• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011
 

Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011

on

  • 530 views

Onderzoek  onder  docenten  in  het  primair  onderwijs,  voorbereidend   middelbaar  beroepsonderwijs,  voortgezet  onderwijs  en  middelbaar   beroepsonderwijs  (vervolgmeting  2011) ...

Onderzoek  onder  docenten  in  het  primair  onderwijs,  voorbereidend   middelbaar  beroepsonderwijs,  voortgezet  onderwijs  en  middelbaar   beroepsonderwijs  (vervolgmeting  2011)  en  hoger  beroepsonderwijs  en   wetenschappelijk  onderwijs  (nulmeting)  naar  gebruik,  maken  en  delen  van   digitaal  leermateriaal

Statistics

Views

Total Views
530
Views on SlideShare
530
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
2
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011 Rapport Jaarlijks Onderzoek Wikiwijs 2011 Document Transcript

    •      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek    Wikiwijs  2011    Onderzoek  onder  docenten  in  het  primair  onderwijs,  voorbereidend  middelbaar  beroepsonderwijs,  voortgezet  onderwijs  en  middelbaar  beroepsonderwijs  (vervolgmeting  2011)  en  hoger  beroepsonderwijs  en  wetenschappelijk  onderwijs  (nulmeting)  naar  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal                                Heerlen,  juni  2011        Hans  van  Buuren    Frederik  Van  Acker  Karel  Kreijns  Marjan  Vermeulen    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     1  
    •  Inhoud  INHOUD  .........................................................................................................................................................................2  CONCLUSIES  ...................................................................................................................................................................3  1.   INLEIDING  ..............................................................................................................................................................7  2.   JAARLIJKS  ONDERZOEK  WIKIWIJS  2011  ..................................................................................................................9   2.1   ONDERZOEKSVRAAG   ..................................................................................................................................................9   . 2.2   METHODE  EN  STEEKPROEF   ........................................................................................................................................10   .3.   FEITELIJKE  ONDERZOEKSBEVINDINGEN  OVER  HET  GEBRUIK,  ZOEKEN,  MAKEN  EN  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL   ..........................................................................................................................................................   2   . 1 3.1   OVER  HET  GEBRUIK  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  .........................................................................................................12   3.2   OVER  HET  MAKEN  (EN  BEWERKEN)  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL   .....................................................................................23   3.3   OVER  HET  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ............................................................................................................29  4   DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ....................................................................................................................................   2   3 4.1   BEKENDHEID  VAN  DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ..................................................................................................................32   4.2   GEBRUIK  VAN  WIKIWIJS  ............................................................................................................................................34   4.3   GEVONDEN  OP  WIKIWIJS.NL  WAT  MEN  ZOCHT?   ............................................................................................................35   . 4.4   ZOEKEN  OP  WIKIWIJS.NL  EN  ANDERE  PORTALSITES  .........................................................................................................36   4.5   IN  HOEVERRE  SLAAGT  MEN  IN  HET  ZOEKEN  NAAR  DIGITALE  LEERMATERIALEN  OP  DE  WEBSITE  VAN  WIKIWIJS?  .............................37   4.6   VOLDEED  HET  GEZOCHTE  AAN  DE  VERWACHTINGEN?  ......................................................................................................38   4.7   WAARDERING  VAN  DE  WEBSITE  WIKIWIJS.NL  ................................................................................................................39  5.   SCHOOLLEIDING  &  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ....................................................................................................   0   4 5.1   VISIE  SCHOOLLEIDING  ...............................................................................................................................................40   5.2   FACILITERING  ..........................................................................................................................................................44   5.3   PROFESSIONALISERING   .............................................................................................................................................45   . 5.4   ONDERSTEUNING  EN  WAARDERING  .............................................................................................................................50  6.   PSYCHOLOGISCHE  FACTOREN  BIJ  HET  GEBRUIK,  MAKEN  EN  DELEN  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ..................   4   5 6.1   HOUDING  TEN  OPZICHTE  VAN  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ..................................................................................................54   6.2   UITKOMSTVERWACHTINGEN  ......................................................................................................................................57   6.3   EIGEN-­‐EFFECTIVITEIT  ................................................................................................................................................59   6.4   REDENEN  GEBRUIK  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  ................................................................................................................59   6.5   MOTIVATIE   .............................................................................................................................................................69   6.6   GEPERCIPIEERDE  NORM  ............................................................................................................................................72   6.7   ERVAREN  SOCIALE  DRUK  OM  DIGITAAL  LEERMATERIAAL  TE  MOETEN  GEBRUIKEN  (2009-­‐2011)  ...............................................73  7.   WAAROM  DELEN  DOCENTEN  LEERMATERIAAL  VIA  WIKIWIJS?  EEN  ONDERZOEK  OP  BASIS  VAN  DE  SOCIALE  UITWISSELINGSTHEORIE  ..............................................................................................................................................   4   7 7.1   INLEIDING  ..............................................................................................................................................................74   7.2   METHODE  ..............................................................................................................................................................75   7.3   RESULTATEN  ...........................................................................................................................................................77   7.4   DISCUSSIE  ..............................................................................................................................................................81  BIJLAGEN  ......................................................................................................................................................................   7   8Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     2  
    •  Conclusies  Op  basis  van  de  onderzoeksbevindingen  volgt  hierna  een  overzicht  van  de  belangrijkste  conclusies.  Bij  iedere  conclusie  is  aangegeven  wat  hiervan  de  impact  is  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013.     1.   Bekendheid  Wikiwijs  op  niveau,  waardering  vormt  aandachtspunt   Uit  het  onderzoek  blijkt  dat  48%  van  de  docenten  bekend  is  met  Wikiwijs  en  dat  41%  van   de  docenten  aangeeft  Wikiwijs  te  gebruiken.  Gezien  de  lancering  van  de  proefversie  van   Wikiwijs  eind  2009  en  de  release  van  de  1.0-­versie  op  1  september  2010  ligt  de  bekendheid   van  Wikiwijs  (gemeten  in  januari  2011)  in  de  lijn  met  de  ambities.   De  gemiddelde  waardering  van  6.5  (op  een  schaal  van  1-­10)  van  de  41%  docenten  die   Wikiwijs  gebruikt,  vormt  een  aandachtspunt.  Vooral  waar  de  waardering  betrekking  heeft  op   de  hoeveelheid  bruikbaar  leermateriaal  en  de  kwaliteit  ervan.     Van  de  docenten  die  Wikiwijs  gebruiken,  geeft  19%  aan  meestal  te  vinden,  56%  soms  te   vinden  maar  25%  nooit  te  vinden  van  wat  werd  gezocht.  Hieruit  blijkt  dat  het  rendement   van  de  zoekinspanningen  van  docenten  verbeterd  moet  worden.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   In  het  programma  komt  het  zwaartepunt  te  liggen  bij  het  vergroten  van  de  hoeveelheid   bruikbaar  leermateriaal  in  Wikiwijs  en  de  vindbaarheid  daarvan.  Naast  kwantiteit  wordt  ook   gelet  op  (minimale)  kwaliteit,  onder  andere  door  vanuit  de  redactie  steekproefsgewijs   leermateriaal  te  beoordelen  op  de  kwaliteit  van  inhoud  en  metadatering.  De  inhoudelijke   kwaliteit  is  van  belang  voor  de  bruikbaarheid,  de  kwaliteit  van  metadatering  is  van  belang   voor  de  vindbaarheid.  Wikiwijs  werkt  zoveel  mogelijk  samen  met  het  programma  ECK2  en   omarmt  de  afspraken  die  uit  dit  programma  voortkomen  ten  aanzien  van  vocabulaires  en   standaarden.  Dit  moet  de  vindbaarheid  van  leermateriaal  sterk  verbeteren.     2.   Het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  vertoont  een  stijgende  lijn   Het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal,  in  verhouding  tot  alle  leermaterialen,  in  de  klas   vertoont  een  stijgende  lijn.  De  stijging  is  van  gemiddeld  22%  in  2009  naar  26%  in  2011   (zie:  tabel  2,  p.  12).     Naast  deze  stijging  is  het  ook  relevant  hoe  de  frequentie  zich  ontwikkelt  waarmee  het   digitale  materiaal  aan  leerlingen  wordt  aangeboden.  Wat  betreft  het  meest  complexe   ustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten)   is  sprake  van  een  aanzienlijke  stijging  van  het  percentage  docenten  dat  aangeeft  mimimaal   wekelijks  dit  digitale  materiaal  aan  te  bieden.  Ten  opzichte  van  2009  is  het  percentage   gestegen  van  16%  naar  45%.  Het  percentage  docenten  dat  nooit  dit  complexe  digitale   leermateriaal  aanbiedt,  gedaald  van  25%  naar  7%  (figuur  5,  p.  16)  .     Over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  geven  docenten  overwegend  aan  dat  dit   materiaal  aanvullend  is  op  het  gangbare  leermateriaal  dat  voor  het  onderwijs  wordt  gebruikt   (tabel  10,  p.  21)       Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   De  vervolgmeting  laat  zien  dat  digitaal  leermateriaal  een  steeds  groter  aandeel  krijgt  in  het   totale  aanbod  van  leermateriaal.  Vanuit  het  programma  Wikiwijs  is  de  verwachting  dat  deze   stijging  zal  doorzetten.  Wanneer  eenmaal  sprake  is  van  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal,  blijkt  uit  de  vervolgmeting  dat  dit  materiaal  vaker  tijdens  de  les  wordt   ingezet.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     3  
    •     Het  programma  Wikiwijs  beschouwt  de  resultaten  uit  de  vervolgmeting  als  een  bevestiging   om  een  bijdrage  te  blijven  leveren  aan  het  vergroten  van  het  aanbod  aan  beschikbaar  en   bruikbaar  digitaal  leermateriaal.  Wikiwijs  richt  zich  daarbij  op  het  ontsluiten  van  open   leermateriaal  en  het  stimuleren  van  bijdragen  van  individuele  docenten.  Daarnaast  zet   Wikiwijs  zich  in  om  docenten  de  mogelijkheid  te  bieden  open  leermateriaal  te  combineren   met  gesloten  leermateriaal.  Dit  door  de  portaal  van  de  benodigde  functionaliteit  te  voorzien   en  zich  te  commiteren  aan  afspraken  over  standaarden  in  de  educatieve  contentketen.       3.   Docenten  maken  zelf  digitaal  leermateriaal  en  zijn  bereid  tot  delen   Het  percentage  docenten  dat  zelf  leermateriaal  maakt,  is  gestegen  van  40%  naar  44%.  Het   percentage  docenten  dat  leermateriaal  bewerkt  is  vrijwel  niet  veranderd,  van  28%  naar   27%.  De  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO  laat  zien  dat  voor  docenten  de   differentiatiemogelijkheden  het  belangrijkste  motief  vormen  om  zelf  digitaal  leermateriaal  te   maken.     Opvallend  is  dat  onder  docenten,  die  leermateriaal  maken  en/of  bewerken,  de  bereidheid   om  leermateriaal  te  delen  met  anderen  groot  is  (78%).  Hierbij  geldt  de  nuancering  dat  in   het  onderzoek  van  Wikiwijs  geen  onderscheid  is  gemaakt  tussen  delen  met   bekenden  en  delen  met  iedereen  (internet/Wikiwijs).  Uit  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van   SLO  blijkt  dat  in  het  primair  onderwijs  24%  en  in  het  voortgezet  onderwijs  22%  van  de   andere  scholen.  Dit  bevestigt  het  belang  van   de  nuancering,  omdat  1.  het  delen  van  leermateraal  via  Wikiwijs  betrekking  heeft  op  delen   bereidheid  tot  delen  niet  hetzelfde  is  als  het  in  de   praktijk  ook  doen.       Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Een  belangrijke  succesfactor  van  digitaal  leermateriaal  is  de  mogelijkheid  om  dit  materiaal   gedifferentieerd  en  op  maat  aan  te  bieden  aan  de  leerlingen.  Voor  het  programma  Wikiwijs   betekent  dit  dat  het  belangrijk  is  om  te  bewaken  dat  het  beschikbare  materiaal  in  Wikiwijs   voor  docenten  gemakkelijk  en  op  een  open  manier  te  bewerken  is.     Voor  de  aandachtsgebieden  professionalisering  en  communicatie  is  het  van  belang  om  te   benadrukken  dat  het  delen  van  leermateriaal  meerwaarde  heeft  voor  de  docent.  Dit  is   belangrijker  dan  het  benadrukken  van  de  waardering  voor  de  auteur.   andere  scholen  moeten  waar  mogelijk  worden  weggenomen.  Hierbij  wordt  er  vanuit  het   programma  Wikiwijs  ook  aandacht  besteed  aan  de  vragen  die  bestaan  bij  schoolleiders  op       4.   De  druk  om  digitaal  leermateriaal  in  te  zetten,  is  beperkt   Docenten  ervaren  weinig  sociale  druk  om  digitaal  leermateriaal  in  te  zetten.  Deze  druk  zou   kunnen   ict   en/of  leermiddelen  is  een  vorm  van  sociale  druk.  Onderzoek  van  Kennisnet  (de  Vier  in   Balans  Monitor  2010)  en  van  het  IP-­VO  (De  Kwestie  4:  Leermiddelenbeleid  voor  iedere   school  2010)  laten  zien  dat  in  de  meeste  gevallen  een  beleidsplan  voor  ict-­gebruik  aanwezig   is  bij  onderwijsinstellingen,  maar  dat  dit  beleidsplan  lang  niet  altijd  daadwerkelijk  wordt   gebruikt.   Zowel  uit  de  4-­in-­Balans  (p.  45-­51)  als  uit  de  Leermiddelenmonitor  (p.  20-­24)  blijkt  niet  dat   er  een  een-­op-­een-­relatie  bestaat  tussen  het  beleidsplan  ict  en  het  leermiddelenbeleid.  Er   wordt  niet  bewust  aangestuurd  op  digitaal  gebruik  van  leermateriaal,  hoewel  leraren  en   leidinggevenden  wel  enigszins  van  mening  verschillen  op  dat  punt  (zie   Leermiddelenmonitor,  p.  22).   Het  onderzoek  van  Wikiwijs  laat  verder  zien  dat  50%  van  alle  docenten  aangeeft  zelf  te   bepalen  of  hij  al  dan  niet  digitaal  leermateriaal  gebruikt  in  de  les.   Daarnaast  blijkt  uit  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO  en  de  rapporten  van  IP-­VO  dat   zowel  docenten  als  leidinggevenden  duidelijk  aangeven  dat  de  directie  en/of  schoolleiding   beslist  over  de  aanschaf  van  leermiddelen.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     4  
    •     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Uit  de  vervolgmeting  blijkt  dat  er  een  afstand  bestaat  tussen  de  docent  en  het  beleid  van  de   schoolleiding  op  het  gebied  van  ict  en  leermiddelen.  Deze  afstand  lijkt  ook  te  bestaan  ten   aanzien  van  de  aanschaf  van  leermiddelen.  Aan  de  andere  kant  ervaren  docenten  veel   vrijheid  om  te  bepalen  hoe  ict  en  leermiddelen  worden  ingezet  in  de  het  onderwijs.  Het   programma  Wikiwijs  willen  dicht  blijven  aansluiten  op  de  behoeften  van  de  docent  die   digitaal  leermateriaal  inzet  in  de  klas.  Daarnaast  blijkt  uit  het  onderzoek  dat  het  gebruik  van   digitaal  leermateriaal  kan  verbeteren  door  de  effectiviteit  van  beleid  voor  ict  en   leermiddelen  te  verbeteren.  Wikiwijs  wil  hier  met  schoolleiders  graag  over  in  gesprek.     5.   Docenten  achten  zichzelf  in  staat  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken   Docenten  voelen  zichzelf  succesvol  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  klas.   Ook  oordelen  zij  in  ruime  meerderheid  positief  over  de  toegevoegde  waarde  voor  zichzelf,   de  leerling  en  de  school.  Belemmeringen  die  worden  aangegeven  voor  het  gebruik  van   digitaal  leermateriaal  hebben  vooral  betrekking  op  de  beschikbare  ict-­voorzieningen  en  de   werkdruk.  Dit  blijkt  ook  uit  de   Vier  in  Balans  Monitor  2010  van  Kennisnet  en  de   Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   De  bevindingen  uit  het  onderzoek  zijn  relevant  voor  het  aandachtsgebied  Professionalisering   binnen  het  programma  Wikiwijs.  Omdat  docenten  in  meerderheid  aangeven  geen  leervragen   te  hebben  ten  aanzien  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal,  is  het  niet  effectief  om  ze   op  deze  leervragen  aan  te  spreken.  Ervaring  van  Wikiwijs  in  de  praktijk  en  aanvullende   onderzoeken  als  het  usability-­onderzoek  maken  echter  ook  duidelijk  dat  bij  docenten  wel   vragen  bestaan  over  het  gebruik  van  tools  als  Wikiwijs  en  het  arrangeren  van  leermateriaal.   Vanuit  het  aandachtsgebied  Professionalisering  is  het  van  belang  om  deze  vragen  als   vertrekpunt  te  nemen.         6.   Eigen-­effectiviteit  en  een  positieve  houding  van  docenten  zijn  een  succesfactor   De  houding  (gedefinieerd  als  een  algemeen  gevoel  van  sympathie  of  antipathie)  van   docenten  ten  opzichte  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  is  een  belangrijke   voorspeller  voor  het  gebruik  van  dit  materiaal.  Een  dergelijke  voorspeller  is   -­ Eigen-­ -­ verwachting  die  docenten  hebben  van  het  eigen  vermogen  om  een  bepaald  gedrag  (het   gebruik  van  digitaal  leermateriaal)  te  kunnen  uitvoeren.  Hoe  positiever  de  houding  en  hoe   hoger  de  verwachting  van  eigen-­effectiviteit,  hoe  groter  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal.     Impact  op  het  programma  Wikiwijs  2011-­2013   Uit  de  vervolgmeting  blijkt  dat  een  positieve  houding  en  eigen-­effectiviteit  belangrijke   voorspellers  zijn  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Voor  het  programma  Wikiwijs   betekent  dit  dat  beide  voorspellers  aangrijpingspunten  zijn  om  het  gebruik  van  digitaal   leermateriaal  te  stimuleren.  Initiatieven  ter  bevordering  van  een  positieve  houding  ten   opzichte  van  digitaal  leermateriaal  dragen  dus  bij  aan  een  toename  van  het  gebruik.   Bijvoorbeeld,  door  middel  van  campagnes  die  zijn  gebaseerd  op  de  overtuigende   communicatie  en  die  de  toegevoegde  waarde  van  digitaal  leermateriaal  in  het  onderwijs   naar  voren  brengen   Eigen-­effectiviteit  kan  bevorderd  worden  door  docenten  te  voorzien  van  vaardigheden  en   positieve  ervaringen  met  digitale  leermaterialen.  Het  bevorderen  van  positieve  ervaringen   kan  bijvoorbeeld  plaatsvinden  in  zogeheten  professionele  leergemeenschappen,  immers  in   dergelijke  leergemeenschappen  kan  de  ervaren  onderlinge  steun  groot  zijn,  is  uitwisseling   van  mogelijkheden  gemakkelijk  te  realiseren  en  is  het  gemakkelijk  een  sociale  norm  te   ontwikkelen  dat  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  heel  gewoon  is  en  behoort  tot  de   professionaliteit  van  de  docent.  Dit  alles  dient  bij  te  dragen  aan  de  zelfzekerheid  die   docenten  ervaren  met  betrekking  tot  het  gebruiken  van  digitaal  leermateriaal.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     5  
    •    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     6  
    •  1.   Inleiding  Achtergrond  Met  Wikiwijs  wil  de  minister  van  Onderwijs,  Cultuur  en  Wetenschap  onderwijsinstellingen  en  docenten  stimuleren  om  de  mogelijkheden  van  ict  beter  te  benutten.  De  komende  jaren  moet  Wikiwijs  zich  gaan  ontwikkelen  tot  een  plek  waarin  iedere  docent  in  het  hele  onderwijsstelsel  van  basisonderwijs  tot  universitair  onderwijs  (open)  leermateriaal  kan  vinden,  gebruiken,  maken  en  delen.  Stichting  Kennisnet  en  de  Open  Universiteit  hebben  van  het  ministerie  de  regierol  gekregen  in  het  realiseren  en  uitbouwen  van  Wikiwijs.      Doel  van  het  onderzoek  Het  deelproject  Onderzoek  van  het  programma  Wikiwijs  gaat  na  of  en  in  welke  mate  de  volgende  doelen  behaald  worden:       het  bevorderen  van  het  gebruik,  het  maken  en  het  delen  van  open  leermateriaal;;     het  vergroten  van  de  betrokkenheid  van  docenten  bij  de  ontwikkeling  en  het  gebruik  van   (open,  digitaal  ontsloten  of  te  ontsluiten)  leermateriaal;;     het  ondersteunen  van  docenten  bij  de  invulling  van  het  eigen  vak  door  mogelijkheden  te   bieden  meer  met  de  inhoud  van  hun  onderwijs  bezig  te  zijn  en  zich  daarin  verder  te   professionaliseren;;     het  vergroten  van  de  kwaliteit  van  het  onderwijs  door  met  behulp  van  ict  flexibilisering   en  actualisering  van  het  leermateriaal  mogelijk  te  maken.    Onderzoek  moet  ook  zichtbaar  maken  welke  invloed  Wikiwijs  heeft  op  het  behalen  van  deze  doelen.  Inmiddels  zijn  twee  metingen  verricht.  In  de  nulmeting  die  voorafgaand  aan  de  lancering  van  Wikiwijs  op  14  december  2009  is  uitgevoerd,  is  vastgesteld  hoe  in  het  primair  onderwijs  (po),  voorbereidend  middelbaar  beroepsonderwijs  (vmbo),  voortgezet  onderwijs  (havo/vwo)  en  middelbaar  beroepsonderwijs  (mbo)  de  stand  van  zaken  is  in  het  gebruik,  ontwikkelen  en  delen  van  digitaal  leermateriaal.     Met  het  gebruik  van  de  term  digitaal  leermateriaal  lijkt  de  doelstelling  van  dit  onderzoek   af  te  wijken  van  de  doelstelling  van  het  Wikiwijs-­project,  waar  open  leermateriaal   centraal  staat.  Open  leermateriaal  is  bijna  per  definitie  digitaal  leermateriaal  omdat  het   via  internet  ter  beschikking  wordt  gesteld,  maar  uiteraard  is  niet  al  het  digitaal   beschikbare  leermateriaal  qua  auteursrechten  open,  vrij  te  gebruiken  Toch  is  in  dit   onderzoek  ervoor  gekozen  om  in  de  vraagstelling  de  term  digitaal  leermateriaal  te  blijven   gebruiken.  Ten  eerste  wordt  zo  nauwer  aangesloten  bij  de  gebruikte  terminologie  van   andere  onderzoeken  die  zich  eveneens  op  het  terrein  van  digitale  leermiddelen  en  ict  in   Leermiddelenmonitor  (SLO)  en  het  audiovisuele  platform  Leraar24  (Ruud  de  Moor   Centrum,  Kennisnet,  SBL  en  Teleac).  Ten  tweede  vormt  het  digitaal  zijn  van   leermateriaal  voor  docenten  een  grotere  barrière  om  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen   dan  eventuele  openheid.  Het  is  de  vereiste  ict  die  docenten  er  van  weerhoudt  digitaal   leermateriaal  in  te  zetten.    Onderhavige  meting  is  eind  januari  2011  verricht.  Omdat  het  hoger  beroepsonderwijs  (hbo)  en  het  wetenschappelijk  onderwijs  (wo)  pas  in  september  2010  bij  Wikiwijs  werden  betrokken,  zijn  deze  docenten  nu  voor  het  eerst  meegenomen  in  het  onderzoek.  Ten  aanzien  van  deze  docenten  is  deze  eerste  vervolgmeting  dus  een  nulmeting.      In  dit  rapport  worden  de  bevindingen  van  deze  eerste  jaarlijkse  vervolgmeting    uiteengezet.  Waar  mogelijk  worden  de  bevindingen  aangevuld  of  vergeleken  met  de  bevindingen  van  de  hiervoor  genoemde  onderzoeken  op  het  terrein  van  ict  (Kennisnet),  leerlijnen  en  methoden  (SBO),  de  Kwesties  van  het  IP-­VO  en  audiovisuele  media  (Ruud  de  Moor  Centrum).    In  het  eerstvolgende  hoofdstuk  (hoofdstuk  2)  wordt  ingegaan  op  de  onderzoeksvragen  en  de  wijze  waarop  het  onderzoek  is  uitgevoerd.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     7  
