Tu Hoc Su Dung Linux

T h c s d ng Linux Tác gi : Kostromin V. A. D ch và c ng tác: Phan Vĩnh Th nh Phiên b n: 0.9.4 Ngày 13 tháng 9 năm 2006

Dành cho ngư i dùng m i và r t m i...

M cl c 1 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i 2 1.1 Th nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng . . . . . . . . . . . . 2 1.1.1 Các h đi u hành d ng UNIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1.1.2 M t chút v l ch s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.1.3 Đ c đi m chính c a HĐH Linux . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.2 B n phân ph i Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 1.3 Yêu c u đ i v i máy tính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.4 L y Linux đâu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 2 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows 14 2.1 Chu n b cài đ t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.2 Phòng xa và nh ng l i khuyên . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.3 Phân vùng trên đĩa và quá trình kh i đ ng . . . . . . . . . . . . . . 18 2.3.1 Th nào là c u trúc “hình h c c a đĩa” . . . . . . . . . . . . . 18 2.3.2 Phân vùng và b ng phân vùng c a đĩa . . . . . . . . . . . . . 18 2.3.3 Quá trình kh i đ ng các HĐH c a công ty Microsoft . . . . . 20 2.3.4 V n đ v i các đĩa l n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.4 L a ch n trình kh i đ ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 2.4.1 Trình kh i đ ng GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 2.4.2 Trình kh i đ ng LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.4.3 Các trình kh i đ ng khác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 2.4.4 Các phương án kh i đ ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2.5 Chu n b các phân vùng trên đĩa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.5.1 L i khuyên khi t o phân vùng . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.5.2 Chương trình đ phân chia đĩa . . . . . . . . . . . . . . . . 30 2.6 Windows NT và Linux: kh i đ ng qua NT OS Loader . . . . . . . . 31 2.7 S d ng trình kh i đ ng GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.7.1 Cài đ t GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.7.2 C u hình GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.8 S d ng trình kh i đ ng LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2.8.1 Cài đ t và c u hình LILO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2.8.2 Cài đ t các h đi u hành khác sau Linux . . . . . . . . . . . 39 2.8.3 Chuy n thư m c /boot lên phân vùng DOS . . . . . . . . . . 39 2.9 Kh i đ ng Linux t MS-DOS b ng loadlin.exe . . . . . . . . . . . . 40

iv M CL C 3 Kh i đ ng Linux l n đ u 43 3.1 Kh i đ ng HĐH Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 3.2 Đăng nh p vào h th ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 3.3 Console, terminal o và shell . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.4 So n th o dòng l nh. L ch s l nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 3.5 Ng ng làm vi c v i Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 3.6 Tr giúp khi dùng Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.6.1 Các ngu n thông tin tr giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.6.2 Các trang tr giúp man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.6.3 Câu l nh info . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 3.6.4 Câu l nh help . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 3.6.5 Tài li u đi kèm v i b n phân ph i và chương trình ng d ng 56 3.6.6 Câu l nh xman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 3.6.7 Câu l nh helptool . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 3.6.8 Sách và Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 4 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs 60 4.1 T p tin và tên c a chúng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 4.2 Thư m c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 4.3 Công d ng c a các thư m c chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 4.4 D ng t p tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 4.4.1 Các t p tin thi t b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 4.4.2 Các ng có tên (pipes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 4.4.3 Các socket . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 4.4.4 Liên k t m m . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 4.5 Quy n truy c p đ n t p tin và thư m c . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c . . . . . . . 79 4.6.1 Câu l nh chown và chgrp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.6.2 Câu l nh mkdir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.6.3 Câu l nh cat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.6.4 Câu l nh cp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4.6.5 Câu l nh mv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4.6.6 Câu l nh rm và rmdir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4.6.7 Câu l nh more và less . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 4.6.8 Câu l nh tìm ki m find và m u tên t p tin . . . . . . . . . . 83 4.6.9 Câu l nh split . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 4.6.10 So sánh các t p tin và l nh patch . . . . . . . . . . . . . . . 87 4.7 Các câu l nh lưu tr và nén t p tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 4.7.1 Chương trình tar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 4.7.2 Chương trình gzip . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 4.7.3 Chương trình bzip2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4.7.4 S d ng k t h p tar v i gzip và bzip2 . . . . . . . . . . . . 94 4.8 T o và g n các h th ng t p tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

M CL C v 5 Bash 100 5.1 H v là gì? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 5.2 Các ký t đ c bi t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.3 Th c thi các câu l nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5.3.1 Thao tác ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5.3.2 Thao tác & . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.3.3 Thao tác && và || . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.4 Đ u vào/đ u ra tiêu chu n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.4.1 Dòng d li u vào – ra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.4.2 L nh echo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.4.3 L nh cat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.5 Chuy n hư ng đ u vào/đ u ra, đư ng ng và b l c . . . . . . . . . . 105 5.5.1 S d ng >, < và » . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 5.5.2 S d ng | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.5.3 B l c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.6 Tham bi n và các bi n s . Môi trư ng c a h v . . . . . . . . . . . . 108 5.6.1 Các d ng tham bi n khác nhau . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 5.6.2 D u nh c c a h v . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 5.6.3 Bi n môi trư ng PATH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 5.6.4 Bi n môi trư ng IFS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 5.6.5 Thư m c hi n th i và thư m c cá nhân . . . . . . . . . . . . 112 5.6.6 Câu l nh export . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 5.7 Khai tri n bi u th c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 5.7.1 Khai tri n d u ngo c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 5.7.2 Thay th d u ngã (Tilde Expansion) . . . . . . . . . . . . . . 114 5.7.3 Phép th các tham bi n và bi n s . . . . . . . . . . . . . . . 114 5.7.4 Phép th các câu l nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 5.7.5 Phép th s h c (Arithmetic Expansion) . . . . . . . . . . . . 115 5.7.6 Phân chia t (word splitting) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 5.7.7 Khai tri n các m u tên t p tin và thư m c (Pathname Ex- pansion) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 5.7.8 Xóa các ký t đ c bi t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 5.8.1 Toán t if và test (ho c [ ]) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 5.8.2 Toán t test và đi u ki n c a bi u th c . . . . . . . . . . . . 117 5.8.3 Toán t case . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5.8.4 Toán t select . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5.8.5 Toán t for . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5.8.6 Toán t while và until . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.8.7 Các hàm s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 5.8.8 Tham s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 5.8.9 Bi n n i b (local) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 5.9 Script c a h v và l nh source . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 5.10 Câu l nh sh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

vi M CL C 6 S d ng Midnight Commander 126 6.1 Cài đ t chương trình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . . . 126 6.2 V ngoài c a màn hình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . 127 6.3 Tr giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6.4 S d ng chu t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 6.5 Đi u khi n các b ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 6.5.1 D ng danh sách t p tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 6.5.2 Nh ng ch đ hi n th khác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 6.5.3 Các t h p phím đi u khi n b ng . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Danh sách hình v 3.1 Màn hình kh i đ ng c a GRUB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 6.1 Midnight Commander ti ng Vi t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 6.2 Màn hình Midnight Commander . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 6.3 H p tho i ch n đ nh d ng hi n th . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 6.4 H p tho i s p x p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 6.5 Ch đ thông tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6.6 Ch đ cây thư m c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6.7 Ch đ xem nhanh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Danh sách b ng 1.1 Yêu c u đ i v i ph n c ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.1 C u trúc c a sector kh i đ ng chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 2.2 Nhu c u s d ng không gian đĩa c a HĐH . . . . . . . . . . . . . . 28 3.1 Nh ng câu l nh đơn gi n c a Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 3.2 Nh ng phím so n th o dòng l nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 3.3 T h p phím đi u khi n l ch s l nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 3.4 Các ph n chính c a tr giúp man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.5 Phím s d ng đ xem trang man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 4.1 C u trúc thư m c c a Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 4.2 Nh ng t p tin thi t b chính . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 4.3 Nh ng tùy ch n chính c a l nh cp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4.4 Tiêu chí tìm ki m c a câu l nh find. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4.5 Nh ng tùy ch n chính c a tar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 4.6 Nh ng tùy ch n chính c a chương trình gzip . . . . . . . . . . . . 92 4.7 Nh ng tùy ch n chính c a chương trình bzip2 . . . . . . . . . . . . 93 4.8 Nh ng tùy ch n chính c a câu l nh mount . . . . . . . . . . . . . . 98 5.1 Các câu l nh b l c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 5.2 Thay th các tham bi n đ c bi t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 5.3 Ký t xác đ nh d ng d u nh c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 5.4 Các ký t t o m u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 6.1 Các t h p phím di chuy n dùng chung . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6.2 Di chuy n trong trình xem t p tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6.3 Di chuy n khi xem tr giúp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

L im đ u Đây là b n d ch cu n “Linux cho ngư i dùng” (sêri sách t h c) c a Kostromin Victor Alexeevich c ng thêm m t vài kinh nghi m s d ng Linux c a ngư i d ch. B n g c đư c vi t trên ti ng Nga. Theo yêu c u c a Kostromin A. V., xin đư c đưa ra các liên k t t i b n g c sau đây: http://rus-linux.net/book1.php?name=book1/oglavl http://linux-ve.chat.ru/ C m ơn Trư c tiên c n c m ơn Kostromin V. A. đã vi t m t cu n sách v Linux cho ngư i dùng m i tuy t v i, hai bác Nguy n Đ i Quý và Nguy n Đ ng Hoàng Tuân đã giúp trong vi c s d ng L TEX. Bác A Nguy n Đ i Quý đã đ c và s a cho phiên b n 0.9. Xin hãy g i thư nh c ngư i d ch t i teppi82@gmail.com n u như ngư i d ch có quên ai đó. B n quy n Cu n “T h c s d ng Linux” này s d ng b n quy n Creative Commons Public License 2.5 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/). Tác gi Kostromin V. A. cũng như ngư i d ch và c ng tác không ch u trách nhi m v h u qu do vi c s d ng cu n sách này gây ra. M i đ ngh s a đ i, thông báo l i chính t , l i ki n th c c a b n d ch cũng như đ ngh giúp đ d ch xin g i cho Phan Vĩnh Th nh theo đ a ch teppi82@gmail.com.

Chương 1 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i “Just for fun” – Linus Torvalds. Ngư i d ch: L ch s luôn là đi m kh i đ u khi nghiên c u m t ngành khoa h c nào đó. Không có ngo i l đ i v i Toán h c, V t lý, môn chuyên ngành c a tôi – Hoá h c và t t nhiên c HĐH Linux. Trong chương đ u tiên c a cu n sách “T h c s d ng Linux” này chúng ta s tr l i ng n g n cho câu h i “Linux là gì?”. Đ ng th i nói đôi dòng v nh ng đi m đ c bi t c a Linux, yêu c u c a Linux đ i v i ph n c ng, khái ni m b n phân ph i Linux, và cách có đư c nh ng b n phân ph i này. Hơn th n a b n đ c s hi u ít nhi u v OpenSource, GNU và FSF. 1.1 Th nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 1.1.1 Các h đi u hành d ng UNIX H đi u hành (HĐH) đó là m t b các chương trình h tr vi c đi u khi n ph n c ng c a máy tính, t ch c làm vi c v i các t p tin (trong đó có ch y và đi u khi n vi c th c hi n c a các chương trình), và đ ng th i th c thi s giao ti p v i ngư i dùng, t c là d ch các câu l nh c a ngư i dùng và hi n th k t qu làm vi c c a nh ng l nh này. Không có h đi u hành thì máy tính không th c hi n đư c ch c năng c a mình. Trong trư ng h p đó máy tính ch là m t t p h p các thi t b đi n t không làm vi c, không hi u là đ làm gì. Đ n th i đi m hi n nay thì các h đi u hành n i ti ng nh t cho máy tính là Microsoft Windows (C) và UNIX. Windows b t ngu n t h đi u hành MS-DOS trư c đây làm vi c trên các máy tính c a hãng IBM. H đi u hành UNIX do nhóm các nhà phát tri n Bell Labs vi t ra vào năm 1969 dư i s đi u khi n c a Dennis Ritchie, Ken Thompson và Brian Kernighan. Nhưng bây gi khi nói đ n h đi u hành UNIX thư ng có ý không nói c th m t h đi u hành c th nào mà là m t nhóm các h đi u hành dòng UNIX (UNIX-liked OS). Chính b n thân t UNIX (vi t hoa t t c các ch cái) tr thành nhãn hi u thương m i c a t ng công ty AT&T.1 1 Ngư i d ch: Ngư i m “không ng i ng n” đăng ký nhãn hi u thương m i b t kỳ th gì, k c Yoga mà b t ngu n t n Đ .

1.1 Th nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 3 Vào cu i nh ng năm 70 c a th k trư c (th k XX) các nhà phát tri n c a trư ng đ i h c California Berkeley đã thêm vào mã ngu n c a UNIX r t nhi u s c i ti n trong đó có h tr giao th c2 TCP/IP (giao th c m ng chính hi n nay). S n ph m này n i ti ng dư i tên BSD ("Berkeley Systems Distribution"). Đi u đ c bi t ch b n quy n c a s n ph m cho phép ngư i khác phát tri n và c i ti n và chuy n k t qu thu đư c đ n ngư i th ba (cùng v i mã ngu n ho c không) v i đi u ki n là ph i ch ra ph n nào c a mã đư c phát tri n Berkeley. H đi u hành dòng UNIX, trong đó có BSD, lúc đ u đư c phát tri n đ làm vi c v i các máy tính nhi u ngư i dùng – các mainframe. Nhưng d n d n c u hình trang thi t b c a máy tính cá nhân cũng m nh lên và hi n nay có kh năng cao hơn so v i nh ng mainframe c a nh ng năm 70 th k trư c. Và và đ u nh ng năm 90 m t sinh viên c a trư ng đ i h c Helsinki (Ph n Lan), Linus Torvalds, đã b t đ u phát tri n m t HĐH ki u UNIX cho các máy tính cá nhân tương thích v i IBM (IBM-compatible PC). 1.1.2 M t chút v l ch s HĐH Linux v a k ni m sinh nh t l n th 15 c a mình. Đây là b c thư mà Linus g i vào nhóm tin t c comp.os.minix ngày 25 tháng 8 năm 1991 (đư c coi là ngày sinh nh t c a HĐH này): From: torvalds@klaava.Helsinki.FI (Linus Benedict Torvalds) Newsgroups: comp.os.minix Subject: What would you like to see most in minix? Summary: small poll for my new operating system Message-ID: <1991Aug25.205708.9541@klaava.Helsinki.FI> Date: 25 Aug 91 20:57:08 GMT Organization: University of Helsinki Hello everybody out there using minix - I’m doing a (free) operating system (just a hobby, won’t be big and professional like gnu) for 386(486) AT clones. This has been brewing since april, and is starting to get ready. I’d like any feedback on things people like/dislike in minix, as my OS resembles it somewhat (same physical layout of the file-system (due to practical reasons) among other things). I’ve currently ported bash(1.08) and gcc(1.40), and things seem to work. This implies that I’ll get something practical within a few months, and I’d like to know what features most people would want. Any suggestions are welcome, but I won’t promise I’ll implement them :-) Linus (torvalds@kruuna.helsinki.fi) PS. Yes — it’s free of any minix code, and it has a multi-threaded fs. It is NOT portable (uses 386 task switching etc), and it probably never will support anything other than AT-harddisks, as that’s all I have :-(. Trong thư này Linus cho bi t anh đang phát tri n m t h đi u hành t do cho các máy tính đ i 386 (486) và yêu c u nh ng ai quan tâm cho bi t nh ng thành ph n nào c a h th ng cho ngư i dùng c n ph i có đ u tiên. Nh ng ngư i dùng trong nhóm tin t c này đã làm vi c dư i h đi u hành Minux do giáo sư Andy 2 protocol

4 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i Tanenbaum vi t ra đ làm công c h c t p cho các sinh viên l p trình. Minux làm vi c trên các máy tính v i b x lý 286 và đư c Linus dùng làm mô hình cho HĐH m i. T p tin phiên b n đ u tiên c a Linux (phiên b n 0.01) đư c công b trên Internet ngày 17 tháng 09 năm 1991. Linus Torvalds vi t: “As I already men- tioned, 0.01 didn’t actually come with any binaries: it was just source code for people interested in what linux looked like. Note the lack of announcement for 0.01: I wasn’t too proud of it, so I think I only sent a note to everybody who had shown interest.” (“Như tôi đã nói trư c đây, 0.01 không đi kèm theo binary nào: nó ch là mã ngu n cho nh ng ai mu n bi t linux trông ra sao. Chú ý r ng không có thông báo cho b n 0.01: tôi không t hào l m v nó, vì th ch g i thông báo đ n t t c nh ng ai mu n th hi n s quan tâm.”)3 Sau đó ngày 05 tháng 10 năm 1991 phiên b n 0.02 ra đ i. Đây là phiên b n đã có th làm vi c trên máy. N u b n đ c quan tâm đ n l ch s c a HĐH này thì hãy đ c trang web sau: http://www.li.org/linuxhistory.php. đó b n s nh n đư c thông tin chi ti t v l ch s xu t hi n và phát tri n Linux. Linus Torvalds không đăng ký b ng sáng ch cũng như không gi i h n vi c phân ph i HĐH m i này. Ngay t đ u Linux đã đư c phân ph i theo đi u ki n c a b n quy n General Public License (GPL)4 thư ng dùng cho các ph n m m ng d ng Open Source và d án GNU. Theo ti ng lóng c a Linux thì b n quy n này đôi khi đư c g i là Copyleft. V b n quy n này, Open Source và d án GNU c n ph i nói đ n m t cách đ c bi t. Vào năm 1984 nhà bác h c ngư i m Richard Stallman sáng l p ra T ch c ph n m m t do (FSF, Free Software Foundation) có trang ch n m t i đ a ch http://www.fsf.org. M c đích c a t ch c này là lo i tr t t c nh ng đi u c m đoán và h n ch phân ph i, sao chép, s a đ i, nghiên c u chương trình ng d ng. B i vì tính đ n th i đi m b t đ u xây d ng t ch c thì các công ty thương m i gi r t c n th n các chương trình ng d ng c a mình, b o v nó b ng các b ng sáng ch , các d u hi u b o v quy n tác gi , gi bí m t nghiêm ng t mã ngu n c a chương trình vi t trên các ngôn ng b c cao (như C++). Stallman cho r ng vi c này r t có h i đ i v i phát tri n chương trình ng d ng, d n đ n vi c gi m ch t lư ng chương trình và s có m t c a r t nhi u l i không xác đ nh đư c trong nh ng chương trình này. T i t nh t là làm ch m quá trình trao đ i ý tư ng trong ngành l p trình, làm ch m quá trình t o ng d ng m i vì m i nhà l p trình s ph i vi t l i t đ u m t ng d ng thay vì dùng đo n mã ngu n đã có trong ng d ng khác. Trong khuôn kh T ch c ph n m m t do đã b t đ u làm vi c d án GNU (http://www.gnu.org) – d án t o chương trình ng dùng mi n phí. GNU là t vi t t t c a GNU’s Not Unix, t c là nh ng gì thu c v d án GNU không ph i là m t ph n c a Unix (vào th i gian đó th m chí t UNIX đã tr thành thương 3 Ngư i d ch: R t thú v là sau khi Linus Torvalds phát tri n HĐH c a mình thì gi a anh và giáo sư Andy Tanenbaum đã n ra m t cu c tranh cãi. N u b n đ c quan tâm thì có th tìm đ c nh ng thư mà hai ngư i này g i cho nhau trong nhóm tin t c nói trên, ho c tìm đ c cu n “Linux: Just for fun”, m t cu n sách nói v đ i tư c a Linus Torvalds đ n th i đi m anh làm cho Transmeta và vi c phát tri n HĐH Linux. 4 Ngư i d ch: Th t ra lúc đ u nhân Linux đư c phân ph i theo b n quy n mà FSF không không nh n là t do vì nghiêm c m phân ph i thương m i. B n quy n này có th tìm th y trong nh ng phiên b n đ u tiên c a nhân trên ftp.kernel.org, ví d ftp://ftp.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES- 0.01. B n quy n đư c đ i sang GPL t phiên b n 0.12, hãy xem RELNOTES-0.12 theo đ a ch trên.

1.1 Th nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 5 hi u, do đó không còn t do). Trong “Manifesto GNU” (http://www.gnu.org/ gnu/manifesto.html) vào năm 1985 Stallman vi t r ng đ ng l c đ ông sáng l p ra FSF và d án GNU đó là s khó ch u trong quy n s h u c a m t s ngư i đ i v i chương trình ng d ng. Nh ng gì do d án GNU phát tri n đ là t do, nhưng không có nghĩa là chúng đư c phân ph i không có b n quy n và không đư c lu t pháp b o v . Nh ng chương trình Open Source (Mã ngu n m ) đư c phân ph i theo đi u ki n c a b n quy n General Public License (GPL). B n có th đ c b n quy n này theo đ a ch http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html. B n d ch ti ng Vi t không chính th c n m t i http://vi.openoffice.org/gplv.html. N u như nói m t cách th t ng n g n thì b n ch t c a GPL như sau. Chương trình ng d ng phân ph i theo GPL đư c quy n phát tri n, s a đ i, chuy n ho c bán cho ngư i khác không h n ch v i m t đi u ki n là k t qu thu đư c cũng ph i phân ph i theo b n quy n copyleft. Đi u ki n cu i là quan tr ng và then ch t c a b n quy n này. Nó b o đ m r ng k t qu lao đ ng c a các nhà phát tri n ph n m m t do s luôn luôn m và không tr thành m t ph n c a s n ph m nào đó dùng b n quy n bình thư ng (ý nói s n ph m đóng). Đi u ki n này cũng phân bi t ph n m m t do v i ph n m m phân ph i mi n phí. Nói như các nhà sáng l p ra FSF, thì b n quy n GPL “làm cho chương trình ng d ng t do và đ m b o là chương trình này s t do”5 . G n như t t c các chương trình ng d ng phân ph i theo đi u ki n GPL có th coi là mi n phí đ i v i ngư i dùng (trong ph n l n các trư ng h p đ nh n đư c nó b n ch ph i tr ti n đĩa CD, DVD ho c k t n i Internet). Đi u đó không có nghĩa là các nhà l p trình không còn nh n đư c ph n thư ng (ti n) cho công vi c c a mình. Ý tư ng chính c a Stallman là ch không ph i bán chương trình ng d ng, mà bán chính s c lao đ ng c a nhà l p trình. đây c n ph i đưa ra ví d đ b n đ c hi u rõ hơn: ngu n thu nh p có th là các s n ph m đi kèm ho c d ch v cài đ t và c u hình cho nh ng máy tính m i ho c phát tri n cho nh ng đi u ki n làm vi c m i, d y cách s d ng, v.v. . . M t ph n thư ng t t n a đó là khi chương trình tr lên n i ti ng thì tác gi c a chương trình s có đi u ki n tìm m t công vi c có lương cao. Các nhà phát tri n xvnkb (http://xvnkb.sf.net), unikey (http://unikey.org) và pdfLaTeX (http://www.tug.org), là nh ng ngư i hi u rõ nh t đi u này. Hãy vi t thư cho h đ h c h i kinh nghi m! Trong khuôn kh c a ho t đ ng Open Source nói chung và d án GNU nói riêng, đã phát tri n m t lư ng đáng k các chương trình ng d ng, n i ti ng nh t trong s chúng đó là trình so n th o Emacs và trình biên d ch GCC (GNU C Compliler) – trình biên d ch ngôn ng C t t nh t hi n nay. Vi c m mã ngu n đ ng th i nâng cao r t nhi u ch t lư ng c a chương trình ng d ng: t t c nh ng gì t t nh t, nh ng ý tư ng và cách gi i quy t m i đư c phân ph i r ng rãi ngay l p t c, còn các l i s đư c nh n ra và s a nhanh chóng. đây chúng ta g p l i cơ ch đào th i (hay t t hơn là ch n l c) t nhiên như trong thuy t sinh h c c a Darwin. Cơ ch này b kìm nén trong th gi i chương trình ng d ng thương m i. 5 Ngư i d ch: B n đ c cũng nên bi t là s p t i s có phiên b n th 3 c a GPL (GPLv3). Cùng v i s ra đ i c a phiên b n th 3 này đã n y ra r t nhi u tranh cãi xung quanh tính t do c a b n quy n. Tham gia vào tranh cãi có c ngư i vi t ra nhân Linux đ u tiên – Linus Torvalds.

6 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i Tuy nhiên bây gi xin quay l i v i l ch s c a Linux. C n nói r ng Linus Torvalds ch phát tri n ph n nhân (kernel) c a h đi u hành. Nhân này “đ u” đúng vào mi n “đ t lành”, vì trong d án GNU đã phát tri n s lư ng l n các ti n ích khác nhau. Nhưng đ chuy n GNU thành m t HĐH hoàn ch nh thì ch còn thi u nhân. D án GNU cũng đã b t đ u phát tri n nhân cho riêng mình (đư c g i là Hurd), nhưng vì lý do nào đó đã b ch m l i. Vì th s xu t hi n c a nhân Linux là r t đúng lúc. Nó đ ng nghĩa v i vi c ra đ i c a m t h đi u hành m i t do phân ph i cùng v i mã ngu n m . Stallman t t nhiên đã đúng khi đòi h i h đi u hành Linux ph i đư c g i là GNU/Linux. Nhưng đã thành l ngư i dùng thư ng s d ng tên g i c a nhân làm tên g i c a h đi u hành, và chúng ta cũng làm như v y trong cu n sách này. 1.1.3 Đ c đi m chính c a HĐH Linux Do mã ngu n Linux phân ph i t do và mi n phí, nên ngay t đ u đã có r t nhi u nhà l p trình tham gia vào quá trình phát tri n h th ng. Nh đó đ n th i đi m hi n nay Linux là h đi u hành hi n đ i, b n v ng và phát tri n nhanh nh t, h tr các công ngh m i g n như ngay l p t c. Linux có t t c các kh năng, đ c trưng cho các h đi u hành đ y đ tính năng dòng UNIX. Xin đưa ra đây danh sách ng n g n nh ng kh năng này. 1. Nhi u ti n trình th t s T t c các ti n trình là đ c l p, không m t ti n trình nào đư c c n tr công vi c c a ti n trình khác. Đ làm đư c đi u này nhân th c hi n ch đ phân chia th i gian c a b x lý trung tâm, l n lư t chia cho m i ti n trình m t kho ng th i gian th c hi n. Cách này hoàn toàn khác v i ch đ “nhi u ti n trình đ y nha” đư c th c hi n trong Windows 95, khi m t ti n trình ph i như ng b x lý cho các ti n trình khác (và có th làm ch m tr r t lâu vi c th c hi n). 2. Truy c p nhi u ngư i dùng Linux không ch là HĐH nhi u ti n trình, Linux h tr kh năng nhi u ngư i dùng làm vi c cùng lúc. Khi này Linux có th cung c p t t c các tài nguyên h th ng cho ngư i dùng làm vi c qua các terminal xa khác nhau. 3. Swap b nh lên đĩa Swap b nh cho phép làm vi c v i Linux khi dung lư ng b nh có h n. N i dung c a m t s ph n (trang) b nh đư c ghi lên vùng đĩa c ng xác đ nh t trư c. Vùng đĩa c ng này đư c coi là b nh ph thêm vào. Vi c này có làm gi m t c đ làm vi c, nhưng cho phép ch y các chương trình c n b nh dung lư ng l n mà th c t không có trên máy tính. 4. T ch c b nh theo trang H th ng b nh Linux đư c t ch c d ng các trang v i dung lư ng 4K. N u b nh đ y, thì HĐH s tìm nh ng trang b nh đã lâu không đư c s d ng đ chuy n chúng t b nh lên đĩa c ng. N u có trang nào đó trong s nh ng trang này l i tr thành c n thi t, thì Linux s ph c h i chúng t đĩa c ng (vào b nh ). M t s h th ng Unix cũ và m t s h th ng hi n đ i

1.1 Th nào là HĐH nói chung và Linux nói riêng 7 (bao g m c Microsoft Windows) chuy n lên đĩa t t c n i dung c a b nh thu c v nh ng ng d ng không làm vi c t i th i đi m hi n th i (t c là T T C các trang b nh thu c v ng d ng s đư c lưu lên đĩa khi không đ b nh ) và như v y kém hi u qu hơn. 5. N p môđun th c hi n “theo yêu c u” Nhân Linux h tr vi c cung c p các trang b nh theo yêu c u, khi này ch ph n mã c n thi t c a chương trình m i n m trong b nh , còn nh ng ph n mã không s d ng t i th i đi m hi n t i thì n m l i trên đĩa. 6. Cùng s d ng chương trình N u c n ch y m t lúc nhi u b n sao c a cùng m t ng d ng nào đó6 , thì Linux ch n p vào b nh m t b n sao c a mã chương trình và t t c các ti n trình gi ng nhau cùng s d ng m t mã này. 7. Thư vi n chung Thư vi n – b các quá trình (thao tác) đư c chương trình dùng đ làm vi c v i d li u. Có m t s thư vi n tiêu chu n đư c dùng cùng lúc cho vài ti n trình. Trên các h th ng cũ nh ng thư vi n đó n m trong m i t p tin chương trình, và th c hi n cùng lúc nh ng chương trình này d n đ n hao h t b nh không đáng có. Trên các h th ng m i (bao g m Linux) có h tr làm vi c v i các thư vi n đ ng (dynamic) và tĩnh (static) đư c chia ra, và như v y cho phép gi m kích thư c b nh b ng d ng chi m. 8. B đ m đ ng c a đĩa B đ m c a đĩa đó là m t ph n b nh c a h th ng dùng làm nơi lưu nh ng d li u thư ng dùng c a đĩa, nh đó nâng cao r t nhi u t c đ truy c p t i nh ng chương trình và ti n trình thư ng dùng. Ngư i dùng MS- DOS s nh đ n chương trình SmartDrive, chương trình này d tr m t ph n b nh có kích thư c xác đ nh đ làm b đ m cho đĩa. Linux s d ng h th ng đ m linh đ ng hơn: b nh đư c d tr cho đ m đư c tăng lên khi b nh không đư c s d ng, và s gi m xu ng khi h th ng hay ti n trình c n nhi u b nh hơn. 9. 100% tương ng v i tiêu chu n POSIX 1003.1. H tr m t ph n các kh năng c a System V và BSD POSIX 1003.1 (Portable Operating System Interface – giao di n c a h đi u hành lưu đ ng) đưa ra giao di n tiêu chu n cho các h th ng Unix, đó là m t b các th t c ngôn ng C. Ngày nay giao di n này đư c t t c các h đi u hành m i h tr . Microsoft Windows NT cũng h tr POSIX 1003.1. Linux 100% tương ng v i tiêu chu n POSIX 1003.1. Thêm vào đó Linux còn h tr các kh năng c a System V và BSD đ tăng tính tương thích. 10. System V IPC Linux s d ng công ngh IPC (InterProcess Communication) đ trao đ i thông tin gi a các ti n trình, đ s d ng tín hi u và b nh chung. 6 ho c m t ngư i dùng ch y vài ti n trình gi ng nhau, ho c nhi u ngư i dùng ch y cùng m t chương trình

8 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i 11. Kh năng ch y chương trình c a HĐH khác Trong l ch s Linux không ph i là h đi u hành đ u tiên. Ngư i ta đã vi t ra hàng lo t các chương trình ng d ng, trong đó có c nh ng chương trình có ích và không đ n n i t i, cho các HĐH đã phát tri n trư c Linux, bao g m DOS, Windows, FreeBSD và OS/2. Đ ch y nh ng chương trình như v y dư i Linux đã phát tri n các trình gi l p (emulator) cho DOS, Windows 3.1, Windows 95 và Wine. Ngoài ra, còn có m t lo t các chương trình t o máy o7 mã ngu n m cũng như s n ph m thương m i: qemu, bochs, pearpc, vmware,. . . HĐH Linux còn có kh năng ch y chương trình dành cho b x lý Intel c a các h th ng Unix khác, n u h th ng đáp ng tiêu chu n iBCS2 (intel Binary Compatibility). 12. H tr các đ nh d ng h th ng t p tin khác nhau Linux h tr m t s lư ng l n các đ nh d ng h th ng t p tin, bao g m các h th ng t p tin DOS và OS/2, và c các h th ng t p tin m i, như reiserfs, HFS,. . . . Trong khi đó h th ng t p tin chính c a Linux, đư c g i là Second Extended File System (ext2fs) và Third Extended File System (ext3fs) cho phép s d ng không gian đĩa m t cách có hi u qu . 13. Kh năng h tr m ng Linux có th g n vào b t kỳ m ng n i b nào. H tr t t c các d ch v Unix, bao g m Networked File System (NFS), k t n i t xa (telnet, rlogin, ssh), làm vi c trong các m ng TCP/IP, truy c p dial-up qua các giao th c SLIP và PPP,v.v. . . Đ ng th i có h tr dùng Linux là máy ch ho c máy khách cho m ng khác, trong đó có chia s (dùng chung, sharing) các t p tin và in t xa trong các m ng Macintosh, NetWare và Windows. 14. Làm vi c trên các ph n c ng khác nhau M c dù đ u tiên HĐH Linux đư c phát tri n cho máy tính cá nhân (PC) trên n n t ng Intel 386/486, bây gi nó có th làm vi c trên t t c các b vi x lý Intel b t đ u t 386 và k t thúc là các h th ng nhi u b x lý Pentium IV, bao g m c các b x lý 64bit. Đ ng th i Linux còn làm vi c trên r t nhi u b x lý tương thích v i Intel c a các nhà s n xu t khác, như AMD. Trong Internet còn có nh ng thông báo nói r ng trên các b x lý Athlon và Duron c a AMD Linux còn làm vi c t t hơn so v i trên Intel. Ngoài ra còn có phiên b n Linux cho các b x lý khác bao g m ARM, DEC Alpha, SUN Sparc, M68000 (Atari và Amiga), MIPS, PowerPC và nh ng b x lý khác8 . Xin đư c nói luôn là trong cu n sách này chúng ta ch xem xét trư ng h p Linux cho các máy tính tương thích v i IBM. 1.2 B n phân ph i Linux Trong b t kỳ h đi u hành nào cũng có th chia ra 4 ph n chính: nhân, c u trúc (h th ng) t p tin, trình d ch l nh ngư i dùng và các ti n ích. Nhân đó là 7 cho phép s d ng nhi u h đi u hành trên m t máy 8 Ngư i d ch: b n phân ph i Linux h tr nhi u b x lý nh t c n ph i k đ n Debian (http://www. debian.org)

1.2 B n phân ph i Linux 9 thành ph n chính, nòng c t c a HĐH, nó đi u khi n các thi t b ph n c ng và đi u khi n vi c th c hi n chương trình. C u trúc t p tin (h th ng t p tin) – là h th ng lưu t p tin trên các thi t b lưu. Trình d ch l nh hay h v (shell) – là chương trình t ch c giao ti p gi a máy tính và ngư i dùng. Và cu i cùng các ti n ích – đó đơn gi n là các chương trình riêng l , nói chung không khác so v i nh ng chương trình bình thư ng khác mà ngư i dùng có th ch y, nhưng có ch c năng chính là th c hi n các công vi c d ch v (service). Như đã nói trên, n u chính xác thì t “Linux” ch có nghĩa là nhân. Vì th khi nói v h đi u hành nói chính xác hơn s là “h đi u hành d a trên nhân Linux”. Nhân c a HĐH Linux hi n th i đang đư c phát tri n dư i s lãnh đ o c a Linus Torvalds và phân ph i m t cách t do (v i b n quy n GPL) gi ng như m t s lư ng kh ng l các chương trình ng d ng và ti n ích khác. M t trong nh ng k t qu c a vi c phân ph i t do chương trình ng d ng cho Linux đó là có nhi u công ty cũng như nhóm các nhà phát tri n đ c l p đã phát hành ra các b n Linux khác nhau đư c g i là “b n phân ph i Linux”. B n phân ph i – đó là m t b các chương trình ng d ng bao g m t t c b n ph n chính c a HĐH, t c là nhân, h th ng t p tin, h v shell và các ti n ích, đ ng th i còn có thêm các chương trình cho công vi c hàng ngày c a ngư i dùng. Thông thư ng t t c nh ng chương trình n m trong b n phân ph i Linux đ u dùng b n quy n GPL. R t có th xu t hi n trong b n đ c ý nghĩ r ng b t kỳ ai cũng có kh năng cho ra b n phân ph i Linux, hay nói đúng hơn là b t kỳ ngư i nào không lư i sưu t p các chương trình t do. Và suy nghĩ đó có ph n nào đúng. Tuy nhiên các nhà phát tri n c a m t b n phân ph i Linux c n t o ra ít nh t m t chương trình cài đ t đ đưa HĐH lên máy tính tr ng không chưa có HĐH nào. Ngoài ra, c n tìm cách gi i quy t s ph thu c và mâu thu n gi a các gói (và gi a các phiên b n c a gói) chương trình. Và như chúng ta s th y sau đó không ph i là bài toán đơn gi n. Tuy v y, trên th gi i đang có hàng trăm (hàng nghìn?) b n phân ph i Linux và m i ngày l i xu t hi n các b n m i. Có th tìm th y danh sách tương đ i đ y đ cùng v i đ c đi m ng n g n c a m i b n phân ph i trên http://www. linuxhq.com (còn có m t s b n phân ph i khác ti ng Anh). Ngoài ra, trên trang đó cũng như nhi u trang web khác còn có liên k t đ n nh ng danh sách b n phân ph i khác, vì th n u mu n có th tìm th y t t c nh ng gì có trên th gi i (h u h t nh ng trang này dùng ti ng Anh và các b n phân ph i Vi t Nam ít đư c nói đ n). M t vài tác gi đã th phân lo i các b n phân ph i d a trên nh ng tiêu chí khác nhau: c u trúc h th ng t p tin chương trình cài đ t phương ti n dùng đ cài đ t các gói chương trình thành ph n c a các ti n ích và chương trình ng d ng có trong b n phân ph i. M c dù h u h t các tác gi cho r ng s khác nhau gi a các b n phân ph i là không cơ b n. Nhưng hi n nay có th chia ít nh t 3 nhóm b n phân ph i, mà đ i di n c a m i nhóm là Red Hat, Slackware và Debian.

10 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i V y thì c n l a ch n b n phân ph i theo tiêu chu n nào? Theo ý ki n c a tác gi thì đ i v i ngư i dùng Vi t Nam có hai tiêu chu n: th nh t ph i có giao di n ngư i dùng ti ng Vi t và th hai ph i có m t nhóm các nhà phát tri n h tr b n phân ph i này. Và t t nh t n u nhóm các nhà phát tri n này nh n đư c ngu n l i t s n ph m Linux c a mình, t c là làm vi c như m t công ty thương m i. Th m chí ch trong kho ng th i gian không lâu mà tôi s d ng Linux (kho ng 5 năm) đã có nhi u b n phân ph i Vi t Nam cũng như nư c ngoài đã chào t m bi t th gi i Linux vì nhóm h tr c a chúng không thu đư c nhi u l i nhu n và sau đó m t th i gian ng ng h tr tác ph m c a mình. Đ i v i ngư i dùng Linux Vi t Nam hi n th i có hai l a ch n: th nh t, s d ng các s n ph m Linux ti ng Vi t do m t s ngư i t nguy n duy trì; th hai, s d ng các s n ph m Linux l n có h tr ti ng Vi t. Chúng ta s nói đ n hai s l a ch n này m t cách k càng hơn. L a ch n th nh t, theo ý ki n c a tôi không đư c ưu tiên đây. Lý do chính là chưa đ t đư c tiêu chu n th hai nêu trên. Hi n th i có m t b n phân ph i như v y: vnlinux-CD (cùng v i m t vài bi n th ) do anh Larry Nguy n, m t Vi t ki u M duy trì. L a ch n th hai đó là s d ng các b n phân ph i h tr ti ng Vi t t t như Debian, Ubuntu và Mandriva, openSuSE cũng đang d n d n h tr ti ng Vi t (http://vi.opensuse.org). L a ch n th hai này đư c ưu tiên vì: chúng có h tr ti ng Vi t và càng ngày càng hoàn thi n chúng có trình cài đ t t t, h tr nhi u ph n c ng khác nhau có th cài đ t thêm các ph n m m khác m t cách d dàng ph n l n chương trình đã đư c biên d ch s n cho m i yêu c u c a ngư i dùng nh ng b n phân ph i này đư c m t nhóm các nhà phát tri n duy trì, c p nh t thư ng xuyên thông thư ng là theo m t l ch đ nh s n. Ngoài ra còn đ m b o là b n s nh n đư c phiên b n m i c a nó trong tương lai. Không s trư ng h p “đem con b ch ”. Đ k t thúc câu chuy n v l a ch n b n phân ph i Linux c n nói thêm là g n đây bác Nguy n Đ i Quý (http://vnoss.org) đã cho ra đ i m t b n phân ph i m i hư ng v ngư i dùng Vi t Nam – FCxVnOSS. B n phân ph i này d a trên n n t ng c a FC c ng thêm giao di n ti ng Vi t và m t s ng d ng “mang tính Vi t Nam” như chương trình gõ ti ng Vi t, t đi n ti ng Vi t,. . . C n nói vài l i v đánh s phiên b n. C n phân bi t s phiên b n c a b n phân ph i và s phiên b n c a nhân. Khi nói đ n phiên b n c a Linux thư ng có ý là phiên b n nhân (vì m t h đi u hành là Linux ch khi nó s d ng nhân Linux). Vì Linus Torvalds ti p t c đi u hành vi c phát tri n nhân, nên phiên b n c a nhân tăng lên theo th t , ch không phân nhánh và nhân lên gi ng như trư ng h p b n phân ph i. Phiên b n nhân Linux thư ng đư c ký hi u b ng ba s 9 , phân cách nhau b i d u ch m. Ví d , b n phân ph i openSuSE Linux 10.1 đư c d a trên nhân phiên b n 2.6.16.13, t c là Linux phiên b n 2.6.16.13. Phiên b n nhân v i s th hai 9 Ngư i d ch: Đi u này ch đúng v i các phiên b n nhân trư c 2.6. T 2.6 tr đi Linus và các nhà phát tri n khác th nghi m dùng b n s .

1.3 Yêu c u đ i v i máy tính 11 l (ví d , 2.5.0) thư ng không đư c s d ng đ t o các b n phân ph i, vì đó là phiên b n th nghi m (ch dành cho phát tri n). Chúng đư c dành cho nh ng ngư i tình nguy n có mong mu n th nghi m đ tìm ra các l i. T t nhiên phiên b n như v y có th làm vi c, nhưng không b n v ng. Phiên b n v i s th hai ch n (ví d 2.6.16.13) đư c coi là làm vi c n đ nh. T t nhiên là b n có th cài đ t b t kỳ phiên b n nào, nhưng đ i v i ngư i dùng m i thì nên ch n phiên b n nhân v i s th hai trong phiên b n là ch n. N u cài đ t m t b n phân ph i đ y đ thì đương nhiên l a ch n nhân đã đư c các nhà phát tri n làm giùm b n đ c, nhưng c n bi t cách đánh s phiên b n n u khi nào đó b n mu n c p nh t nhân Linux c a mình. 1.3 Yêu c u đ i v i máy tính Tôi đã đ c đâu đó nói r ng có nh ng phiên b n Linux đ c bi t, làm vi c th m chí trên b x lý 8086 v i 512Kbyte b nh , còn phiên b n đ c bi t có th ch y t m t ho c hai đĩa m m không c n đĩa c ng thì tôi đã g p. Vì th n u b n có m t cái máy tính cũ, trên đó không th ch y n i Windows, thì có th s d ng nó đ h c Linux và r t có th s ng c nhiên v kh năng c a HĐH này. Nhưng trong cu n sách này chúng ta s không xem xét nh ng trư ng h p đ c bi t như v y. Vì HĐH Linux s d ng ch đ b o v c a b vi x lý, nên đ cài đ t HĐH này c n ít nh t là m t máy tính có b x lý 386. Theo các ngu n thông tin khác nhau thì t t c các bi n th đ u dùng t t: SX, DX v.v. . . Xin đ ng lo l ng, nh ng máy tính s n xu t g n đây đáp ng đư c toàn b nh ng yêu c u đã đưa ra và s đưa ra dư i đây. Yêu c u đ i v i ph n c ng c a h th ng mu n cài đ t Linux còn đư c xác đ nh b i l a ch n ph n m m c a ngư i dùng (và t c là s ph thu c vào phiên b n c a các ph n m m và ít nhi u vào b n phân ph i). B ng 1.1 dư i đây s đưa ra m t vài con s ch v i m c đích giúp b n đ c làm quen, nh ng con s này là không chính xác10 nhưng không khác bi t nhi u gi a các b n Linux khác nhau. B ng 1.1: Yêu c u đ i v i ph n c ng Mong mu n c a ngư i dùng Yêu c u, MB B nh Đĩa c ng Yêu c u nh nh t: ch làm vi c trong giao di n văn 8 200 b n v i dòng l nh c a shell, có đ m t s ng d ng ngư i dùng như vim, emacs,. . . Dùng đư c giao di n đ ho X Window cùng v i m t 32 400 s trình qu n lý c a s nh nh như icewm, fluxbox, windowmaker. Dùng môi trư ng làm vi c đ ho KDE. 128 1000 Ch y các ng d ng c n nhi u b nh (như GIMP, các 256 1500 ng d ng n m trong KOffice, OpenOffice.org). Như v y Linux có m t ưu đi m l n đó là kh năng làm vi c th m chí trên 10 Ngư i d ch: b n g c đưa ra m t b n đã quá cũ, tôi xin đưa ra m t b n m i d a trên cơ s c a openSuSE 10.1.

12 HĐH Linux: l ch s và các b n phân ph i nh ng máy r t cũ, mà trư c đây ch có th dùng MS DOS (t t nhiên là trong trư ng h p này chúng ta ch thu đư c ch đ dòng l nh, nhưng đi u này không ngăn c n vi c dùng các máy tính cũ làm vi c có l i ví d làm router11 ). Đ b t đ u h c Linux thì ch c n có m t máy tính v i b x lý 486, 16MB b nh và c ng kho ng 300MB. T t nhiên đ i v i dung lư ng b nh cũng như c u hình máy nói chung thì máy càng m nh, càng nhi u b nh , c ng càng r ng thì càng t t. Không có gì là th a thãi. Ngư i d ch: Đ k t thúc xin đưa ra đây trư ng h p c u hình máy c a tôi: b x lý 686, b nh 256Mb (+256Mb swap), 10GB c ng dành cho cài đ t Linux, ph n còn l i dành cho d li u. Tôi hi n s d ng openSuSE Linux 10.1 v i môi trư ng làm vi c KDE. Có th làm vi c đ ng th i nhi u ng d ng yêu c u: OpenOffice.org, KBabel, Kile (dùng đ vi t nh ng dòng này), StarDict (chương trình t đi n), Konqueror, GIMP. N u máy tính c a b n có th làm vi c v i các h đi u hành Windows 2000 và Windows XP thì vi c ch y Linux trên nó s không có gì khó khăn. 1.4 L y Linux đâu?12 Và trong ph n cu i c a chương th nh t chúng ta s tr l i ng n g n cho câu h i “L y Linux đâu?”. Như đã nói trên, Linux cùng v i m t s lư ng kh ng l các chương trình ng d ng đư c phân ph i g n như mi n phí. Có nghĩa là ngư i dùng không có ý đ nh thay đ i chương trình ho c mua bán nh ng chương trình này, thì có toàn quy n sao chép toàn b b n phân ph i Linux ho c m t ph n b t kỳ c a nó ch ngư i quen, ho c t i xu ng t Internet ho c mua đĩa CD (DVD) Linux ch nh ng ngư i bán hàng đâu đó trên hè ph mà không s b truy c u vì vi ph m b n quy n (các chương trình có b n quy n thương m i thư ng dùng t “s đ ng ý” gi a ngư i dùng và nhà phân ph i) c a các nhà (công ty) phát tri n. Trong s ba phương án k trên thì đ i v i ngư i dùng Linux Vi t Nam phương án mua CD, DVD là t t nh t. C n nói thêm là nh ng đĩa ghi v a hè thư ng có l i và có th gây m t d li u ho c làm h ng ph n c ng. T t hơn h t là nên mua đĩa c a m t công ty máy tính ho c qua m t c a hàng trên m ng. Khi đó còn có kh năng l a ch n và có b o đ m là s đ i đư c đĩa x u. T t nhiên là chênh l nh giá thành đĩa ph i không quá cao, giá thành bán Linux bao nhiêu đó là quy n c a ngư i bán (ngoài ra giá thành cao còn có các b n phân ph i chuyên nghi p như Xandros, Novell Desktop,. . . ). Hi n gi trên m ng Vi t Nam đã xu t hi n m t vài c a hàng bán đĩa Linux. Đ a ch c th xin không đưa ra đây vì qu ng cáo trong th gi i hi n đ i đã không còn là mi n phí. Và vi c gi u đ a ch không làm nh hư ng đ n nh ng ai có mong mu n mua Linux đ nghiên c u. C n nói riêng v h th ng phát đĩa v i b n phân ph i Ubuntu m t cách mi n phí. Ch c n vào đ a ch http://shipit.ubuntu.com đăng ký s lư ng đĩa b n c n, t t nhiên có kèm theo đ a ch bưu đi n, sau m t th i gian kho ng 1 tháng – 11 máy giúp chuy n hư ng các gói m ng 12 Ph n này do ngư i d ch vi t

1.4 L y Linux đâu? 13 1 tháng rư i b n s nh n đư c chúng. Theo tôi nghĩ đây là cách t t nh t n u b n không có đi u ki n đ mua đĩa.

