Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011

632 views

Published on

Onderzoek  onder  docenten  in  het  primair  onderwijs,  voorbereidend   middelbaar  beroepsonderwijs,  voortgezet  onderwijs  en  middelbaar   beroepsonderwijs  (vervolgmeting  2011)  en  hoger  beroepsonderwijs  en   wetenschappelijk  onderwijs  (nulmeting)  naar  gebruik,  maken  en  delen  van   digitaal  leermateriaal

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
632
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011

  1. 1.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek    Wikiwijs  2011    Onderzoek  onder  docenten  in  het  primair  onderwijs,  voorbereidend  middelbaar  beroepsonderwijs,  voortgezet  onderwijs  en  middelbaar  beroepsonderwijs  (vervolgmeting  2011)  en  hoger  beroepsonderwijs  en  wetenschappelijk  onderwijs  (nulmeting)  naar  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal                                Heerlen,  juni  2011        Hans  van  Buuren    Frederik  Van  Acker  Karel  Kreijns  Marjan  Vermeulen    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     1  
  2. 2.  Inhoud  INHOUD  .........................................................................................................................................................................2  CONCLUSIES  ...................................................................................................................................................................3  1.   INLEIDING  ..............................................................................................................................................................7  2.   JAARLIJKS  ONDERZOEK  WIKIWIJS  2011  ..................................................................................................................9   2.1   ONDERZOEKSVRAAG   ..................................................................................................................................................9   . 2.2   METHODE  EN  STEEKPROEF   ........................................................................................................................................10   .3.   FEITELIJKE  ONDERZOEKSBEVINDINGEN  OVER  HET  GEBRUIK,  ZOEKEN,  MAKEN  EN  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL   ..........................................................................................................................................................   2   . 1 3.1   OVER  HET  GEBRUIK  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  .........................................................................................................12   3.2   OVER  HET  MAKEN  (EN  BEWERKEN)  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL   .....................................................................................23   3.3   OVER  HET  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ............................................................................................................29  4   DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ....................................................................................................................................   2   3 4.1   BEKENDHEID  VAN  DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ..................................................................................................................32   4.2   GEBRUIK  VAN  WIKIWIJS  ............................................................................................................................................34   4.3   GEVONDEN  OP  WIKIWIJS.NL  WAT  MEN  ZOCHT?   ............................................................................................................35   . 4.4   ZOEKEN  OP  WIKIWIJS.NL  EN  ANDERE  PORTALSITES  .........................................................................................................36   4.5   IN  HOEVERRE  SLAAGT  MEN  IN  HET  ZOEKEN  NAAR  DIGITALE  LEERMATERIALEN  OP  DE  WEBSITE  VAN  WIKIWIJS?  .............................37   4.6   VOLDEED  HET  GEZOCHTE  AAN  DE  VERWACHTINGEN?  ......................................................................................................38   4.7   WAARDERING  VAN  DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ................................................................................................................39  5.   SCHOOLLEIDING  &  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ....................................................................................................   0   4 5.1   VISIE  SCHOOLLEIDING  ...............................................................................................................................................40   5.2   FACILITERING  ..........................................................................................................................................................44   5.3   PROFESSIONALISERING   .............................................................................................................................................45   . 5.4   ONDERSTEUNING  EN  WAARDERING  .............................................................................................................................50  6.   PSYCHOLOGISCHE  FACTOREN  BIJ  HET  GEBRUIK,  MAKEN  EN  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ..................   4   5 6.1   HOUDING  TEN  OPZICHTE  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ..................................................................................................54   6.2   UITKOMSTVERWACHTINGEN  ......................................................................................................................................57   6.3   EIGEN-­‐EFFECTIVITEIT  ................................................................................................................................................59   6.4   REDENEN  GEBRUIK  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ................................................................................................................59   6.5   MOTIVATIE   .............................................................................................................................................................69   6.6   GEPERCIPIEERDE  NORM  ............................................................................................................................................72   6.7   ERVAREN  SOCIALE  DRUK  OM  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  TE  MOETEN  GEBRUIKEN  (2009-­‐2011)  ...............................................73  7.   WAAROM  DELEN  DOCENTEN  LEERMATERIAAL  VIA  WIKIWIJS?  EEN  ONDERZOEK  OP  BASIS  VAN  DE  SOCIALE  UITWISSELINGSTHEORIE  ..............................................................................................................................................   4   7 7.1   INLEIDING  ..............................................................................................................................................................74   7.2   METHODE  ..............................................................................................................................................................75   7.3   RESULTATEN  ...........................................................................................................................................................77   7.4   DISCUSSIE  ..............................................................................................................................................................81  BIJLAGEN  ......................................................................................................................................................................   7   8Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     2  