    •    In  het  daaropvolgende  hoofdstuk  3  zijn  een  aantal  feitelijke  bevindingen  opgenomen  over  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  zoals  dat  een  half  jaar  na  de  officiële  openstelling  van  Wikiwijs  voor  docenten  uit  alle  onderwijsgeledingen  is  gerealiseerd.  Waar  mogelijk  worden  trends  hierin  beschreven  die  we  op  basis  van  de  nulmeting  kunnen  signaleren.  In  hoofdstuk  4  gaan  we  anno  januari  2011  in  op  bekendheid,  gebruik  en  waardering  van  Wikiwijs  bij  de  Nederlandse  docenten.  Ook  een  eerste  blik  op  de  waardering  van  Wikiwijs  vindt  hierin  zijn  plaats.  In  hoofdstuk  5  wordt  beschreven  wat  de  visie  is  van  schoolleiding  en  in  hoeverre  deze  visie  wordt  uitgedragen.  Visie  en  beleid  worden  beschouwd  als  factoren  die  het  ict-­gebruik  en  daarmee  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  krachtig  kunnen  beïnvloeden.  Hoofdstuk  6  beschrijft  een  aantal  een  aantal  psychologische  factoren  die  aangeven  wat  docenten  ertoe  brengt  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen.  Deze  factoren  worden  in  hoofdstuk  7  over  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  op  theoretische  gronden  modelmatig  met  elkaar  in  verband  gebracht.  Dit  laatste  hoofdstuk  verschaft  op  deze  wijze  theoretisch  evidente  gronden  aanrakingspunten  voor  het  opstellen  van  een  beleid  om  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  te  bevorderen.  Maar  ook  leert  het  Wikiwijs  waar  op  in  te  zetten  om  de  doelstellingen  van  het  project  te  verwezenlijken.        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     8  
    •  2.   Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011      2.1   Onderzoeksvraag    De  probleemstelling  die  geldt  voor  het  Wikiwijs-­project  is  tamelijk  divers  en  vereist  een  stapsgewijze  uitwerking.  De  doelen  zoals  die  door  het  ministerie  zijn  gesteld,  beogen  in  de  eerste  plaats  het  verruimen  van  de  mogelijkheden  voor  docenten  om  op  een  breed  toegankelijke  en  vrije  manier  aan  flexibel  en  actueel  leermateriaal  te  komen.  Daartoe  is  het  nodig  dat  zoveel  mogelijk,  zo  niet  alle  docenten  zich  kennis  en  vaardigheden  eigen  maken  in  het  zoeken,  bewerken  en  zelf  maken  van  leermaterialen  en  deze  te  delen  met  anderen.  Hiervoor  is  de  inzet  van  ict  vereist.  Kennis  en  vaardigheden  op  het  terrein  van  ict  en  het  zoeken,  maken  en  delen  van  leermateriaal  is  dus  een  allereerste  stap.  Wikiwijs  gaat  na  in  hoeverre  deze  kennis  en  vaardigheden  zich  bij  docenten  ontwikkelen.  Niet  alles  op  dit  terrein  hoeft  door  Wikiwijs  te  worden  onderzocht.  Op  het  terrein  van  inzet  en  verspreiding  van  ict-­kennis  en  vaardigheden  kunnen  we  grotendeels  aansluiten  bij  de  jaarlijkse  onderzoeken  van  Kennisnet  onder  po-­,  vo-­  en  mbo-­docenten  (Vier  in  Balans  Monitor).  Met  het  Wikiwijs-­onderzoek  kunnen  we  ons  daarom  concentreren  op  het  uitgebreide  scala  aan  aspecten  rondom  de  inzet  en  verspreiding  van  digitaal  leermateriaal:  hoe  is  de  actuele  stand  van  zaken  in  het  Nederlandse  onderwijs  en  zijn  er  bevorderende  of  belemmerende  factoren  aan  te  wijzen  die  deze  inzet  en  verspreiding  beïnvloeden?  Waar  moet  Wikiwijs  op  focussen?  Waar  moet  het  beleid  zich  op  richten?  Het  zijn  met  name  deze  punten  die  in  de  nulmeting  en  in  de  vervolgmeting  onder  de  loep  zijn  genomen.      Voor  de  bespreking  van  de  vervolgstappen  kunnen  we  te  rade  gaan  bij  het  onderzoeksprogramma  van  Leraar24.  Voor  hun  onderzoekslijn  waarin  ze  de  effecten  van  hun  audiovisuele  producten  en  diensten  jaarlijks  onder  grote  groepen  po-­,  vo-­  en  mbo-­docenten  bepalen  en  volgen,  is  een  model  met  dominostenen-­effect  ontwikkeld.  Dat  model  gaat  ervan  uit  dat  de  werking  van  een  programma  als  dat  van  Leraar24  en  dus  ook  van  Wikiwijs  in  opeenvolgende  fasen  verloopt,  waarbij  elke  voorgaande  fase  tenminste  in  enigerlei  opzicht  voorwaardelijk  is  voor  de  daaropvolgende  fase.  De  vijf  fasen  zijn:   1.   Naamsbekendheid.  Wil  Leraar24    en  dus  ook  Wikiwijs  -­  effect  hebben  op  het  gedrag  van   docenten,  dan  is  een  eerste  voorwaarde  dat  de  naamsbekendheid  zodanig  is  dat  ook  een   behoorlijk  percentage  van  de  docenten  weet  dat  zij  daarvan  gebruik  kunnen  maken.     2.   Gebruik.  De  volgende  logische  stap  (of  dominosteen)  is  dan  logischerwijs  of   naamsbekendheid  ook  leidt  tot  bezoek  en  positieve  waardering  van  de  website,  i.c.   Leraar24.nl  en  Wikiwijs.nl.  Vervolgens  kan  onderzocht  worden  welke  delen  het  meest   bekeken  worden  of  het  meest  worden  opgevraagd.     3.   Professionalisering.  Zowel  Leraar24  als  Wikiwijs  hebben  als  hoger  doel  de   professionalisering  van  docenten.  De  aanname  is  dat  door  gebruik  van,  en  reflectie  over   het  audiovisuele  materiaal  respectievelijk  het  niet  klakkeloos  volgen  van  een  lesmethode   maar  door  eigen  overdenking  komen  tot  flexibel  en  actueel  leermateriaal  de  docenten   zichzelf  aanzetten  tot  professionaliseringsgedrag  zoals  zich  verder  in  het  onderwerp   tevens  gepaard  gaan  met  gemeenschapsvorming  waartoe  Leraar24  en  Wikiwijs   mogelijkheden  bieden.  Feitelijk  kan  men  de  gemeenschapsvorming  opvatten  als  één  van   de  mogelijke  professionaliseringsactiviteiten.  Omdat  materialen  en  aanpakken  zeer   divers  zijn,  is  het  lastig  om  te  zeggen  dat  Leraar24  respectievelijk  Wikiwijs  tot  een   bepaald  percentage  toename  van  professionalisering  leidt.  Het  gaat  er  altijd  om,  om  bij   specifieke  delen  te  kijken  wat  de  effecten  zijn.     4.   Inwerking  op  het  onderwijs.  Vervolgens  is  het  noodzakelijk  dat  de  nieuw  verworven   kennis  en  vaardigheden  ook  daadwerkelijk  tot  uitdrukking  worden  gebracht  in  de   dagelijkse  onderwijspraktijk.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     9  
    •   5.   Inwerking  op  het  leerproces.  Ten  slotte  zullen  de  veranderingen  in  het  onderwijs  effect   moeten  sorteren  op  het  leren  van  de  leerlingen.  Dit  effect  behelst  een  verbetering  van   het  leerproces,  waarbij  zowel  efficiëntie  als  effectiviteit  in  het  geding  is.      De  onderscheiden  fasen  lopen  vloeiend  in  elkaar  over.  Men  kan  ze  niet  opvatten  als  strikt  onderscheiden  stappen  die  in  hun  geheel  gerealiseerd  moeten  zijn  vooraleer  de  volgende  stap  gezet  kan  worden.  Echter  wat  Leraar24  betreft  is  een  enkele  keer  een  video  bekijken  nog  geen  bewijs  van  betekenisvol  gebruik  van  Leraar24.  Evenmin  kan  de  inzet  van  een  enkele  presentatie  op  het  digibord  gezien  worden  als  een  betekenisvolle  stap  in  het  professionaliseringsproces.      Deze  stappenreeks  maakt  onderzoek  rondom  Wikiwijs  uiterst  complex.  In  feite  beperkt  Wikiwijs  zich  in  de  nulmeting  van  december  2009  als  in  de  eerste  vervolgmeting  van  januari  2011  zich  tot  de  stappen  1  en  2:  naamsbekendheid  en  gebruik.  Deze  stappen  zullen  ook  in  de  komende  vervolgmetingen  tot  2013  nog  ruime  aandacht  moeten  krijgen.  Wikiwijs  bestaat  nog  niet  zo  lang  professionalisering  vereist  ook  separaat,  meer  kwalitatief  gericht  onderzoek  dat  in  de  komende  twee  jaren  haar  beslag  moet  krijgen  zodra  de  naamsbekendheid  en  het  gebruik  een  voldoende  hoog  niveau  hebben.  Op  dit  domein  kan  ook  nauw  aangesloten  worden  bij  het  onderzoeksprogramma  van  Leraar24  dat  eveneens  met  dit  weerbarstig  te  noemen  onderzoekprobleem  kampt.  Naar  de  doorwerking  in  het  onderwijs  en  de  effecten  op  de  leerling/student  zal  in  het  Wikiwijs-­programma  geen  systematisch  onderzoek  worden  verricht.      De  centrale  vraag  in  dit  onderzoek  is  dan  ook  wat  de  stand  van  zaken  is  rond  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  en  hoe  waardevol  docenten  de  inbreng  van  Wikiwijs  daarin  vinden.  De  waardering  zal  immers  bepalend  zijn  voor  de  mate  waarin  docenten  van  Wikiwijs  gebruik  (blijven)  maken.  Daarnaast  wordt  gekeken  in  hoeverre  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  beïnvloed  worden  door  psychologische  en  beleidsmatige  factoren.  Zaken  waarmee  de  ontwikkelaars  van  Wikiwijs,  maar  ook  beleidsmakers  rekening  kunnen  houden.          2.2   Methode  en  steekproef    Respondenten  Net  zoals  bij  de  nulmeting  is  bij  deze  jaarlijkse  vervolgmeting  aan  TNS  NIPO  gevraagd  een  vragenlijst  voor  te  leggen  aan  docenten  uit  haar  bestand.  Als  bijzonderheid  is  gevraagd  vooral  docenten  in  het  onderzoek  te  betrekken  die  hebben  deelgenomen  aan  de  nulmeting.  In  de  volgende  tabel  zijn  naar  schooltype  het  aantal  respondenten  in  2011  en  in  2009  vermeld,  alsmede  het  aantal  dat  aan  beide  metingen  heeft  deelgenomen.  Docenten  uit  het  hbo  en  wo  zijn  nu  voor  het  eerst  betrokken  in  het  onderzoek.  Voor  hen  is  deze  meting  te  beschouwen  als  een  nulmeting.  In  de  tabel  is  het  aantal  docenten  in  Nederland  weergegeven  naar  schooltypen  (anno  2008).  Deze  cijfers  zijn  opgenomen  opdat  de  lezer  zich  een  beeld  kan  vormen  van  de  representativiteit  van  de  steekproef  ten  aanzien  van  schooltype  en  ter  bepaling  van  de  impact  van  bevindingen.  In  de  vervolgmeting  is  vmbo  en  havo/vwo  (samen  35%)  in  aantallen  bevraagde  docenten  enigszins  oververtegenwoordigd  en  wo  (5%)  enigszins  ondervertegenwoordigd  in  vergelijking  met  de  percentages  in  de  populatie.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     10  
    •      _______________________________________________________________________  1   Overzicht  respondenten  vervolgmeting  en  nulmeting  naar  schooltype  _______________________________________________________________________     School   respondenten     verdeling   respondenten   overlap   populatie   verdeling   type   2009   20081   2011     2009-­ 2011   po   629   40%   742   364   133.700   41%   vmbo   253   16%   292   146   86.200   27%   havo/vwo   290   18%   209   172   mbo   167   11%   139      82   38.300   12%   hbo   109      7%   -­   -­   28.600   9%   wo   72      5%   -­   -­   37.700   11%   totaal   1520   100%   1382   764   324.500   100%   1)   Aantal  docenten  in  Nederland.  Bron  populatiegegevens:  OCW,  kerncijfers  2005-­2009    Vragenlijst  In  bijlage  1  is  de  aan  docenten  voorgelegde  vragenlijst  opgenomen.  Omdat  het  een  panelonderzoek  betreft  en  daarmee  mogelijk  is  om  verschuivingen  binnen  een  groep  te  bepalen  en  zo  voortgang  of  achteruitgang  vast  te  stellen,  zijn  een  aantal  vragen  over  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  gelijk  gehouden  aan  die  van  de  nulmeting.  Ook  vragen  die  benodigd  zijn  om  het  Geïntegreerd  Model  voor  Gedragsvoorspelling  van  Fishbein  (2000)  (zie  ook  de  nulmeting)  te  toetsen,  zijn  opnieuw  opgenomen.  Aan  de  vragenlijst  van  2011  zijn  wel  een  aantal  nieuwe  vragen  toegevoegd.  Een  groep  variabelen  is  vertaald  naar  vragen  over  factoren  die  het  deelgedrag  van  docenten  kunnen  beïnvloeden.  Deze  vragen  komen  voort  uit  de  sociale  ruiltheorie  van  Homans  (1958).  We  moeten  hierbij  denken  aan  variabelen  als  kosten  die  docenten  moeten  maken  (het  verwerven  van  ict-­kennis  en  de  vaardigheid  om  te  maken  en  te  delen,  ontwikkelingstijd)  en  baten  (reputatie,  altruïsme),  gevoel  van  wederkerigheid   s  zijn  variabelen  opgenomen  uit  de  motivatietheorie  van  Ryan  en  Deci  (2000)  (zelfbepalingstheorie:  gevoel  van  competentie,  gevoel    Dit  is  gedaan  in  het  kader  van  de  samenwerking  met  de  onderzoekers  van  Leraar24  om  de  drijfveren  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken,  te  maken  en  te  delen,  nader  te  onderzoeken  en  in  een  model  te  toetsen,  Omdat  de  lijst  van  variabelen  en  daarmee  samenhangend  de  te  stellen  vragen  niet  zomaar  uitgebreid  kan  worden,  is  een  aantal  vragen  die  wel  in  de  nulmeting  waren  opgenomen  uit  het  vragenbestand  verwijderd.  Dit  zijn  met  name  vragen  over  de  professionaliseringsbehoeften  van  docenten  en  vragen  die  betrekking  hebben  op  enkele  psychologische  factoren  zoals  angst  voor  ict.  Bij  deze  variabelen  gaan  we  ervan  uit  gaan  dat  ze  over  een  relatief  korte  periode  toch  een  min  of  meer  stabiel  karakter  hebben  bij  de  respondenten.  Voor  de  modeltoetsing  kunnen  deze  variabelen  derhalve  blijvend  meegenomen  worden.        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     11  
    •  3.   Feitelijke  onderzoeksbevindingen  over  het  gebruik,   zoeken,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  3.1   Over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal      3.1.1   Huidig  en  verwacht  gebruik  van  digitaal  leermateriaal    Schatte  men  in  2009  bij  de  lancering  van  Wikiwijs  het  gemiddeld  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  het  totale  aanbod  aan  leermaterialen  (digitaal  en  papier)  nog  op  gemiddeld  22%,  begin  2011  is  dat  gestegen  naar  26%.  Het  mbo  blijft  in  het  primair  en  voortgezet  onderwijs  koploper  met  36%  (2009:  34%)  en  vo  met  23%  (2009:  19%)  achterblijver.  In  het  hoger  onderwijs  is  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  overigens  het  hoogst  met  respectievelijk  39%  voor  het  hbo  en  35%  voor  het  wo  (zie  tabel  1).  Dit  betekent  tegelijkertijd  dat  papieren  leermiddelen  nog  steeds  het  meest  gebruikt  worden.    2   Actuele  omvang  van  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  alle  leermaterialen  2009    2011     naar  schooltype       Gebruik  van  digitaal   Gemiddeld  %   Gemiddeld    %   leermateriaal   2009   2011   Schooltype       po   20   23   vmbo   21   23   havo/vwo   19   22   mbo   34   36   hbo   -­   39   wo   -­   35         totale  groep   22   26  ________________________________________________________________________________    Deze  trend  in  gemiddelde  percentages  vinden  we  ook  terug  in  het  onderzoek  van  Kennisnet  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  onder  650  docenten  in  het  po,  vo  en  mbo)  en  van  SLO  (Leermiddelenmonitor  10/11,  onder  3000  docenten  po,  so,  vo  en  vso),  hoewel  de  gevonden  gemiddelde  percentages  enkele  procentpunten  kunnen  afwijken.  Zo  vindt  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  voor  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  een  gemiddeld  percentage  van  14%  voor  het  po,  16%  voor  het  vo  en  40%  voor  het  mbo  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  62).  Daarentegen  constateert  de  Leermiddelenmonitor  bij  docenten  po  een  gemiddeld  percentage  van  23%  en  voor  docenten  vo  26%  (SLO  Leermiddelenmonitor  10/11,  2011,  p.  9).      De  stijging  van  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  ten  opzichte  van  het  gehele  aanbod  aan  leermateriaal  is  echter  minimaal  te  noemen,  ondanks  de  groei  van  het  aantal  docenten  die   s  Monitor  en  IP-­VO  (rapport  de  kwestie  4:  Leermiddelenbeleid)  constateren  dat  scholen  op  dit  moment  vooral  investeren  in  snellere  internetverbindingen  en  aanschaf  van  digitale  schoolborden.  Vrijwel  alle  scholen  hebben  de  afgelopen  drie  jaar  digitale  schoolborden  aangeschaft.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     12  
    •    In  het  po  is  het  percentage  scholen  dat  de  beschikking  heeft  over  ten  minste  één  digitaal  schoolbord  gestegen  van  10%  in  207  naar  90%  in  2010,  in  het  vo  van  40%  in  207  naar  94%  in  2010  en  in  het  mbo  van  40%  in  2008  naar  78%  in  2010  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  71).  Wat  betreft  computers  beschikken  scholen  thans  over  een  computer  voor  elke  4  à  5  leerlingen.  Ook  komt  het  vaker  voor  dat  leerlingen  hun  eigen  laptop  mee  naar  school  nemen  (19%  in  het  po,  55%  in  het  vo  en  91%  in  het  mbo)  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  68).    Die  geringe  stijging  van  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  is  een  bevinding  die  eveneens  in  de  Vier  in  Balans  Monitor  (2010,  p.  61)  en  in  de  Leermiddelenmonitor  (2011,  p.  9)  is  geconstateerd.  Toch  verwachten  docenten  nog  steeds  dat  het  aandeel  digitale  leermiddelen  in  de  toekomst  zal  stijgen.  Naar  deze  verwachting  is  in  het  Wikiwijs-­onderzoek  niet  meer  gevraagd.  Toch  kunnen  we  antwoord  geven  op  deze  vraag,  omdat  de  onderzoekers  van  de  Vier  in  Balans  Monitor  en  van  de  Leermiddelenmonitor  deze  vraag  wel  aan  docenten  hebben  gesteld.  Volgens  de  Vier  in  Balans  Monitor  verwachten  docenten  in  het  po  en  vo  een  verdubbeling  en  gaan  ze  ervan  uit  dat  over  drie  jaar  ruim  een  derde  van  de  leermaterialen  digitaal  zal  zijn.  In  het  mbo  verwacht  men  dat  over  drie  jaar  de  helft  van  het  leermateriaal  in  digitale  vorm  beschikbaar  zal  zijn  (Vier  in  Balans  Monitor,  2010,  p.  61).  Deze  verwachting  is  ook  geconstateerd  in  de  Leermiddelenmonitor  10/11  (2011,  p.  9)    In  de  Leermiddelenmonitor  geven  docenten  aan  dat  om  deze  verwachte  stijging  haalbaar  te  maken  er  een  betere  ict-­infrastructuur  moeten  komen  en  meer  tijd  om  eigen  leermiddelen  te  kunnen  vinden  of  ontwikkelen.  Het  management  blijkt  de  ict-­infrastructuur  ook  van  belang  te  vinden,  maar  noemt  ook  bijscholing  als  belangrijke  mogelijkheid  om  de  groei  van  het  gebruik  van  digitale  leermiddelen  te  realiseren.  De  Vier  in  Balans  Monitor  2010  haalt  een  onderzoek  aan  van  de  VO-­raad  (Ebbers  en  Ekens,  2010)  waarin  de  voorwaarden  voor  toename  worden  toegelicht:  voldoende  computers,  een  feilloos  en  snel  internet,  eenvoudige  inlogprocedures,  betrouwbare  stroomvoorziening  en  goede  ict-­vaardigheden  van  docenten.  Bij  het  onderzoek  van  de  VO-­raad  bleek  echter  van  de  onderzochte  scholen  geen  enkele  school  aan  deze  voorwaarden  te  voldoen.      Dat  men  niet  altijd  tevreden  is  over  de  omstandigheden  op  de  werkplek,  komt  ook  naar  voren  in  de  vervolgmeting.  Op  de  stelling  in  hoeverre  men  de  omstandigheden  op  school  als  belemmerend  of  als  bevorderend  ervaart  voor  het  inzetten  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen,  geven  drie  op  de  tien  docenten  (29%)  aan  dat  de  omstandigheden  op  hun  school  belemmerend  zijn  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen.  Het  merendeel  (56%)  vindt  de  omstandigheden  evenwel  bevorderend  voor  het  gebruik.  Po-­  en  wo-­docenten  vinden  vaker  dan  gemiddeld  de  omstandigheden  bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  (respectievelijk  63%  en  68%).  Vmbo-­docenten  zijn  minder  positief:  34%  vindt  de  omstandigheden  zelfs  belemmerend  (zie  figuur  3).    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     13  
    •    3      Stelling  met  betrekking  tot  de  omstandigheden  op  school  voor  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de   lessen  (alle  ondervraagden,  n  =  1520)   wo 68 15 17* 5,0* hbo 58 16 27 4,8 schooltype mbo 46* 17 37* 4,2* havo/vwo 52 18 30 4,5 vmbo 49* 17 34* 4,3* po 63* 13* 24* 4,9* totaal  ondervraagden 56 15 29 4,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen neutraal belemmerend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen                   Bron:  TNS  NIPO,  2011  ____________________________________________________________________      Op  de  vraag  in  hoeverre  men  zich  succesvol  acht  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  te  gebruiken,  geven  acht  op  de  tien  docenten  aan  zich  succesvol  te  voelen  in  het  uitvoeren  van  de  activiteit,  8%  geeft  aan  slecht  in  staat  te  zijn  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren.  Wo-­docenten  scoren  gemiddeld  iets  hoger  (90%)  en  voelen  zich  dus  vaker  dan  gemiddeld  succesvol  om  deze  activiteit  uit  te  voeren  (zie  figuur  4).  We  kunnen  dus  concluderen  dat  een  tekort  aan  bevorderende  omstandigheden  op  de  werkplek  geen  belemmering  behoeft  te  zijn  voor  docenten  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     14  
    •    4        Stelling  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (alle  ondervraagden,  n  =  1520)   Met  betrekking  tot  het  gebruik  van  digitaal  lesmateriaal  in  mijn  les.. wo 90 7 3 6,0* hbo 86 7 6 5,9 schooltype mbo 82 11 7 5,7 havo/vwo 80 10 10 5,6 vmbo 81 11 8 5,7 po 80 11 9 5,6 totaal  ondervraagden 81 11 8 5,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % voel  ik  mij  succesvol  deze  activiteit  uit  te  voeren neutraal ben  ik  slecht  in  staat  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     15  
    •  3.1.2   Hoe  vaak  biedt  men  leerlingen  en  studenten  digitale  leermaterialen  aan    Mocht  het  aandeel  digitaal  leermateriaal  in  het  geheel  van  leermaterialen  nog  betrekkelijk  laag  zijn  in  vergelijking  met  de  mogelijkheden,  dat  wil  niet  zeggen  dat  docenten  geen  ervaring  hebben  in  het  hanteren  van  digitaal  leermateriaal  in  hun  onderwijs.  We  hebben  al  gezien  dat  docenten  zich  redelijk  succesvol  achten  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken  in  de  lessen.  In  de  volgende  figuur  5  is  aangegeven  hoe  vaak  docenten  complex  digitaal  leermateriaal  met    in  hun  onderwijs  aanbieden.  Uit  deze  figuur  blijkt  sinds  2009  een  significante  toename  in  de  frequentie  waarin  docenten  dit  soort  materiaal  aanbieden.  Eind  2009  bood  16%  van  de  docenten  hier  enkele  keren  per  week  tot  enkele  keren  per  dag  het  materiaal  aan,  begin  2011  is  dat  aandeel  bijna  verdrievoudigd  (45%).  Opmerkelijk  is  ook  de  teruggang  in  het  percentage  docenten  dat  in  2009  nog  aangaf  nooit  gebruik  te  maken  van  dergelijk  leermateriaal.  Dat  percentage  is  ruim  een  jaar  later  gezakt  van  25%  naar  7%.        illustraties,  videoclips,  animaties  en   geluidsfragmenten.     Totaal  ondervraagden  2009  (n  =  1382)    2011  (n=1520))   Leerlingen  digitale  leermaterialen  aanbieden  met  fotos,  illustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten % 100 7* 90 nooit 25* 9* enkele  keren  per  jaar 80 5* enkele  keren  per  half  jaar 11 70 enkele  keren  per  kwartaal 20* enkele  keren  per  maand 60 23* enkele  keren  per  week 50 12* enkele  keren  per  dag 40 12 30 29* 15* 20 10 13* 16* 0 3* 2009 2010** **  gebaseerd  op  de  resultaten  van  po,  vmbo,  havo/vwo  en  mbo               Bron:  TNS  NIPO,  2011   -­2011  per  beide  schooltypen  van  25%  in  2009  naar  5%  in  2011)  en  in  havo/vwo  het  geringst  (van  26%  in  2009  naar  9%  in  2011).  De  toename  van  dagelijks  gebruik  van  dit  type  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  is  het  sterkst  toegenomen  binnen  het  po  (zie  figuur  6).    In  de  vervolgmeting  is  het  gebruik  van  rijkelijk  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  in  het  hoger  onderwijs  voor  het  eerst  meegenomen.  docenten  en  in  het  wo  door  6%  van  de  docenten  genoemd.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     16  
