Dhje Vjetore Mesatarja më e lartë 10 11 14 18 23 27 31 30 27 21 16 11 20 2 3 5 9 13 16 19 19 15 11 7 4 10 Reshjet mm 179 152 130 119 82 58 33 51 105 146 197 181 1,433 Orët me diell 120 120 150 180 240 270 330 300 240 180 120 120 2,370 (°C) Mesatarja më e ulët (°C) Mesatarja reshjeve ditore e 12 11 12 12 10 9 6 6 8 9 12 13 120 Burimi:www.weather.com 2009 Kjo zonë shquhet për pasurinë e dritës e të nxehtësisë me 2700 orë me diell në vit, për dimër të butë, ku temperatura mesatare e ajrit në muajin më të ftohtë (muaji shkurt) është 7,1°C70, kurse dëbora është fenomen shumë i rrallë dhe paraqet ngjarje për vendasit nëse ndodh me pranverë të hershme, të ngrohtë, me vjeshtë të gjatë të ngrohtë
  • 30. e të pasur dhe me verë të nxehtë e të thatë, kur termometri arrin edhe deri në 38°C në 68 69 70 Plani hapsinor i Ulqinit – Podgorica 2011 Po aty Plani hapsinor i Ulqinit – Podgorica 2011
  • 31. muajin më të nxehtë (muaji korrik me temperaturë mesatare 25,2°C), ndërsa dielli nxeh pa pushim edhe deri 11,5 orë në ditë, e bëjnë Ulqinin një nga zonat më të ngrohta në Mal të Zi duke ndikuar edhe në zgjatjen e sezonit turistik. Nga ana tjetër, për Shkodrën kemi kushtet e një klime tipike mesdhetare, temperatura mesatare vjetore varion nga 14.5ºC në 16.8ºC në qytetin e Shkodrës71. Temperatura e Janarit varion nga 1.7ºC në 9ºC (temperatura mesatare e Janarit është 5°C), në Qershor 72 17-18ºC në 26.6ºC (temperature mesatare e muajit më të nxehtë është 26°C) . Sasia e reshjeve që bie në Shkodër arrin nga 1500-2000 mm reshje mesatarisht në vit (mesatarja vjetore e reshjeve është rreth 1800 mm, më e larta në Shqipëri)73. Shkodra mban rekord në Shqipëri për sasinë e reshjeve që bien. Kështu që, në çdo stinë që mund të shkojmë në Shkodër, duhet mbajtur ndërmend shiu. Në këto kushte në Shkodër rregjistrohet numri më i madh i ditëve me rreshje, që arrijnë mesatrisht në 133 ditë në vit. Tab. 5. Treguesit e temperaturës dhe reshjeve për qytetin e Shkodrës Të dhën Muaji Jan Shku Mar Pri Maj Qer Korr Gush Shta Tet Nën Dhje Vjetor Temp. Max. °C 20 21 24 27 34 39 45 44 36 31 26 22 45 Mesatarja Max. °C 9 11 15 19 24 28 32 32 27 21 15 11 20.3 Mesatarja Min. °C 1 3 6 9 13 17 20 20 16 11 7 3 10.5 Temp.Min. °C -14 -12 -7 -4 -1 7 9 1 -1 -6 -10 -14 Rreshjet mm 191 168 160 144 90 66 122 166 240 213 1,662 10 64 38 Burimi: www.weather.com 2010-03-13 Për sa i përket Velipojës, si qendra më e rëndësishme turistike në rajonin e Shkodrës, klima këtu është mesdhetare, me dimër të butë dhe të lagësht, ndërsa vera është e nxehtë 71 Ajazi O. – Zhvillimi i Turizmit në Zonën Kufitare Ulqin – Shkodër – Velipojë (Punim Mikrotezë), Tiranë 2011 72 73 Po aty Grup autorësh – Gjeografia fizike e Shqipërisë , Tiranë 1990
  • 32. dhe e thatë. Temperaturat mesatare në dimër arrijnë deri në 6-7ºC, ndërsa në verë rreth 38-40 ºC. Ndërsa sasia mesatare e reshjeve arrin në 1498 mm. Reshjet më së shumti bien në stinën e vjeshtës dhe të pranverës, gjë që ndikon pozitivisht në sezonin turistik. Kjo lloj klime është e favorshme për zhvillimin e natyrës dhe bimëve subtropikale, tipike kjo per vendet e Mesdheut. Zona në përgjithësi ka një rrezatim diellor përafërsisht sa Ulqini, me rreth 250 ditë në vit dhe temperatura mbi 20ºC fillon nga mesi i muajit maj dhe zgjat deri nga fundi i shtatorit. Në këto kushte zona ofron pushime verore ideale. Në të gjithë zonën bregdetare të të dy vendeve dëbora është një fenomen i rrallë. Për sa i përket rrezatimit diellor zona regjistron numër të madh të orëve me diell që arrin deri në 2600 orë me diell në vit. Si rezultat i kushteve topografike në këtë zonë dominojnë kryesisht erërat verilindore, lindore e perëndimore, si edhe erërat juglindore. Klima dhe elementet e saj përbëjnë një potencial dhe faktor të rëndësishëm natyror në zhvillimin e socio-ekonomik në përgjithësi dhe të turizmit në veçanti në tërë hapsirën bregdetar. Në këtë mënyrë klima së bashku me elementetet e saj paraqet potencial të rëndësishëm për zhvillimin e turizmit, duke ndikuar dukshëm në rritjen e kohëzgjatjes së sezonit turistik. Nga anliza e kushteve klimatike për të dy vendet e marra në studim mund të themi se klima me të gjithë elementët e saj përbën një faktor përcaktues për zhvillimin e turizmit, parasëgjithash në zonat bregdetare të të dy vendeve. Tiparet përcaktuese të kësaj klime në shërbim të zhvillimit të turizmit, mund ti rendisim si më poshtë:  Temperaturat e përshtatshme mesatare të ajrit, që sillen mesatarisht prej 8,5° në janar deri në maksimum rreth 30° në korrik.  Temperaturat mesatare të ujit të detit sillen prej 11,6° në janar deri rreth 24° në gusht, çka do të thotë se mundësitë optimale për larje në ujë të detit janë rreth 6 muaj (prej majit deri në tetor).  Kripësia (saliniteti) i ujit është më e madhe në siperfaqen e detit, kurse më e vogël buzë bregdetit, sidomis në afërsi të grykës së Bunës dhe të gjirit të Porto-Milenës.  Uji ka ngjyrën e kaltër të mbyllur, me tejdukshmërinë më të madhe gjatë verës, deri në 38 m, e ku mesatarjetore vjetore lëkundet në rreth 30 m.
  • 33.  Valët më të shpeshta janë të larta vetëm 0,5 m, e më të mëdha deri në 5 m. Valët e larta mbi 2 m janë shumë të rrallë;  Lartësia mesatare e baticës, përkatësisht e zbaticës, është 31 cm.  Numri i ditëve me temperaturën e ajrit mbi 18° është 194 ditë, ose 54% në vit, karakteristikë këto të klimës së butë dhe shumë të përshtatshme mesdhetare.  Koha me diell cilësohet si ndër me të gjatat në Mesdhe, me afërsi 2700 orë në vit, ose mesatarisht 7 orë në ditë, çka do të thotë se insolimi me efektin e vet pozitiv mund të shfrytëzohet për qëllime shëndetësore e rekeative gjatë tërë vitit. Shqipëria zë vendin e dytë në Evropë pas Spanjës, për ditët me diell, me plot 200 ditë të tilla në vit74. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për Malin e Zi. Në brendësi të këtyre vendeve, si dhe në pjesët lindore të tyre, shfaqen tiparet e klimës kontinentale, me dimër të ftohtë e me reshje të dëborës dhe verë të freskët.Të gjitha këto ndikojnë në ecurinë e sezonit turistik dimëror, ose si njihet ndryshe të turizmit të bardhë, i cili mbështetet kryesisht në zhvillimin e sportit të skive . Bazuar në këto kushte ekzistojnë tashmë në Mal të Zi disa qendra të turizmit dimëror, si: Kollashini, Zhablaku, Bjellasica etj. Ndërsa në Shqipëri si qendra të tilla veçojmë: Dardha dhe Voskopoja në Korçë, Shishtaveci në Vargun e Korabit75 etj. Përmirësimi i mëtejshëm i infrastrukturës rrugore dhe turistike do të ndikonte shumë më tepër në rëndësinë e tyre turistike. Përveç klimës mesdhetare dhe pjesërisht me ndikim kontinental, karakteristikë për Shqipërinë dhe Malin e Zi është edhe ekzistenca e mikroklimave të ndikuara si rezultat i formave të larmishme të relievit dhe pranisë së sipërfaqeve ujore (liqeneve të tillë si ai i Shkodrës, Ohrit, Prespës, Shasit etj, apo liqeneve të shumtë artificiale). Prania e mikroklimave shton edhe mundësitë e lëvizjeve të shumta turistike, si dhe mundësinë e 76 kombinimit të formave të ndryshme turistike sipas stinëve të vitit . 74 Grup autorësh – Marketingu i Destinacionit Turistik Rasti Kelmendi (Punim Mikrotezë) – Tiranë 2009 ,fq.6 75 76 Doka Dh., Draçi B. – Gjeografia e Turizmit – SHBLU Tiranë 2002 , fq.184 Po aty fq.184
  • 34. Si konkluzion mund të themi se klima e Shqipërisë dhe Malit të Zi, me të gjithë parametrat e tyre, krijon kushte të favorshme, të cilat ndikojnë në zhvillimin e turizmit në të gjithë hapësirën e të dy vendeve. 2.2.3. Pasuritë ujore dhe rëndësit turistike e tyre Pasuritë e shumta ujore të Shqipërisë dhe Malit të Zi përbëjnë një nga potencialet natyrore më të rëndësishme për zhvillimin e turizmit. Këto pasuri ujore shprehen si në egzistencën e dy deteve ku Shqipëria dhe Mali i Zi kanë dalje të gjërë, ashtu edhe nga egzistenca e shumë lumenjëve, liqeneve, burimeve dhe banjove termale etj. Të gjitha këto sëbashku kombinuar edhe me klimën tepër të favorshme si dhe bimësinë krijojnë peisazhe shumë të bukura dhe kushte të përshtatëshme për zhvillimin e llojeve të ndryshme të turizmit dhe sporteve ujore. Në këtë kuadër rëndësi të veçant paraqesin objektet ujore siperfaqesore si: Detet Adriatik dhe Jon që tashmë janë të afirumar jo vetëm në keto dy vende por edhe në rajon dhe Mesdhe si destinacione të rëndesishme të zhvillimit të turizmit bregdetar, te jahteve te ushtrimit te sporteve ujore etj. Këto destinacione turistike (deti Adriatik dhe Jon) njëkohesisht tërheqin edhe numrin më të madh të turisteve. Kështu rreth 90% e qarkullimeve turistike ne Mal te Zi drejtohen në bregdetin Adriatik77 dhe e njëjta gjë mund të thuhet edhe për Shqipërinë. Kjo si rezulatat i kushteve dhe cilësisë fizikokimike të rëres dhe ujit te deteve ku si faktor gjithmonë mbetet temperatura e ujit. Përveç deteve një rëndesi në zhvillimin e turizmit kanë edhe liqenet si: Liqeni i Shkodres që për Shqipërin dhe Malin e Zi përbën një nyje të rëndesishme të bashkëpunimit kufitarë por që duhet të shtrihet edhe në sferën e zhvillimit turistik, tregtar, mjedisor etj. Potencialet natyrore të këtij liqeni që njiherit është më i madhi në gad.Ballkanik janë të shumta por që akoma nuk po shfrytëzohen aqë sa duhen në zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm. Si liqene tjera të Shqipërisë përmendim liqenin e Ohrit, që për pjesën juglindore të vendit përbën potencialin më të rëndesishëm turistik. Shfrytëzimi turistik i këtij liqeni po përbën një sfidë për të dy vendet Shqipërinë dhe Maqedoninë. Si liqene tjera më rëndësi turistike në Mal të Zi vlen të përmendim liqenin 77 Mihailović, B., (2005), Marketing u turizmu, Fakultet za turizam i hotelijerstvo, Kotor, Cetinje, fq. 122