  3. 3.  Conclusies  Op  basis  van  de  onderzoeksbevindingen  volgt  hierna  een  overzicht  van  de  belangrijkste  conclusies.  Bij  iedere  conclusie  is  aangegeven  wat  hiervan  de  impact  is  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013.     1.   Bekendheid  Wikiwijs  op  niveau,  waardering  vormt  aandachtspunt   Uit  het  onderzoek  blijkt  dat  48%  van  de  docenten  bekend  is  met  Wikiwijs  en  dat  41%  van   de  docenten  aangeeft  Wikiwijs  te  gebruiken.  Gezien  de  lancering  van  de  proefversie  van   Wikiwijs  eind  2009  en  de  release  van  de  1.0-­versie  op  1  september  2010  ligt  de  bekendheid   van  Wikiwijs  (gemeten  in  januari  2011)  in  de  lijn  met  de  ambities.   De  gemiddelde  waardering  van  6.5  (op  een  schaal  van  1-­10)  van  de  41%  docenten  die   Wikiwijs  gebruikt,  vormt  een  aandachtspunt.  Vooral  waar  de  waardering  betrekking  heeft  op   de  hoeveelheid  bruikbaar  leermateriaal  en  de  kwaliteit  ervan.     Van  de  docenten  die  Wikiwijs  gebruiken,  geeft  19%  aan  meestal  te  vinden,  56%  soms  te   vinden  maar  25%  nooit  te  vinden  van  wat  werd  gezocht.  Hieruit  blijkt  dat  het  rendement   van  de  zoekinspanningen  van  docenten  verbeterd  moet  worden.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   In  het  programma  komt  het  zwaartepunt  te  liggen  bij  het  vergroten  van  de  hoeveelheid   bruikbaar  leermateriaal  in  Wikiwijs  en  de  vindbaarheid  daarvan.  Naast  kwantiteit  wordt  ook   gelet  op  (minimale)  kwaliteit,  onder  andere  door  vanuit  de  redactie  steekproefsgewijs   leermateriaal  te  beoordelen  op  de  kwaliteit  van  inhoud  en  metadatering.  De  inhoudelijke   kwaliteit  is  van  belang  voor  de  bruikbaarheid,  de  kwaliteit  van  metadatering  is  van  belang   voor  de  vindbaarheid.  Wikiwijs  werkt  zoveel  mogelijk  samen  met  het  programma  ECK2  en   omarmt  de  afspraken  die  uit  dit  programma  voortkomen  ten  aanzien  van  vocabulaires  en   standaarden.  Dit  moet  de  vindbaarheid  van  leermateriaal  sterk  verbeteren.     2.   Het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  vertoont  een  stijgende  lijn   Het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal,  in  verhouding  tot  alle  leermaterialen,  in  de  klas   vertoont  een  stijgende  lijn.  De  stijging  is  van  gemiddeld  22%  in  2009  naar  26%  in  2011   (zie:  tabel  2,  p.  12).     Naast  deze  stijging  is  het  ook  relevant  hoe  de  frequentie  zich  ontwikkelt  waarmee  het   digitale  materiaal  aan  leerlingen  wordt  aangeboden.  Wat  betreft  het  meest  complexe   ustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten)   is  sprake  van  een  aanzienlijke  stijging  van  het  percentage  docenten  dat  aangeeft  mimimaal   wekelijks  dit  digitale  materiaal  aan  te  bieden.  Ten  opzichte  van  2009  is  het  percentage   gestegen  van  16%  naar  45%.  Het  percentage  docenten  dat  nooit  dit  complexe  digitale   leermateriaal  aanbiedt,  gedaald  van  25%  naar  7%  (figuur  5,  p.  16)  .     Over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  geven  docenten  overwegend  aan  dat  dit   materiaal  aanvullend  is  op  het  gangbare  leermateriaal  dat  voor  het  onderwijs  wordt  gebruikt   (tabel  10,  p.  21)       Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   De  vervolgmeting  laat  zien  dat  digitaal  leermateriaal  een  steeds  groter  aandeel  krijgt  in  het   totale  aanbod  van  leermateriaal.  Vanuit  het  programma  Wikiwijs  is  de  verwachting  dat  deze   stijging  zal  doorzetten.  Wanneer  eenmaal  sprake  is  van  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal,  blijkt  uit  de  vervolgmeting  dat  dit  materiaal  vaker  tijdens  de  les  wordt   ingezet.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     3  
  4. 4.     Het  programma  Wikiwijs  beschouwt  de  resultaten  uit  de  vervolgmeting  als  een  bevestiging   om  een  bijdrage  te  blijven  leveren  aan  het  vergroten  van  het  aanbod  aan  beschikbaar  en   bruikbaar  digitaal  leermateriaal.  Wikiwijs  richt  zich  daarbij  op  het  ontsluiten  van  open   leermateriaal  en  het  stimuleren  van  bijdragen  van  individuele  docenten.  Daarnaast  zet   Wikiwijs  zich  in  om  docenten  de  mogelijkheid  te  bieden  open  leermateriaal  te  combineren   met  gesloten  leermateriaal.  Dit  door  de  portaal  van  de  benodigde  functionaliteit  te  voorzien   en  zich  te  commiteren  aan  afspraken  over  standaarden  in  de  educatieve  contentketen.       3.   Docenten  maken  zelf  digitaal  leermateriaal  en  zijn  bereid  tot  delen   Het  percentage  docenten  dat  zelf  leermateriaal  maakt,  is  gestegen  van  40%  naar  44%.  Het   percentage  docenten  dat  leermateriaal  bewerkt  is  vrijwel  niet  veranderd,  van  28%  naar   27%.  De  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO  laat  zien  dat  voor  docenten  de   differentiatiemogelijkheden  het  belangrijkste  motief  vormen  om  zelf  digitaal  leermateriaal  te   maken.     Opvallend  is  dat  onder  docenten,  die  leermateriaal  maken  en/of  bewerken,  de  bereidheid   om  leermateriaal  te  delen  met  anderen  groot  is  (78%).  Hierbij  geldt  de  nuancering  dat  in   het  onderzoek  van  Wikiwijs  geen  onderscheid  is  gemaakt  tussen  delen  met   bekenden  en  delen  met  iedereen  (internet/Wikiwijs).  Uit  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van   SLO  blijkt  dat  in  het  primair  onderwijs  24%  en  in  het  voortgezet  onderwijs  22%  van  de   andere  scholen.  Dit  bevestigt  het  belang  van   de  nuancering,  omdat  1.  het  delen  van  leermateraal  via  Wikiwijs  betrekking  heeft  op  delen   bereidheid  tot  delen  niet  hetzelfde  is  als  het  in  de   praktijk  ook  doen.       Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Een  belangrijke  succesfactor  van  digitaal  leermateriaal  is  de  mogelijkheid  om  dit  materiaal   gedifferentieerd  en  op  maat  aan  te  bieden  aan  de  leerlingen.  Voor  het  programma  Wikiwijs   betekent  dit  dat  het  belangrijk  is  om  te  bewaken  dat  het  beschikbare  materiaal  in  Wikiwijs   voor  docenten  gemakkelijk  en  op  een  open  manier  te  bewerken  is.     Voor  de  aandachtsgebieden  professionalisering  en  communicatie  is  het  van  belang  om  te   benadrukken  dat  het  delen  van  leermateriaal  meerwaarde  heeft  voor  de  docent.  Dit  is   belangrijker  dan  het  benadrukken  van  de  waardering  voor  de  auteur.   andere  scholen  moeten  waar  mogelijk  worden  weggenomen.  Hierbij  wordt  er  vanuit  het   programma  Wikiwijs  ook  aandacht  besteed  aan  de  vragen  die  bestaan  bij  schoolleiders  op       4.   De  druk  om  digitaal  leermateriaal  in  te  zetten,  is  beperkt   Docenten  ervaren  weinig  sociale  druk  om  digitaal  leermateriaal  in  te  zetten.  Deze  druk  zou   kunnen   ict   en/of  leermiddelen  is  een  vorm  van  sociale  druk.  Onderzoek  van  Kennisnet  (de  Vier  in   Balans  Monitor  2010)  en  van  het  IP-­VO  (De  Kwestie  4:  Leermiddelenbeleid  voor  iedere   school  2010)  laten  zien  dat  in  de  meeste  gevallen  een  beleidsplan  voor  ict-­gebruik  aanwezig   is  bij  onderwijsinstellingen,  maar  dat  dit  beleidsplan  lang  niet  altijd  daadwerkelijk  wordt   gebruikt.   Zowel  uit  de  4-­in-­Balans  (p.  45-­51)  als  uit  de  Leermiddelenmonitor  (p.  20-­24)  blijkt  niet  dat   er  een  een-­op-­een-­relatie  bestaat  tussen  het  beleidsplan  ict  en  het  leermiddelenbeleid.  Er   wordt  niet  bewust  aangestuurd  op  digitaal  gebruik  van  leermateriaal,  hoewel  leraren  en   leidinggevenden  wel  enigszins  van  mening  verschillen  op  dat  punt  (zie   Leermiddelenmonitor,  p.  22).   Het  onderzoek  van  Wikiwijs  laat  verder  zien  dat  50%  van  alle  docenten  aangeeft  zelf  te   bepalen  of  hij  al  dan  niet  digitaal  leermateriaal  gebruikt  in  de  les.   Daarnaast  blijkt  uit  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO  en  de  rapporten  van  IP-­VO  dat   zowel  docenten  als  leidinggevenden  duidelijk  aangeven  dat  de  directie  en/of  schoolleiding   beslist  over  de  aanschaf  van  leermiddelen.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     4  