    •  Maken  we  onderscheid  in  e.d.  en  materialen  met  voornamelijk  tekst,  dan  valt  uit  de  volgende  figuur  op  te  maken  dat  vanaf  mbo  en  hoger  vaker  digitaal  ontsloten  leermaterialen  worden  gebruikt  die  voornamelijk  uit  tekst  bestaan.  In  het  vmbo  en  havo/vmbo  ontloopt  het  elkaar  niet  veel,  maar  in  het  po  wordt  en  geluidsfragmenten  dan  van  louter  tekstueel  digitaal  leermateriaal  (zie  figuur  7).      7   Vergelijking  in  aanbod  van  rijkelijk  geïllustreerd  digitaal  leermateriaal  met  voornamelijk  tekstueel   digitaal  leermateriaal  over  alle  schooltypen,  2011   (Totaal  ondervraagden  n=1520)   % 100 5 8 5 5 5 4 nooit 7 10 7 9 9 2 12 6 8 13 6 90 10 9 8 10 11 18 9 2 8 15 14 9 80 5 7 6 9 13 6 21 enkele  keren 6 4 6 17 8 per  jaar 11 10 15 6 16 6 16 70 13 19 15 10 15 15 enkele  keren 60 16 17 23 per  half  jaar 22 26 19 50 22 28 24 31 18 enkele  keren 27 21 40 38 21 per  kwartaal 29 30 29 27 19 enkele  keren 26 29 29 20 24 21 24 per  maand 20 26 25 21 enkele  keren 10 15 21 16 15 19 per  week 13 13 12 11 11 14 8 7 3 0 1 enkele  keren tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel tekstueel geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd geïllustreerd per  dag digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal digitaal totaal po vmbo havo/vwo mbo hbo wo ondervraagden                     Bron:  TNS  NIPO,  2011  _______________________________________________________________________    3.1.3   Waar  vindt  men  digitale  leermaterialen?      De  plaats  waar  men  digitaal  leermateriaal  zoekt,  is  sinds  2009  nauwelijks  veranderd.  Digitale  leermaterialen  worden  nog  steeds  het  meest  gevonden  door  op  internet  te  zoeken.  Het  overgrote  deel  (85%)  van  de  docenten  geeft  aan  zijn  digitale  leermaterialen  over  het  algemeen  via  het  internet  (geen  specifieke  website)  te  vinden.  In  vergelijking  met  2009  is  dat  een  toename  van  7  procentpunt.  De  nieuwkomer  Wikiwijs  wordt  door  een  op  de  vijf  docenten  gebruikt  (21%).  Dit  percentage  behoeft  wel  enige  duiding.  Volgens  het  bekendheidscijfer  van  Wikiwijs  (zie  hoofdstuk  4)  kent  en  gebruikt  haast  50%  van  de  docenten  de  Wikiwijsportal.  Navraag  leert  dat  dit  cijfer  gelezen  moet  worden  als  50%  kent  Wikiwijs  en  heeft  het  gebruikt  om  materiaal  te  zoeken,  maken  of  delen.  Dit  duidt  erop  dat  de  percentages  in  onderstaande  tabel  gelezen  moeten  worden  als:  ik  zoek  op  die  plaats  en  ik  vind  ook  datgene  wat  ik  zocht.  Ik  ben  dus  een  echte  gebruiker.          Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     17  
    •  ___________________________________________________________________________________  8   Vindplaats  van  digitale  leermaterialen  (Meerdere  antwoorden  mogelijk)    ___________________________________________________________________________________     Wilt  u  aangeven  op  welke  wijze  u  aan  digitale  leermaterialen  komt?     2009   2011   Door  op  internet  te  gaan  zoeken   78%   85%   Door  onderwijskundige  websites  te  bezoeken  (bijv.  Kennisnet  of  Digischool)   64%   61%   De  digitale  leermaterialen  worden  bij  het  lesboek  geleverd   59%   61%     54%   57%   Door  digitale  videobanken  te  raadplegen  (bijv.  van  Teleac/NOT,  Leraar24)   46%   48%   Door  deze  zelf  te  maken   37%   44%   Door  bestaande  digitale  leermaterialen  te  bewerken   27%   26%   Via  Wikiwijs   -­   21%   Diversen      3%      3%   Totaal  (N)   1382   1520    In  de  volgende  tabel  zijn  de  resultaten  per  schooltype  weergegeven.  In  het  po  wordt  vaker  dan  gemiddeld  gebruik  gemaakt  van  onderwijskundige  websites,  leermateriaal  bij  het  lesboek,   en  digitale  videobanken  om  aan  digitaal  lesmateriaal  te  komen.  Men  geeft  in  het  po  minder  vaak  dan  gemiddeld  aan  zelf  digitaal  leermateriaal  te  maken  of  bestaande  leermaterialen  te  bewerken.      Met  name  binnen  het  hbo  en  wo  wordt  vaker  aangegeven  digitale  leermaterialen  zelf  te  maken.  Deze  docenten  zoeken  minder  vaak  dan  gemiddeld  op  onderwijskundige  websites  en  krijgen  minder  vaak  hun  digitale  leermaterialen  bij  het  lesboek.  In  het  mbo,  hbo  en  wo  wordt  vergeleken  met  het  gemiddelde  in  mindere  mate  videobanken  geraadpleegd  (respectievelijk  24%,  25%  en  21%).  Docenten  werkzaam  binnen  het  mbo,  hbo  en  havo/vwo  geven  vaker  dan  gemiddeld  aan  bestaande  digitale  leermaterialen  te  bewerken  (respectievelijk  34%,  38%  en  32%)  .  De  website  Wikiwijs  wordt  in  het  vmbo  vaker  dan  gemiddeld  geraadpleegd  (30%)  en  in  het  hbo  en  wo  beduidend  minder  vaak  (respectievelijk  10%  en  1%).  Bij  het  laatste  moet  aangetekend  worden  dat  het  websitegedeelte  voor  het  hbo  en  wo  pas  sinds  1  september  2010  van  start  is  gegaan.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     18  
    •    9   Vindplaats  van  digitale  leermaterialen  naar  schooltype     2011   schooltype     totaal   po   vmbo   havo/   mbo   hbo   wo   ondervraagde     vwo         n   (n=60 (n=23 (n=27 (n=16 (n=10 (n=70 (n=1.486)   0)   9)   4)   1)   4)   )     %   %   %   %   %   %   %     door  op  internet  te  gaan   85   87   89   86   80*   84   73*   zoeken     door  onderwijskundige   61   83*   63   55*   38*   26*   9*   websites  te  bezoeken     de  digitale  leermiddelen   61   65*   65   69*   55   45*   30*   worden  bij  het  lesboek   geleverd     via  collegas   57   66*   54   53   50   44*   54     door  digitale   48   68*   42   39*   24*   25*   21*   videobanken  te   raadplegen     door  deze  zelf  te  maken   44   30*   51*   52*   53*   63*   71*     door  bestaande  digitale   26   17*   28   32*   34*   38*   30   leermaterialen  te   bewerken     via  Wikiwijs   21   23   30*   21   22   10*   1*     diversen   3   4   2   3   4   4   1                    In  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  van  Kennisnet  is  eenzelfde  tendens  waarneembaar,  hoewel  ook  hier  de  percentages  niet  exact  gelijk  oplopen.  Uit  deze  monitor  blijkt  dat  docenten  uit  het  po,  vo  en  mbo  meerdere  bronnen  benutten  voor  het  verkrijgen  van  digitaal  leermateriaal.  Vier  in  Balans  Monitor  constateert  dat  het  meest  gezocht  wordt  op  internet  (van  62%  in  2009  naar  68%  in  2010),  gevolgd  door  gebruik  van  ict-­materiaal  dat  bij  lesboeken  wordt  meegeleverd  (van   naar  47%  in  2010),  via  Kennisnet  (van  33%  naar  38%  in  2010)  en  door  zelf  te  ontwikkelen  of  te  maken  (van  44%  in  2009  naar  48%  in  2010).  In  de  Kennisnetmonitor  is  Wikiwijs  niet  als  een  bron  van  herkomst  van  digitaal  materiaal  genoemd.    In  overeenstemming  met  de  toename  vanaf  2009  in  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  (met   ,  illustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten)  onder  po-­docenten  zien  we  ook  een  toename  in  manieren  waarop  men  het  digitaal  leermateriaal  verzamelt.  Men  zoekt  meer  op  internet  (van  80%  naar  87%  in  2011),  bezoekt  vaker  onderwijskundige  websites  (van  73%  naar  83%),  geeft  vaker  aan  dat  het  materiaal  bij  het  lesboek  wordt  geleverd  (van  56%  naar  65%),    (van  58%  naar  68%).  Daartegenover  staat  dat  docenten  minder  bestaande  digitale  leermaterialen  bewerken  (van  24%  naar  17%)  of  zelf  maken  (van  32  naar  30%).  Bijna  een  kwart  van  de  po-­docenten  verkrijgt  het  digitale  leermateriaal  via  Wikiwijs  (23%).    In  het  vmbo  wordt  sinds  2009  meer  gebruik  gemaakt  van  internet  om  digitaal  leermateriaal  te  vinden.  Drie  op  de  tien  vmbo-­docenten  verkrijgen  het  digitaal  lesmateriaal  via  Wikiwijs.    In  vergelijking  met  2009  komen  havo/vwo-­docenten  tegenwoordig  vaker  aan  hun  digitale  leermaterialen  door  op  internet  te  gaan  zoeken,  via  het  lesboek  en  videobanken.  Een  op  de  vijf  havo/vwo-­docenten  komt  via  Wikiwijs  aan  digitaal  leermateriaal  (21%).  Binnen  het  mbo  zien  we  geen  significante  verschillen  ten  opzichte  van  2009.  Een  op  de  vijf  docenten  verkrijgt  zijn  digitaal  leermateriaal  via  Wikiwijs  (22%).      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     19  
    •  3.1.4   Over  de  inzetbaarheid  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen    De  digitale  leermaterialen  worden  door  een  meerderheid  van  de  docenten  gezien  als  extra  oefenmateriaal  en  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal  (respectievelijk  78%  en  75%).  Het  digitaal  leermateriaal  vervangt  het  papieren  materiaal  deels  vindt  de  helft  van  de  docenten  (54%).  Daarnaast  geeft  de  helft  van  de  docenten  aan  dat  digitaal  leermateriaal  in  het  Nederlands  beschikbaar  (54%)  en  makkelijk  vindbaar  is  (53%).  Deze  bevindingen  zijn  ook  te  constateren  in  de  Leermiddelenmonitor  10/11  van  SLO.    Toch  vindt  een  aantal  docenten  dat  het  niet  zonder  aanpassingen  inzetbaar  is  in  lessen  (42%)  en  dat  het  niet  makkelijk  te  bewerken  is  (38%).  Drie  kwart  is  het  niet  eens  met  de  stelling  dat  het  digitale  leermateriaal  het  papieren  materiaal  volledig  vervangt  (73%).    10     Stellingen  met  betrekking  tot  digitaal  leermateriaal  (Totaal  ondervraagden  n  =  1520)   De  digitale  leermaterialen... zijn  extra  oefenmaterialen  naast  het  gebruikelijke 78 15 7 oefenmateriaal zijn  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke 75 18 8 leermateriaal vervangen  het  papieren  leermateriaal  gedeeltelijk 54 25 21 zijn  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar 54 26 20 zijn  gemakkelijk  vindbaar 53 24 23 zijn  zonder  aanpassingen  inzetbaar  in  mijn  lessen 34 24 42 zijn  gemakkelijk  te  bewerken 28 34 38 vervangen  het  papieren  leermateriaal  volledig 11 17 73 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % (helemaal)  mee  eens neutraal (helemaal)  mee  oneens                       Bron:  TNS  NIPO  2011  ____________________________________________________________________________    Ten  opzichte  van  2009  zien  we  dat  docenten  het  steeds  vaker  eens  zijn  geworden  met  de  genoemde  stellingen  (zie  de  volgende  figuur).  Men  is  dus  iets  vaker  van  mening  dat  het  digitale  leermateriaal  extra  kan  worden  ingezet  naast  het  gebruikelijke  oefen-­  en  leermateriaal.  Daarnaast  geeft  men  vaker  aan  dat  de  materialen  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  makkelijker  vindbaar  zijn.  Iets  vaker  vindt  men  dat  het  digitale  leermateriaal  zonder  aanpassingen  inzetbaar  is  in  lessen  en  gemakkelijk  te  bewerken  is.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     20  
    •    11      Stelling  met  betrekking  tot  digitaal  leermateriaal  -­totaal  ondervraagden  2009-­2011   (Totaal  ondervraagden  2009  (n  =  1382)  -­  2011  (n=1520))     De  digitale  leermaterialen... zijn  extra  oefenmaterialen  naast  het  gebruikelijke 5,3* oefenmateriaal 5,1* zijn  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke 5,3* leermateriaal 5* zijn  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar 4,7* 4,4* zijn  gemakkelijk  vindbaar 4,6* 4,3* 2010 4,5 2009 vervangen  het  papieren  leermateriaal  gedeeltelijk 4,4 zijn  zonder  aanpassingen  inzetbaar  in  mijn  lessen 4* 3,7* zijn  gemakkelijk  te  bewerken 3,8* 3,6* vervangen  het  papieren  leermateriaal  volledig 2,7 2,6 1 2 3 4 5 6 7 helemaal   helemaal   mee  eens mee  oneens                       Bron:  TNS  NIPO  2011  _______________________________________________________________________________      In  vergelijking  met  2009  wordt  binnen  het  po  gemiddeld  hoger  gescoord  op  de  stelling  dat  digitale  leermaterialen  makkelijk  vindbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn,  dat  ze  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  zijn  naast  het  gebruikelijke  leermateriaal.    Binnen  het  vmbo  vinden  docenten  in  vergelijking  met  2009  vaker  dat  de  digitale  leermaterialen  makkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  en  oefenmaterialen  zijn  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal.    Havo/vwo  docenten  vinden  ook  vaker  dan  voorheen  dat  de  digitale  leermaterialen  gemakkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn  en  dat  ze  extra  leerstof  en  oefenmaterialen  zijn  naast  het  gebruikelijke  oefen-­/leermateriaal.  Binnen  het  mbo  geven  docenten  vaker  dan  in  2009  aan  dat  de  digitale  leermaterialen  gemakkelijk  vindbaar  en  bewerkbaar  zijn,  dat  ze  zonder  aanpassingen  inzetbaar  zijn,  dat  ze  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar  zijn  en  dat  ze  het  papieren  leermateriaal  volledig  vervangen.  Docenten  in  het  hbo  en  het  wo  antwoorden  in  2010  op  alle  stellingen  betrekkelijk  minder  positief  dan  de  docenten  in  de  andere  schooltypen.                      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     21  
    •       12  Stellingen  met  betrekking  tot  digitaal  leermateriaal  naar  schooltype  2009-­2011     (Totaal  ondervraagden  2009  (n  =  1382)  -­  2011  (n=1520))       totaal   po   vmbo   havo/vwo   mbo     ondervraagden       2009   2011   2009   2011   2009   2011   2009   2011   2009   2011       gemiddelde  op  7-­puntsschaal       zijn  gemakkelijk  vindbaar   3,7   4,5   4,5   4,9   4,1   4,4   3,9   4,2   3,6   4,2         zijn  zonder  aanpassingen   3,6   3,8   4,1   4,4   3,5   3,7   3,2   3,5   3,1   3,6     inzetbaar  in  mijn  lessen       zijn  gemakkelijk  te  bewerken   4,4   4,7   3,7   3,8   3,7   4,0   3,6   3,8   3,3   3,8       zijn  meestal  in  het  Nederlands   4,4   4,5   4,7   5,1   4,4   4,5   4,1   4,1   3,9   4,4     beschikbaar       vervangen  het  papieren   2,6   2,7   2,7   2,8   2,7   2,6   2,4   2,5   2,4   2,8       leermateriaal  volledig       vervangen  het  papieren   4,4   4,5   4,4   4,5   4,4   4,6   4,2   4,2   4,3   4,6     leermateriaal  gedeeltelijk       zijn  extra  leerstof  naast  het   5,0   5,2   5,1   5,4   5,0   5,3   4,8   5,0   4,8   5,0     gebruikelijke  leermateriaal       zijn  extra  oefenmaterialen  naast   5,1   5,2   5,2   5,4   5,0   5,3   4,9   5,2   4,9   5,1     het  gebruikelijke  oefenmateriaal                               Bron:  TNS  NIPO,  2011   _______________________________________________________________________   Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     22  
    •  3.2   Over  het  maken  (en  bewerken)  van  digitaal  leermateriaal  3.2.1   Ervaring  in  het  maken  van  digitaal  leermateriaal    In  2011  blijkt  de  helft  van  de  docenten  soms  digitaal  leermateriaal  te  maken  (53%).  Onder  havo/vwo-­docenten  en  onder  hbo-­docenten  ligt  dit  aandeel  hoger  (respectievelijk  64%  en  75%).  In  het  po  maken  docenten  minder  vaak  dan  gemiddeld  zelf  hun  digitaal  leermateriaal  (39%).  Deze  verschillen  worden  verhoudingsgewijs  ook  geconstateerd  in  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  (p.  60).    13      Maakt  u  soms  digitaal  leermateriaal?  (  Totaal  ondervraagden  n  =  1520)   wo 74 26 hbo 75* 25* 57 43 schooltype mbo havo/vwo 64* 36* vmbo 56 44 po 39* 61* totaal  ondervraagden 53 47 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % ja nee     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Het  maakt  daarbij  wel  verschil  of  het  gaat  om  het  ontwerpen  van  redelijk  eenvoudig  materiaal  geïllustreerd  digitaal  materiaal.  Van  de  docenten  die  hebben  aangegeven  zelf  digitaal  leermateriaal  te  ontwikkelen  blijkt  -­  zoals  te  verwachten  is    dat  het  percentage  docenten  dat  louter  tekstuele  leermaterialen  maakt  hoger  te  zijn  dan  het  percentage  docenten  dat  meer  geavanceerde  ict-­technieken  moet  hanteren.  Ruim  een  kwart  van  de  docenten  (27%)  maakt  minimaal  enkele  keren  per  week  zelf  digitale  leermaterialen  met  voornamelijk  tekst.  Binnen  het  po  ligt  dit  aandeel  significant  hoger  (36%)  zie  figuur  14.  Dit  is  opmerkelijk,  omdat  het  percentage  docenten  dat  aangeeft  zelf  digitaal  leermateriaal  te  maken,  daar  het  laagst  is.  Geconstateerd  kan  worden  dat  po-­docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal  ontwikkelen  daarin  ook  het  meest  actief  zijn.  Niet  alleen  in  het  maken  van  digitaal  leermateriaal  met  alleen  tekst,  maar  ook  in  het  maken  van  rijkelijker  geïllustreerde  digitale  leermaterialen.  Een  mogelijke  verklaring  hiervoor  valt  te  vinden  in  de  Vier  in  Balans  Monitor  2010  betreffende  het  gebruik  van  digitale  schoolborden.  Hoewel  het  aantal  digitale  schoolborden  sinds  2007  spectaculair  gegroeid  is  in  de  schooltypen  po  (van  10%  naar  90%  in  2010),  vo  (van  40%  naar  94%  in  2010)  en  mbo  (van  <  40%  naar  78%  in  2010),  is  het  aantal  docenten  dat  gebruik  maakt  van  dat  digitale  schoolbord  het  hoogst  in  het  po.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     23  
    •  Daar  is  gemiddeld  één  digibord  per  3  à  4  onderwijsruimten  beschikbaar.  Docenten  die  beschikken  over  een  digitaal  schoolbord  maken  er  bijna  allemaal  gebruik  van.  In  het  vo  werkt  de  helft  van  de  docenten  met  een  digibord  (één  digibord  per  6  à  7  onderwijsruimten)  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  71).  Ook  de  Leermiddelenmonitor  signaleert  deze  verschillen  in  aandeel  docenten  en  de  intensiteit  van  gebruik  van  digitale  schoolborden  (Leermiddelenmonitor  10/11,  p.  11).    14  Hoe  vaak  bent  u  bezig  met  de  volgende  activiteit?(alleen  docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal   maken,n  =  825)   zelf  digitale  leermaterialen  maken  met  voornamelijk  tekst wo 15 32 13 32* 8 hbo 2 27 33 16 22 schooltype mbo 1 22 33 25 17 2 havo/vwo 4 20 40* 17 16 3* vmbo 3 19 37 19 13 8 po 4 32* 25* 19 10* 9* totaal  ondervraagden 3 24 33 19 15 6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % enkele  keren  per  dag enkele  keren  per  week enkele  keren  per  maand enkele  keren  per  kwartaal enkele  keren  per  half  jaar nooit   Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     24  
    •  Iets  meer  dan  een  op  de  tien  docenten  (13%)  maakt  minimaal  enkele  keren  per  week  zelf  (21%)  (zie  figuur  15).    15    Hoe  vaak  bent  u  bezig  met  de  volgende  activiteit?  ?(alleen  docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal   maken,  n  =  825)   zelf  digitale  leermaterialen  maken  met  alleen  fotos  en  illustraties wo 9 23 8 34* 26 hbo 1 6 24 15 15 39* schooltype mbo 12 25 18 21 24 havo/vwo 2 8 19 13 26* 32* vmbo 1 10 25 22 18 24 po 1 20* 29 20 15* 14* totaal  ondervraagden 1 12 25 17 20 24 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % enkele  keren  per  dag enkele  keren  per  week enkele  keren  per  maand enkele  keren  per  kwartaal enkele  keren  per  half  jaar nooit   Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     25  
    •  Een  op  de  tien  docenten  (10%)  maakt  minimaal  enkele  keren  per  week  zelf  digitale  leermatzitten.  Ook  hier  weer  ligt  dit  aandeel  binnen  het  po  iets  hoger  dan  gemiddeld  (15%).    16  Hoe  vaak  bent  u  bezig  met  de  volgende  activiteit?  ?(alleen  docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal   maken,  n  =  825)   zelf  digitale  leermaterialen  waarin  naast  fotos  en  illustraties  ook  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten  zitten wo 8 19 13 34* 26 hbo 1 10 13 13 33* 29 schooltype mbo 1 7 24 19 20 28 havo/vwo 0 8 22 13 18 39* vmbo 1 7 24 19 23 27 po 2 13* 22 18 20 25 totaal  ondervraagden 1 9 21 16 22 30 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % enkele  keren  per  dag enkele  keren  per  week enkele  keren  per  maand enkele  keren  per  kwartaal enkele  keren  per  half  jaar nooit     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Onder  docenten  bewerkt  gemiddeld  8%  minimaal  enkele  keren  per  week  bestaand  digitaal  bewerken  weer  iets  meer  docenten  minimaal  enkele  keren  per  week  bestaand  digitaal  leermateriaal  bewerken  (12%).    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     26  
    •      17    Hoe  vaak  bent  u  bezig  met  de  volgende  activiteit?  ?(alleen  docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal   maken,  n  =  825)   bestaand  digitaal  lesmateriaal  met  fotos,  illustraties,  videoclips,  animaties  en  geluidsfragmenten  bewerken  voor  hergebruik   wo 22* 11 21 64* hbo 1 11 12 15 61* schooltype mbo 5 17 17 14 47 havo/vwo 1 9 17 12 18 44 vmbo 2 5 23 19 19 32* po 2 10* 20 16 11* 40 totaal  ondervraagden 1 7 17 15 16 44 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % enkele  keren  per  dag enkele  keren  per  week enkele  keren  per  maand enkele  keren  per  kwartaal enkele  keren  per  half  jaar nooit   r B on:  TNS  NIPO,  2011  Vergelijken  we  voor  2009  en  2011  het  gedrag  van  docenten  om  digitaal  leermateriaal  te  maken  ook  het  dagelijks  maken  van  digitale  leermaterialen  blijkt  minder  te  zijn  geworden,  al  waren  de  aantallen  docenten  die  zich  daarmee  bezig  hielden  niet  zo  groot.  De  toenames  vinden  met  name  per  kwartaal,  maand  en  week  plaats.    __________________________________________________________________________________  18       Vergelijking  van  maken  en  bewerken  van  digitale  leermaterialen  naar  complexiteit  2009-­2011  _______________________________________________________________________________         %     Frequentie  van  maken   Maken,   Maken,  met   Maken,  met   Bewerken   tekst     illustraties       2011   2009   2011   2009   2011   2009   2011   1   Nooit   6,1   37,5   24,5   48,3   29,9   40,9   43,8   2   Enkele  keren  per  half  jaar   15,4   24,4   20,2   20,0   22,1   21,8   15,8   3   Enkele  keren  per  kwartaal   18,8   9,6   17,3   8,3   16,5   12,8   15,3   4   Enkele  keren  per  maand   32,8   11,6   24,8   11,4   21,5   10,9   17,3   5   Enkele  keren  per  week   23,9   11,7   12,1   8,2   9,2   8,6   6,8   6   Enkele  keren  per  dag   3,0   5,2   1,0   3,7   0,8   5,0   1,1       100,0   100,0   100,0   100,0   100,0   100,0   100,0    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     27  
    •  We  mogen  hieruit  concluderen  dat  het  maken  van  digitaal  leermateriaal    ook  van  complexer  structuur    wijst  op  meer  routine  en  door  het  jaar  verspreid.  Wat  betreft  het  bewerken  van  toegenomen.  Men  maakt  dus  meer  zelf  digitaal  leermateriaal,  maar  bewerkt  minder.    en  het  dagelijks  bewerken  met  vier  procentpunt  is  afgenomen.      Po-­docenten  zijn  koploper  in  het  maken  en  bewerken  van  digitaal  leermateriaal.  Vo-­docenten  blijven  achter.  Blijkbaar  is  er  geen  toename  sinds  2009  te  constateren  van  het  zelf  maken  van  digitaal  leermateriaal.  Dit  is  des  te  vreemder  omdat  verwacht  mag  worden  dat  door  de  gratis  schoolboekenmaatregel  er  meer  gestuurd  zou  worden  op  het  zelf  maken  van  leermaterialen.  Ook  in  de  Leermiddelenmonitor  2010/2011  van  SLO  is  opgemerkt  dat  de  invoering  van  deze  maatregel  in  het  vo  geen  impuls  heeft  gegeven  aan  het  stimuleren  van  docenten  om  zelf  leermiddelen  te  ontwikkelen.  Docenten  ontwikkelen  vooral  eigen  leermiddelen  om  dat  ze  meer  mogelijkheden  tot  differentiatie  willen  hebben.  Zij  maken  opdrachten  die  gericht  zijn  op  verschillende  niveaus  en  leerstijlen.  (SLO  Leermiddelenmonitor  2010/2011,  p.  3).        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     28  