Chương 2 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows “Software is like sex, it’s good when it’s free” – Linus Torvalds. Thông thư ng trên các đĩa c a b n phân ph i Linux đã có hư ng d n ng n g n cách cài đ t Linux. Ngoài ra, trên Internet b n có th tìm th y r t nhi u cu n sách nó v v n đ này. Và t t c các b n phân ph i l n (Debian, Slackware, Fedora, Mandrake, ...) đ u đã có cu n hư ng d n cài đ t r t chi ti t, cho m i tình hu ng s d ng. Hãy ch đ i và hy v ng trong tương lai không xa s có b n d ch Ti ng Vi t c a nh ng cu n sách này. Chính vì v y trong cu n sách này, tác gi s không đưa ra các bư c c th c a vi c cài đ t, mà xin b n đ c hãy tìm các cu n hư ng d n tương ng. Thay vào đó là nh ng gì b n c n bi t và chu n b trư c khi cài đ t, đ ng th i, tác gi s đi c th và chi ti t vào nh ng gì đ c bi t khi cài đ t Linux trên máy tính đã có m t trong các h đi u hành (HĐH) Windows cũng như vi c kh i đ ng nhi u h đi u hành. V nđ ch , ph n l n ngư i dùng Vi t Nam trư c khi b t đ u h c Linux đã làm quen và r t có th đã có kinh nghi m s d ng các HĐH dòng Windows như Windows 98, Windows 2000 và Windows XP. Và trên th c t thì t m th i Linux khó có th là HĐH đ u tiên mà ngư i dùng làm quen. Như th , m t cách t nhiên, n u ngư i dùng đã làm vi c v i HĐH Windows và quy t đ nh th nghi m v i Linux, thì h không mu n m t đi môi trư ng làm vi c quen thu c c a mình, cùng v i nh ng gì đã t o ra và đã c u hình dư i dư i Windows. R t may là không nh t thi t ph i đánh m t t t c nh ng th đó. B i vì trên m t máy tính có th cùng “chung s ng hòa bình” hai HĐH và th m chí nhi u hơn n a (n u có đ ch trên đĩa!). Chính vì th , phía dư i s nói cách cài đ t HĐH Linux trên máy tính đã cài đ t m t trong các h đi u hành c a hãng Microsoft. 2.1 Chu n b cài đ t Có th cài đ t Linux b ng m t trong các cách sau: T đĩa CD-ROM T b n sao chép Linux trên đĩa c ng T máy ch t p tin c a m ng n i b qua NFS;

2.1 Chu n b cài đ t 15 T máy tính khác trong m ng n i b qua SMB; T máy tính xa (ví d t Internet) qua giao th c FTP; T m t máy ch WWW qua giao th c HTTP. Theo ý ki n cá nhân c a tác gi thì thu n ti n và có tính th c t nh t là cài đ t Linux t CD-ROM, hơn n a vi c mua các đĩa CD bây gi không gây khó khăn gì. Trư c khi b t đ u cài đ t, hãy thu th p (hãy vi t lên m t t gi y) t t c nh ng thông tin c u hình c n thi t c a máy tính. N u như máy tính c a b n t m th i v n còn làm vi c dư i HĐH Windows 95/98/2000/XP, thì b n s tìm th y r t nhi u thông tin n u nh n chu t ph i vào bi u tư ng My Computer, ch n l nh Properties. đây b n có th tìm th y g n h t t t c thông tin c n thi t. N u như b n không th y thông tin nào đó, thì c n tìm ki m theo các cách khác, k c vi c m v máy và đ c nh ng dòng ch trên thi t b . Đ giúp b n đ c, xin đư c đưa ra đây danh sách nh ng thông tin c n thu th p. Xin đ ng lư i bi ng và hãy c g ng ghi càng nhi u d li u v m t thi t b càng t t (t t c nh ng thông tin có th tìm th y), nh ng d li u này s c n đ n khi cài đ t và c u hình, khi mà vi c tìm ki m chúng s khó khăn hơn. BIOS: – nhà s n xu t; – s hi u phiên b n. Controller đĩa c ng: lo i (IDE hay SCSI) và dung lư ng c a đĩa (n u như b n đ c dùng đĩa IDE, thì c n ki m tra xem BIOS có h tr vi c truy c p ch đ LBA hay không): – hda (Master trên controller s 1 hay Primary Master); – hdb (Slave trên controller s 1 hay Primary Slave); – hdc (Master trên controller s 2 hay Secondary Master); – hdd (Slave trên controller s 2 hay Secondary Slave). – nhà s n xu t và s m u mã c a adapter SCSI (n u có). Dung lư ng c a b nh (tính b ng Kilobyte CD-ROM: – Giao di n (IDE, SCSI, hay giao di n khác); – đ i v i các đĩa CD-ROM không ph i IDE, cũng như SCSI - nhà s n xu t và s m u mã. Chu t: – lo i chu t (serial, PS/2, hay bus mouse); – giao th c (Microsoft, Logitech, MouseMan, v.v. . . );

16 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows – s nút; – đ i v i chu t c m vào c ng n i ti p thì c n s th t c a c ng đó. C c màn hình – nhà s n xu t; – s m u mã (hay chipset s d ng) – dung lư ng b nh ; Màn hình – nhà s n xu t – s m u mã; – các giá tr gi i h n (min, max) c a t n s làm m i theo chi u d c và theo chi u ngang (nh ng giá tr này b n đ c ch có th tìm th y trong tài li u đi kèm v i màn hình, Windows không hi n th nh ng giá tr này, và chúng r t quan tr ng trong khi c u hình giao di n đ h a). N u như b n đ c mu n k t n i m ng (mà UNIX nói chung là HĐH dành cho m ng), thì hãy ghi l i nh ng d li u sau: – nhà s n xu t và s m u mã c c m ng; – đ a ch IP c a mình; – tên c a máy tính trong m ng; – m t n m ng con (subnet mask); – đ a ch IP c a gateway; – đ a ch IP c a các máy ch tên mi n (DNS server); – đ a ch IP c a máy ch WINS(Windows Internet Name Service); – tên mi n c a công ty b n đ c. Lo i và nhà s n xu t c c âm thanh và game controller (n u như có) 2.2 Phòng xa và nh ng l i khuyên Trư c khi cài đ t HĐH Linux sau Windows, r t nên th c hi n vài thao tác “phòng xa” (“phòng cháy hơn ch a cháy”). Vì r t có th b n đ c s ph i phân vùng l i đĩa, thay đ i b n ghi kh i đ ng (Boot Record) và làm vi c v i các t p tin kh i đ ng cũng như các t p tin c u hình. Các thao tác này không ph i lúc nào cũng đem l i đem l i m t k t qu theo ý mu n, và trong trư ng h p x u có th máy tính c a b n đ c s không kh i đ ng n a. Có bi t cách thoát ra kh i tình hu ng này và ph c h i d li u c n thi t không đó còn là m t câu h i. Nhưng rơi vào tình hu ng như v y h t s c d dàng nh t là v i ngư i dùng l n đ u tiên cài đ t Linux. Chính vì v y, đ u tiên, c n t o m t đĩa m m kh i đ ng hay m t đĩa m m giúp ph c h i h th ng (n u b n đ c còn chưa t o). Th hai, c n ghi l i nh ng d li u có giá tr (backup). Và th ba, chu n b các t p tin (đĩa m m, CD) cài đ t

2.2 Phòng xa và nh ng l i khuyên 17 cho h th ng cũ. M t l i khuyên quan tr ng khác: n u có gì đó x y ra không theo ý mu n thì không nên hoang mang. Xin chia s m t kinh nghi m bu n: khi l n đ u tiên tác gi cài Linux trên máy tính đã có Windows NT, và k t qu là máy tính không th kh i đ ng đư c. Không hi u h t v n đ tác gi nghĩ là không còn cách gì khác ngoài đ nh d ng l i đĩa và cài đ t l i t đ u. Bây gi thì tác gi đã hi u là có th ph c h i l i n u như không quy t đ nh quá v i vàng. Vì v y có th nói r ng Werner Almesberger đúng, khi trong hư ng d n s d ng LILO có đưa ra nh ng l i khuyên sau cho ngư i dùng khi rơi vào trư ng h p khó khăn như v y: Không ho ng h t. N u như có gì đó không làm vi c, hãy th m i cách đ tìm ra nguyên nhân, ki m tra l i nhi u l n thao tác c a mình. Ch sau khi đó m i th c hi n các bư c s a l i. Hãy đ c tài li u. Đ c bi t trong các trư ng h p, khi h th ng làm nh ng gì b n đ c không mong đ i. Xin thêm m t l i khuyên ph bi n sau: * Hãy xem các t p tin log, t c là các t p tin ghi l i s ki n c a h th ng (c n tìm chúng trong thư m c /var/log). Như đã nói trên, quá trình cài đ t HĐH Linux nói riêng không ph i là đ tài c a cu n sách. Ngư i dùng c n tìm các cu n hư ng d n tương ng. Tuy nhiên, tác gi cũng mu n đưa ra vài l i khuyên đ giúp ngư i dùng đưa ra quy t đ nh trong khi cài đ t. Th nh t, đ ng v i vàng và hãy chú ý đ c nh ng thông báo s hi n th trên màn hình, và hãy suy nghĩ k khi ch n câu tr l i. Đ minh ch ng cho l i khuyên này xin đư c k l i trư ng h p khi tác gi cài Red Hat 7.1, và t đ ng nh n lên nút Next, vì cho r ng phương án theo m c đ nh là đ . K t qu là tác gi không th truy c p đư c đ n máy này qua các giao th c m ng (telnet, ftp, NFS, Samba), m c dù đã c u hình giao di n m ng cho máy. Nguyên nhân là trong phương án theo m c đ nh thì tư ng l a đư c cài đ t, và tư ng l a đóng h t các truy c p t m ng. Đ m truy c p này, thì trong quá trình cài đ t c n ch rõ các d ch v đư c m . Nhưng chúng ta quá v i vàng! Th hai, tác gi khuyên không nên đ ng ý v i vi c t đ ng kh i đ ng vào giao di n đ h a. Vì cu i cùng ngư i dùng không khó khăn gì khi gõ câu l nh startx, còn vi c c u hình giao di n đ h a (n u có gì đó làm vi c không đúng) v i ngư i dùng m i r t khó thành công. Sau khi làm xong các công vi c phòng xa, c n quy t đ nh s t ch c kh i đ ng nhi u HĐH như th nào, chu n b các đĩa (phân vùng) đ cài đ t, t c là c n chia đĩa thành s phân vùng c n thi t. Nhưng trư c khi chuy n sang các bư c c th đ chu n b đĩa, xin đư c nói qua m t chút v c u trúc c a đĩa và quá trình kh i đ ng HĐH. N u ai đó không đ kiên nh n đ đ c ph n lý thuy t này, thì có th b qua chúng và chuy n th ng đ n v n đ ch n chương trình kh i đ ng.

18 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows 2.3 Phân vùng trên đĩa và quá trình kh i đ ng 2.3.1 Th nào là c u trúc “hình h c c a đĩa” Như b n đ c bi t, đĩa c ng g m vài đĩa có ph l p t tính, n m trên cùng m t tr c và quay v i v n t c l n. Đ c/Ghi d li u đư c th c hi n b i các đ u đ c n m gi a các đĩa này, di chuy n t tâm đĩa ra rìa ngoài c a đĩa. Vòng tròn đ u đ c v ra trên các đĩa khi quay quanh chúng g i là rãnh (track), còn t p h p các rãnh n m ch ng lên nhau g i là cylinder. M i rãnh l i chia thành các sector, và có th ghi vào m i sector 512 byte thông tin. Vì th đ c đi m c a m t đĩa thư ng là t p h p ba sô: s cylinder/s rãnh trong cylinder/s sector trên rãnh hay còn vi t t t là C/H/S (ba ch cái đ u tiên c a các thu t ng Ti ng Anh tương ng: Cyliner/Head/Sector). Ba s này g i là c u trúc “hình h c c a đĩa”. Đĩa v i c u trúc hình h c C/H/S có dung lư ng C*H*S*512 byte. Đĩa c ng là các thi t b kh i, t là đ c và ghi thông tin theo các kh i, và kích thư c nh nh t c a kh i b ng m t sector (512 byte). Đ có th ghi thông tin lên đĩa, c n đ t đ u đĩa đúng v trí, t c là ch cho controller bi t c n ghi thông tin này vào sector nào. Sector đư c đánh đ a ch theo s th t cylinder, s th t đ u đ c (hay rãnh) và s th t sector trên rãnh. 2.3.2 Phân vùng và b ng phân vùng c a đĩa Trong các h th ng Intel đĩa thư ng đư c chia thành các phân vùng. R t có th nguyên nhân c a vi c phân vùng là nguyên nhân l ch s : các phiên b n MS-DOS đ u tiên không th s d ng đư c các đĩa l n, mà dung lư ng đĩa l i phát tri n nhanh hơn kh năng c a DOS. Khi đó đã nghĩ ra vi c chia đĩa thành các phân vùng. Đ làm đư c đi u này, trong sector s 0 c a đĩa (sector s 0 c a rãnh đ u tiên trong cylinder s 0) ghi nh b ng chia đĩa thành các phân vùng (partition table). M i phân vùng đư c dùng như m t đĩa v t lý riêng r . M t trư ng h p nói riêng đó là trong các phân vùng khác nhau có th cài đ t các h đi u hành khác nhau. B ng phân vùng ch a 4 b n ghi 16 byte cho 4 phân vùng chính. M i b n ghi có c u trúc như sau: struct partition { char active; /* 0x80: phân vùng kích ho t, 0: không kích ho t */ char begin[3]; /* CHS sector đ u tiên, 24 bit char type; /* lo i phân vùng (ví d , 83 -- LINUX_NATIVE) */ char end[3]; /* CHS sector cu i cùng, 24 bit */ int start; /* s c a sector đ u tiên (32-bit, tính t 0) */ int length; /* s sector có trong phân vùng (32 bit) */ }; B ng phân vùng đĩa thư ng đư c t o b i chương trình fdisk. Trên HĐH Linux ngoài chương trình fdisk “truy n th ng” (tuy v y r t khác so v i chương trình fdisk trong MS-DOS và Windows), còn có hai chương trình đ làm vi c v i phân vùng đĩa: cfdisk và sfdisk. Chương trình cfdisk, gi ng như fdisk ch dành đ làm vi c v i b ng phân vùng đĩa: nó không quan tâm chú ý đ n thông tin có trên đĩa. Ch khác bi t v i fdisk giao di n thu n ti n: ch d n s d ng

2.3 Phân vùng trên đĩa và quá trình kh i đ ng 19 l nh và h th ng trình đơn (th c đơn). Chương trình sfdisk có vài kh năng cao hơn, ví d , cho phép thao tác trên các phân vùng đã có c a đĩa. DOS s d ng trư ng begin và end c a b ng phân vùng và Interrupt 13 c a BIOS (Int 13h) đ truy c p t i đĩa, vì th không th s d ng đĩa có dung lư ng l n hơn 8,4 Gbyte, ngay c v i các BIOS m i (v v n đ này s nói đ n sau), còn phân vùng thì không th l n hơn 2,1 Gbyte (nhưng đây là do h n ch c a h th ng t p tin FAT16). Linux thì ch s d ng trư ng start và length c a b ng phân vùng đĩa và h tr các phân vùng ch a đ n 232 sector, t c là dung lư ng có th đ t 2 Tbyte Vì trong b ng chia đĩa ch có 4 dòng cho các phân vùng, s phân vùng chính trên đĩa ngay t đ u dã h n ch : không th l n hơn 4. Khi mà 4 phân vùng tr thành ít, thì ngư i ta sáng ch ra phân vùng lôgíc. M t trong s các phân vùng chính tr thành m r ng (lo i phân vùng - 5 hay F hay 85 trong h cơ s mư i sáu). Và trong phân vùng m r ng ngư i ta t o ra các phân vùng lôgíc. Phân vùng m r ng không đư c s d ng tr c ti p mà ch dùng đ ghi các phân vùng lôgíc. Sector đ u tiên c a phân vùng m r ng ghi nh b ng phân vùng v i b n đ u vào: m t dùng cho phân vùng lôgíc, m t cho phân vùng m r ng khác, còn hai cái còn l i không đư c s d ng. M i phân vùng m r ng có m t b ng chia c a mình, trong b ng này, cũng gi ng như trong phân vùng m r ng chính, ch s d ng có hai dòng đ đưa ra m t phân vùng lôgíc và m t phân vùng m r ng. Như v y, thu đư c m t chu i các m t xích t b ng phân vùng, m t xích đ u tiên mô t ba phân vùng chính, và m i m t xích ti p theo – m t phân vùng lôgíc và v trí c a b ng ti p theo. Chương trình sfdisk trên Linux cho th y toàn b chu i này: [root]# sfdisk -l -x /dev/hda Disk /dev/hda: 784 cylinders, 255 heads, 63 sectors/track Units = cylinders of 8225280 bytes, blocks of 1024 bytes, counting from 0 Device Boot Start End #cyls #blocks Id System /dev/hda1 * 0+ 189 190- 1526143+ 6 FAT16 /dev/hda2 190 783 594 4771305 5 Extended /dev/hda3 0 — 0 0 0 Empty /dev/hda4 0 — 0 0 0 Empty /dev/hda5 190+ 380 191- 1534176 6 FAT16 — 381 783 403 3237097+ 5 Extended — 190 189 0 0 0 Empty — 190 189 0 0 0 Empty /dev/hda6 381+ 783 403- 3237066 7 HPFS/NTFS — 381 380 0 0 0 Empty — 381 380 0 0 0 Empty — 381 380 0 0 0 Empty S phân vùng lôgíc theo nguyên t c không h n ch , vì m i phân vùng lôgíc có th ch a b ng phân vùng và các phân vùng lôgíc c a mình. Tuy nhiên trên th c th v n có nh ng h n ch . Ví d , Linux không th làm vi c v i hơn 15 phân vùng trên các đĩa SCSI và hơn 63 phân vùng trên đĩa IDE. Phân vùng m r ng trên m t đĩa v t lý, hay trong m t phân vùng m r ng ch a nó (có th g i là “m ”) ch có th làm m t: không m t chương trình phân

20 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows chia đĩa nào trong s đã có (fdisk và tương t ) có th t o thêm m t phân vùng m r ng th hai. đĩa trên Linux nói riêng ( đĩa v t lý) đư c truy c p qua tên c a thi t b : /dev/hda, /dev/hdb, /dev/sda, v.v. . . Các phân vùng chính có thêm s 1- 4 trong tên thi t b : /dev/hda1, /dev/hda2, /dev/hda3, còn phân vùng lôgíc thì có các tên: /dev/hda5, /dev/hda6, /dev/hda7 . . . (b t đ u t s 5). T nh ng gì đ c p đ n trên có th suy ra t i sao l i có th b qua các tên như /dev/hda3 hay /dev/hda4 (đơn gi n là phân vùng chính th ba và th tư không đư c t o ra) và ngay sau /dev/hda2 b n đ c th y /dev/hda5 (phân vùng lôgíc trong phân vùng m r ng /dev/hda2), và sau đó thì vi c đánh s l i theo th t thông thư ng. Trong Windows các phân vùng lôgíc nh n đư c tên (ch cái), b t đ u t ch cái cu i dùng dành cho phân vùng chính. Ví d n u m t đĩa c ng có hai phân vùng chính (C: và D:) và m t phân vùng m r ng, trong phân vùng m r ng t o ra hai phân vùng lôgíc, thì nh ng phân vùng lôgíc này s đư c đ t tên E: và F:. Xin nói thêm, trong Windows NT và 2000/XP có th thay đ i tên c a các phân vùng đĩa. 2.3.3 Quá trình kh i đ ng các HĐH c a công ty Microsoft Dù h đi u hành có là gì, thì đ có th b t đ u đi u khi n máy tính, c n n p HĐH vào b nh . Vì th hãy xem xét qua quá trình kh i đ ng c a các HĐH khác nhau. Chúng ta ch quan tâm đ n vi c kh i đ ng t đĩa c ng, nên s không xem xét đ n vi c kh i đ ng t đĩa m m, CD-ROM và qua m ng. Hãy b t đ u t MS-DOS và MS Windows cũ (xin đ ng quên r ng, vi c phát tri n và hoàn thi n máy tính cá nhân song song v i s phát tri n c a HĐH c a Microsoft và nh ng quy t đ nh s d ng trong các HĐH này có nh hư ng m nh đ n quy t đ nh c a các nhà phát tri n thi t b ). Như b n đ c bi t, khi b t máy tính đ u tiên s ch y chương trình POST (Power On Self Test). Chương trình xác đ nh dung lư ng b nh , th nghi m b nh , và xác đ nh các thành ph n khác (bàn phím, c ng. . . ), kh i đ ng các th adaptor. Trên màn hình thư ng xu t hi n các thông báo v dung lư ng b nh , v vi c th nghi m b nh , danh sách các thi t b nh n ra ( đĩa c ng và m m, b x lý, c ng COM và v.v. . . ). Sau khi hoàn thành vi c th nghi m POST g i Int 19h. Công vi c c a Int 19h là tìm thi t b kh i đ ng. Vi c tìm ki m th c hi n theo th t xác đ nh trong Setup BIOS và theo cách thăm dò sector s 0 c a các thi t b tương ng. N u đĩa có th kh i đ ng, thì trong sector s 0 c a đĩa có b n ghi kh i đ ng chính – Master Boot Record (MBR). Hai byte cu i cùng c a MBR – “s màu nhi m”, là d u hi u cho bi t sector có MBR, và theo đó đĩa có th kh i đ ng. Ngoài “s màu nhi m” MBR còn ch a b ng phân vùng đĩa đã nói trên, và m t chương trình nh – trình kh i đ ng chính, kích thư c ch có 446 (0x1BE) byte. B ng 2.1 cho th y c u trúc c a sector kh i đ ng chính sau khi cài đ t Win- dows. MS-DOS, Windows95 và NT ghi nh DOS MBR trong khi cài đ t. Ngoài ra cũng có th t o MBR c a MS v i câu l nh DOS sau: fdisk /mbr. Xin tr l i v i quá trình kh i đ ng. Int 19h c a BIOS n p trình kh i đ ng

2.3 Phân vùng trên đĩa và quá trình kh i đ ng 21 B ng 2.1: C u trúc c a sector kh i đ ng chính D ch chuy n N i dung 0x000 Mã c a trình kh i đ ng chính 0x1BE B ng phân vùng đĩa 0x1FE “S màu nhi m” (0xAA55) chính vào b nh máy tính và chuy n quy n đi u khi n cho chương trình này. Nhưng chương trình “bé nh ” này không đ kh năng kh i đ ng HĐH; t t c nh ng gì mà nó có th làm – đó là n p vào b nh chương trình m nh hơn – trình kh i đ ng th hai. Đ làm đư c đi u này, nó tìm trong b ng phân vùng kích ho t và đ c vào b nh trình kh i đ ng th hai, b t đ u t sector lôgíc đ u tiên c a phân vùng kích ho t. Hãy chú ý đ n c m t “b t đ u t ”. Vì trình kh i đ ng th hai trên các h th ng khác nhau có đ dài khác nhau. Trong phân vùng đư c đ nh d ng dư i h th ng t p tin FAT, trình kh i đ ng th hai chi m m t sector (512 byte). Trong phân vùng đ nh d ng dư i h th ng t p tin NTFS, trình kh i đ ng th hai chi m vài sector. Trình kh i đ ng th hai n p l p chương trình đ u tiên, c n thi t cho vi c kh i đ ng h đi u hành. Trong trư ng h p MS DOS chương trình kh i đ ng đ ng n p IO.SYS theo đ a ch 700h, sau đó MSDOS.SYS và chuy n quy n đi u khi n cho SYSINIT c a môđun IO.SYS. N u vì lý do nào đó không tìm th y trên đĩa phân vùng kích ho t, thì quá trình kh i đ ng s ti p t c v i vi c x lý Int 18h. Trư ng h p này trên th c t r t hi m khi s d ng, nhưng kh năng này có th có ích trong trư ng h p nào đó. Trong khi kh i đ ng t xa, khi h đi u hành kh i đ ng t máy ch , thì Int này đư c POST chuy n hư ng lên ROM c a c c m ng. Đ i v i các HĐH khác c a Microsoft thì quá trình kh i đ ng di n ra tương t . Windows95 kh i đ ng gi ng như DOS nhưng thay th IO.SYS và MS- DOS.SYS b i các t p tin c a mình. Các t p tin DOS đư c gi l i dư i các tên tương ng IO.DOS và MSDOS.DOS. Khi b n đ c ch n kh i đ ng DOS, Windows95 s đ i tên các t p tin c a mình v i ph n m r ng w40 và ph c h i tên ban đ u c a các t p tin h th ng c a DOS. Quá trình kh i đ ng ti p t c v i vi c n p IO.SYS. Như th , sector kh i đ ng c a DOS và Windows95 là như nhau. Windows NT4 s d ng MBR DOS, nhưng thay th b n ghi kh i đ ng c a phân vùng kích ho t b ng cách thay th NTLDR vào ch IO.SYS. Đây là m t chương trình m ng và có th làm đư c nhi u th . Ví d , có th tìm t p tin boot.ini và n u như tham s timeout l n hơn 0, thì đưa ra trình đơn (th c đơn) kh i đ ng. M i dòng c a ph n [operating systems] trong t p tin boot.ini xác đ nh m t phương án (m t HĐH) kh i đ ng và đư c vi t theo m u sau: đ a_ch _trình_kh i_đ ng_th _hai=‘‘tên_g i_c a_phương_án’’ Đ a ch c a trình kh i đ ng th hai có th là m t phân vùng c th nào đó c a đĩa cũng như t p tin kh i đ ng. Dư i đây là m t ví d t p tin boot.ini:

22 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows [operating systems] multi(0)disk(0)rdisk(0)partition(3)WINNT="Windows NT Workstation 4" C:="Microsoft Windows" C:BOOTSECT.LNX="Linux" N u ngư i dùng ch n NT, thì s kh i đ ng theo đ a ch phân vùng đư c ch trên dòng đ u tiên. Trên dòng tương ng v i phương án Microsoft Windows, ch đưa ra “C:”, vì tên c a t p tin kh i đ ng đư c l y theo m c đ nh: bootsect.dos. T p tin đư c n p vào b nh và quá trình kh i đ ng đư c ti p t c gi ng như khi b n ghi kh i đ ng đư c n p b i mã chương trình t MBR. Đ i v i vi c kh i đ ng các h th ng khác, có th s d ng cách đó. Ch c n thêm vào boot.ini các dòng ch a liên k t đ n t p tin kh i đ ng khác. Khi ch n các dòng này s kh i đ ng HĐH tương ng. Trong ví d trên Linux cũng đư c kh i đ ng theo các này. Trong t p tin C:BOOTSECT.LNX c n ghi n i dung c a b n ghi kh i đ ng, t o b i Linux (nói đúng hơn – LILO, trình kh i đ ng tiêu chu n c a Linux). 2.3.4 V n đ v i các đĩa l n Trên MS-DOS và các phiên b n đ u tiên c a Windows truy c p t i đĩa (trong đó có c bư c kh i đ ng đ u tiên c a HĐH) đư c t ch c qua Int 13 (Int 13h) c a BIOS. Khi này s d ng s đánh đ a ch sector trên đĩa trên cơ s C/H/S (xem trên). Chính xác hơn: AH — ch n thao tác; CH — 8 bit nh hơn c a s cylinder; CL — 7-6 bit tương ng bit l n c a s cylinder, 5-0 tương ng s sector; DH — s c a đ u đ c; DL — s c a đĩa(80h hay 81h). (C n lưu ý r ng vi c đánh s cylinder v t lý và rãnh thư ng b t đ u t 0, còn sector trên rãnh đánh s b t đ u t 1). Tuy nhiên trên th c t s đ u đ c không quá 16, còn s sector trên rãnh – không quá 63, và dù có dùng 10 bit đ ch ra cylinder, BIOS v n không th làm vi c v i đĩa dung lư ng l n hơn 1024*63*16*512 = 528 Mbyte. Đ vư t qua h n ch này, ngư i ta áp d ng nhi u cách “láu cá” khác nhau. Ví d , Extended CHS (ECHS) hay “Large disk support” (đôi khi còn g i là “Large”) s d ng ba bit chưa dùng đ n c a s th t đ u đ c đ tăng s cylinder. Cách này cho pehsp s d ng c u trúc “hình h c gi m o c a đĩa” v i 1024 cylinder, 128 đ u đ c và 63 sector/rãnh. Bi n đ i Extended CHS thành đ a ch CHS th c (có th ch a đ n 8192 cylinder) đư c BIOS th c hi n. Cách này cho phép làm vi c v i đĩa có dung lư ng đ n 8192*16*63*512 = 4 227 858 432 byte hay 4,2 Gbyte. Nhưng các nhà phát tri n càng ngày càng tăng m t đ ghi c a đĩa, s đĩa và s rãnh, và còn phát minh ra các phương pháp khác đ tăng dung lư ng đĩa. Ví d , s sector trên rãnh không còn c đ nh mà tr thành khác nhau trên các rãnh

2.4 L a ch n trình kh i đ ng 23 khác nhau (trên các rãnh n m g n rìa ngoài c a đĩa, dài hơn, s sector đư c tăng lên). K t qu là b ba s C/H/S không còn ph n ánh đúng c u trúc “hình h c c a đĩa”, và các phiên b n BIOS cũ không th h tr truy c p t i toàn b không gian đĩa. Khi đó ngư i ta nghĩ ra phương pháp khác đ làm vi c v i các đĩa lên qua Int 13h - đánh đ a ch các kh i theo đư ng th ng (“Linear Block Addressing” hay LBA). Không đi sâu vào chi ti t, có th nói r ng t t c sector trên đĩa đư c đánh s m t cách tu n t , b t đ u t sector đ u tiên trên rãnh s 0 c a cylinder s 0. Thay vào ch đ a ch CHS m i sector nh n đư c m t đ a ch lôgíc – s th t c a sector trong t ng s t t c sector. Vi c đánh s sector lôgíc b t đ u t 0, trong đó sector s 0 ch a b n ghi kh i đ ng chính (MBR). Trong Setup BIOS h tr bi n đ i s th t theo đư ng th ng thành đ a ch CHS có d ng “H tr LBA”. Như v y, trong các phiên b n BIOS m i thư ng có l a ch n v i ba phương án: “Large”, “LBA”, và “Normal” (phương án cu i cùng có nghĩa là không th c hi n bi n đ i đ a ch ). Tuy nhiên trong ch đ LBA vi c s d ng đĩa v t lý v n đư c th c hi n qua Int 13h, mà Int 13h v n s d ng b 3D (C,H,S). Vì nguyên nhân này xu t hi n h n ch lên dung lư ng c a đĩa: BIOS, và theo đó, MS-DOS và các phiên b n Windows đ u tiên không th đánh đ a ch các đĩa có dung lư ng l n hơn 8,4 Gbyte. C n chú ý r ng h n ch nói trên ch áp d ng v i các đĩa có giao di n IDE. Trong các controller c a đĩa SCSI, s c a sector đư c chuy n vào các l nh SCSI, và sau đó t đĩa tìm ra v trí c n thi t, vì th h n ch lên dung lư ng đĩa không xu t hi n. M t l n n a mu n nh c l i r ng, t t c nh ng h n ch nói trên ch có ý nghĩa trong giai đo n kh i đ ng HĐH. B i vì Linux và các phiên b n Windows m i nh t khi làm vi c v i đĩa đã không còn s d ng Int 13 c a BIOS, mà s d ng driver riêng c a mình. Nhưng trư c khi có th s d ng driver c a mình, h th ng ph i đư c n p. Vì th trong giai đo n kh i đ ng đ u tiên b t kỳ h th ng nào cũng c n s d ng BIOS. Đi u này h n ch vi c đ t nhi u h th ng ra ngoài vùng 8 Gbyte đĩa đ u tiên: chúng không th kh i đ ng t đó, m c dù sau khi kh i đ ng thì có th làm vi c v i các đĩa có dung lư ng l n hơn nhi u. Đ có th hi u cách thoát kh i nh ng h n ch này, chúng ta c n m t chút ki n th c v quá trình kh i đ ng c a HĐH Linux. 2.4 L a ch n trình kh i đ ng 2.4.1 Trình kh i đ ng GRUB1 GRUB (GRand Unified Bootloader) – trình kh i đ ng h t s c m nh có kh năng kh i đ ng r t nhi u HĐH mi n phí cũng như HĐH thương m i. GRUB đư c Erich Boleyn vi t vào năm 1995 đ kh i đ ng h th ng GNU Mach, vì không th s d ng nh ng trình kh i đ ng khác. Sau đó vào năm 1999 Gordon Matzigkeit và Yoshinori K. Okuji chuy n GRUB thành m t gói chương trình GNU, đưa chương trình này thành m t ph n m m mã ngu n m . M c dù m i ra đ i và s phiên b n 1 Ph n v GRUB này do ngư i d ch vi t.

24 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows còn r t nh 2 nhưng đây là s l a ch n t t đ i v i ph n l n ngư i dùng máy tính cá nhân. N u không có nhu c u đ c bi t nào đó thì b n nên ch n trình kh i đ ng này. Các b n phân ph i Linux l n (Debian, SuSE, Fedora,. . . ) cũng đã chuy n sang s d ng GRUB làm l a ch n theo m c đ nh. M t trong nh ng tính năng quan tr ng c a GRUB là tính m m d o. GRUB có th hi u các h th ng t p tin và đ nh d ng th c thi c a nhân, vì th b n có th n p HĐH theo cách ưa thích. Ngoài ra, n u không mu n dùng giao di n dòng l nh, thì b n có th cài đ t và s d ng giao di n th c đơn và thay đ i giao di n th c đơn theo mong mu n c a mình. M t đi m m nh khác c a GRUB đó là “grub shell” có th ch y khi b t đ u kh i đ ng ho c sau khi đã kh i đ ng xong h th ng. B ng grub shell b n có th “gi l p” (emulate) trình kh i đ ng này và cài đ t GRUB. Bây gi chúng ta xem xét ng n g n v tên g i thi t b dùng trong GRUB, vì cú pháp thi t b trong trình kh i đ ng này có khác m t chút so v i nh ng gì mà b n đã th y trên nh ng h th ng c a mình. B n c n hi u cú pháp này đ bi t cách ch ra m t đĩa hay phân vùng nào đó. Ví d m t cú pháp là: (fd0) Trư c tiên c n nói GRUB yêu c u t t c các tên thi t b ph i đ t trong ngo c ‘(’ và ‘)’. Ph n fd có nghĩa là đĩa m m. S ‘0’ ch ra s th t c a , đ m b t đ u t 0. Ví d 2: (hd0,1) đây ‘hd’ có nghĩa là c ng. S nguyên ‘0’ đ u tiên cho bi t s th t c a , t c là c ng th nh t. S nguyên th hai (‘1’) cho bi t s th t c a phân vùng (chúng ta không xem xét các HĐH khác Linux). Xin nh c l i m t l n n a là các s đ m đ u b t đ u t s không ‘0’. Trong trư ng h p này đây là phân vùng th hai c a c ng th nh t. GRUB s d ng m t phân vùng c a đĩa ch không ph i toàn b đĩa. Ví d 3: (hd0,4) Đây là phân vùng m r ng (“extended partition”) th nh t c a đĩa c ng th nh t. Chú ý r ng các phân vùng m r ng đư c đ m b t đ u t ‘4’ không ph thu c vào s phân vùng chính (“primary partition”) th c t có trên đĩa. C n chú ý thêm là GRUB không phân bi t IDE và SCSI. Nó đ m s th t b t đ u t ‘0’ không ph thu c vào d ng đĩa. Làm sao đ ch ra m t t p tin? Hãy xem ví d sau đây: (hd0,0)/vmlinuz Dòng này ch ra t p tin ‘vmlinuz’ n m trên phân vùng đ u tiên c a c ng đ u tiên. H t s c đơn gi n! Thông tin trong ph n này s giúp b n hi u đư c c u hình c a GRUB s nói đ n s p t i đây. 2 hãy so sánh s phiên b n c a GRUB và LILO

2.4 L a ch n trình kh i đ ng 25 2.4.2 Trình kh i đ ng LILO Trình kh i đ ng LILO đư c vi t b i Werner Almesberber. LILO có th kh i đ ng nhân Linux t đĩa m m, đĩa c ng, và cũng có th kh i đ ng các h đi u hành khác: PC/MS-DOS, DR DOS, OS/2, Windows 95/98, Windows NT/2000/XP, 386BSD, SCO UNIX, Unixware v.v. . . LILO cho phép ch n đ n 16 h đi u hành khác nhau đ kh i đ ng. LILO không ph i là chương trình đơn l mà là m t b g m nhi u chương trình: trình kh i đ ng, các chương trình s d ng đ cài đ t và c u hình trình kh i đ ng, và các t p tin ph c v : chương trình /sbin/lilo, ch y dư i Linux, ph c v đ ghi t t c thông tin c n thi t trong giai đo n kh i đ ng vào các ch tương ng. C n ch y chương trình này sau m i l n có thay đ i trong nhân hay trong t p tin c u hình LILO; các t p tin ph c v , c n cho LILO trong th i gian kh i đ ng. Nh ng t p tin này thư ng n m trong thư m c /boot. Quan tr ng nh t trong s chúng – đó là b n thân trình kh i đ ng (xem phía dư i) và t p tin map (/boot/map); trong t p tin này có ch ra v trí c a nhân. M t t p tin quan tr ng khác – t p tin c u hình LILO; thư ng có tên /etc/lilo.conf; trình kh i đ ng – đây là ph n LILO đư c n p vào b nh đ u tiên qua Int c a BIOS; trình kh i đ ng n p nhân Linux hay sector kh i đ ng c a h đi u hành khác. Trình kh i đ ng g m có hai ph n. Ph n th nh t đư c ghi vào sector kh i đ ng và ph c v đ n p ph n th hai, có kích thư c l n hơn r t nhi u. C hai ph n thư ng đư c ghi trên đĩa trong t p tin /boot/boot.b. C n nh r ng, đ nh d ng c a sector kh i đ ng t o ra b i LILO khác v i đ nh d ng MBR c a DOS. Vì th n u ghi sector kh i đ ng LILO vào MBR, thì các h đi u hành đã cài c a Microsoft s ng ng kh i đ ng (n u như không có các bi n pháp b sung). Sector kh i đ ng c a LILO có th đư c thi t k đ s d ng như sector kh i đ ng c a phân vùng, trong đó có ch cho b ng phân vùng. Sector kh i đ ng c a LILO trong khi cài đ t có th đ t vào nh ng ch sau: sector kh i đ ng c a đĩa m m trong đ nh d ng Linux (/dev/fd0, . . . ); MBR c a đĩa c ng đ u tiên (/dev/hda, /dev/sda, . . . ); sector kh i đ ng c a phân vùng chính v i h th ng t p tin Linux trên đĩa c ng đ u tiên (/dev/hda1, /dev/hda2, . . . ); sector kh i đ ng c a phân vùng lôgíc trong phân vùng m r ng đĩa c ng đ u tiên (/dev/hda5, . . . ). S th t là ph n l n chương trình d ng fdisk không đ ra kh năng kh i đ ng kh i đ ng t phân vùng m r ng và t ch i vi c kích ho t phân vùng này. Vì v y trong thành ph n LILO có ch a m t chương trình đ c bi t (activate) cho phép vư t qua h n ch này. Tuy nhiên chương trình fdisk c a b n phân ph i Linux h tr kh năng kích ho t phân vùng m r ng. C n s d ng tùy ch n -b ho c bi n BOOT.

26 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows Sector kh i đ ng c a LILO không th đ t vào các ch sau: sector kh i đ ng c a đĩa m m hay phân vùng chính, v i đ nh d ng h th ng t p tin khác Linux; trong phân vùng swap c a Linux; trên đĩa c ng th hai. Ngoài ra, c n nh r ng, LILO trong th i gian kh i đ ng c n nh ng t p tin sau: /boot/boot.b; /boot/map (t o ra b i l nh /sbin/lilo); t t c phiên b n nhân kh i đ ng (n u b n đ c ch n phiên b n nhân khi kh i đ ng); sector kh i đ ng c a các h đi u hành khác mà b n đ c mu n kh i đ ng qua LILO; t p tin ch a các thông báo đưa ra khi kh i đ ng (n u đư c xác đ nh). Như v y, sector kh i đ ng LILO cũng như nh ng t p tin đã li t kê (trong s đó có các t p tin b n đ c s cài đ t sau này) c n n m trong ph m vi 1024 cylinder đ u tiên c a đĩa c ng, b i vì chúng c n đư c truy c p qua BIOS. Xem ph n nói v h n ch c a BIOS trên. B t đ u t phiên b n 21, LILO đưa ra màn hình trình đơn (th c đơn) cho phép ch n h th ng đ kh i đ ng (trư c đây c n nh n phím Tab đ g i trình đơn này). 2.4.3 Các trình kh i đ ng khác Ngoài GRUB và LILO đ kh i đ ng Linux có th kh i đ ng các trình kh i đ ng khác. N u như trư c khi cài đ t Linux đã có HĐH Windows NT/2000/XP, thì trình kh i đ ng b n đ c có th s d ng là OS Loader c a NT. So sánh v i LILO thì trình kh i đ ng OS Loader có ít nh t hai ưu th . Th nh t, t t c c u hình cũ không b m t (chúng ta có th ch n kh i đ ng Windows hay Linux theo l a ch n), và th hai, có th cài đ t Linux lên đĩa mà LILO không th kh i đ ng, ví d , đĩa th hai trên controller th hai (Secondary Slave). N u như trư c khi cài đ t Linux b n đ c ch có HĐH Windows 95 hay Windows 98 và không có Windows NT/2000 hay XP, thì OS Loader không đư c cài đ t. Và n u như vì m t lý do nào đó b n đ c không mu n cài đ t LILO, thì có th s đ ng chương trình kh i đ ng loadlin.exe (thư ng đi kèm v i b n phân ph i Linux);

2.4 L a ch n trình kh i đ ng 27 Th i gian g n đây trong thành ph n b n phân ph i Linux thư ng có chương trình kh i đ ng GRUB. Trong thành ph n OS/2 c a công ty IBM có chương trình kh i đ ng Boot Manager. Trong r t nhi u hư ng d n ngư i ta khuyên dùng chương trình này đ t i ch c kh i đ ng nhi u HĐH. Trong các ngu n thông tin khác nhau còn nh c đ n chương trình System Commander; Thêm m t trình kh i đ ng khác có trong thành ph n gói PartitionMagic c a công ty Power Quest. Chúng ta s nói v chương trình này trong ph n nh ti p theo. Ngoài ra tác gi còn th y nói đ n m t lo t các trình kh i đ ng khác (m t s có th tìm th y trong thư m c /public/ftp/pub/Linux/system/boot/loaders trên trang ftp://metalab.unc.edu/. Nhưng vì tác gi không s d ng nh ng chương trình này, nên không th nói c th cách s d ng chúng. Và t t c nh ng l i khuyên dùng sau c a tác gi s d a trên vi c s d ng LILO, NT Loader và loadlin.exe. N u như có ý mu n cài đ t chương trình kh i đ ng khác, thì b n đ c c n đ c hư ng d n cài đ t và s d ng c a nó. 2.4.4 Các phương án kh i đ ng Như v y, theo ý ki n c a tác gi có các phương án kh i đ ng sau: N u trên máy ch có m t h đi u hành Linux duy nh t, hãy dùng GRUB. N u đã cài đ t Windows NT hay Windows 2000/XP, thì hãy s d ng GRUB. N u có Windows 95 hay Windows 98 trên FAT16, và b n đ c không mu n cài đ t chương trình kh i đ ng nào khác, thì có th s d ng GRUB ho c LILO, ho c đ u tiên ch y DOS và sau đó kh i đ ng Linux nh chương trình loadlin.exe (hay m t chương trình tương t , có vài chương trình như v y, nhưng chúng ta s không xét đ n). N u đã cài đ t Windows 95 OSR2 hay Windows 98 trên FAT32, và b n đ c không mu n cài đ t thêm chương trình kh i đ ng, thì c n s d ng loadlin.exe. R t nhi u HOWTO kh ng đ nh r ng không c n s đ ng LILO, n u như phân vùng kích ho t có đ nh d ng FAT32, m c dù tác gi không rõ nguyên nhân. Tuy nhiên thí nghi m kh i đ ng Linux qua NT Loader, cài đ t trên phân vùng FAT32, c a tác gi đã k t thúc không thành công. Vì th , trong trư ng h p này tác gi đã ph i s d ng chương trình loadlin.exe. Chương trình này đã hoàn thành t t nhi m v , và t o cho tác gi m t n tư ng t t, vì th tác gi khuyên b n đ c s d ng loadlin.exe đ kh i đ ng Linux. Trong nh ng ph n ti p theo tác gi s cho bi t cách cài đ t Linux, s d ng t t c b n phương án kh i đ ng: qua trình kh i đ ng NT Loader, trình kh i đ ng GRUB, trình kh i đ ng LILO và trình kh i đ ng loadlin.exe. Tuy nhiên trư c khi cài đ t trình kh i đ ng c n chu n b các phân vùng trên đĩa, hay ít nh t là nghĩ cách t ch c chúng.

28 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows 2.5 Chu n b các phân vùng trên đĩa 2.5.1 L i khuyên khi t o phân vùng Đưa ra l i khuyên đây không ph i là vi c d dàng, vì phân vùng đĩa ph c thu c r t nhi u vào ý thích và nhu c u c a ch nhân đĩa. Nhưng cũng xin th đưa ra vài đ ngh sau. Tác gi s đ t tên đĩa và phân vùng theo “tiêu chu n” c a Linux, t c là /dev/hda, /dev/hdb, v.v. . . đ i v i đĩa và /dev/hda1, /dev/hda2, v.v. . . – đ i v i các phân vùng. Vi c phân chia đĩa thành các phân vùng là c n thi t, b i vì Windows và Linux s d ng các cách lưu tr thông tin trên đĩa và sau đó đ c chúng t đĩa khác nhau. Chính vì th t t hơn h t là dành cho m i h đi u hành m t (ho c th m chí m t vài như chúng ta s th y dư i) phân vùng riêng. Đ u tiên chúng ta hãy xem xét m t trư ng h p đơn gi n – dung lư ng đĩa c a b n đ c không vư t quá 8,4 Gbyte (nói chính xác hơn – s cylinder không vư t quá 1024). Trong trư ng h p này m i th đ u đơn gi n: b n đ c ch vi c chia đĩa làm sao đ đ ch cho h đi u hành s cài đ t. Có th s d ng d li u cho bi t kích thư c đĩa nh nh t c n thi t đ cài đ t h đi u hành v i c u hình cơ b n trong b ng 2.2. B ng 2.2: Nhu c u s d ng không gian đĩa c a HĐH H đi u hành Yêu c u Windows 95 100 Mbyte Windows 98 200 Mbyte Windows NT 200 Mbyte Windows 2000 700 Mbyte Linux Red Hat 6.2 (Worksta- 700 Mbyte tion v i KDE) Tuy nhiên xin hãy nh r ng, không nh ng ph i tính kích thư c các t p tin c a b n thân h đi u hành, mà còn ph i tính c kích thư c c a các chương trình b n đ c d tính ch y. Và còn ph i dành m t ph n d tr không nh cho các chương trình s cài đ t sau này (không th tránh kh i!). Hãy tính r ng, 700 Mbyte dành cho Linux trong b ng nói trên ch dành cho các chương trình cài đ t cùng v i Linux theo m c đ nh, trong s đó có, ví d , chương trình so n th o r t m nh Lyx. Đ i v i Windows cũng tương t như v y. Theo kinh nghi m c a tác gi thì đ làm vi c v i Windows 95/98, Windows NT và Linux các phân vùng v i kích thư c 800-1000 Mbyte là đ (t t nhiên, n u b n đ c không cài đ t các gói chương trình l n, như OpenOffice.Org), còn đ i v i Windows 200 thì c n phân vùng l n hơn. Bây gi chúng ta s xem xét v n đ chia các phân vùng cho Linux. đây không th ch chia m t phân vùng. Th nh t, c n chia m t phân vùng swap riêng bi t cho Linux. Khi xác đ nh dung lư ng c a phân vùng swap Linux c n tính đ n nh ng y u t sau: Trong Linux, RAM và không gian swap h p l i t o thành b nh o chung. Ví d , n u b n đ c có 256 MByte RAM và 128 Mbyte không gian swap, thì s có 384 Mbyte b nh o.

2.5 Chu n b các phân vùng trên đĩa 29 Đ làm vi c v i Linux c n ít nh t 16 Mbyte b nh o, vì th n u b n đ c ch có 4 Mbyte RAM, thì c n phân vùng swap không nh hơn 12 Mbyte. Kích thư c c a phân vùng swap có th l n bao nhiêu tùy thích, tuy nhiên không c n c u hình quá nhi u n u không c n thi t. Thông thư ng ch c n dùng swap khi máy ít b nh RAM ho c ch y máy ch v i nhi u ng d ng n ng. Trong t t c m i trư ng h p t t nh t tránh dùng swap vì nó ch m hơn RAM nhi u.3 Khi tính kích thư c c a không gian swapping, c n nh r ng kích thư c quá l n có th là vô ích. Trên máy tính v i 16 Mbyte RAM khi cài đ t Linux v i c u hình chu n và các chương trình ng d ng chu n thì 48 Mbyte không gian swapping là đ . Còn n u cài đ t Linux v i c u hình nh nh t, thì không c n đ n không gian swap. T t nhiên, kích thư c chính xác c a không gian swap ph thu c l n vào chương trình s đư c cài đ t. Nói chung, ch nên suy nghĩ v v n đ dung lư ng c a phân vùng swap khi có m t đĩa nh và ít b nh RAM. Trong trư ng h p ngư c l i hãy phân chia đ t ng s dung lư ng c a b nh o (g m RAM và phân vùng swap) không nh hơn 128 Mbyte. Còn n u như b n đ c có 128 Mbyte RAM hay nhi u hơn, thì phân vùng này có th không c n thi t. T t c các ph n còn l i c a Linux và các chương trình h tr theo nguyên t c có th đ t vào m t phân vùng. Tuy nhiên, vi c đ t h th ng t p tin Linux lên vài phân vùng riêng r là có ý nghĩa. Ví d , có nhà chuyên gia khuyên nên dành cho h th ng t p tin Linux ba phân vùng (n u tính c swap thì thành 4). Phân vùng th nh t (theo ý ki n cá nhân tác gi , 1 Gbyte là đ ) s ch a h th ng t p tin g c (/). Phân vùng th hai dành cho thư m c /home. Còn phân vùng th ba đư c g n vào thư m c /usr. Vi c phân chia như v y d a trên nh ng lý l sau. Dù HĐH Linux có n đ nh và đáng tin c y đ n đâu, thì th nh tho ng cũng c n cài đ t l i. Ví d , b n đ c mu n c p nh t phiên b n m i c a b n phân ph i, ho c vì ít kinh nghi m s d ng nên làm h ng t p tin h th ng quan tr ng, ho c đơn gi n là mu n cài đ t m t b n phân ph i khác. N u như t t c đư c cài đ t vào m t phân vùng, thì khi cài đ t l i nh ng d li u đã làm ra và ghi nh trong thư m c cá nhân s b m t (n u không có b n sao chép). Ngoài ra, s b m t c nh ng chương trình đã cài t mã ngu n, hay cài b ng phương pháp khác. Ph n l n nh ng gói chương trình này đư c cài vào thư m c /usr. N u dành cho thư m c này m t phân vùng riêng và khi cài đ t không đ nh d ng l i chúng, thì nh ng chương trình nói trên s đư c gi l i và có th s làm vi c (r t có th c n vài c u hình nh ) sau khi cài đ t l i h th ng. Trong tiêu chu n v h th ng t p tin c a Linux FHS (c th xin xem chương ??) cũng có l i khuyên v vi c đ t thư m c /usr lên m t phân vùng riêng. Theo tác gi th y, nh ng ý ki n nói trên đã đ đ b n đ c t tìm ra phương án phân chia đĩa c a mình, trong trư ng h p ch có m t đĩa nh . Bây gi chúng ta xem xét trư ng h p đĩa v i s cylinder l n hơn 1024. T nh ng gì đã nói đ n ph n trư c (h n ch dung lư ng đĩa c ng), c n đ t chương trình kh i đ ng trong ph m vi 1024 cylinder đ u tiên. Nhân ti n, NT Loader không nh t thi t ph i đ t vào phân vùng NTFS, cũng như không nh t 3 Xin cám ơn bác Tony Lý v m c này

30 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows thi t ph i đ t vào phân vùng ch a các t p tin khác c a HĐH. Như đã nói trên, đ i v i Linux có th đ t thư m c g c cùng v i thư m c con /boot vào các cylinder “th p” (trong vòng 1024 đ u tiên), còn các thư m c khác – ch nào tùy thích. Như v y trong trư ng h p này, nh ng đ ngh c a tác gi cho ra b ng t ng k t sau: ph n kh i đ ng c a t t c các h th ng Microsoft đ t vào phân vùng chính đ u tiên c a đĩa, v i đ nh d ng FAT16 (DOS); phân vùng chính ti p theo dành cho thư m c g c (/), kích thư c kho ng 1 Gbyte; phân vùng chính th ba dành cho swap c a Linux (l i khuyên v kích thư c c a phân vùng này xem trên); ph n còn l i c a đĩa đ t thành phân vùng m r ng; trong phân vùng m r ng t o các phân vùng lôgíc cho m i HĐH s cài đ t: Windows 98, Windows NT/2000/XP, và đ ng th i cho các h th ng t p tin /home và /usr c a HĐH Linux (trong /home s đ t các t p tin riêng c a ngư i dùng, còn trong /usr – chương trình s cài đ t). T t nhiên, n u như b n đ c ch có Windows 95 v i FAT16, thì có th đ Win- dows trên phân vùng đ u tiên. N u như trên máy đã cài đ t Windows NT hay có FAT32, thì m t phân vùng FAT16 cũng không th a. Th nh t, k c trong trư ng h p h th ng có v n đ , b n đ c có th kh i đ ng t đĩa m m DOS (t m th i khi chưa làm quen v i Linux m t cách “tư ng t n”) và th y đư c r ng đĩa c ng làm vi c bình thư ng. Th hai, h th ng t p tin FAT16 đư c h tr trên m i HĐH, trong đó có Linux, vì th phân vùng này có th ph c v cho vi c trao đ i t p tin gi a các h th ng. Nhưng không nên đ phân vùng này l n, vì FAT16 s d ng không gian đĩa r t không h p lý. Chính vì v y hãy dành cho phân vùng này kho ng 256 ho c 512 Mbyte. Nh ng l i khuyên này đưa ra v i gi thi t r ng, b n đ c ch có m t đĩa c ng. N u như b n đ c có 2, thì v n s d ng đư c nh ng l i khuyên này, ch có đi u phân vùng swap t t hơn đ t trên đĩa khác v i đĩa dành cho Linux. Ngư i ta nói r ng như v y tăng t c đ làm vi c trong Linux (cũng d hi u vì đ u đ c ít ph i ch y hơn). 2.5.2 Chương trình đ phân chia đĩa Sau khi hoàn thành k t ho ch chia đĩa, c n l a ch n công c đ đưa k ho ch này thành hi n th c. Chương trình phân chia đĩa đư c bi t đ n nhi u nh t là fdisk; trên m i h đi u hành đ u có phiên b n riêng c a chương trình này. Và không c n gì hơn ngoài chương trình này, n u như phân chia đĩa tr ng, không ch a b t ký d li u nào. Nhưng chúng ta đang xem xét trư ng h p đã có HĐH nào đó trên đĩa và c n phân chia đĩa mà không làm m t thông tin. fdisk không thích h p cho nh ng m c đích như v y. Trong thành ph n các b n phân ph i Red Hat và BlackCat (r t có th trong các b n phân ph i khác) có chương trình fips, ph c v cho phân chia đĩa.