  5. 5.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Uit  de  vervolgmeting  blijkt  dat  er  een  afstand  bestaat  tussen  de  docent  en  het  beleid  van  de   schoolleiding  op  het  gebied  van  ict  en  leermiddelen.  Deze  afstand  lijkt  ook  te  bestaan  ten   aanzien  van  de  aanschaf  van  leermiddelen.  Aan  de  andere  kant  ervaren  docenten  veel   vrijheid  om  te  bepalen  hoe  ict  en  leermiddelen  worden  ingezet  in  de  het  onderwijs.  Het   programma  Wikiwijs  willen  dicht  blijven  aansluiten  op  de  behoeften  van  de  docent  die   digitaal  leermateriaal  inzet  in  de  klas.  Daarnaast  blijkt  uit  het  onderzoek  dat  het  gebruik  van   digitaal  leermateriaal  kan  verbeteren  door  de  effectiviteit  van  beleid  voor  ict  en   leermiddelen  te  verbeteren.  Wikiwijs  wil  hier  met  schoolleiders  graag  over  in  gesprek.     5.   Docenten  achten  zichzelf  in  staat  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken   Docenten  voelen  zichzelf  succesvol  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  klas.   Ook  oordelen  zij  in  ruime  meerderheid  positief  over  de  toegevoegde  waarde  voor  zichzelf,   de  leerling  en  de  school.  Belemmeringen  die  worden  aangegeven  voor  het  gebruik  van   digitaal  leermateriaal  hebben  vooral  betrekking  op  de  beschikbare  ict-­voorzieningen  en  de   werkdruk.  Dit  blijkt  ook  uit  de   Vier  in  Balans  Monitor  2010  van  Kennisnet  en  de   Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   De  bevindingen  uit  het  onderzoek  zijn  relevant  voor  het  aandachtsgebied  Professionalisering   binnen  het  programma  Wikiwijs.  Omdat  docenten  in  meerderheid  aangeven  geen  leervragen   te  hebben  ten  aanzien  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal,  is  het  niet  effectief  om  ze   op  deze  leervragen  aan  te  spreken.  Ervaring  van  Wikiwijs  in  de  praktijk  en  aanvullende   onderzoeken  als  het  usability-­onderzoek  maken  echter  ook  duidelijk  dat  bij  docenten  wel   vragen  bestaan  over  het  gebruik  van  tools  als  Wikiwijs  en  het  arrangeren  van  leermateriaal.   Vanuit  het  aandachtsgebied  Professionalisering  is  het  van  belang  om  deze  vragen  als   vertrekpunt  te  nemen.         6.   Eigen-­effectiviteit  en  een  positieve  houding  van  docenten  zijn  een  succesfactor   De  houding  (gedefinieerd  als  een  algemeen  gevoel  van  sympathie  of  antipathie)  van   docenten  ten  opzichte  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  is  een  belangrijke   voorspeller  voor  het  gebruik  van  dit  materiaal.  Een  dergelijke  voorspeller  is   -­ Eigen-­ -­ verwachting  die  docenten  hebben  van  het  eigen  vermogen  om  een  bepaald  gedrag  (het   gebruik  van  digitaal  leermateriaal)  te  kunnen  uitvoeren.  Hoe  positiever  de  houding  en  hoe   hoger  de  verwachting  van  eigen-­effectiviteit,  hoe  groter  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Uit  de  vervolgmeting  blijkt  dat  een  positieve  houding  en  eigen-­effectiviteit  belangrijke   voorspellers  zijn  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Voor  het  programma  Wikiwijs   betekent  dit  dat  beide  voorspellers  aangrijpingspunten  zijn  om  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal  te  stimuleren.  Initiatieven  ter  bevordering  van  een  positieve  houding  ten   opzichte  van  digitaal  leermateriaal  dragen  dus  bij  aan  een  toename  van  het  gebruik.   Bijvoorbeeld,  door  middel  van  campagnes  die  zijn  gebaseerd  op  de  overtuigende   communicatie  en  die  de  toegevoegde  waarde  van  digitaal  leermateriaal  in  het  onderwijs   naar  voren  brengen   Eigen-­effectiviteit  kan  bevorderd  worden  door  docenten  te  voorzien  van  vaardigheden  en   positieve  ervaringen  met  digitale  leermaterialen.  Het  bevorderen  van  positieve  ervaringen   kan  bijvoorbeeld  plaatsvinden  in  zogeheten  professionele  leergemeenschappen,  immers  in   dergelijke  leergemeenschappen  kan  de  ervaren  onderlinge  steun  groot  zijn,  is  uitwisseling   van  mogelijkheden  gemakkelijk  te  realiseren  en  is  het  gemakkelijk  een  sociale  norm  te   ontwikkelen  dat  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  heel  gewoon  is  en  behoort  tot  de   professionaliteit  van  de  docent.  Dit  alles  dient  bij  te  dragen  aan  de  zelfzekerheid  die   docenten  ervaren  met  betrekking  tot  het  gebruiken  van  digitaal  leermateriaal.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     5  
  6. 6.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     6  
  7. 7.  1.   Inleiding  Achtergrond  Met  Wikiwijs  wil  de  minister  van  Onderwijs,  Cultuur  en  Wetenschap  onderwijsinstellingen  en  docenten  stimuleren  om  de  mogelijkheden  van  ict  beter  te  benutten.  De  komende  jaren  moet  Wikiwijs  zich  gaan  ontwikkelen  tot  een  plek  waarin  iedere  docent  in  het  hele  onderwijsstelsel  van  basisonderwijs  tot  universitair  onderwijs  (open)  leermateriaal  kan  vinden,  gebruiken,  maken  en  delen.  Stichting  Kennisnet  en  de  Open  Universiteit  hebben  van  het  ministerie  de  regierol  gekregen  in  het  realiseren  en  uitbouwen  van  Wikiwijs.      Doel  van  het  onderzoek  Het  deelproject  Onderzoek  van  het  programma  Wikiwijs  gaat  na  of  en  in  welke  mate  de  volgende  doelen  behaald  worden:       het  bevorderen  van  het  gebruik,  het  maken  en  het  delen  van  open  leermateriaal;;     het  vergroten  van  de  betrokkenheid  van  docenten  bij  de  ontwikkeling  en  het  gebruik  van   (open,  digitaal  ontsloten  of  te  ontsluiten)  leermateriaal;;     het  ondersteunen  van  docenten  bij  de  invulling  van  het  eigen  vak  door  mogelijkheden  te   bieden  meer  met  de  inhoud  van  hun  onderwijs  bezig  te  zijn  en  zich  daarin  verder  te   professionaliseren;;     het  vergroten  van  de  kwaliteit  van  het  onderwijs  door  met  behulp  van  ict  flexibilisering   en  actualisering  van  het  leermateriaal  mogelijk  te  maken.    Onderzoek  moet  ook  zichtbaar  maken  welke  invloed  Wikiwijs  heeft  op  het  behalen  van  deze  doelen.  Inmiddels  zijn  twee  metingen  verricht.  In  de  nulmeting  die  voorafgaand  aan  de  lancering  van  Wikiwijs  op  14  december  2009  is  uitgevoerd,  is  vastgesteld  hoe  in  het  primair  onderwijs  (po),  voorbereidend  middelbaar  beroepsonderwijs  (vmbo),  voortgezet  onderwijs  (havo/vwo)  en  middelbaar  beroepsonderwijs  (mbo)  de  stand  van  zaken  is  in  het  gebruik,  ontwikkelen  en  delen  van  digitaal  leermateriaal.     Met  het  gebruik  van  de  term  digitaal  leermateriaal  lijkt  de  doelstelling  van  dit  onderzoek   af  te  wijken  van  de  doelstelling  van  het  Wikiwijs-­project,  waar  open  leermateriaal   centraal  staat.  