  • 35. e Shasit, liqenin e Plavës, liqenin i Biogradit si dhe liqenet akullnajore që për pjesën veriore dhe parqet nacionale, si Durmitor, Bjeshkët e Namuna etj, përbëjnë një pasuri dhe bukuri ntyrore tepër intersante. Në këtë prizëm edhe liqenet akullnajore të Shqipërisë, si ato të Lurës etj, përveç bukurisë natyrore, kanë edhe vlera turistike, ekologjik, shkëncore etj. Një problem që po vërehët në mosshfrytëzimi turistik të disa liqeneve është infrastruktura shumë e dobët si p.sh. ne liqenet e Lurës etj. Në këtë drejtim duhet të futen aktoret e tjerë si ato qendrore, por edhe lokale, që më ndihmen e projekteve të donacioneve të ndryshme duhet të ndikojnë në shfrytëzim turistik të këtyre bukurive të çmuara natyrore me qëllim përfitimi të ndërsjelltë . Edhe lumenjt si objekte ujore sipërfaqesore për të dy vendet janë një pasuri natyrore dhe turistike akoma e pashfyrtëzuar. Shqipëria dhe Mali i Zi bëjnë pjesë në vendet më një rrjet të dendur lumenjshë ku më kryesoret janë: Drini, Vjosa, Buna, Semani, Shkumbini, Osumi etj. Ndërsa në Mal të Zi vlen të përmendim lumenj të tillë si : lumi Tara, Moraça, Cemi, Buna, Limi, Piva etj. Të gjithë këto lumenjë përbëjnë potenciale akoma të pashfrytëzuara në ekonominë turistike si p.sh. Lumi Buna që ashtu si liqeni i Shkodrës përbën një potencial turistik akoma të pashfrytëzuar ndërkufitar. Foto.1. Lumi Buna (N.Avdiu, 2010) Mundesitë në zhvillimin e turizmit në këtë lum janë të shumta pasi është i vetmi lum i lundrueshëm për të dy vendet. Megjithatë ky lum po përbën një problem shqetësues pasi
  • 36. herë pas here lumi del nga shtrati dhe përmbyt hektarë të tëra toke dhe pasuri tjera ekonomike dhe materiale për komunitet e të dy anëve të kufirit. Prandja duhet një bashkëpunim më i mirë në hartimin e projekteve të përbashkëta më qëllim kthimin e lumit Buna në lum të lundrueshëm duke ndikuar në zhvillimin e turizmit dhe mbrojtjes së zonave për rreth tij. Disa lumenjë, si Tara në Mal të Zi dhe Osumi në Shqipëri viteve te fundit po shfrytëzohen nga turistët avanturier që preferojnë lundrimin ne kanionet dhe rrjedhat e këtyre lumenjeve malorë pasi këto lumenj ofrojnë mundësi për zhvillimin e sportit të raftingut që pëlqehet nga turistët veçanarisht ato perëndimorë. Për këtë në Mal të Zi egzistojnë klube të ndryshme raftingu në lumin Tara78 të organizuar edhe nga agjensitë turistike. Si potenciale të rëndësishme natyrore të cilat ndikojnë në zhvillimin e turizmit janë edhe burimet termale si dhe balta minerale. Në Shqipëri egzistojnë disa burime termale që ndryshe njihen si llixha ku më të rendësishmit janë : Llixhat e Peshkopisë, Llixhat e Fushë Krujes, Llixhat e Elbasanit79. Ndërsa në Mal të Zi si qendër e tillë më e njohura ndodhet në qytezën e vogël Igallo në Herceg Novi. Edhe në bregdetin e Ulqinit në afërsi të Plazhit të Vogël ndodhen burime të tilla, nga i cili buron uji squfurik dhe që shfrytëzohet nga femrat që kanë probleme me lindjet etj. Këto potenciale duhet të shfrytëzohen më mirë pasi ato krijojnë mundësi për ngritjen e qendrave kurative (disa të tilla egzistojnë) si dhe në zhvillimin e turizmit shëndetësor dhe kurativ. Kjo do te ndikonte në zgjatjen e sezonit turistik që do të sillte përfitime ekonomike. 2.2.4. Rëndësia turistike e motiveve biogjeografike dhe Parqeve Kombëtare Jeta bimore dhe shtazore me format e saj, përveç që kanë rëndësi jetike për njeriun, zënë vend të posaçëm edhe në vlerësimin e tyre turistik. Dihet se peisazhi natyror i një mjedisi gjeografik është krijuar në masë të madhe nga bashkësia e bimësisë, formave dhe formacioneve të tyre. Jeta bimore dhe ajo shtazore, në krijimin e fizionomisë natyrore të një vendi, paraqiten me forma dhe dukuri specifike, të cilat në turizëm vlerësohen si faktorë me rëndësi. Nga mjedisi natyror i një vendi varet zhvillimi i kushteve të rekreacionit, ose i zhvillimit të ekoturizmit, turizmit të gjuetisë etj. Roli i 78 79 Strategija razvoja planinskog turizma u Crnoj Gori Doka Dh., Draçi B. – Gjeografia e Turizmit – SHBLU Tiranë 2002
  • 37. jetës bimore në vlerësimin turistik përqendrohet në funksionin dekorativ, rekreativ dhe fiziologjik 80. Si rezultat i kushteve të përshtatshme të relievit, klimës dhe ujërave, bota bimore dhe shtazore e Malit të Zi dhe Shqipërisë dallohet për shumëllojshmëri të specieve. Në Shqipëri rreth 40% e sipërfaqes së vendit është e mbuluar më pyje dhe sipërfaqe të tjera të gjelbërta, ndërsa në Malt të Zi kjo sipërfaqe është rreth 42 %. Në vitin 1991 Mali i Zi është shpallur shtet ekologjik, gjë që do të thotë se ruajtja dhe kujdesi ndaj mjedisit natyror zë një vend të rëndësishëm në politikat zhvillimore. Pasuria bimore e të dy vendeve shprehet në disa kate bimore, duke filluar me atë të bimëve mesdhetare e deri tek llojet e bimëve të viseve të larta dhe kullotat alpine. E gjithë kjo pasuri bimore krijon peizazhe shumë të bukura, estetike dhe tërheqëse për pasionantët e shumtë të natyrës. Në brendësinë e botës bimore të të dy vendeve rriten lloje të ndryshme kafshësh dhe shpendësh, të cilat ndikojnë në kompletimin e ofertës natyrore turistike. Në këtë mënyrë ato i pasurojnë më tepër dhe i bëjnë më terheqëse zonat turistike si në Mal të Zi, ashtu edhe në Shqipëri, duke ndikuar në zhvillimin e turizmit natyror, ekoturizmit, turizmit alternativ. Mendojmë se në të ardhmen ekoturizmi dhe turizmi alternativ duhet të zëjë një vend të veçantë në politikat turistiket, si në Shqipëri ashtu edhe në Mal të Zi, pasi të dy vendet kanë kushte të favorshme dhe potenciale të mjaftueshme për këtë lloj turizmi. Ekzistenca e pesë Parqeve Kombëtare, në Mal të Zi dhe trembëdhjet në Shqipëri, përbëjnë potenciale mjaft të rëndësishme ekologjike që mund të shfrytëzohen mjaft mirë edhe në funksion të ekoturizmit, turizmit dimëror, shkencor, naytror etj. Në këtë drejtim Mali i Zi ka disa përparësi krahasuar me Shqipërinë, pasi duke qenë shtet ekologjik, i vetmi në botë, kujdesi ndaj Parqëve Kombëtare dhe zhvillimi i turizmit ekologjik është më i pranishëm se në Shqipëri, ku vërehet një menaxhim jo i mirë i Parqëve Kombëtare, prandaj edhe ekoturizmi nuk është shumë i zhvilluar. Raste të keqmenaxhimit të Parqeve Kombëtaremë së miri mund të verehet në "Lurë" ku një pjesë e mirë e pyllit i është nënshtruar prerjeve, djegieve etj., ku si rezultat po shfaqen mendime qe këti parku ti hiqet statusi i Park Kombëtar. 80 Dr. Gashi M. - Bazat e Turizmit – Prishtinë 1986 , fq. 120
  • 38. Për rëndësinë që kanë Parqet Kombëtare në Mal të Zi në zhvillimin e turizmit mund të vërehet edhe nga tabela e mëposhtme. Tab.6. Numri i turistëve në Parqet Kombëtare në Mal të Zi në vitet 2006-2010 Vitet Parqet i Liqeni 16.696 23.603 42.312 32.070 40.242 Shkodrës Biogr. gora 10.994 31.490 27.120 27.812 27.860 Durmitori 21.673 34.572 39.852 39.981 42.827 Llovqeni 30.000 26.502 24.166 28.028 37.500 Burimi: Mr.Bulatovic D.- Ekoturizam u zasticenim podrucijama Republike Crne Gore (Punim Doktorature) Subotica 2011 fq. 253 Në bazë të tabelës mund të vërejmë se numri i turistëve në këto parqe është i ndryshëm, me rritje përmanente, që tregon për intersin turistik që paraqesin Parqëve Kombëtare në Mal të Zi. Në Shqipëri Parku Kombëtar i Butrinit i cili që nga viti 1992 është nën mbrojtjen e UNESCO-s përbën një model se si duhet të menaxhohen këto pasuri të rralla botërore. Kjo dëshmohet edhe nga interesi dhe numri i vizitoreve që nga viti në vit po njeh rritje. Në tabelën e mëposhtme po jap disa të dhëna për numrin e vizitorëve në Parkun Kombëtar të Butrinit. Tab.7. Numri i turistëve në Parkun Kombëtar të Butrintit në vitet 2006-2011 Vitet Numri i turistëve 2006 43.357 2007 48.940 2008 52.767 2009 36.922 2010 48.707 2011 69.150 Burimi:Kola R. – Butrinit 2011, Profili 2 – Janar 2012 Rritja e numrit të turistëve në këtë park erdhi si rezultat i përmirësimit të infrastruktures
  • 39. rrugore në 3-4 vitet e fundit dhe të interesit që po paraqet Butriniti si pasuri botërore. Më poshtë po paraqes një model krahasues të zhvillimi të turizmit në Parkun Kombëtar të Durmitorit në Mal të Zi duke e krahasuar me zonën e Parkut Kombëtar të Thethit në Shqipëri. Parku Kombëtar Durmitor si destinacion turistik nuk ka afersi gjeografike me Shqipërinë por prapë e kemi zgjedhur si destinacion, pasi e shohim si konkurrentë potencialë të Thethit nëse ky i fundit, sipas gjithë premisave favorizuese që ka, zhvillohet turistikisht, por që në relitet është shumë largë zonës turistike të Durmitorit. Parku Kombёtar Durmitor shtrihet nё juglindje tё alpeve Dinarike81. Ndërsa Parku Kombëtar i Thethit shtrihet në kufirin midi Alpeve Perëndimore dhe Alpeve Lindore, pikërisht në luginën e Shalës82 . Pёr shkak tё bukurive të shumta natyrore Durmitor në vitin 1952 ёshtё shpallur Park Kombetar. Ndërsa zona e Thethit si e tillë është shpallur në vitin 1966. Si zona e Durmitorit ashtu edhe ajo e Thethit disponojnë potenciale të shumta natyrore dhe të trashëgimisë kulturore, të cilat janë burim kryesor i zhvillimit të turizmit. Në zonën e Durmitorit si rezultat i ndërtimit dhe përbërjes gjeologjike të relievit si dhe proceseve gjeomorfologjike kanë ndikuar në formimin e disa kanjoneve ku më i njohuri është kanjoni i lumit Tara, i cili cilësohet si një nga kanjonet më të bukura në botë83. Për florën e pasur dhe karakteristike dhe për faunën unikale zona e lumit Tara është shpallur pjesë e Trashëgimisë Botërore të Natyrës84. Foto.2. Pamje nga zona www.montenegrovisit.com e Durmitorit (Mali 81 82 83 Andjelic M. – Nacionalni parkovi u turizmu Crne Gore, Cetinje 2004 Grup autorësh – Gjeografia fizike e Shqipërisë , Tiranë 1990, fq. 40 Andjelic M. – Nacionalni parkovi u turizmu Crne Gore, Cetinje 2004, fq. 9 i Zi) Burimi:
  • 40. 84 Po aty, fq.11
  • 41. Në aspektin klimatik të dy zonat dallohen për klimë tipike malore me dimër të gjat e të fohtë me tempertarura të ulta dhe me reshje të konsideruara të borës. Siç mund të vërehet të dy zonat, Durmitori dhe Thethi ofrojnë shumë mundësi për zhvillimin e disa llojeve të turizmit. Si rezultat i disa faktorëve që tashmë dihen si: infrastruktura rrugore, infrastruktura komunale etj, zona e Thethit përsa i përket zhvillimit të turizmit është shumë më mbrapa krahasuar me zonën e Durmitorit. Si element tjetër dallues nëmes Durmitorit dhe Thethit është akomodimi, ku në durmitor akomodimi bazohet në hotele të kategorive ndryshme si p.sh. hoteli Javor, hoteli Durmitor etj, pastaj në apartamente private, vende për kampingje etj. Ndërsa në zonën e Thethit akomodimi është i bazuar në shetpi private, pra mungojnë hotelet siç janë në zonën e Durmitorit. Hotelet në zonën e Durmitorit ofrojn pothuajse të gjitha kushtet për turistët si: restorante, bare, pishina, internet etj, gjë që në zonën e Thethit mungojnë sidomos interneti, pishinat etj. Gjat qëndrimit në Durmitor turisti ka mundësi të gjej gjithçka që do të përshtatet me shijet dhe me buxhetin e tij Kjo përbën një avantazh konkurues për Durmitorin në krahasim me Thethin. Ndërtimi i teleferikëve, pistës së skijimit etj, është një tjetër përparsi që vërehet në zonën turistike të Durmitorit dhe që mungojnë në atë të Thethit. Gastronomia e të dy zonave bazohet në ushqimet bio ku veçojm: prodhimet e mishit, proshuten, peshkun, prodhimet e qumeshtit, mjaltin etj. Foto.3. Pamje nga një park bletësh në zonën e Thethit (N.Avdiu 2011)
  • 42. Ajri i pastër, burimet e shumta të ujit që vijnë nga burimet për rreth maleve si dhe bota e pasur bimore mund të cilsohen si karakteristikë e përbashket e të dy zonave. Një karakteristikë tjetër dalluese nëmes të dy zonave është edhe marketingu turistik. Në këtë pik udhëtimet turistike drejt zonës së Durmitoret në të shumtën e rasteve relizohen përmes paketave turistike nga touroperatoret e ndryshem vendas dhe ndërkombëtar, si dhe nga Organizata Nacionale Turistike e Malit të Zi, nga agjensit turistike etj. Informacionin për zonën turistike të Durmitorit mund të gjindet edhe përmes internetit në adresa të ndryshme. Ndërsa zona e Thethit iu prezantohet turistëve në mënyr spontane nga agjensit turistike vendase ose përmes ndonjë guide turistike si dhe internetit. Por në të vërtet infrastruktura e dobët, lën shumë për të deshiruar dhe është pëngesa kryesore për çdo turist që preferonë këtë zonë turistike. Një karakteristik tjetër dalluese nëmes të dy zonave janë edhe çmimet, ku Thethi parqitet si zonë me çmime më të ulta krahasuar me zonën e Durmitorit. Kështu në zonën e Durmitorit çmimet në hotele me 3 dhe 4 yje sillen nga 55 – 75 €, ndërsa në sektorin privat çmimet sillen nga 15 – 20 €85. Në zonën e Thethit sipas intervistave të realizuara në muajin korrik të vitit 2011 çmimet sillen nga 20 – 25 € dita ku përfshihen akomodimi dhe tre vaktet e ngrënies. Sipas intervistave turistët e preferojnë këtë zonë për ajrin e paster, për qetësin, për ushqimet, për natyrën piktoreske, për gjelbërimin etj. Turistët që vijnë më së shumti kryesisht janë vendas si: Tirana, Durresi por ka edhe turistë të huaj kryesisht me grupe deri në 10 – 15 veta, studentë, shkencëtar, adhurues të natyrës, ambientalist etj. Ajo çka u vërejt nga intervistat e zhvilluara është e qartë se kjo zonë përveç bukurisë natyrore po përballet me shumë problem. Edhe pse natyra i ka dhuruar shumë gjëra, sipas banorëve mungesa e investimeve e ka spostuar dhe anashkaluar këtë zonë turistike duke e lën në mëshirë të kohës. Sipas banorëve premtimet gjatë fushatave elektorale kanë qenë të shumta por deri më sot çdo gjë ka mbetur në letër duke mos u realizuar. Këtu mungojn shumë gjëra që do të ndikonin në zhvillimin e turizmit. Mungojnë lidhjet me zonat e tjera të vendit ku si rezultat i reshjve të dëborës rruget mbesin të bllokuara për muaj të tërë pasi ajo nuk është as e asfaltuar, furnizmi më energji është shumë i dobët, mungojnë hotelet, mosha e re e popullsisë është larguar gjë që ka çuar në rënien e numrit të banorëve në njëren anë dhe të fuqisë puntore në anën
  • 43. tjetër etj. Për cilësinë e shërbimeve në këtë zonë as që mund të flitet. Nga intervistat u vërjet se në mungesë të energjisë elektrike banorët përdorin gjeneratorët për tu ofruar sadopak kushte atyre turistëve që qëndronjë për 2 – 3 ditë në objekte private familjare duke shijuar bukuritë e Thethit. Nësë krahasojmë pasuritë natyrore të Durmitorit me Thehin nuk ka ndonjë ndryshim, por shfrytëzimi i tyre në funksion të turizmit është i ndryshëm. Pёrmirёsimi i sinjalistikёs rrugore dhe asaj turistike është një tjetër element që mungon në këtë zonë etj. Nga kjo që u trajtua më lart mund të konkludojmë se si zona e Durmitorit ashtu edhe ajo e Thethit ofrojnë natyrë të njëjt, piktoreske dhe të panjohur me mundësi të shumta të zhvillimit të llojeve të ndryshme të turizmit si: ekoturizmi, turizmi malor, turizmin dimëror, avanturesk, turizmin alternativ etj. Nësë niveli i zhvillimit të turizmit në zonën e Durmitorit është në rritje, në Theth turizmi krahas vështirësive që paraqet është në fazën e ti të parë. Eksperienca e Durmitorit mund të shërbej si model në zhvillimin e turizmit në zonat malore. Zhvillimi i turizmit malor kërkon edhe një infrastrukture akomoduese speciale të bazuar në hotele me tre dhe katër yje të stilit alpin, shtëpiza malore, pista për ski, telefrikë, sherbime cilësore në hotele86 etj, të cilat në zonën turistike të Thethit mungojnë. Këto mund ti takojmë në zonën turistike të Durmitorit të cila mund të sherbejë edhe si model se si mund të organizohet dhe zhvillohet turizmi edhe në Parqet Kombëtare. Projekti "Dyzet hanet" tanimë ka dhënë rezultatet e tija duke ndikuar në promovimin e vlerave turistike të zonave të veçanta natyrore dhe malore të Shqipërisë. Nga analiza e potencialeve gjeografiko-natyrore të Shqipërisë dhe të Malit të Zi vërehet qartë se këto vende ofrojnë kushte të favorshme natyrore për zhvillimin e disa llojeve të turizmit, të bazuar në pozitën e mirë gjeoturistike, kushtet e favorshme të relievit, klimës, hidrografisë, botës bimore e shtazore etj. Natyra e bukur e këtyre vendeve, sidomos bregdeti, por edhe zonat malore, parqet kombëtare etj, vazhdimisht kanë tërhequr e po tërheqin një numër të konsiderueshëm turistësh që preferojnë këto destinacione të levizjeve turistike. Nga ana tjetër janë pikërisht këto zona turistike (bregdeti, zonat malore, parqet kombëtare etj), të cilat gjatë periudhes së tranzicionit që kaluan të dy venedet iu janë nënshtruar edhe trysnisë së degradimit të shpejtë të mjedisit
  • 44. dhe natyrës nga ndërtimet kaotike, si dhe turizmi masiv, sidomos në zonat bregdetare, në të cilat ky lloj turizmi është tashmë prezent. Gjithashtu nga analiza e potencialeve natyrore vërehet se Mali i Zi paraqet shumë përparësi konkurruese, pasi ai ndodhet në nje fazë më të zhvilluar se turizmi në Shqipёri. Mali i Zi ka një turizëm më të organizuar, duke u nisur nga infrastruktura, aksesibiliteti, akomodimi dhe mënyra se si promovohet dhe shpërndahet produkti turistik. Nga ana tjetër Shqipëria, me përmirësimet e dukshme në infrastrukturën rrugore dhe prioritetin që qeveria po tregon ndaj turizmit, po tregon se se shpejti do të bëhet destinacion i njohur turistik në rajon dhe Mesdhe. Ruajtja dhe menaxhimi më i mirë i potencialeve natyrore, në veçanti të bregdetit, duhet të zëjë vendin kryesor në politikat dhe strategjitë e zhvillimit të turizmit të dy vendeve. Prezantimi më në nivel i potencialeve natyrore në panairet ndërkombëtare të turizmit, orientimi drejt zhvillimit të turizmit të qëndrueshëm dhe konkurenca në tregjet turistike rajonale, mendojmë se do të jenë sfidat kryesore në zhvillimin e turizmit në Shqipëri dhe Mal të Zi. 2.3. Potencialet historiko-kulturore të Shqipërisë dhe të Malit të Zi dhe rëndësia turistike e tyre Zhvillimi i turizmit, përveç të tjerash nënkupton faktorë të ndryshëm historik dhe kulturorë, të cilët ushtrojnë ndikim në pasurimin e qarkullimeve turistike me elementë cilësorë. Siç dihet, çdo qëndrim turistik në një vend përveç diellit, rërës, detit e rekreacionit, bazohet edhe në motivet kulturore dhe historike, duke u dhënë qarkullimeve turistike një fizionomi komplekse, të cilat krijojnë kushte për qëndrim më të gjatë turistik në një vend. Turizmi kulturor përfshin një botë të gjërë, e cila lidh të shkuaren me të tashmen, ku nuk mund të mbeten pas pasuri të shumta arkeologjike, arkitektonike, kulturore, etnografike etj, që janë përfaqësuesit më të denjë të një vendi. Një turist, i cili ka dëgjuar rastësisht, apo nga miqtë e tij, për një objekt historik që perfaqson një trashëgimi kulturore të rrallë, përballet me çdo vështirësi që mund të hasë gjate rrugëtimit të tij, vetëm e vetëm për t' ia arritur qëllimit për ta vizituar atë.