2.6 Windows NT và Linux: kh i đ ng qua NT OS Loader 31 Tuy nhiên, theo ý ki n c a ngư i dùng thì không nên s d ng chương trình này. Vì th l i khuyên c a tác gi v i b n đ c, nh ng ngư i dùng Linux m i – n u như mu n phân chia l i đĩa mà không làm m t thông tin, thì hãy tìm chương trình Partition Magic c a công ty Power Quest (http://www.powerquest.com) và s d ng chương trình này. Th nh t, chương trình này cho phép phân chia l i đĩa mà không làm m t thông tin (t c là, t t c nh ng cài đ t và c u hình trư c đó s đư c ghi l i). Khi này, không ch t o đư c phân vùng m i t ch tr ng trên đĩa, mà còn có th di chuy n các phân vùng đã có theo ý mu n. Th hai, chương trình này (th m chí trong phiên b n dành cho DOS) cung c p m t giao di n đ h a d s d ng có h tr chu t, và m i thao tác cũng như thay đ i đ u th y rõ ràng. Đi u này r t quan tr ng v i ngư i dùng m i. Khi t o phân vùng c n đ ý không cho ranh gi i gi a các phân vùng c t l n nhau. Tác gi cho r ng, nh ng thông tin đã đưa đ đ b n đ c l p k ho ch và th c hi n vi c phân chia đĩa thành các phân vùng. Vì th ti p theo chúng ta s xem xét các phương án cài đ t hai HĐH trên m t máy tính. 2.6 Windows NT và Linux: kh i đ ng qua NT OS Loader Trong ph n này, khi nói v Windows NT xin ng m hi u c Windows 2000 và NT, vì “quan h ” c a chúng đ i v i vi c cài đ t Linux hoàn toàn gi ng nhau. Chúng ta gi thi t là Windows NT đã đư c cài vào phân vùng /dev/hda2 (n u như b n đ c nh , /dev/hda1 s dành cho phân vùng FAT16). N u HĐH Windows NT đã đư c cài đ t, nghĩa là trình kh i đ ng OS Loader cũng đã đư c cài đ t. Và như th có th s d ng chương trình này đ kh i đ ng Linux. Tác gi hy v ng r ng b n đ c đã sao lưu nh ng thông tin có giá tr c a mình. Các bư c cài đ t có th mô t như sau: 1. N u như b n đ c chưa cài đ t Linux bao gi , thì trư c khi b t đ u c n chu n b đĩa m m kh i đ ng và ph c h i Windows NT. Đ t o đĩa m m kh i đ ng ch c n đ nh d ng l i đĩa m m, r i sao chép lên đó các t p tin ntldr, ntdetect.com và boot.ini t thư m c g c c a đĩa kh i đ ng NT. Chương trình t o đĩa ph c h i Windows 2000/XP có th ch y t trình đơn h th ng (l nh Backup trong Start/Program/Accessories). 2. Dùng chương trình Partition Magic đ l y m t ph n đĩa tr ng và t đó t o ra phân vùng v i d ng ext2(3) (h th ng t p tin Linux) và phân vùng swap. Cách tính kích thư c c a chúng đã nói trên. 3. Cài đ t Linux theo ch d n c a b n phân ph i. Trong khi cài đ t c n chú ý đ n nh ng đi m sau: th nh t, trong quá trình cài đ t nh t đ nh ph i t o ra các đĩa m m kh i đ ng Linux. T c là c n tr l i “Yes, make a BOOT DISK” (hay tương t th , tùy thu c vào b n phân ph i) khi đư c h i có t o đĩa m m kh i đ ng hay không. Đĩa m m này s đư c dùng đ n sau. Ngoài ra, có th s d ng đĩa m m này đ kh i đ ng Linux. Đây cũng

32 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows là m t phương án kh i đ ng, và hơn n a khác v i đĩa m m kh i đ ng DOS, sau khi kh i đ ng h th ng không còn yêu c u đĩa m m n a, có th b nó ra kh i , s d ng đ đ c các đĩa m m khác. Tuy nhiên cách kh i đ ng này cũng có đi u ti n, vì th không nên s d ng thư ng xuyên. Ch s d ng trong trư ng h p “b t đ c dĩ”. Đĩa m m này còn c n thi t cho c u hình đ kh i đ ng nhi u HĐH. th hai, khi cài đ t Linux c n cài LILO vào sector đ u tiên c a phân vùng dành cho thư m c g c (/) c a Linux, ch không ph i vào sector kh i đ ng chính c a đĩa (MBR). Chúng ta gi thi t Linux đư c cài vào phân vùng /dev/hda3. Như v y LILO s đư c cài vào sector đ u tiên c a /dev/hda3 Theo nguyên t c, n u như b n đ c cài LILO vào MBR, thì không ph i m i th đã h ng h t. K t qu cu i cùng (kh i đ ng qua NT Loader) v n có th đ t đư c nhưng c n b ra m t chút công s c. V n đ ch , đ nh d ng MBR t o b i LILO và Windows (DOS) khác nhau. Vì th n u b n đ c cài LILO vào MBR, thì c u ph c h i l i MBR c a Windows. Tác gi cũng s nói cách ph c h i, nhưng t t hơn h t là b n đ c cài LILO ngay l p t c vào sector đ u tiên c a phân vùng đã cài Linux. 4. Sau khi cài đ t xong, kh i đ ng Linux b ng đĩa m m (n u như b n đ c cài LILO vào phân vùng c a Linux và không đ ng gì đ n MBR, thì đây là kh năng duy nh t). 5. Sao chép sector kh i đ ng c a Linux vào m t t p tin; t p tin này s c n đ trình kh i đ ng Windows NT/2000 có th kh i đ ng Linux. Vi c sao chép th c hi n như sau: đ u tiên g n m t đĩa m m tr ng (m i mua thì càng t t), [root]# mount -t vfat /dev/fd0 /mnt/floppy chuy n vào thư m c /mnt/floppy [root]# cd /mnt/floppy và th c hi n câu l nh [root]# dd if=/dev/hda3 of=/mnt/floppy/bootsect.lnx bs=512 count=1 đ ghi n i dung sector kh i đ ng c a đĩa /dev/hda3 vào t p tin /mnt/floppy/bootsect.lnx4 6. Ti p theo c n kh i đ ng l i đ vào Windows NT, b ng câu l nh: [root]# shutdown -h now 4 Ghi chú: n u đĩa C: (/dev/hda1) có đ nh d ng FAT, thì có th t o t p tin bootsect.lnx trong thư m c g c c a đĩa C:. Tác gi không bi t (chưa th ) có th kh i đ ng không c n đĩa m m không, n u phân vùng chính đ u tiên có đ nh d ng NTFS. Tuy nhiên đây cũng không có v n đ gì, ch c n sao chép sector kh i đ ng qua đĩa m m như đang trình bày. T m th i nhân Linux còn chưa h tr t t vi c ghi lên phân vùng NTFS.

2.6 Windows NT và Linux: kh i đ ng qua NT OS Loader 33 Vì MBR chưa có gì thay đ i, nên Windows NT s kh i đ ng. Trong NT c n sao chép t p tin bootsect.lnx vào thư m c g c c a đĩa C:, hay chính xác hơn là vào thư m c g c c a phân vùng mà t đó kh i đ ng Windows NT. Đây có th là phân vùng FAT16 hay phân vùng NTFS. Đ c đi m đ nh n ra phân vùng này là hai t p tin ntldr và boot.init ch a trong đó (nh ng t p tin này có th n!). T p tin bootsect.lnx có th đ t thu c tính ch đ c (read-only). 7. Sau đó tìm t p tin boot.ini và thêm vào dòng sau: C:bootsect.lnx="LINUX" (t t nhiên, trong d u ngo c kép b n đ c có th đ t tên b t kỳ.) 8. Vi c còn l i là kh i đ ng l i máy tính m t l n n a, và trong trình đơn ch n h đi u hành s có LINUX. N u ch n LINUX, thì LILO s đư c ch y và sau đó nó (LILO) s n p Linux. Còn bây gi chúng ta s xem xét trư ng h p b n đ c (do vô tình hay c ý) cài đ t LILO vào b n ghi kh i đ ng chính c a đĩa (Master Boot Record, MBR). Trong trư ng h p này b n ghi kh i đ ng Windows NT (hay 2000) s b xóa, và vi c kh i đ ng Windows NT (bư c th 6 trên) là không th . N u như b n đ c v n còn mu n s d ng trình kh i đ ng OS Loader c a NT, ch không mu n dùng LILO, thì nh ng bư c trên có thay đ i m t chút: thay cho bư c th 6 c n làm các thao tác sau. 1. Kh i đ ng Windows NT t đĩa m m kh i đ ng (đã t o trư c khi cài đ t Linux, n u không có thì b n đ c c n tìm m t máy khác đang ch y Windows NT r i t o). Trong trình đơn (th c đơn) c a trình kh i đ ng c n ch n l nh Recover, r i ch n ch đ Command mode. Sau đó đăng nh p vào tài kho n nhà qu n tr (administrator). 2. Ph c h i l i b n ghi kh i đ ng chính c a đĩa. S d ng câu l nh fdisk /mbr. Tác gi dùng l nh này thành công, m c dù trong m t s bài báo nói cách ph c h i MBR như v y không ph i lúc nào cũng làm vi c. Trong Windows 2000 có các l nh chuyên dùng fixboot và fixmbr (ch y t console ph c h i h th ng). Ch y hai l nh này theo th t đã ch ra. Sau đó Windows 2000 s kh i đ ng bình thư ng. 3. Kh i đ ng l i máy tính t đĩa m m kh i đ ng Linux và đăng nh p vào h th ng v i quy n ngư i dùng root. 4. Nh p l nh cd /etc và m t p tin lilo.conf. đ u t p tin này có liên k t đ n phân vùng kh i đ ng theo m c đ nh, ví d , /dev/hda. 5. Dùng b t kỳ trình so n th o nào, ví d , CoolEdit c a Midnight Comman- der, đ thay th giá tr này thành phân vùng đã cài Linux lên (chính xác hơn là thành phân vùng đư c g n như g c (/) c a Linux). N u Linux đư c cài vào phân vùng /dev/hda3, thì c n ghi cái đó, t c là thay th /dev/hda thành /dev/hda3. N u như b n đ c không nh đã cài Linux vào đâu, thì hãy ch y câu l nh mount và tìm k t qu tương t như sau5 : 5 có nghĩa là tìm phân vùng đã g n vào thư m c g c /, trong ví d này là /dev/hda3

34 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows /dev/hda3 on / type reiserfs (rw) 6. Ch y l nh /sbin/lilo đ ghi trình kh i đ ng vào phân vùng /dev/hda3 (c n ch y l nh lilo không có tham s ). S có c nh báo v vi c phân vùng không ph i là đ u tiên trên đĩa. Đây chính là đi u chúng ta c n, b n ghi kh i đ ng c a Windows đư c gi nguyên v n. 7. Th c hi n các bư c 6-8 như trên. D dàng đoán ra r ng, “quy trình” ph c t p v i hai l n kh i đ ng l i ch đ chuy n sector kh i đ ng Linux t MBR vào sector đ u tiên c a phân vùng dành cho Linux, và ph c h i MBR c a Windows. Quá trình cài đ t Linux k t thúc đây. B n đ c đã có th ch n HĐH s kh i đ ng và đi u khi n máy tính c a mình. 2.7 S d ng trình kh i đ ng GRUB6 Như đã nói trong ph n l a ch n chương trình kh i đ ng, n u trên máy đã cài Windows 98 v i h th ng t p tin FAT16, thì l a ch n t t hơn cho trình kh i đ ng là chương trình có trong thành ph n c a m i b n phân ph i HĐH Linux – GRUB (GRand Unified Bootloader). 2.7.1 Cài đ t GRUB Cách d nh t đ có th cài đ t trình kh i đ ng GRUB là ch n dùng trình kh i đ ng này trong quá trình cài đ t h th ng Linux c a b n. Trong nh ng phiên b n m i c a các b n phân ph i Linux m i khi này có th ch n c u hình cho nh ng h đi u hành đã có trên máy. M t s b n phân ph i, ví d Xandros còn t đ ng tìm th y nh ng h đi u hành đã có này và thêm chúng vào t p tin c u hình c a GRUB. Nh đó sau khi cài đ t b n có th ch n kh i đ ng Linux ho c h đi u hành (thư ng là Windows) đã có. M c dù vi c t đ ng c u hình này h t s c thu n ti n, nhưng s có ích n u b n bi t đư c cách c u hình Linux đ x lý nh ng l i có th x y ra và hơn th n a bi t cách c u hình đ kh i đ ng h đi u hành mong mu n khi không có t đ ng c u hình. Chúng ta s xem xét c u hình GRUB trong ph n ti p theo. 2.7.2 C u hình GRUB GRUB có m t giao di n trình đơn đ t đó ngư i dùng có th ch n m t m c (m t h đi u hành) b ng các phím mũi tên r i nh n <Enter> đ kh i đ ng. Đ dùng đư c trình đơn đó, b n c n m t t p tin c u hình ‘menu.lst’ n m trong thư m c kh i đ ng /boot. Thông thư ng t p tin này đư c t o ra khi cài đ t. Hãy xem ví d m t t p tin như v y dư i đây: # GRUB example configuration file on the teppi’s openSUSE system. # Modified by YaST2. Last modification on Sun Apr 2 22:22:11 MSD 2006 6 Ph n v GRUB này do ngư i d ch vi t

2.7 S d ng trình kh i đ ng GRUB 35 color white/blue black/light-gray default 0 timeout 8 ###Don’t change this comment - YaST2 identifier: Original name:linux### title SUSE LINUX 9.3 kernel (hd0,0)/vmlinuz root=/dev/hda5 vga=0x31a selinux=0 splash=silent resume=/dev/hda7 showopts initrd (hd0,0)/initrd ###Don’t change this comment - YaST2 identifier: Original name: windows### title Windows map (hd0) (hd1) map (hd1) (hd0) rootnoverify (hd1,0) makeactive chainloader +1 ###Don’t change this comment - YaST2 identifier: Original name: xen### title XEN kernel (hd0,0)/xen.gz dom0_mem=196608 module (hd0,0)/vmlinuz-xen root=/dev/hda5 vga=0x31a selinux=0 splash=silent resume=/dev/hda7 showopts module (hd0,0)/initrd-xen ###Don’t change this comment - YaST2 identifier: Original name: floppy### title Floppy root (fd0) chainloader +1 Tác gi nghĩ r ng c n gi i thích c th hơn m t chút v t p tin này. Có th b n đã đoán ra nh ng dòng b t đ u b ng ký t ‘#’ là nh ng dòng chú thích. B n có th ghi b t kỳ câu gì mong mu n vào dòng này và không nh hư ng gì đ n công vi c c a chương trình. Ngoài dòng chú thích GRUB cũng b qua nh ng dòng tr ng. đ u t p tin là nh ng thi t l p chung (global options), nh ng tùy ch n có liên quan đ n giao di n c a trình đơn. Chúng đư c đ t trư c các m c b t đ u b ng ‘title’. Tùy ch n default ch ra h đi u hành kh i đ ng theo m c đ nh (n u không đ ng vào bàn phím khi kh i đ ng). S ‘0’ ch ra đó là h đi u hành th nh t trong danh sách (t c là SuSE Linux 9.3). Hãy nh l i, trong GRUB vi c đánh s đư c b t đ u t ‘0’ ch không ph i ‘1’. Tùy ch n timeout cho bi t GRUB s kh i đ ng m t cách t đ ng sau kho ng th i gian ch ra (tính theo giây) n u không nh n phím nào. Trong trư ng h p này là sau 8 giây. Tùy ch n color dùng đ ch n màu cho trình đơn (hãy th nó!). Sau nh ng thi t l p chung là ph n thi t l p cho t ng h đi u hành c th . M i ph n đ u b t đ u b ng l nh ‘title’ theo sau là tên s hi n th trong trình đơn. Và vì l nh này hi n th tham s m t cách nguyên v n, nên b n có th nh p b t kỳ th gì vào phía sau. Như b n th y trong t p tin c u hình trên, ph n đ u tiên là đ kh i đ ng “SUSE LINUX 9.3”, ph n th hai – “Windows”, v.v. . . Khác v i trư ng h p LILO, sau khi thay đ i c u GRUB không c n ph i ch y b t kỳ l nh nào đ nh ng thay đ i này có hi u l c. Chúng s đư c c p nh t m t

36 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows cách t đ ng trong l n kh i đ ng sau. Đây là m t đi m m nh c a GRUB so v i LILO. T t nhiên đây không ph i là t t c nh ng kh năng s d ng c a GRUB, nhưng đ i v i ngư i dùng m i thì như v y là đ . Sau m t th i gian làm vi c v i Linux và có đ kinh nghi m b n s bi t cách tìm thêm thông tin v trình kh i đ ng tuy t v i này. 2.8 S d ng trình kh i đ ng LILO 2.8.1 Cài đ t và c u hình LILO Gi ng như trư ng h p Windows NT, chúng ta s đưa ra các bư c c n th c hi n đ có th kh i đ ng nhi u HĐH. 1. Trư c khi cài đ t Linux hãy chu n b đĩa m m kh i đ ng Windows. 2. Dùng chương trình Partition Magic đ l y ph n không gian đĩa còn tr ng và trên đó t o ra m t phân vùng ext2(3) (h th ng t p tin Linux) và m t phân vùng swap. Cách chia đĩa đã nói trên. N u dung lư ng đĩa c ng vư t quá 8,4 Gbyte thì hãy đ c k các ph n 2.3 và 2.5. 3. Cài đ t Linux theo ch d n đi kèm v i b n phân ph i. C n nh r ng, n u b n mu n s d ng trình kh i đ ng LILO, thì trong quá trình cài d t Linux c n ch n phương án cài LILO vào b n ghi kh i đ ng chính (Master Boot Record). T o các đĩa m m kh i đ ng theo nguyên t c là không b t bu c, nhưng tác gi khuyên b n đ c nên làm.7 4. Bư c ti p theo c n c u hình LILO đ có th kh i đ ng các HĐH theo l a ch n. LILO đư c c u hình b ng t p tin /etc/lilo.conf và câu l nh /sbin/lilo. Câu l nh này dùng đ cài đ t (hay cài đ t l i) LILO. Chúng ta xem xét m t ví d nh c a t p tin c u hình LILO. Trong ví d này chúng ta s coi như thi t b /dev/hda1 là phân vùng v i DOS/Windows, còn phân vùng /dev/hda2 ch a Linux. Trong trư ng h p đó /etc/lilo.conf có d ng g n như sau: boot = /dev/hda2 compact delay = 50 # message = /boot/bootmesg.txt root = current image = /boot/vmlinuz-2.4.22 label = linux 7 Ghi chú. Trình kh i đ ng LILO không b t bu c ph i cài đ t vào b n ghi kh i đ ng chính c a đĩa, LILO có th n m b n ghi kh i đ ng c a phân vùng chính đư c kích ho t và ch a thư m c g c c a Linux ho c th m chí trên phân vùng lôgíc trong phân vùng m r ng. Trong trư ng h p đó MBR c n ph i có kh năng n p LILO, ví d khi MBR là trình kh i đ ng c a MS-DOS hay Windows. Tuy nhiên tác gi chưa nhìn th y s c n thi t c a ng d ng này (n u đã ch n LILO làm trình kh i đ ng chính thì hãy s d ng cho “tr n b ”), vì th chúng ta s không xem xét đ n.

2.8 S d ng trình kh i đ ng LILO 37 read-only other = /dev/hda1 table = /dev/hda label = dos Vài l i gi i thích cho ví d : Dòng boot cho bi t thi t b kh i đ ng. Dòng compact b t ch đ nén t p tin map – t p tin ch a đ c tính c a nhân đư c kh i đ ng; tính năng (nén) này tăng t c đ c a kh i đ ng đ u. Câu l nh message dùng đ đưa ra thông báo theo ý mu n khi kh i đ ng. B t đ u t dòng image là các ph n nh c a t p tin c u hình, m i ph n tương ng v i m t h đi u hành s kh i đ ng theo l a ch n c a ngư i dùng. Trong m i ph n như v y có m t dòng label. Trên dòng này ghi tên c n nh p vào d u nh c LILO hay tên s hi n th trong trình đơn c a LILO đ có th ch n HĐH mu n kh i đ ng. N u như tên không đư c nh p sau kho ng th i gian ch trên dòng delay (tính theo ph n mư i giây – c n nhân v i 0,1 giây), thì s kh i đ ng HĐH theo m c đ nh. Trong ví d này, s kh i đ ng Linux theo m c đ nh, vì ph n c u hình tương ng v i Linux n m đ u tiên trong t p tin. Có th ch ra h đi u hành đư c kh i đ ng theo m c đ nh khi thêm m t dòng có d ng default=dos, t c là s d ng tên đã đ t trên dòng label. Dòng table=<device> cho bi t tên thi t b ch a b ng phân chia đĩa. LILO s không đưa thông tin v phân chia đĩa cho h đi u hành đư c kh i đ ng n u bi n này không đư c đưa ra. (M t s h đi u hành có công c khác đ xác đ nh là đã đư c kh i đ ng t phân vùng nào.) Đ ng quên r ng, c n th c hi n câu l nh /sbin/lilo, sau khi thay đ i ch d n đ n b ng phân chia đĩa, t c là thay đ i bi n table. N u đ t dòng (g i là ph n nh thì t t hơn) other = /dev/hda1 trong t p tin /etc/lilo.conf, thì trong thư m c g c c a đĩa /dev/hda1 (đĩa C: trong h th ng thu t ng Microsoft) c n có trình kh i đ ng ph (không ph i là chính). Trên m t máy c a tác gi đó n m trình kh i đ ng NT Loader (vì Windows NT đư c cài đ t trư c Linux), và LILO kh i đ ng thành công Windows NT. Ch c n đ t th i gian ch kh i đ ng trong t p tin boot.ini b ng không, đ không th y trình đơn kh i đ ng c a NT Loader. Tuy nhiên, n u vì m t lý do nào đó b n mu n th y trình đơn này thì giá tr timeout trong t p tin boot.ini c n đ t khác không (th i gian ch đư c tính theo giây). Đi u này có th c n thi t khi mu n kh i đ ng c Windows 98 t trình đơn c a NT Loader (trong trư ng h p này s có 3 HĐH: Linux, Windows NT và Windows 98, trong trình đơn c a LILO n u ch n dos thì s hi n ra trình đơn c a NT Loader r i t đó ch n m t trong hai HĐH Windows đ kh i đ ng). N u b n đ c mu n kh i đ ng Windows tr c ti p t LILO, thì hãy thêm ph n nh sau vào /etc/lilo.conf: other = /boot/bootsect.dos label = win trong đó bootsect.dos l y t thư m c g c c a đĩa ch a NT Loader.

38 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows 5. Sau khi s a xong t p tin /etc/lilo.conf theo ý mu n, c n ch y câu l nh /sbin/lilo đ nh ng thay đ i có hi u l c. Câu l nh này (trong tài li u hư ng d n g i là map-installer) cài đ t trình kh i đ ng ph , mà s đư c kích ho t trong l n kh i đ ng ti p theo. Trư c khi ch y /sbin/lilo đ thay đ i bư c kh i đ ng, hãy th c hi n câu l nh này v i tham s -t. Khi có tham s này s th c hi n t t c các th t c cài đ t trình kh i đ ng, tr vi c thay đ i t p tin map, b n ghi sector kh i đ ng, và b ng phân chia đĩa, t c là ch ch y th c u hình m i. N u cho thêm tùy ch n -v, thì b n đ c s đư c bi t thêm thông tin chi ti t v nh ng gì l nh /sbin/lilo s th c hi n. Khi /sbin/lilo ghi đè n i dung m i lên sector kh i d ng, thì n i dung cũ c a sector này s t đ ng đư c ghi nh vào m t t p tin. Theo m c đ nh đó là t p tin /boot/boot.NNNN, trong đó NNNN tương ng v i s c a thi t b , ví d , 0300 – tương ng /dev/hda, 0800 – /dev/sda, v.v. . . N u t p tin này đã có trên đĩa, thì nó không b ghi đè lên. Tuy nhiên có th đ t m t tên khác đ ghi sector kh i đ ng, không nh t thi t ph i dùng /boot/boot.NNNN. T p tin /boot/boot.NNNN có th s d ng đ ph c h i n i dung cũ c a sector kh i đ ng, n u không còn cách ph c h i nào khác đơn gi n hơn. Câu l nh đ th c hi n có d ng: [root:~#] dd if=/boot/boot.0300 of=/dev/hda bs=446 count=1 hay [root:~#] dd if=/boot/boot.0800 of=/dev/hda bs=446 count=1 (bs=446 vì ch ph c h i chương trình kh i đ ng, và không đ ng gì đ n b ng phân chia đĩa). Cũng có th ph c h i MBR cũ khi c n thi t b ng câu l nh /sbin/lilo v i tùy ch n -u. Nhưng c n bi t r ng, câu l nh này ch làm vi c đúng v i đi u ki n là thư m c LILO (t c là /boot) không thay đ i k t khi cài đ t. MBR c a MS-DOS có th đư c ph c h i b ng cách kh i đ ng vào DOS t đĩa m m (CD) r i ch y câu l nh fdisk /mbr (xem trên). L nh này ch thay đ i mã chương trình kh i đ ng n m trong MBR, mà không thay đ i b ng phân chia đĩa. 6. Sau khi cài đ t l i trình kh i đ ng c n kh i đ ng l i máy tính và th các phương án kh i đ ng khác nhau đ ki m tra. Đ k t thúc ph n nói v LILO này chúng ta s xem xét vài khó khăn có th xu t hi n khi s d ng LILO, và cách kh c ph c (n u có th ). Khi LILO đư c n p, nó đưa ra màn hình t “LILO”. Khi này m i ch cái bi u th s k t thúc m t hành đ ng nào đó hay k t thúc m t bư c n p LILO. N u kh i đ ng b b ngưng gi a ch ng, thì qua s ch cái đưa ra có th nh n đ nh v nguyên nhân xu t hi n v n đ . Không ch cái nào hi n ra – không có ph n nào c a LILO đư c n p. Ho c LILO không đư c cài đ t, ho c phân vùng ch a LILO chưa đư c kích ho t.

2.8 S d ng trình kh i đ ng LILO 39 L [mã l i] – trình kh i đ ng chính đã đư c n p và đã ch y (t c là đã nh n đư c quy n đi u khi n), nhưng nó không th n p trình kh i đ ng ph . Mã l i hai ký t cho bi t nguyên nhân c th c a v n đ (cách gi i mã c n tìm trong tài li u k thu t c a LILO). Thông thư ng thì v n đ n y sinh do đĩa x u (có khuy t t t) hay không đ t đúng c u trúc hình h c c a đĩa. N u LILO không d ng l i đây, mà ti p t c đưa ra m t chu i vô t n các mã l i, thì v n đ thư ng d gi i quy t. LI – trình kh i đ ng chính đã n p đư c trình kh i đ ng ph , nhưng không ch y đư c nó. Có th là l i đưa c u trúc hình h c c a đĩa, ho c t p tin boot/boot.b b di chuy n mà ngư i dùng quên không ch y /sbin/lilo. LIL — trình kh i đ ng ph đã đư c ch y, nhưng nó không th n p b ng mô t t t p tin map. Nguyên nhân thư ng do khuy t t t c a đĩa ho c không đưa đúng c u trúc hình h c c a đĩa. LIL? – trình kh i đ ng ph đã đư c n p vào đ a ch không đúng. Thông thư ng do l i đưa ra c u trúc hình h c c a đĩa ho c t p tin /boot/boot.b b di chuy n mà ngư i dùng quên không ch y /sbin/lilo. LIL- – b ng mô t trong t p tin map b phá h y. Thông thư ng do l i đưa ra c u trúc hình h c c a đĩa ho c t p tin /boot/boot.b b di chuy n mà ngư i dùng quên không ch y /sbin/lilo. LILO – t t c các ph n c a LILO đư c n p thành công. 2.8.2 Cài đ t các h đi u hành khác sau Linux Khi cài đ t MS-DOS và Windows 95/98, trình kh i đ ng c a chúng (không ph thu c vào ý mu n c a b n đ c) đư c ghi vào Master Boot Record (MBR), và d u kích ho t trong b ng phân vùng s đư c chuy n sang phân vùng MS-DOS (Win- dows 95/98). Mà trình kh i đ ng MS-DOS và Windows 95/98 ch “bi t” chuy n quy n đi u khi n cho sector đ u tiên c a phân vùng kích ho t. Như th , n u như b n đ c đ u tiên cài đ t Linux, và sau đó m i cài đ t Windows 95/98 hay MS-DOS, thì Linux s không th kh i đ ng. Có th ph c h i l i LILO b ng cách ch y l nh /sbin/lilo (n u LILO đư c cài vào MBR), ho c kích ho t phân vùng ch a LILO (n u LILO đư c cài vào phân vùng chính). Khi có v n đ sau khi cài đ t m t h đi u hành khác sau Linux, thư ng có th gi i quy t b ng cách kh i đ ng vào Linux b ng đĩa m m kh i đ ng, s a l i t p tin c u hình LILO (thêm ph n nh cho HĐH m i), r i ch y /sbin/lilo. 2.8.3 Chuy n thư m c /boot lên phân vùng DOS Nh ng phiên b n nhân Linux m i nh t h tr kh năng đ t các t p tin c n thi t trên giai đo n kh i đ ng vào h th ng t p tin MS-DOS (hay UMSDOS). Vì trong ph n l n các trư ng h p phân vùng DOS chi m các vùng đĩa đ u (không có h n ch c a BIOS), nên cho phép gi i quy t nhi u v n đ c a đĩa l n, khi mà thư m c /boot không th n m trên phân vùng dành cho Linux.

40 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows Đ th c hi n phương án kh i đ ng này, c n phân vùng DOS ch đ đ c/ghi, t o trong đó m t thư m c (ví d , /dos/linux), và chuy n t t c các t p tin t thư m c /boot vào đó; thư m c /boot đư c chuy n thành liên k t tư ng trưng đ n thư m c /dos/linux; v trí m i c a thư m c /boot c n ch ra trong t p tin /etc/lilo.conf, và cu i cùng ch y l nh /sbin/lilo. 2.9 Kh i đ ng Linux t MS-DOS b ng loadlin.exe Không ch các t p tin kh i đ ng và nhân có th n m trong phân vùng DOS, mà c ti n trình kh i đ ng Linux nói chung có th đư c t ch c t DOS. Kh năng này th c hi n nh chương trình đ c bi t loadlin.exe, do Hans Lermen (lermen@elserv.ffm.fgan.de) vi t. Chương trình này thư ng có trên các đĩa c a b n phân ph i.8 Loadlin.exe cung c p cách kh i đ ng Linux t c ng an toàn nh t, khi có phân vùng kích ho t là DOS hay Windows. Phương án kh i đ ng này đư c khuyên s d ng cho ngư i dùng Linux m i. Ph n l n ngư i dùng m i (và không ch h ) không đ kiên nh n đ đ c tài li u r t hay nhưng r t dài (và l i vi t trên ti ng Anh n a) c a LILO. Vì th h thư ng s d ng LILO không đúng cách, và k t qu là không th kh i đ ng đư c b t kỳ h đi u hành nào (tác gi cũng đã rơi vào trư ng h p như v y). Đ i v i nh ng ngư i dùng m i thì s thu n ti n hơn khi s d ng loadlin.exe đ kh i đ ng và b t đ u tìm hi u Linux. Tuy nhiên, “không vào hang c p sao b t đư c c p”. Chương trình loadlin.exe không yêu c u ph i cài đ t, ch c n đ t chương trình – t p tin loadlin.exe và nhân ( nh c a nhân) lên m t trong các đĩa mà DOS nh n ra. Có th dùng chương trình này đ kh i đ ng Linux t CD ho c t đĩa trong m ng mà không c n s d ng đĩa m m kh i đ ng. Kh năng này bi n loadlin.exe thành m t công c tuy t v i đ kh i đ ng Linux khi có v n đ v i LILO. Phiên b n 1.6 c a loadlin.exe làm vi c v i m i c u hình DOS và có r t ít h n ch . Phiên b n này có th s d ng b nh m r ng; có th n p các nhân l n (các bzImage) và các nh đĩa o (initrd) tr c ti p vào vùng b nh n m trên. Vi c s d ng loadlin.exe không có nghĩa là Linux làm vi c dư i DOS, vì chương trình này h tr “kh i đ ng lôgíc” c a máy tính, và sau đó DOS đư c thay th hoàn toàn b ng Linux. N u như b n đ c mu n quay tr l i DOS, thì ph i kh i đ ng l i máy tính, ví d , b ng câu l nh reboot. Như v y, c n làm gì đ có th s d ng chương trình loadlin.exe. Trên máy tính c a b n (t t nhiên v i b x lý 386 ho c cao hơn) c n cài đ t DOS hay WINDOWS 95. C n có nh nén c a nhân Linux (zImage, bzImage)9 . Chương trình loadlin.exe. Có th tìm th y trên đĩa phân ph i d ng không nén hay trong gói LOADLIN16.TGZ. Gói nén này còn ch a hư ng d n 8 m t s b n phân ph i còn có gói cài đ t cho chương trình này, thông thư ng ghi t p tin loadlin.exe vào thư m c c a ngư i dùng root 9 Ghi chú. zImage là đ nh d ng nh phân cũ c a nhân, bzImage là đ nh d ng m i hơn (s phiên b n nhân l n hơn 1.3.73) có kích thư c lên t i 1 Mbyte, do đó, nhân khi gi i nén có kích thư c lên t i 2 Mbyte. Ti p theo chúng ta s ch nói v các t p tin zImage, m c dù b n đ c có th thay th zImage thành bzImage

2.9 Kh i đ ng Linux t MS-DOS b ng loadlin.exe 41 s d ng DOCMANUAL.TXT, t p tin tham s ví d DOCTEST.PAR, và hư ng d n cách đưa các tham s DOCPARAMS.DOC (đ ng quên r ng chúng là nh ng t p tin DOS). N u b n ch y loadlin.exe không có tham s C:LOADLIN> loadlin thì s nh n đư c hư ng d n s d ng ng n g n. Thu n ti n hơn đ đ c hư ng d n này khi ch y chương trình v i tham s more (gi ng trong Linux): C:LOADLIN> loadlin | more Bây gi chúng ta có th xem xét các bư c cài đ t Linux khi s d ng loadlin.exe đ kh i đ ng. 1. Chia các phân vùng cho Linux (cách làm xem ph n 2.5) 2. Cài đ t Linux vào phân vùng đã chia. LILO c n cài đ t vào sector đ u tiên c a phân vùng Linux đ không ghi đè lên MBR và không b m t kh năng kh i đ ng vào Windows. 3. Sau khi k t thúc ph n cài đ t hãy kh i đ ng Linux (n u không có cách nào khác, hãy s d ng đĩa m m kh i đ ng). G n phân vùng DOS (gi thi t là /dev/hda1, còn phân vùng Linux là /dev/hda3): [root]# mount -t vfat /dev/hda1 /mnt/C T o thư m c /mnt/C/loadlin và gi i nén t p tin LOADLIN16.TGZ vào đó. Ngoài ra sao chép t thư m c /boot vào thư m c đó c t p tin ch a nh c a nhân Linux. Có th tìm t p tin ch a nh c a nhân c n thi t nh t p tin /etc/lilo.conf: tìm trong t p tin c u hình dòng “image=...” và b n đ c s th y tên c n thi t phía bên ph i d u b ng. Ví d tên c a t p tin này là vmlinuz-2.4.22. Sao chép t p tin vmlinuz-2.4.22 t /boot vào /mnt/C/loadlin và đ i tên thành vmlinuz (vi c đ i tên là không nh t thi t, và ch có ý nghĩa thu n ti n cho s d ng): [root]# cp /boot/vmlinuz-2.4.22 /mnt/C/loadlin/vmlinuz 4. Bây gi i kh i đ ng l i máy tính vào DOS tr c ti p (n u b n đ c có Windows 95/98 thì c n nh n phím <F8> khi kh i đ ng đ hi n th trình đơn cho phép ch n DOS), ho c qua h p tho i l a ch n khi nh n l nh t t máy (shutdown) Windows 95/98. Sau khi vào DOS hãy chuy n sang thư m c C:LOADLIN: CD LOADLIN r i th c hi n l nh: C:LOADLIN> LOADLIN vmlinuz /dev/hda3 ro vga=ask

42 Cài đ t HĐH Linux trên cùng máy tính v i Windows ho c, n u b n đ c mu n n p nhân cùng v i đĩa RAM: C:LOADLIN> LOADLIN vmlinuz /dev/ram rw initrd=diskimage Còn có th ghi t t c các tham s c a l nh loadlin.exe vào t p tin (ví d v i tên params) và g i câu l nh đó d ng sau: C:LOADLIN> LOADLIN @params Kh năng này đ c bi t có ích khi đưa nhi u tham s dòng l nh và khi đ dài c a dòng l nh l n hơn 127 ký t . Mô t đ y đ t t c các tham s c a câu l nh loadlin.exe có th tìm th y trong t p tin PARAMS.DOC ho c Internet trên trang http://sunsite.unc.edu/mdw/HOWTO/BootPrompt-HOWTO. html và http://rsphy1.anu.edu/~gpg109/BootPrompt-HOWTO.html. Bây gi b n đ c có th s d ng cách này đ kh i đ ng Linux. Công vi c duy nh t còn l i là làm sao đ không ph i gõ l nh loadlin v i t t c các tham s sau m i l n kh i đ ng l i. Có th vi t thêm l nh g i loadlin vào t p tin autoexec.bat ho c t o m t t p tin l nh (ví d , linux.bat), và khi ch y t p tin này, máy tính s chuy n vào ch đ DOS trư c, sau đó thì ch y Linux. Tác gi cho r ng nh ng thông tin đã đưa ra trên đ đ t o t p tin bat c n thi t. C n nói thêm r ng, không đư c kh i đ ng Linux t giao di n đ h a DOS/Windows và c n t t m t vài tùy ch n trong t p tin n C:MSDOS.SYS (đây là t p tin văn b n thông thư ng), b ng cách thêm vào hai dòng sau (n u chưa có): BootGUI=0 Logo=0 Dòng đ u tiên t t giao di n đ h a, và DOS s đư c kh i đ ng thay cho Windows 95/98. (Đ ch y giao di n đ h a, c n nh p câu l nh C:> win). Dòng Logo=0 t t vi c hi n th bi u tư ng Windows (c a s ). V n đ ch , đ i v i m t s c c màn hình Linux s đưa ra m t màn hình tr ng r ng sau khi kh i đ ng, n u như có hi n th bi u tư ng Windows.

Chương 3 Kh i đ ng Linux l n đ u V n s kh i đ u nan – Trung Qu c Ngư i d ch: Sau khi cài đ t r t có th b n đ c s không bi t bư c ti p theo ph i làm gì. B t máy tính lên, đ i h th ng kh i đ ng xong và ... ng i nhìn. Ph i làm gì đ có th ti p t c làm vi c v i h th ng Linux? Sau khi làm vi c xong thì t t máy th nào? Có nh ng chương trình nào nên bi t? Trong khi làm vi c có v n đ n y sinh thì tìm câu tr l i đâu? Trong chương này chúng ta s tìm th y câu tr l i cho nh ng câu h i trên. 3.1 Kh i đ ng HĐH Linux Như v y là vi c cài đ t Linux đã hoàn thành1 . N u ngư i dùng đã cài đ t GRUB làm trình kh i đ ng, thì sau nh ng dòng ch BIOS thư ng đưa ra s xu t hi n màn hình d ng như trong hình 3.1. N u không ch m vào bàn phím, thì trên màn hình s xu t hi n r t nhi u thông báo mà t m th i chúng ta s không xem xét ý nghĩa c a chúng2 . Cu i cùng xu t hi n màn hình cho phép ngư i dùng đăng nh p vào h th ng. N u b n đã ch n t đ ng ch y ch đ đ ho thì hãy nh n <Ctrl>+<Alt>+<F1> đ th y màn hình đăng nh p như sau: ThinhQuyen login: Màn hình đăng nh p này xu t hi n trên máy c a tác gi khi kh i đ ng Debian Linux. T t nhiên màn hình đăng nh p c a b n đ c s khác. N u có đ kiên nh n đ đ c h t cu n sách này, thì b n s bi t cách thay đ i màn hình này, ví d đưa ra nh ng câu chào d ng “Xin chào! Hôm nay là 02 tháng 09 năm 2006. Hãy nh p vào tên ngư i dùng và m t kh u”. Tuy nhiên bây gi v n còn s m đ nói v v n đ này. N u kh i đ ng b ng đĩa m m thì quá trình cũng tương t nhưng ch m hơn m t chút. N u Linux không ph i là h đi u hành (HĐH) duy nh t trên máy tính, thì trên màn hình kh i đ ng GRUB s xu t hi n danh sách các h đi u hành tìm 1 Ngư i d ch: Thông tin trong ph n này c a b n g c ti ng Nga đã hơi cũ và trình kh i đ ng b n g c s d ng là LILO. B n d ch đã c p nh t l i và s d ng trình kh i đ ng GRUB 2 Trong nh ng b n phân ph i Linux m i, ví d SuSE Linux, có s d ng màn hình flash. Do đó có th b n đ c s không th y nh ng thông báo này. Trong trư ng h p đó, hãy nh n phím tương ng đ chuy n v màn hình kh i đ ng bình thư ng. Phím này thư ng là <Esc>.

44 Kh i đ ng Linux l n đ u Hình 3.1: Màn hình kh i đ ng c a GRUB th y. Có th ch n HĐH mu n kh i đ ng b ng các phím <↑> và <↓> r i nh n phím <Enter>. N u đã ch n kh i đ ng Linux thì cu i cùng ngư i dùng ph i th y dòng login:, t c là dòng m i nh p vào tên đăng nh p. 3.2 Đăng nh p vào h th ng Như b n đã bi t, khi hi n ra dòng m i này thì đ u tiên c n nh p vào tên ngư i dùng, sau đó nh p vào m t kh u khi có yêu c u đ vào h th ng. N u đây là l n đăng nh p đ u tiên vào h th ng ngay sau khi cài đ t, và trong khi cài đ t b n quên t o thêm ngư i dùng, thì hãy nh p vào tên ngư i dùng “root” (ngư i dùng cao c p). Đây là ngư i dùng duy nh t luôn luôn có tài kho n đư c t o ra trong quá trình cài đ t. Ngư i dùng này là ch s h u có toàn quy n đ i v i h th ng bây gi cũng như sau này, t c là có quy n truy c p không gi i h n đ n các tài nguyên, có th thêm, xóa nh ng ngư i dùng khác, d ng h th ng v.v. . . Nh ng thao tác không c n th n c a ngư i dùng này có th d dàng d n đ n nh ng h u qu khó lư ng, th m chí làm h ng h th ng. Vì th thư ng ch đăng nh p dư i tên ngư i dùng này khi th c hi n các công vi c qu n tr h th ng. Tuy nhiên chúng ta đang trong trư ng h p này, vì th hãy nh p “root” vào dòng login: r i nh n phím <Enter> (<Return>). H th ng s đưa ra câu h i m t kh u: Password: T t nhiên là b n c n nh p vào m t kh u tương ng v i ngư i dùng đã đưa ra, đây là m t kh u c a root. M t kh u này là m t kh u đã đưa ra cho ngư i dùng root trong quá trình cài đ t. Sau khi nh p m t kh u cũng nh n <Enter>. N u sau khi nh p vào tên ngư i dùng r i r t lâu sau không vào m t kh u, thì h th ng s t đ ng quay tr l i dòng h i tên ngư i dùng login:. Sau khi nh p

3.2 Đăng nh p vào h th ng 45 đúng m t kh u, b n s th y dòng như sau: [root@ThinhQuyen /root]# Dòng này đư c g i là d u nh c. Xu t hi n d u nh c có nghĩa là h th ng đã s n sàng ti p nh n và th c hi n câu l nh c a ngư i dùng. th i đi m này nó có nghĩa là b n đã đăng nh p vào h th ng m t cách thành công. Trong MS-DOS và Windows(TM) màn hình đen và d u nh c h th ng thư ng đư c g i là ch đ dòng l nh. Chúng ta s g i ch đ này là văn b n đ phân bi t v i ch đ đ ho c a h th ng X Window. Trong ví d đưa ra d u nh c g m tên ngư i dùng (root), tên h th ng (Thin- hQuyen) và thư m c hi n th i (/root). Sau này b n có th thay đ i d ng c a d u nh c này. Trong t t c các ví d ti p theo chúng ta s s d ng d u nh c ch g m có tên ngư i dùng. Trư c khi đ ngh b n đ c nh p vào câu l nh đ u tiên, c n nói r ng trên b t kỳ h th ng UNIX nào ki u ch cũng đ u đóng vai trò quan tr ng, t c là có phân bi t ch hoa và ch thư ng. Vì th c n nh p vào t t c các câu l nh cũng như tham s c a chúng như ch ra trong ví d , k c ki u ch . Câu l nh đ u tiên chúng ta s nh p vào là useradd. Sau tên c a câu l nh c n kho ng tr ng và sau đó là tên ngư i dùng, ví d , nhimlui: [root]# useradd nhimlui Ngay sau khi nh n phím <Enter> đ ch y l nh này, trên h th ng s bi t r ng ngư i dùng nhimlui t n t i (chúng ta nói, “m tài kho n cho ngư i dùng nhimlui”). Tuy nhiên v n chưa th vào h th ng (thư ng nói, “đăng nh p”) dư i tên ngư i dùng này. Đ h th ng cho phép ngư i dùng m i nhimlui làm vi c, c n ph i “t o” thêm cho ngư i dùng này m t kh u b ng câu l nh: [root]# passwd nhimlui S xu t hi n dòng: Changing password for nhimlui. New Password: Hãy nh p vào m t kh u. Sau khi nh p xong, cũng nh n phím <Enter>, h th ng s h i nh p m t kh u m t l n n a đ ki m tra. Reenter New Password: Đ ng ng c nhiên, b n s không nhìn th y m t kh u vào vì h th ng s không hi n th gì ra, k c d u sao ‘*’ như thư ng th y. N u b n đã nh p đúng t t c , thì s xu t hi n thông báo thành công d ng: Password changed.

46 Kh i đ ng Linux l n đ u và s l i xu t hi n d u nh c c a h th ng. N u nh p vào m t kh u không t t (m t kh u quá ng n ho c quá đơn gi n), thì s xu t hi n dòng c nh báo (d ng Bad password: too short), nhưng h th ng v n ti p nh n m t kh u và cho phép ngư i dùng m i đăng nh p vào h th ng. Như v y là b n đ c đã làm quen v i hai câu l nh đ u tiên c a h th ng Linux: useradd và passwd. Câu l nh ti p theo mà b t kỳ ngư i dùng Linux nào cũng c n ph i bi t đó là câu l nh man. man là h th ng tr giúp luôn luôn đi kèm v i h th ng Linux. C n ph i nh p vào câu l nh này v i m t tham s – tên c a câu l nh khác ho c t khóa. Ví d : [root]# man passwd K t qu là b n s nh n đư c m t văn b n mô t câu l nh tương ng ho c thông tin v đ tài mà t khoá đưa ra. Vì thông tin thư ng không th n m g n trên m t màn hình nên khi xem c n s d ng các phím <PageUp>, <PageDown>, và phím tr ng. Hãy nh n phím <Q> b t kỳ th i đi m nào đ thoát ra kh i màn hình xem man và quay l i dòng nh p l nh. Bây gi xin b n đ c hãy th xem thông tin v hai câu l nh đã đ c p đ n trên – login và passwd. Chú ý là có th xem thông tin v chính b n thân câu l nh man. Hãy ch y l nh: [root]# man man R t ti c theo như tác gi bi t thì hi n th i các trang thông tin man còn chưa đư c d ch sang ti ng Vi t. Do đó b n s nh n đư c nh ng trang này b ng ti ng Anh. N u như b n không có kh năng đ c ti ng Anh, thì hay kiên nh n đ c cu n sách này ho c m t cu n sách khác cùng đ tài. B n đ c còn có th th ch y thêm m t vài câu l nh n a và theo dõi xem h th ng làm gì. Ví d , hãy th nh ng câu l nh li t kê trong b ng 3.1 (hãy nh p chúng cùng v i nh ng tham s có trong b ng). B ng 3.1: Nh ng câu l nh đơn gi n c a Linux Câu l nh Mô t ng n g n whoami Thông báo tên đăng nh p c a b n w ho c who Cho bi t nh ng ngư i dùng nào hi n đang làm vi c trên h th ng pwd Cho bi t tên c a thư m c hi n th i ls -l Hi n th danh sách t p tin và thư m c con c a thư m c hi n th i cd tên_thư_m c Chuy n thư m c hi n th i đ n tên_thư_m c ps ax Hi n th danh sách các ti n trình đang ch y Hãy xem mô t v nh ng câu l nh này b ng man. Chúng ta s không xem xét chi ti t danh sách t t c nh ng câu l nh có th g p. Vì th nh t, ngư i dùng s d n d n làm quen v i chúng trong quá trình đ c cu n sách này và th c hành trên HĐH Linux c a mình. Th hai, có th đ c v nh ng câu l nh chính trong b t kỳ cu n sách nào nói v UNIX.