Open  leermateriaal  is  bijna  per  definitie  digitaal  leermateriaal  omdat  het   via  internet  ter  beschikking  wordt  gesteld,  maar  uiteraard  is  niet  al  het  digitaal   beschikbare  leermateriaal  qua  auteursrechten  open,  vrij  te  gebruiken  Toch  is  in  dit   onderzoek  ervoor  gekozen  om  in  de  vraagstelling  de  term  digitaal  leermateriaal  te  blijven   gebruiken.  Ten  eerste  wordt  zo  nauwer  aangesloten  bij  de  gebruikte  terminologie  van   andere  onderzoeken  die  zich  eveneens  op  het  terrein  van  digitale  leermiddelen  en  ict  in   Leermiddelenmonitor  (SLO)  en  het  audiovisuele  platform  Leraar24  (Ruud  de  Moor   Centrum,  Kennisnet,  SBL  en  Teleac).  Ten  tweede  vormt  het  digitaal  zijn  van   leermateriaal  voor  docenten  een  grotere  barrière  om  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen   dan  eventuele  openheid.  Het  is  de  vereiste  ict  die  docenten  er  van  weerhoudt  digitaal   leermateriaal  in  te  zetten.    Onderhavige  meting  is  eind  januari  2011  verricht.  Omdat  het  hoger  beroepsonderwijs  (hbo)  en  het  wetenschappelijk  onderwijs  (wo)  pas  in  september  2010  bij  Wikiwijs  werden  betrokken,  zijn  deze  docenten  nu  voor  het  eerst  meegenomen  in  het  onderzoek.  Ten  aanzien  van  deze  docenten  is  deze  eerste  vervolgmeting  dus  een  nulmeting.      In  dit  rapport  worden  de  bevindingen  van  deze  eerste  jaarlijkse  vervolgmeting    uiteengezet.  Waar  mogelijk  worden  de  bevindingen  aangevuld  of  vergeleken  met  de  bevindingen  van  de  hiervoor  genoemde  onderzoeken  op  het  terrein  van  ict  (Kennisnet),  leerlijnen  en  methoden  (SBO),  de  Kwesties  van  het  IP-­VO  en  audiovisuele  media  (Ruud  de  Moor  Centrum).    In  het  eerstvolgende  hoofdstuk  (hoofdstuk  2)  wordt  ingegaan  op  de  onderzoeksvragen  en  de  wijze  waarop  het  onderzoek  is  uitgevoerd.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     7  
  8. 8.    In  het  daaropvolgende  hoofdstuk  3  zijn  een  aantal  feitelijke  bevindingen  opgenomen  over  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  zoals  dat  een  half  jaar  na  de  officiële  openstelling  van  Wikiwijs  voor  docenten  uit  alle  onderwijsgeledingen  is  gerealiseerd.  Waar  mogelijk  worden  trends  hierin  beschreven  die  we  op  basis  van  de  nulmeting  kunnen  signaleren.  In  hoofdstuk  4  gaan  we  anno  januari  2011  in  op  bekendheid,  gebruik  en  waardering  van  Wikiwijs  bij  de  Nederlandse  docenten.  Ook  een  eerste  blik  op  de  waardering  van  Wikiwijs  vindt  hierin  zijn  plaats.  In  hoofdstuk  5  wordt  beschreven  wat  de  visie  is  van  schoolleiding  en  in  hoeverre  deze  visie  wordt  uitgedragen.  Visie  en  beleid  worden  beschouwd  als  factoren  die  het  ict-­gebruik  en  daarmee  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  krachtig  kunnen  beïnvloeden.  Hoofdstuk  6  beschrijft  een  aantal  een  aantal  psychologische  factoren  die  aangeven  wat  docenten  ertoe  brengt  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen.  Deze  factoren  worden  in  hoofdstuk  7  over  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  op  theoretische  gronden  modelmatig  met  elkaar  in  verband  gebracht.  Dit  laatste  hoofdstuk  verschaft  op  deze  wijze  theoretisch  evidente  gronden  aanrakingspunten  voor  het  opstellen  van  een  beleid  om  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  te  bevorderen.  Maar  ook  leert  het  Wikiwijs  waar  op  in  te  zetten  om  de  doelstellingen  van  het  project  te  verwezenlijken.        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     8  
  9. 9.  2.   Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011      2.1   Onderzoeksvraag    De  probleemstelling  die  geldt  voor  het  Wikiwijs-­project  is  tamelijk  divers  en  vereist  een  stapsgewijze  uitwerking.  De  doelen  zoals  die  door  het  ministerie  zijn  gesteld,  beogen  in  de  eerste  plaats  het  verruimen  van  de  mogelijkheden  voor  docenten  om  op  een  breed  toegankelijke  en  vrije  manier  aan  flexibel  en  actueel  leermateriaal  te  komen.  Daartoe  is  het  nodig  dat  zoveel  mogelijk,  zo  niet  alle  docenten  zich  kennis  en  vaardigheden  eigen  maken  in  het  zoeken,  bewerken  en  zelf  maken  van  leermaterialen  en  deze  te  delen  met  anderen.  Hiervoor  is  de  inzet  van  ict  vereist.  Kennis  en  vaardigheden  op  het  terrein  van  ict  en  het  zoeken,  maken  en  delen  van  leermateriaal  is  dus  een  allereerste  stap.  Wikiwijs  gaat  na  in  hoeverre  deze  kennis  en  vaardigheden  zich  bij  docenten  ontwikkelen.  Niet  alles  op  dit  terrein  hoeft  door  Wikiwijs  te  worden  onderzocht.  Op  het  terrein  van  inzet  en  verspreiding  van  ict-­kennis  en  vaardigheden  kunnen  we  grotendeels  aansluiten  bij  de  jaarlijkse  onderzoeken  van  Kennisnet  onder  po-­,  vo-­  en  mbo-­docenten  (Vier  in  Balans  Monitor).  Met  het  Wikiwijs-­onderzoek  kunnen  we  ons  daarom  concentreren  op  het  uitgebreide  scala  aan  aspecten  rondom  de  inzet  en  verspreiding  van  digitaal  leermateriaal:  hoe  is  de  actuele  stand  van  zaken  in  het  Nederlandse  onderwijs  en  zijn  er  bevorderende  of  belemmerende  factoren  aan  te  wijzen  die  deze  inzet  en  verspreiding  beïnvloeden?  Waar  moet  Wikiwijs  op  focussen?  Waar  moet  het  beleid  zich  op  richten?  Het  zijn  met  name  deze  punten  die  in  de  nulmeting  en  in  de  vervolgmeting  onder  de  loep  zijn  genomen.      Voor  de  bespreking  van  de  vervolgstappen  kunnen  we  te  rade  gaan  bij  het  onderzoeksprogramma  van  Leraar24.  Voor  hun  onderzoekslijn  waarin  ze  de  effecten  van  hun  audiovisuele  producten  en  diensten  jaarlijks  onder  grote  groepen  po-­,  vo-­  en  mbo-­docenten  bepalen  en  volgen,  is  een  model  met  dominostenen-­effect  ontwikkeld.  Dat  model  gaat  ervan  uit  dat  de  werking  van  een  programma  als  dat  van  Leraar24  en  dus  ook  van  Wikiwijs  in  opeenvolgende  fasen  verloopt,  waarbij  elke  voorgaande  fase  tenminste  in  enigerlei  opzicht  voorwaardelijk  is  voor  de  daaropvolgende  fase.  De  vijf  fasen  zijn:   1.   Naamsbekendheid.  Wil  Leraar24    en  dus  ook  Wikiwijs  -­  effect  hebben  op  het  gedrag  van   docenten,  dan  is  een  eerste  voorwaarde  dat  de  naamsbekendheid  zodanig  is  dat  ook  een   behoorlijk  percentage  van  de  docenten  weet  dat  zij  daarvan  gebruik  kunnen  maken.     2.   Gebruik.  De  volgende  logische  stap  (of  dominosteen)  is  dan  logischerwijs  of   naamsbekendheid  ook  leidt  tot  bezoek  en  positieve  waardering  van  de  website,  i.c.   Leraar24.nl  en  Wikiwijs.nl.  Vervolgens  kan  onderzocht  worden  welke  delen  het  meest   bekeken  worden  of  het  meest  worden  opgevraagd.     3.   Professionalisering.  Zowel  Leraar24  als  Wikiwijs  hebben  als  hoger  doel  de   professionalisering  van  docenten.  De  aanname  is  dat  door  gebruik  van,  en  reflectie  over   het  audiovisuele  materiaal  respectievelijk  het  niet  klakkeloos  volgen  van  een  lesmethode   maar  door  eigen  overdenking  komen  tot  flexibel  en  actueel  leermateriaal  de  docenten   zichzelf  aanzetten  tot  professionaliseringsgedrag  zoals  zich  verder  in  het  onderwerp   tevens  gepaard  gaan  met  gemeenschapsvorming  waartoe  Leraar24  en  Wikiwijs   mogelijkheden  bieden.  Feitelijk  kan  men  de  gemeenschapsvorming  opvatten  als  één  van   de  mogelijke  professionaliseringsactiviteiten.  Omdat  materialen  en  aanpakken  zeer   divers  zijn,  is  het  lastig  om  te  zeggen  dat  Leraar24  respectievelijk  Wikiwijs  tot  een   bepaald  percentage  toename  van  professionalisering  leidt.  Het  gaat  er  altijd  om,  om  bij   specifieke  delen  te  kijken  wat  de  effecten  zijn.     4.   Inwerking  op  het  onderwijs.  Vervolgens  is  het  noodzakelijk  dat  de  nieuw  verworven   kennis  en  vaardigheden  ook  daadwerkelijk  tot  uitdrukking  worden  gebracht  in  de   dagelijkse  onderwijspraktijk.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     9  