  • 45. Turisti kulturor ka një target, i cili mund të variojë nga mosha 30 vjeç e lart dhe ka një arsimim nga të paktën të mesëm, ose të lartë 87. Në të shumtën e rasteve turisti kulturor është i interesuar mbi atë që ndodh jashtë shoqërisë dhe pozicionit gjeografik, ku jeton. Ai kërkon të dijë për historinë, veçoritë arkitektonike (objektet e kultit ose ndërtimet të tjera urbane që mund të shpalosin karakteristikat e vendit që ai viziton)88. Një vend të rëndësishëm në hapsirën kulturore të një vendi zënë edhe muzetë, pikturat, muzika, karnavalet, manifestimet e ndryshme, panairet etj. Autorë të ndryshëm janë të mendimit se turisti kulturor nuk interesohet për koston, por kërkon sherbimin dhe akomodimin e një cilësie të lartë. Kur flasim për turizmin duhet të kemi parasysh se aktiviteti turistik është shumë i larmishëm, sikundër janë edhe ndikimet e tij në zhvillimin ekonomik, kulturor e social të një vendi, apo bashkësie lokale. Turizmi kulturor ka filluar të bëhet popullor këto vitet e fundit në Europë. Kështu në vartësi të burimit, apo destinacionit, mendohet se 35 deri në 70% e turistëve konsiderohen turistë kulturorë 89 . Nga studimet e bëra pranohet se turisti kulturor shpenzon më shumë se turisti i zakonshëm90, ndaj mendohet që ai ka një ndikim më të madh në zhvillimin ekonomik të zonave turistike në veçanti dhe vendit në përgjithësi. Në të gjithë literaturën e menaxhimit të qendrave historike e kulturore monumentet që mund të përdoren si objektiva turistike mund të klasifikohen në disa kategori, në varësi kjo të rëndësisë së tyre historike e kulturore dhe vlerave që ato bartin. Si kategori të tilla dallojmë: Monumente kritike, ku bëjnë pjesë vepra, të cilat duhet të ruhen e mirëmbahen me çdo kusht dhe ndërhyrjet në to janë mjaft të kufizuara. Monumente të përhershme, të cilat lejojnë disa përshtatje të kufizuara, por duke ruajtur gjithnjë karakterin e tyre në momentin që janë krijuar. 87 88 89 Qose R. – Shkodra – turizmi kulturor – STAGE TEK GTZ – Tiranë – Praktika 2005 ,fq.1 Po aty Antolovic J.- Immovable Cultural Monuments and Tourism - In Cultural Tourism Session Notes XII Assembly ICOMOS ,Mexico 1999 , fq.104 90 Reisinger, Yvette. Tourist-Host Contact as a Part of Cultural Tourism, World Leisure and Recreation, 36 (Summer), 1994 fq. 26
  • 46. Monumente të tregëtueshme, të cilat mund t'i nënshtrohen ndryshimeve në formën dhe funksionet e tyre fillestare me qëllim që të transformohen në burime vlerash të reja për komunitetin dhe brezat që do të vijnë. Si në Shqipëri, ashtu edhe në Mal të Zi, mungojnë objekte turistike të klasit të I-rë, apo te kategorise “A”, siç quhen ndryshe. Kjo do të thotë që këto vende nuk kanë objekte kulturore dhe historike të nivelit të Koloseumit apo Akropolit, nuk kanë objekte fetare të nivelit të Tempullit të “Sagrada Famila”- kryeveprës së Gaudit, apo Xhamisë Blu të Stambollit, ashtu sic nuk kanë as ndonjë vepër arkitektonike të nivelit të Kullës Eifel etj. Këto janë vetëm një pjesë e vogël e pasurisë kulturore të vendeve të tjera, të cilët tërheqin shumë herë më shumë turistë në vit se sa numri i turistëve që vizitojnë Malin e Zi dhe Shqipërinë. Megjithatë, krahas potencialeve gjeografiko-natyrore, Shqipëria dhe Mali i Zi, me historinë, kulturën dhe traditën e tyre, ofrojnë potenciale të rëndësishme historike dhe kulturore në fushen e turizmit. Si rezultat i zhvillimeve në kufijtë midis Lindjes dhe Perëndimit, të dy vendet ofrojnë origjinalitetet dhe të veçantat e tyre midis dy kulturave: Orientit dhe Modernizmit. Me historinë dhe kulturën e saj të pasur si një ndër vendet më të lashta të Europës, Shqipëria ofron të veçantat e saja edhe në fushën e turizmit historiko- kulturor. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për Malin e Zi, por në një prizëm tjetër. Nuk ka ndoshta popull tjetër në Ballkan dhe Europë që të ketë provuar në historinë e tij kaq shumë kthesa dhe ndryshime sa populli shqiptar91. Dëshmi për këtë është jo vetëm gjuha e vjetër shqipe e folur dhe e shkruar, por edhe një numër i madh objektesh të ndryshme historike dhe kulturore te vizitueshme si: 91 Doka Dh.,Draçi B. – Gjeografia e Turizmit – SHBLU , Tiranë, 2002 fq. 186
  • 47. vendet dhe objektet arkeologjike (Butrinti, Apollonia, Dyrrahu etj), të cilët paraqesin interes të veçantë për turistë vendas dhe të huaj. Në foto është paraqitur qyteti antik i Apollonisë. Nisur nga këto vlera shumë prej tyre janë kthyer në qendra monumentale të mbrojtura nga shteti, madje Butrinti ndodhet nën mbrojtjen e UNESCO-s. Për vlerat e shumta arkeologjike dhe natyrore Butriniti është shpallur Park Kombëtar. Kur flasim për produktin turistik me karakter historiko-kulturorë në Shqiperi, kalatë dhe kështjellat mesjetare, si: Rozafa, Kruja, Berati, Tepelena, Gjirokastra, Petrela, Preza etj, kanë potencialin më të madh për të zënë vend akoma më të rëndësishëm në shërbim të turizmit. Duke pasur parasysh madhësinë e territorit të vendit, mund të thuhet se Shqipëria ka një numër të konsiderueshëm kalash, të cilat janë të shpërndara pothuajse në mënyrë të rregullt në të gjithë vendin. Pozicioni i tyre dominues, kryesisht mbi qytetet e vendit, historia që mbartin, si dhe shumllojshmëria e tyre, mund t’i kthejë ato në objekte tërheqëse të një rëndësie të veçantë për turistë. Disa nga këto kala krijojnë jo vetëm mundësi për t' u vizituar, por edhe mundësi banimi, ushqimi, argëtimi etj.  Objekte të ndryshme të kultit si: kisha, xhami, teqe etj, të cilat dëshmojnë për ekzistencën e besimeve të ndryshme dhe tolerancën fetare në Shqipëri jane nje pasuri tjeter me vlera kulturore, turistike etj.  Objektet e kulturës materiale dhe etnografike, ku çdo rajon e madje shpesh çdo fshat i vendit ofron të veçantat e tij në mënyrën e jetesës dhe veshjesh. Kësaj i shtohen edhe guzhina tradicionale shqiptare dhe mikpritja e njerëzve. Në këtë kontekst një turisti do ti intersonte të njihej më mënyrën e jetesës, veshjen, ushqimin, traditën, zakonet etj, të krahinave të Shqipërisë, e cila përmban të veçantat e saj në këtë drejtim dhe që rrallë mund të gjenden në ditët e sotme në rajonin e Mesdheut. Të gjitha këto mund të vihen në shërbim të turizmit shumë më mirë se deri më sot. Si potenciale të turizmit kulturor në Shqipëri bëjnë
  • 48. pjesë edhe shtëpitë tepër karakteristike, p.sh. shtëpit në formë kulle në veri të vendit, shtëpitë karakteristike të Gjirokastrës, Beratit etj, pazaret e vjetëra, si ai i Krujës , Korçës etj, në të cilat ndërthuren në mënyrë origjinale arkitektura mesjetare me artizanatin vendas, duke paraqitur interes të veçantë për t'u vizituar nga turistët.  Institucionet e ndryshme kulturore, si ato museale, teatrale, sportive etj, të cilët mund ti shërbejnë mjaft mirë edhe sektorit turistik. Ndër muzet të cilët paraqesin interes dhe vlera të veçanta për tu vizituar janë: Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë, në të cilin tregohet historia e popullit shqiptar që nga antikiteti e deri në ditet e sotme, Muzeu Kombëtar i Gjergj Kastriotit në Krujë, i cili paraqet heroizmin e popullit shqiptar në luftën kundër perandorisë otomane nën udhëheqjen e heroit kombëtar Gj.K.Skënderbeut, Muzeu i Onufrit në Berat, Muzeu i Armëve në Gjirokastër, Muzeu i Kulturës Mesjetare në Korçë etj, si dhe muzetë etnografikë, të cilët e bëjnë më interesante dhe e plotësojn edhe më tej ofertën kulturo-historike të Shqipërisë. Ekzistenca e disa qëndrave të cilësuara ndryshe edhe si "Qytete muze" si: Berati, i cili veçohet me kalanë madhështore që përbën edhe bërthamen e vet qytetit me moshë mbi 2400 vjeçare, muzeun Onufri, shtëpitë karakteristike të lagjes Mangalem e Gorica për vet mënyrën e ndërtimit të tyre etj, krijojnë pamje interesante duke i dhënë emrin qyteti i "Mijërave dritareve". 66
  • 49. Gjirokastra, ndryshe njihet me emrin "Qyteti i gurtë". Ky emër vjen nga stili karakteristik i ndërtimeve, ku çdo gjë është e ndërtuar në gurë me një mjeshtëri të veçantë që krijon për turistët një dukuri tepër interesante, e cila rrallë mund të takohet në vendet e tjera të rajonit. Si"Qytetmuze" i njohur në Shqipëri është edhe Kruja. Për vet pozitën e favorshme gjeografike në shpatin e malit, e rrethuar me ullinj dhe kultura të tjera të drunjta, qyteti i ofron vizitorëve dy komplekse të veçanta për tu vizituar. Në njërën anë është kalaja me të veçantat e saj si një kompleks i tërë turistik, ndërsa në anën tjetër është Pazari i Vjetër dhe karakteristik, në të cilin ekspozohen objekte dhe sende të ndryshme nga artizanati i njohur krutan. Janë këto potenciale kulturo-historike të cilët e bëjnë Krujën njërën nga qendrat më të rëndësishme dhe më të vizituara nga turistët vendas dhe të huaj.