    •  3.3   Over  het  delen  van  digitaal  leermateriaal    Acht  op  de  tien  docenten  (78%)  heeft  de  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te  delen:  ze  zijn  het  (helemaal)  eens  met  de  stelling  dat  als  zij  digitale  leermaterialen  ontwikkelen  of  bewerken,  ze  dit  ook  zouden  delen  met  anderen.  Een  tiende  van  de  docenten  is  het  hier  niet  mee  eens,  12%  is  neutraal.  Wanneer  we  kijken  naar  het  gemiddelde  berekend  op  de  zevenpuntsschaal,  scoren  docenten  binnen  het  po  iets  hoger  dan  gemiddeld  (5,7  versus  5,5)  en  docenten  binnen  de  havo/vwo  iets  lager  (5,3  versus  5,5).    19   Als  ik  digitale  leermaterialen  ontwikkel  of  bewerk,  dan  zou  ik  die  ook  delen  met  anderen  (alle   respondenten,  n  =  1520)   als  ik  digitale  leermaterialen  ontwikkel  of  bewerk,  dan  zou  ik  die  ook  delen  met  anderen wo 82 13 6 5,5 hbo 72 16 12 5,4 schooltype mbo 79 14 7 5,6 havo/vwo 75 13 12 5,3* vmbo 74 14 12 5,4 po 81 11 8 5,7* totaal  ondervraagden 78 12 10 5,5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % (helemaal)  mee  eens niet  oneens/niet  eens (helemaal)  mee  oneens   ron B :  TNS  NIPO,  2011  Volgens  de  Leermiddelenmonitor  van  SLO  delen  docenten  de  eigen  ontwikkelde  leermaterialen   vergelijking  met  2009  neemt  het  aantal  toenemende  mate  digitale  wegen  door  bijvoorbeeld  hun  materiaal  via  vakcommunit s  te  delen.  Ze  zouden  hun  eigen  leermiddelen  (nog)  meer  met  anderen  delen  als  ze  ervan  overtuigd  waren  dat  die  ook  voor  anderen  relevant  zijn.  Schoolleiders  spelen  een  bescheiden  rol  bij  het  stimuleren  van  het  delen  van  leermiddelen.  Zij  geven  aan  het  delen  van  leermiddelen  wel  te  stimuleren,  maar  van  het  maken  van  afspraken  komt  het  zelden  (Leermiddelenmonitor  10/11,  p.  3;;  tevens  in  lijn  met  IP-­VO:  De  Kwestie  4:  Leermiddelenbeleid).    Vier  in  Balans  Monitor  2010  constateert  dat  de  helft  van  de  docenten  die  zelf  digitaal  leermateriaal  ontwikkelen  of  van  plan  zijn  dat  te  gaan  doen,  bereid  is  het  ontwikkelde  materiaal  via  internet  beschikbaar  te  stellen  aan  andere  docenten,  hoewel  die  bereidheid  sinds  2009  enigszins  is  afgenomen.  (van  55%  naar  50%)  (Vier  in  Balans  Monitor  2010,  p.  60).      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     29  
    •    In  deze  Wikiwijs-­vervolgmeting  is  ook  naar  de  redenen  gevraagd  waarom  docenten  zouden  willen  delen.  Deze  redenen  zijn  afkomstig  uit  de  sociale  ruiltheorie  van  George  Homans  (1958)  (zie  hoofdstuk  7),  waarin  kosten,  opbrengsten  en  vertrouwen  de  voornaamste  verklarende  (onafhankelijke)  variabelen  zijn.  De  variabelen  zijn  onderverdeeld  in  zevenpuntsschalen  waarop  tabel  zijn  de  gemiddelde  resultaten  per  schooltype  weergegeven.  In  hoofdstuk  7  krijgen  deze  redenen  als  onafhankelijke  variabelen  een  plaats  in  het  verklaringsmodel  voor  het  delen  van  digitaal  leermateriaal.    ______________________________________________________________  20     Gemiddelde  waarden  op  een  zevenpuntsschaal  van  kosten,  opbrengsten  en  vertrouwen  om   digitaal  leermateriaal  te  delen,  naar  schooltype.  (1  =  geheel  mee  eens,  7  =  geheel  mee  oneens)   (Alle  respondenten,  n  =  1520)    Item   Dimensie/Item   po   vmbo   havo   mbo   hbo   wo   totaal  nr   vwo     KOSTEN                   Eigen  effectiviteit                 1   Mijn  ontwikkelde  digitale  leermaterialen   2,9   2,9   3,0   2,8   2,9   3,0   2,9     zouden  een  meerwaarde  hebben  voor  andere   gebruikers   2   Ik  heb  de  nodige  ICT-­kennis  en  vaardigheden   4,3   3,6   3,7   3,6   3,4   3,3   3,9   om  digitale  leermaterialen  te  ontwikkelen.     Technologische  kosten                 3   Digitale  leermaterialen  delen  via  het  Internet   4,0   3,6   3,5   3,4   3,6   3,6   3,7   (bijvoorbeeld  op  een  website  of  via  Wikiwijs)   zou  me  weinig  moeite  kosten   4   2,8   2,7   2,6   2,6   2,5   2,7   2,7   de  eigen  school  zou  me  weinig  moeite  kosten     Ontwikkelingskosten                 5   Het  zou  me  erg  veel  tijd  kosten  om  digitaal   3,2   3,3   3,1   3,4   3,7   3,4   3,2   leermateriaal  te  ontwikkelen  en  te  delen.     OPBRENGSTEN                   Altruïsme                 6   Ik  zou  het  prettig  vinden  om  digitaal   2,8   3,1   3,1   2,9   3,0   3,2   3,0   leermateriaal  te  delen  met  anderen   7   Ik  zou  een  goed  gevoel  hebben  wanneer  ik   2,8   3,1   3,1   3,0   3,2   3,4   3,0   digitaal  leermateriaal  deel  met  anderen     Reputatie                 8   Ik  krijg  respect  van  andere  docenten   3,4   3,7   3,7   3,6   3,8   3,8   3,6   wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  zou  delen   met  hen   9   Ik  krijg  meer  aanzien  wanneer  ik  digitaal   4,1   4,2   4,2   4,1   4,4   4,2   4,2   leermateriaal  zou  delen  met  andere  docenten     VERTROUWEN                   Reciprociteit                 10   Andere  docenten  delen  digitaal  leermateriaal   4,3   4,1   4,3   4,2   4,5   4,7   4,3   en  dus  vind  ik  dat  ik  dit  ook  moet  doen   11   Ik  word  geholpen  door  digitaal  leermateriaal   3,4   3,8   3,8   3,7   4,1   4,1   3,7   van  andere  docenten  en  zou  daarom  ook   mijn  eigen  leermaterialen  delen.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     30  
    •         Vertrouwen                 12   De  meeste  andere  docenten  zouden  hun   3,1   3,6   3,7   3,5   3,7   3,8   3,4   digitale  leermaterialen  ook  delen  als  ze  die   zouden  ontwikkelen   13   Ik  verwacht  dat  docenten  hun  waardering   3,9   3,9   4,1   4,0   4,1   4,0   4,0   zouden  tonen  als  ik  digitaal  leermateriaal   met  hen  deel      In  de  volgende  figuur  zijn  de  resultaten  uit  de  tabel  in  een  grafiek  samengevat.  Daarnaast  is  nogmaals  de  intentie  om  te  delen  weergegeven.  Naast  de  hoge  score  op  intentie  om  te  delen  (5,5),  wordt  ook  bovengemiddeld  gescoord  op  de  opbrengsten  (4,6):  een  meerderheid  ziet  dus  de  voordelen  in  van  het  delen  van  digitaal  leermateriaal.  Vooral  docenten  binnen  het  po  zien  de  voordelen.  Het  vertrouwen  dat  andere  docenten  ook  hun  digitaal  leermateriaal  zouden  delen,  is  weliswaar  iets  lager,  maar  nog  steeds  redelijk  (4,2).  Po-­docenten  scoren  van  alle  schooltypen  hierin  het  hoogst  (4,3).    21   Intentie  om  zelf  ontwikkeld  digitaal  leermateriaal  te  delen,  kosten,  opbrengsten  en  vertrouwen  met   betrekking  tot  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  (alle  respondenten,  n  =  1520)   3,9* wo 4,4 4,6 5,5 3,9* 4,4 hbo 4,7* 5,4 4,1 4,6 mbo schooltype 4,6* 5,6 vertrouwen 4,1 opbrengsten havo/vwo 4,5 4,5 kosten 5,3* intentie  om  te  delen 4,1 vmbo 4,5 4,5 5,4 4,3* 4,7* po 4,3* 5,7* 4,2 totaal 4,6 ondervraagden 4,4 5,5 1 2 3 4 5 6 7    =  0,773       Kosten:     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     31  
    •  4   De  website  Wikiwijs.nl      In  dit  hoofdstuk  gaan  we  in  op  de  bekendheid,  het  gebruik  en  de  waardering  van  de  website  Wikiwijs.nl.  Wil  Wikiwijs  een  beklijvend  effect  hebben  op  zoeken,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  en  daarmee  samenhangend  de  professionalisering  van  Nederlandse  docenten,  dan  is  een  belangrijke  voorwaarde  dat  de  naamsbekendheid  van  Wikiwijs  zodanig  is,  dat  een  behoorlijk  percentage  van  Nederlandse  docenten  weet  dat  zij  gebruik  kunnen  maken  van  deze  naamsbekendheid  ook  leidt  tot  gebruik  en  waardering  van  de  website  (en  welke  delen  het  meest   1bezocht  worden).  Leraar24  noemt  daarnaast  nog  de  volgende  drie  opeenvolgende  stappen  die  gezet  moeten  worden  om  de  werking  van  websites  als  Leraar24  en  Wikiwijs  te  kunnen  inschatten.  Namelijk  de  stappen  waarin  moet  worden  nagegaan  in  hoeverre  het  gebruik,  maken  en  delen  van  open  leermateriaal  aanleiding  geven  tot  meer  professionaliseringsactiviteiten,  of  de  verworven  nieuwe  kennis  en  vaardigheden  op  termijn  ook  resulteren  in  effect  op  de  onderwijspraktijk  en  als  laatste  stap  of  de  verworvenheden  inwerken  op  het  leerproces  van  leerlingen  en  studenten.      4.1   Bekendheid  van  de  website  Wikiwijs.nl    Uit  de  vervolgmeting  blijkt  dat  de  bekendheid  van  Wikiwijs.nl  eind  januari  2011  de  50%  nadert  (bekendheid  onder  totaal  ondervraagden:  48%).  Dit  is  een  respectabel  percentage  indien  men  zich  realiseert  dat  de  proefversie  van  Wikiwijs  pas  op  14  december  2009  voor  een  beperkte  groep  schooltypen  en  vanaf  1  september  2010  voor  alle  schooltypen  is  open  gesteld.  De  bekendheid  van  Wikiwijs.nl  is  het  grootst  in  het  vmbo.  In  het  hbo  en  wo  is  de  bekendheid  van  Wikiwijs.nl  het  laagst:  respectievelijk  70%  en  79%  van  de  docenten  in  deze  onderwijstypen  geeft  aan  onbekend  te  zijn  met  Wikiwijs.nl.  Hierbij  kan  de  kanttekening  geplaatst  worden  dat  er  voor  deze  beide  onderwijsniveaus  op  de  website  een  half  jaar  geleden  nog  geen  aanbod  was.  Bovendien  zijn  dit  onderwijstypen  waar  docenten  het  meest  autonoom  zijn  als  het  gaat  om  het  inzetten  van  leermaterialen.  Er  bestaat  bijvoorbeeld  hier  geen  landelijke  toetsing.                                                                                                              1  Martens,  de  Brabander,  Vinken  en  Claessen  (2010).  Evaluatieplan  Leraar24,  Heerlen:  Open  Universiteit,  Ruud  de  Moor  Centrum.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     32  
    •      22    Bekendheid  en  gebruik  Wikiwijs.nl  (alle  respondenten,  n  =  1520)     wo  (n=72) 11* 10 79* hbo  (n=109) 23* 7 70* mbo  (n=167) 48 5 47 havo/vwo  (n=290) 40 9 51 vmbo  (n=253) 53* 8 40* po  (n=629) 41 5 53 totaal  ondervraagden  (n=1.568) 41 7 52 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Kent  en  gebruikt  Wikiwijs.nl Kent  Wikiwijs.nl  maar  gebruikt  het  niet Wikiwijs.nl  onbekend                   Bron:  TNS  NIPO  2011    Uit  de  figuur  blijkt  tevens  dat  het  grootste  gedeelte  van  de  docenten  die  bekend  zijn  met  Wikiwijs.nl,  deze  website  ook  gebruiken  (41%  gebruikt  Wikiwijs.nl,  7%  is  er  alleen  bekend  mee).      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     33  
    •  4.2   Gebruik  van  Wikiwijs    Gaan  we  dieper  in  op  de  vraag  of  docenten  die  bekend  zijn  met  Wikiwijs  (n  =  746)  de  website  wel  eens  bekeken  hebben,  dan  antwoordt  een  op  de  tien  docenten  de  website  uitgebreid  bekeken  te  hebben.  De  helft  van  de  docenten  die  de  website  kennen  (48%)  heeft  enkele  onderdelen  bekeken.  Er  zijn  geen  significante  verschillen  tussen  de  verschillende  schooltypen.      23    Hebt  u  de  Wikiwijs.nl  website  bekeken?(n  =  746)   wo  (n=15**) 53 47 hbo  (n=33**) 6 55 39 mbo  (n=88)   11 44 44 schooltype havo/vwo  (n=142) 12 46 42 vmbo  (n=152) 12 49 39 po  (n=295) 9 52 40 totaal  ondervraagden 10 49 41 (n=746) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % **  wegens  lage  n  zijn  deze  resultaten  slechts  indicatief ja,  uitgebreid ja,  enkele  onderdelen nee,  (bijna)  niet     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     34  
    •  4.3   Gevonden  op  Wikiwijs.nl  wat  men  zocht?      Vervolgens  is  aan  de  docenten  die  aangaven  wel  eens  digitale  leermaterialen  via  Wikiwijs.nl  te  hebben  gezocht  (n  =  640),  gevraagd  of  men  heeft  gevonden  wat  men  zocht.  Een  vijfde  van  de  docenten  (19%)  geeft  aan  meestal  gevonden  te  hebben  wat  men  zocht.  Iets  meer  dan  de  helft  (56%)  geeft  aan  soms  te  hebben  gevonden  wat  men  zocht.  Een  kwart  vindt  (bijna)  nooit  wat  men  zoekt  (25%).  Terugvertaald  naar  de  volledig  onderzochte  steekproef  van  docenten,  vinden  481  van  de  1520  docenten  meestal  wel  of  soms  datgene  wat  men  op  Wikiwijs.nl  zocht,  dit  is  31%.  Dit  gegeven  werpt  nieuw  licht  op  het  antwoord  op  de  vraag  op  welke  wijze  men  aan  digitale  leermaterialen  komt  (zie  paragraaf  3.1.3).  21%  van  de  respondenten  wees  toen  Wikiwijs  aan  als  een  van  de  mogelijke  bronnen  voor  het  verkrijgen  van  digitaal  leermateriaal.  Blijkbaar  moet  de  beantwoording  op  de  vraag  zo  geïnterpreteerd  worden,  dat  daar  door  docenten  is  aangegeven  welke  bronnen  ook  daadwerkelijk  digitaal  leermateriaal  opleveren  en  waarmee  ze  dus  werken.      24   U  heeft  aangegeven  dat  u  wel  eens  digitale  leermaterialen  heeft  gezocht  via  Wikiwijs.nl.  Heeft  u   gevonden  wat  u  zocht?  (n  =  640)   wo  (n=8**) 25 38 37 hbo  (n=25**) 16 40 44* mbo  (n=80) 10* 63 28 schooltype havo/vwo  (n=115) 14 57 30 vmbo  (n=133) 18 60 22 po  (n=261) 24* 56 20* totaal  ondervraagden 19 56 25 (n=640) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 **  wegens  lage  n  zijn  deze  resultaten  slechts  indicatief ja,  meestal  wel ja,  soms nee,  (bijna)  nooit %   Bron:  TNS  NIPO,  2011    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     35  
    •      4.4   Zoeken  op  Wikiwijs.nl  en  andere  portalsites      In  de  volgende  figuur  waar  een  uitsplitsing  is  gemaakt  van  zoeken  op  de  portaalsite  van  Wikiwijs  en  andere  portaalsites  naar  schooltype  onder  alle  respondenten,  blijkt  dat  binnen  het  primair  onderwijs  relatief  vaak  gebruik  gemaakt  wordt  van  de  portaalsite  Wikiwijs.nl  om  digitale  leermaterialen  te  zoeken.  Het  wo,  het  hbo,  de  havo  en  het  vwo  maken  significant  minder  gebruik  van  Wikiwijs.nl  dan  gemiddeld.  Zij  maken  ook  minder  gebruik  van  andere  bronnen.  Het  po  maakt  voor  het  zoeken  van  digitale  leermaterialen  behalve  van  Wikiwijs.nl,  ook  frequenter  dan  de  overige  onderwijstypen  gebruik  van  andere  bronnen.    25      Hoe  vaak  gebruikt  en  zoekt  u  digitale  leermaterialen?-­zoeken  (n  =  1520)   % 100 nooit 16 14 12 14 90 17 24 6 11 11 35 enkele  keren 80 10 5 47 14 52 per  jaar 59 7 59 7 9 10 10 70 60 6 enkele  keren 11 16 10 77 60 13 17 per  half  jaar 25 17 89 50 12 enkele  keren 9 24 10 13 per  kwartaal 40 10 25 9 7 20 6 31 5 14 27 6 enkele  keren 30 5 11 9 7 33 per  maand 20 8 6 18 26 12 12 8 14 8 enkele  keren 11 25 22 2 10 20 6 16 per  week 9 9 8 8 6 11 7 6 9 3 3 4 6 4 enkele  keren 0 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 per  dag Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. Wikiwijs.nl. bronnen bronnen bronnen bronnen bronnen bronnen bronnen portaalsite portaalsite portaalsite portaalsite portaalsite portaalsite portaalsite andere andere andere andere andere andere andere totaal po vmbo havo/vwo mbo hbo wo ondervraagden                   Bron:  TNS  NIPO,  2011      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     36  
    •  4.5   In  hoeverre  slaagt  men  in  het  zoeken  naar  digitale  leermaterialen   op  de  website  van  Wikiwijs?      Onderverdeeld  naar  schooltype  blijken  po-­docenten  vaker  te  slagen:  een  kwart  (24%)  geeft  aan  meestal  wel  te  hebben  gevonden  wat  men  zocht.  Onder  docenten  die  werkzaam  zijn  in  het  mbo/volwassenenonderwijs  ligt  dit  aandeel  lager  dan  gemiddeld:  een  op  de  tien  docenten  (10%)  vindt  meestal  wat  hij  zoekt.  Indicatief  is  dat  hbo-­docenten  vaker  dan  gemiddeld  aangeven  bijna  nooit  te  vinden  wat  men  zoekt  (44%).    26    U  heeft  aangegeven  dat  u  wel  eens  digitale  leermaterialen  heeft  gezocht  via  Wikiwijs.nl.  Heeft  u   gevonden  wat  u  zocht?   wo  (n=8**) 25 38 37 hbo  (n=25**) 16 40 44* mbo  (n=80) 10* 63 28 schooltype havo/vwo  (n=115) 14 57 30 vmbo  (n=133) 18 60 22 po  (n=261) 24* 56 20* totaal  ondervraagden 19 56 25 (n=640) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 **  wegens  lage  n  zijn  deze  resultaten  slechts  indicatief ja,  meestal  wel ja,  soms nee,  (bijna)  nooit %   Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     37  
    •  4.6   Voldeed  het  gezochte  aan  de  verwachtingen?    Uit  het  onderzoek  blijkt  dat  bij  ruim  een  derde  van  de  481  respondenten  die  op  de  website  van  Wikiwijs  naar  digitaal  leermateriaal  gezocht  heeft,  het  gezochte  meestal  aan  de  verwachtingen  voldeed.  Zes  op  de  tien  docenten  (61%)  geven  aan  dat  dit  soms  het  geval  was.  Een  minderheid  (4%)  geeft  aan  dat  het  gezochte  (bijna)  nooit  aan  de  verwachtingen  voldeed.      Po-­docenten  lijken  vaker  tevreden:  44%  geeft  aan  dat  het  gezochte  meestal  aan  hun  verwachtingen  voldeed.  Onder  havo/vwo  en  mbo-­docenten  ligt  dit  aandeel  lager:  respectievelijk  23%  en  22%  geeft  aan  dat  het  gezochte  meestal  aan  hun  verwachtingen  voldeed.      27  Voldeed  het  gezochte  aan  uw  verwachtingen?(n  =  481)   wo  (n=5**) 20 80 hbo  (n=14**) 43 50 7 schooltype mbo  (n=58) 22* 74* 3 havo/vwo  (n=81) 23* 68 9 vmbo  (n=104) 33 64 3 po  (n=210) 44* 53* 3 totaal  ondervraagden 35 61 4 (n=481)   0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % **  wegens  lage  n  zijn  deze  resultaten  slechts  indicatief ja,  meestal  wel ja,  soms nee,  (bijna)  nooit   Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     38  
    •  4.7   Waardering  van  de  website  Wikiwijs.nl    De  vorm  van  de  website,  de  hoeveelheid  bruikbaar  digitaal  leermateriaal  dat  wordt  aangeboden  op  de  website  en  de  kwaliteit  van  deze  digitale  leermaterialen  worden  allen  beoordeeld  met  een  voldoende  (respectievelijk  6,5,  6,3  en  6,4).      Po-­docenten  zijn  over  alle  onderdelen  iets  positiever  dan  gemiddeld  (allen  6,8  gemiddeld).  Docenten  werkzaam  op  de  havo/vwo,  hbo  en  wo  zijn  significant  minder  positief  over  de  hoeveelheid  bruikbaar  digitaal  leermateriaal  (5,8)  en  de  kwaliteit  van  de  digitale  leermaterialen  (5,9).    28    Rapportcijfer  Wikiwijs.nl   5,7 wo  (n=15**) 5,0* 5,5 5,9 de  kwaliteit  van  de  digitale hbo  (n=33**) 5,4* 6,4 leermaterialen 6,4 de  hoeveelheid  bruikbaar  digitaal schooltype mbo  (n=88)   6,1 6,6 leermateriaal 5,9* havo/vwo  (n=142) 5,8* 6,2 vorm  van  de  website 6,3 vmbo  (n=152) 6,1 6,6 6,8* po  (n=295) 6,8* 6,8* totaal  ondervraagden 6,4 6,3 (n=746) 6,5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 rapportcijfer   **  wegens  lage  n  zijn  deze  resultaten  slechts  indicatief   Bron:  TNS  NIPO,  2011      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     39  
    •  5.   Schoolleiding  &  digitaal  leermateriaal    Uit  de  nulmeting  hebben  we  op  basis  van  het  theoretisch  gefundeerde  en  empirisch  getoetste  verklaringsmodel  kunnen  constateren  dat  de  intentie  tot  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal   2in  sterke  mate  afhankelijk  is  van  een  aantal  persoonlijke  factoren  (determinanten) .  Deze  factoren  zijn  beïnvloedbaar  door  de  wijze  waarop  schoolleiding,  inspectie  en  overheid  beleid  voeren.  Willen  deze  gremia  docenten  tot  een  bepaald  gedrag  stimuleren,  in  dit  geval  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal,  dan  moeten  zij  duidelijkheid  verschaffen  over  de  volgende  beleidspunten.  In  de  eerste  plaats  betreft  dat  de  visie  die  men  heeft  over  digitaal  leermateriaal.  Het  Wikiwijs  project  is  in  het  leven  geroepen  om  leermateriaal  in  alle  onderwijssectoren  open,  dat  wil  zeggen  vrij  beschikbaar  te  laten  zijn.  Een  aanvullende  doelstelling  is  dat  het  onderwijs  weer  in  handen  komt  van  de  docenten  die  het  uitvoeren:  de  docent  als  een  professionele  practitioner.  In  hoeverre  vinden  deze  doelstellingen  hun  plaats  in  de  visie  die  de  schoolleiding  uitdraagt?  Een  tweede  beleidspunt  is  de  facilitering  van  docenten.  Om  digitaal  leermateriaal  te  kunnen  gebruiken,  maken  en  delen  moet  er  een  adequate  ict-­infrastructuur  zijn.  Dat  docenten  vervolgens  hierover  de  beschikking  krijgen,  impliceert  nog  niet  dat  zij  dan  ook  direct  ict-­vaardig  zijn.  Dit  vereist  scholing,  begeleiding  en  ondersteuning,   ining-­on  the-­ -­beleidsplan  in  deze  professionaliseringsvraag?  Een  ander  faciliteringsaspect  betreft  de  ruimte  (en  tijd)  die  docenten  krijgen  om  gewenst  gedrag  ten  aanzien  van  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal    te  kunnen  ontplooien.  In  hoeverre  worden  docenten  hierin  door  de  school  ondersteund?  Wat  betreft  de  professionalisering  van  docenten  moet  gedacht  worden  aan  scholing  op  het  terrein  van  de  e-­didactiek,  het  metadateren  van  kenniselementen  en  het  omgaan  met  online  claatste  speelt  ook  de  communicatie  een  grote  rol.  Er  moet  een  realistisch  verwachtingspatroon  zijn  dat  het  gebruiken,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  niet  per  se  hoeft  te  leiden  tot  een  grotere  werkdruk.  Het  inzetten  van  digitaal  leermateriaal  kan  ook  verfrissend  werken  in  de  lespraktijk.        Bovengenoemde  variabelen  kunnen  voor  de  schoolleiding  een  raamwerk  van  aangrijpingspunten  bieden  om  docenten  op  adequate  wijze  te  ondersteunen  indien  men  wil  dat  docenten  ook  daadwerkelijk  digitaal  leermateriaal  gaan  inzetten  in  de  lessen.  In  onderhavig  Wikiwijs-­vervolgonderzoek  zijn  over  het  schoolbeleid  enkele  vragen  hieromtrent  opgenomen.          5.1   Visie  schoolleiding                                                                                                              2  In  het  verklaringsmodel  bleken  de  volgende  determinanten  61%  van  de  variantie  in  intentie  tot  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  te  verklaren:  eigen-­effectiviteit  in  het  hanteren  van  digitaal  leermateriaal  (iemands  overtuiging  dat  hij/zij  in  staat  is  om  bepaald  gedrag  te  vertonen  in  verschillende  omstandigheden,  houding  ten  opzichte  van  digitaal  leermateriaal  (de  wijze  hoe  hij/zij  positief  staat  tegenover  het  gewenste  gedrag)  en  perceptie  van  de  norm  (het  beeld  vertonen).  Eigen-­effectiviteit  werd  in  deze  weer  beïnvloed  door  de  vaardigheid  die  men  heeft  in  het  gebruik  van  ict  en  persoonlijk  ondernemerschap.  Onder  dit  laatste  begrip  worden  die  activiteiten  verstaan  die  men  onderneemt  om  zich  verder  te  bekwamen,  in  dit  geval  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Hieronder  vallen  enerzijds  het  opbouwen  van  een  netwerk  ter  ondersteuning  van  het  gedrag  en  anderzijds  een  actieve  zoektocht  naar  bijscholing.  De  houding  ten  opzichte  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  werd  voor  een  deel  bepaald  door  de  angst  of  stress  die  docenten  ervaren  om  digitaal  leermateriaal  in  de  klas  in  te  zetten.  Zoals  verwacht  was  de  relatie  tussen  angst  en  intentie  negatief:  hoe  hoger  de  angst,  des  te  lager  de  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken.  Naast  de  angst  voor  het  werken  met  digitale  leermiddelen,  is  ook  geconstateerd  dat  men  verwachtte  meer  stress  te  gaan  ervaren  doordat  men  extra  werk  krijgt  (uitkomstverwachtingen).  Ook  hier  werd  een  negatief  verband  met  de  houding  gevonden.  De  perceptie,  dat  wat  anderen  belangrijk  vinden  in  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal,  werd  beïnvloed  door  de  ondersteuning   n  van  digitale  leermiddelen.  Een  grotere  groep  mensen  die  ondersteuning  bieden,  zal  ertoe  leiden  dat  docenten  ervaren  dat  het  gebruik  van  digitale  leermiddelen  de  norm  is.  Gebleken  is  dat  van  alle  determinanten  de  eigen-­effectiviteit  het  meest,  de  houding  in  iets  mindere  mate  en  de  gepercipieerde  norm  het  laagst  bijdroeg  aan  de  verklaring  waarom  docenten  digitaal  leermateriaal  zou  gebruiken.      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     40  