  10. 10.   5.   Inwerking  op  het  leerproces.  Ten  slotte  zullen  de  veranderingen  in  het  onderwijs  effect   moeten  sorteren  op  het  leren  van  de  leerlingen.  Dit  effect  behelst  een  verbetering  van   het  leerproces,  waarbij  zowel  efficiëntie  als  effectiviteit  in  het  geding  is.      De  onderscheiden  fasen  lopen  vloeiend  in  elkaar  over.  Men  kan  ze  niet  opvatten  als  strikt  onderscheiden  stappen  die  in  hun  geheel  gerealiseerd  moeten  zijn  vooraleer  de  volgende  stap  gezet  kan  worden.  Echter  wat  Leraar24  betreft  is  een  enkele  keer  een  video  bekijken  nog  geen  bewijs  van  betekenisvol  gebruik  van  Leraar24.  Evenmin  kan  de  inzet  van  een  enkele  presentatie  op  het  digibord  gezien  worden  als  een  betekenisvolle  stap  in  het  professionaliseringsproces.      Deze  stappenreeks  maakt  onderzoek  rondom  Wikiwijs  uiterst  complex.  In  feite  beperkt  Wikiwijs  zich  in  de  nulmeting  van  december  2009  als  in  de  eerste  vervolgmeting  van  januari  2011  zich  tot  de  stappen  1  en  2:  naamsbekendheid  en  gebruik.  Deze  stappen  zullen  ook  in  de  komende  vervolgmetingen  tot  2013  nog  ruime  aandacht  moeten  krijgen.  Wikiwijs  bestaat  nog  niet  zo  lang  professionalisering  vereist  ook  separaat,  meer  kwalitatief  gericht  onderzoek  dat  in  de  komende  twee  jaren  haar  beslag  moet  krijgen  zodra  de  naamsbekendheid  en  het  gebruik  een  voldoende  hoog  niveau  hebben.  Op  dit  domein  kan  ook  nauw  aangesloten  worden  bij  het  onderzoeksprogramma  van  Leraar24  dat  eveneens  met  dit  weerbarstig  te  noemen  onderzoekprobleem  kampt.  Naar  de  doorwerking  in  het  onderwijs  en  de  effecten  op  de  leerling/student  zal  in  het  Wikiwijs-­programma  geen  systematisch  onderzoek  worden  verricht.      De  centrale  vraag  in  dit  onderzoek  is  dan  ook  wat  de  stand  van  zaken  is  rond  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  en  hoe  waardevol  docenten  de  inbreng  van  Wikiwijs  daarin  vinden.  De  waardering  zal  immers  bepalend  zijn  voor  de  mate  waarin  docenten  van  Wikiwijs  gebruik  (blijven)  maken.  Daarnaast  wordt  gekeken  in  hoeverre  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  beïnvloed  worden  door  psychologische  en  beleidsmatige  factoren.  Zaken  waarmee  de  ontwikkelaars  van  Wikiwijs,  maar  ook  beleidsmakers  rekening  kunnen  houden.          2.2   Methode  en  steekproef    Respondenten  Net  zoals  bij  de  nulmeting  is  bij  deze  jaarlijkse  vervolgmeting  aan  TNS  NIPO  gevraagd  een  vragenlijst  voor  te  leggen  aan  docenten  uit  haar  bestand.  Als  bijzonderheid  is  gevraagd  vooral  docenten  in  het  onderzoek  te  betrekken  die  hebben  deelgenomen  aan  de  nulmeting.  In  de  volgende  tabel  zijn  naar  schooltype  het  aantal  respondenten  in  2011  en  in  2009  vermeld,  alsmede  het  aantal  dat  aan  beide  metingen  heeft  deelgenomen.  Docenten  uit  het  hbo  en  wo  zijn  nu  voor  het  eerst  betrokken  in  het  onderzoek.  Voor  hen  is  deze  meting  te  beschouwen  als  een  nulmeting.  In  de  tabel  is  het  aantal  docenten  in  Nederland  weergegeven  naar  schooltypen  (anno  2008).  Deze  cijfers  zijn  opgenomen  opdat  de  lezer  zich  een  beeld  kan  vormen  van  de  representativiteit  van  de  steekproef  ten  aanzien  van  schooltype  en  ter  bepaling  van  de  impact  van  bevindingen.  In  de  vervolgmeting  is  vmbo  en  havo/vwo  (samen  35%)  in  aantallen  bevraagde  docenten  enigszins  oververtegenwoordigd  en  wo  (5%)  enigszins  ondervertegenwoordigd  in  vergelijking  met  de  percentages  in  de  populatie.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     10  
  11. 11.      _______________________________________________________________________  1   Overzicht  respondenten  vervolgmeting  en  nulmeting  naar  schooltype  _______________________________________________________________________     School   respondenten     verdeling   respondenten   overlap   populatie   verdeling   type   2009   20081   2011     2009-­ 2011   po   629   40%   742   364   133.700   41%   vmbo   253   16%   292   146   86.200   27%   havo/vwo   290   18%   209   172   mbo   167   11%   139      82   38.300   12%   hbo   109      7%   -­   -­   28.600   9%   wo   72      5%   -­   -­   37.700   11%   totaal   1520   100%   1382   764   324.500   100%   1)   Aantal  docenten  in  Nederland.  Bron  populatiegegevens:  OCW,  kerncijfers  2005-­2009    Vragenlijst  In  bijlage  1  is  de  aan  docenten  voorgelegde  vragenlijst  opgenomen.  Omdat  het  een  panelonderzoek  betreft  en  daarmee  mogelijk  is  om  verschuivingen  binnen  een  groep  te  bepalen  en  zo  voortgang  of  achteruitgang  vast  te  stellen,  zijn  een  aantal  vragen  over  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  gelijk  gehouden  aan  die  van  de  nulmeting.  Ook  vragen  die  benodigd  zijn  om  het  Geïntegreerd  Model  voor  Gedragsvoorspelling  van  Fishbein  (2000)  (zie  ook  de  nulmeting)  te  toetsen,  zijn  opnieuw  opgenomen.  Aan  de  vragenlijst  van  2011  zijn  wel  een  aantal  nieuwe  vragen  toegevoegd.  Een  groep  variabelen  is  vertaald  naar  vragen  over  factoren  die  het  deelgedrag  van  docenten  kunnen  beïnvloeden.  Deze  vragen  komen  voort  uit  de  sociale  ruiltheorie  van  Homans  (1958).  We  moeten  hierbij  denken  aan  variabelen  als  kosten  die  docenten  moeten  maken  (het  verwerven  van  ict-­kennis  en  de  vaardigheid  om  te  maken  en  te  delen,  ontwikkelingstijd)  en  baten  (reputatie,  altruïsme),  gevoel  van  wederkerigheid   s  zijn  variabelen  opgenomen  uit  de  motivatietheorie  van  Ryan  en  Deci  (2000)  (zelfbepalingstheorie:  gevoel  van  competentie,  gevoel    Dit  is  gedaan  in  het  kader  van  de  samenwerking  met  de  onderzoekers  van  Leraar24  om  de  drijfveren  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen,  nader  te  onderzoeken  en  in  een  model  te  toetsen,  Omdat  de  lijst  van  variabelen  en  daarmee  samenhangend  de  te  stellen  vragen  niet  zomaar  uitgebreid  kan  worden,  is  een  aantal  vragen  die  wel  in  de  nulmeting  waren  opgenomen  uit  het  vragenbestand  verwijderd.  Dit  zijn  met  name  vragen  over  de  professionaliseringsbehoeften  van  docenten  en  vragen  die  betrekking  hebben  op  enkele  psychologische  factoren  zoals  angst  voor  ict.  Bij  deze  variabelen  gaan  we  ervan  uit  gaan  dat  ze  over  een  relatief  korte  periode  toch  een  min  of  meer  stabiel  karakter  hebben  bij  de  respondenten.  Voor  de  modeltoetsing  kunnen  deze  variabelen  derhalve  blijvend  meegenomen  worden.        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     11  