  • 50. Shkodra dhe Korça janë dy qendra të tjera njohura në hartën turistike të Shqipërisë. Për pozitën e saj gjeografike, e vendosur në nyjen hidrografike që krijohet midis liqenit te Shkodrës, lumit Buna dhe Drinit, Shkodra është qendra ekonomike, historike dhe kulturore më e rëndësishme e pjesës veriore të Shqipërisë. E kaluara historike e këtij qyteti ka lënë gjurmët e saj edhe në ditët tona, duke përbër potenciale të rëndësishme turistike. Ndër potencialet kulturoro-historike të këtij qyteti vendin kryesor e zë kalaja e Rozafës, e cila përbën ndërtesën historike më madhore me vlera të rëndësishme për turistët. Fototeka Marubi, lagjet, shtëpitë dhe rrugicat karakteristike shkodrane, Ura e Mesit, si dhe objektet fetare si: Katedralja e qytetit, Xhamia e plumbit etj., përbëjnë objektet më të vizituara në këtë qytet. Qyteti i Korçës dallohet si qendra më e rëndesishme e pjesës juglindore të Shqipërisë. Korça ka shërbyer gjithmonë si një pikë lidhëse tregtare dhe komunikimi midis pjesës lindore dhe perëndimore të gadishullit të Ballkanit. Ky qytet i njohur për kulturën qytetare i ofron turistëve përveç tjerash edhe objekte nga e kaluara historike, të cilat vlerësohen për origjinalitetin e veçantë. Korça njihet edhe si qytet i arsimit, dijes etj. Ndikimi i administrimit frances që kaloi ky qytet gjatë Luftës së Parë Botërore padyshim që dëshmohet edhe sot nëpërmjet stilit urbanistik të ndërtesave që i përkasin asaj periudhe. Si ndër objekte të rëndësishme kulturoro-historike të ketij qyteti që vizitohen nga turistët vlen të përmenden: Pazari i Vjetër, rrugicat e gurta me shtëpitë karakteristike të këtij qyteti, shkolla e pare ne gjuhen shqipe, muzet, objektet e kultit etj.
  • 51. Ajo çka e veçon Korçën nga qytetet tjera të Shqipërisë janë edhe serenatat e njohura si pjesë e pandashme e këtij qyteti. Iso Polifonia shqiptare si një pasuri e trashigimisë kulturore përbën një thesarë tjetër të çmuar dhe duhet të promovohet krahas potencialeve tjera të turizmit kulturor në Shqipëri. Nga greqishtja e vjetër fjala polifoni do të thotë shumëzërësh, kështu polifonia është një gjini e folklorit shqiptar që interpretohet nga dy a më shumë zëra. Polifonia shqiptare, si një vlerë e pamohueshme e folklorit shqiptar e krijuar prej brezash nga populli ynë, e ndajmë në dy zona kryesore ku ajo interpretohet në polifoninë toske dhe polifoninë labe të cilat kanë karakteristikat e tyre të veçanta në mënyrën se si interpretohet. Nisur nga këto vlera të pamohueshme të polifonisë shqiptare në trashëgiminë tonë shpirtërore por dhe në atë botërore, më 25 nëntor 2005, ajo u shpall “Kryevepër e trashëgimisë gojore e njerëzimit”, mbrojtur nga UNESCO92. Në Mal të Zi turizmi kulturor mbështetet në objektet e ndryshme që ashtu si edhe Shqipëria përjetuan një të kaluar të bujshme historike. Kultura në Mal të Zi është zhvilluar nën ndikimin e civilizimeve të ndryshme, të cilat kanë lënë gjurmët e tyre në shumë lokalitete93. Zbulimet arkeologjike treguan qartë se territori i Malit të Zi është i populluar që në periudhat antike. Dëshmi për këtë janë faktografimet e periudhave të ndryshme historike që janë gjetur në qytetet e Malit të Zi, 92 93 Wikipediarazvoja turizma Crne Gore do 2020, Podgorica 2008 Startegija
  • 52. si në: Ulqin, Budva, Kotor, Tivat, Risan, Duklja etj. Pjesa më e madhe e objekteve kulturore-historike që ndodhen në Mal të Zi i takojnë periudhës mesjetare. Si objekte të tilla veçojmë kalatë, ose si njihen ndryshe Qytetet e Vjetra, ku më të njohurit janë: Kalaja e Ulqinit, Tivarit, Budvës, Kotorit, Herceg Novit etj. Secili nga këto qytete të vjetra përmbajnë të veçantat e tyre dhe potenciale për tu vizituar nga turistët. Ndryshe nga Shqipëria, Malit të Zi i mungojnë qytetet antike, të tillë si: Apollonia, Butrinti, Dyrrahu etj, si dhe muzeume të nivelt të tillë, siç është ai i Krujës, muzeu Kombëtar etj. Kjo për Shqipërinë është një avantazh më tepër në zhvillimin e turizmit kulturoro-historik. Në Mal të Zi objekteve historike dhe kulturore iu kushtohet një vëmendje e veçantë. Kjo vërehet nga aspekti i infrastrukturës, mirmbajtjes dhe ruajtjes së tyre. Ndërsa në Shqipëri infrastruktura, sidomos ajo rrugore në afersi të disa objekteve historike dhe kulturore, paraqitet me probleme gjë që e vështirëson arritjen e tyre nga turistët. Prandaj është e nevojshme që institucionet kompetente të ndikojnë në përmirësimin e infrastrukturës turistike në mjaft qendra kulturore dhe historike të vendit. Ndërsa në Mal të Zi raste të tilla pothuajse janë të papërfillshme. Si qendra më e rëndesishme e turizmit kulturor në Mal të Zi është Kotorri. Në qytetin e Kotorrit janë ruajtur me fanatizëm gjurmët e epokave të ndryshme historike. Kotorri është qytet i traditës së pasur kulturore dhe njëri nga qëndrat e urbanizuara mësjetare e ruajtur më së miri deri në ditet tona94. Për këtë Kotorri që në vitin 1979 është regjistruar në listën e trashëgimisë kulturore botërore nën mbrojtjen e UNESCO-s95. Ndikimi i sundimit Venedikas ka lënë gjurmët e veta edhe në këtë qytet me stilin karakteristik të ndertimeve. Katedralet e ndryshme që ndodhen në qytetin e Kotorit, e 94 Grup autoresh – Turistiçki vodi
  • 53. Montenegro , Podgorica 2008 , fq. 25
  • 54. ku më e rëndësishmja është ajo e Shën Tr objektin më të rëndësishëm dhe më të vizitue i anijeve, pazari i miellit dhe i armëve e s ndikojnë në zhvillimin e turizmit kulturor. N më Dubrovnikun e Kroacisë, por në permasa Budva me qytetin e vjetër, e sidomos më ishullin turistik të Shën Stefanit që janë paraqitur në fotot e mësiperme, ofron bukuritë dhe të veçantat e saj në turizmin kulturor. Tivari dhe Ulqini janë dy qendra të tjera të njohura në bregdetin e Malit të Zi që mbartin nje histori te veçantë. Kalaja e Ulqinit, siç vërehet edhe në këtë foto me një histori mbi 2000 vjeçare, me gjurmë nga periudha ilire, e ndërtuar me një stil të veçantë mesjetar, përbën qendrën më të vizituar të turizmit kulturor. Gjithashtu në hapsirën turistike të Ulqinit gjendet edhe Qyteti Mesjetar i Shasit, i cili ështe lënë në harresë dhe në dorë të natyrës. Ky qytet me legjendën prej 365 kishave, e pasuron ofertën turistike të Ulqinit. Është për të ardhur keq se një "qyteti historik" me
  • 55. një të kaluar të bujshme është lënë në gjendje të mjerueshme dhe kjo konstatohet edhe nga ato pak turistë te huaj që e vizitojnë, të cilët zhgënjehen nga gjendja në të cilën është lënë ky monument historik. Qyteti i vjetër i Tivarit i takon shek.X-XI97. Në brendësinë e këtij qyteti janë të ruajtura themelet e katedrales romano-gotike të shek XI, si dhe depoja turke e barutit etj, të cilët përbëjnë objekte mjaft interesante për tu vizituar. Ndikimi i kulturës sllave padyshim që ka lënë gjurmët e saj në shumë pjesë të Malit të Zi. Kjo vërehet nga prania e shumë manastireve mesjetare, sidomos në hapsirën që nga qyteti i Tivarit e deri në Herceg Novi. Një nga manastiret me te vizituar është manastiri Ostrog që është paraqitur në këtë foto dhe që gjendet ne relacionin Podgoricë – Nikshiq. Qyteti historik i Cetinës me kulturë dhe traditë, me ndërtime dhe arktitekturë te veçantë, është një tjetër qendër e rëndësishme në harten turistike të Malit të Zi. Zona qendrore dhe veriore e Malit të Zi, me objekte historike nga periudha e Habzburgëve, periudhës sllave, si dhe perandorisë osmane etj, përbën një destinacion tjetër të rëndësishëm të turizmit historiko-kulturor. Në këtë zonë si objekti më i njohur nga e kaluara historike është Manastiri Moraça si dhe Xhamia e Hysen Pashait, që ndodhet në qendër të Plavës. Siç vërehet edhe në foto Minareja e saj është 42m e lartë, një nga më të lartat në Ballkan. 97 Dr.Perovi M. – Razvoj turizma na podru ju Bara i Ulcinja u XIX i prvoj polovini XX vijeka – Zbornik radova sa nau nog skupa Razvoj turizma u Crnoj Gori u XIX i prvoj polovini XX vijeka , fq.74
  • 56. – Cetinje , 1997