    •    Om  de  visie  van  de  schoolleiding  te  meten,  kon  men  aangeven  in  hoeverre  de  volgende  uitspraken  van  toepassing  waren:    -­   De  leiding  van  mijn  school  gebruikt  alle  mogelijke  gelegenheden  om  de  visie  van  de   school  uit  te  dragen  naar  het  team,  de  leerlingen,  de  ouders  en  anderen  -­   De  leiding  van  mijn  school  verwijst  tijdens  besluitvormingsprocessen  expliciet  naar  de   doelen  van  de  school  -­   De  leiding  van  mijn  school  verduidelijkt  voor  het  team  de  relatie  tussen  de  visie  van  de   school  en  allerlei  initiatieven  die  genomen  worden  vanuit  het  bestuur,   samenwerkingsverbanden  of  de  landelijke  overheid  -­   De  leiding  van  mijn  school  beschrijft  vanuit  een  visie  op  de  toekomst  van  de  school  op   heldere  wijze  de  problemen  die  momenteel  spelen  -­   De  leiding  van  mijn  school  schetst  tijdens  bijeenkomsten  wat  de  consequenties  zijn  van   de  visie  van  de  school  voor  het  huidige  reilen  en  zeilen    In  de  volgende  figuur  29  zijn  de  resultaten  van  de  totale  groep  ondervraagden  weergegeven.  Per  uitspraak  is  ongeveer  de  helft  van  de  docenten  van  mening  dat  het  van  toepassing  is  binnen  hun  school  en  een  kwart  van  mening  dat  het  niet  van  toepassing  is.    29    Stellingen  over  de  schoolleiding  (totaal  ondervraagden,  n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school...   verwijst  tijdens  besluitvormingsprocessen  expliciet 56 21 23 naar  de  doelen  van  de  school gebruikt  alle  mogelijke  gelegenheden  om  de  visie  van de  school  uit  te  dragen  naar  het  team,  de  leerlingen,  de 56 19 25 ouders  en  anderen schetst  tijdens  bijeenkomsten  wat  de  consequenties zijn  van  de  visie  van  de  school  voor  het  huidige  reilen 55 21 24 en  zeilen beschrijft  vanuit  een  visie  op  de  toekomst  van  de school  op  heldere  wijze  de  problemen  die  momenteel 55 20 25 spelen verduidelijkt  voor  het  team  de  relatie  tussen  de  visie van  de  school  en  allerlei  initiatieven  die  genomen 52 22 26 worden  vanuit  het  bestuur,  samenwerkingsverbanden 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % helemaal  van  toepassing neutraal helemaal  niet  van  toepassing       Bron:  TNS  NIPO,  2011  Om  de  verschillen  tussen  de  schooltypen  te  benaderen,  kijken  we  eerst  naar  de  eerste  drie  stellingen:    -­   De  leiding  van  mijn  school  gebruikt  alle  mogelijke  gelegenheden  om  de  visie  van  de   school  uit  te  dragen  naar  het  team,  de  leerlingen,  de  ouders  en  anderen  -­   De  leiding  van  mijn  school  verwijst  tijdens  besluitvormingsprocessen  expliciet  naar  de   doelen  van  de  school  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     41  
    •  -­   De  leiding  van  mijn  school  verduidelijkt  voor  het  team  de  relatie  tussen  de  visie  van  de   school  en  allerlei  initiatieven  die  genomen  worden  vanuit  het  bestuur,   samenwerkingsverbanden  of  de  landelijke  overheid    Gemiddeld  scoort  het  po  iets  hoger  op  alle  drie  de  stellingen:  de  leiding  van  de  school  zou  vaker  dan  gemiddeld  alle  mogelijke  gelegenheden  benutten  om  de  visie  van  de  school  uit  te  dragen  (5,0  versus  4,6),  vaker  dan  gemiddeld  expliciet  verwijzen  naar  de  doelen  van  de  school  tijdens  besluitvormingsprocessen  (4,9  versus  4,6)  en  zou  vaker  dan  gemiddeld  voor  het  team  de  relatie  tussen  visie  van  de  school  en  allerlei  initiatieven  verduidelijken  (4,9  versus  4,5).      Havo/vwo-­ g  van  mijn  school  gebruikt  alle  mogelijke  gelegenheden  om  de  visie  van  de  school  uit  te  dragen  naar  het    Mbo-­,  hbo-­  en  wo-­docenten  kunnen  zich  minder  vaak  dan  gemiddeld  vinden  in  alle  drie  de  uitspraken  omtrent  de  leiding  van  de  school.  30:  Stellingen  over  de  schoolleiding  (1-­3)  (alle  respondenten,  n  =  1520)     De  leiding  van  mijn  school... 3,7* wo 3,7* 3,5* verduidelijkt  voor  het  team  de 4,2 relatie  tussen  de  visie  van  de  school hbo 4,3* 4,1* en  allerlei  initiatieven   3,9* verwijst  tijdens schooltype mbo 4,1* 4,0* besluitvormingsprocessen  expliciet 4,2 naar  de  doelen  van  de  school havo/vwo 4,5 4,4* gebruikt  alle  mogelijke 4,5 gelegenheden  om  de  visie  van  de vmbo 4,6 school  uit  te  dragen 4,7 4,9* po 4,9* 5,0* totaal 4,5 4,6 ondervraagden 4,6 1 2 3 4 5 6 7   ron:  TNS  NIPO,   B 2011   toekomst  school  schetst  tijdens  bijeenkomsten  wat  de  consequenties  zijn  van  de  visie  van  de  school  voor    hier  zien  we  dat  po-­docenten  het  vaker  eens  zijn  met  beide  uitspraken  (beide  4,9).  Havo/vwo-­,  hbo-­  en  met  name  mbo-­  en  wo-­docenten  geven  minder  vaak  dan  gemiddeld  aan  dat  de  leiding  van  de  school  tijdens  bijeenkomsten  een  weergave  geeft  wat  de  consequenties  zijn  van  de  visie  op  de  school  op  het  huidige  reilen  en  zeilen.  In  het  wo  worden  minder  vaak  vanuit  een  visie  op  de  toekomst  problemen  die  momenteel  spelen,  beschreven  (3,6).  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     42  
    •    31    Stellingen  over  de  schoolleiding  (4  en  5)  (alle  respondenten,  n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school... wo 3,6* 3,8* hbo 4,4* schetst  tijdens  bijeenkomsten  wat  de 4,4 consequenties  zijn  van  de  visie  van  de school  voor  het  huidige  reilen  en  zeilen 4,0* schooltype mbo 3,9 beschrijft  vanuit  een  visie  op  de  toekomst havo/vwo 4,4* van  de  school  op  heldere  wijze  de 4,4 problemen  die  momenteel  spelen vmbo 4,5 4,5 po 4,9* 4,9* totaal 4,6 ondervraagden 4,6 1 2 3 4 5 6 7     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     43  
    •  5.2   Facilitering    Om  de  toepasbaarheid  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  binnen  school  te  meten,  zijn  een  aantal  uitspraken  voorgelegd  met  betrekking  tot  onderwerpen  als  de  ict-­infrastructuur,  het  aanbod  van  digitaal  leermateriaal,  de  kennis  en  vaardigheden  van  de  leerkracht  en  de  visie  van  de  school  op  digitaal  leermateriaal.  Men  kon  op  een  schaal  van  1  (helemaal  niet  van  toepassing)  tot  7  (helemaal  van  toepassing)  aangeven  in  hoeverre  de  uitspraak  van  toepassing  is  binnen  de  uitspraken.      Over  het  algemeen  krijgt  de  toepasbaarheid  binnen  de  school  een  gemiddelde  score  (4,3).  Digitaal  leermateriaal  lijkt  vooral  in  het  po  toepasbaar  (4,6).  Het  lijkt  iets  minder  toepasbaar  in  het  mbo  (4,0)  en  de  havo/vwo  (4,1).      32    Stellingen  met  betrekking  tot  toepasbaarheid  op  de  school  (alle  respondenten,  n  =  1520)   wo 4,3 hbo 4,2 schooltype mbo 4,0* havo/vwo 4,1* toepasbaarheid  op  school vmbo 4,2 po 4,6* totaal 4,3 ondervraagden 1 2 3 4 5 6 7     Toepasbaarheid  op  school:     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     44  
    •  5.3   Professionalisering      Bijna  twee  derde  van  de  docenten  is  het  eens  met  de  uitspraak  dat  de  leiding  van  hun  school  docenten  stimuleert  na  te  denken  over  hoe  het  beter  kan  op  school  (64%).  Zes  tiende  (61%)  vindt  dat  de  schoolleiding  leraren  aanmoedigt  nieuwe  dingen  in  het  verlengde  van  hun  interesses  uit  te  proberen.  De  helft  van  de  docenten  geeft  aan  dat  de  uitspraak  dat  de  schoolleiding  leraren  helpt  reflecteren  op  nieuwe  ervaringen  van  toepassing  is  op  hun  school  (56%)  en  een  iets  kleiner  aandeel  (48%)  geeft  aan  dat  de  schoolleiding  leraren  helpt  hun  persoonlijke  ideeën  over  het  onderwijs  te  verwoorden  en  te  verduidelijken.      33  Stelling  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (1-­4)(  totaal  ondervraagden,  n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school...   stimuleert  leraren  na  te  denken  over  hoe  het  beter  kan  op 64 18 18 onze  school moedigt  leraren  aan  nieuwe  dingen  uit  te  proberen  in  het 61 18 21 verlengde  van  hun  interesses helpt  leraren  te  reflecteren  op  nieuwe  ervaringen  die  zij  als 56 20 24 leraar  opdoen helpt  leraren  hun  persoonlijke  ideeën  over  het  onderwijs  te 48 24 27 verwoorden  en  te  verduidelijken 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % helemaal  van  toepassing neutraal helemaal  niet  van  toepassing     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Ongeveer  zes  op  de  tien  docenten  zijn  het  eens  met  de  uitspraak  dat  de  schoolleiding  voldoende  mogelijkheden  schept  voor  leraren  om  zich  professioneel  te  ontwikkelen  (63%),  dat  ze  leraren  stimuleert  om  te  experimenteren  met  nieuwe  didactische  werkvormen  (58%)  en  dat  ze  aanmoedigt  tot  het  zoeken  naar  en  bediscussiëren  van  nieuwe  informatie  en  ideeën  die  relevant  zijn  voor  de  ontwikkeling  van  de  school  (58%).  Meer  dan  de  helft  (55%)  geeft  aan  dat  de  uitspraak  dat  de  schoolleiding  individuele  leraren  betrekt  in  een  aanhoudende  discussie  over  hun  persoonlijke  professionele  doelen  van  toepassing  is  op  hun  school.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     45  
    •    34    Stelling  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (5-­8)(  totaal  ondervraagden,  n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school...   schept  voldoende  mogelijkheden  voor  leraren  om  zich 63 19 18 professioneel  te  kunnen  ontwikkelen moedigt  aan  tot  het  zoeken  naar  en  bediscussiëren  van nieuwe  informatie  en  ideeën  die  relevant  zijn  voor  de 58 21 21 ontwikkeling  van  de  school stimuleert  leraren  om  te  experimenteren  met  nieuwe 58 21 21 didactische  werkvormen betrekt  individuele  leraren  in  een  aanhoudende  discussie  over 55 22 23 hun  persoonlijke  professionele  doelen 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % helemaal  van  toepassing neutraal helemaal  niet  van  toepassing   Bron:  TNS  NIPO,   2011  In  de  volgende  figuur  zijn  de  gemiddelden  naar  schooltype  weergegeven  voor  de  zojuist  beschreven  stellingen  (1-­4).  Po-­docenten  scoren  bovengemiddeld:  zij  vinden  vaker  dan  gemiddeld  dat  de  schoolleiding  leraren  helpt  hun  persoonlijke  ideeën  over  het  onderwijs  te  verwoorden  (4,9  versus  4,4),  leraren  aanmoedigt  nieuwe  dingen  uit  te  proberen  in  het  verlengde  van  hun  interesse  (5,2  versus  4,7),  de  schoolleiding  leraren  helpt  te  reflecteren  op  nieuwe  ervaringen  die  zij  als  leerkracht  opdoen  (5,1  versus  4,6)  en  zijn  vaker  van  mening  dat  de  schoolleiding  leraren  stimuleert  na  te  denken  over  hoe  het  beter  kan  op  school  (5,4  versus  4,9).    De  overige  schooltypen  scoren  lager  dan  gemiddeld  op  nagenoeg  alle  uitspraken.  Vooral  wo-­  en  mbo-­docenten  vinden  relatief  weinig  dat  de  schoolleiding  zich  bezighoudt  met  de  zojuist  besproken  zaken.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     46  
    •    35  Stelling  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (1-­4)  -­  gemiddelde  naar  schooltype  (n  =  1520)     De  leiding  van  mijn  school... 4,0* wo 3,6* stimuleert  leraren  na  te  denken  over 3,8* 3,4* hoe  het  beter  kan  op  onze  school 4,5* hbo 4,2* 4,5 4,0* helpt  leraren  te  reflecteren  op  nieuwe 4,2* ervaringen  die  zij  als  leraar  opdoen schooltype mbo 4,0* 4,1* 3,7* 4,7 moedigt  leraren  aan  nieuwe  dingen  uit havo/vwo 4,5 4,5* 4,1* te  proberen  in  het  verlengde  van  hun 4,7* interesses vmbo 4,4* 4,6 4,2* helpt  leraren  hun  persoonlijke  ideeën 5,4* over  het  onderwijs  te  verwoorden  en po 5,1* 5,2* te  verduidelijken 4,9* 4,9 totaal  ondervraagden 4,6 4,7 4,4 1 2 3 4 5 6 7 helemaal  niet  van   helemaal  van   toepassing   toepassing     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Ook  op  de  overige  stellingen  scoort  het  po  bovengemiddeld:  po-­docenten  geven  vaker  aan  dat  de  schoolleiding  aanmoedigt  tot  het  zoeken  naar  en  bediscussiëren  van  nieuwe  informatie  en  ideeën  die  relevant  zijn  voor  de  ontwikkeling  van  de  school  (5,2  versus  4,7),  dat  de  schoolleiding  individuele  leraren  betrekt  in  een  aanhoudende  discussie  over  hun  persoonlijke  professionele  doelen  (5,0  versus  4,6),  dat  de  schoolleiding  leraren  stimuleert  om  te  experimenteren  met  nieuwe  didactische  werkvormen  (5,1  versus  4,6)  en  dat  de  schoolleiding  voldoende  mogelijkheden  schept  voor  leraren  om  zich  professioneel  te  kunnen  ontwikkelen  (5,3  versus  49).      Het  mbo  en  wo  scoren  op  alle  uitspraken  lager  dan  gemiddeld.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     47  
    •    36    Stelling  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (5-­8)  -­gemiddelde  naar  schooltype  (n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school... 4,4* schept  voldoende  mogelijkheden  voor  leraren  om wo 3,9* 3,8* zich  professioneel  te  kunnen  ontwikkelen 3,8* 4,6 hbo 4,1* 4,4 4,4 stimuleert  leraren  om  te  experimenteren  met  nieuwe 4,1* schooltype mbo 3,9* didactische  werkvormen 3,8* 4,0* 4,7 havo/vwo 4,6 4,5 4,5 betrekt  individuele  leraren  in  een  aanhoudende 4,7 4,5 discussie  over  hun  persoonlijke  professionele  doelen vmbo 4,4* 4,5* 5,3* po 5,1* 5,0* 5,2* moedigt  aan  tot  het  zoeken  naar  en  bediscussiëren van  nieuwe  informatie  en  ideeën  die  relevant  zijn totaal 4,9 4,6 4,6 voor  de  ontwikkeling  van  de  school ondervraagden 4,7 1 2 3 4 5 6 7 helemaal  niet  van   helemaal  van   toepassing toepassing     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Om  het  gebruik  van  het  digitaal  leermateriaal  op  school  het  best  weer  te  geven,  kon  een  keuze  gemaakt  worden  uit  de  volgende  omschrijvingen:    -­   Elke  leraar  kan  zelf  bepalen  of  hij  wel  of  geen  digitaal  leermateriaal  gebruikt  bij  het   lesgeven.  -­   Voor  een  klein  deel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  binnen  onze  school  afspraken   gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal  leermateriaal  is   bij  een  klein  deel  van  de  leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.  -­   Voor  het  merendeel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  binnen  onze  school  afspraken   gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal  leermateriaal  is   bij  het  merendeel  van  de  leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.  -­   Voor  vrijwel  alle  leerstofonderdelen  zijn  school-­  of  sectiebrede  afspraken  gemaakt  over   de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal  leermateriaal  is  bij  vrijwel  alle   leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.    Gemiddeld  typeert  de  helft  (49%)  van  de  docenten  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  als  volgt:  elke  leraar  kan  zelf  bepalen  of  hij  wel  of  geen  digitaal  leermateriaal  gebruikt  bij  het  lesgeven.  Drie  op  de  tien  docenten  (28%)  geeft  aan  dat  voor  een  klein  deel  van  de  leerstofonderdelen  afspraken  zijn  gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Op  17%  van  de  scholen  zijn  voor  het  merendeel  van  de  leerstofonderdelen  afspraken  gemaakt  over  de  inzet  van  digitaal  leermateriaal,  een  op  de  twintig  docenten  (5%)  geeft  aan  dat  voor  vrijwel  alle  leerstofonderdelen  school-­  of  sectiebrede  afspraken  zijn  gemaakt.      De  uitkomsten  verschillen  per  schooltype.  Binnen  het  po  wordt  ongeveer  even  vaak  aangegeven  dat  de  leerkracht  zelf  bepaalt  of  hij  digitaal  leermateriaal  gebruikt  (34%)  als  dat  er  voor  een  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     48  
    •  klein  deel  van  de  leerstofonderdelen  afspraken  zijn  gemaakt  over  de  didactische  inzet  ervan  (35%).  Ongeveer  een  kwart  (25%  versus  17%  gemiddeld)  geeft  aan  dat  er  voor  het  merendeel  van  de  leerstofonderdelen  afspraken  zijn  gemaakt.    Binnen  het  wo,  hbo  en  havo/vwo  bepaalt  de  docent  vaker  dan  gemiddeld  zelf  of  hij  wel  of  geen  digitaal  leermateriaal  inzet  (respectievelijk  63%,  60%  en  70%).    37    Welke  omschrijving  typeert  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  op  uw  school  het  beste?(n  =  1520)   wo 63* 18 14 6 hbo 60* 23 10 7 schooltype mbo 44 29 18 8 havo/vwo 70* 20* 8* 2 vmbo 55* 29 11* 5 po 34* 35* 25* 6 totaal  ondervraagden 49 28 17 5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % leraar  bepaalt  zelf  of  hij  wel  of  geen  digitaal  leermateriaal  gebruikt  bij  het  lesgeven. voor  een  klein  deel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  afspraken  gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal. voor  merendeel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  afspraken  gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal. voor  vrijwel  alle  leerstofonderdelen  zijn  school-­  of  sectiebrede  afspraken  gemaakt     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     49  
    •  5.4   Ondersteuning  en  waardering      Nagenoeg  twee  derde  van  de  docenten  geeft  aan  dat  de  schoolleiding  opvattingen  van  individuele  docenten  serieus  neemt  (65%)  en  dat  zij  haar  waardering  laat  blijken  wanneer  een  leerkracht  zelf  initiatief  neemt  voor  verbetering  van  het  onderwijs  (65%).  Zes  op  de  tien  docenten  (60%)  geven  aan  dat  de  schoolleiding  zorgvuldig  luistert  naar  de  ideeën  van  de  teamleden  en  nagenoeg  de  helft  van  de  docenten  (53%)  vindt  dat  de  schoolleiding  oog  en  oor  heeft  voor  problemen  die  leraren  ervaren  bij  de  invoering  van  vernieuwingen.  45%  is  van  mening  dat  de  schoolleiding  leraren  helpt  bij  het  verwoorden  van  hun  emoties.    38    Stellingen  van  toepassing  op  de  schoolleiding-­  totaal  ondervraagden  (n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school...   laat  waardering  blijken  wanneer  een  leraar  zelf 65 16 19 initiatief  neemt  voor  verbetering  van  het  onderwijs neemt  de  opvattingen  van  individuele  leraren  serieus 65 14 21 luistert  zorgvuldig  naar  ideeën  van  teamleden 60 17 22 heeft  oog  en  oor  voor  problemen  die  leraren  ervaren 53 19 27 bij  de  invoering  van  vernieuwingen helpt  leraren  bij  het  verwoorden  van  hun  emoties 45 24 31 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % helemaal  van  toepassing neutraal helemaal  niet  van  toepassing       Bron:  TNS  NIPO,  2011  Om  de  uitkomsten  per  schooltype  te  analyseren,  hebben  we  de  stellingen  verdeeld.  In  de  volgende  figuur  zijn  de  eerste  drie  stellingen  weergegeven.    Vooral  in  het  po  is  men  relatief  positief  over  de  schoolleiding:  meer  dan  gemiddeld  worden  de  opvattingen  van  individuele  docenten  serieus  genomen  (5,4  versus  4,9),  laat  de  schoolleiding  waardering  blijken  wanneer  een  leerkracht  zelf  initiatief  neemt  voor  verbetering  van  het  onderwijs  (5,4  versus  4,9)  en  luistert  de  schoolleiding  zorgvuldig  naar  ideeën  van  de  teamleden  (5,2  versus  4,7).  Wo-­  en  mbo-­docenten  scoren  op  alle  stellingen  lager  dan  gemiddeld.  In  het  middelbaar  onderwijs  (vmbo  en  havo/vwo)  wordt  er  iets  minder  vaak  dan  gemiddeld  zorgvuldig  geluisterd  naar  de  ideeën  van  teamleden  (beide  4,5  versus  4,7).  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     50  
    •    39    Stellingen  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (1-­3)naa  schooltype  (n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school... 4,1* wo 4,2* 4,0* 4,6 hbo 4,8 4,8 luistert  zorgvuldig  naar  ideeën  van  teamleden 3,8* schooltype mbo 4,0* 4,0* laat  waardering  blijken  wanneer  een  leraar  zelf initiatief  neemt  voor  verbetering  van  het 4,5* havo/vwo 4,8 onderwijs 4,6* neemt  de  opvattingen  van  individuele  leraren 4,5* serieus vmbo 4,8 4,7 5,2* po 5,4* 5,4* totaal 4,7 4,9 ondervraagden 4,9 1 2 3 4 5 6 7     Bron:  TNS  NIPO,  2011   pectievelijk:  5,0  versus  4,5  en  4,8  versus  4,2).    In  het  mbo  en  wo  heeft  de  schoolleiding  minder  dan  gemiddeld  oog  en  oor  voor  problemen  die  docenten  ervaren  bij  de  invoering  van  vernieuwingen  (beide  3,8  versus  4,5)  en  helpt  de  leiding  docenten  minder  vaak  bij  het  verwoorden  van  hun  emoties  (respectievelijk  3,4  en  3,1  versus  4,2).    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     51  
    •    40    Stellingen  van  toepassing  op  de  schoolleiding  (4  en  5)  per  schooltype  (n  =  1520)   De  leiding  van  mijn  school... wo 3,8* 3,1* hbo 4,2 4,0 heeft  oog  en  oor  voor  problemen  die leraren  ervaren  bij  de  invoering  van 3,8* vernieuwingen schooltype mbo 3,4* helpt  leraren  bij  het  verwoorden  van  hun emoties havo/vwo 4,2* 4,0* vmbo 4,2* 4,0* po 5,0* 4,8* totaal 4,5 ondervraagden 4,2 1 2 3 4 5 6 7     Bron:  TNS  NIPO,  2011        Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     52  
    •    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     53  
    •  6.   Psychologische  factoren  bij  het  gebruik,  maken  en  delen  van  digitaal  leermateriaal  In  dit  hoofdstuk  worden  de  bevindingen  over  een  aantal  psychologische  factoren  gerapporteerd  die  van  belang  zijn  voor  de  verklaring  waarom  docenten  juist  wel  of  juist  niet  gebruik  maken  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  en  de  intentie  om  te  delen.  Deze  variabelen  worden  in  hoofdstuk  7  in  een  verklaringsmodel  geïncorporeerd.        6.1   Houding  ten  opzichte  van  digitaal  leermateriaal      Om  de  houding  ten  opzichte  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  te  definiëren,  hebben  we  verschillende  dimensies  onderscheiden.  In  deze  paragraaf  gaan  we  in  op  de  instrumentele  dimensie  (is  het  gedrag  nuttig  en  zinvol)  en  de  affectieve  dimensie  (vindt  men  het  gedrag  boeiend  en  prettig).  Om  hierop  antwoord  te  krijgen,  is  een  aantal  tegenstellingen  aan  docenten  voorgelegd  waarop  ze  op  een  schaal  van  1  tot  7  konden  aangeven  wat  men  vond  van  het  regelmatig  gebruik  van  digitale  leermaterialen.      41    Stellingen  over  de  houding  ten  opzichte  van  digitaal  leermateriaal       waardevol     1   2   3   4   5   6   7   waardeloos   nadelig     1   2   3   4   5   6   7   voordelig   nutteloos     1   2   3   4   5   6   7   nuttig   verstandig     1   2   3   4   5   6   7   dom   zinvol     1   2   3   4   5   6   7   zinloos   productief     1   2   3   4   5   6   7   onproductief   plezierig     1   2   3   4   5   6   7   onplezierig   prettig     1   2   3   4   5   6   7   onprettig   vervelend     1   2   3   4   5   6   7   leuk   saai   1   2   3   4   5   6   7   boeiend   interessant     1   2   3   4   5   6   7   oninteressant   niet  uitdagend   1   2   3   4   5   6   7   uitdagend      Over  het  algemeen  hebben  docenten  een  positieve  houding  ten  opzichte  van  het  regelmatig  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Dit  geldt  zowel  voor  de  affectieve  houding  (5,6)  als  de  instrumentele  houding  (5,6).  De  instrumentele  houding  is  onveranderd  sinds  2009  (houding  affectief  is  niet  vergelijkbaar  gemeten  in  2009).  Men  vindt  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  meeste  gevallen  dus  zowel  nuttig  en  zinvol  als  boeiend  en  prettig.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     54  
    •    42:  Stellingen  met  betrekking  tot  het  regelmatig  gebruik  van  digitaal  leermateriaal:  houding  instrumenteel   en  affectief  (n  =  1520)   5,3* wo 5,5 5,3* hbo 5,4 5,3* mbo schooltype 5,3* houding  affectief 5,4* havo/vwo houding  instrumenteel 5,4* 5,5* vmbo 5,5 5,9* po 5,8* totaal 5,6 ondervraagden 5,6 1 2 3 4 5 6 7                     Bron:  TNS  NIPO  2011  ___________________________________________________  ___________________    In  het  po  wordt  significant  hoger  dan  gemiddeld  gescoord  op  de  instrumentele  houding  (5,8).  In  het  mbo  en  havo/vwo  wordt  significant  lager  dan  gemiddeld  gescoord  op  de  instrumentele  houding  (respectievelijk  5,3  en  5,4).  De  affectieve  houding  is  binnen  het  po  in  vergelijking  met  de  overige  schooltypen  eveneens  significant  positiever  (5,9).      Met  de  stelling:  In  hoeverre  beleeft  u  plezier  aan  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  geeft  drie  kwart  van  de  docenten  (77%)  aan  plezier  te  beleven,  8%  beleeft  er  geen  plezier  aan.  Po-­docenten  beleven  er  vaker  dan  gemiddeld  plezier  aan  (83%),  mbo-­docenten  daarentegen  beleven  minder  vaak  dan  gemiddeld  plezier  (68%)  en  beleven  relatief  vaker  weinig  plezier  (13%).    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     55  