  12. 12.  3.   Feitelijke  onderzoeksbevindingen  over  het  gebruik,   zoeken,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  3.1   Over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal      3.1.1   Huidig  en  verwacht  gebruik  van  digitaal  leermateriaal    Schatte  men  in  2009  bij  de  lancering  van  Wikiwijs  het  gemiddeld  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  het  totale  aanbod  aan  leermaterialen  (digitaal  en  papier)  nog  op  gemiddeld  22%,  begin  2011  is  dat  gestegen  naar  26%.  Het  mbo  blijft  in  het  primair  en  voortgezet  onderwijs  koploper  met  36%  (2009:  34%)  en  vo  met  23%  (2009:  19%)  achterblijver.  In  het  hoger  onderwijs  is  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  overigens  het  hoogst  met  respectievelijk  39%  voor  het  hbo  en  35%  voor  het  wo  (zie  tabel  1).  Dit  betekent  tegelijkertijd  dat  papieren  leermiddelen  nog  steeds  het  meest  gebruikt  worden.    2   Actuele  omvang  van  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  alle  leermaterialen  2009    2011     naar  schooltype       Gebruik  van  digitaal   Gemiddeld  %   Gemiddeld    %   leermateriaal   2009   2011   Schooltype       po   20   23   vmbo   21   23   havo/vwo   19   22   mbo   34   36   hbo   -­   39   wo   -­   35         totale  groep   22   26  ________________________________________________________________________________    Deze  trend  in  gemiddelde  percentages  vinden  we  ook  terug  in  het  onderzoek  van  Kennisnet  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  onder  650  docenten  in  het  po,  vo  en  mbo)  en  van  SLO  (Leermiddelenmonitor  10/11,  onder  3000  docenten  po,  so,  vo  en  vso),  hoewel  de  gevonden  gemiddelde  percentages  enkele  procentpunten  kunnen  afwijken.  Zo  vindt  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  voor  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  een  gemiddeld  percentage  van  14%  voor  het  po,  16%  voor  het  vo  en  40%  voor  het  mbo  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  62).  Daarentegen  constateert  de  Leermiddelenmonitor  bij  docenten  po  een  gemiddeld  percentage  van  23%  en  voor  docenten  vo  26%  (SLO  Leermiddelenmonitor  10/11,  2011,  p.  9).      De  stijging  van  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  het  gehele  aanbod  aan  leermateriaal  is  echter  minimaal  te  noemen,  ondanks  de  groei  van  het  aantal  docenten  die   s  Monitor  en  IP-­VO  (rapport  de  kwestie  4:  Leermiddelenbeleid)  constateren  dat  scholen  op  dit  moment  vooral  investeren  in  snellere  internetverbindingen  en  aanschaf  van  digitale  schoolborden.  Vrijwel  alle  scholen  hebben  de  afgelopen  drie  jaar  digitale  schoolborden  aangeschaft.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     12  
  13. 13.    In  het  po  is  het  percentage  scholen  dat  de  beschikking  heeft  over  ten  minste  één  digitaal  schoolbord  gestegen  van  10%  in  207  naar  90%  in  2010,  in  het  vo  van  40%  in  207  naar  94%  in  2010  en  in  het  mbo  van  40%  in  2008  naar  78%  in  2010  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  71).  Wat  betreft  computers  beschikken  scholen  thans  over  een  computer  voor  elke  4  à  5  leerlingen.  Ook  komt  het  vaker  voor  dat  leerlingen  hun  eigen  laptop  mee  naar  school  nemen  (19%  in  het  po,  55%  in  het  vo  en  91%  in  het  mbo)  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  68).    Die  geringe  stijging  van  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  is  een  bevinding  die  eveneens  in  de  Vier  in  Balans  Monitor  (2010,  p.  61)  en  in  de  Leermiddelenmonitor  (2011,  p.  9)  is  geconstateerd.  Toch  verwachten  docenten  nog  steeds  dat  het  aandeel  digitale  leermiddelen  in  de  toekomst  zal  stijgen.  Naar  deze  verwachting  is  in  het  Wikiwijs-­onderzoek  niet  meer  gevraagd.  Toch  kunnen  we  antwoord  geven  op  deze  vraag,  omdat  de  onderzoekers  van  de  Vier  in  Balans  Monitor  en  van  de  Leermiddelenmonitor  deze  vraag  wel  aan  docenten  hebben  gesteld.  Volgens  de  Vier  in  Balans  Monitor  verwachten  docenten  in  het  po  en  vo  een  verdubbeling  en  gaan  ze  ervan  uit  dat  over  drie  jaar  ruim  een  derde  van  de  leermaterialen  digitaal  zal  zijn.  In  het  mbo  verwacht  men  dat  over  drie  jaar  de  helft  van  het  leermateriaal  in  digitale  vorm  beschikbaar  zal  zijn  (Vier  in  Balans  Monitor,  2010,  p.  61).  Deze  verwachting  is  ook  geconstateerd  in  de  Leermiddelenmonitor  10/11  (2011,  p.  9)    In  de  Leermiddelenmonitor  geven  docenten  aan  dat  om  deze  verwachte  stijging  haalbaar  te  maken  er  een  betere  ict-­infrastructuur  moeten  komen  en  meer  tijd  om  eigen  leermiddelen  te  kunnen  vinden  of  ontwikkelen.  Het  management  blijkt  de  ict-­infrastructuur  ook  van  belang  te  vinden,  maar  noemt  ook  bijscholing  als  belangrijke  mogelijkheid  om  de  groei  van  het  gebruik  van  digitale  leermiddelen  te  realiseren.  De  Vier  in  Balans  Monitor  2010  haalt  een  onderzoek  aan  van  de  VO-­raad  (Ebbers  en  Ekens,  2010)  waarin  de  voorwaarden  voor  toename  worden  toegelicht:  voldoende  computers,  een  feilloos  en  snel  internet,  eenvoudige  inlogprocedures,  betrouwbare  stroomvoorziening  en  goede  ict-­vaardigheden  van  docenten.  Bij  het  onderzoek  van  de  VO-­raad  bleek  echter  van  de  onderzochte  scholen  geen  enkele  school  aan  deze  voorwaarden  te  voldoen.      Dat  men  niet  altijd  tevreden  is  over  de  omstandigheden  op  de  werkplek,  komt  ook  naar  voren  in  de  vervolgmeting.  Op  de  stelling  in  hoeverre  men  de  omstandigheden  op  school  als  belemmerend  of  als  bevorderend  ervaart  voor  het  inzetten  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen,  geven  drie  op  de  tien  docenten  (29%)  aan  dat  de  omstandigheden  op  hun  school  belemmerend  zijn  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen.  Het  merendeel  (56%)  vindt  de  omstandigheden  evenwel  bevorderend  voor  het  gebruik.  Po-­  en  wo-­docenten  vinden  vaker  dan  gemiddeld  de  omstandigheden  bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  (respectievelijk  63%  en  68%).  Vmbo-­docenten  zijn  minder  positief:  34%  vindt  de  omstandigheden  zelfs  belemmerend  (zie  figuur  3).    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     13  
  14. 14.    3      Stelling  met  betrekking  tot  de  omstandigheden  op  school  voor  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de   lessen  (alle  ondervraagden,  n  =  1520)   wo 68 15 17* 5,0* hbo 58 16 27 4,8 schooltype mbo 46* 17 37* 4,2* havo/vwo 52 18 30 4,5 vmbo 49* 17 34* 4,3* po 63* 13* 24* 4,9* totaal  ondervraagden 56 15 29 4,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen neutraal belemmerend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen                   Bron:  TNS  NIPO,  2011  ____________________________________________________________________      Op  de  vraag  in  hoeverre  men  zich  succesvol  acht  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  te  gebruiken,  geven  acht  op  de  tien  docenten  aan  zich  succesvol  te  voelen  in  het  uitvoeren  van  de  activiteit,  8%  geeft  aan  slecht  in  staat  te  zijn  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren.  Wo-­docenten  scoren  gemiddeld  iets  hoger  (90%)  en  voelen  zich  dus  vaker  dan  gemiddeld  succesvol  om  deze  activiteit  uit  te  voeren  (zie  figuur  4).  We  kunnen  dus  concluderen  dat  een  tekort  aan  bevorderende  omstandigheden  op  de  werkplek  geen  belemmering  behoeft  te  zijn  voor  docenten  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     14  
  15. 15.    4        Stelling  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (alle  ondervraagden,  n  =  1520)   Met  betrekking  tot  het  gebruik  van  digitaal  lesmateriaal  in  mijn  les.. wo 90 7 3 6,0* hbo 86 7 6 5,9 schooltype mbo 82 11 7 5,7 havo/vwo 80 10 10 5,6 vmbo 81 11 8 5,7 po 80 11 9 5,6 totaal  ondervraagden 81 11 8 5,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % voel  ik  mij  succesvol  deze  activiteit  uit  te  voeren neutraal ben  ik  slecht  in  staat  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     15  