3.3 Console, terminal o và shell 47 3.3 Console, terminal o và shell Như v y là b n đ c đã có kinh nghi m làm vi c đ u tiên ch đ văn b n (hay còn g i là kênh giao tác “console”) c a h th ng Linux. Chúng ta s còn g p thư ng xuyên nh ng khái ni m trình l nh “terminal” và “console”, do đó tác gi gi i thích k hơn nh ng khái ni m này. Khi h th ng UNIX đ u tiên m i đư c t o ra, máy tính còn r t to (mainframe) và ngư i dùng làm vi c trên nh ng máy tính này qua m t h th ng nh ng giao di n k ti p nhau dùng đ k t n i các terminal xa. Terminal – thi t b dùng đ giao ti p gi a ngư i dùng và máy tính, thư ng g m màn hình và bàn phím. Máy tính cá nhân c a b n đ c là máy tính th h m i, do đó ch c s không có terminal xa nào k t n i t i, nhưng v n có bàn phím và màn hình th c hi n vai trò terminal đ i v i ngư i dùng. Ngoài ra thêm vào thành ph n c a terminal bây gi còn có chu t. Mainframe có m t terminal đ c bi t dành cho nhà qu n tr (system administrator) h th ng, đư c g i là console. Console thư ng k t n i t i máy tính không qua giao di n k ti p nhau mà qua m t c m riêng (đôi khi thi t b đưa ra không ph i là màn hình mà là m t thi t b in). Vì trên các h th ng UNIX ngư i ta thư ng tuân theo các truy n th ng, do đó bàn phím và màn hình máy tính cá nhân ngày nay làm vi c gi ng như console ngày xưa. Đi m m nh c a gi i pháp này ch t t c nh ng chương trình cũ đã dùng đ qu n tr h th ng UNIX có th làm vi c không có v n đ gì trên d ng console m i này. Tuy nhiên, ngoài console Linux còn cho phép k t n i các terminal xa t i máy tính. Và hơn th n a còn cung c p kh năng làm vi c v i m t vài terminal o t m t console duy nh t. Hãy nh n t h p phím <Ctrl>+<Alt>+<F2>. B n đ c s l i th y dòng m i đăng nh p login:. Nhưng đây không ph i là làm vi c l i t đ u v i h th ng mà b n đ c ch chuy n sang m t terminal o khác. đây b n đ c có th đăng nh p dư i tên ngư i dùng khác. Hãy th vào h th ng b ng tên ngư i dùng v a m i t o ra (nhimlui). Sau đó hãy nh n t h p phím <Ctrl >+< Alt>+<F1>. B n s quay l i màn hình ban đ u. Theo m c đ nh, h u h t các b n phân ph i Linux l n (Red Hat, SuSE, Debian,. . . ) m ra 6 phiên làm vi c song song (terminal o) như v y khi kh i đ ng. Như v y r t thu n ti n cho s d ng. Đ chuy n gi a các terminal o chúng ta s d ng các t h p phím <Ctrl>+<Alt>+<F1> — <Ctrl>+<Alt>+<F6>. C n nói thêm là khi làm vi c ch đ văn b n (không ph i đ ho ) thì cũng có th s d ng các t h p phím <Alt>+<F1> — <Alt>+<F6> và thu đư c k t qu tương t . Tuy nhiên n u làm vi c ch đ đ ho thì không th không dùng phím <Ctrl>. Do đó, t t hơn h t là làm quen ngay t đ u v i t h p 3 phím. Nhân ti n cũng c n nói luôn, n u trong quá trình làm vi c b n đ c không nh đang n m trong terminal o nào thì hãy s d ng câu l nh tty. L nh này s đưa ra tên c a terminal d ng: /dev/tty2. Xin nói ngay l p t c n u b n mu n thoát kh i m t trong các terminal thì có th th c hi n b ng t h p phím <Ctrl>+<D>. Thao tác này không t t máy và cũng không kh i đ ng l i h th ng. Đ ng quên r ng Linux là HĐH nhi u ti n trình (multiproccess) và nhi u ngư i dùng (multiuser). M t ngư i dùng nào đó d ng công vi c không có nghĩa là c n ph i t t máy, còn có nh ng ngư i dùng khác v n ti p t c làm vi c. T h p phím nói trên ch đơn gi n là d ng phiên làm vi c hi n th i c a m t ngư i dùng, và h th ng s hi n th l i trên terminal này

48 Kh i đ ng Linux l n đ u d u m i đăng nh p (login:) mà b n đ c đã th y. Cũng có th d ng phiên làm vi c b ng m t trong hai câu l nh logout ho c exit. Bây gi khi đã bi t cách b ng đ u và k t thúc phiên làm vi c trên h th ng, xin b n hãy th c hi n nh ng l i khuyên trên, t c là vào h th ng dư i tên ngư i dùng bình thư ng (không có quy n cao “c p” c a ngư i dùng root). Hãy đóng t t c nh ng phiên làm vi c mà root m ra, r i vào h th ng dư i tên ngư i dùng m i t o ra. Còn bây gi c n nói vài dòng v h v . H v hay shell (t này thư ng không d ch mà đ nguyên ti ng Anh) là chương trình th c hi n vi c giao ti p c a h th ng v i ngư i dùng. Chính shell nh n t t c nh ng câu l nh mà ngư i dùng nh p vào t bàn phím và t ch c vi c th c hi n nh ng câu l nh này. vì th shell còn có th g i là b x lý l nh (thu t ng quen thu c đ i v i ngư i dùng DOS). Nói m t cách ch t ch thì câu “h th ng hi n th d u nh c” là không đúng, vì d u nh c này là do shell đưa ra đ đ i ngư i dùng nh p vào câu l nh ti p theo. M i l n ngư i dùng nào đó vào h th ng, câu l nh login s ch y cho ngư i dùng này m t b x lý l nh – shell. N u b n đ c đăng nh p vào h th ng t terminal th hai dư i tên ngư i dùng nhimlui (ho c dư i tên ngư i dùng b n đã ch n), thì hãy chú ý đ n s khác nhau trong d u nh c c a hai ngư i dùng root và nhimlui. D u nh c c a ngư i dùng root có ký t # cu i, d u nh c c a t t c nh ng ngư i dùng còn l i – ký t $. Không ch duy nh t l nh login có kh năng ch y shell. B n ch c n nh p vào l nh bash (đây cũng là tên c a chương trình h v trên ph n l n các h th ng Linux) và như v y là đã ch y m t shell m i. Khi thoát kh i h v m i này (b ng câu l nh exit ho c t h p phím <Ctrl>+<D>), b n s quay l i h v ban đ u (h v mà t đó b n đã ch y l nh bash). H v bash không ch là b x lý l nh mà còn là m t ngôn ng l p trình m nh. Trong bash có đ y đ các câu l nh tích h p (n i b ) và các toán t , và ngoài ra còn có th s d ng các chương trình khác n m trên đĩa làm câu l nh. Có th xem danh sách các câu l nh tích h p trong bash b ng l nh help. Hãy th l nh này! Xem thông tin chi ti t v m t l nh nào đó cũng b ng l nh help này v i tham s là tên c a l nh, ví d : help cd. Vì h v bash đóng m t vai trò h t s c quan tr ng trong Linux, nên tác gi s dành riêng m t chương c a cu n sách này đ nói v nó. T t nhiên là b n có th tìm th y nh ng thông tin tương t trong b t kỳ cu n sách nào v UNIX. Cũng c n lưu ý là đ i v i các h th ng UNIX các nhà phát tri n đã vi t ra nhi u h v khác thay th cho bash. Cũng có th s d ng nh ng h v này trên Linux, nhưng theo m c đ nh s ch y bash. Bây gi chúng ta s xem xét thêm m t câu l nh n a mà b n đ c c n bi t. Máy tính c a ngư i dùng thông thư ng là máy cá nhân (personal computer hay nói g n là PC) dù nhà hay cơ quan. Có nghĩa b n đ c cũng là ngư i dùng root c a h th ng. Nhưng như đã nói trên, đăng nh p dư i tên ngư i dùng cao c p này là không nên, vì m i thao tác không c n th n c a ngư i dùng này có th d n đ n nh ng h u qu không mong mu n. Khi đăng nh p dư i tên ngư i dùng thông thư ng, ít nh t b n đ c cũng không th xóa ho c làm h ng các t p tin h th ng (system files) do s không c n th n c a mình. Trong khi đó, có m t lo t các thao tác, ví d g n h th ng t p tin, ch có ngư i dùng cao c p m i có th th c hi n. Đ ng kh i đ ng l i máy tính m i l n như v y! Câu l nh su giúp đ gi i quy t nh ng trư ng h p như v y. Ch c n nh p câu l nh su và shell hi n

3.4 So n th o dòng l nh. L ch s l nh 49 th i (hay nói không đúng là “h th ng”) s ch y m t shell m i mà khi vào trong đó b n s ch y t t c các l nh v i quy n c a root. T t nhiên là đ có quy n này b n c n nh p m t kh u c a root vào dòng yêu c u hi n ra (Password:). Sau khi th c hi n xong các công vi c qu n tr h th ng, hãy thoát kh i h v và b n s tr thành ngư i dùng bình thư ng v i nh ng quy n c a mình. B ng cách tương t như vào h th ng dư i tên root trên, còn có th vào h th ng dư i tên m t ngư i dùng b t kỳ mà b n bi t m t kh u3 (nói cách khác là “ch y m t h v shell m i dư i tên ngư i dùng khác”). Nhưng c n ch ra tên c a ngư i dùng này trên dòng l nh, ví d : [user]$ su nhimlui Câu l nh su trư c không kèm theo tên nào, theo m c đ nh s đ t tên ngư i dùng cao c p root vào. Nhưng trong HĐH Linux còn có thêm m t kh năng chuy n t m th i vào tài kho n c a ngư i dùng root đ th c hi n các ch c năng qu n tr . Hãy nh r ng Linux là h th ng nhi u ngư i dùng, trên h th ng có th làm vi c cùng lúc nhi u ngư i dùng. Vì th có th làm vi c dư i tên ngư i dùng root trên terminal o th nh t, còn trên terminal o th hai – dư i tên ngư i dùng bình thư ng. Nh ng công vi c thư ng ngày (so n th o văn b n, đ c thư,. . . ) b n có th th c hi n b ng tài kho n bình thư ng, còn khi c n th c hi n các công vi c qu n tr , b n s dùng tài kho n ngư i dùng cao c p (root). Đ th c hi n l a ch n này b n ch c n nh n <Ctrl>+<Alt>+<F1> và s có ngay quy n c a nhà qu n tr . Sau khi làm xong nh ng thao tác mà ch có ngư i dùng cao c p m i có th làm, hãy quay l i tài kho n c a ngư i dùng bình thư ng ngay l p t c b ng t h p phím <Ctrl>+<Alt>+<F2>. Như v y b n đ c s không có nguy cơ làm h ng h th ng khi còn chưa có nhi u kinh nghi m s d ng Linux. 3.4 So n th o dòng l nh. L ch s l nh Trong nh ng ph n trư c tác gi đã đ ngh b n đ c th c hi n m t vài l nh c a HĐH Linux. Tác gi cho r ng n u trong quá trình nh p l nh có x y ra l i thì b n có th đoán đư c cách s a chúng. Nhưng dù sao cũng có ích n u đưa ra danh sách ng n g n nh ng câu l nh (hay nói đúng hơn là phím và t h p phím) dùng đ so n th o dòng l nh, cũng như gây nh hư ng đ n cách làm vi c c a shell b ng bàn phím (b ng 3.2, chúng ta s nói v chu t m t ph n riêng). Ghi chú: N u b n làm vi c trong chương trình Midnight Commander, thì có th s không th s d ng nh ng phím như <→>, <←>, <Home>, <End>, <Del> đ làm các công vi c như b ng trên, vì chúng đư c Midnight Commander dùng đ di chuy n dòng chi u sáng trong b ng4 hi n th i. Nhưng m t s t h p phím dùng v i <Ctrl> và <Esc> thì v n dùng đư c bình thư ng. Danh sách nh ng câu l nh (t h p phím) có th dùng không ch gi i h n trong ph m vi b ng 3.2, nhưng chúng ta ch xem xét nh ng câu l nh đơn gi n và c n thi t trong l n làm quen đ u tiên v i Linux này. Đ có thêm thông tin hãy s d ng câu l nh man bash ho c info bash. 3 Ngư i dùng root không c n ph i bi t m t kh u đ làm vi c này. 4 panel

50 Kh i đ ng Linux l n đ u B ng 3.2: Nh ng phím so n th o dòng l nh Phím Ph n ng c a h th ng <→>, Di chuy n sang ph i m t ký t (trong khuôn kh nh ng ký t đã nh p <Ctrl>+<F> c ng thêm m t ký t s nh p) <←>, Di chuy n sang trái m t ký t <Ctrl>+ <Esc>+<F> Di chuy n sang ph i m t t <Esc>+ Di chuy n sang trái m t t <Home>, Di chuy n v đ u dòng l nh <Ctrl>+<A> <End>, Di chuy n v cu i dòng l nh <Ctrl>+<E> <Del>, Xóa ký t n m t i v trí con tr <Ctrl>+<D> <Backspase> Xóa ký t n m bên trái con tr <Enter>, B t đ u th c hi n câu l nh <Ctrl>+<M> <Ctrl>+<L> D n màn hình và đưa dòng l nh hi n th i lên dòng đ u tiên <Ctrl>+<T> Đ i ch hai ký t : ký t n m t i v trí con tr và ký t n m bên trái con tr , sau đó di chuy n con tr sang ph i m t ký t <Esc>+<T> Đ i ch hai t : t n m t i v trí con tr và t n m bên trái con tr <Ctrl>+<K> C t ph n dòng l nh b t đ u t ký t n m t i v trí con tr đ n cu i dòng (ph n dòng l nh c t ra đư c lưu trong b đ m và có th đ t vào v trí khác) <Ctrl>+ C t ph n dòng l nh b t đ u t ký t n m bên trái con tr đ n đ u dòng (ph n dòng l nh c t ra đư c lưu tron b đ m và có th đ t vào v trí khác) <Esc>+<D> C t ph n dòng l nh b t đ u t v trí con tr đ n cu i t (n u t i v trí con tr là d u cách thì c t toàn b t n m bên ph i nó) <Esc>+<Del> C t ph n dòng l nh b t đ u t v trí con tr đ n đ u t (n u t i v trí con tr là d u cách thì c t toàn b t n m bên trái nó) <Ctrl>+<W> C t ph n dòng l nh b t đ u t v trí con tr đ n d u cách bên trái <Ctrl>+<Y> Đ t (dán) đo n dòng l nh đã c t cu i cùng vào v trí con tr <Esc>+<C> Chuy n ký t t i v trí con tr thành vi t hoa r i di chuy n con tr t i d u cách đ u tiên bên ph i so v i t hi n th i <Esc>+ Chuy n t t c các ký t b t đ u t v trí con tr thành vi t HOA r i di chuy n con tr t i d u cách đ u tiên bên ph i <Esc>+<L> Chuy n t t c các ký t b t đ u t v trí con tr t i cu i t thành vi t thư ng r i di chuy n con tr t i d u cách đ u tiên bên ph i <Shift>+ Nh ng t h p phím này cho phép xem các trang màn hình đã hi n th . <PgUp>, S lư ng nh ng trang này ph thu c vào b nh c a c c màn hình. Có <Shift>+ ích khi có câu l nh nào đó đưa ra màn hình r t nhi u thông tin ch y <PgDown> nhanh qua màn hình, ngư i dùng không k p th y chúng <Ctrl>+<C> D ng th c hi n câu l nh v a ch y (mà v n đang ch y) <Ctrl>+<D> Thoát ra kh i h v bash

3.5 Ng ng làm vi c v i Linux 51 Xin lưu ý b n đ c trong h v bash có chương trình tích h p giúp d dành nh p câu l nh trên dòng l nh. G i chương trình con này b ng m t ho c hai l n nh n phím <Tab> sau khi nh p m t vài ký t . N u nh ng ký t này là ph n đ u c a ít nh t m t trong nh ng câu l nh mà bash bi t, thì có hai kh năng x y ra. N u chúng là ph n đ u c a duy nh t m t câu l nh, t c là bash ch tìm th y có m t câu l nh này, thì h v s thêm ph n còn l i c a câu l nh này vào dòng l nh. N u bash tìm th y nhi u câu l nh có ph n đ u này, thì s hi n th danh sách t t c nh ng phương án có th ch n. Nh đó ngư i dùng có kh năng nh p thêm m t vài ký t n a làm gi m s phương án ch n xu ng còn 1 r i là dùng phím <Tab> m t l n n a. N u s phương án ch n là r t nhi u (ví d nh n phím <Tab> hai l n khi dòng l nh tr ng r ng) thì b n đ c s nghe th y ti ng bíp sau l n nh n <Tab> đ u tiên, và sau l n nh n <Tab> th hai s xu t hi n m t dòng d ng Display all 2627 possibilities? (y or n) (Hi n th t t c 2627 kh năng? c n ch n y – có ho c n – không). N u nh n hai l n phím <Tab> sau tên c a m t câu l nh và m t kho ng tr ng, thì h v bash s coi như b n đang tìm tên t p tin đ dùng làm tham s cho l nh này, và bash s đưa ra danh sách t p tin c a thư m c hi n th i. Đây là tính năng tr giúp c a bash trong trư ng h p ngư i dùng quên tên t p tin trong khi làm vi c căng th ng. Cũng gi ng như trư ng h p câu l nh, n u đã nh p vào m t ph n tên t p tin thì ph n còn l i s đư c t đ ng thêm vào. Tương t như v y có th đoán ph n còn l i c a các bi n môi trư ng5 , ch c n s d ng t h p phím <Esc>+<$> thay cho <Tab>. Trong khi làm vi c v i h v s có ích n u bi t r ng, bash ghi nh m t s câu l nh (theo m c đ nh là 1000 l nh, giá tr này đư c đ t trong bi n HISTSIZE, xem chương 5) và cho phép g i l i chúng b ng cách ch n t danh sách. Đây đư c g i là l ch s l nh. Có th xem l ch s l nh b ng câu l nh history. đây b n c n s d ng các t h p phím <Shift>+<PgUp> và <Shift>+<PgDown> đ xem danh sách (có th ) r t dài này. L ch s l nh đư c lưu trong t p tin xác đ nh b i bi n HISTFILE (thư ng là $HOME/.bash_history). Đ làm vi c v i l ch s câu l nh trong h v bash ngư i ta s d ng nh ng t h p phím trong b ng 3.3. 3.5 Ng ng làm vi c v i Linux M c dù máy tính làm vi c dư i s đi u khi n c a HĐH Linux có th đ ch y su t ngày đêm, nhưng ph n l n ngư i dùng máy tính cá nhân đã quen v i vi c t t máy sau khi làm vi c xong. Khi làm vi c v i HĐH Linux không th t t máy b ng cách ng t ngu n đi n như đ i v i MS-DOS. Vì trong b t kỳ th i đi m nào trên h th ng cũng có r t nhi u quá trình đang làm vi c. B n có th th y đi u này b ng cách th c hi n l nh: [nhimlui]$ ps ax Th c hi n l i l nh này m t l n n a đ xem l i. Nhưng nguyên nhân quan tr ng hơn là ch m t s ti n trình này có th đang làm vi c v i các t p tin, và h th ng còn chưa ghi nh t t c các thay đ i v i nh ng t p tin lên đĩa mà ch lưu 5 environment variable

52 Kh i đ ng Linux l n đ u B ng 3.3: T h p phím đi u khi n l ch s l nh Phím Ph n ng c a h th ng <↑> ho c <Ctrl>+ Chuy n t i (g i vào dòng l nh) câu l nh trư c trong danh sách (di chuy n ngư c l i danh sách) <↓> ho c <Ctrl>+<N> Chuy n t i câu l nh ti p theo trong danh sách (di chuy n theo danh sách) <PgUp> Chuy n t i câu l nh đ u tiên trong danh sách l ch s l nh <!>, <N> Th c hi n (không c n nh n <Enter> câu l nh th n trong danh sách <!>, <->, <N> Th c hi n câu l nh th n tính t cu i danh sách <!>, dòng_ký_t Th c hi n dòng l nh, có ph n đ u trùng v i dòng_ký_t . Vi c tìm dòng l nh c n thi t s đư c th c hi n t cu i t p tin l ch s và dòng l nh đ u tiên tìm th y s đư c th c hi n <Ctrl>+<O> Cũng gi ng như nh n phím <Enter>, sau đó hi n th câu l nh ti p theo trong l ch s l nh t m chúng trong b nh (cache). N u ng t ngu n đi n thì nh ng thay đ i này s không đư c lưu và s b m t, đôi khi có th d n đ n không kh i đ ng đư c máy trong l n sau. Do đó c n bi t d ng h th ng m t cách đúng đ n trư c khi t t máy. Công vi c này do câu l nh (chương trình) shutdown đ m nhi m. Ch có ngư i dùng root m i có th th c hi n câu l nh shutdown này6 , do đó b n c n đăng nh p vào h th ng dư i tên ngư i dùng này, ho c dùng câu l nh su đ có đ quy n tương ng. Câu l nh shutdown có cú pháp như sau: [root]# shutdown <tùy_ch n> <th i_gian> <dòng_thông_báo> Ghi chú: R t có th khi ch y l nh, b n s nh n đư c câu tr l i “bash: shutdown: command not found”. Đi u đó có nghĩa là bash không bi t tìm chương trình đây. Trong trư ng h p đó b n c n nh p vào đư ng d n đ y đ đ n chương trình, đây là /sbin/shutdown, vì t p tin chương trình c a shutdown n m t i /sbin. Thư ng s d ng hai trong s các tùy ch n c a chương trình shutdown: -h – d ng hoàn toàn h th ng (halt, s t t máy) -r – kh i đ ng l i h th ng (reboot). Tham s th i_gian dùng đ “h n gi ” th c hi n câu l nh (không nh t thi t ph i th c hi n câu l nh ngay l p t c). Th i gian h n gi đư c tính t lúc nh n phím <Enter>. Ví d , n u b n mu n kh i đ ng l i sau 5 phút thì hãy nh p vào câu l nh: [root]# shutdown -r +5 Câu l nh này có nghĩa là “d ng h th ng sau 5 phút và kh i đ ng l i sau khi hoàn thành công vi c”. Đ i v i chúng ta thì t m th i câu l nh sau s thích h p hơn: 6 Cũng có th c u hình đ nh ng ngư i dùng khác th c hi n đư c shutdown, ví d qua sudo.

3.6 Tr giúp khi dùng Linux 53 [root]# shutdown -h now Câu l nh này s t t máy ngay l p t c. Tương đương v i câu l nh này là l nh halt. Sau khi nh n t h p phím “n i ti ng” <Ctrl>+<Alt>+<Del> trên Linux s th c hi n các hành đ ng tương t v i l nh [root]# shutdown -r now B ng cách này cũng có th t t máy, nhưng c n ng t ngu n đi n trong khi h th ng b t đ u kh i đ ng l i. 3.6 Tr giúp khi dùng Linux Như v y là b n đ c đã k t thúc phiên làm vi c đ u tiên v i HĐH Linux và tôi mong r ng b n chưa c n tr giúp trong m t tình hu ng nào đó. Tác gi cũng mong cu n sách này s th c hi n vai trò tr giúp trong th i gian đ u tiên này, nhưng có th nó không gi i quy t đư c t t c nh ng v n đ c a b n. Vì th tác gi s đưa ra ngay l p t c nh ng ngu n thông tin khác. Nhưng tôi s ph i “đi trư c” k v cách nh n thông tin tr giúp trong giao di n đ ho (X Window). Tác gi coi cách gi i quy t này là đúng vì ngư i dùng c n bi t trư c cách thoát kh i nh ng trư ng h p khó khăn. 3.6.1 Các ngu n thông tin tr giúp N u rơi vào tình hu ng mà b n không bi t ph i làm gì đ có đư c k t qu mong mu n, thì t t nh t hãy tìm tr giúp ngay trong h th ng. Các phiên b n Linux có hàng nghìn trang tài li u d ng t p tin, do đó câu tr l i cho câu h i c a b n đã n m trong lòng bàn tay. Có m t vài ngu n đ c l p ch a thông tin v h u h t các m t c a h th ng Linux: các trang tr giúp man tr giúp siêu văn b n info tài li u đi kèm v i ph n m m HOWTO và FAQ c a d án The Linux Document Project (http://www. tldp.org) câu l nh locate C n nói ngay l p t c là ph n l n thông tin t nh ng ngu n này b ng ti ng Anh. Các d án d ch chúng sang ti ng Vi t còn chưa đư c t ch c ho c còn chưa đư c hoàn ch nh. Do đó chúng ta s xem xét t ng ngu n thông tin này m t cách c th hơn.

54 Kh i đ ng Linux l n đ u 3.6.2 Các trang tr giúp man Như đã nói ng n g n trên v câu l nh man, b ng câu l nh này ngư i dùng trong hình hu ng khó khăn luôn luôn có th tìm tr giúp v b t kỳ câu l nh nào c a h th ng, v đ nh d ng t p tin, và v các g i h th ng (system call). Đây là cách nh n tr giúp chính trong t t c các h th ng UNIX. Các trang tr giúp man chia thành các ph n sau: B ng 3.4: Các ph n chính c a tr giúp man Ph n N i dung 0 Các t p tin header (thư ng n m trong /usr/include) 1 Chương trình ho c câu l nh c a ngư i dùng 8 Câu l nh dùng đ qu n tr h th ng 2 G i h th ng (system call, hàm do nhân cung c p) 3 G i thư vi n (library call, chương trình con, hàm trong thư vi n c a ng d ng) 4 Thi t b (t p tin đ c bi t, thư ng n m trong /dev) 5 Đ nh d ng t p tin và quy ư c, ví d /etc/passwd 6 Trò chơi 7 Khác (bao g m các gói macro và quy ư c, ví d man(7), groff(7) 9 Nhân (kernel routines) n các l nh Tcl/Tk Th t li t kê đây không ph i là s nh m l n. V n đ ch các t p tin ch a thông tin c a tr giúp man n m trong các thư m c con c a thư m c /usr/share/man và khi câu l nh man tìm ki m thông tin c n thi t, thì nó s xem các thư m c con này theo th t đã ch ra trong b ng 3.4. N u b n ch y l nh [user]$ man swapon thì s nh n đư c tr giúp v câu l nh swapon n m trong ph n 8. Vì th n u mu n xem tr giúp v g i h th ng swapon c n ch y l nh [user]$ man 2 swapon đ ch ra s th t c a ph n tr giúp c n tìm ki m thông tin. Các trang man đư c xem b ng chương trình less (ho c chương trình xác đ nh b i bi n PAGER), do đó có kh năng xem thông tin theo t ng màn hình và di chuy n màn hình này xu ng dư i và lên trên và đ di chuy n có th s d ng các phím như trong chương trình less. Nh ng phím thư ng dùng nh t là: N u b n không thích đ c t màn hình mà c m tay đ c, thì có th in ra trang man tương ng b ng l nh [user]$ man tên_câu_l nh | lpr ho c n u máy in là postscript thì dùng: [user]$ man -t tên_câu_l nh | lpr

3.6 Tr giúp khi dùng Linux 55 B ng 3.5: Phím s d ng đ xem trang man Phím Ch c năng <Q> Thoát kh i chương trình <Enter> Xem t ng dòng <Space> Hi n th màn hình thông tin ti p theo Quay l i màn hình trư c </>, dòng ký t , <Enter> Tìm ki m dòng ký t ch ra <N> L p l i tìm ki m v a th c hi n. Tuy nhiên đ có th nh n đư c thông tin mong mu n thì còn c n ph i bi t ch tìm thông tin đó. Trong trư ng h p này có th dùng hai câu l nh whatis và apropos. Câu l nh whatis tìm ki m t khóa đưa ra trong cơ s d li u bao g m danh sách các câu l nh và mô t ng n g n c a chúng. L nh này ch đưa ra nh ng trùng l p chính xác v i t khóa tìm ki m. Câu l nh apropos th c hi n tìm ki m theo các ph n c a t khóa. Tương t như l nh apropos là câu l nh man v i tham s -k. Hãy th ch y l nh sau: [user]$ man -k net C n ph i nói luôn là đ cho các câu l nh man -k, whatis và apropos làm vi c, thì đ u tiên c n t o ra cơ s d li u v các câu l nh có trên máy b ng cách ch y l nh makewhatis. Trong trư ng h p ngư c l i khi tìm ki m b n s nh n đư c thông báo “nothing appropriate”. Ch có ngư i dùng root m i có quy n ch y câu l nh makewhatis. N u b n đ c đ máy ch y c đêm thì t t nh t ch y câu l nh này d ng công vi c cho ti n trình cron7 . Cu i cùng tác gi mu n nói r ng, các trang tr giúp man không dành cho th i gian làm quen đ u tiên v i Linux. Chúng dành cho nh ng ngư i dùng có kinh nghi m c n có “s tay tra c u” v đ nh d ng, tuỳ ch n và cú pháp c a l nh trong quá trình làm vi c đ không ph i nh m t s lư ng l n nh ng thông tin này trong đ u. 3.6.3 Câu l nh info Câu l nh info là d ng tr giúp thay th và tương đương v i man. Đ nh n thông tin v m t câu l nh nào đó, thì cũng gi ng như man, c n nh p vào info cùng v i m t tham s là tên c a câu l nh quan tâm. Ví d : [user]$ info man Thông tin màn b n s th y trên màn hình trong ph n l n trư ng h p s khác v i nh ng gì mà câu l nh man đưa ra. Và theo ý ki n c a nhi u ngư i dùng là v chi u hư ng t t hơn. Nhưng s khác nhau cơ b n nh t ch info đưa ra thông tin d ng siêu văn b n (hypertext) gi ng như các trang web. Nh đó b n có kh năng xem các ph n khác nhau c a tr giúp mà không c n ph i thoát ra kh i chương trình xem này. Trong khi làm vi c ch đ văn b n, b n có th 7 cron là chương trình đ ch y t đ ng các công vi c theo th i gian đã đ nh.

56 Kh i đ ng Linux l n đ u ch y câu l nh info trên m t trong các terminal o (hãy nh đ n các t h p phím <Ctrl>+<Alt>+<F2>, <Ctrl>+<Alt>+<F3> v.v. . . ) đ có th chuy n sang terminal o đó tìm tr giúp khi c n thi t. Trong trư ng h p b n không bi t tìm thông tin c n thi t đâu thì có th chuy n sang các ph n khác nhau b ng các siêu liên k t (hyperlink) mà info t o ra. Nh ng liên k t này đư c đánh d u b ng ký t sao (*), khác v i cách đánh d u liên k t trên các trang Web nhưng v n gi nguyên đư c s thu n l i. Có th di chuy n qua các liên k t b ng phím <Tab>. Sau khi di chuy n đ n liên k t mong mu n, hãy nh n phím <Enter>. Phím đưa ngư i dùng tr l i trang v a xem, phím <N> đưa đ n trang ti p theo, còn chuy n lên trên m t b c trong c u trúc phân b c c a các trang tài li u này. Ngoài ra, còn có th chuy n theo liên k t b ng cách khác tương t như h th ng trình đơn. Đ u tiên c n nh n phím <M>, sau đó nh p vào dòng Menu item: cu i màn hình m t vài ký t đ u tiên c a tên c a ph n tr giúp c n thi t. Tên c a nh ng ph n tr giúp này đư c hi n th trên màn hình. S ký t ph i đ sao cho ch tương ng v i m t ph n tr giúp, n u không thì chương trình s yêu c u nh p thêm vào. Thoát ra kh i info b ng phím <Q>. 3.6.4 Câu l nh help Như đã nh c đ n trên, h th ng tr giúp v các l nh tích h p c a h v bash là câu l nh help. N u ch y l nh help không có tham s thì s nh n đư c danh sách c a t t c các l nh tích h p c a bash. N u ch y help tên, trong đó tên là tên c a m t trong nh ng câu l nh nói trên, thì b n s nh n đư c gi i thi u ng n g n v cách s d ng câu l nh này. 3.6.5 Tài li u đi kèm v i b n phân ph i và chương trình ng d ng N u trong quá trình cài đ t không b đi nh ng gói tài li u, thì sau khi k t thúc b n s tìm th y trong thư m c /usr/share/doc (ho c /usr/doc) các thư m c con HOWTO, FAQ,. . . Nh ng thư m c này ch a tài li u đ y đ v h th ng Linux nói chung cũng như nh ng ph n riêng r c a nó. Nh ng tài li u này có d ng văn b n ASCII và có th xem chúng b ng các câu l nh more tên ho c less tên ho c b ng chương trình xem có trong Midnight Commander. Ph n l n các chương trình ng d ng có kèm theo tài li u hư ng d n cài đ t và s d ng. N u cài đ t chương trình t gói (package) d ng rpm (Fedora Core, SuSE, Mandriva,. . . ) thì tài li u s n m trong thư m c con tương ng c a thư m c /usr/share/doc. Tên c a nh ng thư m c con này tương ng v i tên c a chương trình và phiên b n c a nó. Ví d , chương trình nh p ti ng Vi t mà tôi đang dùng đ gõ nh ng dòng này xvnkb phiên b n 0.2.9 có thư m c con tương ng xvnkb-0.2.9 n m trong /usr/share/doc sau khi cài đ t. Đôi khi đ tìm t p tin tr giúp mong mu n b n s c n đ n câu l nh locate. Câu l nh này trong m t ch ng m c nào đó tương t v i các l nh whatis và apropos. Khi ch y locate nó s tìm t t c nh ng t p tin có tên ch a t khóa đưa ra. Ví d locate net s tìm t t c nh ng tên t p tin có tên ch a “net”. Nh ng t p tin này có r t nhi u trên máy. Trong t khóa (m u) có th s d ng các ký t thay th *, ?, []. Tuy nhiên câu l nh locate không tìm ki m theo các

3.6 Tr giúp khi dùng Linux 57 thư m c c a h th ng t p tin, mà theo cơ s d li u đ c bi t ch a tên các t p tin đư c t o ra (và đôi khi c n c p nh t) b ng l nh updatedb. Trong m t s b n phân ph i locate đư c thay th b i slocate (secure locate). slocate t t o cho mình cơ s d li u nói trên sau khi ch y v i tham s tương ng. 3.6.6 Câu l nh xman Đây là chương trình cho phép xem các trang tr giúp man khi làm vi c giao di n đ ho (GUI). Vi c tìm ki m và hi n th các trang tr giúp đư c th c hi n b ng cách nh n các nút và trình đơn. Còn l i (theo thông tin hi n th ) xman cũng gi ng như man. 3.6.7 Câu l nh helptool Sau khi ch y l nh helptool s hi n ra m t c a s đ ho , có m t ô nh p vào đ ngư i dùng đưa ra thu t ng đang quan tâm. Chương trình s xem t t c các t p tin tài li u (b n có th c u hình đ ch n nh ng tài li u nào c n xem khi tìm ki m). Sau khi hoàn thành tìm ki m chương trình s hi n ra danh sách nh ng t p tin có ch a thu t ng này. N u nh n chu t vào m t t p tin trong danh sách thì s hi n ra m t c a s khác n i dung c a t p tin đã ch n. Khi này t p tin s đư c hi n th d ng lưu trên đĩa: trang info, trang man, v.v. . . 3.6.8 Sách và Internet T t nhiên, h c Linux d dàng và đơn gi n nh t khi có m t cu n sách t t. Trư c tiên b n c n đ c tài li u hư ng d n đi kèm v i b n phân ph i c a mình. Các b n phân ph i l n như Debian, SuSE, Fedora,. . . đ u đã có nh ng tài li u này (r t có th đã đư c d ch sang ti ng Vi t). R t ti c ngư i d ch chưa đ c cu n sách ti ng Vi t nào v Linux do đó không th gi i thi u v i b n đ c. T t nhiên n u b n có k t n i Internet (bây gi không còn quá xa x ) và m t chút ti ng Anh thì có th tìm đư c câu tr l i cho m i câu h i c a mình. Tôi xin đưa ra m t s đ a ch sau làm bư c kh i đ u cho b n đ c trong bi n thông tin vô b b n này. Các trang ti ng Vi t 1. http://vnoss.org – trang web dành cho ngư i dùng mã ngu n m (MNM) Vi t Nam. Có nhi u thông tin v Linux, tài li u v Linux, di n đàn cho phép b n đ t câu h i c a mình. Trang web do bác Nguy n Đ i Quý đang s ng và làm vi c t i B qu n lý. 2. http://vnoss.net – tin t c v Linux và MNM. 3. http://vnlinux.org – đây là trang web dành cho nhóm ngư i dùng Linux Vi t Nam (vietlug). B n s tìm th y nhi u thông tin có ích đây và có th đăng ký tham gia nhóm thư vietlug đ đ t câu h i. Trang này do anh Larry Nguy n, m t Vi t Ki u M , qu n lý.

58 Kh i đ ng Linux l n đ u 4. http://vnoss.net/dokuwiki/doku.php?id=linux:tailieutiengviet – trên trang này t ng h p t t c nh ng tài li u ti ng Vi t v Linux, r t có th b n s tìm th y tài li u v đ tài mình c n tìm hi u trên trang này. 5. http://kde-vi.org – trang web c a nhóm d ch giao di n KDE sang ti ng Vi t. Các trang ti ng Anh 1. http://www.linux.com 2. http://www.linux.org 3. http://www.linux.org.uk – Trang web Linux c a Châu Âu. Do Allan Cox m t trong các nhà phát tri n Linux h tr . 4. http://www.tldp.org – Trang web chính ch a tài li u v Linux. R t nhi u tài li u bao g m HOWTO, FAQ, sách. . . 5. http://freshmeat.net/ – Thông báo hàng ngày v nh ng chương trình ng d ng m i ra dành cho Linux. Kho ph n m m kh ng l cho Linux. 6. http://www.li.org – T ch c Linux International. 7. http://www.linuxstart.com 8. http://oreilly.linux.co – đây b n s tìm th y r t nhi u tài li u. 9. http://www.linuxplanet.com 10. http://www.kde.org – Trang ch c a môi trư ng làm vi c KDE. 11. http://www.gnu.org – Các ng d ng dành cho Linux, trong đó n i ti ng nh t là trình so n th o Emacs (GNU’s Not UNIX). 12. http://slashdot.org – Nh ng tin t c m i nh t v công ngh máy tính trong đó có Linux. Có các bài báo và l i bình c a ngư i đ c (không qua ki m duy t). 13. http://www.linuxtoday.com – Danh sách dài nh ng tin t c, thông báo qu ng cáo và các thông tin khác. Xem trang này b n s bi t ph n l n nh ng s ki n trong th gi i Linux. 14. http://www.lwn.net – Tin t c hàng tu n v Linux. Thông tin chia thành t ng h ng m c: thông tin chung, thương m i, thông tin v nhân Linux, công c phát tri n chương trình m i, chương trình cho Linux, v.v. . . N u b n mu n tin tư ng r ng Linux phát tri n r t nhanh và mu n nh n tr giúp c a các công ty thương m i l n thì nh t đ nh ph i thăm trang này. Tin t c trên tu n báo này đư c ban biên t p chú thích r t t t. 15. http://www.linuxnewbie.org – Trang web t t cho nh ng ngư i dùng m i.

3.6 Tr giúp khi dùng Linux 59 16. http://www.linuxjournal.com – t p chí Linux. Thư ng đăng nh ng bài báo v nhi u đ tài. 17. http://www.linuxgazette.com – t báo Linux này s thú v đ i v i c ngư i dùng m i và ngư i dùng có kinh nghi m. 18. http://www.linuxfocus.org – T p chí phi thương m i toàn c u. 19. http://www.linuxworld.com – M t trang web t t có r t nhi u bài báo hay. 20. http://www.linux-mag.com – Linux Magazin, m t t t p chí r t thú v . 21. http://www.penguinmagazine.com. T t nhiên đây không ph i là danh sách đ y đ nh ng trang web nói v Linux. Nh ng trang nói trên ch là đi m kh i đ u đ t đó b n s tìm đư c nh ng trang web khác trong bi n thông tin Internet. Đi đ n đâu là ph thu c vào ý mu n c a b n. N u có v n đ trong lúc cài đ t, thì hãy h i d ch v khách hàng c a phân ph i đĩa. N u b n mua đĩa c a m t công ty chuyên môn thì s có đ a ch liên l c c a d ch v này. N u b n mua đĩa ghi l i ho c t ghi đĩa t t p tin ISO nh n đư c qua Internet thì r t có th l i cài đ t là do khi ghi đĩa gây ra. Hãy s d ng h p thư đi n t . B n nên đăng ký v i m t vài nhóm thư chung (mailing list) nào đó, ví d mailto:vietlug-users@userforge.net. Cách đăng ký còn ph thu c vào t ng nhóm thư (nói chính xác hơn là ph thu c vào máy ch đi u khi n nhóm thư này). Nhưng hi n nay thư ng có hai cách đăng ký: g i thư đ n m t đ a ch xác đ nh đ yêu c u, đăng ký qua giao di n web. Thông tin này b n có th tìm th y trên trang web gi i thi u v nhóm thư chung. Tuy nhiên b n c n bi t là đ đ c đư c t t c thư chung thì c n r t nhi u th i gian, và còn ph i đ c r t nhi u thư c a nh ng ngư i dùng m i khác (ví d “Console là gì?”), ho c th m chí có c nh ng lá thư “ng ng n” (ví d “Hôm nay dùng Debian th t vui”) và t t nhiên là ph i đ c c nh ng thư tr l i cho nh ng câu h i này c a nh ng ai bi t m t chút gì đó. Do đó n u mu n b n có th xem kho lưu tr nh ng lá thư này b ng trình duy t, r t có th đã có câu tr l i cho câu h i c a b n đó. Và như v y b n không c n ph i đăng ký cũng như vi t thư vào nhóm thư chung n a. T t nhiên n u không tìm th y thì đ ng ng i ng n đ t câu h i. Ngư i dùng Linux h t s c vui lòng tr l i thư c a b n. B o đ m là b n s nh n đư c câu tr l i, n u không hi u thì còn có th yêu c u gi i thích thêm. Khi đ t câu h i có liên quan đ n h th ng Linux c a b n, c n luôn luôn thêm vào thư c a mình càng nhi u chi ti t càng t t (nhưng đ ng thêm thông tin th a) bao g m: tên c a b n phân ph i (Debian, SuSE, Fedora, hay m t cái nào khác), phiên b n nhân, có v n đ v i ph n c ng nào (phiên b n, dòng ch ghi trên m ch đi n t ), thông báo nào hi n ra khi có v n đ . Đ ng đòi h i ngư i dùng khác g i câu tr l i th ng đ n đ a ch c a b n, “vi t thư vào nhóm thư chung là t th hi n, vi t thư đi n t cũng là s h tr k thu t. Vi t thư thì mi n phí, nhưng s h tr k thu t thì không”. Xin hãy luôn nh đi u đó!

Chương 4 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs1 Bây gi b n đã bi t cách kh i đ ng và d ng h th ng Linux, đã đ n lúc làm quen v i m t trong nh ng thành ph n chính và quan tr ng c a Linux – đó là h th ng t p tin. H th ng t p tin – là c u trúc nh đó nhân c a h đi u hành có th cung c p cho ngư i dùng và các ti n trình tài nguyên c a h th ng d ng b nh lâu dài trên các đĩa lưu2 thông tin: đĩa c ng, đĩa t , CD, DVD, v.v. . . M i h th ng t p tin, gi ng như m t cái đĩa ăn, có hai m t. M t m t c a nó luôn quay v phía ngư i dùng (hay nói chính xác hơn là quay v phía ng d ng), chúng ta t m g i nó là m t trư c. T phía m t trư c này ngư i dùng th y h th ng t p tin là m t c u trúc lôgíc c a các thư m c và t p tin. M t còn l i, mà ngư i dùng không th y, quay v phía chính b n thân đĩa lưu t o thành m t vùng bên trong c a h th ng t p tin đ i v i ngư i dùng, chúng ta t m g i là m t sau. M t này c a h th ng t p tin có c u trúc không đơn gi n chút nào. Vì đây th c hi n các cơ ch ghi t p tin lên các đĩa lưu khác nhau, th c hi n vi c truy c p (ch n thông tin c n thi t) và nhi u thao tác khác. Trong chương hi n t i chúng ta s xem xét m t quay v phía ngư i dùng c a h th ng t p tin. M t còn l i s dành cho m t chương sách sau. C n nói thêm là chúng ta s xem xét m t h th ng t p tin c th ext3fs, h th ng t p tin cơ b n c a Linux đ n th i đi m hi n nay. Còn có nh ng h th ng t p tin khác nhưng chúng ta s đ c p đ n chúng mu n hơn. 4.1 T p tin và tên c a chúng Máy tính ch là công c đ làm vi c v i thông tin không hơn không kém. Mà thông tin trên m i HĐH đư c lưu d ng t p tin trên các đĩa lưu. T phía c a HĐH thì t p tin là m t chu i liên t c các byte v i chi u dài xác đ nh. H đi u hành không quan tâm đ n đ nh d ng bên trong c a t p tin. Nhưng nó c n đ t cho t p tin m t cái tên nào đó đ ngư i dùng (hay nói đúng hơn là chương trình ng d ng) có th làm vi c v i t p tin. Làm sao đ ngư i dùng có th làm vi c v i t p tin đó là công vi c c a h th ng t p tin, ngư i dùng thư ng không c n quan tâm đ n. Vì th , đ i v i ngư i dùng thì h th ng t p tin là m t c u trúc lôgíc c a các thư m c và t p tin. Tên t p tin trong Linux có th dài 255 ký t bao g m b t kỳ ký t nào tr ký t có mã b ng 0 và ký t d u g ch chéo (/). Tuy nhiên còn có nhi u ký t n a có 1 Chương này do ngư i d ch vi t 2 M t s tác gi thích dùng thu t ng “v t ch a” đây.

4.1 T p tin và tên c a chúng 61 ý nghĩa đ c bi t trong h v shell và do đó không nên dùng đ đ t tên t p tin. Đó là nh ng ký t sau: ! @ # $ & ~ % * ( ) [ ] { } ’ " : ; > < ‘ d u cách N u tên t p tin ch a m t trong nh ng ký t này (không khuyên dùng nhưng v n có th ) thì trư c nó ph i đ t m t d u g ch chéo ngư c () (đi u này v n đúng trong trư ng h p có chính b n thân d u g ch chéo ngư c, t c là ph i l p l i d u này hai l n). Ví d : [user]$ mkdir mot&hai s t o thư m c mot&hai. Còn có th đ t tên t p tin ho c thư m c v i nh ng ký t nói trên vào d u ng c kép. Ví d , đ t o thư m c có tên “mot hai ba” chúng ta c n dùng câu l nh sau: [user]$ mkdir "mot hai ba" vì câu l nh [user]$ mkdir mot hai ba s t o ba thư m c: “mot”, “hai” và “ba”. Làm tương t như v y đ i v i nh ng ký t khác, t c là có th thêm chúng vào tên t p tin (thư m c) n u đưa tên vào trong d u ngo c kép ho c dùng d u g ch chéo ngư c đ b đi ý nghĩa đ c bi t c a chúng. Tuy nhiên t t nh t là không s d ng nh ng ký t này k c d u cách trong tên t p tin và thư m c, b i vì có th gây ra v n đ cho m t s ng d ng khi c n s d ng nh ng t p tin như v y và c khi di chuy n nh ng t p tin đó lên h th ng t p tin khác. Đ i v i d u ch m thì không ph i như v y. Trong Linux ngư i dùng thư ng đ t nhi u d u ch m trong tên c a t p tin, ví d xvnkb-0.2.9.tar.gz. Khi này khái ni m ph n m r ng t p tin (thư ng dùng trong DOS) không còn có ý nghĩa gì, m c dù v n dùng ph n cu i cùng c a tên t p tin sau d u ch m đ làm ký hi u v các d ng t p tin đ c bi t (.tar.gz dùng đ ký hi u các t p tin nén3 ). Trên Linux các t p tin chương trình và t p tin bình thư ng không phân bi t theo ph n m r ng c a tên (trong DOS t p tin chương trình có ph n m r ng exe) mà theo các d u hi u khác, chúng ta s đ c p đ n sau. D u ch m có ý nghĩa đ c bi t trong tên t p tin. N u nó là d u ch m đ u tiên trong tên, thì t p tin này s là n (thu c tính hidden) đ i v i m t s câu l nh, ví d , l nh ls không hi n th nh ng t p tin như v y.4 Như đã nói chương trư c trong Linux có phân bi t các ký t vi t hoa và vi t thư ng. Đi u này cũng đúng đ i v i tên t p tin. Vì th l4u-0.9.2.tar.gz và L4U-0.9.2.tar.gz có th n m trong cùng m t thư m c và là tên c a các t p tin khác nhau. Đi u này lúc đ u có th gây khó khăn cho ngư i dùng Windows nhưng sau khi quen thì b n s th y nó th t s có ích. Chúng ta đã quen v i vi c t p tin đư c xác đ nh hoàn toàn theo tên c a nó. Tuy nhiên n u nhìn t phía h đi u hành và h th ng t p tin thì không ph i 3 thư ng g i theo ti ng lóng là tarball, qu bóng tar 4 Nhưng l nh ls -a s hi n th . Đ c thêm ls(1) đ bi t chi ti t.