  • 57. Xhamia u ndërtua në fund të shekullit të 16-të, më saktë mes viteve 1573-1594, nga Hysen Pasha98 . Xhamia u bë me gur të gdhendur dhe ka zbukurime të shumta të brendshme, të cilat tërheqin shumë vizitorë. Muret janë vizatuar me detaje florale nga Kurani. Mes librave e dorëshkrimeve të vjetra që gjenden në xhami, ndodhet edhe një dorëshkrim i Kuranit, që mendohet se është më shumë se 200-vjeçar99. Prania e disa nacionaliteteve, kulturave, traditave, veshjeve, kulinarisë etj, në hapsirën e Malit të Zi dhe të veçantat që ato ofrojnë nga njëra zonë në tjetrën, e pasurojnë edhe më tepër ofertën kulturore dhe historike këtij vendi. Manifestimet, panairet etj, që zhvillohen në qytetet bregdetare të Kotorrit, Budvës,Ulqinit etj, sidomos gjatë sezonit veror, ngjallin kureshtjen e shumë turistëve të apasionuar pas turizmit kulturorohistorik. Nga kjo analizë e resurseve kulturoro-historike të të dy vendeve vërehet qartë prania e mjaft objekteve me rëndësi të veçantë historike dhe turistike. Gjithashtu analiza tregoi se objekteve historiko - kulturore duhet t’u kushtohet një vemendje më e madhe nga institucionet përkatëse për ruajtjen e tyre si vlerësimin, menaxhimin, prezantimin dhe përfshirjen e tyre në guidat turistike etj, pasi këto objekte janë edhe pasuri kombëtare. Rritja e numrit të turistëve që preferojnë obejktet historiko – kulturore po krijon një linjë të re të zhvillimit të turizmit e cila duhet të vlerësohet krahas turizmit bregdetar ose dimëror dhe duhet të shikohet si alternativë dhe mundësi për zgjatjen e sezonit turistik. Ruajtja e trashëgimisë kulturore sidomos të qyteteve të vjetra, si: Berati, Kruja, Gjirokastra, Korça, Shkodra etj, në Shqipëri dhe Kotorri, Budva , Ulqini etj, në Mal të Zi, do të ndikojë në zhvillimin e turizmit qytetar. Turizmi kulturor dhe ai qytetar duhet të zëjë një vemendje të veçantë edhe në politikat dhe strategjitë turstike të të dy vendeve. 2.4. Potencialet humane dhe ndikimi i tyre në zhvillimin e turizmit Nё zhvillimin e njё vendi, pёrveç pasurive natyrore dhe kulturore, vend tё rёndёsishёm zёnё edhe burimet njerёzore. Popullsia e Shqipërisë ka moshën mesatare më të re në Europë (29 vjeç). Koha pas ndryshimeve tё vitit 1990 solli zhvendosje tё mёdha 98 Grup autorësh – Marketingu i Destinacionit Turistik Rasti Kelmendi – Punim Masteri , Tiranë 2009 , fq.99 99 Po aty
  • 58. demografike. Nga njëra anё emigruan qindra-mijёra shqiptarё (gati 800.000) dhe nga ana tjetër qytetet u rritёn sё tepërmi si pasojё e lëvizjeve tё brëndshme100 migruese. Në Mal të Zi rreth 34% e popullsisë ka moshën nën 25 vjeç duke e cilësuar si një popullsi me moshë relativisht të re, ndërsa rreth 13% e popullsisë ka moshën mbi 65 vjeç101. Në këtë pikë popullsitë e të dy vendeve ofrojnë potenciale të mëdha në zhvillimin e turizmit. Sektori i turizmit u ofron mundësi të shumta punësimi njerëzve të çdo moshe dhe aftësie. Turizmi është një industri që karakterizohet nga përfshirja intensive e krahut të punës. Në Shqipëri industria e turizmit kontribuon me rreth 11% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, duke punësuar afro 8% të popullatës102. Ndërsa në Mal të Zi kontributi i turizmit në Prodhimin e Brendshëm Bruto llogaritet nga 5.1 - 8.8%103. Në Mal të Zi sektori i turizmit punëson nga 7.4 – 12.7% të numrit të përgjithshëm të te punësuarve104. 105 Burimet njerëzore për këtë industri janë vleresuar si ‘lëndë e parë’ , ato janë parashikuar nga ekspertët si faktori më i rëndësishëm që do të përballohet nga kjo industri gjatë dekadave të fundit dhe në vazhdim. Në Stretgjinë e zhvillimit të turizmit në Mal të Zi deri në vitin 2020, parashihet një rritje e ndjeshme e numrit të të punësuarve në sektorin e turizmit me rreth 65.700 vende pune106. Por krahasuar me ritmet e rritjes së turizmit në Mal të Zi si dhe situates financiare globale realizimi i këtij qëllimi është i vështirë. Për të rinjtë, puna në turizëm shpesh përfaqëson kontaktin e parë me jetën e punës, duke iu ofruar atyre mundësinë për të fituar aftësi ndërpersonale dhe sociale shumë të nevojshme në industrinë e shërbimeve për klientët. Gjithnjë e më shumë turizmi ofron mundësinë e shtimit të vlerës së punësimit në fusha të tjera, përmes shumëpunësimit dhe punësimit në sektorët që lidhen me mjedisin dhe trashëgiminë. 100 Për më tepër shih: Austrian Development Coorperation – Shqipëria Programi 2007-2009, fq.6 Për më tepër shih: Plani hapsinor i Ulqinit, Podgoricë 2011 fq.66 103 Grup autorësh-Turizmi, sektor i rëndësishëm për rritjen e ekonomisë shqiptare- 2007 104 Centralna Banka Crne Gore, Sektor za istrazivanju i statistiku, Podgorica 2011, fq. 14 105 Po aty, fq. 18 106Poaty fq. 16 Strategija razvoja turizma Crne Gore do 2020, Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine, decembar 2008. godina. 101 102
  • 59. Megjithatë, disa nënsektorë të turizmit shfaqin kushte të pafavorshme pune (orë pune të çrregullta dhe të gjata, punë me kohë të pjesshme ose sezonale, nivel pagese dhe sigurimi shoqëror nën mesataren), nivele të ulëta kualifikimi, mungesë të mundësive për karrierë dhe një përqindje të lartë të pune në të zezë107. Në turizëm, stafi është pjesë përbërëse e përvojës së klientit dhe njerëzit që punojnë në këtë industri mund të përbëjnë burimin kryesor të avantazhit konkurrues. Në mënyrë që Shqipëria të dallojë nga vendet e tjera konkurruese, duhet të ketë tipare unike për sa i përket aftësive, njohurive dhe sjelljes së punonjësve të kësaj industrie. Por çfarë cilësie ofrojnë burimet njerëzore në turizmin shqiptar dhe atë malazez? A i kënaq ajo kërkesat dhe nevojat e klientit (turistit)? Tashmë në Shqipëri gjen hotele dhe restorante të ndërtuara me materiale të shtrenjta, me mermere dhe granit, me TV dhe kondicioner, me banjo me vaske etj. Por ndërkohë hoteli mund të mos jetë i pastruar mirë, mund të mos ketë ujë apo drita, mund të mos punojë dushi, mund të mos gjesh njeri të komunikosh në gjuhë të huaj, shërbimi mund të fillojë të ofrohet me vonesë, vendosen çmime më të larta për të huaj apo kosovarë108 etj. Kur ankohesh për këto, përgjigja shpesh është se mund të shkoni në vend tjetër. Te gjitha këto kanë të bëjnë me kulturën e shërbimit dhe ndikojnë në formimin e imazhit të shërbimit në turizmin shqiptar. Në anën tjetër, hotelet në Mal të Zi sidomos në zonën bregdetare, pothuajse janë të vjetër të ndërtuar para viteve 1990 që ndryshe njihen si hotele te tipit Jugosllav109 me një infrastrukturë dhe cilësi shërbimi që nuk mund të cilësohet e mirë për çmimin që një turistë paguan dhe me probleme të shumta, sidomos në kualifikimin e kuadrit dhe personelit të ri në turizmë. Përjashtim në këtë drejtim bën Budva, ku numri i hoteleve është më i madh dhe ku një numër i konsiderueshëm i tyre janë ndërtuar dhe restauruar gjatë dekadës së fundit si, p.sh. hotelet: "Splendin", "Maestral", "Quin of Montenegro", "Mediteran", "Tara" etj. Disa prej këtyre hoteleve janë me 4 dhe 5 yje të kategorizuara 107 Dervishej L., Gërxhani K. – Turizmi shqiptar dhe edukimi profesional – Gazeta Korrieri i datës 29.10.2003 108 Po ayt M – Menadzment ljudskih resursa u hoteljierstvu Crnogorskog primorja – Novi Sad Ivanovic. 2010, fq.115 109
  • 60. nga Ministria e Turizmit e Malit të Zi110. Shërbimi në këto hotele është i një niveli më të lartë krahasuar më Shqipërinë, pasi edhe struktura e turistëve ndryshon. Kryesisht në këto hotele qëndrojnë turistë nga Europa Përendimore si (Franca, Gjermania, Britania e Madhe etj). Një dukuri që vërehet në personelin hotelier në Mal të Zi është se të rinjtë, kryesisht ato që kanë mbaruar fakultetin e turizmit në Kotorr ose ne Podgoricë dhe gjetiu, nuk preferojnë të punojnë pune të tilla si, p.sh kamarier etj, por duan vende kyçe, prandaj një numër i madh i personelit hotelier në Budva, Kotorr, Ulqin etj, janë nga Serbia, Kosova, Bosnja, Shqiperia etj, të cilët nuk kanë një përvojë të gjatë në turizëm 111 dhe në të shumtën e rasteve ndikojnë negativisht në cilësinë e shërbimit . Ai që ka provuar eksperiencat e turistit të këtyre shërbimeve vëren një “karakteristikë” të turizmit shqiptar në krahsim më atë malazez që janë ndërtimet luksit, por që në mjaft raste mbesin si të akullta, nuk mbushen me gjallërinë dhe ngrohtësine e mikpritjes, duke humbur kështu luksin dhe elegancën për shkak të shërbimit që ofrohet112. Duhet theksuar se fajtorë për këte nuk janë vetëm pronarët dhe punonjësit. Këta të fundit shpesh kanë dëshirën dhe vullnetin për të bërë diçka të bukur, por u mungon kultura e duhur profesionale që të dallojnë se cilat janë kërkësat dhe nevojat e turistëve dhe prioritet e tyre. Cilësia e punës në turizëm dhe mënyra se si ky sektor perceptohet si zgjedhje për karrierë duhet përmirësuar duke rishikuar në:  Mundësinë e punësimit të menaxhereve dhe të personelit tjetër hotelier (kamarier, guzhinier, recepcionist etj) që kanë mbaruar arsimin perkatës dhe të njohin gjuhë të huaja, si dhe të kenë pervojë në turizëm.  Nivelin e pagave dhe sigurimet shoqërore.  Modelin, kohëzgjatjen dhe intensitetin e orëve të punës, por duke mbajtur parasysh që modeli të përputhet me atë të kërkesës së klientit.  Aftësinë për të ofruar punë me kohë të plotë, gjatë gjithë vitit dhe me kontrata afatgjata. 110 Ministarstvo turizma i zastite zivotne sredine, dokument intern Ivanovic. M – Menadzment ljudskih resursa u hoteljierstvu Crnogorskog primorja – Novi Sad 2010, fq.132 112 Dervishej L., Gërxhani K. – Turizmi shqiptar dhe edukimi profesional – Gazeta Korrieri i datës 29.10.2003 111