    •    43    Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (n  =  1520)   Aan  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  beleef  ik...   wo 79 17 4 5,4 hbo 73 18 8 5,3 5,1* schooltype mbo 68* 20 13* havo/vwo 74 16 10 5,3* vmbo 75 18 6 5,4 po 83* 10* 6* 5,7* totaal  ondervraagden 77 15 8 5,5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % veel  plezier   neutraal weinig  plezier     ron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     56  
    •  6.2   Uitkomstverwachtingen    De  factor  uitkomstverwachting  geeft  de  mate  van  verwachting  weer  dat  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  een  positief  effect  heeft  op  de  verschillende  aspecten  van  het  onderwijs  en  de  eigen  ervaring  met  het  geven  van  onderwijs  (productiviteit,  ervaren  van  plezier).  Om  de  dimensie  uitkomstverwachting  te  berekenen  is  een  aantal  stellingen  voorgelegd  waarbij  men  op  een  zevenpuntsschaal  aan  kon  geven  in  hoeverre  men  het  er  mee  eens  was.  Met  een  4,4  ligt  de  gemiddelde  uitkomstverwachting  boven  het  schaalgemiddelde.  Weer  zien  we  dat  po-­docenten  hoger  scoren  dan  gemiddeld  (4,5).  De  uitkomstverwachting  is  bij  havo/vwo-­docenten  lager  dan  gemiddeld  (4,2).    De  stellingen  luiden  als  volgt:    44    Stellingen  over  de  uitkomstverwachtingen  omtrent  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal      Door  regelmatig    (Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.)    zal  ik  beter  les  kunnen  geven  zal  mijn  productiviteit  verhogen  zal  het  lesgeven  eenvoudiger  worden  zal  het  lesgeven  boeiender  worden  zal  ik  meer  voldoening  ervaren  bij  het  lesgeven    zal  ik  het  gevoel  krijgen  dat  ik  meer  heb  bereikt    zal  mijn  status  verhogen  onder  de  docenten   ardigheden  als  leerkracht      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     57  
    •    45    Schaalgemiddelden  van  stellingen  met  betrekking  tot  uitkomstverwachting  gebruik  digitaal   leermateriaal  (n  =  1520)   uitkomstverwachting wo 4,4 hbo 4,3 schooltype mbo 4,3 havo/vwo 4,2* vmbo 4,3 po 4,5* totaal  ondervraagden 4,4 1 2 3 4 5 6 7    Uitkomstverwachtingen:                     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     58  
    •  6.3   Eigen-­effectiviteit      Eigen-­ -­eigen  vermogen  om  een  bepaald  gedrag  te  kunnen  uitvoeren,  ofwel:  acht  men  zich  in  staat  het  desbetreffende  gedrag  zelf  uit  te  voeren  om  het  beoogde  resultaat  te  behalen  (in  dit  onderzoek  het  gebruiken,  het  maken  en  het  bewerken  van  digitale  leermaterialen).  Het  gaat  daarbij  niet  alleen  om  het  inschatten  van  de  eigen  daadwerkelijke  kennis  en  vaardigheden  maar  ook  om  de  effectiviteit  waarmee  de  persoon  denkt  dat  hij  de  vaardigheden  zal  kunnen  toepassen  en  de  mate  waarin  hij  tevreden  is,  zich  zelfverzekerd  en  succesvol  voelt  over  de  toegepaste  vaardigheden.  Ook  deze  dimensie  is  gemeten  op  een  zevenpuntsschaal.  Met  een  gemiddelde  van  4,8  scoren  de  docenten  bovengemiddeld.  Een  meerderheid  acht  zichzelf  (matig  tot  redelijk)  in  staat  om  zelf  digitale  leermaterialen  in  te  zetten  in  de  lessen.  Met  name  de  hbo-­  en  wo-­ -­5,3).    46    Stellingen  over  self-­efficacy  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  (n  =  1520)   self-­efficacy wo 5,3* hbo 5,1* schooltype mbo 4,8 havo/vwo 4,8 vmbo 4,7 po 4,8 totaal  ondervraagden 4,8 1 2 3 4 5 6 7     Self-­  =  0,923           Bron:  TNS  NIPO,  2011              6.4   Redenen  gebruik  digitaal  leermateriaal  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     59  
    •    Om  te  achterhalen  hoe  docenten  in  het  algemeen  tegenover  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  staan,  is  een  aantal  stellingen  voorgelegd  waarvoor  op  een  zevenpuntsschaal  kon  worden  aangegeven  welk  uiterste  meer  aansprak.  Onder  de  grafieken  zijn  steeds  de  verschillende  antwoordmogelijkheden  weergegeven.  De  zevenpuntsschaal  is  opgedeeld  in  drie  categorieën:  scores  1,  2  en  3  worden  samengevoegd  en  geven  het  aandeel  docenten  weer  dat  het  eens  is  met  de  rechter  stelling  in  de  grafiek.  Score  4  valt  in  het  midden  weer  dat  zich  kan  vinden  in  de  linker  stelling  (tegengesteld  van  de  linker  stelling).  Hoe  hoger  de  score,  hoe  meer  men  het  eens  is  met  de  uitspraak  aan  de  linkerkant  van  de  grafiek.      6.4.1   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  het  van  mij  verwacht  wordt    De  meeste  docenten  (84%)  maken  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  omdat  ze  dit  zelf  willen.  Een  twintigste  (5%)  geeft  aan  ervan  gebruik  te  maken  omdat  het  van  hem/haar  verwacht  wordt.  De  gemiddelde  score  ligt  hoger  bij  havo/vwo-­docenten  en  hbo-­docenten  (respectievelijk  6,1  en  6,3)  dan  bij  de  docenten  van  andere  schooltypen.  Zij  gebruiken  dus  vaker  dan  gemiddeld  digitaal  leermateriaal  omdat  ze  het  zelf  willen.  Het  aandeel  docenten  dat  gebruik  maakt  van  digitaal  leermateriaal  omdat  het  van  hen  verwacht  wordt  is  groter  in  het  po  (10%)  en  mbo  (6%)  dan  in  andere  schooltypen.    47   :Ik  maak  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  mijn  lessen  omdat  ik  het  zelf  wil  -­  het  van  mij  verwacht   word  t(n  =  1520)   Ik  maak  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  mijn  lessen  omdat... wo 89 8 3 6,0 hbo 91 6 3 6,3* 5,7* schooltype mbo 80 10 10* havo/vwo 86 9 4 6,1* vmbo 86 10 4 6,0 po 81* 13 6 5,8* totaal  ondervraagden 84 11 5 5,9 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % omdat  ik  het  zelf  wil neutraal omdat  het  van  mij  verwacht  wordt     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     60  
    •  6.4.2   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  ik  dat  zelf  kan  beslissen    De  beslissing  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken  in  de  lessen  is  voor  ruim  acht  op  de  tien  docenten  (83%)  aan  henzelf.  Voor  8%  wordt  deze  beslissing  door  anderen  genomen.  Weer  geven  po-­docenten  en  mbo-­docenten  vaker  aan  dat  de  beslissing  door  anderen  wordt  genomen  (respectievelijk  10%  en  14%)  en  minder  vaak  dat  de  beslissing  door  henzelf  wordt  genomen  (77%  en  74%).  Havo/vwo-­  en  hbo-­docenten  geven  vaker  dan  gemiddeld  aan  dat  het  aan  henzelf  is  of  er  digitaal  leermateriaal  gebruikt  wordt  in  de  lessen  (respectievelijk  92%  en  94%).  48    Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (n  =  1520)   De  beslissing  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken  in  mijn  lessen... wo 89 6 6 6,1* hbo 94* 5 2* 6,3* 5,5* schooltype mbo 74* 12 14* havo/vwo 92* 6* 3* 6,3* vmbo 87* 7 6 5,9 po 77* 13* 10* 5,5* totaal  ondervraagden 83 10 8 5,8 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % is  aan  mezelf   neutraal wordt  door  anderen  genomen     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     61  
    •  6.4.3   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  ik  het  ook  kan    Met  betrekking  tot  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  geven  gemiddeld  acht  op  de  tien  docenten  aan  dat  ze  zich  succesvol  voelen  in  het  uitvoeren  van  de  activiteit,  8%  geeft  aan  slecht  in  staat  te  zijn  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren.  Wo-­docenten  scoren  gemiddeld  iets  hoger  (90%)  en  voelen  zich  dus  vaker  dan  gemiddeld  succesvol  deze  activiteit  uit  te  voeren.    49    Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (n  =  1520)   Met  betrekking  tot  het  gebruik  van  digitaal  lesmateriaal  in  mijn  les.. wo 90 7 3 6,0* hbo 86 7 6 5,9 schooltype mbo 82 11 7 5,7 havo/vwo 80 10 10 5,6 vmbo 81 11 8 5,7 po 80 11 9 5,6 totaal  ondervraagden 81 11 8 5,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % voel  ik  mij  succesvol  deze  activiteit  uit  te  voeren neutraal ben  ik  slecht  in  staat  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     62  
    •  6.4.4   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  de  omstandigheden  binnen  school   gunstig  zijn    Over  de  omstandigheden  op  school  om  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken,  is  men  iets  minder  positief  dan  de  vorige  stelling:  drie  op  de  tien  docenten  (29%)  geven  aan  dat  de  omstandigheden  bij  hen  op  school  belemmerend  zijn  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen.  Het  merendeel  (56%)  vindt  de  omstandigheden  bevorderend  voor  het  gebruik.  Po-­  en  wo-­docenten  vinden  vaker  dan  gemiddeld  de  omstandigheden  bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  (respectievelijk  63%  en  68%).  Vmbo-­docenten  zijn  minder  positief:  34%  vindt  de  omstandigheden  belemmerend.    50  Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen(n  =  1520)   wo 68 15 17* 5,0* hbo 58 16 27 4,8 schooltype mbo 46* 17 37* 4,2* havo/vwo 52 18 30 4,5 vmbo 49* 17 34* 4,3* po 63* 13* 24* 4,9* totaal  ondervraagden 56 15 29 4,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % bevorderend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen neutraal belemmerend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen     Bron:  TNS  NIPO,  2011    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     63  
    •  6.4.5   voel  dat  zouden  toejuichen    voelt,  het  gebruik  van  digitaonverschillig  staan  tegenover  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Een  kwart  (24%)  van  de  docenten  scoort  de  stelling  als  neutraal,  wat  kan  duiden  op  onwetendheid.      Po-­docenten  geven  het  gebruik  toejuichen  (79%).  Havo/vwo-­  en  mbo-­docenten  geven  vaker  dan  gemiddeld  aan  dat    tegenover  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  (beide  15%).    51    Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen(n  =  1520)   wo 69 22 8 5,1 hbo 54* 38* 8 4,9 4,7* schooltype mbo 57* 28 15* havo/vwo 52* 33* 15* 4,7* vmbo 62 25 13 5,0 po 79* 17* 4* 5,5* totaal  ondervraagden 66 24 10 5,1 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % juichen  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  toe neutraal staan  onverschillig  tegenover  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     64  
    •  6.4.6   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  ik  er  zelf  plezier  aan  beleef    Drie  kwart  van  de  docenten  (77%)  geeft  aan  plezier  te  beleven  aan  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen,  8%  beleeft  er  geen  plezier  aan.  Po-­docenten  beleven  er  vaker  dan  gemiddeld  plezier  aan  (83%),  mbo-­docenten  daarentegen  beleven  minder  vaak  plezier  (68%)  en  vaker  weinig  plezier  (13%).    52    Stellingen  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen(n  =  1520)   Aan  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  beleef  ik...   wo 79 17 4 5,4 hbo 73 18 8 5,3 5,1* schooltype mbo 68* 20 13* havo/vwo 74 16 10 5,3* vmbo 75 18 6 5,4 po 83* 10* 6* 5,7* totaal  ondervraagden 77 15 8 5,5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % veel  plezier   neutraal weinig  plezier     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     65  
    •    6.4.7   Ik  gebruik  digitaal  leermateriaal  omdat  ik  dat  waardevol  vind  voor  mezelf,  de   leerling  en  de  school    Een  meerderheid  (82%)  geeft  aan  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  waardevol  te  vinden  voor  zichzelf,  4%  vindt  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  waardeloos  voor  zichzelf.  Po  docenten  vinden  het  gebruik  vaker  waardevol  voor  zichzelf  (88%).  Mbo  docenten  vinden  het  gebruik  minder  vaak  waardevol.    53    Stelling  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen(n  =  1520)   wo 79 15 6 5,5 hbo 79 18 3 5,6 5,3* schooltype mbo 70* 23 7 havo/vwo 80 15 6 5,5* vmbo 80 15 4 5,5 po 88* 9 3* 5,9* totaal  ondervraagden 82 14 4 5,7 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % waardevol  voor  mezelf   neutraal waardeloos  voor  mezelf       Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     66  
    •  Negen  op  de  tien  docenten  (90%)  vinden  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  waardevol  voor  de  leerling,  3%  vindt  het  gebruik  waardeloos  voor  de  leerling.    Vooral  po-­docenten  zijn  positief:  94%  is  het  erover  eens  dat  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  waardevol  is  voor  de  leerling.  Mbo-­docenten  zijn  iets  minder  positief:  84%  vindt  het  gebruik  waardevol  voor  de  leerling  (zie  figuur  54).  54  Stelling  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen  (n  =  1520)     Wanneer  ik  digitale  leermaterialen  gebruik,  is  dat... wo 89 6 6 5,9 hbo 89 8 3 6,0 5,7* schooltype mbo 84* 10 5* havo/vwo 89 8 3 5,9 vmbo 92 6 2 6,0 po 94* 5* 2 6,3* totaal  ondervraagden 90 7 3 6,0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % waardevol  voor  de  leerling   neutraal waardeloos  voor  de  leerling                   Bron:  TNS  NIPO  2011    ______________________________________________________________    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     67  
    •  Acht  op  de  tien  docenten  (81%)  vinden  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  waardevol  voor  de  school,  4%  vindt  het  gebruik  waardeloos  voor  de  school.  Onder  po-­docenten  ligt  dit  aandeel  hoger:  negen  op  de  tien  docenten  (90%)  zien  het  nut  van  digitaal  leermateriaal  voor  de  school  in.  Havo/vwo-­,  mbo-­  en  hbo-­docenten  zijn  iets  minder  positief  (respectievelijk  72%,  71%  en  72%).  Zij  scoren  vaker  neutraal  (respectievelijk  24%,  24%  en  23%  versus  16%  gemiddeld)  in  vergelijking  met  de  andere  schooltypen  (zie  figuur  55).      55  Stelling  met  betrekking  tot  gebruik  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen(n  =  1520)   wo 82 10 8 5,4 hbo 72* 23* 5 5,5 5,3* schooltype mbo 71* 24* 5 havo/vwo 72* 24* 4 5,4* vmbo 78 18 4 5,6 po 90* 8* 2* 6,0* totaal  ondervraagden 81 16 4 5,7 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % waardevol  voor  de  school neutraal waardeloos  voor  de  school     Bron:  TNS  NIPO,  2011  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     68  
    •    6.5   Motivatie    Op  basis  van  de  voorgaande  paragrafen  kunnen  we  concluderen  dat  docenten  over  het  algemeen  positief  denken  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lessen.  In  deze  paragraaf  gaan  we  in  op  de      Extrinsieke  motivatie  meet  de  mate  waarin  men  zich  door  aspecten  die  buiten  zichzelf  liggen  (verplichting  en  verwachting  van  anderen,  angst  voor  problemen  als  men  het  niet  doet  en  beloningen  als  men  het  wel  doet)  laat  leiden  in  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.    schaamte  ervaart  wanneer  men  het  desbetreffende  gedrag  (in  dit  onderzoek  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal)  niet  zou  uitvoeren.  Men  voert  het  gedrag  dus  uit  om  te  voorkomen  dat  men  gevoelens  van  schuld  en  schaamte  ervaart.      het  gedrag  inziet:  men  vindt  bijvoorbeeld  dat  men  iets  nieuws  bijleert  door  gebruik  te  maken  van  digitaal  leermateriaal,  dat  men  met  de  tijd  mee  gaat  etc.      Om  de  drie  dimensies  te  meten,  zijn  verschillende  stellingen  voorgelegd.  Men  kon  op  een  zevenpuntsschaal  aangeven  in  hoeverre  men  het  al  dan  niet  eens  was  met  de  stellingen.  De  volgende  figuur  laat  een  overwegend  positief  beeld  zien:  men  scoort  gemiddeld  laag  op  de  gedrag  in  en  laat  zich  in  mindere  mate  sturen  door  sociale  druk,  beloningen  en  angst  voor  schaamte-­  en  schuldgevoelens.    Po-­docenten  scoren  hoger  dan  gemiddeld  op  alle  drie  de  dimensies.  Zij  ervaren  dus  iets  meer  schuldgevoelens,  schaamte  en  sociale  druk  dan  wanneer  zij  geen  gebruik  maken  van  digitaal  leermateriaal,  maar  zien  ook  zelf  vaker  de  waarde  in  van  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal.  Havo/vwo-­docenten  scoren  lager  dan  gemiddeld  op  alle  dimensies.  Hbo-­  en  mbo-­docenten    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     69  
    •    56  Extrinsieke  motivatie  (1-­4),  introjected  regulation  (5-­8),  identified  regulation  (9-­12)(n  =  1520)   Extrinsieke  motivatie,  introjected  regulation  en  identified  regulation 5,4 wo 2,4 2,7 5,1* hbo 2,5 2,7 5,1* schooltype mbo 2,5 2,8 identified  regulation 5,1* havo/vwo 2,3* introjected  regulation   2,4* extrinsieke  motivatie   5,3 vmbo 2,6 2,7 5,6* po 2,6* 2,8* totaal 5,4 2,5 ondervraagden 2,7 1 2 3 4 5 6 7       Iden  =  0,919      =  0,903   Extrinsieke  motivatie:     Bron:  TNS  NIPO,  2011  In  de  volgende  figuur  worden  de  bevindingen  rondom    getoond.  Intrinsieke  motivatie  meet  de  mate  waarin  men  zich  door  aspecten  als  beleving  van  plezier  en  persoonlijke  interesse  laat  leiden  in  het  desbetreffende  waarin  men  uitgaat  van  wat  men  bereikt  met  het  gedrag.  Het  gaat  over  het  motiveren,  om  een  bepaald  gedrag  uit  te  voeren.  Men  doet  het  wel,  maar  ziet  er  eigenlijk  niet  het  nut  van  in.      Om  de  drie  dimensies  te  meten,  zijn  verschillende  stellingen  voorgelegd.  Men  kon  op  een  zevenpuntsschaal  aangeven  in  hoeverre  men  het  al  dan  niet  eens  was  met  de  stellingen.  Ook  hier  zien  we  een  gewenst  beeld:  men  scoort  hoger  op  de  intrinsieke  motivatie  (5,4)  en  op   lager   .      Po-­intrinsieke  motivatie  (5,6).  Havo/vwo-­  en  mbo-­  docenten  scoren  juist  minder  hoog  op  deze  twee  dimensies.  Mbo-­docenten  scoren  juist  hoger  dan  gemiddeld  op  de  dimensie    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     70  
    •  57  Intrinsieke  motivatie  (1-­4),  integrated  regulation  (5-­8),  amotivation  (9-­12)  (n=1520)   Intrinsieke  motivatie,  integrated  regulation  en  amotivation 1,8 wo 5,7 5,2 1,9 hbo 5,4 5,2 2,2* schooltype mbo 5,3* 5,1* amotivation   1,9 havo/vwo 5,4* integrated  regulation 5,2* intrinsieke  motivatie 2,0 vmbo 5,6 5,4 1,8* po 5,9* 5,6* totaal 1,9 5,6 ondervraagden 5,4 1 2 3 4 5 6 7    =  0,958    =  0,964   Bron:  TNS  NIPO,  2011   Intrinsieke  motivatie:      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     71  
    •  6.6   Gepercipieerde  norm      De  gepercipieerde  norm  werd  gemeten  door  op  een  zevenpuntsschaal  te  vragen  in  hoeverre  gebruiken.  Daarnaast  werd  gevraagd  in  hoedirectie,  andere  scholen  en  leerlingen.  Gemiddeld  scoort  men  een  4,2.  Niet  alleen  po-­docenten,  maar  ook  wo-­docenten  scoren  hoger  dan  gemiddeld  (beide  4,6).  Vmbo-­docenten  en  havo/vwo-­docenten  scoren  lager  dan  gemiddeld  op  de  gepercipieerde  norm  (beide  3,9).  58    Stellingen  met  betrekking  tot  gepercipieerde  norm  gebruik  digitaal  leermateriaal  (n  =  1520)   gepercipieerde  norm wo 4,6* hbo 4,3* schooltype mbo 4,1 havo/vwo 3,9* vmbo 3,9* po 4,6* totaal  ondervraagden 4,2 1 2 3 4 5 6 7    Bron:  TNS  NIPO,  2011  Sociale  druk  werd  gemeten  door  te  om  regelmatig  digitale  leermaterialen  te  gebruiken.  Bij  deze  vraag  konden  docenten  aangeven  op  een  zevenpuntsschaal  in  welke  mate  druk  werd  uitgeoefend  (1:  absoluut  geen  druk;;  7:  buitengewoon  veel  druk3).    Een  kwart  van  de  docenten  ervaart  absoluut  geen  druk  (26%).  Dit  aandeel  ligt  hoger  onder  hbo-­docenten  (36%).  Po-­docenten  ervaren  meer  druk  dan  gemiddeld  (24%  tegen  20%  voor  alle  docenten).                                                                                                              3  Hoe  hoger  de  gemiddelde  score,  hoe  minder  hoog  de  ervaren  sociale  druk.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     72  
    •  6.7   Ervaren  sociale  druk  om  digitaal  leermateriaal  te  moeten   gebruiken  (2009-­2011)    om  regelmatig  digitale  leermaterialen  te  gebruiken.  Bij  deze  vraag  konden  docenten  aangeven  op  een  zevenpuntsschaal  in  welke  mate  druk  werd  uitgeoefend  (1:  absoluut  geen  druk;;  7:  buitengewoon  veel  druk4).    Een  kwart  van  de  docenten  ervaart  absoluut  geen  druk  (26%).  Dit  aandeel  ligt  hoger  onder  hbo-­docenten  (36%).  Po-­docenten  ervaren  meer  druk  dan  gemiddeld  (24%  po  tegen  20%  voor  het  gemiddelde  alle  docenten).  59    Alles  bij  elkaar  genomen:  in  hoeverre  ervaart  u  sociale  druk  van  uw  schoolleiding,  teamleiders,   collegas,  ouders  enz.  om  regelmatig  digitaal  leermateriaal  te  gebruiken  in  uw  lessen?(n  =  1520)   wo 31 35 17 10 7 1 5,7 hbo 36* 38 13 8 5 1 5,9* mbo 30 40 11 7 7 4 1 5,6 schooltype havo/vwo 26 39 18 9 7 2 5,6 vmbo 27 35 20 8 6 5 5,6 po 22* 39 16 10 10* 4 5,4* totaal  ondervraagden 26 38 16 9 8 3 5,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % absoluut  geen  druk nauwelijks  druk een  klein  beetje  druk een  beetje  druk enige  druk   redelijk  veel  druk   buitengewoon  veel  druk   Bron:  TNS  NIPO,  2011  In  vergelijking  met  de  nulmeting  blijkt  er  een  lichte  afname  (gemiddelde  5,5  versus  5,4)  te  zijn  in  de  mate  waarin  men  sociale  druk  ervaart.  Men  ervaart  iets  vaker  nauwelijks  sociale  druk  (38%  versus  34%)  en  iets  minder  vaak  enige  sociale  druk  (8%  versus  11%)  in  vergelijking  met  2009.  Havo/vwo-­docenten  ervaren  significant  minder  druk  sinds  2009  (van  5,4  naar  5,6).                                                                                                                  4  Hoe  hoger  de  gemiddelde  score,  hoe  minder  hoog  de  ervaren  sociale  druk.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     73  
    •  7.   Waarom  delen  docenten  leermateriaal  via   Wikiwijs?  Een  onderzoek  op  basis  van  de  sociale   uitwisselingstheorie5    7.1   Inleiding    In  2009  ging  in  Nederland  het  Wikiwijs-­project  van  start  met  als  doel  om  het  gebruik,  het  ontwikkelen,  maar  ook  het  delen  van  leermateriaal  te  bevorderen  en  te  stimuleren.  Wikiwijs    dat  de  beschikbare  leermaterialen  gratis  gebruikt  kunnen  worden.  Om  dit  te  kunnen  realiseren,  rekent  het  project  in  belangrijke  mate  op  vrijwillige  bijdragen  van  docenten  die  individueel  leermateriaal  ontwikkelen.  Aangezien  het  leermateriaal  op  Wikiwijs  gratis  wordt  aangeboden,  is  het  onmogelijk  om  docenten  een  financiële  compensatie  te  bieden  voor  gedeelde  leermaterialen.  Volgens  de  sociale  uitwisselingstheorie  (Homans,  1958)  zouden  docenten  echter  bepaalde  motieven  kunnen  hebben  om  leermaterialen  te  delen.  Er  kan  met  name  gedacht  worden  aan  het  aanzien  dat  men  verwerft  of  de  erkenning  (of  reputatie)  die  men  krijgt  voor  de  gedeelde  werken.    In  de  huidige  studie  wordt  de  sociale  uitwisselingstheorie  als  raamwerk  gebruikt  om  te  verklaren  waarom  docenten  digitaal  leermateriaal  willen  delen.  Volgens  de  theorie  wordt  in  eerste  instantie  verwacht  dat  docenten  voor  zichzelf  nagaan  of  de  kosten  en  baten  van  het  delen  in  verhouding  tot  elkaar  staan.      Men  kan  veronderstellen  dat  er  verschillende  kosten  gepaard  gaan  met  het  delen  van  leermateriaal.  Als  eerste  factor  wordt  de  eigen  effectiviteit  beschouwd  die  docenten  bezitten  om  het  leermateriaal  te  ontwikkelen.  Wanneer  docenten  zichzelf  als  vaardig  beschouwen  en  veronderstellen  dat  hun  leermateriaal  een  meerwaarde  kan  bieden,  zullen  zij  meer  geneigd  zijn  om  te  delen.  Deze  factor  wordt  als  een  kostenpost  beschouwd,  omdat  het  ontbreken  van  de  nodige  vaardigheden  een  investering  zou  vergen  van  de  betreffende  leerkracht.  Een  tweede  kostenpost  is  de  geïnvesteerde  ontwikkeltijd.  Ten  slotte  wordt  ook  verwacht  dat  de  technologische  kosten,  of  de  inspanning  die  men  moet  leveren  om  bepaalde  technieken  voor  het  delen  toe  te  passen,  negatief  zullen  samenhangen  met  het  delen.  De  impact  van  de  technologische  kost  op  gedrag  is  voor  Wikiwijs  bijzonder  relevant,  aangezien  dit  project  beoogt  om  het  delen  en  verspreiden  van  digitale  leermaterialen  te  vereenvoudigen.    ook  een  sociale  meerwaarde  bieden.  Als  mogelijke  opbrengsten  van  delen,  worden  altruïsme  en  reputatie  beschouwd.  Altruïsme  houdt  in  dat  docenten  het  als  plezierig  ervaren  om  leermateriaal  te  delen  of  er  algemeen  een  goed  gevoel  bij  hebben.  Reputatie  houdt  verband  met  het  statusverhogend  effect  dat  het  delen  van  leermaterialen  met  zich  kan  meebrengen.  De  sociale  uitwisselingstheorie  voorspelt  ten  slotte  ook  dat  vertrouwen  een  rol  speelt  in  de  beslissing  om  bepaald  gedrag  te  vertonen.  Vertrouwen  wordt  gemeten  door  middel  van  twee  construcde  waarde  van  leermateriaal  van  anderen  inziet  en  daarom  vindt  dat  men  ook  zelf  zou  moeten   de  verwachte                                                                                                                5  Dit  hoofdstuk  is  gebaseerd  op  een  paper  dat  is  gepresenteerd  op  de  38ste  Onderwijs  Research  Dagen  (ORD)  gehouden  van  8 10  juni  2011  te  Maastricht  (Van  Acker,    van  Buuren,  Kreijns,  &    Vermeulen,).      Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     74  