62 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs như v y. Chúng ta s nói k v m t sau c a h th ng t p tin trong m t s chương sách s p t i, nhưng bây gi cũng c n đ c p đ n m t chút v ch s “inode”. V n đ ch m i t p tin trong Linux có m t “ch s ký hi u” (index descriptor) tương ng, hay còn g i là “inode” (t m th i chưa có thu t ng ti ng Vi t chính xác nên xin đ nguyên t ti ng Anh). Chính inode lưu t t c nh ng thông tin c n thi t cho h th ng t p tin v t p tin, bao g m thông tin v v trí c a các ph n c a t p tin trên đĩa lưu, thông tin v d ng t p tin và nhi u thông tin khác. Các ch s inode n m trong m t b ng đ c bi t g i là inode table. B ng này đư c t o ra trên đĩa lưu cùng lúc v i h th ng t p tin. M i đĩa lưu dù là th t s hay lôgíc thì đ u có m t b ng các ch s inode c a riêng mình. Các inode trong b ng đư c đánh s theo th t , và chính ch s này m i là tên th c s c a t p tin trên h th ng. Chúng ta s g i ch s này là ch s c a t p tin. Tuy nhiên đ i v i ngư i dùng thì nh ng tên như v y th t s không thu n ti n. Không ph i ai cũng có kh năng nh đã ghi gì trong t p tin v i s 12081982 (nói chính xác hơn là ch có m t s r t ít ngư i có kh năng này). Vì th các t p tin còn đư c đ t thêm m t tên thân thi n v i ngư i dùng và hơn th n a còn đư c nhóm vào các thư m c. Tác gi đưa ra nh ng thông tin trên ch đ nói r ng tên c a b t kỳ t p tin nào trong Linux không ph i gì khác mà chính là liên k t đ n ch s inode c a t p tin. Vì th m i t p tin có th có bao nhiêu tên tùy thích. Nh ng tên này còn đư c g i là liên k t “c ng” (hard link) (chúng ta s làm quen k hơn v i khái ni m liên k t và cách t o nh ng liên k t này trong chương sau). Khi b n đ c xóa m t t p tin có nhi u tên (liên k t c ng) thì trên th c t ch xóa đi m t liên k t (mà b n ch ra trên dòng l nh xóa). Th m chí c khi b n đ c đã xóa đi liên k t cu i cùng thì cũng không có nghĩa là đã xóa n i dung c a t p tin: n u t p tin đang đư c h th ng hay m t ng d ng nào đó s d ng, thì nó đư c lưu đ n lúc h th ng ( ng d ng) gi i phóng nó. Đ có th thêm tên khác cho t p tin ho c thư m c (t o liên k t c ng), chúng ta s d ng câu l nh ln d ng sau: ln tên_đã_có tên_m i Ví d : [user]$ ln projects/l4u/l4u-0.9.2.pdf ~/l4u.pdf Ký t ∼ có ý nghĩa đ c bi t, nó ch thư m c cá nhân (home directory) c a ngư i dùng, chúng ta s nói k hơn v ký t này ngay sau đây. Bây gi có th dùng ~/l4u.pdf đ thay cho đư ng d n dài hơn projects/l4u/l4u-0.9.2.pdf. Chi ti t v câu l nh ln b n có th đ c trong trang man c a nó. Có th tìm ra s lư ng liên k t c ng đ n t p tin (t c là s lư ng tên c a t p tin) b ng l nh ls v i tham s -l5 . Ngay phía sau quy n truy c p đ n t p tin là m t s cho bi t s lư ng nh ng liên k t c ng này: [user]$ ls -l t ng 1280 -rw-r--r-- 1 teppi82 users 81409 2006-09-06 03:43 bash.tex drwxr-xr-x 2 teppi82 users 4096 2006-09-06 02:16 images -rw-r--r-- 2 teppi82 users 82686 2006-09-06 14:32 l4u-0.9.2.pdf -rw-r--r-- 1 teppi82 users 3069 2006-09-06 13:52 l4u.tex 5 N u b n dùng SuSE Linux thì có th nh p vào l nh ll.

4.2 Thư m c 63 (Danh sách b c t b t vì không c n thi t). 4.2 Thư m c N u như c u trúc t p tin không cho phép s d ng gì khác ngoài tên t p tin (t c là t t c các t p tin n m trên m t danh sách chung gi ng như các h t cát trên bãi bi n) thì th m chí c khi không có gi i h n v đ dài c a tên, r t khó có th tìm đ n t p tin c n thi t. Hãy tư ng tư ng b n có m t danh sách kho ng vài nghìn t p tin! Xin đ ng nghi ng , m t h th ng Linux hoàn ch nh s có s lư ng t p tin còn l n hơn th . Vì th mà các t p tin đư c t ch c vào các thư m c, các thư m c có th n m trong các thư m c khác, v.v. . . K t qu là chúng ta thu đư c m t c u trúc thư m c có phân b c b t đ u t m t thư m c g c. M i thư m c (con) có th ch a các t p tin riêng l và các thư m c con c a nó. C u trúc phân b c c a thư m c thư ng đư c minh ho b ng “cây thư m c”, trên đó m i thư m c đó là m t nút c a “cây”, còn t p tin – là các “lá”. Trên MS Windows ho c DOS c u trúc thư m c như v y có trên m i đĩa (t c là chúng ta có không ph i m t “cây” mà m t “r ng” thư m c) và thư m c g c c a m i c u trúc t p tin đư c đánh d u b ng m t ch cái Latinh (và do đó đã có m t s h n ch ). Trên Linux và UNIX nói chung ch có m t c u trúc thư m c duy nh t cho t t c các đĩa lưu, và thư m c g c duy nh t c a c u trúc này đư c ký hi u b ng d u g ch chéo “/”. Có th đưa vào thư m c g c này m t s lư ng không h n ch các thư m c n m trên các đĩa lưu khác nhau (thư ng nói là “g n h th ng t p tin” ho c “g n đĩa lưu”). Tên c a thư m c cũng đư c đ t theo nh ng quy đ nh như đ i v i tên t p tin. Và nói chung ngoài c u trúc bên trong c a mình thì thư m c không khác gì so v i nh ng t p tin thông thư ng, ví d t p tin văn b n (text file). Tên đ y đ c a t p tin (ho c còn g i là “đư ng d n”6 đ n t p tin) là danh sách tên c a các thư m c bao g m thư m c ch a t p tin đó và các thư m c m , b t đ u t thư m c g c “/” và k t thúc là b n thân tên c a t p tin. Trong đư ng d n này tên c a các thư m c con cách nhau b i d u g ch chéo “/” dùng đ ký hi u thư m c g c như đã nói trên. Ví d /home/teppi82/projects/l4u/ext3fs.tex là tên đ y đ c a t p tin tôi đang nh p vào trên máy c a mình. H v shell lưu giá tr c a “thư m c hi n th i”, t c là thư m c mà ngư i dùng đang làm vi c trong đó. Có m t câu l nh cho bi t tên c a thư m c hi n th i, đó là l nh pwd. Ghi chú: n u nói m t cách chính xác, thì thư m c hi n th i luôn đi li n v i m i ti n trình đã ch y (trong đó có h v shell), vì th đôi khi ch y m t chương trình nào đó trong shell có th d n đ n vi c thay đ i thư m c hi n th i sau khi chương trình đó hoàn thành công vi c. Ngoài thư m c hi n th i m i ngư i dùng còn có m t “thư m c nhà” (home directory, phương án d ch “thư m c cá nhân” đư c ưu tiên hơn, và chúng ta s dùng thu t ng này trong cu n sách l4u). Đó là thư m c trong đó ngư i dùng có toàn quy n7 : có th t o và xóa các t p tin, thay đ i quy n truy c p đ n chúng, v.v. . . Trong c u trúc thư m c c a Linux nh ng thư m c cá nhân c a ngư i dùng thư ng n m trong thư m c /home và thư ng có tên trùng v i tên đăng nh p c a 6 đây là đư ng d n tuy t đ i 7 Nói chính xác hơn là: có toàn quy n đ n khi nào root chưa thay đ i chúng :).

64 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs ngư i dùng đó. Ví d : /home/nhimlui. M i ngư i dùng có th làm vi c v i thư m c c a mình b ng ký hi u ~, t c là ngư i dùng nhimlui có th làm vi c v i thư m c /home/nhimlui/hinhanh b ng ~/hinhanh. Khi ngư i dùng vào h th ng, thư m c cá nhân s tr thành thư m c hi n th i c a ngư i dùng này. Câu l nh cd dùng đ thay đ i thư m c hi n th i. Tham s c a l nh này là đư ng d n đ y đ ho c đư ng d n tương đ i đ n thư m c mà b n mu n dùng làm hi n th i. Khái ni m đư ng d n đ y đ (tuy t đ i) đã gi i thích trên, bây gi chúng ta s nói rõ hơn v khái ni m đư ng d n tương đ i. Đư ng d n tương đ i đó là danh sách các thư m c c n ph i đi qua trong cây thư m c đ có th chuy n t thư m c hi n th i đ n thư m c khác (chúng ta g i nó là thư m c đích). N u thư m c đích n m phía dư i trong c u trúc thư m c, t c là n m trong m t thư m c con, ho c “cháu”, “ch t” nào đó c a thư m c hi n th i, thì đơn gi n: ch c n ch ra thư m c con c a thư m c hi n th i, sau đó thư m c con c a thư m c con (thư m c “cháu”),. . . cho đ n khi nào t i đư c thư m c đích. N u như thư m c đích n m cao hơn trong c u trúc thư m c, ho c n m hoàn toàn trên m t “cành” khác c a cây thư m c, thì ph c t p hơn m t chút. T t nhiên trong b t kỳ trư ng h p nào cũng có th s d ng đư ng d n tuy t đ i, nhưng khi đó c n ph i nh p vào m t đư ng d n r t dài. V n đ này đư c gi i quy t như sau: m i thư m c (tr thư m c g c) có duy nh t m t thư m c m trong cây thư m c. Trong m i thư m c có hai b n ghi đ c bi t. M t trong s chúng có ký hi u là d u ch m (‘.’) và ch đ n chính b n thân thư m c này, còn b n ghi th hai có ký hi u là hai d u ch m đơn (‘..’), nó ch đ n thư m c m . Chính nh ng d u hai ch m này đư c dùng đ ghi đư ng d n tương đ i. Ví d , đ dùng thư m c m làm thư m c hi n th i, thì ch c n ch y l nh: [user]$ cd .. Còn đ chuy n “leo” lên hai b c c a cây thư m c, r i t đó h xu ng thư m c vnoss/doc thì c n ch y l nh: [user]$ cd ../../vnoss/doc Câu l nh ls dùng đ đưa ra màn hình danh sách các t p tin và thư m c con c a thư m c hi n th i. C n lưu ý là trên th c t n câu l nh ls ch đưa ra n i dung c a t p tin mô t thư m c này, và không x y ra b t kỳ nào thao tác làm vi c v i t p tin c a thư m c. Như đã nói trên, m i thư m c ch là m t t p tin bình thư ng, trong đó có li t kê t t c nh ng t p tin và thư m c con c a thư m c này. T c là không có các h p đ c bi t ch a các t p tin, ch có các danh sách t p tin thông thư ng xác đ nh t p tin hi n th i thu c v m t thư m c nào đó. N u ch y câu l nh ls không có tham s thì chúng ta ch th y tên c a các t p tin c a thư m c hi n th i. N u mu n xem n i dung c a m t thư m c khác, thì c n ph i đưa cho câu l nh ls đư ng d n tuy t đ i ho c tương đ i đ n thư m c đó. Ví d : [user]$ ls projects BanTin drupal-vn KDE-vi mrtg Xfce bashscripts fluxbox l4u others vim chem-tex gnomevi manvi SuSE vnlinux debian HocTap mc syslinux vnoss

4.3 Công d ng c a các thư m c chính 65 B n ghi v t p tin trong thư m c tương ng ngoài tên còn có r t nhi u thông tin v t p tin này. Đ th y đư c nh ng thông tin chi ti t đó, thì c n dùng các tham s m r ng khác c a câu l nh ls. N u ch y câu l nh ls v i tham s -l thì không ch có tên t p tin mà s hi n th c d li u v quy n truy c p đ n t p tin (chúng ta s nói đ n sau); s lư ng liên k t c ng hay s lư ng tên (n u là thư m c thì ngay t đ u đã có hai liên k t như v y là . và .., do đó s này b ng s thư m c con công thêm 2); tên ch s h u t p tin, tên nhóm s h u t p tin (xin đư c g i t t là “nhóm t p tin” m c dù t i nghĩa); kích thư c t p tin và th i gian s a đ i cu i cùng. M t ví d minh h a khác: [user]$ ls -l t ng 1316 -rw-r--r-- 1 teppi82 users 81629 2006-09-08 22:11 bash.tex -rw-rw-r-- 1 teppi82 users 98135 2006-09-08 13:54 caidat.tex -rw-r--r-- 1 teppi82 users 783 2006-09-08 21:58 ChangeLog -rw-r--r-- 1 teppi82 users 20778 2006-09-09 02:48 ext3fs.tex -rw-r--r-- 1 teppi82 users 2013 2006-09-08 21:34 gioithieu.tex drwxr-xr-x 2 teppi82 users 4096 2006-09-08 14:25 images -rw-r--r-- 1 teppi82 users 3267 2006-09-08 23:13 l4u.tex N u đưa thêm tham s -i thì trong c t đ u tiên s hi n th ch s inode c a t p tin. Khi dùng tham s -t vi c s p x p đư c th c hi n không theo tên mà theo th i gian s a đ i t p tin. Tham s -u dùng đ hi n th th i gian truy c p cu i cùng thay vào ch th i gian s a đ i. Tham s -r đ o ngư c l i tr t t c a s p x p (c n ph i s d ng cùng v i các tham s -l ho c -t). C n chú ý r ng có th li t kê các tham s m t cách riêng r như th này: [user]$ ls -l -i - r ho c g p l i như th này: [user]$ ls -lir Chúng ta d ng mô t ng n g n v câu l nh ls đây (chi ti t v l nh này có th xem trên các trang man ho c info tương ng) và chuy n sang xem xét các thư m c chính c a c u trúc t p tin trong Linux. 4.3 Công d ng c a các thư m c chính N u như b n đ c đã t ng dùng Windows (ví d 2000 hay XP), thì bi t r ng m c dù ngư i dùng có toàn quy n t ch c c u trúc thư m c, nhưng m t s truy n th ng v n đư c tuân theo. Ví d các t p tin h th ng thư ng n m trong thư m c C:Windows, các chương trình thư ng đư c cài đ t vào C:Program Files, v.v. . . Trong Linux cũng có m t c u trúc thư m c ki u như v y và th m chí còn nghiêm ng t hơn. Hơn n a có m t tiêu chu n xác đ nh c u trúc thư m c cho các HĐH dòng UNIX. Tiêu chu n này đư c g i là Filesystem Hierarchy Standart (FHS). N u có mong mu n b n có th đ c toàn b tiêu chu n này t i đ a ch

66 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs http://www.pathname.com/fhs/. Các b n phân ph i Linux l n đ u tuân theo tiêu chu n này. B ng 4.1 dư i đây đưa ra danh sách ng n g n nh ng thư m c chính đư c t o ra trong c u trúc t p tin theo tiêu chu n nói trên. c t bên trái li t kê các thư m c con c a thư m c g c, còn c t th hai li t kê m t vài (không ph i t t c ) thư m c con, còn c t th ba cu i cùng đưa ra mô t ng n g n v công d ng c a nh ng thư m c này. Mô t trong b ng này là h t s c ng n g n, chi ti t hơn b n có th đ c trong tiêu chu n FHS có trên http://www.pathname.com/fhs/. B ng 4.1: C u trúc thư m c c a Linux Thư m c Công d ng /bin Thư m c này g m ch y u các chương trình, ph n l n trong s chúng c n cho h th ng trong th i gian kh i đ ng (ho c trong ch đ m t ngư i dùng khi b o trì h th ng). đây có lưu r t nhi u nh ng câu l nh thư ng dùng c a Linux. /boot G m các t p tin c đ nh c n cho kh i đ ng h th ng, trong đó có nhân (kernel). T p tin trong thư m c này ch c n trong th i gian kh i đ ng8 . /dev Thư m c các t p tin đ c bi t ho c các t p tin thi t b ph n c ng. Chúng ta s nói đ n nh ng t p tin này ngay sau trong m t ph n riêng. B n đ c có th xem qua man mknod (mkn- ode(1)). /etc Thư m c này và các thư m c con c a nó lưu ph n l n nh ng d li u c n cho quá trình kh i đ ng ban đ u c a h th ng và lưu nh ng t p tin c u hình chính. Ví d , trong /etc có t p tin inittab xác đ nh c u hình kh i đ ng, và t p tin ngư i dùng passwd. M t ph n các t p tin c u hình có th n m trong các thư m c con c a /usr. Thư m c /etc không đư c lưu các t p tin chương trình (c n đ t chúng trong /bin ho c /sbin. Dư i đây chúng ta s xem xét công d ng c a m t vài(!) thư m c con c a thư m c /etc. /etc/rc.d Thư m c này lưu nh ng t p tin s d ng trong quá trình kh i đ ng h th ng. Chúng ta s đ c p chi ti t v nh ng t p tin này và quá trình kh i đ ng nói riêng trong m t vài chương s p t i. /etc/skel Khi t o ngư i dùng m i, thì nh ng t p tin trong thư m c này s đư c sao chép vào thư m c cá nhân c a ngư i dùng đó. /etc/sysconfig Thư m c lưu m t vài (không ph i t t c ) t p tin c u hình h th ng. /etc/X11 Thư m c dành cho các t p tin c u hình c a h th ng X11 (ví d , xorg.conf). /home Thông thư ng trong thư m c này là các thư m c cá nhân c a ngư i dùng (tr root). 8 do đó m t s nhà qu n tr không t đ ng g n phân vùng /boot vào trong quá trình kh i đ ng.

4.3 Công d ng c a các thư m c chính 67 Thư m c Công d ng /lib Thư m c này lưu các thư vi n chia s c a các hàm mà trình biên d ch C và các môđun (các driver thi t b ) c n. Th m chí n u trên h th ng không có trình biên d ch C nào, thì các thư vi n chia s v n c n thi t, vì chúng đư c nhi u chương trình s d ng. Nh ng thư vi n này ch n p vào b nh khi có nhu c u th c hi n hàm nào đó, như v y cho phép gi m kích thư c mã chương trình n m trong b nh . Trong trư ng h p ngư c l i thì cùng m t mã l p l i nhi u l n trong các chương trình khác nhau. /lost+found Thư m c này s d ng đ ph c h i h th ng t p tin b ng l nh fsck. N u fsck tìm ra t p tin mà không xác đ nh đư c thư m c m thì nó s đưa t p tin đó vào thư m c /lost+found. Vì thư m c m b m t, nên t p tin s nh n đư c tên trùng v i ch s inode c a nó. /mnt Đây là đi m g n (mount) nh ng h th ng t p tin g n t m th i. N u trên máy tính có đ ng th i Linux và Windows (DOS) thì thư m c này thư ng dùng đ g n các h th ng t p tin FAT. N u b n thư ng g n m t vài đĩa lưu đ ng như đĩa m m, CD, DVD, đĩa c ng ngoài, flash,v.v. . . thì có th t o trong thư m c này các thư m c con cho t ng đĩa lưu. /tmp Thư m c dành cho các t p tin t m th i. b t kỳ th i đi m này ngư i dùng root cũng có th xóa t p tin kh i thư m c này mà không làm nh hư ng l n đ n ngư i dùng khác. Tuy nhiên không nên xóa nh ng t p tin trong thư m c này, tr khi khi b n bi t r ng t p tin ho c nhóm t p tin nào đó đang gây nh hư ng đ n công vi c c a h th ng. H th ng s t đ ng d n d p thư m c này theo đ nh kỳ, vì th không nên lưu đây nh ng t p tin mà b n có th s c n đ n. /root Đây là thư m c cá nhân c a ngư i dùng cao c p root. Hãy chú ý là thư m c này không n m cùng ch v i thư m c cá nhân c a nh ng ngư i dùng khác (trong /home). /sbin Vì thư m c /bin ch y u lưu các t p tin th c thi (chương trình và ti n ích c a HĐH) s d ng trong quá trình kh i đ ng và do nhà qu n tr ch y. Trong tiêu chu n FHS có nói r ng c n đ c trong thư m c này nh ng t p tin th c thi s s d ng sau khi g n thành công h th ng t p tin /usr. Ít nh t trong thư m c này ph i có init, mkswap, swapon, swapoff, halt, reboot, shutdown, fdisk, fsck.*, mkfs.*, arp, ifconfig, route. /proc Đây là đi m g n h th ng t p tin proc cung c p thông tin v các ti n trình đang ch y, v nhân, v các thi t b tính, v.v. . . Đây là h th ng t p tin o. Chi ti t b n có th đ c trong man 5 proc. Các t p tin đ c bi t c a thư m c này s d ng đ nh n và g i d li u đ n nhân.

68 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs Thư m c Công d ng /usr Thư m c này r t l n và c u trúc c a nó nhìn chung l p l i c u trúc c a thư m c g c. Trong các thư m c con c a /usr là t t c các ng d ng chính. Theo tiêu chu n FHS thì nên dành cho thư m c này m t phân vùng riêng ho c đ t hoàn toàn trên đĩa s d ng chung trong m ng. Phân vùng ho c đĩa đó thư ng g n ch đ c và trên đĩa (phân vùng) là các t p tin c u hình cũng như t p tin th c thi dùng chung, các t p tin tài li u, các ti n ích h th ng và c các t p tin thêm vào (t p tin d ng include). /usr/bin Các chương trình (ti n ích và ng d ng) thư ng đư c ngư i dùng bình thư ng s d ng. /usr/bin/X11 là nơi thư ng dùng đ lưu các chương trình ch y trên X Window. Và đây cũng thư ng là liên k t đ n /usr/X11R6/bin. /usr/include Thư m c con này lưu mã ngu n c a các thư vi n tiêu chu n c a ngôn ng C. Ngư i dùng c n có ít nh t là quy n đ c đ i v i thư m c này. Dù trong trư ng h p nào cũng đ ng s a nh ng t p tin trong thư m c này, vì chúng đã đư c các nhà phát tri n h th ng ki m duy t k càng (không l b n bi t v h th ng t t hơn các nhà phát tri n). /usr/lib Trong thư m c này là các thư vi n object c a các chương trình con, các thư vi n đ ng (dynamic library), m t s chương trình không th g i tr c ti p. Các h th ng ph c t p (ví d Debian Linux) có th có các thư m c con c a mình trong thư m c này. /usr/lib/X11 – nơi thư ng dùng đ đ t các t p tin có liên quan đ n X Window và các t p tin c u hình c a h th ng X Window. Trên Linux đó thư ng là liên k t m m đ n thư m c /usr/X11R6/lib/X11. /usr/local đây thư ng đ t các chương trình và các thư m c con (n i b ) ch dành cho máy tính này, bao g m: /usr/local/bin. đây thư ng lưu nh ng chương trình ng d ng. /usr/local/doc – các tài li u đi kèm v i chương trình ng d ng. /usr/local/lib – thư vi n và t p tin c a các chương trình và h th ng n i b . /usr/local/man – các trang tr giúp man. /usr/local/sbin – các chương trình dành cho nhà qu n tr . /usr/local/src – mã ngu n c a các chương trình. /usr/sbin Thư m c này g m các chương trình th c thi dành cho nhà qu n tr và không s d ng trong th i gian kh i đ ng.

4.3 Công d ng c a các thư m c chính 69 Thư m c Công d ng /usr/share Thư m c này dùng cho t t c các t p tin d li u dùng chung và có quy n truy c p là ch đ c. Thư ng dùng đ chia s gi a các ki n trúc khác nhau c a HĐH, ví d i386, Alpha, và PPC có th dùng chung m t thư m c /usr/share n m trên m t phân vùng ho c đĩa chia s trên m ng. C n chú ý là thư m c này không dùng đ chia s gi a các HĐH khác nhau ho c gi a các phiên b n khác nhau c a cùng m t HĐH. Tiêu chu n FHS khuyên dùng thư m c con cho m i chương trình. Nh ng thư m c sau ho c liên k t m m sau ph i có trong /usr/share: man (các trang tr giúp man), misc (nh ng gi li u tùy theo ki n trúc khác nhau). Chúng ta xem xét m t vài thư m c con c a thư m c này: /usr/share/dict – các danh sách t (word list) c a ti ng Anh dùng cho các chương trình ki m tra chính t như ispell. /usr/share/man – các trang tr giúp man. M i ph n c a man n m trong m t thư m c con riêng trong thư m c này. /usr/share/misc (đã nói trên). /usr/src Mã ngu n c a các thành ph n khác nhau c a Linux: nhân, ng d ng. . . /usr/tmp M t nơi n a đ lưu các t p tin t m th i. Thông thư ng đây là liên k t m m đ n /var/tmp. /usr/X11R6 Các t p tin thu c v h th ng X Window. /usr/X11R6/bin – các chương trình ng d ng c a h th ng này. /usr/X11R6/lib – các t p tin và thư vi n có liên quan đ n X-Window. /var Trong thư m c này là các t p tin lưu các d li u bi n đ i (variable). Nh ng d li u này xác đ nh c u hình c a m t s chương trình trong l n ch y sau ho c là nh ng thông tin lưu t m th i s s d ng sau. Dung lư ng thông tin trong thư m c này có th thay đ i trong m t kho ng l n, vì thư m c gi các t p tin như b n ghi (log), spool, khóa locking, các t p tin t m th i, v.v. . . /var/adm Lưu các thông tin v tài kho n và thông tin chu n đoán dành cho nhà qu n tr . /var/lock Các t p tin đi u khi n h th ng dùng đ d tr tài nguyên. /var/log Các t p tin b n ghi (log).

70 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs Thư m c Công d ng /var/run Các t p tin bi n đ i trong th i gian th c hi n các chương trình khác nhau. Chúng lưu thông tin v s ti n trình (PID) và ghi thông tin hi n gh i (utmp). T p tin trong thư m c này thư ng đư c d n s ch trong th i gian kh i đ ng Linux. /var/spool T p tin đư c đ t vào hàng đ t c a các chương trình khác nhau, ví d : /var/spool/at – các công vi c mà at đã ch y. /var/spool/cron – t p tin c a h th ng Verb+cron+. /var/spool/lpd — t p tin trong hàng đ i in. /var/spool/mail – t p tin thùng thư c a ngư i dùng. /var/spool/uucp – t p tin c a h th ng uucp. /var/tmp Các t p tin t m th i. 4.4 D ng t p tin Trong các ph n trư c chúng ta đã xem xét hai d ng t p tin đó là t p tin thông thư ng và các thư m c. Nh ng trên Linux còn có m t vài d ng t p tin n a. Chúng ta s làm quen v i chúng trong ph n này. Như đã nói, đ i v i h đi u hành thì t p tin ch là m t chu i các byte liên t c. Nh v y có th dùng khái ni m t p tin cho các thi t b và các đ i tư ng khác. Đi u này đơn gi n hoá s t ch c và trao đ i các d li u, vì có th th c hi n ghi d li u vào t p tin, chuy n d li u lên các thi t b và trao đ i d li u gi a các ti n trình b ng cách tương t như nhau. Trong t t c các trư ng h p này s d ng cùng m t phương pháp d a trên ý tư ng chu i các byte. Do đó ngoài các t p tin thông thư ng và thư m c, nh ng thành ph n sau cũng đư c Linux coi là t p tin: các t p tin thi t b các ng (kênh) có tên (named pipe) các socket (t v i nghĩa như t chim) các liên k t m m (symlinks). 4.4.1 Các t p tin thi t b Như đã nói, đ i v i Linux thì t t c các thi t b k t n i vào máy tính ( c ng, tháo r i, terminal, máy in, máy scan, môđem, bàn phím, chu t, v.v. . . ) đ u là các t p tin. Ví d , n u c n đưa ra màn hình terminal th nh t thông tin nào đó, thì h th ng th c hi n thao tác ghi vào t p tin /dev/tty1. Có hai d ng thi t b : ký t (hay còn g i là các thi t b trao đ i theo byte) và kh i (trao đ i theo kh i). S khác nhau gi a hai d ng này n m cách đ c và ghi

4.4 D ng t p tin 71 thông tin vào các thi t b . Các thi t b ký t trao đ i thông tin theo t ng ký t (theo t ng byte) trong ch đ chu i các byte. Ví d thi t b d ng này là terminal. Còn thông tin đư c đ c và ghi vào các thi t b kh i theo các kh i. Ví d các c ng. Không th đ c t đĩa c ng và ghi lên đó t ng byte, trao đ i thông tin v i đĩa ch có th theo t ng kh i. Trao đ i d li u v i các thi t b trên Linux do các driver thi t b đ m nhi m. Nh ng driver này ho c n m trong nhân ho c n m riêng d ng môđun và có th g n vào nhân sau. Đ trao đ i v i các ph n khác c a h đi u hành m i driver t o ra m t giao di n liên l c có v ngoài gi ng như t p tin. Ph n l n nh ng t p tin như v y đã đư c t o s n t trư c và n m trong thư m c dev. N u nhìn vào thư m c /dev (t c là chuy n vào thư m c đó b ng l nh cd r i ch y ls), thì b n s th y m t lư ng kh ng l nh ng t p tin thi t b . B ng 4.2 cho bi t nh ng t p tin thư ng dùng nh t. B ng 4.2: Nh ng t p tin thi t b chính T p tin Ý nghĩa /dev/console Console h th ng t c là màn hình và bàn phím k t n i t i máy tính. /dev/hd Các c ng v i giao di n IDE. Thi t b /dev/hda1 tương ng v i phân vùng đ u tiên c a đĩa c ng đ u tiên, đĩa /dev/hda, t c là đĩa Primary Master. /dev/sd c ng v i giao di n SCSI. /dev/fd Các t p tin đĩa m m. đ u tiên là /dev/fd0, th hai là /dev/fd1. /dev/tty Các t p tin h tr terminal c a ngư i dùng. Tên g i v n đư c lưu k t khi k t n i teletype vào các h th ng UNIX làm terminal. Trên Linux nh ng t p tin này h tr các terminal o (hãy nh l i chương trư c). /dev/pty Các t p tin h tr terminal gi . S d ng cho các k t n i t xa qua telnet. /dev/ttS T p tin h tr làm vi c v i các c ng k t ti p nhau (các c ng COM). /dev/ttS0 tương ng v i COM1 trong DOS, /dev/ttS1 tương ng v i COM2. /dev/cua Các t p tin cho môđem. /dev/null Thi t b này có th g i là “l đen”. T t c nh ng gì ghi vào /dev/null s m t vĩnh vi n. Nh ng ngư i vi t script thư ng chuy n nh ng thông báo không c n thi t vào thi t b này. N u s d ng /dev/null làm thi t b nh p vào, thì s thu đư c m t chu i các s 0, t c là trong trư ng h p này t p tin có c b ng 0. M i d ng thi t b có th có m t vài t p tin thi t b . Vì th các t p tin thi tb thư ng có hai s : l n (major) và nh (minor). S l n c a thi t b cho nhân bi t là t p tin này thu c v driver nào, còn s nh cho bi t c n ph i làm vi c v i thi tb c th nào c a d ng này. Đ i v i các t p tin thi t b , câu l nh ls -l cho bi ts l n và s nh đã nói thay vì kích thư c c a t p tin. 4.4.2 Các ng có tên (pipes) Còn có m t d ng t p tin thi t b n a đó là các ng có tên, hay b đ m FIFO (First In – First Out). T p tin d ng này ch y u dùng đ t ch c trao đ i d li u gi a

72 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs các chương trình khác nhau (pipe d ch t ti ng Anh sang là ng, đư ng ng). ng là phương ti n h t s c thu n ti n và s d ng r ng rãi đ trao đ i thông tin gi a các ti n trình. M t ti n trình có th đ c t t c nh ng gì mà m t ti n trình khác đ t vào ng. N u có hai ti n trình đư c sinh ra t cùng m t ti n trình m trao đ i thông tin (thư ng x y ra), thì ng có th không có tên. Trong trư ng h p ngư c l i c n t o ra m t ng có tên, ví d b ng chương trình mkfifo. Khi này b n thân t p tin ng ch tham gia vào s kh i đ u trao đ i d li u. 4.4.3 Các socket Socket đó là k t n i gi a các ti n trình, cho phép chúng giao ti p mà không ch u nh hư ng c a các ti n trình khác. Nói chung socket và s trao đ i qua socket đóng vai trò h t s c quan tr ng trên t t c các h th ng UNIX, trong đó có Linux: socket là khái ni m then ch t c a TCP/IP và như v y là d a trên socket đã xây d ng toàn b Internet. Tuy nhiên t phía h th ng t p tin socket th c t không khác các ng có tên: đó ch là các đi m cho phép n i các chương trình v i nhau. Sau khi đã t o ra k t n i, thì trao đ i đư c th c hi n mà không c n đ n socket: d li u do nhân chuy n tr c ti p t chương trình này đ n chương trình khác. M c dù nh ng ti n trình khác có th th y các t p tin socket, nhưng nh ng ti n trình không tham gia vào k t n i hi n th i không th th c hi n b t kỳ thao tác đ c hay ghi nào lên t p tin socket. Trong s nh ng h th ng s d ng socket c n k đ n X Window, h th ng in và h th ng syslog. 4.4.4 Liên k t m m Trong ph n v tên t p tin chương trư c chúng ta đã nói r ng t p tin trong Linux có th có vài tên hay liên k t c ng. Liên k t c ng ch là m t tên khác cho t p tin ban đ u. Nó đư c ghi trong mô t inode c a t p tin đó. Sau khi t o liên k t c ng không th phân bi t đâu là tên t p tin còn đâu là liên k t. N u b n đ c xóa m t trong s nh ng t p tin này (nói đúng hơn là m t trong s nh ng tên này), thì t p tin v n còn đư c lưu trên đĩa cho đ n khi v n còn ít nh t m t tên. R t khó phân bi t tên đ u tiên c a t p tin và nh ng liên k t c ng đư c t o ra sau đó. Vì v y ch dùng liên k t c ng nh ng nơi không c n bi t s khác nhau. M t trong nh ng ng d ng c a liên k t c ng đó là ngăn ch n kh năng xóa t p tin m t cách vô tình. Đi m đ c bi t c a liên k t c ng là nó ch th ng đ n ch s inode, và do đó liên k t c ng ch có th dùng cho t p tin c a cùng m t h th ng t p tin, t c là trên cùng m t phân vùng (đĩa lưu). Nhưng trên Linux còn có m t d ng liên k t khác g i là (liên k t tư ng trưng9 ). Nh ng liên k t này cũng có th coi là tên ph cho t p tin, nhưng chúng là nh ng t p tin khác – nh ng t p tin liên k t m m. Khác v i liên k t c ng, liên k t m m có th ch đ n nh ng t p tin n m trong h th ng t p tin khác, ví d trên nh ng đĩa lưu đ ng, ho c th m chí trên m t máy tính khác. N u t p tin ban đ u b xóa, thì liên k t m m tuy không b xóa nhưng tr thành vô giá tr . Hãy s d ng liên k t m m trong nh ng trư ng h p b n mu n tránh s l m l n mà liên k t c ng có th gây ra, ho c khi t p tin n m trên m t h th ng t p tin khác. 9 thu t ng này v n chưa đư c th ng nh t, do đó đưa ra c hai trư ng h p có th g p.

4.5 Quy n truy c p đ n t p tin và thư m c 73 Vi c t o b t kỳ m t liên k t nào cũng gi ng như sao chép t p tin, nhưng khác ch là tên ban đ u c a t p tin cũng như liên k t cùng ch đ n m t t p tin th c s trên đĩa. Vì th n u b n đ c thay đ i t p tin qua m t tên nào đó c a nó, thì s th y nh ng thay đ i này khi xem t p tin qua tên khác. Đ t o liên k t m m c n s d ng câu l nh ln đã nói đ n và thêm vào tùy ch n -s: [user]$ ln -s tên_t p_tin tên_liên_k t Ví d : [user]$ ln -s projects/l4u/l4u-0.9.2.pdf ~/l4u.pdf Sau khi th c hi n câu l nh này trong thư m c cá nhân c a tôi xu t hi n t p tin l4u.pdf. Và bây gi n u xem danh sách t p tin trong thư m c b ng câu l nh ls -l, thì trong danh sách s có m t dòng như sau: lrwxrwxrwx 1 teppi82 users 20 2006-09-10 06:39 l4u.pdf -> projects/l4u/l4u-0.9.2.pdf Hãy chú ý đ n ký t đ u tiên c a dòng này, nó cho chúng ta bi t t p tin là m t liên k t m m. T t nhiên đi u này có th th y rõ trong ph n cu i (ph n tên t p tin), đó sau tên t p tin c a liên k t là m t mũi tên → ch đ n t p tin ban đ u. N u b n t o trong thư m c mot m t liên k t m m ch đ n m t thư m c khác, thì có th di chuy n thư m c mot đi đâu tùy thích, liên k t m m khi đó v n làm vi c đúng. Cũng như v y đ i v i chính b n thân liên k t m m. Nhưng khi t o liên k t m m, hãy h n ch s d ng “..” (liên k t đ n thư m c m ) trong tên t p tin ch đ n, b i vì v trí c a liên k t m m có th thay đ i, mà “..” luôn luôn là thư m c m c a thư m c hi n th i. 4.5 Quy n truy c p đ n t p tin và thư m c B i vì Linux là h đi u hành nhi u ngư i dùng, nên yêu c u quy đ nh truy c p đ n các t p tin và thư m c là m t trong nh ng yêu c u thi t y u nh t mà h đi u hành ph i gi i quy t. Cơ ch quy đ nh truy c p đư c phát tri n cho h th ng UNIX vào nh ng năm 70 c a th k trư c r t đơn gi n nhưng có hi u qu đ n n i đã đư c s d ng hơn 30 năm, và hi n th i v n còn đư c s d ng đ gi i quy t bài toán này. Cơ s c a cơ ch quy đ nh quy n truy c p đó là tên ngư i dùng và tên nhóm c a ngư i dùng. Như b n đã bi t trong Linux m i ngư i dùng có m t tên riêng không l p l i dùng đ đăng nh p vào h th ng. Ngoài ra, trên h th ng còn có các nhóm ngư i dùng, và Linux cho phép m t ngư i dùng có th n m trong m t ho c nhi u nhóm. T o và xóa các nhóm là công vi c c a ngư i dùng cao c p root, và root có th thay đ i thành ph n c a m t nhóm nào đó. Thành viên c a các nhóm khác nhau có th có quy n truy c p khác nhau đ n t p tin, ví d nhóm các nhà qu n tr có quy n nhi u hơn so v i nhóm các nhà l p trình. Trong mô t inode c a m i t p tin có ghi tên c a ch và nhóm s h u t p tin. Ngày t đ u khi t o t p tin ch c a nó là ngư i dùng đã t o ra nó. Nói chính xác hơn là ngư i dùng mà ti n trình t o t p tin đã ch y dư i tên h . Cùng lúc v i

74 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs ch s h u, tên c a nhóm s h u cũng đư c ghi vào theo thông tin tên nhóm c a ti n trình t o t p tin. Có th thay đ i ch và nhóm s h u trong quá trình làm vi c sau này b ng hai câu l nh chown và chgrp (chúng ta s đ c p k hơn v hai l nh này ngay sau đây). Bây gi hãy th c hi n m t l n n a câu l nh ls -l, nhưng có thêm m t tham s n a đó là tên c a m t t p tin c th nào đó. Ví d t p tin chương trình c a h v bash /bin/bash. Nhân ti n, hãy chú ý kh năng này c a câu l nh ls -l – hi n th thông tin v m t t p tin c th nào đó ch không ph i t t c các t p tin trong thư m c m t lúc. [user]$ ls -l /bin/bash -rwxr-xr-x 1 root root 501804 2006-04-23 05:46 /bin/bash Như b n đ c th y, trong trư ng h p này ch s h u là ngư i dùng root, nhóm s h u – root. Nhưng bây gi trên dòng này chúng ta s quan tâm hơn đ n vùng đ u tiên, vùng xác đ nh d ng t p tin và quy n truy c p đ n nó. Vùng này trong ví d trên là chu i các ký t t m th i chưa nói lên đi u gì “-rwxr-xr-x”. Nh ng ký t này có th t m chia thành b n nhóm. Nhóm th nh t ch g m m t ký t xác đ nh d ng t p tin (m t trong b n d ng đã nêu ph n trên). Nó có th là m t trong s nh ng ký t sau: – (g ch ngang) – t p tin thông thư ng d – thư m c b – t p tin thi t b kh i c – t p tin thi t b ký t s – socket p – ng có tên (pipe) l – liên k t m m (symbolic link). Sau ký t xác đ nh d ng t p tin là ba nhóm, m i nhóm g m ba ký t xác đ nh quy n truy c p tương ng cho ch s h u, nhóm s h u t p tin và cho nh ng ngư i dùng khác. Trong ví d c a chúng ta quy n truy c p c a ch s h u là rwx, có nghĩa là ch s h u root có quy n đ c (r), ghi vào t p tin (w) và ch y t p tin này (x). Thay b t kỳ ký t nào trong s nh ng ký t này b ng d u g ch ngang có nghĩa là ngư i dùng b tư c m t quy n tương ng. Cũng trong ví d trên chúng ta th y, t t c nh ng ngư i dùng khác (k c nh ng ngư i dùng c a nhóm root) b tư c m t quy n ghi vào t p tin này, có nghĩa là h không th s a t p tin và nói chung là không th thay đ i t p tin b ng cách nào đó. Quy n truy c p và thông tin v d ng t p tin trên các h th ng UNIX đư c lưu trong mô t inode d ng c u trúc 2 byte (16 bit). Đi u này là t t nhiên vì máy tính ch làm vi c d a trên các bit ch không ph i d a trên các ký t r, w, x. B n bit trong s 16 bit này đư c dùng cho b n ghi v d ng t p tin. Ba bit ti p theo xác đ nh các tính ch t đ c bi t c a t p tin th c thi (chúng ta s nói đ n m t chút sau). Và cu i cùng 9 bit cu i cùng xác đ nh quy n truy c p đ n t p tin. 9

4.5 Quy n truy c p đ n t p tin và thư m c 75 bit này chia thành ba nhóm, m i nhóm 3 bit. Ba bit đ u tiên xác đ nh quy n c a ch s h u, ba bit ti p theo – quy n c a nhóm s h u, ba bit cu i cùng – quy n c a nh ng ngư i dùng còn l i (t c là t t c nh ng ngư i dùng, tr ch s h u và nhóm s h u t p tin). Khi này n u bit tương ng có giá tr b ng “1”, thì có quy n đó, còn n u b ng “0” thì quy n đó b tư c m t. d ng ch cái thì “1” đư c thay th b ng các ch cái tương ng (r, w ho c x), còn “0” th hi n d ng d u g ch ngang. Quy n đ c r t p tin có nghĩa là ngư i dùng có th xem n i dung t p tin b ng các chương trình xem khác nhau, ví d more, ho c b ng các trình so n th o văn b n. Nhưng khi so n th o b n s không th lưu nh ng thay đ i trong t p tin lên đĩa, n u không có quy n ghi w vào t p tin này. Quy n th c thi (tôi thích dùng thu t ng quy n g i) có nghĩa là b n đ c có th n p t p tin vào b nh và th ch y mã này gi ng như trư ng h p chương trình. T t nhiên n u trên th c t t p tin không ph i là chương trình (ho c các script shell, perl, . . . ) thì không th g i t p tin, nhưng ngư c l i n u t p tin là chương trình mà không có quy n g i thì cũng không th ch y chương trình đó. Như v y là chúng ta đã bi t đư c trên Linux nh ng t p tin nào là có th th c thi. B n th y không, ph n m r ng c a t p tin đây không có liên quan gì, t t c đ u do tính ch t “th c thi” đ t ra, và khác v i các HĐH c a Microsoft không ph i ai cũng có quy n g i t p tin. N u v n th c hi n câu l nh ls -l nhưng tham s không ph i là tên t p tin mà là tên thư m c thì chúng ta s th y thư m c cũng có quy n truy c p và cũng v n nh ng ch cái r, w, x nói trên đư c dùng đ xác đ nh quy n truy c p đ n thư m c. Ví d , n u th c hi n câu l nh: [user]$ ls -l /usr thì s th y dòng tương ng v i thư m c share như sau: drwxr-xr-x 128 root root 4096 2006-09-07 02:20 share T t nhiên là đ i v i thư m c thì ý nghĩa c a các khái ni m “quy n đ c”, “quy n ghi” và “quy n g i” có thay đ i m t chút. Quy n đ c đ i v i thư m c thì h t s c d hi u, n u chúng ta nh r ng thư m c cũng ch là t p tin lưu danh sách các t p tin khác trong thư m c đó. Cho nên n u ngư i dùng có quy n đ c thư m c, thì t c là có th xem n i dung c a thư m c (có th nói khác là xem danh sách t p tin trong thư m c). Quy n ghi cũng d hi u. Khi có quy n này, ngư i dùng có th t o và xóa các t p tin trong thư m c, t c là thêm vào ho c xóa kh i thư m c dòng lưu thông tin v m t t p tin nào đó và các liên k t tương ng. Quy n g i đ i v i thư m c có hơi khó hi u m t chút. Trong trư ng h p này quy n g i ch quy n chuy n vào thư m c này. N u b n đ c là ch s h u thư m c và mu n cho nh ng ngư i dùng khác quy n xem m t t p tin nào đó trong thư m c c a mình thì c n ph i cho h quy n truy c p (chuy n) vào thư m c này, t c là cho nh ng ngư i dùng khác “quy n g i” (th c thi) thư m c. Hơn n a còn c n ph i cho ngư i dùng “quy n g i” đ i v i t t c các thư m c n m trư c thư m c này trong cây thư m c. Chính vì v y mà theo m c đ nh t t c các thư m c có đ t quy n g i cho ch s h u cũng như nhóm và nh ng ngư i dùng khác. Và t t nhiên n u mu n ngăn ch n truy c p vào thư m c thì ch c n b đi quy n chuy n vào thư m c (r) c a

76 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs t t c ngư i dùng (k c nhóm s h u). Đ ng tư c b quy n này c a chính b n thân mình, n u không s ph i ph c h i l i nó trư c khi có th đ c các t p tin. Sau khi đ c đo n trên có th th y “quy n đ c” thư m c là th a thãi vì không cho ra tính năng gì m i so v i “quy n g i”. Tuy nhiên v n có s khác nhau gi a hai quy n này. N u ch đưa ra quy n g i, thì ngư i dùng có th vào thư m c, nhưng s không th y đó b t kỳ m t t p tin nào khi ch y l nh ls (có th th y rõ hơn n u b n s d ng chương trình Midnight Commander). N u có quy n truy c p t i m t thư m c con nào đó c a thư m c này, thì b n có th chuy n sang thư m c con b ng l nh cd, nhưng c n ph i nh tên c a thư m c con này, vì s không th y b t kỳ danh sách và t p tin thư m c nào (trư ng h p này gi ng như khi chúng ta đi trong màn đêm không th y đư ng, ch nh hư ng đi). Cơ ch ki m tra quy n ngư i dùng khi s d ng t p tin như sau. Đ u tiên h th ng ki m tra xem tên ngư i dùng có trùng v i tên ch s h u t p tin hay không. N u hai tên này trùng nhau (t c là ch s h u đang dùng t p tin c a mình), thì ki m tra xem ch s h u có các quy n truy c p tương ng (đ c, ghi và g i) không. Đ ng ng c nhiên khi ch s h u l i không có t t c m i quy n, ngư i dùng root có th tư c b m t s quy n c a ch s h u t p tin. N u có quy n truy c p đó, thì s đư c cho phép th c hi n thao tác tương ng. N u ch s h u không có quy n nào đó, thì th m chí h th ng không ki m tra quy n có th có nhóm s h u và nh ng ngư i dùng khác mà đưa ra luôn thông báo l i không th th chieejn đư c hành đ ng yêu c u (d ng “Permission denied”). N u tên ngư i dùng không trùng v i tên ch s h u thì h th ng ki m tra xem ngư i dùng này có n m trong nhóm s h u hay không. N u có thì kh năng truy c p đ n t p tin đư c xác đ nh b ng quy n truy c p c a nhóm, và không chú ý đ n các quy n c a ch s h u và nh ng ngư i dùng còn l i. N u ngư i dùng không ph i là ch s h u và cũng không n m trong nhóm s h u, thì quy n c a h đư c xác đ nh b ng nhóm tính ch t th ba (nhóm dành cho nh ng ngư i dùng còn l i). Như v y nhóm tính ch t th ba trong quy n truy c p là dành cho t t m i ngư i dùng, tr ch s h u và nh ng ngư i dùng n m trong nhóm s h u. Đ thay đ i quy n truy c p t i t p tin ngư i ta s d ng l nh chmod (change mode). Có hai cách s d ng l nh này. Khi dùng cách th nh t b n ph i ch ra rõ ràng thêm quy n nào cho ai ho c tư c quy n nào và c a ai như sau: [user]$ chmod wXp tên_t p_tin Trong đó, ch ký t w ph i đ t m t trong các ký t sau: u – ch s h u g – nhóm s h u g o – nh ng ngư i dùng còn l i a – t t c bao g m ch s h u, nhóm và nh ng ngư i dùng còn l i. ch X là m t trong các ký t sau: + – thêm quy n – – tư c b quy n

4.5 Quy n truy c p đ n t p tin và thư m c 77 = – dùng quy n ch ra thay cho quy n đã có. ch p là m t trong nh ng ký t sau: r – quy n đ c w – quy n ghi x – quy n g i (quy n th c hi n. Sau đây là m t s ví d s d ng câu l nh chmod: [user]$ chmod a+x tên_t p_tin thêm quy n g i t p tin tên_t p_tin cho m i ngư i dùng c a h th ng. [user]$ chmod go-rw tên_t p_tin tư c b quy n đ c và ghi c a m i ngư i dùng tr ch s h u t p tin. [user]$ chmod ugo+rwx tên_t p_tin [user]$ chmod a+rwx tên_t p_tin cho m i ngư i dùng quy n đ c, ghi và g i (th c hi n). [user]$ chmod u=rwx,go=x tên_t p_tin cho ch s h u có t t c m i quy n (đ c, ghi, g i), nh ng ngư i dùng còn l i ch có quy n g i (th c hi n). N u không ch ra ai đư c thêm quy n truy c p, thì s áp d ng cho t t c m i ngư i dùng, t c là có th dùng l nh: [user]$ chmod +x tên_t p_tin đ thay cho [user]$ chmod a+x tên_t p_tin Phương án s d ng th hai c a câu l nh chmod có khó hi u hơn m t chút trong th i gian đ u s d ng Linux, nhưng l i thư ng xuyên đư c các nhà qu n tr cũng như ngư i dùng có kinh nghi m dùng. Nó d a trên mã hóa quy n truy c p d ng s . Ký t r đư c mã hóa b ng s 4, w – s 2, x – s 1. Đ xác đ nh quy n c a ngư i dùng c n c ng các s tương ng l i v i nhau. Sau khi thu đư c ba giá tr s (cho ch s h u, nhóm s h u và nh ng ngư i dùng còn l i), chúng ta đưa ba s này vào dùng làm tham s cho l nh chmod. Chúng ta c n đ t ba s này phía sau tên l nh và phía trư c tham s th hai (tên t p tin). Ví d , n u c n cho ch s h u m i quy n (4+2+1=7), cho nhóm s h u quy n đ c và ghi (4+2=6) và nh ng ngư i dùng còn l i quy n g i (1=1), thì dùng l nh sau: [user]$ chmod 761 tên_t p_tin

78 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs N u b n bi t v mã đôi c a h cơ s tám, thì hi u r ng nh ng s đ ng sau tên l nh không ph i gì khác mà chính là b n ghi h cơ s tám c a 9 bit xác đ nh quy n truy c p cho ch s h u, nhóm s h u và nh ng ngư i dùng còn l i. Ch có ch s h u t p tin ho c ngư i dùng cao c p m i có kh năng thay đ i quy n truy c p b ng câu l nh chmod. Đ có th thay đ i quy n c a nhóm s h u, thì ch s h u (không ph i root) ph i là thành viên c a nhóm đó. Đ k t thúc bài h c v quy n truy c p đ n t p tin c n nói thêm v nh ng tính ch t khác có th g p c a t p tin mà cũng xác đ nh b ng l nh chmod. Đó là nh ng tính ch t cho các t p tin th c thi. Trong mô t inode, ph n c u trúc 2 byte xác đ nh tính ch t t p tin, chúng chi m các v trí 5 – 7 ngay sau mã cho bi t d ng t p tin. Tính ch t đ u tiên đó là “bit thay đ i ID10 ngư i dùng”. Ý nghĩa c a bit này như sau. Thông thư ng, khi ngư i dùng g i th c hi n m t chương trình nào đó, thì chương trình này nh n đư c nh ng quy n truy c p đ n t p tin và thư m c c a ngư i dùng đã ch y nó. N u như có đ t “bit thay đ i ID ngư i dùng”, thì chương trình nh n đư c quy n truy c p đ n t p tin và thư m c c a ch s h u t p tin chương trình. Như v y bit này còn có th g i là “bit thay đ i ID ch s h u ti n trình”. Đi u này cho phép gi i quy t m t s v n đ khó th c hi n. Ví d đi n hình nh t là câu l nh thay đ i m t kh u passwd. T t c m t kh u đư c lưu trong t p tin /etc/passwd (ho c m t t p tin mã hóa nào khác, trong đa s trư ng h p là /etc/shadow) mà ch s h u là ngư i dùng cao c p root. Vì th chương trình n u do ngư i dùng ch y s không th th c hi n l nh ghi vào t p tin này. Có nghĩa là ngư i dùng không th thay đ i m t kh u c a mình. Nhưng t p tin /usr/bin/passwd có “bit thay đ i ID ngư i dùng”, và root là ch s h u t p tin chương trình này. Do đó chương trình thay đ i m t kh u passwd đư c ch y v i quy n root và nh n đư c quy n ghi vào t p tin /etc/passwd. T t nhiên là trong chương trình passwd đã có mã đ ngư i dùng ch đư c phép thay đ i m t dòng trong t p tin này – dòng tài kho n c a ngư i dùng đó. Ngư i dùng cao c p root có th đ t “bit thay đ i ID ngư i dùng” b ng l nh: [root]# chmod +s tên_t p_tin Tương t như v y chúng ta có “bit thay đ i ID nhóm”. Ý nghĩa c a bit này cũng gi ng như trên nhưng ch thay th “ngư i dùng” b ng “nhóm”. M t tính ch t n a c a t p tin th c thi đó là “bit dính” (chính xác hơn là “bit lưu chương trình”) hay thu t ng ti ng Anh là “sticky bit”. Chúng ta s dùng thu t ng “bit lưu chương trình” vì đúng v i ng c nh này hơn. Bit này ch h th ng bi t sau khi d ng chương trình c n lưu l i nó trong b nh . R t thu n ti n khi đ t bit này cho nh ng chương trình thư ng g i, vì trong trư ng h p này s ti t ki m đư c th i gian n p chương trình vào b nh m i l n ch y. Bit này ch c n thi t trên nh ng máy cũ. Trên nh ng máy “top model” (high end) hi n đ i thì r t hi m khi s d ng. N u s d ng phương án xác đ nh tính ch t d ng s c a l nh chmod, thì giá tr c a ba tính ch t v a nói ph i n m trư c nh ng s xác đ nh quy n truy c p (t c là s đ u tiên trong dãy 4 s xác đ nh t t c các tính ch t c a t p tin). Ví d : 10 Identificator, m i ngư i dùng có m t ID d ng s như v y. ID c a ngư i dùng là duy nh t, không trùng l p. Ví d ID c a ngư i dùng cao c p root là 0.