  16. 16.  3.1.2   Hoe  vaak  biedt  men  leerlingen  en  studenten  digitale  leermaterialen  aan    Mocht  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  in  het  geheel  van  leermaterialen  nog  betrekkelijk  laag  zijn  in  vergelijking  met  de  mogelijkheden,  dat  wil  niet  zeggen  dat  docenten  geen  ervaring  hebben  in  het  hanteren  van  digitaal  leermateriaal  in  hun  onderwijs.  We  hebben  al  gezien  dat  docenten  zich  redelijk  succesvol  achten  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken  in  de  lessen.  In  de  volgende  figuur  5  is  aangegeven  hoe  vaak  docenten  complex  digitaal  leermateriaal  met    in  hun  onderwijs  aanbieden.  Uit  deze  figuur  blijkt  sinds  2009  een  significante  toename  in  de  frequentie  waarin  docenten  dit  soort  materiaal  aanbieden.  Eind  2009  bood  16%  van  de  docenten  hier  enkele  keren  per  week  tot  enkele  keren  per  dag  het  materiaal  aan,  begin  2011  is  dat  aandeel  bijna  verdrievoudigd  (45%).  Opmerkelijk  is  ook  de  teruggang  in  het  percentage  docenten  dat  in  2009  nog  aangaf  nooit  gebruik  te  maken  van  dergelijk  leermateriaal.  Dat  percentage  is  ruim  een  jaar  later  gezakt  van  25%  naar  7%.        illustraties,  videoclips,  animaties  en   geluidsfragmenten.     Totaal  ondervraagden  2009  (n  =  1382)    2011  (n=1520))   Leerlingen  digitale  leermaterialen  aanbieden  met  fotos,  illustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten % 100 7* 90 nooit 25* 9* enkele  keren  per  jaar 80 5* enkele  keren  per  half  jaar 11 70 enkele  keren  per  kwartaal 20* enkele  keren  per  maand 60 23* enkele  keren  per  week 50 12* enkele  keren  per  dag 40 12 30 29* 15* 20 10 13* 16* 0 3* 2009 2010** **  gebaseerd  op  de  resultaten  van  po,  vmbo,  havo/vwo  en  mbo               Bron:  TNS  NIPO,  2011   -­2011  per  beide  schooltypen  van  25%  in  2009  naar  5%  in  2011)  en  in  havo/vwo  het  geringst  (van  26%  in  2009  naar  9%  in  2011).  De  toename  van  dagelijks  gebruik  van  dit  type  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  is  het  sterkst  toegenomen  binnen  het  po  (zie  figuur  6).    In  de  vervolgmeting  is  het  gebruik  van  rijkelijk  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  in  het  hoger  onderwijs  voor  het  eerst  meegenomen.  docenten  en  in  het  wo  door  6%  van  de  docenten  genoemd.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     16  
  17. 17.  Maken  we  onderscheid  in  e.d.  en  materialen  met  voornamelijk  tekst,  dan  valt  uit  de  volgende  figuur  op  te  maken  dat  vanaf  mbo  en  hoger  vaker  digitaal  ontsloten  leermaterialen  worden  gebruikt  die  voornamelijk  uit  tekst  bestaan.  In  het  vmbo  en  havo/vmbo  ontloopt  het  elkaar  niet  veel,  maar  in  het  po  wordt  en  geluidsfragmenten  dan  van  louter  tekstueel  digitaal  leermateriaal  (zie  figuur  7).      7   Vergelijking  in  aanbod  van  rijkelijk  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  met  voornamelijk  tekstueel   digitaal  leermateriaal  over  alle  schooltypen,  2011   (Totaal  ondervraagden  n=1520)   % 100 5 8 5 5 5 4 nooit 7 10 7 9 9 2 12 6 8 13 6 90 10 9 8 10 11 18 9 2 8 15 14 9 80 5 7 6 9 13 6 21 enkele  keren 6 4 6 17 8 per  jaar 11 10 15 6 16 6 16 70 13 19 15 10 15 15 enkele  keren 60 16 17 23 per  half  jaar 22 26 19 50 22 28 24 31 18 enkele  keren 27 21 40 38 21 per  kwartaal 29 30 29 27 19 enkele  keren 26 29 29 20 24 21 24 per  maand 20 26 25 21 enkele  keren 10 15 21 16 15 19 per  week 13 13 12 11 11 14 8 7 3 0 1 enkele  keren tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd per  dag digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal totaal po vmbo havo/vwo mbo hbo wo ondervraagden                     Bron:  TNS  NIPO,  2011  _______________________________________________________________________    3.1.3   Waar  vindt  men  digitale  leermaterialen?      De  plaats  waar  men  digitaal  leermateriaal  zoekt,  is  sinds  2009  nauwelijks  veranderd.  Digitale  leermaterialen  worden  nog  steeds  het  meest  gevonden  door  op  internet  te  zoeken.  Het  overgrote  deel  (85%)  van  de  docenten  geeft  aan  zijn  digitale  leermaterialen  over  het  algemeen  via  het  internet  (geen  specifieke  website)  te  vinden.  In  vergelijking  met  2009  is  dat  een  toename  van  7  procentpunt.  De  nieuwkomer  Wikiwijs  wordt  door  een  op  de  vijf  docenten  gebruikt  (21%).  Dit  percentage  behoeft  wel  enige  duiding.  Volgens  het  bekendheidscijfer  van  Wikiwijs  (zie  hoofdstuk  4)  kent  en  gebruikt  haast  50%  van  de  docenten  de  Wikiwijsportal.  Navraag  leert  dat  dit  cijfer  gelezen  moet  worden  als  50%  kent  Wikiwijs  en  heeft  het  gebruikt  om  materiaal  te  zoeken,  maken  of  delen.  Dit  duidt  erop  dat  de  percentages  in  onderstaande  tabel  gelezen  moeten  worden  als:  ik  zoek  op  die  plaats  en  ik  vind  ook  datgene  wat  ik  zocht.  Ik  ben  dus  een  echte  gebruiker.          Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     17  
  18. 18.  ___________________________________________________________________________________  8   Vindplaats  van  digitale  leermaterialen  (Meerdere  antwoorden  mogelijk)    ___________________________________________________________________________________     Wilt  u  aangeven  op  welke  wijze  u  aan  digitale  leermaterialen  komt?     2009   2011   Door  op  internet  te  gaan  zoeken   78%   85%   Door  onderwijskundige  websites  te  bezoeken  (bijv.  Kennisnet  of  Digischool)   64%   61%   De  digitale  leermaterialen  worden  bij  het  lesboek  geleverd   59%   61%     54%   57%   Door  digitale  videobanken  te  raadplegen  (bijv.  van  Teleac/NOT,  Leraar24)   46%   48%   Door  deze  zelf  te  maken   37%   44%   Door  bestaande  digitale  leermaterialen  te  bewerken   27%   26%   Via  Wikiwijs   -­   21%   Diversen      3%      3%   Totaal  (N)   1382   1520    In  de  volgende  tabel  zijn  de  resultaten  per  schooltype  weergegeven.  In  het  po  wordt  vaker  dan  gemiddeld  gebruik  gemaakt  van  onderwijskundige  websites,  leermateriaal  bij  het  lesboek,   en  digitale  videobanken  om  aan  digitaal  lesmateriaal  te  komen.  Men  geeft  in  het  po  minder  vaak  dan  gemiddeld  aan  zelf  digitaal  leermateriaal  te  maken  of  bestaande  leermaterialen  te  bewerken.      Met  name  binnen  het  hbo  en  wo  wordt  vaker  aangegeven  digitale  leermaterialen  zelf  te  maken.  Deze  docenten  zoeken  minder  vaak  dan  gemiddeld  op  onderwijskundige  websites  en  krijgen  minder  vaak  hun  digitale  leermaterialen  bij  het  lesboek.  In  het  mbo,  hbo  en  wo  wordt  vergeleken  met  het  gemiddelde  in  mindere  mate  videobanken  geraadpleegd  (respectievelijk  24%,  25%  en  21%).  Docenten  werkzaam  binnen  het  mbo,  hbo  en  havo/vwo  geven  vaker  dan  gemiddeld  aan  bestaande  digitale  leermaterialen  te  bewerken  (respectievelijk  34%,  38%  en  32%)  .  De  website  Wikiwijs  wordt  in  het  vmbo  vaker  dan  gemiddeld  geraadpleegd  (30%)  en  in  het  hbo  en  wo  beduidend  minder  vaak  (respectievelijk  10%  en  1%).  Bij  het  laatste  moet  aangetekend  worden  dat  het  websitegedeelte  voor  het  hbo  en  wo  pas  sinds  1  september  2010  van  start  is  gegaan.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     18  