  • 61.  Oportunitetin dhe mundësinë e ngjitjes në karrierë. Shumë nga këto çështje nuk janë unike për turizmin. Megjithatë, rishikimi i tyre do të ndihmonte për të përballuar problemin e tanishëm të rekrutimit të stafit me aftësi të pamjaftueshme dhe të reduktimit të përqindjes së punonjësve që lënë vendin e punës. Sfida e biznesit turistik do të jetë zhvillimi i praktikave të burimeve njerëzore të konceptuara mirë113. Dialogu social ndërmjet punonjësve, punëdhënësve dhe përfaqësuesve të tyre duhet forcuar. Në botë ka shembuj ku puna e organizuar në mënyrë inovative bazuar në dialogun e punëdhënësve me punonjësit (apo sindikatat) ka sjellë punësim me cilësi më të lartë, më shumë punë me kohë të plotë, si dhe më shumë fitime. Kompanitë duhet të angazhojnë punonjësit dhe përfaqësuesit e tyre në vendosjen dhe përmbushjen e synimeve që kanë të bëjnë me qëndrueshmërinë. Ky duhet të jetë një proces i dyanshëm. Ai duhet të përfshijë vetëdijen e punonjësve për nevojën thelbësore e të qenurit konkurrentë në industrinë turistike, në rast se bizneset duhet të ofrojnë punë të qëndrueshme në të ardhmen, si dhe vetëdijen e punëdhënësve dhe të kompanive turistike për nevojën e punonjësve për punë të sigurt dhe të qëndrueshme, në rast se bizneset duan të rekrutojnë dhe mbajnë staf të kualifikuar dhe të motivuar. Sfida për përmirësimin e cilësisë së punës në sektorin e turizmit dhe rritjen e konkurrueshmërisë së tij kërkon përpjekje të koordinuara për forcimin e trajnimit dhe vendosjen e një strukture karriere. Kjo do të ndikonte në lëvizjen e punonjësve gjeografikisht dhe mes sektorëve. Veprimi duhet të mbajë parasysh çështje të tilla si:  Zbatimi i standardeve më të mira (p.sh. i atyre europiane) në trajnimet për turizmin në të gjithë territorin e vendit.  Shkëmbimi i praktikave të përshtatshme në turizëm, duke kapërcyer gjuhën dhe çdo barrierë tjetër që mund të pengojë përvetësimin.  Futja e çështjeve të qëndrueshmërisë së turizmit në programet e trajnimeve dhe edukimit për turizmin. 113 Dervishej L., Gërxhani K. – Turizmi shqiptar dhe edukimi profesional – Gazeta Korrieri i datës 29.10.2003
  • 62.  Promovimi aktiv dhe puna me marrëdhëniet publike për të kuptuar punën në turizëm si çështje kariere dhe domosdoshmërinë e pjesëmarrjes në trajnimet e të gjitha niveleve. Nëse do të analizojmë historinë e industrisë shqiptare të turizmit do të shohim se ajo ka shumë pak traditë krahasuar me turizmin malazez që karakterizohet me një traditë të gjatë e të bërit turizëm. Duke marrë parasysh historine 40 vjeçare të një regjimi që luftonte konceptin e një shoqërie konsumi, ku ofrimi i shërbimeve të shlodhjes dhe argëtimit konsiderohej i huaj dhe mikroborgjez, ku arti i kulinarisë nuk u zhvillua nga varferia, ku ne sferën e shërbimeve ekzistonin vetëm restorante popullore apo gjelltore të ushqimit social dhe ndërtimi i hoteleve në qytetet kryesore u bë vetëm në vitet 1970 atehere kur nevoja per valutën e huaj u pa e domosdoshme114. Kjo shpjegon edhe interesin e pakët të opinionit publik mbi turizmin. Edhe pse vërehen ndryshime gjatë viteve të fundit, ajo ngelet akoma ne kuadrin e propogandes politike gjatë muajve të sezonit turistik. Akoma nuk po mendohet për realizimin e spoteve publicitare sensibilizuese që i tregojne opinionit publik vendas për rëndësinë që ka turizmi në zhvillimin ekonomik, të nxisin sjelljen e kulturuar dhe shërbimin në nivelin e duhur apo kritikojnë fenomenin e përfitimit, tentativat zhvatese, indiferencën qe vihet re shpesh në sektorin e shërbimeve në pergjithësi etj. Këto duhet te financohen nga qeverit e te dy vendeve shqiptare dhe malazeze (ne bashkpunim dhe me NGO përkatëse) dhe të transmetohen në menyrë të vazhdueshme disa muaj rrjesht para hapjes dhe gjatë sezonit turistik, me logon e qartë p.sh. "Mesazh i qeverise shqiptare"115 ne fund te spotit. Kjo praktikë aplikohet shpesh në vendet perëndimore si dhe të atyre fqinje si p.sh. Kroacia, Mali i Zi, Turqia etj, dhe që ka si qëllim luftimin e fenomeneve negative, por edhe për të transmetuar ide te reja, pozitive për zhvillimin e vendit.Turisti i sotëm modern, nuk pyet me se ku do veje per pushime, por çfare do bëjë atje ku do vejë. Eksiston një boshllëk shumë i madh ndërmjet kërkesës për menaxher dhe struktures arsimore të profilit të turizmit. Tre shkollat e mesme që ka Shqipëria nuk mund të përgatisin menaxhere të tillë. Ka ardhur koha të mendohet seriozisht për hapjen e një shkolle të lartë profesionale turizmi, e cila do përgatisë nxenësit me të mirë të këtyre shkollave të mesme drejt nivelit të menaxhereve. Me një traditë të gjatë 114 Dervishej L., Gërxhani K. – Turizmi shqiptar dhe edukimi profesional – Gazeta Korrieri i datës 29.10.2003 115 Po aty
  • 63. në turizëm Mali i Zi e ka më të konsoliduar edhe pregatitjen e kuadrove në fushën e turizmit. Në Mal të Zi egzistojnë disa shkolla të mesme dhe të larta që pregatisin kuadro në hoteleri – turizëm i tillë është p.sh. Fakulteti i Kotorrit me një traditë të gjatë në këtë degë. Hapja e një shkolle të tillë në Shqipëri nuk është e lehtë kur mendon kushtet dhe eksperiencën që vendi ka në turizëm, por po të vlerësohet seriozisht rëndesia e saj, po të bashkepunojnë Ministritë e Turizmit dhe Arsimit me sektorin private, tre shkollat e mesme dhe Universitetet, si dhe bashkëpunimi me vendet fqinje si Mali i Zi, Kroacia, Greqia apo Italia me një eksperiencë në turizem, kjo zgjidhje nuk është e pamundur. Dhe nëse të gjitha palët japin kontributin e tyre, modelet apo dhe eksperienca, mund të merret nga shkolla te ngjashme perëndimore, të cilat janë gjithmonë të gatshme të ndihmojnë në raste të tilla, kur shikojnë një angazhim serioz nga pala vendase. Deri sa të hapet një shkolle e tillë, duhen parë mundesitë e shpejta (që të paraprijmë sezonet e afërta të turizmit) për përgatitjen dhe thithjen e manaxhereve të rinj. Mendojmë se ekzistojne dy alternativa: 1. E para ka të bëjë me thithjen e atyre pak studentëve që kanë bërë apo po bëjnë një shkollë të tillë në vendet me turizëm më të zhvilluar se ai i Shqipërisë ose i Malit të Zi. Që të tërhiqen studentë të tille në sektorin publik apo privat, duhet të kihet parasysh që kjo nuk bëhet duke u ofruar një vend pune si recepsionist, prerës biletash, kamarier etj. Po ashtu studentë të tillë që shpesh mund të kenë një background me të pasur sesa vetë shefat e tyre potencial shqiptarë, nuk mund të vlerësohen me një rrogeë të ulët, kur ndërkohe puna me e rëndomte që ata mund të gjejnë në perendim u ofron te pakten shumë më tepër. Dihet që pagat në Shqipëri janë të ulta, prandaj një zgjidhje (sidomos për ata studente që kanë vështirësi për të gjetur një punë jashte shtetit) mund të jetë kompensimi nëpërmjet angazhimit të kompanive shqiptare drejt produktit turistik vendas. Nesë p.sh. një agjensi turistike merr përsipër sfidën për të “zbuluar”, perfshirë në paketen turistike dhe shitur produktin shqiptar, atëhere ky produkt do zhvillohet më shumë, gjë që do sjellë edhe rritjen e normes së fitimit, pra dhe të shpërblimit të punonjësve. Në të njëjtën