    •    Samengevat  wordt  verwacht  dat  docenten  eerder  geneigd  zullen  zijn  om  te  delen  als  het  delen  voldoende  meerwaarde  biedt  in  de  vorm  van  sociale  beloningen  en  dat  die  meerwaarde  opweegt  tegen  de  kosten.  Het  vertrouwen  zou,  ten  slotte,  de  relatie  tussen  opbrengsten  en  de  intentie  om  te  delen  verzwakken.  Als  men  wel  een  meerwaarde  ziet  in  het  delen  van  leermateriaal,  maar  een  lage  verwachting  dat  men  die  meerwaarde  ook  daadwerkelijk  zal  ervaren,  dan  is  de  kans  klein  dat  men  het  gedrag  gaat  vertonen.  Deze  lage  verwachting  wordt  mogelijk  bepaald  door      7.2   Methode    Steekproef    In  het  kader  van  de  vervolgmeting  van  het  Wikiwijs  project,  werden  1520  docenten  uit  het  primair-­,  secundair-­  en  hoger-­onderwijs  bevraagd.  De  verdeling  van  de  steekproef  naar  geslacht,  leeftijd  en  schooltype  staat  in  omderstaande  tabel.  ______________________________________________________________________  60   Verdeling  van  docenten  naar  geslacht,  leeftijd  en  schooltype  _________________________________________________________________________________    Schooltype   po   vmbo   havo/vwo   mbo   hbo   wo  N   629   253   167   290   109   72  %  vrouwen   82.0   43.5   44.9   47.6   34.9   43.1  M  leeftijd   44.60   45.25   45.75   42.81   47.39   39.82  (SD)   (13.60)   (11.65)   (11.77)   (13.20)   (12.21)   (12.31)      Meetinstrumenten  en  procedure    De  afhankelijke  variabele,  met  name  de  intentie  om  leermaterialen  te  delen  werd  gemeten  aan  de  hand  van  één  item  dat  beoordeeld  werd  op  een  zevenpunts-­  antwoordschaal,  waarbij  1  stond  voor   helemaal  mee  eens  en  7  voor   helemaal  niet  mee  eens .  Het  item  be    De  overige  items,  die  verschillende  aspecten  van  de  kosten,  de  opbrengsten  en  het  vertrouwen  in  relatie  tot  delen  meten,  worden  weergegeven  in  de  volgende  tabel.  ______________________________________________________________________  61  Overzicht  van  de  onafhankelijke  variabelen  in  deze  studie6    _____________________________________________________________________    Item   Dimensie/Item  nr     Eigen  effectiviteit   1   Mijn  ontwikkelde  digitale  leermaterialen  zouden  een  meerwaarde  hebben  voor  andere   gebruikers   2   Ik  heb  de  nodige  ict-­kennis  en  vaardigheden  om  digitale  leermaterialen  te  ontwikkelen.     Technologische  kost   3   Digitale  leermaterialen  delen  via  het  Internet  (bijvoorbeeld  op  een  website  of  via   Wikiwijs)  zou  me  weinig  moeite  kosten   4                                                                                                              6  In  het  vet  zijn  de  dimensies  weergegeven  die  werden  gemeten  met  daaronder  telkens  de  bijhorende  vragen.  Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     75  
    •   kosten     Ontwikkelingskost   5   Het  zou  me  erg  veel  tijd  kosten  om  digitaal  leermateriaal  te  ontwikkelen  en  te  delen.     Altruïsme   6   Ik  zou  het  prettig  vinden  om  digitaal  leermateriaal  te  delen  met  anderen   7   Ik  zou  een  goed  gevoel  hebben  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  deel  met  anderen     Reputatie   8   Ik  krijg  respect  van  andere  docenten  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  zou  delen  met  hen   9   Ik  krijg  meer  aanzien  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  zou  delen  met  andere  docenten     Reciprociteit   10   Andere  docenten  delen  digitaal  leermateriaal  en  dus  vind  ik  dat  ik  dit  ook  moet  doen   11   Ik  word  geholpen  door  digitaal  leermateriaal  van  andere  docenten  en  zou  daarom  ook   mijn  eigen  leermaterialen  delen.     Vertrouwen   12   De  meeste  andere  docenten  zouden  hun  digitale  leermaterialen  ook  delen  als  ze  die   zouden  ontwikkelen   13   Ik  verwacht  dat  docenten  hun  waardering  zouden  tonen  als  ik  digitaal  leermateriaal  met   hen  deel    De  items  over  =  .49)  niet  tot  een  schaalscore  worden  omgevormd.  Dit  gold  evenzeer  voor  de  items  die  betrekking  hadden  op  vertrouwen  (in  andere  docentenitems  afzonderlijk  in  de  verder  beschreven  analyses  opgenomen.  De  relaties  tussen  de  variabelen  en  hun  interne  consistentie  staan  beschreven  in  Tabel  3.  Deze  tabel  bevat  ook  de  beschrijvende  gegevens  van  de  variabelen.    Analysemethode    De  variabelen  in  deze  studie  werden  voor  de  analyse  gestandaardiseerd.  Schooltype  werd  gehercodeerd  tot  vijf   dummy  variabelen.  Vervolgens  werd  een  hiërarchische  regressieanalyse  uitgevoerd  met  in  een  eerste  stap  de  controlevariabelen  (geslacht,  leeftijd  en  schooltype),  in  de  tweede  stap  de  onafhankelijke  variabelen  en  in  een  derde  stap  de  interacties  (vertrouwen  1×reputatie,  vertrouwen  1×reciprociteit  en  vertrouwen  2×altruïsme).  Deelnemers  van  wie  de  verwachte  waarde  op  basis  van  het  getoetste  model  meer  dan  drie  standaarddeviaties  afweek  van  de  geobserveerde  waarde,  werden  als  uitbijters  beschouwd.  In  de  totale  steekproef  werden  de  antwoorden  van  22  deelnemers  hierdoor  buiten  beschouwing  gelaten.  De  analyse  werd  vervolgens  herhaald  zonder  deze  deelnemers.Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     76  
    •  7.3   Resultaten  ________________________________________________________________________________________________________________________  62     Beschrijvende  statistieken  voor  en  correlaties  tussen  de  variabelen  in  deze  studie7        Variabele   M   SD     eigen   eigen   techno-­ ontwik-­ altruïsme   reputatie   recipro-­ vertrou-­ vertrou-­ effectivi-­ effectivi-­ logische   kelings-­ citeit   wen  1   wen  2   teit  1   teit  2   kost   kost  intentie   2.47   1.48     .59   .14   .40   .14   .61   .22   .28   .45   .15  eigen  effectiviteit  1   2.93   1.39       .33   .45   .10   .47   .31   .26   .30   .24  eigen  effectiviteit  2   3.86   1.80         .53   -­.19   .13   .16   .11   -­.01*   .09  technologische  kost   3.19   1.42   .70         -­.04*   .44   .23   .30   .28   .15  ontwikkelingskost   3.23   1.73             .20   .09   .07   .13   .07  altruïsme   2.97   1.38   .90             .47   .43   .54   .31  reputatie   3.87   1.47   .83               .47   .37   .58  reciprociteit   3.98   1.53   .76                 .54   .43  vertrouwen  1   3.42   1.50                     .37  vertrouwen  2   3.97   1.61                      Noot:  Alle  correlaties  zijn  significant  op  .05  behalve  deze  aangeduid  met  een  *                                                                                                              7  Een  lage  score  houdt  in  dat  men  akkoord  gaat  met  de  stelling  of  stellingen.  Scores  kunnen  variëren  tussen  minimaal  1  en  maximaal  7.    Rapport  Jaarlijks  Onderzoek  Wikiwijs  2011    |  CC-­BY  |  juni  2011     77  
    •      De  resultaten  uit  de  hiërarchische  regressie  zijn  te  vinden  in  overzicht  65.  Het  finale  model  verklaarde  61.2  procent  van  de  variantie  in  intentie  om  te  delen  (F(19,  1478)  =  122.96,  p  <  .001).    De  controlevariabelen  verklaren  samen  2  procent  van  de  variantie  in  intentie  om  te  delen.  Er  bestaat  een  negatief  verband  tussen  leeftijd  en  de  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te  delen  met  andere  docenten.  Enkel  het  verschil  tussen  havo/vwo  en  po  bleek  significant  voor  wat  schooltype  betreft.  Verschillen  tussen  mannen  en  vrouwen  met  betrekking  tot  de  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te  delen  bleken  niet  significant.  Van  de  onafhankelijke  variabelen  in  het  model  bleken  drie  variabelen  niet  significant:  de  ontwikkelingskost,  reciprociteit  en  de  eigen  effectiviteit  2  Eigen  effectiviteit  2  geeft  in  deze  context  aan  of  men  beschikt  over  de  nodige  kennis  en  vaardigheden  om  digitaal  leermateriaal  te  ontwikkelen.  Van  de  overige  variabelen  bleken  vooral  eigen  effectiviteit  2  (de  inschatting  dat  het  zelf  ontwikkelen  leermateriaal  van  nut  kan  zijn  voor  andere  docenten)  en  altruïsme  belangrijke  voorspellers.  Technologische  kost  vertoonde  eveneens  de  verwachte  relatie  met  intentie;;  hoe  minder  moeite  men  verwachtte  te  moeten  doen  om  leermaterialen  te  delen,  hoe  meer  men  geneigd  was  te  delen.  Reputatie  had  een  negatief  verband  met  intentie  wat  aangeeft  dat  naarmate  docenten  verwachten  dat  ze  meer  aanzien  zullen  krijgen  wanneer  ze  delen,  ze  minder  de  intentie  zullen  hebben  dit  te  doen.  Vertrouwen  1  had  een  positieve  invloed  op  de  intentie:  docenten  die  verwachten  dat  andere  docenten  eigen  leermateriaal  materiaal  zullen  delen,  zijn  eerder  geneigd  zelf  ook  te  delen.  Vertrouwen  2  vertoonde  een  negatief  verband  met  intentie  wat  een  indicatie  is  dat  docenten  die  waardering  verwachten  te  krijgen  voor  het  gedeelde  materiaal,  minder  de  intentie  hebben  om  te  delen.  In  de  derde  stap  van  de  regressie  werden  de  drie  interactietermen  toegevoegd.  Deze  bleken  samen  drie  procent  van  de  variantie  in  intentie  te  verklaren.  De  vertrouwen  1  ×  reciprociteit  interactie  was  niet  significant.  De  vertrouwen  1  ×  altruïsme  interactie  was  daarentegen  wel  significant  wat  aangeeft  dat  de  relatie  tussen  altruïsme  en  de  intentie  om  te  delen  sterker  wordt  naarmate  docenten  meer  vertrouwen  hebben  dat  andere  docenten  ook  hun  leermateriaal  delen.  Uit  de  simple  slopes-­analyses  kunnen  we  afleiden  dat  de  relatie  tussen  altruïsme  en  intentie  enkel  significant  is  wanneer  het  vertrouwen  gemiddeld  of  hoog  is.  Rapport  Vervolgonderzoek    |  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011      
    •  ______________________________________________________________  63  Relatie  tussen  altruïsme  en  intentie  om  te  delen,  gespecificeerd  volgens  de  mate  van  vertrouwen  in  het  delen  van  andere  docenten  ______________________________________________________________   3,6 3,4 3,2 intentie   3 Weinig  vertrouw en   2,8 Gemiddeld  vertrouw en Veel  vertrouw en 2,6 2,4 2,2 2 altruïsme   -­1 1 ______________________________________________________________    De  relatie  tussen  reciprociteit  en  de  intentie  om  te  delen  wordt  zwakker  naarmate  er  een  sterkere  verwachting  bij  docenten  bestaat  dat  andere  docenten  hun  digitaal  leermateriaal  niet  delen.  Dit  kan  worden  afgeleid  uit  de  grafische  weergave  in  Figuur  66  (de  vertrouwen1×reciprociteit  interactie).  Uit  de  simple  slopes-­analyse  blijkt  dat  de  relatie  tussen  reciprociteit  en  intentie  om  te  delen  slechts  significant  is  voor  docenten  met  gemiddeld  tot  veel  vertrouwen.  ______________________________________________________________  64  Relatie  tussen  reputatie  en  intentie  om  te  delen,  gespecificeerd  volgens  de  mate  van  vertrouwen  in  het  delen  van  andere  docenten  ______________________________________________________________     3 2,9 2,8 2,7 intentie   2,6 Weinig  vertrouw en 2,5 Gemiddeld  vertrouw en   Veel  vertrouw en 2,4 2,3 2,2 2,1 2 -­1 1 reciprociteit    ______________________________________________________________      Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     80  
    •  ____________________________________________________________  65  Hiërarchische  regressie  in  drie  stappen  met  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te   delen  als  afhankelijke  variabele  ____________________________________________________________    Voorspeller   R2     t/Fchange   p  Stap  1   .022     4.72   <.001      geslacht     .02   .97   .33      leeftijd     -­.10   -­5.63   <.001      vmbo     .03   1.55   .12      mbo     .02   1.03   .31      havo/vwo     .06   3.33   <.001      hbo     .03   1.62   .11      wo     -­.02   -­.85   .39  Stap  2   .562     222.08   <.001      eigen  effectiviteit  1     .41   20.18   <.001      eigen  effectiviteit  2     -­.04   -­1.79   .07      technologische  kost     .09   4.13   <.001      ontwikkelingskost     .01   .31   .76      altruïsme     .35   14.74   <.001      reputatie     -­.08   -­3.58   <.001      reciprociteit     -­.03   -­1.53   .13      vertrouwen  1     .16   7.46   <.001      vertrouwen  2     -­.07   -­3.40   <.001  Stap  3   .029     36.71   <.001      vertrouwen  1×altruïsme     .19   10.15   <.001      vertrouwen  1×reciprociteit     -­.04   -­2.04   .04      vertrouwen  2×reputatie     -­.03   -­1.78   .08      7.4   Discussie    7.4.1   Kosten    Van  de  verwachte   kosten  bleken  slechts  twee  aspecten  significant  bij  te  dragen  aan  de  intentie  om  te  delen.  De  eigen  effectiviteit  in  relatie  tot  de  verwachte  meerwaarde  die  het  leermateriaal  dat  docenten  ontwikkelen  heeft,  bleek  een  positieve  impact  te  hebben  om  de  intentie  om  te  delen.  Naarmate  docenten  een  hogere  verwachting  hebben  dat  hun  leermateriaal  nuttig  kan  determinanten  gericht  op  het  delen  van  leermaterialen  is  deze  variabele  de  sterkste  voorspeller.  Daarnaast  is  ook  de  variabele  technologische  kost  een  significante  voorspeller.  Naarmate  docenten  verwachten  dat  het  weinig  moeite  kost  om  ontwikkelde  leermaterialen  te  delen,  zullen  zij  ook  meer  geneigd  zijn  dit  gedrag  daadwerkelijk  te  vertonen.    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     81  
    •    De  hypothese  over  de  invloed  van  de  kost  op  de  intentie  om  te  delen  wordt  slechts  gedeeltelijk  bevestigd.  De  ontwikkelingskost,  alsook  een  ander  aspect  van  eigen  effectiviteit,  het  beschikken  over  de  nodige  vaardigheden  om  leermaterialen  te  ontwikkelen,  hebben  namelijk  geen  impact  op  de  intentie  om  te  delen.  Deze  laatste  variabele  mag  dan  geen  invloed  hebben  op  de  intentie  om  te  delen,  het  is  uiteraard  een  noodzakelijke  voorwaarde  om  überhaupt  te  kunnen  delen.  Uit  de  beschrijvende  statistieken  in  Tabel  62  blijkt  echter  dat  docenten  relatief  hoog  scoren  op  deze  variabelen  wat  aangeeft  dat  de  meeste  docenten  hun  eigen  effectiviteit  met  betrekking  tot  het  ontwikkelen  van  digitale  leermaterialen  relatief  laag  inschatten.    7.4.2   Opbrengsten    Zoals  verwacht  hangt  altruïsme  positief  samen  met  de  intentie  om  digitaal  leermateriaal  te  delen.  Docenten  die  het  prettig  vinden  om  het  leermateriaal  dat  ze  ontwikkelen  te  delen,  zijn  meer  bereid  om  dit  leermateriaal  ook  te  delen.  Het  delen  hoeft  dus  niet  zozeer  ingegeven  te  zijn  door  een  financiële  stimulans  of  een  externe  druk.  Het  delen  en  de  positieve  emoties  die  docenten  hiervan  ervaren  zijn  voor  hen  voldoende  motivatie  om  dit  gedrag  te  vertonen.  Een  tweede  mogelijke  opbrengst  is  te  vinden  in  de  positieve  invloed  die  gedeelde  leermaterialen  kunnen  hebben  op  de  reputatie  van  de  docent.   kan  dit  een  winst  zijn  voor  de  desbetreffende  docent  die  zijn  leermaterialen  deelt.  De  resultaten  wijzen  uit  dat  er  een  significant  verband  bestaat  tussen  de  verwachtte  impact  van  het  delen  van  leermaterialen  op  de  reputatie  en  de  intentie  om  te  delen.  Deze  impact  is  echter  in  tegengestelde  richting  van  wat  werd  verwacht.  Naarmate  docenten  meer  verwachten  dat  ze  respect  en  aanzien  krijgen  bij  het  delen  van  leermaterialen,  blijken  ze  minder  geneigd  om  daadwerkelijk  te  gaan  delen.  Als  laatste  opbrengst  werd  de  invloed  van  reciprociteit  op  de  intentie  om  te  delen  onderzocht.  Uit  de  analyses  bleek  dat  het  verband  tussen  intentie  en  reciprociteit  niet  significant  is.  Wanneer  we  controleren  voor  de  overige  variabelen  in  het  model,  lijkt  de  intentie  om  te  delen  niet  afhankelijk  van  het  feit  dat  andere  docenten  dit  ook  doen.  Dat  het  digitaal  leermateriaal  van  andere  docenten  een  meerwaarde  betekent  voor  het  eigen  onderwijs,  blijkt  voor  docenten  geen  belangrijke  stimulans  om  zelf  leermateriaal  te  delen.    7.4.3   Vertrouwen    Vertrouwen  werd  in  eerste  instantie  als  moderator  van  de  relatie  tussen  opbrengsten  en  de  intentie  tot  delen  in  deze  studie  opgenomen.  Beide  aspecten  van  vertrouwen  die  werden  gemeten  hadden  ook  een  hoofdeffect  op  de  intentie  van  docenten  om  digitaal  leermateriaal  te  delen.  Het  vertrouwen  dat  andere  docenten  hun  leermaterialen  ook  zouden  delen  hangt  als  verwacht  positief  samen  met  de  intentie  om  te  delen.  Dit  lijkt  op  het  eerste  zicht  tegenstrijdig  aan  de  eerdere  resultaten  met  betrekking  tot  reciprociteit.  Daaruit  bleek  immers  dat  de  intentie  van  docenten  om  te  delen  niet  afhangt  van  het  deelgedrag  van  andere  docenten.  Vertrouwen  in  het  delen  van  andere  docenten  en  reciprociteit  blijken  echter  sterk  samen  te  hangen.    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     82  
    •    Dat  er  weinig  bijkomende  variantie  wordt  verklaard  door  reciprociteit  is  mogelijk  te  wijten  aan  het  feit  dat  de  stellingen  meer  vatbaar  zijn  voor  sociaal  wenselijke  antwoorden.  Waar  het  bij  vertrouwen  gaat  over  de  verwachting  die  docenten  hebben  van  andere  docenten,  gaat  het  bij  reciprociteit  eerder  over  de  eigen  motieven  om  te  delen.  Het  tweede  aspect  van  vertrouwen  dat  werd  gemeten  is  de  verwachting  die  docenten  hebben  over  de  waardering  die  andere  docenten  zouden  uitspreken  over  het  gedeelde  leermateriaal.  Tegen  de  geformuleerde  hypothese  in,  vertoonde  deze  schaal  een  negatief  verband  met  de  intentie  om  te  delen.  De  intentie  om  te  delen  nam  immers  af  naarmate  docenten  aangaven  er  meer  op  te  vertrouwen  dat  andere  docenten  ook  hun  waardering  zouden  tonen  voor  het  gedeelde  leermateriaal.    7.4.4   De  modererende  rol  van  vertrouwen  op  de  relatie  tussen   opbrengsten  en  delen    Hoewel  slechts  een  beperkte  hoeveelheid  variantie  werd  verklaard  door  de  drie  interactietermen  die  aan  het  model  werden  toegevoegd,  bleek  voornamelijk  het  vertrouwen  dat  andere  docenten  hun  materialen  zouden  delen  enkele  eerder  beschreven  verbanden  te  specificeren.  De  relatie  tussen  altruïsme  en  de  intentie  om  te  delen  werd  versterkt  door  het  vertrouwen  dat  altruïstische  overwegingen  zullen  nog  meer  geneigd  zijn  dit  te  doen  wanneer  ze  een  hoge  verwachting  hebben  dat  ook  andere  docenten  gaan  delen.  Meer  specifiek,  bij  docenten  die  slechts  geringe  verwachtingen  hebben  dat  hun   verdwijnt  de  relatie  tussen  altruïsme  en  intentie.  Dit  lijkt  in  eerste  instantie  tegenstrijdig  met  de  eerdere  conclusie  dat  reciprociteit  geen  rol  speelt.  Anderzijds  kan  de  sterke  relatie  tussen  de  interactieterm  en  reciprociteit  ook  een  mogelijke  verklaring  bieden.  De  relatie  tussen  reciprociteit  en  intentie  werd  dan  weer  afgezwakt  door  het  Zoals  verwacht  zullen  docenten  die  delen  minder  geneigd  zijn  deelgedrag  te  vertonen  als  blijkt  dat  hun  collega-­docenten  feitelijk  niet  delen,  omdat  ze  zien  dat  anderen  dit  ook  doen.    7.4.5   Conclusies  en  implicaties  voor  de  praktijk    Kennis  van  de  belangrijkste  determinanten  van  het  delen  van  digitaal  leermateriaal  is  cruciaal  voor  een  initiatief  als  Wikiwijs.  Open  Educational  Resources  kunnen  niet  blijven  bestaan  als  docenten  niet  bereid  zouden  zijn  om  vrijwillig  bijdragen  te  leveren.      Op  websites  zoals  die  van  Wikiwijs  kan  gebruik  gemaakt  worden  van  statuspunten  of  kunnen  gebruikers  aangespoord  worden  om  leermaterialen  te  beoordelen.  De  uitkomst  van  dit  onderzoek  wijst  uit  dat  dergelijke  strategie  weinig  effectief  is  voor  het  bevorderen  van  het  deelgedrag  van  docenten.  Een  verhoging  van  de  reputatie  blijkt  namelijk  geen  significante  voorspeller  van  de  intentie  om  eigen  leermaterialen  te  delen.  Bovendien  hangt  deze  relatie  ook  niet  samen  met  de  verwachting  die  docenten  hebben  over  de  waardering  die  ze  kunnen  krijgen.  De  belangrijkste  voorspeller  in  het  model  bleek  eigen  Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     83  
    •  effectiviteit  te  zijn.  Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     84  