4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c 79 [root]# chmod 4775 tên_t p_tin Khi này cũng v n s d ng phép c ng như đ i v i trư ng h p quy n truy c p và các tính ch t có giá tr như sau: 4 – “bit thay đ i ID ngư i dùng” 2 – “bit thay đ i ID nhóm” 1 – “bit lưu chương trình” (sticky bit). N u có (nh ng) bit nào đó trong s ba bit này đư c đ t (nh n giá tr 1), thì s có thay đ i c a k t qu c a l nh ls -l trong ph n quy n truy c p (ph n đ u tiên). N u “bit thay đ i ID ngư i dùng” b ng 1, thì ký t x trong ph n xác đ nh quy n truy c p c a ch s h u s đư c thay th b ng ký t s. Lúc này n u ch s h u có quy n g i t p tin thì ký t x đư c thay th b ng ch cái s nh , còn ngư c l i (ví d t p tin không ph i là chương trình), thì thay th x b ng ch cái S l n. S thay th như v y cũng x y ra n u có đ t “bit thay đ i ID nhóm”, t t nhiên là s thay th ký t x trong ph n xác đ nh quy n truy c p c a nhóm s h u. N u “bit lưu chương trình” (sticky bit) b ng 1, thì thay th ký t x trong ph n xác đ nh quy n truy c p c a nh ng ngư i dùng còn l i b ng ký t t, n u nh ng ngư i dùng còn l i có quy n th c hi n t p tin, b ng ký t T, n u ngư c l i. Như v y, m c dù trong k t qu c a l nh ls -l không có nh ng v trí riêng đ hi n th k t qu c a ba bit (“bit thay đ i ID ngư i dùng”, “bit thay đ i ID nhóm” và “bit lưu chương trình”), chúng ta v n có th th y đư c nh ng thông tin này. M t vài ví d : [user]$ ls -l /usr/bin/passwd /usr/bin/write -rwsr-xr-x 1 root shadow 72836 2006-05-02 12:50 /usr/bin/passwd -rwxr-sr-x 1 root tty 8936 2006-05-02 10:50 /usr/bin/write ( đây chúng ta th y có th li t kê nhi u t p tin trên dòng l nh ls -l, t c là dùng nhi u t p tin làm tham s cho l nh ls.) [user]$ touch vidu [user]$ chmod 7766 vidu [user]$ ls -l vidu -rwsrwSrwT 1 teppi82 users 0 2006-09-11 12:46 vidu 4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c Trong nh ng ph n trư c chúng ta đã đ c p đ n m t vài câu l nh đ làm vi c v i t p tin và thư m c, đó là pwd, cd, ls, ln, chmod. Trong ph n này chúng ta s xem xét m t cách ng n g n m t vài câu l nh thư ng dùng n a.

80 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs 4.6.1 Câu l nh chown và chgrp Nh ng câu l nh này dùng đ thay đ i ch s h u và nhóm s h u t p tin. Ch có ngư i dùng cao c p root m i có quy n thay đ i ch s h u, còn thay đ i nhóm s h u t p tin có th là root ho c ngư i dùng ch s h u. Đ có quy n thay đ i nhóm, thì ch s h u còn ph i là thành viên c a nhóm s s h u t p tin này. Cú pháp c a hai câu l nh này tương t nhau: [root]# chown tên_ngư i_dùng tên_t p_tin [root]# chgrp tên_nhóm tên_t p_tin 4.6.2 Câu l nh mkdir Câu l nh mkdir cho phép t o thư m c con trong thư m c hi n th i. Tham s c a câu l nh này là tên c a thư m c mu n t o ra. Trong thư m c v a t o s t đ ng t o ra hai m c: . (liên k t đ n chính b n thân thư m c này) và .. (liên k t đ n thư m c m ). Đ t o ra thư m c con, b n đ c c n ph i có quy n ghi vào thư m c hi n th i. Có th t o ra thư m c con trong m t thư m c khác thư m c hi n th i, nhưng khi này c n ph i ch ra đư ng d n t i đó. Ví d : [user]$ mkdir ~/projects/l4u/images (hãy nh l i ký hi u ∼ dùng đ ch c a ngư i dùng). Có th dùng các tùy ch n sau c a câu l nh mkdir: -m mode – xác đ nh quy n (ch đ ) truy c p cho thư m c m i (ví d : -m 700) -p – t o ra các thư m c trung gian ch ra trong đư ng d n (n u chưa có chúng). Ví d : teppi82@ThinhQuyen:~> mkdir mot/hai mkdir: cannot create directory ’mot/hai’: No such file or directory teppi82@ThinhQuyen:~> mkdir -p mot/hai teppi82@ThinhQuyen:~> ls -l mot t ng 4 drwxr-xr-x 2 teppi82 users 4096 2006-09-11 13:36 hai 4.6.3 Câu l nh cat Câu l nh cat thư ng dùng đ t o các t p tin, m c dù có th s d ng l nh touch. L nh cat cũng đưa ra màn hình (đ u ra) n i dung c a (các) t p tin dùng làm tham s c a nó. N u chuy n k t qu làm vi c c a l nh cat vào m t t p tin nào đó thì có th t o ra b n sao c a t p tin như sau: [user]$ cat t p_tin1 > t p_tin2 Chính b n thân câu l nh cat lúc đ u đư c phát tri n đ dùng cho vi c chuy n hư ng k t qu làm vi c. Vì nó đư c t o ra cho s móc n i (concatenate, n u dùng thu t ng c a Hoá h c là “s c ng” các t p tin), t c là s k t h p các t p tin khác nhau vào m t:

4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c 81 [user]$ cat t p_tin1 t p_tin2 ... t p_tinN > t p_tin_m i Và cũng chính kh năng chuy n hư ng k t qu c a câu l nh này đư c dùng đ t o các t p tin m i. Khi này đ u vào c a l nh cat đó là dòng d li u nh p t bàn phím (đ u vào tiêu chu n), còn đ u ra s là t p tin m i: [user]$ cat > t p_tin_m i Sau khi nh p vào nh ng gì mu n nh p, hãy nh n t h p phím <Ctrl>+<D> ho c <Ctrl>+<C>, và t t c nh ng gì b n đã gõ s đư c lưu l i trong t p tin t p_tin_m i. T t nhiên là như v y ch y u dùng cat đ t o các t p tin văn b n ng n. 4.6.4 Câu l nh cp M c dù đôi khi có th dùng câu l nh cat đ sao chép các t p tin, nhưng trong Linux có m t câu l nh chuyên dùng cho vi c này – l nh cp. Có th áp d ng m t trong hai d ng c a l nh này: [user]$ cp [tùy_ch n] ngu n đích [user]$ cp [tùy_ch n] thư_m c_ngu n thư_m c_m i Trong trư ng h p th nh t sao chép t p tin (ho c thư m c) ngu n vào t p tin (ho c thư m c) đích. Còn trong trư ng h p th hai thì t p tin có trong thư_m c_ngu n s đư c sao chép vào thư m c thư_m c_m i. Đ sao chép thì c n có quy n đ c t p tin mu n sao chép và quy n ghi vào thư m c s sao chép đ n (“thư m c đích”). N u s d ng m t t p tin đã có vào ch c a t p tin đích thì n i dung c a nó s b xóa m t, do v y khi sao chép c n ph i c n th n. V l i có th s d ng câu l nh cp v i tùy ch n -i. Khi đó trư c khi ghi chèn lên t p tin đã có h th ng s h i l i ngư i dùng. R t nên dùng tùy ch n này. Câu l nh cp còn có m t vài tùy ch n có ích khác li t kê trong b ng 4.3. B ng 4.3: Nh ng tùy ch n chính c a l nh cp Tùy ch n Ý nghĩa –p Gi l i th i gian s a đ i t p tin và c gi l i nh ng quy n truy c p có th gi l i. N u không đưa ra tùy ch n này thì quy n truy c p c a t p tin s đư c thi t l p theo quy n c a ngư i dùng đã ch y l nh. –R ho c –r N u ngu n là thư m c thì sao chép thư m c đó cùng v i t t c nh ng gì (t p tin, thư m c con) n m trong nó, t c là gi l i đư c c u trúc c a thư m c b n đ u (recursive). –d N u đưa ra tùy ch n này thì các liên k t m m s v n là các liên k t, n u không thì s sao chép t p tin (n i dung) mà liên k t này ch đ n. –f Ghi chèn t p tin khi sao chép mà không h i l i hay c nh báo.

82 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs 4.6.5 Câu l nh mv N u b n không c n sao chép, mà c n di chuy n t p tin t m t thư m c này vào m t thư m c khác, thì có th s d ng câu l nh mv. Cú pháp c a l nh này tương t như cú pháp c a cp. Hơn n a, l nh này đ u tiên sao chép t p tin (hay thư m c), và sau đó m i xóa t p tin (thư m c) ban đ u. Các tùy ch n c a nó cũng gi ng như c a cp. Câu l nh mv không ch dùng đ di chuy n, mà còn dùng đ thay đ i tên t p tin và thư m c, t c là di chuy n chúng trong ph m vi c a m t thư m c. Ch c n đ t vào ch hai tham s tên cũ và tên m i c a t p tin như th này: [user]$ mv tên_cũ tên_m i Nhưng hãy chú ý là câu l nh mv không cho phép đ i tên m t vài t p tin cùng lúc b ng cách s d ng các m u tên. Do đó câu l nh: [user]$ mv *.doc *.odt s không làm vi c. Khi s d ng l nh mv cũng gi ng như khi s d ng cp, đ ng quy n thêm vào tùy ch n -i đ hi n ra c nh báo khi có t p tin s b ghi chèn. 4.6.6 Câu l nh rm và rmdir Đ xóa nh ng t p tin và thư m c không c n thi t trên Linux có các câu l nh rm (xóa t p tin) và rmdir (xóa thư m c r ng). Đ s d ng nh ng câu l nh này, b n đ c c n có quy n ghi vào thư m c lưu nh ng t p tin ho c thư m c mu n xóa. Khi này quy n thay đ i chính b n thân các t p tin và thư m c là không c n thi t. N u mu n câu h i xác nh n s cho phép c a ngư i dùng xu t hi n trư c khi xóa t p tin, thì hãy dùng tùy ch n -i (r t d nh , tùy ch n này có nh ng câu l nh cp, mv đã k trên). N u dùng câu l nh rm (không có tùy ch n) đ xóa thư m c thì s xu t hi n thông báo d ng “cannot remove ‘l4u’: Is a directory” (không th xóa b , đây là thư m c). Đ xóa thư m c thì c n xóa t t c nh ng t p tin có trong nó, sau đó xóa b n th n thư m c b ng l nh rmdir. Tuy nhiên có th xóa thư m c không r ng cùng v i t t c nh ng t p tin và thư m c có trong nó, n u s d ng câu l nh rm v i tùy ch n -r. N u ch y l nh rm *, thì s xóa t t c nh ng t p tin có trong thư m c hi n th i. Các thư m c con không b đ ng t i. Đ xóa c t p tin và thư m c con c a thư m c hi n th i c n dùng tùy ch n -r k trên. Tuy nhiên c n luôn luôn nh r ng, trên Linux không có câu l nh ph c h i t p tin sau khi xóa, th m chí c khi v a xóa xong11 . Theo tôi nghĩ b t kỳ ngư i dùng Linux nào cũng có th chia s v i b n c m giác b m t t p tin “ngay trư c m t”. Vì th hãy khi hai l n trư c khi xóa gì đó và đ ng quên tùy ch n -i. 11 Có m t s cách ph h i t p tin đã xóa trên h th ng t p tin cũ ext3fs, nhưng chúng ta là nh ng ngư i dùng m i, do đó không xem xét chúng. T t nhiên b n có th tham kh o tài li u HOWTO có trên http: //www.tldp.org này trong trư ng h p kh n c p.

4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c 83 4.6.7 Câu l nh more và less Câu l nh cat cho phép đưa ra màn hình (đ u ra tiêu chu n) n i dung c a b t kỳ t p tin này, tuy nhiên r t ít khi l nh cat đư c s d ng cho m c đích này, và ch dùng đ hi n th nh ng t p tin có dung lư ng r t nh . Nguyên nhân là n i dung c a t p tin l n s ngay l p t c ch y qua màn hình và ngư i dùng ch th y nh ng dòng cu i cùng c a t p tin. Vì th cat dùng ch y u theo ch c năng chính c a nó, t c là dùng đ “c ng” các t p tin, còn đ xem n i dung c a các t p tin văn b n chúng ta dùng các l nh more và less ho c các trình so n th o khác. Câu l nh (b l c) more đưa n i dung c a t p tin ra màn hình theo t ng trang có kích thư c b ng kích thư c màn hình (nói chính xác thì là g n b ng, vì có m t dòng cu i cùng dành cho đ hi n th tr ng thái (status)). Đ xem trang ti p theo c n nh n vào phím tr ng <Space> (phím dài nh t trên bàn phím hi n nay). Nh n phím <Enter> đ đ c m t dòng ti p theo. Ngoài <Space> và <Enter> còn có m t vài phím đi u khi n khác, ví d phím đ quay l i màn hình trư c, nhưng chúng ta s không li t kê đ y đ nh ng phím này đây, và cũng không đưa ra danh sách các tùy ch n c a l nh more. Bây gi b n đ c ch c n nh phím <Q> dùng đ thoát ra kh i ch đ xem c a more, n u không thì b n s ph i nh n phím <Space> cho đ n khi h t t p tin (ch ng may n u nó quá dài thì b n s m t r t nhi u th i gian). T t c các tuỳ ch n c a l nh more b n có th đ c trong trang hư ng d n man (more(1)) ho c info c a nó. Ti n ích less là m t trong nh ng chương trình đư c d án GNU phát tri n. less có t t c các ch c năng và l nh đi u khi n c a more, và có thêm m t vài s m r ng khác. Ví d , cho phép s d ng các phím đi u khi n con tr (<↑>, <↓>, <→>, <←>, <Home>, <End>, <PgUp>, <PgDown>) đ di chuy n trong văn b n. Hãy nh l i, chúng ta đã nói v đi u này khi nói v h th ng tr giúp man. Các l nh more và less cho phép tìm ki m t khóa có trong t p tin đang xem, trong đó l nh less cho phép tìm ki m theo hai hư ng: t trên xu ng dư i và ngư c l i. Đ tìm ki m t khóa “string” (m t c m ký t nào đó) thì đ u tiên c n nh n “/” đ chuy n vào ch đ tìm ki m, sau đó nh p vào “string” vào dòng “/” cu i màn hình. N u tìm th y t khóa trong t p tin, thì s hi n th đo n văn b n tương ng sao cho dòng tìm th y n m trên cùng. N u mu n ti p t c tìm ki m hãy nh n phím <N>, trong less có th dùng t h p phím <Shift>+<N> đ tìm ki m theo hư ng ngư c l i. 4.6.8 Câu l nh tìm ki m find và m u tên t p tin Còn có m t câu l nh thư ng dùng đ làm vi c v i t p tin trong Linux đó là câu l nh tìm ki m t p tin find. Câu l nh find có th tìm ki m t p tin theo tên, theo kích thư c, th i gian t o ho c th i gian s a đ i t p tin và theo các tiêu chí khác. Cú pháp chung c a câu l nh find có d ng sau: find [danh_sách_thư_m c] tiêu_chí_tìm_ki m Trong đó tham s “danh sách thư m c” xác đ nh nơi tìm ki m t p tin mong mu n. Đơn gi n nh t là dùng thư m c g c “/” làm nơi kh i đ u tìm ki m. Tuy nhiên trong trư ng h p đó tìm ki m có th kéo dài r t lâu, vì s “l c soát” t t các thư m c k c nh ng h th ng t p tin g n vào, trong đó có th có các thư m c m ng

84 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs (và chuy n gì x y ra n u t c đ đư ng truy n th p). Có th làm s kh i lư ng công vi c, n u dùng m t danh sách nh ng thư m c, mà t p tin có th n m trong, đ thay th cho thư m c g c. Ví d : [user]$ find /usr/bin /sbin /bin /usr/local/bin -name cp Ph n đ u c a tiêu_chí_tìm_ki m xác đ nh xem chương trình find ph i tìm cái gì. Ph n đ u này là tham s b t đ u b ng “–”, “(”, “)”, “,” ho c “!”. T t c các tham s đ ng trư c tiêu_chí_tìm_ki m đư c coi là tên thư m c c n “l c soát”. N u không ch ra m t thư m c nào, thì tìm ki m s b t đ u t thư m c hi n th i và đi sâu vào trong các thư m c con. Ngư i dùng thư ng th c hi n tìm ki m theo tên t p tin như ví d trên, đây tiêu_chí_tìm_ki m có d ng “–name tên_t p_tin”. ch tùy ch n -name có th s d ng tùy ch n -path, khi đó câu l nh s tìm ki m s tương ng c a tên t p tin đ y đ bao g m c đư ng d n ch ra. Ví d , câu l nh: [user]$ find . -path ’./l*es’ s tìm th y trong thư m c hi n th i thư m c con l4u/images. Trong ví d này, ch tên c a t p tin ho c thư m c chúng ta s d ng m t “m u tên”. Và b i vì m u tên t p tin không ch s d ng cho câu l nh find mà còn s d ng cùng v i nhi u câu l nh khác (bao g m c nh ng câu l nh đã nói đ n: chmod, chown, chgrp, cp, rm, cat, mv), nên chúng ta c n chú ý và dành th i gian đ nghiên c u các quy đ nh s d ng và vi t “m u tên”. Trong đa s trư ng h p m u tên t p tin đư c t o ra nh các ký t đ c bi t “*” và “?”. Ký t “*” s d ng đ thay th cho b t kỳ dòng ký t nào. Trong Linux: “*” tương ng v i t t c các t p tin tr nh ng t p tin n. “.*” tương ng v i t t c nh ng t p tin n (trong đó có thư m c hi n th i “.” và thư m c m “..”). “*.*” ch tương ng v i nh ng t p tin và thư m c có d u ch m (.) gi a tên ho c cu i cùng. “a*p” tương ng v i anhchup và anhchep. “*a*” tương ng v i May và march. Ký t “?” ch thay th m t ký t b t kỳ, vì th taptin?.txt s tương ng v i các tên sau (taptin1.txt, taptin2.txt, taptin9.txt. Ngoài “*” và “?” trong Linux còn s d ng các d u ngo c vuông ([]) đ t o “m u tên”. Trong hai d u ngo c này đ t danh sách các ký t (có th d ng kho ng12 ) có th g p. Ví d [xyz]* tương ng v i t t c nh ng tên t p tin b t đ u b ng a, b, c. Còn *[G-K4-7] tương ng v i nh ng t p tin có tên k t thúc b ng G, H, I, J, K, 4, 5, 6, 7. Hãy chú ý là không có kho ng tr ng trong c hai ví d k trên. T t nhiên đây ch đưa ra nh ng thông tin th t ng n g n v “m u tên” t p tin và các ký t thay th . B n đ c có th tìm th y thông tin chi ti t hơn v “m u 12 interval

4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c 85 B ng 4.4: Tiêu chí tìm ki m c a câu l nh find. Tùy ch n Giá tr –name m u_tên Tìm t p tin có tên tương ng v i m u_tên. –group tên Tìm t p tin thu c v nhóm ch ra. –size s [c] Tìm t p tin có c b ng s kh i 512 byte 13 . N u sau s có ký t c thì có nghĩa là kích thư c đư c tính theo byte (ký t , charater), ch không ph i theo kh i. –mtime s _ngày Tìm t p tin đư c thay đ i l n cu i cùng trư c s _ngày ch ra. –newer m u Tìm t p tin đư c thay đ i sau khi thay đ i t p tin có trong m u. –type d ng_t p_tin Tìm t p tin d ng ch ra. D ng t p tin đư c xác đ nh b ng m t trong các ký t sau: b (thi t b kh i), c (thi t b ký t ), d (thư m c), f (t p tin thư ng), p ( ng có tên pipe), ho c l (liên k t m m). tên” t p tin trong tài li u IBM LPI tutorial b n d ch ti ng Vi t do nhóm c ng tác c a vnoss.org (trong đó có tôi) th c hi n có trên http://sourceforge.net/ projects/vnoss. Còn bây gi sau khi đã làm quen v i “m u tên” t p tin, chúng ta quay tr l i v i câu l nh find và nói chi ti t hơn v nh ng kh năng có th c a tiêu chí tìm ki m. M t vài ví d đơn gi n c a tiêu chí tìm ki m có trong b ng 4.4. Nh ng tiêu chí tìm ki m đơn gi n khác b n có th tìm th y trong trang man c a câu l nh find ho c trong tài li u LPI tutorial nói trên. C n nói r ng t nh ng tiêu chí đơn gi n có th t o ra nh ng tiêu chí ph c t p hơn nh các phép lôgíc and, or ho c phép ph đ nh (ký hi u là d u ch m than “!”). Ví d , n u b n mu n tìm t t c nh ng t p tin có “ph n m r ng”14 là .odt và .tex, thì có th dùng tiêu chí tìm ki m như sau: (-name *.tex -or -name *.odt). Có th s d ng k t h p như v y m t s lư ng b t kỳ các tiêu chí k c tiêu chí ph c t p. N u không ch ra phép lôgíc c th , thì coi như dùng and, t c là có th dùng m t trong hai cách ghi: (-name *.tex -and -name *.odt) ho c (-name *.tex -name *.odt). N u ch dùng m t phép lôgíc and ho c !, thì có th b đi d u ngo c, còn phép lôgíc or và các tiêu chí ph c t p hơn thì c n d u ngo c. Trư c d u ngo c c n đ t m t d u g ch chéo ngư c (), còn sau d u ngo c c n đ t m t kho ng tr ng. Ví d , n u b n đ c mu n tìm thư m c theo tên c a nó thì có th dùng l nh: [user]$ find /usr/share -name man1 -type d ho c dùng tiêu chí ph c t p: [user]$ find /usr/share ( -name man1 -and -type d ) Trong ví d sau chúng ta tìm t p tin theo tiêu chí như sau: ho c tên t p tin có “ph n m r ng” *.tex, ho c kích thư c t p tin nh hơn 200KB. [user]$ find ~/projects ( ( -name *.tex ) -or ( -size -200 ) ) 14 đ trong d u ngo c vì chúng ta bi t r ng trong Linux không có khái ni m ph n m r ng t p tin.

86 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs Trong ví d cu i cùng này hãy chú ý r ng trư c giá tr kích thư c t p tin có d u “–”. D u này có th s d ng v i b t kỳ tham s có giá tr s nào trong tiêu chí tìm ki m c a câu l nh find. Có nghĩa r ng c n tìm t p tin có giá tr c a tham s nh hơn s đưa ra. Tương t d u “+” có nghĩa là c n tìm t p tin có giá tr c a tham s l n hơn s đưa ra. N u không có d u “+” và d u “–” thì tìm t p tin có giá tr c a tham s b ng s đưa ra. Đ k t thúc ph n v câu l nh find này, c n nói thêm r ng sau tiêu chí tìm ki m có th đưa ra ngay thao tác x lý t t c nh ng t p tin tìm th y. Ví d đơn gi n nh t là thao tác –print. [user]$ find ~/projects -name *.tex -print dùng đ đưa ra màn hình danh sách tên c a t t c nh ng t p tin tìm th y cùng v i đư ng d n đ y đ đ n t p tin. Thao tác này đư c dùng theo m c đ nh, t c là luôn luôn đư c dùng khi không ch ra thao tác nào như trong các ví d trư c đây. M t ví d khác là thao tác -exec cmd {}. Trong đó cmd là m t câu l nh b t kỳ nào đó c a h v shell. Trong trư ng h p này s th c hi n câu l nh cmd đ i v i t t c nh ng t p tin tìm th y. Sau cmd {} là d u ch m ph y (;) có d u g ch chéo ngư c “” trư c (chúng ta s hi u rõ hơn tác d ng c a d u g ch chéo ngư c trong chương ngay sau). Ví d , n u b n mu n xóa t t c nh ng t p tin trong thư m c hi n th i mà ngư i dùng không “đ ng” đ n trong vòng 365 ngày ho c lâu hơn, thì hãy dùng câu l nh sau: [user]$ find . -type f -atime +365 -exec rm {} ; ch -exec có th dùng -ok, khi đó trư c khi th c hi n câu l nh cmd cho m i t p tin tìm th y h th ng s h i l i xem b n có mu n th c hi n th t không. Nói chung câu l nh cmd là m t câu l nh r t m nh, có ích và là m t công c tìm ki m t t trong h th ng t p tin. Đương nhiên là chưa ph i t t c nh ng kh năng c a l nh này đư c li t kê ra đây. Hãy tìm hi u trong trang tr giúp man ho c m t cu n sách dày c p nào đó v Linux. Và hãy c n th n khi s d ng nh ng kh năng c a câu l nh này như g i nh ng câu l nh khác đ th c hi n trên t t c nh ng t p tin tìm th y. Hãy nh r ng s thay đ i thư ng là m t chi u. 4.6.9 Câu l nh split Đôi khi chúng ta c n chia m t t p tin l n thành t ng ph n nh . L y ví d b n có m t t p tin phim d ng mpg l n, kho ng 1,2GB. Và b n mu n sao chép t p tin này qua m t máy khác nhưng l i không có m t k t n i m ng. Và cũng không có ghi DVD mà ch có ghi CD. Nhưng t p tin này không th n m g n trên m t CD (dung lư ng kho ng 700MB). Do đó có th chia t p tin này thành hai ph n m i ph n nh hơn 700MB sau đó s g p chúng l i. Đ làm đư c vi c này chúng ta có th s d ng l nh split. Câu l nh split cho phép sao chép t p tin b ng cách chia chúng ra thành t ng ph n nh theo kích thư c đã đ nh. Tham s c a l nh này là tên c a t p tin ban đ u và ph n đ u (prefix) tên c a các t p tin s t o ra. Các t p tin thu đư c s có tên g m ph n đ u (prefix) này và hai ch thêm vào đ chúng không trùng

4.6 Các câu l nh cơ b n đ làm vi c v i t p tin và thư m c 87 nhau: ‘aa’, ‘ab’, ‘ac’, ‘ad’, v.v. . . (không có kho ng tr ng và các d u ch m gi a ph n đ u và nh ng ch cái này). N u không đưa ra ph n đ u, thì theo m c đ nh s d ng ‘x’, t c là s thu đư c các t p tin ‘xaa’, ‘xab’, ‘xac’, ‘xad’ v.v. . . Ngoài các tham s có th thêm vào tùy ch n -b đ xác đ nh kích thư c c a các t p tin t o ra (tính theo byte). Sau -b là m t s và sau đó là m t ch cái: k (kích thư c tính theo KB) ho c m (tính theo MB). N u không đưa ra tùy ch n này thì theo m c đ nh kích thư c c a t p tin thu đư c b ng 1MB. Đ gi i quy t bài toán đã đưa lúc đ u thì c n ch y l nh: [user]$ split -b 650m phim.mpg phim Sau đó dùng chương trình ghi đĩa sao chép hai t p tin thu đư c (phimaa, phimab) lên hai đĩa CD-R(W), r i đưa chúng (có nghĩa là dùng l nh cp) lên máy th hai vào m t thư m c nào đó. Cu i cùng ph c h i t p tin ban đ u b ng l nh: [user]$ cat phim* > phim.mpg Sau đó có th xóa đi các t p tin phimaa, phimab. 4.6.10 So sánh các t p tin và l nh patch Có th b n không đ ý nhưng khi làm vi c v i máy tính công vi c so sánh n i dung c a hai t p tin khác nhau g p m t cách thư ng xuyên. Là vì có th sao chép t p tin m t cách d dàng, r i sau đó quên luôn là t p tin nào m i hơn ho c t t hơn. Vì th nh ng công c dùng đ so sánh t p tin là c n thi t và t t nhiên là có trong Linux. Công c đơn gi n nh t trong s này là l nh cmp (compare). L nh này ch so sánh n i dung c a hai t p tin theo t ng byte: [user]$ cmp t p_tin1 t p_tin2 N u hai t p tin hoàn toàn trùng nhau, thì l nh hoàn thành công vi c mà không đưa ra thông báo gì, còn n u chúng khác nhau thì đưa ra s th t c a dòng và byte ch có s khác nhau. T t nhiên thông tin mà l nh cmp đưa ra hơi ít đ có th quy t đ nh ch n t p tin nào trong s hai t p tin này, t p tin nào quan tr ng hơn. Vì th còn có th s d ng câu l nh diff đ bi t đư c s khác nhau gi a hai t p tin đây là gì. Ch c n cho câu l nh này bi t tên hai t p tin mà b n mu n so sánh. Ví d : teppi82@ThinhQuyen:~> diff ChangeLog ChangeLog2 1c1 < 11 tháng 09 năm 2006, phiên b n 0.9.3 --- > 18 tháng 09 năm 2006, phiên b n 0.9.3 Thông báo v s khác nhau s hi n th trên màn hình (đ u ra tiêu chu n). Chúng ta có th chuy n hư ng báo cáo này vào m t t p tin:

88 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs teppi@ThinhQuyen:~> diff ChangeLog ChangeLog2 > ChangeLog.diff teppi@ThinhQuyen:~> more ChangeLog.diff 1c1 < 11 tháng 09 năm 2006, phiên b n 0.9.3 --- > 18 tháng 09 năm 2006, phiên b n 0.9.3 Đ đánh giá phiên b n c a m t t p tin thì thu n ti n hơn n u s d ng câu l nh sdiff. K t qu so sánh khi này s hi n th d ng hai c t, phân cách nhau b i các kho ng tr ng. N u hai c t có cùng s th t khác nhau, thì chúng s cách nhau b i m t d u g ch th ng đ ng “|”. N u m t dòng nào đó ch có trong t p tin th nh t thì nó đư c đánh d u b ng m t ký t “<”, n u không có trong t p tin th hai – m t ký t “>”. Còn có câu l nh diff3 cho phép so sánh 3 t p tin m t lúc. Nhưng thư ng s d ng nh t trên các h th ng UNIX và Linux v n là câu l nh diff. Có th d dàng hi u đi u này n u bi t r ng k t qu báo cáo c a diff v s khác nhau gi a hai t p tin có th s d ng cho câu l nh patch. Thông thư ng kh năng này đư c dùng khi phân ph i b n c p nh t c a chương trình ng d ng. L y ví d đơn gi n (“m t cách ngu ng c”), m t chương trình ng d ng nào đó đư c đưa cho ngư i dùng d ng t p tin xvnkb-0.2.8.c, có ch a mã ngu n c a chương trình này trên ngôn ng C. Sau đó nhà phát tri n s a các l i và c p nh t chương trình r i lưu mã ngu n trong m t t p tin khác xvnkb-0.2.9.c. Bây gi c n đưa nh ng thay đ i đã làm đ n cho ngư i dùng. T t nhiên là ch c n g i cho ngư i dùng nh ng thay đ i, t c là k t qu báo cáo t o ra b ng l nh: [chuoi]$ diff xvnkb-0.2.8.c xvnkb-0.2.9.c > xvnkb.c.diff Như v y t t nhiên là kích thư c c a t p tin xvnkb.diff s nh hơn nhi u so v i xvnkb-0.2.9.c, s ti t ki m đư c dung lư ng truy n t i qua m ng Internet n u ch g i xvnkb.c.diff. Trong trư ng h p chương trình ng d ng l n thì s ti t ki m này là đánh k . Tuy nhiên ti t ki m cho ngư i dùng không ph i là ng d ng chính. Mà s phát tri n c a ng d ng mã m m i là đi m chính. Chúng ta nh r ng m t ng d ng mã m đư c phát tri n b i c m t nhóm các nhà phát tri n và c ng đ ng. M i nhà phát tri n s đóng góp đo n mã c a mình b ng chính cách này. Tuy nhiên sau khi nh n đư c t p tin *.diff thì c n ph i đưa nh ng s a đ i đã làm vào phiên b n hi n th i. Bài toán này là do patch gi i quy t. Đã có xvnkb-0.2.8.c và xvnkb.c.diff, ch c n ch y l nh: [user]$ patch xvnkb-0.2.8.c xvnkb.c.diff > xvnkb-0.2.9.c s thu đư c t p tin xvnkb-0.2.9.c. 4.7 Các câu l nh lưu tr và nén t p tin Khi s d ng Linux r t có th b n s ít làm vi c v i ph n l n các l nh h v shell, vì đã có nh ng chương trình ti n ích như Midnight Commander và các

4.7 Các câu l nh lưu tr và nén t p tin 89 môi trư ng giao di n đ ho như KDE, GNOME. Và các ti n ích và môi trư ng đó giúp b n làm vi c d dàng v i các t p tin nén s nói t i. Nhưng là ngư i dùng Linux th c s b n cũng nên bi t nh ng câu l nh nén và gi i nén làm vi c trong h v shell. Chúng s giúp b n làm vi c nhanh hơn v i nh ng t p tin nén thư ng g p trong Internet. Phương ti n chính đ làm vi c v i các t p tin nén trong UNIX và Linux là hai chương trình tar và gzip. M c dù không ai c m b n s d ng các chương trình arj, pkzip, lha, rar v.v. . . Nhưng truy n th ng c a Unix đó là tar và gzip và ph n l n mã ngu n (và không ch mã ngu n) c a các chương trình ng d ng đư c phân ph i d ng này. Vì th bi t cách làm vi c v i tar và gzip đó là danh d c a b t kỳ ngư i dùng Linux nào, cũng gi ng như samurai ph i bi t s d ng ki m v y. 4.7.1 Chương trình tar Nh ng ngư i dùng đã quen v i nh ng chương trình nén d ng winzip (đưa t t c t p tin vào m t “kho” r i sau đó nén chúng) thì có th s h i “T i sao l i c n hai chương trình?”. Chúng ta s tìm th y câu tr l i cho câu h i này sau khi đ c xong hai ph n t i đây, và s th y đây không ph i là m t y u đi m c a Linux mà còn là đi m m nh n u bi t cách k t h p “nh p nhàng” hai chương trình này. Tên chương trình tar có nghĩa là tape archiver, t c là chương trình này không nén các d li u mà ch k t h p chúng vào m t t p tin chung sau đó ghi t p tin này lên cách băng nh (tape) thư ng dùng đ lưu tr thông tin. N u mu n t o t p tin này trên đĩa c ng, thì c n s d ng l nh tar v i tùy ch n f, sau đó ch ra tên t p tin. Chương trình tar có 8 tùy ch n khác v i nh ng tùy ch n còn l i ch khi ch y l nh tar thì c n ph i đưa ra m t trong s 8 tùy ch n này. Tám tùy ch n này xác đ nh các ch c năng chính c a chương trình (xem b ng 4.5). B ng 4.5: Nh ng tùy ch n chính c a tar Tùy ch n Ý nghĩa -A, --catenate, --concatenate Thêm t p tin vào kho đã có. -c, --create T o kho m i. -d, --diff, --compare Tìm s khác nhau gi a các t p tin trong kho và trên h th ng t p tin (so sánh). --delete Xóa t p tin kh i kho (không dùng cho băng ghi). -r, --append Thêm t p tin vào cu i kho. -t, --list Đưa ra danh sách các t p tin trong kho. -u, --update Ch thêm nh ng t p tin m i hơn b n sao trong kho (c p nh t kho). -x, --extract, --get L y t p tin ra kh i kho (“gi i phóng”). N u b n làm vi c v i các t p tin kho trên đĩa ch không ph i v i băng ghi (đây là đa s trư ng h p s d ng máy tính cá nhân), thì nh t đ nh ph i dùng tùy ch n f. Nh ng tùy ch n khác (tr 8 tùy ch n b t bu c k trên) là không c n thi t, chúng ch dùng đ thêm vào các ch c năng ph c th nào đó. Ví d , tùy ch n v b t bu c chương trình ph i đưa ra danh sách các t p tin đưa vào kho.

90 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs Có th li t kê các tuỳ ch n m t ch cái (c, f, . . . ) li n nhau và d u g ch ngang (–) phía trư c có th dùng nhưng không nh t thi t ph i có. Chúng ta s th y ví d t i đây. Tôi s không đưa ra mô t t t c các tùy ch n c a l nh tar, mà ch cho bi t m t s dòng l nh c n thi t nh t đ làm vi c v i các kho t p tin. Như v y s có ích hơn trong th i gian này. Đ t o m t kho t p tin tar t vài t p tin c n s d ng m t trong hai l nh sau: [user]$ tar -cf tên_kho t p_tin1 t p_tin2 [user]$ tar cf tên_kho t p_tin1 t p_tin2 trong đó tùy ch n c (t bây gi tôi s b đi d u g ch ngang “–” phía trư c tuỳ ch n) cho bi t chương trình c n t o ra (create) kho t p tin, còn tuỳ ch n f cho bi t là kho này ph i đư c t o d ng t p tin có tên tên_kho phía sau tùy ch n. Trong ph n tên t p tin mu n lưu vào kho có th s d ng các “m u tên”, bao g m c các ký t thay th đơn gi n như “*” và “?”. Nh vào tính năng này có th lưu vào kho ngay l p t c nhi u t p tin b ng m t câu l nh r t ng n. Ví d , đ t o ra kho ch a t t c các t p tin c a m t thư m c con c a thư m c hi n th i, gi s projects, thì ch c n g i l nh: [user]$ tar cf projects.tar projects/* ho c th m chí còn đơn gi n hơn: [user]$ tar cf projects.tar projects Câu l nh này s t o ra kho projects.tar trong thư m c hi n th i. Kho này không ch lưu t t c nh ng t p tin có trong thư m c projects mà còn lưu t t c nh ng thư m c con c a nó cùng v i t t c nh ng t p tin n m trong chúng (chúng ta dùng thu t ng “lưu đ quy”, ho c “lưu toàn b c u trúc thư m c”). Trong t p tin kho c u trúc thư m c c a projects v n đư c gi nguyên. C n chú ý là trong ví d trên n u ch “*” đ t “*.*” thì s ch lưu nh ng t p tin n m tr c ti p trong thư m c projects và nh ng thư m c con có d u ch m trong tên (ít g p), nh ng thư m c con còn l i c a projects s không đư c lưu. Cũng trong ví d này n u không ch ra tên thư m c thì s lưu t t c các t p tin và thư m c con c a thư m c hi n th i. N u ch y l nh sau: [user]$ tar cvf tên_kho ./.* thì không ch lưu t t c các t p tin và thư m c con c a thư m c hi n th i, mà còn lưu nh ng t p tin c a thư m c m . Bây gi b n đ c đã bi t cách t o kho t p tin. Đ l y (gi i phóng) t t c t p tin ra kh i kho, c n dùng l nh: [user]$ tar xvf tên_kho Hi n th danh sách các t p tin trong kho b ng l nh: [user]$ tar tvf tên_kho | less Gi i phóng m t t p tin nào đó b ng:

4.7 Các câu l nh lưu tr và nén t p tin 91 [user]$ tar xvf tên_kho tên_t p_tin Chương trình tar là phương ti n thu n l i đ t o các b n sao lưu tr (sao lưu) c a t p tin. T t nhiên còn có nh ng ti n ích sao lưu chuyên dùng khác, nhưng c khi b n đ c không bi t nh ng ti n ích này, thì v n có th sao lưu d li u quý báu c a mình lên đĩa m m b ng: [user]$ tar Mcvf /dev/fd0 thư_m c r i ph c h i thư m c b ng l nh: [user]$ tar Mxpvf /dev/fd0 Ho c đơn gi n hơn, t o m t t p tin kho ch a: [user]$ tar cvf tên_kho thư_m c r i sao chép t p tin tên_kho lên m t thi t b lưu tháo r i ho c thư m c trên m ng nào đó (CD, DVD, flash, ftp,. . . ). Ph c h i l i b ng l nh: [user]$ tar xpvf tên_kho N u có khó khăn khi s d ng l nh tar, hãy đ c tr giúp man c a nó ho c đ c nh ng thông tin hi n ra khi ch y tar v i tùy ch n --help 4.7.2 Chương trình gzip M c dù chương trình tar t o ra kho t p tin, nhưng như đã nói trên, nó không nén kho này l i mà ch k t h p các t p tin riêng r vào m t t p tin chung. Đ nén t p tin này l i thư ng s d ng câu l nh gzip. Trư ng h p đơn gi n nh t c a l nh này trông như sau: [user]$ gzip tên_t p_tin Trên dòng l nh có th đưa ra cùng lúc vài tên ho c “m u tên” t p tin. Nhưng khi này m i t p tin s đư c nén riêng r , ch không t o m t t p tin chung. Đ gi i nén t p tin hãy dùng m t trong hai câu l nh sau: [user]$ gzip -d tên_t p_tin ho c [user]$ gunzip tên_t p_tin T p tin ban đ u sau khi nén s b xóa, ch còn l i t p tin đã nén. Còn khi gi i nén thì t p tin nén s b xóa, ch còn l i t p tin bình thư ng. Chúng ta có c m giác như t p tin đư c “đưa ra, đưa vào” m t kho. Nhưng đó là nh ng t p tin hoàn toàn khác nhau! Hãy s d ng l nh ls -i đ ki m tra ch s inode c a chúng. Bây gi chúng ta s li t kê m t vài tùy ch n có ích c a chương trình gzip vào b ng 4.6. B i vì chương trình gzip không có kh năng lưu nhi u t p tin vào trong m t t p tin, nên thư ng dùng gzip đ nén nh ng kho t p tin do tar t o ra. Hơn n a còn có th s d ng “k t h p” hai chương trình này. Chúng ta s xem xét v n đ này ngay sau.

92 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs B ng 4.6: Nh ng tùy ch n chính c a chương trình gzip Tùy ch n Ý nghĩa -h, --help Hi n th tr giúp ng n g n v cách s d ng chương trình. -l, --list Đưa ra tên t p tin n m trong t p tin nén, kích thư c c a nó và m c đ nén (tính theo %). -L, --license Hi n th s phiên b n và b n quy n c a chương trình. -N, --name Lưu ho c ph c h i tên ban đ u và th i gian t o t p tin. -n, --no-name Không lưu ho c không ph c h i tên ban đ u và th i gian t o t p tin. -q, --quiet B đi nh ng c nh báo. -r, --recursive Nén toàn b (đ quy) thư m c. S d ng trong trư ng h p có đưa ra “m u tên” t p tin. –S .suf, —-suffix Thêm ph n sau (suffix) vào tên t p tin nén. Theo m c đ nh .suf s d ng ph n sau là gz. Chú ý: n u s d ng ph n sau khác “gz” thì khi gi i nén chương trình s đưa ra thông báo l i d ng “unknown suffix – ignored” (ph n sau không bi t – l đi). -t, --test Th (ki m tra) tính nguyên v n c a t p tin nén. -v, --verbose Đưa ra các thông báo ph trong khi làm vi c. -V, --version Hi n th phiên b n c a chương trình. -1, --fast Nén nhanh (m c đ nén th p). -9, --best M c đ nén m nh hơn. Kích thư c t p tin thu đư c nh hơn nhưng t t nhiên là s lâu hơn. 4.7.3 Chương trình bzip2 Trong th i gian g n đây ngư i dùng Linux thư ng s d ng thêm m t chương trình nén n a đ thay th cho gzip – chương trình bzip2. Chương trình này nén m nh hơn (có m c đ nén cao hơn, t o ra các t p tin nh hơn) và làm vi c nhanh hơn. Các b n phân ph i Linux m i đã có cài đ t s n chương trình này. Chương trình bzip2 làm vi c tương t như gzip, t c là thay th m i t p tin đưa vào dòng l nh b ng phiên b n đã nén c a t p tin đó, nhưng thêm vào ph n cu i là .bz2. T p tin nén có th i gian s a đ i, quy n truy c p và có th c ch s h u như t p tin ban đ u. Do đó có kh năng ph c h i nh ng tính ch t này c a t p tin khi gi i nén. Trong m t s trư ng h p t p tin nén có th còn l n hơn theo kích thư c so v i t p tin ban đ u. Đi u này có th x y ra đ i v i nh ng t p tin có kích thư c nh hơn 100 byte, vì cơ ch nén s d ng ph n đ u (head) có kích thư c 50 byte. Nh ng t p tin g m m t chu i ng u nhiên (random) c a các ký t , trong đó có các t p tin nén, thì kích thư c c a t p tin tăng lên kho ng 0,5%. Câu l nh bunzip2 ho c bzip2 –d gi i nén t p tin ch ra. N u t p tin này không ph i do bzip2 t o ra thì chương trình s không gi i nén mà đưa ra l i c nh báo. Khi gi i nén bzip2 s đoán tên c a t p tin s t o ra theo quy lu t sau: tên_t p_tin.bz2 thay th b ng tên_t p_tin tên_t p_tin.bz thay th b ng tên_t p_tin

4.7 Các câu l nh lưu tr và nén t p tin 93 tên_t p_tin.tbz2 thay th b ng tên_t p_tin.tar tên_t p_tin.tbz thay th b ng tên_t p_tin.tar tên_t p_tin khác thay th b ng tên_t p_tin.out. Ví d : teppi82@ThinhQuyen:~> bzip2 2 teppi82@ThinhQuyen:~> mv 2.bz2 2.sj teppi82@ThinhQuyen:~> bunzip2 2.sj bunzip2: Can’t guess original name for 2.sj -- using 2.sj.out Các tuỳ ch n c a bzip2 r t gi ng v i tùy ch n c a gzip nhưng không ph i t t c . Tôi s đưa ra m t danh sách ng n nh ng tùy ch n c n thi t nh t trong b ng 4.7. B ng 4.7: Nh ng tùy ch n chính c a chương trình bzip2 Tùy ch n Ý nghĩa -d, --decompress B t bu c gi i nén t p tin. Tùy ch n này c n thi t vì trên th c t bzip2, bunzip2 và bzcat ch là m t chương trình. M i chương trình tuỳ theo “ph n m r ng” t p tin mà quy t đ nh xem s làm gì v i t p tin đó. Tùy ch n -d b đi cơ ch này và b t bu c chương trình ph i gi i nén t p tin đã ch ra. -z, --compress B t bu c nén t p tin (xem trên). -t, --test Th (ki m tra) tính nguyên v n c a t p tin nén. -f, --force Ghi chèn lên t p tin đã có. Theo m c đ nh bzip2 không ghi chèn lên t p tin đã có trên đĩa. N u mu n ghi chèn thì hãy dùng tùy ch n này. -k, --keep Gi gìn (không xóa) t p tin ban đ u khi nén ho c gi i nén. -s, --small Gi m yêu c u đ i v i dung lư ng b nh c n s d ng b ng cách gi m t c đ nén. Ch nên dùng tùy ch n này trên nh ng máy tính cũ có ít b nh (8MB ho c ít hơn). Có l chúng ta không bao gi c n đ n tùy ch n này ho c ít nh t là hy v ng như v y. -q, --quiet B đi nh ng c nh báo ít ý nghĩa. -v, --verbose Đưa ra các thông báo ph trong khi làm vi c (ch có ý nghĩa chu n đoán). –L, —-license, –V, Hi n th s phiên b n và b n quy n c a chương trình. —-version Tham s đ ng sau hai d u g ch ngang (--) và m t kho ng tr ng đư c coi là tên t p tin, dù tham s có m t d u g ch ngang đ u. Ví d : [user]$ bzip2 -- -tên_t p_tin Bây gi đã đ n lúc chúng ta h c cách k t h p tar v i hai câu l nh gzip và bzip2 đ làm vi c nhanh và có hi u qu hơn.