  • 64. kohë do tërheqi vemendjen edhe të operatorëve turistik të huaj, si rezultat do rrisi dhe numrin e turistëve. Pra drejtimi ndaj produktit vendas ofron më shumë të ardhura dhe garanci për të ardhmen, si dhe u jep më shumë mundësi studentëve të tillë të vënë në praktik njohuritë e tyre dhe kjo mund të jetë nje arsye për ta që të mos presin të njëjtën rrogë. 2. Alternativa e dytë është sponsorizimi i studentëve më të mirë të turizmit në Shqipëri dhe Mal te Zi për të sudiuar në një shkollë perëndimore. Kjo mund të bëhet nëpërmjet bashkëpunimit të sektorit privat (individualisht ose të organizuar) me shkollat përkatëse në vend. Me këta studentë mund te lidhet një kontratë, ku kompani të ndryshme mund të paguajnë një bursë (përvoja tregon që nuk është ndonjë shumë e madhe për këto kompani) për studim të këtyre studentëve, ku ato duhet të arrijne një rezultat të kenaqshëm dhe të kthehen të punojnë për kompaninë vendase mbas studimit. Kjo e fundit realizohet duke kooperuar me autoritetet që japin lejen e qëndrimit të studentit në vendin ku do studiohet, duke e bërë këtë leje qëndrimi me kusht kthimi. Këto sihen si ide, por nëse palet e interesuara bashkohen me shqetësimet dhe problemet që u trajtuan më sipër, duhet që nëpërmjet tavolinave të rrumbullakta, konferencave apo seminareve mbi turizmin (të cilat vazhdojnë të jenë një fenomen i rrallë në Shqipëri dhe Mal të Zi) të diskutojnë më në detaje ide të tilla për të gjetur zgjidhjen më optimale dhe për ta zbatuar atë sa më shpejtë në praktikë. Tashmë ka ardhur koha që të mendohet seriozisht për burimet njerëzore dhe kulturën e shërbimit para se mikpritja tradicionale shqiptare të komercializohet e të transformohet në kulturen e moskujdesit, shërbimit të dobët, apo zhvatjes së klientit, duke përballur pasojat e pariparueshme të moskthimit dhe rrjedhjes së numrit të turistëve. 2.5. Gjendja dhe shfrytëzimit deri më sot i këtyre potencialeve në shërbim të turizmit Nga analiza e mësipërme e potencialeve turistike u konkludua se brenda një sipërfaqje të vogël, Shqipëria dhe Mali i Zi, kanë vërtet bukuri të rralla. Kombinimi i mahnitshëm i diellit, detit, hapësirave malore, objekteve të ndryshme historiko-kulturore, e te tjera si këto, janë vetem produkt i natyrës dhe i dorës së njeriut, ku në disa raste shihen me
  • 65. mjaft "zili" nga shumë vende të tjera te botës, të cilat nuk i disponojnë ato, sepse pikërisht ato përbëjnë edhe "lëndën e parë" për zhvillimin e turizmit. Megjithatë shumica e kёtyre pasurive në Shqipëri dhe Mal të Zi kanё mbetur akoma nё potenciale të pashfrytëzuara dhe organizuar si produkte të mirëfillta turistike. Mosshfrytёzimi i kёtyre resurseve ka sjellё:  mosthithjen siç duhet e tё ardhurave qё mund tё vinin nga turizmi,  moszhvillim tё mëtejshëm më të mirë të vendit,  moszhvillim i degëve mbёshtetёse tё turizmit (bujqësisë, infrastrukturës, shërbimeve etj) . Megjithatë, nga krahasimi i dy vendeve, rezulton qartë se Mali i Zi qëndron më lart në zhvillimin e turizmit krahasuar me Shqipërinë dhe kjo shpjegohet parasëgjithash me traditën më të gjatë të tij në këtë drejtim. Janë të paktën disa dekada e të bërit turizëm më shpejt se Shqipëria që e bëjnë këtë dallim. Megjithatë, disa resurse turistike kryesisht plazhe si, në Ulqin, Budva, Tivat etj, apo hapësira malore si p.sh. Bjeshkët e Nëmuna etj dhe disa objekte historiko-kulturor, akoma kanë ngelur të pazhvilluara siç duhet në aspektin turistik. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Shqipёrinë, ku shumë zona me potenciale tё shumta natyrore e kulturore në zonat verilindore dhe juglindore, janë akoma të pa shfrytëzuara. Përveç kësaj, shfrytëzimi i derisotëm i potencialeve turistike, si natyrore ashtu edhe të atyre historiko-kulturore, në të dy vendet gjatë 20 viteve të fundit, ka qenë pothuajse sporadik dhe i paorganizuar, gjë që ka çuar në zhvillimin e turizmit sporadik në zonat malore dhe masovik kryesisht në hapsirën bregdetare. Një problem shumë i madh që vërehet në zonat turistike si të Shqipërisë edhe Malit të Zi është mungesa e planeve urbanistike, që ka çuar në ndërtime kaotike sidomos në zonat bregdetare. Ndërtimet e pakontrolluara, mungesa e infrastrukturës etj, kanë ndikuar në dëmtimin e hapësirës dhe të mjedisit jetik, sidomos në zonën bregdetare. Ky fenomen më së shumti është i pranishëm në Shqipëri, por edhe Mali i Zi nuk ka mbetur jashtë këtij problemi. Shumë hapësira, sidomos në zonën bregdetare të Ulqinit, Budvës, Tivatit, Herceg Novit etj, janë dëmtuar nga ndërtimet pa kriter, duke ndikuar në dëmtimin e imazhit të një shteti ekologjik që pretendon të zhvilloj turizëm të qëndrueshëm. Anketimet e zhvilluara në bregdetin malazez gjatë verës së viti 2009
  • 66. nxorën në pah midis tjerash edhe problemet me ndërtimet informale ose si njihen ndryshe ndertime pa leje përdormi. Në bazë të intervistave të zhvilluara në tre rajonet turistike si: Budva, Kotorr dhe Ulqin u bë e qartë se si rezulltat i mungesës së planeve urbanistike linden ndërtimet e jashtëligjeshme sidomos gjatë viteve 2007-2009. Intrevistuesit ndoshta më të drejtë nxorren një term përsa iu përket rregullimit të hapsirës që në zonën e Budvës njihej me emrin "Budvarizëm". Problem më vehte janë edhe objektet historike dhe kulturore, të cilët nuk po mirëmbahen dhe menaxhohen ashtu si duhet, gjë që në disa raste ka çuar në dëmtimin e tyre. Shumë zona turistike në Shqipëri gjatë sezonit veror vuajnë nga mungesa e ujit dhe kjo ndikon në shumë raste në prishjen e imazhit turistik të vendit. Ky fenomen në Mal të Zi pothuajse nuk është i pranishëm. Një problem tjetër që duhet të theksohet në të dy vende është edhe mungesa dhe cilësia e shërbimeve në hotele dhe restorante. Në përgjithësi tё rinjtë e këtyre zonave të bukura turistike, por të pazhvilluara, e shohin tё ardhmen e tyre larg Shqipёrisё. Në një kohë që të rinjtë janë një nga pasuritë demografike më me vlerë për zhvillimin e turizmit. Ndërsa në Mal të Zi zhvillimi i turizmit sidomos në zonën bregdetare ka bërë që një numër i madh i të rinjve të vijnë nga zonat tjera të vendit (kryesisht nga pjesa qendrore e veriore) si dhe nga vendet e rajonit si: Kosova, Serbia etj, dhe të gjejnë punë në industrinë e turizmit. Një problem i madh që vërehet në Shqipëri në krahasim më Malin e Zi është edhe problemi i pronësisë së tokës dhe objekteve. Rreth 20 vjet pas ndërrimit të sistemeve politike, Shqipëria ende s’ka një ligj të qartë për pronën. Por me gjithё problemet dhe prapambetjen e Shqipёrisё nё zhvillimin e turizmit, ajo ka disa avantazhe.  Turizmi në Shqipëri ka mundёsi tё mёsojё nga gabimet e tё tjerёve dhe tё marrë shembullin mё tё mirё pёr ta pёrshtatur dhe zbatuar. Kjo parasëgjithash ka të bëjë më ruajtjen e hapësirës dhe me menaxhimin më të mirë të saj, pasi në të ardhmen ajo do të jetë faktori kryesor për zhvillimin e turizmit dhe për të tërheqeur edhe investitorë që do të investojnë në këtë fushë të ekonomisë.
  • 67. Turizmi ёshtё njё sektor shumё i ndjeshëm. Njё proverbё aziatike thotё: “Turizmi ёshtё si njё zjarr, ku ju mund tё zieni supёn nё tё, por gjithashtu mund t’ju djegё edhe shtёpinё”116. Ndaj planifikimi dhe zhvillimi i tij duhet tё bёhet me maturi.  Një nga përparësitë e tjera pёr Shqipёrinё ёshtё fakti qё ёshtё njё destinacion i ri akoma i paeksploruar nga të huajt. Ndërsa Mali i Zi si shtet ekologjik me natyrë të ashpër ofron të veçantat e veta për t’u njohur nga turistë vendas dhe të huaj. Nёse destinacionet e tjera të Mesdheut kanё arritur nё njё fazё maturimi dhe nuk kanё apo kanё pak çfarё tё ofrojnё tё re, Shqipёria ka shumё më tepër se këto, madje shumë më tepër edhe se Mali i Zi pёr tё ofruar në tregun turistik. Prandaj strategjitë e zhvillimit të turizmit që do të hartohen në të ardhmen duhet të mbështeten në shfrytëzimin sa më efikas të hapësirës dhe të resurseve turistike, si natyrore ashtu edhe të atyre historiko-kulturore, që kanë të dy vendet si dhe prezantimin më të mirë në tregjet turistike botërore të vlerave turistike që disponojnë këto vende. 116 Grup autorësh – Marketingu i Destinacionit Turistik Rasti Kelmendi – Punim Masteri – Tiranë 2009, fq.6