    •    Wanneer  docenten  verwachten  dat  hun  gedeelde  leermateriaal  meerwaarde  heeft,  zullen  zij  sterker  geneigd  zijn  hun  leermateriaal  te  delen.  In  die  zin  kan  de  waardering  van  het  leermateriaal  wel  bijdragen  aan  het  zichtbaar  maken  van  het  gebruik  ervan.  Naast  downloadstatistieken  die  aangeven  hoe  vaak  een  document  of  afbeelding  is  gedownload,  dient  dus  ook  aandacht  te  worden  besteed  aan  de  waardering  van  het  materiaal  zelf.  Indien  zichtbaar  wordt  dat  het  materiaal  dat  docenten  delen  wordt  gebruikt  en  gewaardeerd,  is  te  verwachten  dat  zij  ook  eerder  geneigd  zullen  zijn  om  toekomstig  leermateriaal  te  gaan  delen.  Deze  waardering  dient  dus  eerder  te  worden  getoond  bij  het  leermateriaal  zelf  dan  in  de  vorm  van  statuspunten  bij  de  desbetreffende  docent.    Verder  lijken  docenten  vooral  uit  altruïstische  overwegingen  leermaterialen  te  willen  delen.  Ze  vinden  het  zelf  prettig  hiermee  te  helpen.  Voor  de  docent  dient  het  echter  duidelijk  te  zijn  dat  andere  docenten  ook  hun  leermaterialen  delen.  Uit  Tabel  62  blijkt  dat  docenten  vrij  weinig  vertrouwen  hebben  in  het  feit  dat  hun  cleermaterialen  ook  zullen  delen,  wat  dan  weer  samenhangt  met  de  intentie  om  te  delen.  Bovendien  blijken  altruïstische  overwegingen  een  minder  sterke  een  gelijkaardig  gedrag  gaan  vertonen.  Belangrijk  hierbij  is  dat  het  gaat  om  een  perceptie  van  deelgedrag  van  andere  docenten.  Deze  perceptie  lijkt  tegenstrijdig  te  zijn  met  de  sterke  intentie  van  docenten  om  te  delen  (zie  Tabel  62.  Initiatieven  als  Wikiwijs  dienen  dus  duidelijk  te  maken  dat  er  een  grote  bereidheid  is  om  leermateriaal  te  delen.  Bovendien  kunnen  ze  gebruik  maken  van  de  website  om  aan  te  geven  hoeveel  nieuw  materiaal  er  door  collega-­docenten  is  toegevoegd  in  een  bepaalde  periode.  In  algemene  zin  dienen  interventies  de  discrepantie  tussen  de  werkelijke  bereidheid  om  te  delen  en  de  perceptie  hiervan  bij  andere  docenten  te  bespelen.    Hoewel  de  kosten  in  dit  onderzoek  slechts  een  beperkte  rol  lijken  te  spelen,  dient  te  worden  opgemerkt  dat  in  de  verwachting  dat  het  zelf  gedeelde  leermateriaal  een  meerwaarde  zal  vormen  voor  collega-­docenten  verscholen  ligt,  in  het  feit  dat  docenten  over  de  nodige  eigen  effectiviteit  beschikken  om  digitaal  leermateriaal  te  ontwikkelen.  Deze  samenhang  blijkt  ook  uit  de  correlatieanalyse  (zie  Tabel  62).  De  nodige  professionalisering  met  betrekking  tot  het  ontwikkelen  van  digitaal  leermateriaal  is  dus  mogelijk  ook  een  belangrijke  determinant  voor  het  delen  van  leermaterialen.  Overigens  zijn  kennis  en  vaardigheden  op  het  vlak  van  ict  ook  noodzakelijke  voorwaarden  om  leermaterialen  te  kunnen  ontwikkelen.  Verder  werd  in  eerder  onderzoek  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  aangetoond  dat  eigen  effectiviteit  een  belangrijk  antecedent  is  van  het  toepassen  van  digitaal  leermateriaal  in  de  lespraktijk  (Kreijns,  van  Buuren,  Van  Acker,  &  Vermeulen,  2011;;  Van  Acker,  van  Buuren,  Kreijns,  &  Vermeulen,  2010).      Literatuur    Homans,  G.  C.  (1958).  Social  Behavior  as  Exchange.  American  Journal  of  Sociology,  63(6),  597 606.    Kreijns,  K.,  van  Buuren,  H.,  Van  Acker,  F.,  Vermeulen,  M.  (2011).  Why  are  teachers  reluctant  to  integrate  ICT  in  their  pedagogical  practices?  The  use  of  Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     85  
    •  digital  learning  materials  in  education.  Annual  Meeting  of  the  American  Educational  Research  Association,  8-­12  April  2011,  New  Orleans.    Van  Acker,  F.,  van  Buuren,  H.,  Kreijns,  K.,  &  Vermeulen,  M.  (2010).  Determinants  of  the  educational  use  of  digital  learning  materials:  the  mediating  role  of  self-­efficacy,  perceived  norm  and  attitude.  OpenEd,  2-­4  November  2010,  Barcelona.    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     86  
    •  Bijlagen    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     87  
    •  Bijlage  1   Vragenlijst  VRAAG  5      Deze  vragenlijst  gaat  over  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  in  uw  lessen.  Het  invullen  van  de  vragenlijst  duurt  niet  meer  dan  20  minuten.    VRAAG  10         1002L1  Bent  u  werkzaam  als  docent  in  het  onderwijs?       1     Ja     2     Nee          PLAATS  IN  StatusInt  [  5  ]  GA  VERDER  NAAR  VRAAG  9993    VRAAG  302       NUMBER  1590L2  MAX  50   1590L2  Hoeveel  jaren  bent  u  al  werkzaam  in  het  onderwijs?  Tel  dit  jaar  mee.    VRAAG  303         1592L1  Aan  welk  schooltype  geeft  u  dit  jaar  het  merendeel  van  uw  lessen?  (een  antwoord  mogelijk)       1     PO  (primair  onderwijs)     2     VMBO     3     HAVO  VWO  volwassenenonderwijs     4     MBO     5        VRAAG  304       FORMULIER  VRAAG    Geef  aan  in  welke  mate  u  het  eens  bent  met  de  volgende  stellingen.  Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.    Helemaal  mee  oneens  -­  Helemaal  mee  eens  1  2  3  4  5  6  7           zal  ik  beter  les  kunnen  geven     zal  mijn  productiviteit  verhogen     zal  het  lesgeven  eenvoudiger  worden     zal  het  lesgeven  boeiender  worden     zal  ik  meer  voldoening  ervaren  bij  het  lesgeven     zal  ik  het  gevoel  krijgen  dat  ik  meer  heb  bereikt     zal  mijn  status  verhogen  onder  de  leerkrachten      meer  respect  krijgen  voor  mijn  vaardigheden  als  leerkracht        Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     88  
    •  VRAAG  305       FORMULIER  VRAAG    Wilt  u  aangeven  hoe  vaak  u  digitale  leermaterialen  gebruikt  en  zoekt?  Indien  u  nooit  gebruik  maakt  van  digitale  leermaterialen,  kiest  u  de  linker  button,  indien  u  enkele  keren  per  dag  gebruik  maakt  van  digitale  leermaterialen,  kiest  u  de  rechter  button.  Indien  u  enkele  keren  per  kwartaal  gebruik  maakt  van  digitale  leermaterialen,  kiest  u  de  middelste  button.      frequentie  nooit      enkele  keren  per  jaar      enkele  keren  per  half  jaar      enkele  keren  per  kwartaal      enkele  keren  per  maand      enkele  keren  per  week      enkele  keren  per  dag    Digitale  leermaterialen  gebruiken       illustraties,  videoclips,  animaties   en  geluidsfragmenten     Leerlingen  digitale  leermaterialen  aanbieden  die  voornamelijk  uit  tekst  bestaat,      Digitale  leermaterialen  zoeken     Digitale  leermaterialen  zoeken  via  de  portaalsite  Wikiwijs.nl     Digitale  leermaterialen  zoeken  in  andere  bronnen  (dan  Wikiwijs.nl)    VRAAG  306         INDIEN  [  1603  ,  1  ]   1605L1  Kent  u  Wikiwijs.nl?       1     Ja     2     Nee    VRAAG  307         INDIEN  [  1603  ,  2  TO  7    Q306  ,  1  ]   1606L1  Hebt  u  de  Wikiwijs.nl  website  bekeken?       1     Ja,  uitgebreid     2     Ja,  enkele  onderdelen     3     Nee,  (bijna)  niet    VRAAG  309         INDIEN  [  1603  ,  2  TO  7  ]   1607L1  U  heeft  aangegeven  dat  u  weleens  digitale  leermaterialen  heeft  gezocht  via  Wikiwijs.nl.  Heeft  u  gevonden  wat  u  zocht?       1     Ja,  meestal  wel     2     Ja,  soms     3     Nee,  (bijna)  nooit    VRAAG  310         INDIEN  [  Q309  ,  1  TO  2  ]   1608L1  Voldeed  het  gezochte  aan  uw  verwachtingen?       1     Ja,  meestal  wel     2     Ja,  soms     3     Nee,  (bijna)  nooit    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     89  
    •  VRAAG  311       FORMULIER  VRAAG     INDIEN  [  1603  ,  2  TO  7    Q306  ,  1  ]  Wat  is  het  rapportcijfer  van  1  tot  en  met  10  dat  u  de  Wikiwijs  website  geeft  ten  aanzien  van  volgende  aspecten:    1  2  3  4  5  6  7  8  9  10       De  vorm  van  de  website     De  hoeveelheid  bruikbaar  digitaal  leermateriaal     De  kwaliteit  van  de  digitale  leermaterialen    VRAAG  312         1615L1  Maakt  u  soms  zelf  digitaal  leermateriaal?       1     Ja     2     Nee    *TAB  39,  49,  59,  69,  79,  89,  99  VRAAG  313       FORMULIER  VRAAG     INDIEN  [  Q312  ,  1  ]  Hoe  vaak  bent  u  bezig  met  onderstaande  activiteiten?  Indien  u  enkele  keren  per  dag  digitale  leermaterialen  ontwikkelt,  kiest  u  de  rechter  button.  Indien  u  nooit  digitale  leermaterialen  ontwikkelt,  kiest  u  de  linker  button.    nooit      enkele  keren  per  half  jaar      enkele  keren  per  kwartaal      enkele  keren  per  maand      enkele  keren  per  week      enkele  keren  per  dag       Zelf  digitale  leermaterialen  maken  met  voornamelijk  tekst     Photoshop  en  Adobe  Illustrator)      illustraties  ook  videoclips,   animaties  en  geluidsfragmenten  (bv  met  Adobe  Flash)     Bestaand  digitaal  lesmateriaal  (bv  digitaal  lesmateriaal  uit  Wikiwijs  of  Leraar24)  met   ik    INDIEN  [  1470  ,  1  &  1602  ,  1  ]  PLAATS  IN  JANEE  [  1  ]  VRAAG  190       MEERVOUDIGE  VRAAG     INDIEN  [  JANEE  =  0  ]   1471L25  Wilt  u  aangeven  op  welke  wijze  u  aan  digitale  leermaterialen  komt?  U  kunt  meerdere  antwoorden  geven.       2     De  digitale  leermaterialen  worden  bij  het  lesboek  geleverd     3         4     Door  op  internet  te  gaan  zoeken     9     Via  Wikiwijs     5     Door  onderwijskundige  websites  te  bezoeken  (bv  Kennisnet  of  Digischool)     6     Door  digitale  videobanken  te  raadplegen  (bv  van  TeleacNOT)     7     Door  deze  zelf  te  maken     8     Door  bestaande  digitale  leermaterialen  te  bewerken     24     Anders,  namelijk  ...    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     90  
    •  VRAAG  200       FORMULIER  VRAAG     INDIEN  [  JANEE  =  0  ]  Hieronder  volgt  een  aantal  stellingen.  Kunt  u  aangeven  in  hoeverre  u  het  eens  bent  met  deze  stellingen?  Indien  u  het  helemaal  oneens  bent  met  de  stelling,  kiest  u  de  linker  button  (1),  indien  u  het  helemaal  eens  bent  met  de  stelling  kiest  u  de  rechter  button  (7).  Bent  u  het  niet  eens  en  niet  oneens  met  de  stelling  dan  kiest  u  voor  de  middelste  button  (4).    Helemaal  mee  oneens  -­  Helemaal  mee  eens  1  2  3  4  5  6  7           zijn  gemakkelijk  vindbaar     zijn  zonder  aanpassingen  inzetbaar  in  mijn  lessen     zijn  gemakkelijk  te  bewerken     zijn  meestal  in  het  Nederlands  beschikbaar     vervangen  het  papieren  leermateriaal  volledig     vervangen  het  papieren  leermateriaal  gedeeltelijk     zijn  extra  leerstof  naast  het  gebruikelijke  leermateriaal     zijn  extra  oefenmaterialen  naast  het  gebruikelijke  oefenmateriaal    VRAAG  210       FORMULIER  VRAAG    Welk  aandeel  van  het  leermateriaal  is  digitaal  en  welk  deel  bestaat  uit  papieren  leermateriaal?    Geef  het  percentage  aan  tussen  de  0  en  100%  dat  het  huidige  gebruik  weergeeft  van  digitale  leermaterialen  ten  opzichte  van  papieren  leermaterialen.    Geef  het  percentage  aan  tussen  de  0  en  100%  dat  het  gewenste  gebruik  weergeeft  van  digitale  leermaterialen  ten  opzichte  van  papieren  leermaterialen.      VRAAG  314         1617L1  Welke  omschrijving  typeert  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  op  uw  school  het  beste?  U  kunt  één  antwoord  kiezen.       1     Elke  leraar  kan  zelf  bepalen  of  hij  wel  of  geen  digitaal  leermateriaal  gebruikt  bij   het  lesgeven.     2     Voor  een  klein  deel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  binnen  onze  school  afspraken   gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal   leermateriaal  is  bij  een  klein  deel  van  de  leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.     3     Voor  het  merendeel  van  de  leerstofonderdelen  zijn  binnen  onze  school   afspraken  gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal   leermateriaal  is  bij  het  merendeel  van  de  leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.     4     Voor  vrijwel  alle  leerstofonderdelen  zijn  school-­  of  sectiebrede  afspraken   gemaakt  over  de  didactische  inzet  van  digitaal  leermateriaal.  Digitaal   leermateriaal  is  bij  vrijwel  alle  leraren  geïntegreerd  in  hun  onderwijs.    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     91  
    •  VRAAG  240       FORMULIER  VRAAG    Hieronder  volgt  een  aantal  tegengestelde  dimensies  met  betrekking  tot  het  regelmatig  gebruik  van  digitale  leermaterialen.    Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.  Indien  u  het  helemaal  eens  bent  met  wat  er  links  staat,  kiest  u  de  linker  button  (1),  indien  u  het  helemaal  eens  bent  met  wat  er  rechts  staat,  kiest  u  de  rechter  button  (7).  Bent  u  het  niet  eens  met  beide  dimensies  dan  kiest  u  voor  de  middelste  button  (4).    1  2  3  4  5  6  7       waardevol     waardeloos         nadelig       voordelig         nutteloos       nuttig         verstandig     dom         zinvol       zinloos         productief     onproductief         plezierig       onplezierig         prettig       onprettig         vervelend       leuk         saai        boeiend         interessant     oninteressant         niet  uitdagend       uitdagend      VRAAG  315       FORMULIER  VRAAG    Hieronder  volgt  een  aantal  uitspraken  over  digitale  leermaterialen.  Kunt  u  aangeven  in  hoeverre  de  uitspraken  op  uw  situatie  van  toepassing  zijn?  Indien  de  uitspraak  helemaal  waar  is,  kiest  u  de  linker  button  (1),  indien  de  uitspraak  helemaal  niet  waar  is,  kiest  u  de  rechter  button  (7).  Is  de  uitspraak  niet  waar  maar  ook  niet  onwaar,  dan  kiest  u  voor  de  middelste  button  (4).  Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.    helemaal  waar  -­  helemaal  niet  waar  1  2  3  4  5  6  7       Mijn  leerlingen  verwachten  dat  ik  regelmatig  digitale  leermaterialen  gebruik  in  mijn   lessen     De  meeste  van  mijn   gebruik  in  mijn  lessen     De  directie  verwacht  dat  ik  regelmatig  digitale  leermaterialen  gebruik  in  mijn  lessen     digitale  leermaterialen  in  hun  lessen     zelf  regelmatig  digitale  leermaterialen  in  hun  lessen     leermaterialen  in  hun  lessen    VRAAG  260         1560L1  Alles  bij  elkaar  genomen,  in  hoeverre  ervaart  u  sociale  druk  van  uw  schoolleiding,  teamleiders,    Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.       1     absoluut  geen  druk     2     nauwelijks  druk     3     een  klein  beetje  druk     4     een  beetje  druk     5     enige  druk     6     redelijk  veel  druk     7     buitengewoon  veel  druk    VRAAG  316       FORMULIER  VRAAG    Hieronder  volgt  een  aantal  uitspraken  over  digitale  leermaterialen.  Kunt  u  aangeven  in  hoeverre  de  uitspraken  op  uw  situatie  van  toepassing  zijn?  Indien  de  uitspraak  helemaal  waar  is,  kiest  u  de  linker  button  (1),  indien  de  uitspraak  helemaal  Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     92  
    •  niet  waar  is,  kiest  u  de  rechter  button  (7).  Is  de  uitspraak  niet  waar  maar  ook  niet  onwaar,  dan  kiest  u  voor  de  middelste  button  (4).  Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.    helemaal  waar  -­  helemaal  niet  waar  -­  n.v.t.  1  2  3  4  5  6  7       Ik  ben  in  staat  om  regelmatig  digitale  leermaterialen  effectief  in  mijn  lessen  te  gebruiken     Ik  ben  tevreden  met  de  manier  waarop  ik  regelmatig  digitale  leermaterialen  gebruik  in   mijn  lessen     Ik  voel  me  succesvol  in  het  regelmatig  inzetten  van  digitale  leermaterialen  in  mijn  lessen     Ik  ben  voldoende  zelfzeker  bij  het  regelmatig  inzetten  van  digitale  leermaterialen  in  mijn   lessen    VRAAG  317       FORMULIER  VRAAG    In  welke  mate  beschrijven  onderstaande  stellingen  uw  intenties  realistisch  met  betrekking  tot  het  regelmatig  gebruik  van  digitale  leermaterialen?  Indien  u  het  helemaal  oneens  bent  met  de  stelling,  kiest  u  de  linker  button  (1),  indien  u  het  helemaal  eens  bent  met  de  stelling  kiest  u  de  rechter  button  (7).  Bent  u  het  niet  eens  en  niet  oneens  met  de  stelling  dan  kiest  u  voor  de  middelste  button  (4).  Onder  regelmatig  wordt  hier  verstaan  enkele  keren  per  week  gedurende  het  schooljaar.    Helemaal  mee  oneens  -­  Helemaal  mee  eens  1  2  3  4  5  6  7       Ik  ben  van  plan  om  regelmatig  digitale  leermaterialen  in  de  lessen  te  gaan  gebruiken     Ik  heb  het  voornemen  om  regelmatig  digitale  leermaterialen  in  de  lessen  te  gaan   gebruiken     Ik  vind  dat  ik  regelmatig  digitale  leermaterialen  in  de  lessen  moet  gebruiken     Ik  wil  regelmatig  digitale  leermaterialen  in  de  lessen  gebruiken    VRAAG  318       FORMULIER  VRAAG    Kunt  u  voor  elk  van  volgende  stellingen  aangeven  in  welke  mate  ze  van  toepassing  zijn  op  uw  school?    helemaal  van  toepassing  -­  helemaal  niet  van  toepassing  1  2  3  4  5  6  7       Er  is  een  goede  ICT-­infrastructuur  (bvb.  beschikbare  PCs,  internetaansluitingen,   functionerend  netwerk,  digitaal  schoolbord)     Er  is  een  goed  aanbod  aan  educatieve  software:  programmas  en  digitale  leermaterialen     De  meeste  leraren  bezitten  voldoende  kennis  en  vaardigheden  om  digitale   leermaterialen  te  gebruiken     De  schoolleiding  heeft  een  duidelijke  visie  op  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal     Er  is  een  ICT-­beleidsplan  dat  daadwerkelijk  wordt  uitgevoerd    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     93  
    •  VRAAG  319       FORMULIER  VRAAG    Als  docent  kan  je  verschillende  redenen  hebben  om  gebruik  te  maken  van  digitaal  leermateriaal.  Gelieve  aan  te  duiden  in  welke  mate  elk  van  de  volgende  redenen  voor  u  belangrijk  zijn  om  gebruik  te  maken  van  digitaal  leermateriaal.    helemaal  wel  belangrijk  -­  helemaal  niet  belangrijk  1  2  3  4  5  6  7    Ik  maak  gebruik  van  digitale  l               ...  ik  dan  bepaalde  voordelen  (beloning,  bevordering,  gunstige  lesuren,  ...)  krijg     ...  ik  anders  in  de  problemen  kom  als  ik  het  niet  doe                         onlijk  zeer  waardevol  vind            VRAAG  1319       FORMULIER  VRAAG    Gelieve  aan  te  duiden  in  welke  mate  elk  van  de  volgende  redenen  voor  u  belangrijk  zijn  om  gebruik  te  maken  van  digitaal  leermateriaal.    helemaal  wel  belangrijk  -­  helemaal  niet  belangrijk  1  2  3  4  5  6  7                           erwijs  voor  de  leerlingen  uitdagend  wordt                 ...  ik  dan  van  dat  gezeur  af  ben  om  het  in  te  zetten     ...  ik  dan  toon  dat  ik  er  mee  bezig  ben  hoewel  ik  er  eigenlijk  geen  zin  in  heb     ...  ik  dan  toon  dat  ik  er  mee  bezig  ben  hoewel  ik  er  niets  mee  heb     ...  ik  dan  toon  dat  ik  er  mee  bezig  ben  hoewel  ik  het  een  nutteloze  bezigheid  vind    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     94  
    •  VRAAG  320       FORMULIER  VRAAG    De  volgende  vragen  handelen  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  het  algemeen.  Geef  aan  in  welke  mate  onderstaande  stellingen  van  toepassing  zijn  op  u.    heel  erg  -­  helemaal  niet  1  2  3  4  5  6  7           palen  welke  digitale  leermaterialen  ik  gebruik  in  mijn   lessen     ...  ik  de  vrijheid  heb  om  zelf  te  bepalen  wanneer  ik  digitale  leermaterialen  gebruik  in   mijn  lessen     ...  ik  de  vrijheid  heb  om  zelf  te  bepalen  hoe  ik  de  digitale  leermaterialen  gebruik  in  mijn   lessen     brengen             een  band  heb  met  de  mensen  op  school  die  er  dezelfde  ideeën  op  na  houden  over   het  gebruik  van  digitale  leermiddelen     houden  aan  mijn  ideeën  over  het  gebruik  van  digitale  leermiddelen     discussiëren  over  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen    VRAAG  321       FORMULIER  VRAAG    De  volgende  vragen  handelen  over  het  gebruik  van  digitaal  leermateriaal  in  uw  lessen.  Duid  de  antwoordoptie  aan  die  het  beste  overeenstemt  met  uw  eigen  situatie.         ik  het  zelf  wil  -­-­-­-­  het  van  mij  verwacht  wordt         is  aan  mezelf  -­-­-­-­  wordt  door  anderen  genomen         goed  in  staat  om  deze  activiteit  succesvol  uit  te  voeren  -­-­-­-­  slecht  in  staat  om  deze   activiteit  succesvol  uit  te  voeren    De       belemmerend  voor  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  -­-­-­-­  bevorderend  voor  het   gebruik  van  digitale  leermaterialen         juichen  het  gebruik  van  digitale  leermaterialen  toe  -­-­-­-­  staan  onverschillig  tegenover  het   gebruik  van  digitale  leermaterialen         beleef  ik  veel  plezier  -­-­-­-­  beleef  ik  weinig  plezier         waardevol  voor  mezelf  -­-­-­-­  waardeloos  voor  mezelf     waardevol  voor  de  leerling  -­-­-­-­  waardeloos  voor  de  leerling     waardevol  voor  de  school  -­-­-­-­  waardeloos  voor  de  school    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     95  
    •  VRAAG  322       FORMULIER  VRAAG    De  volgende  vragen  handelen  over  het  ontwikkelen  van  digitale  leermaterialen.  Niet  iedereen  ontwikkelt  zelf  digitale  leermaterialen.  Als  u  zelf  geen  digitaal  leermateriaal  ontwikkelt,  probeert  u  zich  dan  in  te  beelden  hoe  u  zou  denken  of  handelen  als  dat  wel  zo  zou  zijn.    Helemaal  mee  eens  -­  Helemaal  niet  mee  eens  1  2  3  4  5  6  7       Als  ik  digitale  leermaterialen  ontwikkel  of  bewerk  dan  zou  ik  die  ook  delen  met  anderen     Mijn  ontwikkelde  digitale  leermaterialen  zouden  een  meerwaarde  hebben  voor  andere   gebruikers     Ik  heb  de  nodige  ICT-­kennis  en  vaardigheden  om  digitale  leermaterialen  te  ontwikkelen     Digitale  leermaterialen  delen  via  het  Internet  (bijvoorbeeld  op  een  website  of  via   Wikiwijs)  zou  me  weinig  moeite  kosten     kosten     Het  zou  me  erg  veel  tijd  kosten  om  digitaal  leermateriaal  te  ontwikkelen  en  te  delen     Ik  zou  het  prettig  vinden  om  digitaal  leermateriaal  te  delen  met  anderen     Ik  zou  een  goed  gevoel  hebben  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  deel  met  anderen     Ik  krijg  respect  van  andere  leerkrachten  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  zou  delen  met   hen     Ik  krijg  meer  aanzien  wanneer  ik  digitaal  leermateriaal  zou  delen  met  andere   leerkrachten     Andere  leerkrachten  delen  digitaal  leermateriaal  en  dus  vind  ik  dat  ik  dit  ook  moet  doen     Ik  word  geholpen  door  digitaal  leermateriaal  van  andere  leerkrachten  en  zou  daarom   ook  mijn  eigen  leermaterialen  delen     De  meeste  andere  leerkrachten  zouden  hun  digitale  leermaterialen  ook  delen  als  ze  die   zouden  ontwikkelen     Ik  verwacht  dat  leerkrachten  hun  waardering  zouden  tonen  als  ik  digitaal  leermateriaal   met  hen  deel    VRAAG  323       FORMULIER  VRAAG    De  volgende  vragen  handelen  over  uw  schoolleiding.  Geef  bij  elke  stelling  aan  in  welke  mate  de  beschrijving  van  toepassing  is  op  uw  schoolleiding.    helemaal  van  toepassing  -­  helemaal  niet  van  toepassing  1  2  3  4  5  6  7           gebruikt  alle  mogelijke  gelegenheden  om  de  visie  van  de  school  uit  te  dragen  naar  het   team,  de  leerlingen,  de  ouders  en  anderen     verwijst  tijdens  besluitvormingsprocessen  expliciet  naar  de  doelen  van  de  school     verduidelijkt  voor  het  team  de  relatie  tussen  de  visie  van  de  school  en  allerlei  initiatieven   die  genomen  worden  vanuit  het  bestuur,  samenwerkingsverbanden  of  de  landelijke   overheid     beschrijft  vanuit  een  visie  op  de  toekomst  van  de  school  op  heldere  wijze  de  problemen   die  momenteel  spelen     schetst  tijdens  bijeenkomsten  wat  de  consequenties  zijn  van  de  visie  van  de  school  voor   het  huidige  reilen  en  zeilen    VRAAG  324       FORMULIER  VRAAG    Geef  weer  bij  elke  stelling  aan  in  welke  mate  de  beschrijving  van  toepassing  is  op  uw  schoolleiding.    helemaal  van  toepassing  -­  helemaal  niet  van  toepassing  1  2  3  4  5  6  7           neemt  de  opvattingen  van  individuele  leraren  serieus     laat  waardering  blijken  wanneer  een  leraar  zelf  initiatief  neemt  voor  verbetering  van  het   onderwijs     luistert  zorgvuldig  naar  ideeën  van  teamleden     helpt  leraren  bij  het  verwoorden  van  hun  emoties     heeft  oog  en  oor  voor  problemen  die  leraren  ervaren  bij  de  invoering  van  vernieuwingen    Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     96  
    •  VRAAG  325       FORMULIER  VRAAG    Geef  weer  bij  elke  stelling  aan  in  welke  mate  de  beschrijving  van  toepassing  is  op  uw  schoolleiding.    helemaal  van  toepassing  -­  helemaal  niet  van  toepassing  1  2  3  4  5  6  7           helpt  leraren  hun  persoonlijke  ideeën  over  het  onderwijs  te  verwoorden  en  te   verduidelijken     moedigt  leraren  aan  nieuwe  dingen  uit  te  proberen  in  het  verlengde  van  hun  interesses     helpt  leraren  te  reflecteren  op  nieuwe  ervaringen  die  zij  als  leraar  opdoen     stimuleert  leraren  na  te  denken  over  hoe  het  beter  kan  op  onze  school     moedigt  aan  tot  het  zoeken  naar  en  bediscussiëren  van  nieuwe  informatie  en  ideeën  die   relevant  zijn  voor  de  ontwikkeling  van  de  school     betrekt  individuele  leraren  in  een  aanhoudende  discussie  over  hun  persoonlijke   professionele  doelen     stimuleert  leraren  om  te  experimenteren  met  nieuwe  didactische  werkvormen     schept  voldoende  mogelijkheden  voor  leraren  om  zich  professioneel  te  kunnen   ontwikkelen                Rapport  Vervolgonderzoek  Wikiwijs  |    CC-­BY  |  mei  2011     97