94 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs 4.7.4 S d ng k t h p tar v i gzip và bzip2 T t nhiên không ai ngăn c n b n s d ng riêng r các câu l nh tar v i gzip và bzip2, nhưng s nhanh hơn n u chúng ta ch c n s d ng m t câu l nh đ có th t o ra m t t p tin nén, hay gi i nén m t t p tin. Hãy tư ng tư ng b n nh n đư c m t t p tin, ví d xvnkb-0.2.9.tar.gz. Đ gi i nén t p tin này thông thư ng b n c n dùng hai câu l nh sau ti p n i nhau: [user]$ gzip -d xvnkb-0.2.9.tar.gz [user]$ tar xvf xvnkb-0.2.9.tar Nhưng trong s nh ng tùy ch n c a chương trình tar còn có m t tuỳ ch n đ c bi t z cho phép gi i nén t p tin b ng chương trình gzip (th c hi n vai trò c a l nh th nh t trong hai l nh k trên). Đ gi i nén t p tin k trên ch c n dùng m t câu l nh như sau: [user]$ tar xzvf xvnkb-0.2.9.tar.gz K t qu thu đư c là hoàn toàn như trên tr m t đi m: trong trư ng h p dùng 2 câu l nh thì trên đĩa s gi l i t p tin trung gian (xvnkb-0.2.9.tar). Như v y cách th hai còn có m t ưu đi m n a là không gi l i các t p tin trung gian, ngư i dùng không c n ph i gõ thêm m t l nh xoá t p tin. Vi c t o t p tin b ng cách s d ng k t h p tar và gz cũng đư c th c hi n b ng tùy ch n z: [user]$ tar czvf tên_t p_tin.tar.gz thư_m c C n chú ý r ng trong trư ng h p này chương trình s không t đ ng thêm ph n đuôi .gz vào tên c a t p tin thu đư c. Do đó c n đ t tên rõ ràng cho nó cùng v i ph n đuôi .tar.gz. S d ng k t h p tar và bzip2 là hoàn toàn tương t , nhưng c n dùng tùy ch n j c a tar đ thay cho tuỳ ch n z. T c là, gi i nén t p tin b ng l nh: [user]$ tar xjvf tên_t p_tin.tar.bz2 và t o t p tin nén b ng: [user]$ tar cjvf tên_t p_tin.tar.bz2 thư_m c Tôi nghĩ r ng nh ng thông tin k trên đã đ đ làm vi c m t cách có hi u qu v i các chương trình nén tar, gzip và bzip2. Đ có thêm thông tin hãy tìm hi u trang tr giúp man ho c các tài li u HOWTO tương ng. Đ k t thúc ph n v nh ng chương trình làm vi c v i t p tin nén này, tôi mu n nói thêm r ng, n u “không may” b n nh n đư c m t t p tin d ng *.zip hay *.rar thì cũng đ ng v i ch y sang nh m t máy s d ng Windows đ gi i nén. B n có th th các chương trình unzip và unrar có trên h th ng Linux c a mình. Cách s d ng nh ng l nh này h t s c đơn gi n, ch c n đưa vào dòng l nh tên c a t p tin. N u có gì khó khăn hãy th “unzip –help” ho c “unrar –help”. Tôi ch c ch n là b n s t gi i quy t đư c v n đ . Và đ ng quên ch t o ra các t p tin nén b ng tar, gzip ho c bzip2 vì b n là ngư i dùng Linux!

4.8 T o và g n các h th ng t p tin 95 4.8 T o và g n các h th ng t p tin Trong nh ng ph n trư c chúng ta đã đ c p ng n g n m t s câu l nh chính đ làm vi c v i nh ng h th ng t p tin đã đ nh d ng s n. Bây gi chúng ta s d ng l i v n đ làm sao đ t o ra h th ng t p tin và cách thay đ i nó. Cây thư m c c a Linux đư c t o ra t nh ng “cành” riêng r tương ng v i các đĩa khác nhau. Thư ng nói là cây thư m c đư c t o thành t các h th ng t p tin riêng. Nói như v y vì trong UNIX (và Linux) không có khái ni m “đ nh d ng đĩa” mà s d ng khái ni m “t o h th ng t p tin”. Khi chúng ta có m t đĩa lưu m i, ví d đĩa c ng, chúng ta c n t o trên đĩa này h th ng t p tin. T c là m i đĩa đư c đ t tương ng v i h th ng t p tin riêng. Đ có th s d ng h th ng t p tin này đ ghi các t p tin, thì đ u tiên c n k t n i nó và cây thư m c chung (chúng ta s d ng thu t ng “g n”, mount). Như v y là có th nói g n h th ng t p tin ho c g n đĩa lưu cùng v i các h th ng t p tin có trên nó. Còn c n ph i nói thêm r ng thông thư ng đĩa c ng đư c chia thành các phân vùng, nh t là đ i v i nh ng đĩa m i s n xu t g n đây có dung lư ng l n t vài ch c đ n vài trăm GB. Vi c t o nh ng phân vùng như v y giúp th c hi n d dàng các thao tác như: sao lưu, xác đ nh quy n truy c p, đ ng th i tăng hi u su t làm vi c và làm gi m kh năng m t thông tin do chương trình gây ra. Vì th ti p theo chúng ta s nói v t o h th ng t p tin trên m t phân vùng, nh ng đĩa không b chia có th coi là m t phân vùng. Còn m t đi m n a cũng c n nói đ n là Linux có th làm vi c v i nhi u d ng h th ng t p tin khác nhau. Nhưng h th ng t p tin g c c a nó là “h th ng t p tin m r ng” (extfs) phiên b n 2 và 3. Ngoài hai h th ng t p tin này Linux còn có th làm vi c v i các “phiên b n” khác nhau c a h th ng t p tin FAT (FAT16 và FAT32), h th ng t p tin ISO9660 s d ng đ ghi thông tin trên CD-ROM và các h th ng t p tin khác (k c NTFS15 ). T c là khi t o và g n các h th ng t p tin c n luôn luôn nh r ng d ng h th ng t p tin trên các đĩa lưu khác nhau có th không gi ng nhau. Đ u tiên chúng ta s xem xét trư ng h p c n t o h th ng t p tin trên m t phân vùng nào đó (đã có) c a đĩa. Ví d h th ng t p tin có d ng ext3fs. T o h th ng t p tin d ng ext3fs có nghĩa là t o trên phân vùng này c a đĩa m t siêu kh i (superblock), m t b ng các mô t inode, và các kh i d li u. Th c hi n t t c nh ng vi c này b ng l nh mkfs16 . Trong trư ng h p đơn gi n nh t ch c n ch y l nh sau: [root]# mkfs -t ext3 /dev/hda2 T t nhiên là c n thay th /dev/hda2 b ng tên c a phân vùng trên máy c a b n. Hãy c n th n khi vi t tên phân vùng, n u ghi nh m b n s b m t d li u. N u b n mu n t o h th ng t p tin trên đĩa m m thì c n ch y: [root]# mkfs -t ext3 /dev/fd0 15 S h tr đ c đã t t, tuy nhiên s h tr ghi lên NTFS chưa th t hoàn h o. 16 Trên các b n phân ph i Linux m i còn có th s d ng các câu l nh mkfs.ext2, mkfs.ext3 và các câu l nh tương t . N u dùng chúng thì ch c n b đi ph n -t ext3 ho c -t ext2.

96 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs Có th nói r ng chúng ta đã “đ nh d ng đĩa m m”, nhưng c n bi t là v i h th ng t p tin ext3fs thì b n không đ c đư c đĩa m m này trên DOS ho c Windows (n u không dùng chương trình ho c driver đ c bi t). Đ t o ra nh ng đĩa m m có th đ c trên DOS và Windows c n dùng tùy ch n -t v i giá tr vfat ho c nh ng ti n ích đ c bi t khác. N u không đưa ra tùy ch n -t thì s dùng d ng h th ng t p tin m c đ nh (hi n nay là phiên b n cũ c a ext – ext2fs). Sau khi th c hi n câu l nh mkfs, s t o ra h th ng t p tin d ng ext3fs trong phân vùng ch ra. Trong h th ng t p tin m i s t đ ng t o ra m t thư m c v i tên lostfound+. Thư m c này đư c chương trình fsck dùng trong nh ng trư ng h p kh n c p, vì v y đ ng xóa nó. Đ b t đ u làm vi c v i h th ng t p tin m i, đ u tiên c n k t n i (g n) nó vào cây thư m c chung b ng l nh mount. Ph i có ít nh t hai tham s cho câu l nh mount: thi t b (device, tên phân vùng) và đi m g n (mount point). Đi m g n là m t thư m c đã có trong cây thư m c, và dùng làm “thư m c g c” đ i v i h th ng t p tin g n vào (gi ng như nút n i gi a thân cây và cành cây). Ví d , câu l nh: [root]# mount /dev/hda10 /mnt/diaC s g n h th ng t p tin c a phân vùng /dev/hda10 vào thư m c /mnt/diaC. C n ph i có thư m c /mnt/diaC trong cây thư m c. N u chưa có hãy t o ra b ng l nh mkdir. C n chú ý là sau khi g n h th ng t p tin vào thư m c /mnt/diaC, thì ngư i dùng không còn truy c p đư c t i n i dung (bao g m c thông tin v ch s h u cũ và quy n truy c p t i chính b n thân thư m c) c a thư m c này n a. N i dung này s ch “quay tr l i” khi ngư i dùng b g n (unmount) h th ng t p tin ra kh i thư m c. N i dung cũ c a thư m c không b hu , b xóa, mà ch t m th i b gi u đi. Vì th t t nh t là dùng các thư m c r ng đã chu n b s n t trư c đ làm “đi m g n” (vì th mà trong tiêu chu n FHS có đ c p đ n thư m c /mnt, hãy xem b ng 4.1). D ng đơn gi n nh t trong ví d trên c a l nh mount ch làm vi c v i đi u ki n t t c nh ng tham s còn thi u có th tìm th y trong t p tin /etc/fstab. N u không có t p tin đó (ch khi nào b n c tình ho c vô tình xóa) ho c trong t p tin không có nh ng d li u c n thi t, thì c n s d ng d ng đ y đ c a l nh mount, như sau: [root]# mount -t d ng_httt thi t_b đư ng_d n trong đó d ng_httt xác đ nh d ng h th ng t p tin trên thi t_b (phân vùng), còn đư ng_d n xác đ nh đi m g n. T p tin c u hình /etc/fstab ch y u dùng đ g n t đ ng các h th ng t p tin trong quá trình kh i đ ng Linux. M i dòng c a t p tin này ch a thông tin v m t h th ng t p tin và g m 6 vùng phân cách nhau b i các kho ng tr ng17 : Tên thi t b (phân vùng). Có th s d ng tên thi t b có trên máy (ví d /dev/hda10), cũng như tên c a h th ng t p tin m ng NFS (ví d Thin- hQuyen:/home/nhimlui – thư m c /home/nhimlui trên máy có tên Thin- hQuyen). 17 Đ ti n đ c các vùng thư ng s p cho th ng hàng, nhưng đi u đó là không nh t thi t.

4.8 T o và g n các h th ng t p tin 97 Đi m g n. Tên đ y đ bao g m c đư ng d n c a thư m c s g n t p tin vào. D ng h th ng t p tin. Các tuỳ ch n g n. Theo m c đ nh là rw (đ c và ghi). M c đ dump. Vùng này đư c chương trình sao lưu dump s d ng. N u h th ng t p tin c n đư c sao lưu thì đây ph i có s 1, n u không – s 0. Có th có các giá tr khác, hãy xem trang man c a dump. Th t ưu tiên ki m tra h th ng t p tin b ng câu l nh fsck. H th ng t p tin v i giá tr nh hơn s đư c ki m tra trư c. N u b ng nhau thì s ki m tra song song (t t nhiên n u có th ). Hi n nay Linux h tr các h th ng t p tin sau: minix, ext, ext2, ext3, xia, msdos, umsdos, vfat, proc, nfs, iso9660, hpfs, sysv, smb, ncpfs18 . ch d ng h th ng t p tin trong vùng “d ng h th ng t p tin” và sau tùy ch n -t c a l nh mount có th đ t giá tr auto. Trong trư ng h p đó câu l nh mount th t xác đ nh d ng c a h th ng t p tin đang g n. Tuy nhiên trong m t s trư ng h p có th d n đ n l i, nên t t hơn h t là ch ra d ng m t cách chính xác. Còn có th li t kê m t s d ng phân cách nhau b i d u ph y (,). Trong câu l nh mount còn có th đưa ra danh sách các d ng h th ng t p tin không c n g n b ng c (flag) no. Kh năng này có ích trong trư ng h p s d ng câu l nh mount v i tham s -a (câu l nh mount v i tham s -a s g n t t c các h th ng t p tin li t kê trong t p tin /etc/fstab). Ví d , câu l nh: [root]# mount -a -t nosmb,ext g n t t c các h th ng t p tin tr các d ng smb (Samba19 ) và ext Khi g n h th ng t p tin có trong /etc/fstab, thì ch c n đưa ra m t tham s : ho c tên c a thi t b (phân vùng) ho c đi m g n. T t c các tham s khác câu l nh mount s l y t t p tin /etc/fstab. Thông thư ng ch có ngư i dùng cao c p root m i có kh năng g n các h th ng t p tin, nhưng n u trong vùng các tùy ch n g n có ch ra tùy ch n user, thì t t c m i ngư i dùng s có kh năng g n (b g n) h th ng t p tin đó. Ví d , n u trong t p tin /etc/fstab có dòng: /dev/hdd /media/dvd auto noauto,user,sync 0 0 thì b t kỳ ngư i dùng nào cũng có quy n g n h th ng t p tin trên đĩa DVD c a mình b ng câu l nh: [user]$ mount /dev/hdd ho c: [user]$ mount /media/dvd

98 Làm quen v i h th ng t p tin ext3fs B ng 4.8: Nh ng tùy ch n chính c a câu l nh mount Tùy ch n Ý nghĩa async Vào/ra (ghi/đ c) c a h th ng t p tin th c hi n không đ ng b (không t c th i). auto Có th g n h th ng b ng câu l nh mount v i tùy ch n -a. defaults S d ng các tuỳ ch n theo m c đ nh: rw, suid, dev, exec, auto, nouser, async. dev Các thi t b kh i và thi t b ký t (byte) trong h th ng t p tin là nh ng t p tin đ c bi t. noauto Ch có th t g n h th ng t p tin. Tùy ch n -a không t đ ng g n h th ng t p tin này. exec Cho phép th c hi n các t p tin chương trình n m trên h th ng t p tin này. remount Cho phép g n l i h th ng t p tin đã g n. Thư ng s d ng đ thay đ i các tùy ch n g n, đ c bi t trong trư ng h p m r ng quy n truy c p (ví d thêm quy n ghi cho h th ng t p tin đã g n ch đ c). ro G n h th ng t p tin ch đ đ c. rw G n h th ng t p tin đ đ c và ghi. suid Cho phép dùng “bit thay đ i ID ngư i dùng” và “bit thay đ i ID nhóm”. sync Vào/ra (ghi/đ c) c a h th ng t p tin th c hi n đ ng b (t c th i). user Cho phép ngư i dùng bình thư ng g n h th ng t p tin. Đ i v i nh ng ngư i dùng này luôn luôn g n v i các tùy ch n noexec, nosuid, nodev. nodev Không coi các thi t b kh i và thi t b ký t (byte) trong h th ng t p tin là nh ng t p tin đ c bi t. nosuid Không cho phép dùng “bit thay đ i ID ngư i dùng” và “bit thay đ i ID nhóm”. nouser C m ngư i dùng bình thư ng g n h th ng t p tin. Trong b ng 4.8 có đưa ra thêm m t vài tùy ch n có th s d ng trong câu l nh mount và trong t p tin/etc/fstab (vùng các tùy ch n g n). N u mu n g n m t h th ng t p tin nào đó và ch cho phép đ c thì c n ch ra tùy ch n r (read only) trên dòng tương ng c a t p tin /etc/fstab (theo m c đ nh s d ng rw, t c là đ c và ghi), ho c s d ng câu l nh mount v i tham s -r Câu l nh mount và umount h tr b ng các h th ng t p tin đã g n. B ng này n m trên đĩa d ng t p tin /etc/mtab. Có th xem tr c ti p t p tin này b ng các chương trình xem t p tin (less, more ho c b ng câu l nh mount (không có tham s ). Trư c khi b các đĩa tháo r i (đĩa m m, flash) ra kh i máy thì c n “tháo” (b g n) các h th ng t p tin có trên các đĩa tháo r i này. Thao tác này đư c th c hi n b ng câu l nh umount (không ph i unmount!). Tham s c a câu l nh umount là tên thi t b (phân vùng) ho c đi m g n. Ch có ngư i dùng đã g n h th ng t p tin và t t nhiên c ngư i dùng cao 18 Hãy xem trang man fs đ đ c mô t ng n g n v nh ng h th ng t p tin này. 19 các chia s trong m ng c a Windows

4.8 T o và g n các h th ng t p tin 99 c p root m i có quy n b g n nó. Đ b t kỳ ngư i dùng nào cũng có th b g n h th ng t p tin thì trong t p tin /etc/fstab c n thay th tùy ch n user b ng tùy ch n users (trong vùng các tùy ch n g n). Ch có th b g n h th ng t p tin khi không có t p tin nào c a nó m ra, không ti n trình nào đang ch y t t p tin chương trình n m trên h th ng t p tin này và trong h th ng không có ti n trình nào s d ng h th ng t p tin này. T c là h th ng t p tin không đư c b n. C n nói r ng n u so v i Windows thì làm vi c v i các đĩa r i (đĩa m m, CD, DVD, Zip, v.v. . . ) trên Linux có m t chút ph c t p hơn. Vì đ u tiên b n c n g n các đĩa này (nói chính xác là h th ng t p tin có trên đĩa) vào cây thư m c chung. Đ thay m t đĩa r i khác thì đ u tiên c n b g n (“tháo”) đĩa đã có ra r i m i g n ti p đĩa th hai. Tuy trên các b n phân ph i m i đã có các d ch v cho phép t đ ng g n và t đ ng “tháo” các đĩa r i, nhưng b n cũng c n bi t cách làm vi c v i các đĩa r i n u có v n đ x y ra v i các d ch v đó. T t nh t hãy chu n b s n cho m i đĩa r i m t “đi m g n” riêng. Ví d , n u b n có m t đĩa m m, m t dvd và m t flash thì hãy t o ba thư m c floppy, dvd và flash trong /mnt đ làm đi m g n cho ba thi t b c a mình. M t s b n phân ph i (Debian, openSUSE) s t o s n cho b n nh ng đi m g n này. Đây là t t c nh ng gì mà ngư i dùng Linux m i (và r t m i) c n bi t v h th ng t p tin ext3fs. Xin nh c l i là nh ng gì đã nói đây ch dành cho h th ng t p tin ext3fs (m t s thông tin v n còn đúng cho phiên b n ext2fs), và m i ch đ c p đ n “m t trư c”, m t quay v phía ngư i dùng c a h th ng này (ch y u là c u trúc t p tin). M t còn l i, m t sau (c u trúc bên trong), ch đư c nói đ n trong chương này khi c n thi t. Chúng ta s xem xét k hơn m t sau này trong m t vài chương s p t i. Còn bây gi b n đ c s chuy n sang nghiên c u thành ph n quan tr ng th 2 trong 4 thành ph n chính c a Linux – h v bash.

Chương 5 Bash T t g hơn t t nư c sơn – ca dao t c ng Vi t Nam Trong ph n này chúng ta s đ c p đ n v n đ làm vi c v i Linux ch đ text, hay còn đư c g i là console ho c terminal. Nh ng ngư i dùng Linux m i (newbie) thư ng nghĩ s ch ng bao gi làm vi c ch đ này, vì đã có giao di n đ h a. Tuy nhiên đây là m t ý ki n sai l m, b i vì r t nhi u công vi c có th th c hi n nhanh và thu n ti n trong ch đ này hơn là s d ng giao di n đ h a. Và dù sao thì ch đ text c a HĐH Linux không ph i là ch đ text m t ti n trình c a MS-DOS. Vì Linux là HĐH đa ti n trình, nên ngay trong ch đ text đã có kh năng làm vi c trong vài c a s . Và đ so n th o m t t p tin văn b n không nh t thi t ph i ch y các trình so n th o l n và ch m ch p (đ c bi t trên các máy có c u hình ph n c ng th p) c a môi trư ng đ h a. 5.1 H v là gì? Chúng ta thư ng nói “ngư i dùng làm vi c v i h đi u hành”. Đi u này không hoàn toàn đúng, vì trên th c t “liên h ” v i ngư i dùng đư c th c hi n b i m t chương trình đ c bi t. Có hai d ng c a chương trình đã đ c p - h v , hay shell, đ làm vi c trong ch đ text (giao di n dòng l nh) và giao di n đ h a GUI (Graphical User Interface), th c hi n “liên h ” v i ngư i dùng trong môi trư ng đ h a. C n nói ngay r ng, b t kỳ chương trình nào trong Linux có th kh i đ ng t dòng l nh c a h v (n u máy ch X đã ch y), cũng như qua giao di n đ h a. Ch y chương trình t dòng l nh c a h v tương đương v i vi c nháy (đúp) chu t lên bi u tư ng c a chương trình trong GUI. Đưa các tham s cho chương trình trên dòng l nh tương đương v i vi c chúng ta kéo và th cái gì đó lên bi u tư ng chương trình trong môi trư ng đ h a. Nhưng m t khác, m t s chương trình không th ch y GUI và ch có th th c hi n t dòng l nh. Nói ngoài l m t chút, tên g i “h v ” b ph n đ i r t nhi u. Theo ý ki n c a m t s chuyên gia ngôn ng cũng như chuyên gia Linux thì nên g i chương trình này m t cách đúng hơn là “trình x lý l nh” hay “trình biên d ch l nh”. Tuy nhiên, tên g i “h v ” (shell) đư c dùng cho các chương trình dùng đ biên d ch l nh trong ch đ text trên m i h th ng UNIX. Trên các h th ng UNIX đ u tiên có m t chương trình, g i là sh, vi t t t c a shell. Sau đó, vài bi n th c a sh đư c phát tri n và làm t t hơn, trong đó có Bourne shell - phiên b n m r ng c a sh, vi t b i Steve

5.2 Các ký t đ c bi t 101 Bourne. D án GNU (d án phát tri n chương trình ng d ng c a Stallman, xem http://www.gnu.org/) sau đó cho ra đ i h v bash, tên g i c a nó đư c gi i mã ra là Bourne-again shell, t c là “l i là h v c a Bourne”. Trên ti ng Anh đây là m t cách chơi ch , vì t Bourne đ c gi ng v i t borne (sinh ra, đ ra), và như th bash còn có th gi i mã là “shell đư c sinh ra l n hai”. Ti p theo chúng ta s ch xem xét bash, vì th dư i khi nói đ n h v , xin ng m hi u đó là bash T m t mình bash không th c hi n m t công vi c ng d ng nào. Nhưng nó h tr vi c th c thi m i chương trình khác, t vi c tìm ki m chương trình đư c g i, ch y chúng đ n vi c t ch c d li u đ u vào/đ u ra. Ngoài ra, h v ch u trách nhi m v công vi c v i các bi n môi trư ng và th c hi n m t vài bi n đ i (th , hoán đ i v trí) các tham s l nh. Nhưng tính ch t chính c a h v , nh đó đưa h v tr thành m t công c m nh c a ngư i dùng, đó là nó bao g m m t ngôn ng l p trình đơn gi n. Trong toán h c t lâu đã đư c ch ng minh r ng, b t kỳ m t thu t toán nào cũng có th đư c xây d ng t hai (ba) thao tác cơ b n và m t toán t đi u ki n. H v cung c p các toán t đi u ki n và toán t vòng l p. Nó s d ng các ti n ích và chương trình khác (có trong thành ph n h đi u hành, hay đư c cài đ t riêng) đ làm các thao tác cơ b n cho ngôn ng l p trình mà nó h tr . Đ ng th i cho phép đưa các tham s cũng như k t qu làm vi c c a m t chương trình t i các chương trình khác hay t i ngư i dùng. K t qu thu đư c là m t ngôn ng l p trình m nh. Đây cũng là s c m nh và là m t trong các ch c năng chính c a h v . Trư c khi b t đ u ph n này, b n đ c nên bi t các t h p phím chính, s d ng đ đi u khi n vi c nh p d li u trên dòng l nh. Nên nh ít nh t cách s d ng c a các (t h p) phím <Ctrl>+<C>, <Ctrl>+<D>, <Tab> và các phím có mũi tên. 5.2 Các ký t đ c bi t H v bash s d ng m t vài ký t t b 256 ký t ASCII cho các m c đính riêng, ho c đ bi u th các thao tác nào đó, ho c đ bi n đ i bi u th c. Các ký t này bao g m: ‘ ~ ! @ # $ % ^ & * ( ) _ -- [ ] { } : ; ’ " / > < và ký t v i mã 0, ký t hàng m i (t o ra khi nh n phím <Enter>) và ký t kho ng tr ng. Ph thu c vào tình hu ng các ký t đ c bi t này có th s d ng v i ý nghĩa đ c bi t c a nó hay s d ng như m t ký t thông thư ng. Nhưng trong đa s các trư ng h p không khuyên dùng các ký t v i giá tr th hai. Trư c h t đó là vi c s d ng chúng trong tên t p tin và thư m c. Tuy nhiên các ký t _, - và . (d u g ch dư i, g ch ngang và d u ch m) thư ng đư c s d ng trong tên t p tin, và đây là m t ví d cho th y không ph i lúc nào chúng cũng có giá tr đ c bi t. Trong tên t p tin ch d u ch m (.) và g ch chéo (/) có giá tr đ c bi t. Ký hi u g ch chéo dùng đ phân chia tên các thư m c trong đư ng d n, còn d u ch m có giá tr đ c bi t khi nó là ký t đ u tiên trong tên t p tin (cho bi t t p tin là “ n”). Vi c đưa ngay t t c ý nghĩa đ c bi t c a nh ng ký t này và các tình hu ng s d ng chúng t m th i không có ích. Chúng ta s xem xét chúng d n d n trong các ph n sau, khi c n s d ng đ n. Tuy nhiên, 3 ký hi u có ý nghĩa l n và c n đ c p đ n đ u tiên. Ký hi u (g ch chéo ngư c) có th g i

102 Bash là “ký hi u xóa b ý nghĩa đ c bi t” cho b t kỳ ký t đ c bi t nào, đ ng ngay sau . Ví d , n u mu n s d ng kho ng tr ng trong tên t p tin, thì chúng ta c n đ t ˙ trư c ký t kho ng tr ng đó m t d u Ví d , câu l nh sau: teppi82@teppi:~$ cp lennon_imagine lennon imagine Các ký t ’ và " (ngo c đơn và ngo c kép) có th g i là “các ký t trích d n”. M i ký t này luôn luôn đư c s d ng trong m t c p v i b n sao c a chính nó đ đóng khung m t bi u th c nào đó, gi ng như trong các văn b n, sách báo, . . . thông thư ng. N u như m t đo n văn b n nào đó đ t trong ngo c đơn, thì t t c các ký t n m trong ngo c đơn này có giá tr như các ký t thông thư ng, khôn m t ký t nào có ý nghĩa đ c bi t. Tr l i v i ví d s d ng kho ng tr ng trong tên t p tin trên, có th nói, n u mu n đ t t p tin cái tên “lennon imagine” c n đưa tên đó vào d u ngo c: teppi82@teppi:~$ cp lennon_imagine ’lennon imagine’ S khác nhau trong cách s d ng ký t ’ và " đó là, trong ngo c đơn m t ý nghĩa đ c bi t t t c các ký t , còn trong ngo c kép – t t c chúng ngo i tr $, ’ và (d u đô la, ngo c đơn và d u g ch ngư c). 5.3 Th c thi các câu l nh Như đã nói trên, m t trong các ch c năng chính c a h v là t ch c vi c th c hi n các câu l nh mà ngư i dùng đưa vào trên dòng l nh. H v , nói riêng, cung c p cho ngư i dùng hai thao tác đ c bi t đ t ch c vi c đưa các câu l nh trên dòng l nh: ; và &. 5.3.1 Thao tác ; M c dù ngư i dùng thư ng ch nh p trên dòng l nh t ng câu l nh m t, nhưng còn có th đưa vào dòng l nh đó ngay l p t c vài câu l nh, và chúng s th c hi n l n lư t t câu l nh này đ n câu l nh khác. Đ làm đư c đi u này c n s d ng ký t đ c bi t - ;. N u dùng ký t này đ phân chia các câu l nh, thì câu l nh ti p theo s đư c coi như tham s c a l nh phía trư c. Như v y, n u nh p vào dòng l nh cái gì đó gi ng như sau: teppi82@teppi:~$ command1 ; command2 thì h v đ u tiên s th c hi n câu l nh command1, ch cho l nh đó hoàn thành, sau đó ch y command2, ch l nh hoàn thành, sau đó l i đưa ra dòng nh p l nh và ch các hành đ ng ti p theo c a ngư i dùng.

5.4 Đ u vào/đ u ra tiêu chu n 103 5.3.2 Thao tác & Thao tác & đư c dùng đ t ch c vi c th c hi n các câu l nh trong ch đ n n sau. N u đ t d u & ngay sau câu l nh, thì h v s tr l i quy n đi u khi n cho ngư i dùng ngay sau khi ch y câu l nh, mà không đ i cho câu l nh đó hoàn thành. Ví d , n u nh p vào dòng l nh “command1 & command2 &”, thì h v ch y câu l nh command1, ngay l p t c ch y l nh command2, và sau đó không ch m tr tr l i dòng nh p l nh cho ngư i dùng. 5.3.3 Thao tác && và || Các thao tác && và || lá nh ng thao tác đi u khi n. N u trên dòng l nh là command1 && command2, thì command2 s th c hi n và ch th c hi n trong trư ng h p tr ng thái thoát ra c a l nh command1 b ng không (0), t c là l nh đó th c hi n thành công. M t cách tương t , n u dòng l nh có d ng command1 || command2, thì command2 s th c hi n và ch th c hi n khi tr ng thái thoát c a l nh command1 khác không. Chúng ta s không xem xét m t k thu t c a vi c th c hi n m t câu l nh nào đó. Ch có th nói ng n g n r ng, h v ph i tìm mã (code) chương trình, n p mã đó vào b nh , chuy n các tham s đã nh p trên dòng l nh vào cho câu l nh, và sau khi th c hi n xong thì theo m t cách nào đó tr l i k t qu th c hi n l nh này cho ngư i dùng hay ti n trình khác. Chúng ta s xem xét qua các bư c này. Bư c đ u tiên - tìm ki m câu l nh. Các câu l nh chia thành hai lo i: n i trú (mã c a chúng có trong mã c a chính h v ) và ngo i trú (mã c a chúng n m trong m t t p tin riêng l trên đĩa). H v luôn luôn tìm th y l nh n i trú, còn đ tìm các l nh ngo i trú ngư i dùng, theo nguyên t c, ph i ch cho h v đư ng d n đ y đ t i t p tin tương ng. Tuy nhiên đ g “gánh n ng” cho ngư i dùng h v bi t cách tìm l nh ngo i trú trong các thư m c, mà đư c li t kê trong đư ng d n tìm ki m. Ch khi (h v ) không th tìm th y t p tin c n thi t trong các thư m c đó, nó m i quy t đ nh r ng ngư i dùng đã nh m khi nh p tên l nh. V cách thêm thư m c vào đư ng d n tìm ki m chúng ta s nói đ n dư i, còn bây gi chúng ta s xem xét cách h v t ch c vi c đưa d li u vào cho câu l nh đang th c hi n và vi c đưa k t qu t i cho ngư i dùng. 5.4 Đ u vào/đ u ra tiêu chu n 5.4.1 Dòng d li u vào – ra Khi m t chương trình đư c th c hi n, nó đư c cung c p ba dòng d li u (hay còn g i là kênh): đ u vào tiêu chu n (standard input hay stdin). Qua kênh này d li u đư c đưa vào cho chương trình; đ u ra tiêu chu n (standard output hay stdout). Qua kênh này chương trình đưa ra k t qu làm vi c c a mình;

104 Bash kênh thông báo l i tiêu chu n (standard error hay stderr). Qua kênh này chương trình đưa ra thông tin v l i. T đ u vào tiêu chu n chương trình ch có th đ c, còn hai đ u ra và kênh thông báo l i đư c chương trình s d ng ch đ ghi. Theo m c đ nh đ u vào có liên k t1 v i bàn phím, còn đ u ra và kênh báo l i hư ng đ n terminal c a ngư i dùng. Nói cách khác, toàn b thông tin c a l nh hay chương trình mà ngư i dùng đã ch y, và t t c nh ng thông báo l i, đư c đưa ra c a s terminal. Tuy nhiên, chúng ta s th y dư i, có th chuy n hư ng thông báo đ u ra (ví d , vào t p tin). Đ cho th y kênh thông báo l i tiêu chu n làm vi c như th nào, hãy th c hi n câu l nh ls v i m t tham s không đúng, ví d dùng tham s là m t tên t p tin không t n t i. Trong trư ng h p này, ls đưa m t tin nh n báo l i ra kênh thông báo l i tiêu chu n. Tuy nhiên, đ i v i ngư i dùng thì trong trư ng h p này kênh thông báo l i tiêu chu n không khác gì v i đ u ra tiêu chu n, b i vì chúng ta cũng th y thông báo l i đó trên c a s terminal. Làm vi c v i đ u vào và đ u ra tiêu chu n đư c minh h a t t nh t qua ví d các l nh echo và cat. 5.4.2 L nh echo Câu l nh echo dùng đ chuy n t i đ u ra tiêu chu n dòng ký t , mà đư c đưa vào làm tham s cho nó. Sau đó l nh này đưa ra tín hi u chuy n dòng và hoàn t t công vi c. Hãy th th c hi n câu l nh sau: [user]$ echo ’xin chao cac ban!’ Tôi nghĩ r ng l i gi i thích s là th a thãi (ch xin hãy s d ng d u ngo c đơn, n u không k t qu có th s khác. N u b n đ c chú ý thì có th gi i thích t i sao l i khác). 5.4.3 L nh cat Chúng ta s xem xét l nh cat đây vì l nh này thư ng làm vi c v i đ u vào và đ u ra tiêu chu n. Theo m c đ nh k t qu làm vi c c a l nh cat hư ng t i đ u ra tiêu chu n. Đ ch ng minh là l nh này theo m c đ nh ti p nh n dòng d li u nh p vào, hãy ch y l nh cat không có tham s . K t qu là con tr chuy n t i m t dòng m i, và hơn n a có v như không có gì x y ra. Lúc này câu l nh ch các ký t đ n t đ u vào tiêu chu n. Hãy nh p b t kỳ ký t nào, và nó s xu t hi n ngay l p t c trên màn hình, t c là chương trình ngay l p t c đưa chúng t i đ u ra tiêu chu n. Có th ti p t c nh p các ký t , và chúng cũng s xu t hi n trên màn hình. Thông thư ng bàn phím đư c c u hình đ nh p vào theo t ng dòng, vì th n u b n nh n phím <Enter>, dòng ký t b n v a nh p s đư c đưa t i l nh cat, và l nh này s l i đưa d li u ra màn hình thông qua đ u ra tiêu chu n. Như v y, m i dòng ký t nh p vào s đư c hi n ra hay l n: m t l n khi gõ và l n th hai b i câu l nh cat. N u nh n t h p phím <Ctrl>+<D>, mà dùng đ ng ng vi c nh p d li u, chúng ta s qua l i dòng nh p l nh. Cũng có th s d ng t h p phím <Ctrl>+<C>, mà là câu l nh trong h v đ d ng chương trình 1 gi ng liên k t hóa h c

5.5 Chuy n hư ng đ u vào/đ u ra, đư ng ng và b l c 105 đang ch y. N u đưa tên m t t p tin vào làm tham s cho l nh cat, thì n i dung c a l nh này s đư c đưa t i đ u vào tiêu chu n, t đó l nh cat s đ c n i dung này và đưa t i đ u ra tiêu chu n (xem sơ đ ). N i dung t p tin --> Đ u vào tiêu chu n (stdin) --cat--> đ u ra tiêu chu n (stdout) Đây ch là m t trư ng h p riêng c a vi c chuy n hư ng d li u đ u vào, m t cơ ch r t có ích c a h v . Và t t nhiên chúng ta c n xem xét k hơn cơ ch này. 5.5 Chuy n hư ng đ u vào/đ u ra, đư ng ng và b l c M c dù, như đã nói trên, thông thư ng đ u vào/đ u ra c a m t chương trình liên k t v i các đ u vào/đ u ra tiêu chu n, trong h v còn có các môi trư ng đ c bi t cho phép chuy n hư ng đ u vào/đ u ra. 5.5.1 S d ng >, < và » Đ chuy n hư ng đ u vào/ra, s d ng các ký hi u “>”, “<” và “»”. Thư ng s d ng vi c chuy n hư ng đ li u ra c a câu l nh vào t p tin. Dư i đây là m t ví d tương ng: maikhai@fpt:/some/where$ ls -l > /home/maikhai/ls.txt Theo l nh này danh sách t p tin và thư m c con c a thư m c, mà t đó ngư i dùng th c hi n l nh ls2 s đư c ghi vào t p tin /home/maikhai/ls.txt; khi này n u t p tin ls.txt không t n t i, thì nó s đư c t o ra; n u t p tin đã có, thì n i dung c a nó s b xóa và ghi đè b i danh sách nói trên. N u b n không mu n xóa n i dung cũ mà ghi thêm d li u đ u ra vào cu i t p tin, thì c n s d ng ký hi u >> thay cho >. Khi này kho ng tr ng trư c và sau các ký hi u > hay >> không có ý nghĩa và ch dùng v i m c đích thu n ti n, d nhìn. B n có th chuy n hư ng không ch vào t p tin, mà còn t i đ u vào c a m t câu l nh khác hay t i m t thi t b nào đó (ví d , máy in). Ví d , đ đưa n i dung t p tin /home/maikhai/ls.txt v a t o trên t i c a s terminal th hai3 có th s d ng l nh sau: maikhai@fpt:/sw$ cat /home/maikhai/ls.txt > /dev/tty2 Như b n th y, > dùng đ chuy n hư ng d li u c a đ u ra. Ch c năng tương t đ i v i đ u vào đư c th c hi n b i <. Ví d , có th đ m s t trong t p tin ls.txt như sau (chú ý, đây ch là m t ví d minh h a, trên th c t thư ng s d ng câu l nh đơn gi n hơn): maikhai@fpt:/sw$ wc -w < /home/maikhai/ls.txt 2 thư m c hi n th i 3 b n c n dùng t h p phím <Ctrl>+<Alt>+<F2> đ chuy n t i c a s terminal này và đăng nh p trư c

106 Bash Cách chuy n hư ng này thư ng đư c s d ng trong các script, cho các câu l nh mà thư ng ti p nh n (hay ch ) d li u vào t bàn phím. Trong script dùng đ t đ ng hóa m t thao tác nào đó, có th đưa các thông tin c n thi t cho câu l nh t t p tin: trong t p tin này ghi s n nh ng gì c n đ th c hi n l nh đó. B i vì các ký hi u <, > và >> làm vi c v i các kênh tiêu chu n (đ u vào ho c đ u ra), chúng không ch đư c dùng theo các cách quen thu c, thư ng dùng, mà còn có th theo cách khác, “l m t” hơn. Ví d , các câu l nh sau là tương đương: [user]$ cat > file [user]$ cat>file [user]$ >file cat [user]$ > file cat Tuy nhiên, t chúng (không có m t l nh nào, t c là không có kênh tiêu chu n nào cho l nh) các ký t chuy n hư ng này không th đư c s d ng, như th không th , ví d , nh p vào dòng l nh sau: [user]$ file1 > file2 mà thu đư c b n sao c a m t t p tin nào đó. Nhưng đi u này không làm gi m giá tr c a cơ ch này, b i vì các kênh tiêu chu n có cho m i câu l nh. Khi này, có th chuy n hư ng không ch đ u vào và đ u ra tiêu chu n, mà còn các kênh khác. Đ làm đư c đi u này, c n đ t trư c ký hi u chuy n hư ng s c a kênh mu n chuy n. Đ u vào tiêu chu n stdin có s 0, đ u ra tiêu chu n stdout - s 1, kênh thông báo l i stderr - s 2. T c là l nh chuy n hư ng có d ng đ y đ như sau (xin đư c nh c l i, kho ng tr ng c nh > là không nh t thi t): command N > M Trong đó, N và M - s c a kênh tiêu chu n (0, 1, và 2) ho c tên t p tin. Trong m t vài trư ng h p có s d ng các ký hi u <, > và >> mà không ch ra s kênh hay tên t p tin, vì vào ch còn thi u s đ t, theo m c đ nh, 1 n u dùng >, t c là đ u ra tiêu chu n, ho c 0 n u dùng <, t c là đ u vào tiêu chu n. Như th , khi không có s nào ch ra, > s đư c biên d ch là 1 >, còn < s đư c biên d ch là 0 <. Ngoài vi c chuy n hư ng các kênh tiêu chu n đơn gi n như v y, còn có kh năng không nh ng chuy n hư ng d li u vào kênh này hay kênh khác, mà còn sao chép n i dung c a các kênh tiêu chu n đó. Ký hi u & dùng đ th c hi n đi u này, khi đ t nó (&) trư c s c a kênh s chuy n d li u đ n: command N > &M L nh này có nghĩa là, đ u ra c a kênh v i s N đư c g i đ n c đ u ra tiêu chu n, và sao chép t i kênh có s M. Ví d , đ sao chép thông báo l i vào đ u ra tiêu chu n, c n dùng l nh 2>&1, còn 1>&2 sao chép stdout vào stderr. Kh năng này đ c bi t có ích khi mu n ghi đ u ra vào t p tin, vì khi đó chúng ta v a có th nhìn th y thông báo trên màn hình, v a ghi chúng vào t p tin. Ví d , trư ng h p sau thư ng đư c ng d ng trong các script ch y khi kh i đ ng Linux: teppi82@teppi:~$ cat hiho > /dev/null cat: hiho: No such file or directory teppi82@teppi:~$ cat hiho > /dev/null 2>&1

5.5 Chuy n hư ng đ u vào/đ u ra, đư ng ng và b l c 107 5.5.2 S d ng | M t trư ng h p đ c bi t c a chuy n hư ng đ u ra là s t ch c các đư ng ng (ha y còn có th g i là kênh gi a các chương trình, ho c băng chuy n). Hai hay vài câu l nh, mà đ u ra c a l nh trư c dùng làm đ u vào cho l nh sau, liên k t v i nhau (có th nói phân cách nhau, n u mu n) b i ký hi u g ch th ng đ ng - “|”. Khi này đ u ra tiêu chu n c a l nh đ ng bên trái so v i | dư c chuy n đ n đ u vào tiêu chu n c a chương trình, d ng bên ph i so v i |. Ví d : maikhai@fpt:/sw$ cat ls.txt | grep knoppix | wc -l Dòng này có nghĩa là k t qu c a l nh cat, t c là n i dung t p tin ls.txt, s đư c chuy n đ n đ u vào c a l nh grep, l nh này s phân chia n i dung nói trên và ch l y ra nh ng dòng nào có ch a t knoppix. Đ n lư t mình, k t q a c a l nh grep đư c chuy n t i đ u vào c a l nh wc -l, mà tính s nh ng dòng thu đư c. Đư ng ng s d ng đ k t h p vài chương trình nh l i v i nhau (m i chương trình th c hi n m t bi n đ i xác đ nh nào đó trên đ u vào) t o thành m t l nh t ng quát, mà k t qu c a nó s là m t bi n đ i ph c t p. C n chú ý r ng, h v g i và th c hi n t t c các câu l nh có trong đư ng ng cùng m t lúc, ch y m i l nh đó trong m t b n sao h v riêng. Vì th ngay khi chương trình th nh t b t đ u đưa k t qu đ u ra, chương trình ti p theo b t đ u x lý k t qu này. Cũng y như v y, các l nh ti p theo th c hi n các công vi c c a mình: ch d li u t l nh trư c và đưa k t qu cho l nh ti p theo, gi ng như m t dây chuy n s n xu t. N u như mu n m t l nh nào đó k t thúc hoàn toàn, trư c khi th c hi n l nh ti p theo, b n có th sư d ng trên m t dòng c ký hi u dây chuy n |, cũng như d u ch p ph y ;. Trư c m i d u ch m ph y, h v s d ng l i và ch cho đ n khi th c hi n xong t t c các câu l nh trư c c a đư ng ng. Tr ng thái thoát ra (giá tr lôgíc, mà đư c tr l i sau khi th c hi n xong chương trình) c a m t đư ng ng s trùng v i tr ng thái thoát ra c a câu l nh sau cùng trong đư ng ng. trư c câu l nh đ u tiên c a đư ng ng có th đ t ký hi u “!”, khi đó tr ng thái thoát ra c a đư ng ng s là ph đ nh lôgíc c a tr ng thát thoát ra c a l nh cu i cùng trong đư ng ng. T c là n u tr ng thái thoát ra c a l nh cu i cùng b ng 0 thì tr ng thái thoát ra c a đư ng ng s b ng 1 và ngư c l i. H v ch cho t t c các câu l nh k t thúc r i m i xác đ nh và đưa ra giá tr này. 5.5.3 B l c Ví d cu i cùng trên (ví d v i câu l nh grep) có th dùng đ minh h a cho m t khái ni m qua tr ng khác, đó là, b l c chương trình. B l c – đó là l nh (hay chương trình), mà ti p nh n d li u vào, th c hi n m t vài bi n đ i trên d li u này và đưa ra k t qu đ u ra tiêu chu n (t đây còn có th chuy n đ n nơi nào đó theo ý mu n c a ngư i dùng). Các câu l nh - b l c bao g m các l nh đã nói đ n trên cat, more, less, wc, cmp, diff, và c nh ng câu l nh có trong b ng 5.1. M t b l c đ c bi t, câu l nh tee, nhân đôi d li u đ u vào, m t m t g i d li u này đ n đ u ra tiêu chu n, m t khác ghi nó (d li u) vào t p tin (ngư i dùng c n đ t tên). D th y r ng theo ch c năng c a mình l nh tee tương t như nhóm ký t chuy n hư ng 1>&file. Kh năng c a b l c có th m r ng v i vi c s d ng

108 Bash B ng 5.1: Các câu l nh b l c L nh Mô t ng n g n grep, fgrep, egrep Tìm trong t p tin hay d li u đ u vào các dòng có ch a m u văn b n đư c ch ra và đưa các dòng này t i đ u ra tiêu chu n tr Trong d li u đ u vào thay th các ký t ô th nh t b i các ký t tương ng ô th hai. Hãy th gõ l nh tr abc ABC r i gõ vài dòng ch a các ký t abc! comm So sánh hai t p tin theo t ng dòng m t và đưa vào đ u ra tiêu chu n 3 c t : m t - nh ng dòng ch g p t p tin th nh t, hai - nh ng dòng ch g p t p tin th hai, và ba - nh ng dòng có trong c hai t p tin. pr Đ nh d ng t p tin hay n i dung c a đ u tiêu chu n đ in n. sed Trình so n th o t p tin theo dòng, s d ng đ th c hi n m t vài bi n đ i trên d li u đ u vào (l y t t p tin hay đ u vào tiêu chu n) các bi u th c chính quy (đi u khi n), cho phép, ví d , t ch c tìm ki m theo các m u tìm ki m t đơn gi n đ n ph c t p và r t ph c t p. N u mu n, chúng ta có th nói r t nhi u v chuy n hư ng và b l c. Nhưng n i dung này có trong ph n l n các cu n sách v UNIX và Linux (xem ph n l i k t). Vì v y, chúng ta s d ng đây và chuy n sang m t ph n khác, đư c g i là “môi trư ng và các bi n môi trư ng” t o b i h v . 5.6 Tham bi n và các bi n s . Môi trư ng c a h v Khái ni m tham bi n trong h v bash tương ng v i khái ni m bi n s trong các ngôn ng l p trình thông thư ng. Tên g i (hay ID) c a tham bi n có th là m t t bao g m các ký t b ng ch cái, ch s , d u g ch dư i (ch ký t đ u tiên c a t này không đư c là ch s ), và c nh ng ký t sau: , , #, , - (g ch ngang), $, , 0, _ (g ch dư i). Chúng ta nói r ng, tham bi n đư c xác đ nh hay đư c đ t ra, n u ngư i dùng g n cho nó m t giá tr . Giá tr có th là m t dòng tr ng r ng. Đ nhìn th y giá tr c a tham bi n, ngư i ta s d ng ký t $ trư c tên c a nó. Như v y, l nh: maikhai@fpt:/sm$ echo parameter hi n th t parameter, còn l nh maikhai@fpt:/sm$ echo $parameter hi n th giá tr c a tham bi n parameter (t t nhiên n u như tham bi n đó dư c xác đ nh). 5.6.1 Các d ng tham bi n khác nhau Tham bi n chia thành ba d ng: tham bi n v trí, tham bi n đ c bi t (các ký t đ c bi t đã nói trên chính là tên c a nh ng tham bi n này) và các bi n s c a h v . Tên (ID) c a tham bi n v trí g m m t hay vài ch s (nhưng không có