  19. 19.    9   Vindplaats  van  digitale  leermaterialen  naar  schooltype     2011   schooltype     totaal   po   vmbo   havo/   mbo   hbo   wo   ondervraagde     vwo         n   (n=60 (n=23 (n=27 (n=16 (n=10 (n=70 (n=1.486)   0)   9)   4)   1)   4)   )     %   %   %   %   %   %   %     door  op  internet  te  gaan   85   87   89   86   80*   84   73*   zoeken     door  onderwijskundige   61   83*   63   55*   38*   26*   9*   websites  te  bezoeken     de  digitale  leermiddelen   61   65*   65   69*   55   45*   30*   worden  bij  het  lesboek   geleverd     via  collegas   57   66*   54   53   50   44*   54     door  digitale   48   68*   42   39*   24*   25*   21*   videobanken  te   raadplegen     door  deze  zelf  te  maken   44   30*   51*   52*   53*   63*   71*     door  bestaande  digitale   26   17*   28   32*   34*   38*   30   leermaterialen  te   bewerken     via  Wikiwijs   21   23   30*   21   22   10*   1*     diversen   3   4   2   3   4   4   1                    In  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  van  Kennisnet  is  eenzelfde  tendens  waarneembaar,  hoewel  ook  hier  de  percentages  niet  exact  gelijk  oplopen.  Uit  deze  monitor  blijkt  dat  docenten  uit  het  po,  vo  en  mbo  meerdere  bronnen  benutten  voor  het  verkrijgen  van  digitaal  leermateriaal.  Vier  in  Balans  Monitor  constateert  dat  het  meest  gezocht  wordt  op  internet  (van  62%  in  2009  naar  68%  in  2010),  gevolgd  door  gebruik  van  ict-­materiaal  dat  bij  lesboeken  wordt  meegeleverd  (van   naar  47%  in  2010),  via  Kennisnet  (van  33%  naar  38%  in  2010)  en  door  zelf  te  ontwikkelen  of  te  maken  (van  44%  in  2009  naar  48%  in  2010).  In  de  Kennisnetmonitor  is  Wikiwijs  niet  als  een  bron  van  herkomst  van  digitaal  materiaal  genoemd.    In  overeenstemming  met  de  toename  vanaf  2009  in  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  (met   ,  illustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten)  onder  po-­docenten  zien  we  ook  een  toename  in  manieren  waarop  men  het  digitaal  leermateriaal  verzamelt.  Men  zoekt  meer  op  internet  (van  80%  naar  87%  in  2011),  bezoekt  vaker  onderwijskundige  websites  (van  73%  naar  83%),  geeft  vaker  aan  dat  het  materiaal  bij  het  lesboek  wordt  geleverd  (van  56%  naar  65%),    (van  58%  naar  68%).  Daartegenover  staat  dat  docenten  minder  bestaande  digitale  leermaterialen  bewerken  (van  24%  naar  17%)  of  zelf  maken  (van  32  naar  30%).  Bijna  een  kwart  van  de  po-­docenten  verkrijgt  het  digitale  leermateriaal  via  Wikiwijs  (23%).    In  het  vmbo  wordt  sinds  2009  meer  gebruik  gemaakt  van  internet  om  digitaal  leermateriaal  te  vinden.  Drie  op  de  tien  vmbo-­docenten  verkrijgen  het  digitaal  lesmateriaal  via  Wikiwijs.    In  vergelijking  met  2009  komen  havo/vwo-­docenten  tegenwoordig  vaker  aan  hun  digitale  leermaterialen  door  op  internet  te  gaan  zoeken,  via  het  lesboek  en  videobanken.  Een  op  de  vijf  havo/vwo-­docenten  komt  via  Wikiwijs  aan  digitaal  leermateriaal  (21%).  Binnen  het  mbo  zien  we  geen  significante  verschillen  ten  opzichte  van  2009.  Een  op  de  vijf  docenten  verkrijgt  zijn  digitaal  leermateriaal  via  Wikiwijs  (22%).      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     19  
  20. 20.  3.1.4   Over  de  inzetbaarheid  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen    De  digitale  leermaterialen  worden  door  een  meerderheid  van  de  docenten  gezien  als  extra  oefenmateriaal  en  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal  (respectievelijk  78%  en  75%).  Het  digitaal  leermateriaal  vervangt  het  papieren  materiaal  deels  vindt  de  helft  van  de  docenten  (54%).  Daarnaast  geeft  de  helft  van  de  docenten  aan  dat  digitaal  leermateriaal  in  het  Nederlands  beschikbaar  (54%)  en  makkelijk  vindbaar  is  (53%).  Deze  bevindingen  zijn  ook  te  constateren  in  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO.    Toch  vindt  een  aantal  docenten  dat  het  niet  zonder  aanpassingen  inzetbaar  is  in  lessen  (42%)  en  dat  het  niet  makkelijk  te  bewerken  is  (38%).  Drie  kwart  is  het  niet  eens  met  de  stelling  dat  het  digitale  leermateriaal  het  papieren  materiaal  volledig  vervangt  (73%).    10     Stellingen  met  betrekking  tot  digitaal  leermateriaal  (Totaal  ondervraagden  n  =  1520)   De  digitale  leermaterialen... zijn  extra  oefenmaterialen  naast  het  gebruikelijke 78 15 7 oefenmateriaal zijn  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke 75 18 8 leermateriaal vervangen  het  papieren  leermateriaal  gedeeltelijk 54 25 21 zijn  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar 54 26 20 zijn  gemakkelijk  vindbaar 53 24 23 zijn  zonder  aanpassingen  inzetbaar  in  mijn  lessen 34 24 42 zijn  gemakkelijk  te  bewerken 28 34 38 vervangen  het  papieren  leermateriaal  volledig 11 17 73 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % (helemaal)  mee  eens neutraal (helemaal)  mee  oneens                       Bron:  TNS  NIPO  2011  ____________________________________________________________________________    Ten  opzichte  van  2009  zien  we  dat  docenten  het  steeds  vaker  eens  zijn  geworden  met  de  genoemde  stellingen  (zie  de  volgende  figuur).  Men  is  dus  iets  vaker  van  mening  dat  het  digitale  leermateriaal  extra  kan  worden  ingezet  naast  het  gebruikelijke  oefen-­  en  leermateriaal.  Daarnaast  geeft  men  vaker  aan  dat  de  materialen  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  makkelijker  vindbaar  zijn.  Iets  vaker  vindt  men  dat  het  digitale  leermateriaal  zonder  aanpassingen  inzetbaar  is  in  lessen  en  gemakkelijk  te  bewerken  is.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     20  
  21. 21.    11      Stelling  met  betrekking  tot  digitaal  leermateriaal  -­totaal  ondervraagden  2009-­2011   (Totaal  ondervraagden  2009  (n  =  1382)  -­  2011  (n=1520))     De  digitale  leermaterialen... zijn  extra  oefenmaterialen  naast  het  gebruikelijke 5,3* oefenmateriaal 5,1* zijn  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke 5,3* leermateriaal 5* zijn  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar 4,7* 4,4* zijn  gemakkelijk  vindbaar 4,6* 4,3* 2010 4,5 2009 vervangen  het  papieren  leermateriaal  gedeeltelijk 4,4 zijn  zonder  aanpassingen  inzetbaar  in  mijn  lessen 4* 3,7* zijn  gemakkelijk  te  bewerken 3,8* 3,6* vervangen  het  papieren  leermateriaal  volledig 2,7 2,6 1 2 3 4 5 6 7 helemaal   helemaal   mee  eens mee  oneens                       Bron:  TNS  NIPO  2011  _______________________________________________________________________________      In  vergelijking  met  2009  wordt  binnen  het  po  gemiddeld  hoger  gescoord  op  de  stelling  dat  digitale  leermaterialen  makkelijk  vindbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn,  dat  ze  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  zijn  naast  het  gebruikelijke  leermateriaal.    Binnen  het  vmbo  vinden  docenten  in  vergelijking  met  2009  vaker  dat  de  digitale  leermaterialen  makkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  en  oefenmaterialen  zijn  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal.    Havo/vwo  docenten  vinden  ook  vaker  dan  voorheen  dat  de  digitale  leermaterialen  gemakkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  en  oefenmaterialen  zijn  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal.  Binnen  het  mbo  geven  docenten  vaker  dan  in  2009  aan  dat  de  digitale  leermaterialen  gemakkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn,  dat  ze  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  het  papieren  leermateriaal  volledig  vervangen.  Docenten  in  het  hbo  en  het  wo  antwoorden  in  2010  op  alle  stellingen  betrekkelijk  minder  positief  dan  de  docenten  in  de  andere  schooltypen.                      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     21  

×