5.6 Tham bi n và các bi n s . Môi trư ng c a h v 109 tham bi n v trí 0). Giá tr c a tham bi n v trí là các tham s cho l nh, đư c đưa ra khi ch y h v (tham s đ u tiên là giá tr c a tham bi n 1, tham s th hai - tham bi n 2, v.v. . . ). Có th dùng câu l nh set đ thay đ i giá tr c a tham bi n v trí. Giá tr c a các tham bi n này cũng thay đ i trong khi h v th c hi n m t trong các hàm s (chúng ta s xem xét v n đ này dư i). Các tham bi n đ c bi t không gì khác hơn là các m u, mà s thay th (phép th , phép hoán đ i) chúng đư c th c hi n như trong b ng 5.2: B ng 5.2: Thay th các tham bi n đ c bi t Tham bi n Quy lu t thay th * Thay th b i các tham bi n v trí, b t đ u t tham bi n th nh t. N u s thay th th c hi n trong d u ngo c kép, thì tham bi n này s đư c thay b i m t t duy nh t, mà t o ra t t t c các tham bi n v trí, phân cách nhau b i ký t đ u tiên c a bi n s IFS (s nói đ n sau). T c là “$” tương đương v i “$1c$2c. . . ”, trong đó c - ký t đ u tiên trong giá tr c a bi n s IFS. N u giá tr c a IFS tr ng, ho c không đư c xác đ nh giá tr , thì tham bi n phân cách nhau b i các kho ng tr ng. @ Thay th b i tham bi n v trí, b t đ u t tham bi n th nh t. N u thay th th c hi n trong ngo c kép, thì m i tham bi n s đư c thay th b i m t t riêng bi t. T c là, “$@” tương đương v i “$1” “$2” . . . N u không có tham bi n v trí, thì giá tr s không đư c thi t l p (tham bi n s b x # Thay th b i giá tr th p phân c a các tham bi n v trí. ? Thay th b i tr ng thái thoát ra c a câu l nh cu i cùng trong đư ng ng, mà đư c th c hi n trong ch đ n n trư c. - (g ch ngang) Thay th b i giá tr các c , flag, đư c đ t b i l nh n i trú set hay trong khi ch y h v . $ Thay th b i s c a ti n trình (PID - process identificator) Thay th b i s c a ti n trình (PID) cu i cùng trong s các câu l nh th c hi n trong n n sau. 0 Thay th b i tên h v hay tên c a script đang ch y. N u bash ch y m t t p tin l nh nào đó, thì $0 có giá tr b ng tên c a t p tin này. Trong trư ng h p ngư c l i giá tr này b ng đư ng d n đ u đ đ n h v (ví d , /bin/bash _ (g ch dư i) Thay th b i tham s cu i cùng c a câu l nh trư c trong s các câu l nh đã đư c th c hi n (n u đó l i là m t tham bi n hay bi n s , thì s s d ng giá tr c a n Các tham bi n đ c bi t, đư c li t kê b ng trên, có m t đi m khác bi t đó là ch có th “nh c” đ n chúng, không th gán các giá tr cho các tham bi n này. Bi n môi trư ng, nhìn t phía h v , đó là các tham bi n đư c đ t tên. Giá tr c a bi n môi trư ng đư c gán nh thao tác có d ng sau: [user]$ name=value Trong đó, name - tên c a bi n, còn value - giá tr mu n gán cho bi n (có th là m t dòng tr ng). Tên c a bi n môi trư ng ch có th bao g m các ch s , ch cái và không đư c b t đ u b i m t ch s . (Tin r ng sau khi đ c đo n vi t v

110 Bash tham bi n v trí thì các b n đã hi u t i sao m t bi n môi trư ng không th b t đ u b i m t ch s .) Giá tr có th là b t kỳ m t dòng văn b n nào. N u giá tr có ch a nh ng ký t đ c bi t, thì c n đ t nó (giá tr ) vào d u ngo c. Giá tr t t nhiên s không ch a các d u ngo c này. N u m t bi n môi trưòng đư c xác đ nh, thì cũng có th b xóa b b ng l nh n i trú unset. T p h p t t c các bi n này cùng v i các giá tr đã gán cho chúng g i là môi trư ng (enviroment) c a h v . Có th xem nó (môi trư ng) nh l nh set khi không có tham s (có th c n dùng đư ng ng “set | less”, n u môi trư ng l n, có nhi u bi n). Đ xem giá tr c a m t bi n môi trư ng c th , thay vì dùng l nh set (khi này c n tìm trong k t qu c a nó bi n mu n xem), có th s d ng l nh echo: [user]$ echo $name Trong đó, c n thay name b i tên bi n (như v y, trong trư ng h p này, b n l i c n ph i bi t tên c a bi n mu n xem). Trong s các bi n, mà b n s th y trong k t qu c a l nh set, có nh ng bi n r t thú v . Xin hãy chú ý đ n, ví d , bi n RANDOM. N u th ch y vài l n liên ti p câu l nh sau: maikhai@fpt:/sw$ echo $RANDOM thì m i l n b n s nh n đư c m t giá tr m i. Nguyên nhân là vì bi n này tr l i m t giá tr ng u nhiên4 trong kho ng 0 - 32 768. 5.6.2 D u nh c c a h v M t trong các bi n r t quan tr ng có tên PS1. Bi n này cho bi t d ng c a d u nh c, mà bash đưa ra trong khi ch ngư i dùng nh p câu l nh ti p theo. Theo m c đ nh thì bi n này đư c gán giá tr “s-v$ ”, tuy nhiên trên các b n phân ph i khác nhau thư ng có các script kh i đ ng (hay script đăng nh p) xác đ nh l i bi n này. Nói chung thì trong bash có t t c b n d u nh c, đư c s d ng trong các trư ng h p khác nhau. Bi n PS1 đưa ra d ng c a d u nh c khi h v ch nh p l nh. D u nh c th hai, xác đ nh b i bi n PS2, xu t hi n khi h v ch ngư i dùng nh p thêm m t vài d li u c n thi t nào đó đ có th ti p t c ch y câu l nh (chương trình) đã g i. Theo m c đ nh bi n PS2 có giá tr “>”. R t có th b n đã nhìn th y d u nh c này, khi ch y l nh cat đ đưa d li u vào t bàn phím vào t p tin. M t ví d khác - l nh ftp, sau khi ch y l nh này d u nh c s có d ng như đã nói. D u nh c, xác đ nh b i bi n PS3, s d ng trong l nh select. D u nh c, xác đ nh b i bi n PS4, đư c đưa ra trư c m i câu l nh, trong lúc bash theo dõi quá trình th c hi n. Giá tr theo m c đ nh - “+”. N u có mong mu n, b n có th thay đ i các bi n PS1 và PS2. Khi này có th s d ng b t kỳ ký t nào nh p t bàn phím, cũng như m t vài ký t chuyên dùng đ xác đ nh d ng d u nh c như trong b ng 5.3 (ch đưa ra m t vài trong s chúng làm ví d , danh sách đ y đ xem trong trang man c a bash - gõ l nh “man bash”). S c a l nh (s th t c a l nh đang th c hi n trong bu i làm vi c hi n th i) có th khác v i s c a chính nó trong danh sách “l ch s các câu l nh”, b i vì danh sách còn ch a c nh ng câu l nh đã đư c ghi l i trong t p tin l ch s . Sau 4 random là t ti ng Anh có nghĩa ng u nhiên

5.6 Tham bi n và các bi n s . Môi trư ng c a h v 111 B ng 5.3: Ký t xác đ nh d ng d u nh c C m ký t Giá tr (k t qu thu đư c) a Tín hi u âm thanh (mã ASCII 07) d Th i gian d ng “Th , tháng, ngày”, ví d , Sun, Dec, 26. h Tên máy (hostname) đ n d u ch m đ u tiên. H Tên máy đ y đ , ví d teppi.phanthinh.com t Th i gian hi n th i d ng 24 gi : HH:MM:SS (gi :phút:giây) T Th i gian hi n th i d ng 12 gi : HH:MM:SS @ Th i gian hi n th i d ng 12 gi am/pm (sáng/chi u) u Tên ngư i dùng đã ch y h v , ví d teppi w Tên đ y đ c a thư m c làm vi c hi n th i (b t đ u t g c), ví d /home/teppi82/project/l4u W Thư m c hi n th i (không có đư ng d n) $ Ký t #, n u h v đư c ch y b i ngư i dùng root, và ký t $, n u h v đư c ch y b i ngư i dùng thư ng. nnn Ký t có mã h tám nnn n Dòng m i (chuy n dòng) s Tên h v # S hi n th i c a câu l nh D u g ch ngư c (backslash) [ Sau ký t này t t c các ký t s không đư c in ra. ] K t thúc chu i các ký t không đư c in ra. ! S th t c a l nh hi n th i trong l ch s các câu l nh đã dùng. khi giá tr c a bi n đư c h v đ c xong, s x y ra s thay th theo các quy lu t m r ng trong b ng trên, đ ng th i còn x y ra s thay th trong tên các câu l nh, trong các bi u th c s h c, và s chia t (word splitting). Chúng ta s nói đ n nh ng s thay th này dư i.Ví d , sau khi th c hi n l nh (vì trong dòng văn b n có kho ng tr ng, nên nh t thi t ph i có d u ngo c): [user/root]$ PS1="[u@h W]$" thì trong d u nh c s có d u m ngo c vuông, tên ngư i dùng, ký hi u , tên máy, kho ng tr ng, tên c a thư m c hi n th i (không có đư ng d n), d u đóng ngo c vuông, và ký hi u $ (n u trên h v đang làm vi c ngư i dùng bình thư ng) hay #(n u h v ch y dư i ngư i dùng root). 5.6.3 Bi n môi trư ng PATH Còn m t bi n cũng quan tr ng n a có tên PATH. Bi n này đưa ra danh sách đư ng d n đ n các thư m c, mà bash s tìm ki m t p tin (trư ng h p riêng là các t p tin l nh) trong trư ng h p, đư ng d n đ y đ đ n t p tin không đư c đưa ra. Các thư m c trong danh sách này phân cách nhau b i d u hai ch m (:). Theo m c đ nh bi n môi trư ng PATH bao g m các thư m c “bin” sau: /usr/local/bin, /bin, /usr/bin, /usr/X11R6/bin, t c là bi n PATH trông như th này: /usr/local/bin:/bin:/usr/bin:/usr/X11R6/bin. Đ thêm thư m c vào danh sách này, c n th c hi n câu l nh sau:

112 Bash [user]$ PATH=$PATH:new_path Khi tìm ki m, h v “l c l i” các thư m c theo đúng th t đã li t kê trong bi n PATH. M t chú ý nh , có th đưa vào danh sách này thư m c hi n th i, khi thêm vào bi n PATH m t d u ch m (.). Tuy nhiên, đây là đi u không khuyên làm v i lý do b o m t: ngư i có ác ý có th đ t vào thư m c dùng chung m t chương trình nào đó, có cùng tên v i m t trong s nh ng câu l nh thư ng dùng b i root, nhưng th c hi n nh ng ch c năng khác hoàn toàn (đ c bi t nguy hi m n u thư m c hi n th i đ ng đ u danh sách tìm ki m). 5.6.4 Bi n môi trư ng IFS Bi n này xác đ nh ký t (c m ký t ) phân cách (Internal Field Separator), s d ng trong thao tác phân chia t ng khi bi n đ i dòng l nh, mà h v th c hi n trư c khi ch y m t câu l nh nào đó (xem dư i). Giá tr theo m c đ nh c a bi n này – “<Kho ng_tr ng><Tab><Ký_t _hàng_m i>”. N u th gõ l nh “echo $IFS”, b n s nh n đư c m t ng c nhiên nh . 5.6.5 Thư m c hi n th i và thư m c cá nhân Tên c a thư m c hi n th i ghi trong bi n môi trư ng v i tên PWD, và giá tr c a bi n này thay đ i sau m i l n ch y chương trình cd (cũng như m i l n thay đ i thư m c hi n th i theo b t kỳ cách nào, ví d , qua Midnight Commander). Tương t như v y tên đ y đ (g m c đư ng d n) c a thư m c cá nhân c a ngư i dùng, ch y ti n trình đã cho, ghi trong bi n HOME. 5.6.6 Câu l nh export Khi h v ch y m t chương trình hay câu l nh nào đó, nó (h v ) cung c p cho chúng m t ph n bi n môi trư ng. Đ có th cung c p bi n môi trư ng cho ti n trình ch y t h v , c n gán giá tr cho bi n này v i l nh export, t c là thay vì [user]$ name=value c n gõ: [user]$ export name=value Trong trư ng h p này, t t c các chương trình ch y t h v (k c b n sao th hai c a chính h v ) s có quy n truy c p t i các bi n đư c gán như v y, t c là s d ng giá tr c a chúng qua tên. 5.7 Khai tri n bi u th c Hay h v đ c các câu l nh như th nào?. Khi h v nh n đư c m t dòng l nh này đó c n th c hi n, nó (h v ) trư c khi ch y câu l nh th c hi n vi c “phân tích ng pháp” dòng l nh này (gi ng trong

5.7 Khai tri n bi u th c 113 ngôn ng , phân tích ch ng , v ng ). M t trong nh ng bư c c a s phân tích này là phép m hay khai tri n bi u th c (expansion). Trong bash có b y lo i khai tri n bi u th c: Khai tri n d u ngo c (brace expansion); Thay th d u ngã (tilde expansion); Phép th các tham bi n và bi n s ; Phép th các câu l nh; Phép th s h c (th c hi n t trái sang ph i); Phép chia t (word splitting); Khai tri n các m u tên t p tin và thư m c (pathname expansion). Các thao tác này đư c th c hi n theo đúng th t li t kê trên. Chúng ta s xem xét chúng theo t t này. 5.7.1 Khai tri n d u ngo c Khai tri n d u ngo c t t nh t minh h a trên ví d . Gi thi t, chúng ta c n t o thư m c con trong m t thư m c nào đó, ho c thay đ i ngư i dùng s h u c a vài t p tin cùng m t lúc. Có th th c hi n đi u này nh các câu l nh sau: [user]$ mkdir /usr/src/unikey/{old,new,dist,bugs} [root]# chown root /usr/{ucb/{ex,edit},lib/{ex?.?*,how_ex} Trong trư ng h p đ u, trong thư m c /usr/src/unikey/ s t o ra các thư m c con old,new,dist, và bugs. Trong trư ng h p th hai, ngư i dùng s h u c a các t p tin sau s thay đ i (thành root): /usr/ucb/ex /usr/lib/ex?.? /usr/ucb/edit /usr/lib/ex?.? /usr/ucb/ex /usr/lib/how_ex /usr/ucb/edit /usr/lib/how_ex

114 Bash T c là v i m i c p d u ngo c s t o ra vài dòng riêng r (s nh ng dòng này b ng s t n ng trong d u ngo c) b ng cách ghi thêm vào trư c m i t trong ngo c nh ng gì đ ng trư c d u ngo c, và ghi thêm vào sau m i t này nh ng gì đ ng sau d u ngo c. M t ví d khác: dòng a{d,c,b}e khi khai tri n s thu đư c ba t “ade ace abe”. Khai tri n d u ngo c đư c th c hi n trư c các d ng khai tri n khác trong dòng l nh, hơn n a t t c các ký t đ c bi t có trong dòng l nh, k c nh ng ký t n m trong d u ngo c, s đư c gi không thay đ i (chúng s đư c biên d ch các bư c phía sau). 5.7.2 Thay th d u ngã (Tilde Expansion) N u như t b t đ u v i ký t d u ngã (’∼’), t t c các ký t đ ng trư c d u g ch chéo đ u tiên (hay t t c các ký t n u như không có d u g ch chéo) s đư c hi u là tên ngư i dùng (login name). N u như tên này là m t dòng r ng (t c là d u g ch chéo đ ng ngay phía sau d u ngã), thì d u ngã s đư c thay th b i giá tr c a bi n HOME. Và n u giá tr c a bi n HOME không đư c gán thì d u ngã s đư c thay th b i đư ng d n đ u đ đ n thư m c cá nhân c a ngư i dùng, mà đã ch y h v . N u như ngay sau d u ngã (và trư c d u g ch chéo) là m t t trùng v i tên c a m t ngư i dùng h p pháp, thì d u ngã c ng v i tên ngư i dùng đư c thay th b i đư ng d n đ y đ đ n thư m c cá nhân c a ngư i dùng này. N u như t đ ng sau d u ngã không ph i là tên c a m t ngư i dùng (và không r ng), thì t không b thay đ i. N u như sau d u ngã là ‘+’, hay ký hi u này s đư c thay th b i tên đ u đ c a thư m c hi n th i (t c là giá tr c a bi n PWD). N u d ng sau d u ngã là ‘-’, thì thay th giá tr c a bi n OLDPWD (thư m c “cũ”). 5.7.3 Phép th các tham bi n và bi n s Ký t $ đư c s d ng cho các thao tác th tham bi n, th các câu l nh và th các bi u th c s h c. Bi u th c hay tên đ ng sau $ có th đư c đưa vào ngo c, không nh t thi t, nhưng r t ti n, vì d u ngo c phân cách bi u th c v i các t hay ký t đ ng sau. Như v y, đ g i giá tr c a tham bi n nói chung cũng như bi n môi trư ng nói riêng trong dòng l nh, c n đ t bi u th c d ng $parameter. D u ngo c ch c n thi t, n u tên c a tham bi n có ch a vài ch s , ho c khi theo sau tên còn có các ký t khác, mà chúng ta không mu n h v “hi u l m” chúng là m t ph n c a tên tham bi n. Trong t t c các giá tr c a bi n s x y ra phép th d u ngã (∼), s khai tri n tham bi n và bi n s , phép th các câu l nh, phép th các bi u th c s h c, cũng như xóa các ký t trích d n (xem dư i). S phân chia t không x y ra, tr trư ng h p “$” (l i gi i thích xem b ng s 3). S khai tri n các m u tên t p tin và thư m c cũng không đư c th c hi n. 5.7.4 Phép th các câu l nh Phép th các câu l nh là m t công c r t m ng c a bash. Ý nghĩa c a nó n m ch thay th tên các câu l nh b i k t qu th c hi n c a chúng. Có hai d ng phép th l nh: $(command) và ‘command‘ N u ng d ng d ng th hai (chú ý đây s d ng d u “ngo c đơn ngư c”, phím cho nó thư ng n m trên phím Tab), thì d u g ch ngư c () trong d u ngo c s có ch c năng như m t ký t thông

5.7 Khai tri n bi u th c 115 thư ng, tr trư ng h p, khi đ ng sau nó (d u g ch ngư c) là m t $, ‘, hay m t . N u như s d ng d ng $(command), thì t t c các ký t đ ng trong ngo c t o thành m t câu l nh, không có ký t nào có ý nghĩa đ c bi t. N u phép th câu l nh x y ra phía trong ngo c kép, thì trong k t qu c a phép th s không th c hi n phép phân chia t và s khai tri n m u tên t p tin và thư m c. 5.7.5 Phép th s h c (Arithmetic Expansion) Phép th s h c cho phép tính giá tr c a m t bi u th c s h c và thay th nó (bi u th c) b i k t qu thu đư c. Có hai d ng phép th s h c: $[expression] ((expression)) Trong đó expression đư c hi u (đư c bash đ c) như khi đ ng trong ngo c kép, nhưng nh ng d u ngo c kép trong expression l i đư c đ c như m t ký t thư ng. Phía trong expression có th c hi n các phép th tham bi n và th câu l nh. Cú pháp c a bi u th c expression tương t như cú pháp c a bi u th c s h c c a ngôn ng C, c th hơn v v n đ này có th đ c trong ph n ARITHMETIC EVALUATION c a trang man c a bash. Ví d , câu l nh [user]$ echo $((2 + 3 * 5)) cho k t qu b ng “17”. N u bi u th c không chính xác, bash s đưa ra thông báo l i. 5.7.6 Phân chia t (word splitting) Sau khi th c hi n xong các phép th tham bi n, th l nh, và th các bi u th c s h c, h v l i phân tích dòng l nh m t l n n a (nhưng d ng thu đư c sau các phép th nói trên) và th c hi n vi c phân chia t (word splitting). Thao tác này n m ch , h v tìm trong dòng l nh t t c các ký t phân chia, xác đ nh b i bi n IFS (xem trên), và nh đó chia nh dòng l nh thành các t riêng r trong các ch tương ng. N u giá tr c a IFS b ng m t dòng tr ng, thì vi c phân chia t s không x y ra. N u trong dòng l nh không th c hi n phép th nào trong các phép th k trên, thì phân chia t cũng không x y ra. 5.7.7 Khai tri n các m u tên t p tin và thư m c (Pathname Expansion) Phép th tên đư ng d n và t p tin (Pathname expansion) s d ng đ ch nh m t m u nh g n mà có th ch ra vài t p tin (hay thư m c), tương ng v i m u này. Sau khi phân chia t , và n u như không đưa ra tùy ch n -f, thì bash s tìm ki m trong t ng t c a dòng l nh các ký t *, ?, và [. N u tìm th y t v i m t hay vài ký t như v y, thì t này s đư c xem như m t m u, và c n thay th b i các t trong danh sách đư ng d n, tương ng v i m u này. N u như không tìm th y tên tương ng v i m u, và bi n nullglob không đư c đưa ra, thì t s không thay đ i, t c là các ký t đ c bi t b m t giá tr và hi u như các ký t thư ng. N u như bi n này đư c xác đ nh, mà đư ng d n tương ng v i m u không tìm th y, thì t s b xóa kh i dòng l nh. Các ký t dùng đ t o m u có các giá tr trong b ng 5.4.

116 Bash B ng 5.4: Các ký t t o m u Ký t Quy lu t thay th * Tương ng v i b t kỳ dòng ký t nào, k c dòng r ng. Ví d , v*.txt s đư c thay th b i vnoss.txt, vnlinux.txt và vntex.txt (n u các t p tin này t n t i), và *.png s tương ng t t c các t p tin có ph n m r ng png (t p tin đ h a hai chi u). ? Tương ng b t ký m t ký t đơn nào. Ví d , m u file?.txt s đư c thayth b i các tên t p sau file1.txt, file2.txt, file3.txt, và filea.txt (n u chúng t n t i), nhưng file23.txt thì không. [...] Tương ng b t kỳ ký t nào trong s các ký t n m trong d u ngo c vuông này. C p ký t , phân cách nhau b i d u tr (-), ví d c-f, bi u th m t dãy; b t ký ký t nào, theo t đi n, n m gi a hai ký t này, k c hai ký t t o ra dãy (c và f trong ví d ) cũng tương ng v i m u. N u ký t đ u tiên trong ngo c vuông là hay ˆ thì m u ( v trí này) s tương , ng t t c các ký t , không đư c ch ra trong ngo M u tên t p tin r t thư ng xuyên s d ng trong dòng l nh có ch a ls. Hãy tư ng tư ng là b n mu n xem thông tin c a m t thư m c, trong đó có ch a m t s lư ng l n các t p tin đ các d ng, ví d , t p tin hình nh, phim v i d ng gif, jpeg, avi, v.v. . . . Đ thu đư c thông tin ch c a t p tin d ng jpeg, có th dùng câu l nh [user]$ ls *.jpg N u trong thư m c có nhi u t p tin, mà tên c a chúng là các s g m b n ch s (thư m c /proc là m t ví d +), thì l nh sau ch đưa ra danh sách các t p tin có s t 0500 đ n 0999: [user]$ ls -l 0[5-9]?? 5.7.8 Xóa các ký t đ c bi t Sau khi làm xong t t c các phép th , các ký t , ‘ và " còn l i trong dòng l nh (chúng đư c s d ng đ hu b giá tr đ c bi t c a các ký t khác) s b xóa h t. 5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình Như đã nói trên, đ có th xây d ng b t kỳ gi i thu t nào, cũng c n có các toán t ki m tra đi u ki n. H v bash h tr các toán t l a ch n if...then...else và case, cũng như các toán t vòng l p for, while, until, nh đó nó (bash) tr thành m t ngôn ng l p trình m nh.

5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình 117 5.8.1 Toán t if và test (ho c [ ]) C u trúc c a toán t đi u ki n có d ng thu g n như sau: if list1 then list2 else list3 fi trong đó, list1, list2, và list3 là các chu i câu l nh, phân cách nhau b i d u ph y và k t thúc b i m t d u ch m ph y hay ký t dòng m i. Ngoài ra, các chu i này có th đư c đưa vào d u ngo c nh n: list. Toán t if ki m tra giá tr đư c tr l i b i các câu l nh t list1. N u trong danh sách có vài câu l nh, thì ki m tra giá tr đư c tr l i b i câu l nh cu i cùng c a danh sách. N u giá tr này b ng 0, thì s th c hi n các l nh t list2; còn n u giá tr này khác không, thì s th c hi n nh ng l nh t list3. Giá tr đư c tr l i b i toán t if như v y, trùng v i giá tr mà chu i l nh th c hi n (list2 ho c list3) đưa ra. D ng đ y đ c a l nh if như sau: if list then list [ elif list then list ] ... [ else list ] fi ( đây d u ngo c vuông ch có nghĩa là, nh ng gì n m trong nó, ngo c vuông, không nh t thi t ph i có). Bi u th c đ ng sau if hay elif thư ng là câu l nh test, mà có th đư c bi u th b i d u ngo c vuông [ ]. L nh test th c hi n phép tính m t bi u th c nào đó, và tr l i giá tr 0, n u bi u th c là đúng, và 1 trong trư ng h p ngư c l i. Bi u th c đư c đưa t i chương trình test như m t tham s c a chương trình. Thay vì gõ test expression có th đưa bi u th c expression vào ngo c vuông: [ expression ] C n chú ý r ng, test và [ đó là hai tên c a c a cùng m t chương trình, ch không ph i là m t phép bi n hóa th n thông nào đó c a h v bash (ch là cú pháp c a [ đòi h i ph i có d u đóng ngo c). Và cũng c n chú ý r ng ch c a test trong c u trúc if có th s d ng b t kỳ chương trình nào. Đ k t thúc m c này, chúng ta đưa ra ví d s d ng if: if [ -x /usr/bin/unicode_start ] ; then unicode_start else echo "hello world" fi V toán t test (hay [...]) c n đi sâu hơn. 5.8.2 Toán t test và đi u ki n c a bi u th c Bi u th c đi u ki n, s d ng trong toán t test, đư c xây d ng trên cơ s ki m tra thu c tính t p tin, so sánh các dòng và các so sánh s h c thông thư ng. Bi u th c ph c t p hơn đư c t o ra t các thao tác đơn và kép sau (“nh ng viên g ch cơ s ”): -a file Đúng n u t p tin có tên file t n t i.

118 Bash -b file Đúng n u file t n t i, và là m t t p tin thi t b kh i (block device) đ c bi t. -c file Đúng n u file t n t i, và là m t t p tin thi t b ký t (charater device) đ c bi t. -d file Đúng n u file t n t i và là m t thư m c. -e file Đúng n u t p tin có tên file t n t i. -f file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và là m t t p tin thông thư ng. -g file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và đư c đ t bit thay đ i nhóm. -h file hay -L file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và là liên k t m m (liên k t tư ng trưng). -k file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và đư c đ t bit sticky. -p file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và là tên c a m t ng (kênh FIFO). -p file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và là tên c a m t ng (kênh FIFO). -r file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và có quy n đ c. -s file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và kích thư c l n hơn không. -t fd Đúng n u b mô t c a t p tin (fd) m và ch lên terminal. -u file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và đư c đ t bit thay đ i ngư i dùng. -w file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và có quy n ghi. -x file Đúng n u t p tin có tên file t n t i và có quy n th c thi.

5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình 119 -0 file Đúng, n u t p tin có tên file và ch s h u c a nó là ngư i dùng mà ID có hi u l c ch đ n. -G file Đúng, n u t p tin có tên file t n t i và thu c v nhóm, xác đ nh b i ID nhóm có hi u l c. -S file Đúng, n u t p tin có tên file t n t i và là socket. -N file Đúng, n u t p tin có tên file t n t i và thay đ i t l n đư c đ c cu i cùng. file1 -nt file2 Đúng, n u t p tin file1 có th i gian s a đ i mu n hơn file2. file1 -ot file2 Đúng, n u t p tin file1 “già” hơn file1 (trư ng h p ngư c l i c a trư ng h p trên). file1 -ef file2 Đúng, n u t p tin file1 và file2 có cùng m t s thi t b và ch s mô t inode. -o optname Đúng, n u tùy ch n optname c a h v đư c kích ho t. Chi ti t xin xem trên trang man bash. -z string Đúng, n u đ dài c a chu i string b ng không. -n string Đúng, n u đ dài c a chu i khác không. string1 == string2 Đúng, n u hai chu i trùng nhau. Có th thay hai == b ng m t =. string1 !== string2 Đúng, n u hai chu i không trùng nhau. string1 < string2 Đúng, n u chu i string1, theo t đi n, đ ng trư c chu i string2 (đ i v i ngôn ng hi n th i). string1 > string2 Đúng, n u chu i string1, theo t đi n, đ ng sau chu i string2 (đ i v i ngôn ng hi n th i). arg1 OP arg2 đây OP là m t trong các phép so sánh s h c: -eq (b ng), -ne (khác, không b ng), -lt (nh hơn), -le (nh hơn ho c b ng), -gt (l n hơn), -ge

120 Bash (l n hơn ho c b ng). ch các tham s arg1 và arg2 có th s d ng các s nguyên (âm ho c dương). T các bi u th c đi u ki n cơ b n này có th xây d ng các bi u th c ph c t p theo ý mu n nh các phép lôgíc thông thư ng PH Đ NH, VÀ (c ng) và HO C: !(expression) Phép ph đ nh. Đúng, n u bi u th c sai. expression1 -a expression2 Phép c ng lôgic AND. Đúng n u c hai bi u th c đ u đúng. expression1 -o expression2 Phép lôgíc ho c OR. Đúng n u m t trong hai bi u th c đúng. 5.8.3 Toán t case D ng c a toán t case như sau: case word in [ [(] pattern [ | pattern ] ... ) list ;; ] ... esac Câu l nh case đ u tiên khai tri n t word, và so sánh nó (word) v i m i t trong m u pattern theo th t . Sau khi tìm th y s trùng nhau đ u tiên thì d ng vi c so sánh l i, và th c hi n danh sách list các câu l nh đ ng sau m u đã tìm th y. Giá tr tr l i b i toán t này, b ng 0, n u không tìm th y s trùng nhau nào. Trong trư ng h p ngư c l i, tr l i giá tr mà câu l nh cu i cùng trong danh sách list đưa ra. Ví d s d ng toán t case sau l y t script /etc/rc.d/rc.sysinit (FreeBSD-style): case "$UTC" in yes|true) CLOCKFLAGS="$CLOCKFLAGS -u"; CLOCKDEF="$CLOCKDEF (utc)"; ;; no|false) CLOCKFLAGS="$CLOCKFLAGS --localtime"; CLOCKDEF="$CLOCKDEF (localtime)"; ;; esac N u bi n s (UTC) nh n giá tr yes ho c true, thì s th c hi n c p l nh th nh t, nh n giá tr no ho c false - c p th hai. 5.8.4 Toán t select Toán t select cho phép t ch c h i tho i v i ngư i dùng. Nó có d ng sau: select name [ in word; ] do list; done

5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình 121 Lúc đ u t m u word hình thành m t danh sách nh ng t tương ng v i m u này. T p h p nh ng t này đư c đưa vào kênh thông báo l i tiêu chu n, hơn n a m i t đư c đi kèm v i m t s th t . N u m u word b b qua (không có trong toán t select), thì s đưa vào các tham bi n v trí (xem trên) theo m t cách tương t . Sau đó, d u nh c PS3 đư c đưa ra, và h v ch chu i nh p vào trên đ u vào tiêu chu n. N u chu i nh p vào có ch a s , tương ng v i m t trong các s đã hi n ra, thì bi n name s đư c gán giá tr b ng t đi kèm v i s này. N u nh p vào m t dòng r ng, thì s và t s đư c hi n ra them m t l n n a. N u nh p vào b t kỳ m t giá tr nào khác, thì bi n name s nh n giá tr b ng không. Chu i mà ngư i dùng nh p vào, đư c ghi l i trong bi n REPLY. Danh sách l nh list đư c th c hi n v i giá tr bi n name đã ch n. Sau đây là m t script nh (xin hãy gõ không d u n u console c a b n chưa h tr vi c hi n th Ti ng Vi t): #!/bin/sh echo "B n thích dùng OS nào?" select var in "Linux" "Gnu Hurd" "Free BSD" "MacOSX" "Solaris" "QNX" "Other"; do break done echo "B n đã ch n $var" Ghi đo n trên vào m t t p tin (ví d , select.sh), thay đ i đ t p tin thành kh thi (ví d , chmod 755 select.sh), và ch y (./select.sh). Trên màn hình s hi n ra câu h i sau: B n thích dùng OS nào? 1) Linux 3) Free BSD 5) Solaris 7) Other 2) Gnu Hurd 4) MacOSX 6) QNX #? Hãy nh n m t trong 7 s đưa ra (t 1 đ n 7). N u b n nh p 4 (nh n c <Enter>), thì s th y thông báo sau: B n đã ch n MacOSX 5.8.5 Toán t for Toán t for làm vi c có khác m t chút so v i for trong các ngôn ng l p trình thông thư ng. Thay vì tăng ho c gi m giá tr c a m t bi n s nào đó (lên ho c xu ng) m t đơn v sau m i vòng l p, thì nó gán giá tr ti p theo trong danh sách t đưa s n cho bi n đó trong m i vòng l p. Nói chung c u trúc có d ng sau: for name in words do list done Quy lu t xây d ng danh sách l nh (list) gi ng trong toán t if. Ví d . Script sau t o các t p tin fu1, fu2, và fu3:

122 Bash for a in 1 2 3 ; do touch fu$a done Có th gõ ba dòng này trên m t dòng l nh, k t qu thu đư c tương t v i script. D ng t ng quát c a toán t for như sau: for name [ in word; ] do list ; done Đ u tiên cũng x y ra s khai tri n t word theo quy lu t khai tri n bi u th c (xem trên). Sau đó bi n name l n lư t đư c gán các giá tr thu đư c t s khai tri n này, và th c hi n danh sách l nh list trong m i l n như v y. N u không có “in word”, thì danh sách l nh list đư c th c hi n m t l n cho m i tham bi n v trí đã đưa ra. Trên Linux có chương trình seq, ti p nh n hai s nguyên làm tham s , và đưa ra chu i t t c các s n m gi a hai s này (c ng thêm c chúng). Nh câu l nh này có th s d ng for c a bash làm vi c như toán t for trong các ngôn ng l p trình thông thư ng. Đ làm đư c đi u này ch c n vi t vòng l p for như sau: for a in $( seq 1 6 ) ; do cat fu$a done Câu l nh (script) này đưa ra màn hình n i dung c a 10 t p tin (n u có): “fu1”, ..., “fu10”. 5.8.6 Toán t while và until Toán t while làm vi c tương t như if, nhưng vòng l p các câu l nh trong list2 ch th c hi n khi đi u ki n còn đúng, và s ng ng khi đi u ki n không th a mãn. C u trúc có d ng như sau: while list1 do list2 done Ví d : while [ -d directory ] ; do ls -l directory >> logfile echo -- SEPARATOR -- >> logfile sleep 60 done Chương trình (script) trên s theo dõi và ghi l i n i dung c a thư m c directory theo t ng phút n u thư m c còn t n t i. Toán t until tương t như toán t while: until list1 do list2 done

5.8 Shell - m t ngôn ng l p trình 123 Đi m khác bi t n m ch , s d ng giá tr ph đ nh c a đi u ki n list1, t c là list2 th c hi n, n u câu l nh cu i cùng trong danh sách list1 tr l i tr ng thái thoát ra khác không. 5.8.7 Các hàm s Cú pháp H v bash cho phép ngư i dùng t o các hàm s cho mình. Hàm s làm vi c và đư c s d ng gi ng như các câu l nh thông thư ng c a h v , t c là chúng ta có th t t o các câu l nh m i. Hàm s có c u trúc như sau: function name () { list } Hơn n a t function không nh t thi t ph i có, name xác đ nh tên c a hàm (dùng đ g i hàm), còn ph n thâm c a hàm s t o b i danh sách các câu l nh list, n m gi a { và }. Các câu l nh này s đư c th c hi n m i khi tên name đư c g i (gi ng như m t l nh thông thư ng). C n chú ý r ng hàm có th là đ qui, t c là g i hàm s ngay trong ph n thân c a nó. Hàm s th c hi n trong ph m vi h v hi n th i: không có ti n trình m i nào đư c ch y khi biên d ch hàm s (khác v i vi c ch y script). 5.8.8 Tham s Khi hàm s đư c g i đ th c hi n, các tham s c a hàm s tr thành các tham bi n v trí (positional parameters, xem trên) trong th i gian th c hi n hàm này. Chúng đư c đ t các tên như $n, trong đó n là s c a tham s mà chúng ta mu n s d ng. Vi c đánh s b t đ u t 1, như v y $1 là tham s đ u tiên. Cũng có th s d ng t t c các tham s m t lúc nh $*, và đưa ra s th t c a tham s nh $# Tham s v trí s 0 không thay đ i. Trong khi th c hi n n u g p câu l nh n i trú return (trong ph n thân c a hàm), thì hàm s s b d ng l i và quy n đi u khi n đư c trao cho câu l nh đ ng sau hàm. Khi th c hi n xong hàm s , các tham bi n v trí và tham bi n đ c bi t # s đư c tr l i các giá tr mà chúng có trư c khi ch y hàm. 5.8.9 Bi n n i b (local) N u mu n t o m t tham bi n đ a phương, có th s d ng t khóa local. Cú pháp đưa ra bi n đ a phương gi ng h t các tham bi n khác, ch có đi u c n đ ng sau t khóa local: local name=value. Dư i đây là m t ví d hàm s , th c hi n công vi c c a l nh seq đã nh c đ n trên: seq() { local I=$1; while [ $2 != $I ]; do { echo -n "$I "; I=$(( $I + 1 ))

124 Bash }; done; echo $2 } C n chú ý đ n tùy ch n -n c a echo, nó (tùy ch n) h y b vi c t o dòng m i. M c dù tùy ch n này không có nhi u ý nghĩa v i m c đích chúng ta mu n đây, nhưng s r t có ích trong các hàm s v i m c đích khác. Hàm s tính giai th a fact M t ví d khác: fact() { if [ $1 = 0 ]; then echo 1; else { echo $(( $1 * $( fact $(( $1 -- 1 )) ) )) }; fi } Đây là hàm s giai th a, m t ví d c a hàm đ qui. Hãy chú ý đ n s khai tri n s h c, và phép th các câu l nh. 5.9 Script c a h v và l nh source Script c a h v ch là các t p tin có ch a chu i l nh. Tương t hàm s script có th đư c th c hi n như m t câu l nh. Cú pháp truy c p đ n các tham s cũng như hàm s . Trong các trư ng h p thông thư ng khi ch y script s có m t ti n trình m i đư c ch y. Đ có th th c hi n script trong b n bash hi n th i, c n s d ng câu l nh source, hay m t d u ch m “.” (đ ng nghĩa c a source). Trong trư ng h p này script ch đơn gi n là m t tham s c a l nh nói trên. Câu l nh s có d ng: source filename [arguments] Câu l nh này đ c và th c hi n các câu l nh có trong t p tin filename trong môi trư ng hi n th i, và tr l i giá tr , xác đ nh b i câu l nh cu i cùng c a filename. N u filename không ch a d u g ch chéo, thì đư ng d n, li t kê trong bi n s PATH, s đư c s d ng đ tìm t p tin có tên filename. T p tin này không nh t thi t ph i kh thi (không nh t thi t ph i có bit x). N u trong thư m c, li t kê trong PATH, không tìm th y t p tin c n, thì s tìm nó (t p tin) trong thư m c hi n th i. N u có các tham s (đưa ra arguments, xem đ nh d ng câu l nh trên), thì trong th i gian th c hi n script chúng s thành các tham bi n v trí. N u không có tham s , thì tham bi n v trí không thay đ i. Giá tr (tr ng thái), mà l nh source tr l i, trùng v i giá tr , tr l i b i câu l nh cu i cùng trong script. N u không câu l nh nào đư c th c hi n, ho c không tìm th y t p tin filename, thì tr ng thái thoát b ng 0.

5.10 Câu l nh sh 125 5.10 Câu l nh sh B n luôn luôn có th ch y m t b n sao c a h v bash nh câu l nh bash hay sh. Khi này có th b t b n sao này ch y m t script nào đó, n u đưa tên c a script như m t tham s cho l nh bash. Như v y, đ th c hi n script myscript c n đưa câu l nh “sh myscript”. N u xem n i dung c a m t t p tin script nào đó (nh ng t p tin như v y có r t nhi u trên h th ng), b n s th y dòng đ u tiên có d ng sau: #!/bin/sh. Đi u này có nghĩa là, khi chúng ta g i script đ th c hi n như m t l nh thông thư ng, thì /bin/sh s giúp chúng ta “thu x p” m i th . Có th thay th dòng này b i liên k t đ n b t kỳ m t chương trình nào, mà s đ c t p tin và th c hi n các câu l nh tương ng. Ví d , script trên ngôn ng Perl b t đ u b i dòng có d ng !/bin/perl. M t chú ý khác là ký t # dùng đ vi t l i chú thích trong script. T t c nh ng gì đ ng sau ký t này đ n cu i dòng s đư c coi là chú thích và b bash b qua (t c là h v s không xem dòng này là câu l nh). N u b n mu n ki m ch ng l i tác d ng c a ký t này, thì hãy nh p vào dòng l nh m t câu l nh b t kỳ, và đ t trư c nó (câu l nh) ký t #, ví d “# ls”, b n s th y r ng h v b qua câu l nh này. Chúng ta s d ng bài h c ng n g n v bash t i đây. T t nhiên, còn r t nhi u v n đ quan tr ng c n xem xét nhưng n m ngoài ph m vi c a bài h c, ví d , qu n lý ti n trình, l ch s câu l nh, mô t v thư vi n readline, tín hi u, v.v. . . Các b n s tìm th y thông tin c n thi t trong các cu n hư ng d n khác ho c trên trang man bash.

Chương 6 S d ng Midnight Commander M i th đ u đã đư c vi t ra – các nhà l p trình Nga. Trong chương này chúng ta s h c cách s d ng chương trình Midnight Commander, m t trình qu n lý t p tin m nh. Sau khi đ c xong chương này b n đ c s có th s d ng các t h p phím cũng như giao di n c a Midnight Commander đ th c hi n r t nhi u công vi c có liên quan đ n h th ng t p tin t nh bé đ n n ng nh c. Đ u tiên chúng ta hãy xem xét cách cài đ t chương trình này. . . 6.1 Cài đ t chương trình Midnight Commander M c dù đ đi u khi n h th ng t p tin nói chung và đ làm vi c v i các t p tin nói riêng có th s d ng các câu l nh c a h đi u hành, như pwd, ls, cd, mv, mkdir, rmdir, cp, rm, cat, more v.v. . . nhưng s thu n ti n hơn khi s d ng chương trình Midnight Commander. Midnight Commander (hay thư ng rút g n thành mc) là chương trình cho phép xem c u trúc cây thư m c và th c hi n nh ng thao tác đi u khi n h th ng t p tin. Nói cách khác, đây là trình qu n lý t p tin (File Manager). N u như b n đ c có kinh nghi m làm vi c v i Norton Commander (nc) trong MS-DOS hay v i FAR trong Windows, thì s làm vi c v i mc m t cách d dàng. B i vì th m chí nh ng t h p “phím nóng” chính c a chúng cũng trùng nhau. Trong trư ng h p này, đ có th làm vi c v i Midnight Commander b n đ c ch c n xem nhanh nh ng n i dung phía dư i. Tác gi xin có l i khuyên đ i v i nh ng ai còn xa l v i NC hay FAR (n u như có?): hãy chú ý đ c và th c hành chăm ch , vì Midnight Commander s giúp đ r t nhi u trong khi làm vi c v i h đi u hành. Ghi chú: 1. Ki n th c trong chương này đư c vi t đ s d ng cho phiên b n 4.6.1-pre31 , m c dùng có th áp d ng cho nh ng phiên b n khác. 2. Ki n th c đưa ra ch áp d ng đư c hoàn toàn trong trư ng h p chương trình ch y t kênh giao tác (console), hay còn g i là giao di n text. Khi làm vi c v i chương trình qua trình gi l p (emulator) c a terminal trong giao di n đ h a, ví d xterm, rxvt, v.v. . . thì m t s mô t ho t đ ng c a chương trình s không còn 1 trong b n g c tác gi Kostromin dùng phiên b n 4.5.30, theo ý ki n ngư i d ch là khá cũ và không còn g p trong nh ng b n phân ph i Linux m i.

6.2 V ngoài c a màn hình Midnight Commander 127 Hình 6.1: Giao di n ti ng Vi t c a Midnight Commander chính xác n a, vì vi c nh n phím đã b v đ h a chi m l y. S không tương ng như v y thư ng g p nh ng ch nói v phím “nóng”. Trong ph n l n các b n phân ph i chương trình Midnight Commander không đư c t đ ng cài đ t cùng v i h th ng. Nhưng các gói (rpm, deb, tgz . . . ) c a Midnight Commander s có trên đĩa, và vi c cài đ t t các gói này là không khó khăn gì. Và b i vì chương trình này s làm cho b n đ c “d th ” hơn, tác gi r t mu n r ng chương trình s đư c cài đ t ngay sau khi cài xong h đi u hành.2 6.2 V ngoài c a màn hình Midnight Commander Đ kh i đ ng Midnight Commander, c n gõ vào dòng l nh shell câu l nh mc và nh n <Enter>. N u ng d ng không ch y, thì c n tìm xem t p tin chương trình mc n m đâu (có th dùng câu l nh find / -name mc -type f), sau đó gõ vào dòng l nh đư ng d n đ y đ t i t p tin đó, ví d , trên máy tác gi là /usr/bin/mc. Sau khi ch y chương trình, b n đ c s th y màn hình màu da tr i làm chúng ta nh đ n màn hình chương trình Norton Commander cho MS-DOS hay chương trình FAR cho Windows như trong hình 6.2. G n như toàn b không gian màn hình khi làm vi c v i Midnight Commander b chi m b i hai “b ng”3 hi n th danh sách t p tin c a hai thư m c. phía trên hai b ng này là trình đơn (th c đơn). Có th chuy n đ n trình đơn đ ch n các l nh có trong đó b ng phím <F9> ho c nh phím chu t (n u như sau khi kh i 2 Ngoài ra ngư i d ch cu n sách này cũng đã d ch giao di n c a Midnight Commander ra ti ng Vi t. Vì th n u mu n b n có th s d ng giao di n ti ng m đ c a Midnight Commander. 3 panel

128 S d ng Midnight Commander Hình 6.2: V ngoài c a màn hình Midnight Commander đ ng mc b n đ c không nhìn th y dòng trình đơn đâu, thì cũng đ ng bu n, vì có hi n th trình đơn hay không đư c xác đ nh b i c u hình chương trình). Dòng dư i cùng là dãy các nút, m i nút tương ng v i m t phím ch c năng <F1> – <F10>. Có th coi dòng này là l i mách nư c v cách s d ng nh ng phím ch c năng đã nói, và còn có th ch y tr c ti p các câu l nh tương ng b ng cách nh n chu t vào các nút này. Vi c hi n th các nút có th t t đi, n u như b n đ c mu n ti t ki m không gian màn hình (cách làm s có sau này khi chúng ta nói v c u hình chương trình). S ti t ki m có hai lý do. Th nh t, b n đ c s nhanh chóng nh đư c công d ng c a 10 phím này, và l i mách nư c s tr thành không c n thi t (và vi c nh n chu t lên các nút không ph i lúc nào cũng thu n ti n). Th hai, th m chí n u b n đ c không nh ph i dùng phím nào đ th c hi n công vi c mong mu n, thì v n có th s d ng trình đơn File (T p tin) trong trình đơn chính c a chương trình (ch c n nh r ng, phím đ chuy n vào trình đơn chính là <F9>). Qua trình đơn File (T p tin) có th th c hi n b t kỳ thao tác nào mà thông thư ng ph i nh các phím ch c năng, ngo i tr <F1> và <F9>. Dòng th hai t dư i lên là dòng l nh c a chương trình Midnight Commander (hay chính xác hơn là dòng l nh c a shell hi n th i). đây có th nh p và th c hi n b t kỳ câu l nh nào c a h th ng. phía trên dòng này (nhưng phía dư i các b ng) có th hi n th “nh ng l i khuyên có ích” (hint4s). Cũng có th b đi dòng l i khuyên này khi đi u ch nh c u hình c a chương trình. M i b ng g m ph n đ u, danh sách t p tin c a m t thư m c nào đó và dòng tr ng thái nh (mini-status, có th không hi n th n u đ t trong c u hình chương trình). Trong ph n đ u c a m i b ng là đư ng d n đ y đ đ n thư m c có n i dung đư c hi n th , và đ ng th i còn có ba nút – “<”, “v” và “>” s d ng đ đi u khi n chương trình b ng chu t (nh ng nút này không làm vi c n u như b n đ c ch y mc trong trình gi t o (emulator) terminal). Trên dòng tr ng thái nh có hi n th m t vài d li u v t p tin hay thư m c đang đư c thanh chi u sáng ch đ n (ví d , kích thư c t p tin và quy n truy c p).

6.3 Tr giúp 129 Ch m t trong hai b ng là hi n th i (ho t đ ng). B ng hi n th i có thanh chi u sáng tên thư m c ph n đ u và thanh chi u sáng m t trong nh ng dòng c a b ng đó. Tương t , trong shell đã ch y chương trình Midnight Commander, thư m c hi n th i là thư m c đư c hi n th trong b ng ho t đ ng. H u h t các thao tác đư c th c hi n trong thư m c này. Các thao tác như sao chép (<F5>) hay di chuy n (<F6>) t p tin s d ng thư m c đư c hi n th trong b ng th hai làm thư m c đích đ n (s sao chép hay di chuy n đ n thư m c này). Trong b ng ho t đ ng m t dòng đư c chi u sáng. Thanh chi u sáng có th di chuy n nh các phím đi u khi n vi c di chuy n. Chương trình xem t p tin n i trú, chương trình xem l i mách nư c và chương trình xem thư m c s d ng cùng m t mã chương trình đ đi u khi n vi c di chuy n. Vì th vi c di chuy n s d ng m t b các t h p phím (nhưng trong m i chương trình con có các t h p phím ch áp d ng trong n i b mà thôi). Xin đưa ra m t b ng ng n g n li t kê các t h p phím dùng chung đ đi u khi n vi c di chuy n. B ng 6.1: Các t h p phím di chuy n dùng chung Phím Di chuy n th c hi n <↑> ho c <Ctrl>+ Di chuy n tr l i (lên trên) m t dòng <↓> ho c <Ctrl>+<N> Di chuy n v phía trư c (xu ng dư i) m t dòng <Page Up> ho c <Alt>+<V> Quay l i m t trang <Page Down> ho c <Ctrl>+<V> Ti n v trư c m t trang <Home> Quay v dòng đ u <End> Chuy n đ n dòng cu i cùng 6.3 Tr giúp Khi làm vi c v i chương trình Midnight Commander, có th xem tr giúp vào b t kỳ lúc nào nh phím <F1>. Tr giúp đư c t ch c dư i d ng siêu văn b n, t c là trong văn b n có c nh ng liên k t đ n nh ng ph n khác. Nh ng liên k t đó đư c đánh d u b i n n màu xanh nh t . Liên k t đư c ch n hi n th i s có n n màu xanh đ m . Đ di chuy n trong c a s xem tr giúp có th s d ng nh ng phím mũi tên ho c chu t. Ngoài nh ng t h p phím di chuy n nói chung trong b ng 6.1, chương trình xem tr giúp còn ch p nh n nh ng t h p phím s d ng trong chương trình con dùng đ xem t p tin: B ng 6.2: Di chuy n trong trình xem t p tin Phím Di chuy n th c hi n ho c <Ctrl>+ ho c <Ctrl>+<H> ho c Lùi l i m t trang <Backspace> ho c <Delete> <D u cách> Ti n t i m t trang ( <D> ) Lùi l i (ti n t i) n a trang <G> (<Shift>+<G>) Đi t i đ u (cu i) danh sách

130 S d ng Midnight Commander Ngoài nh ng t h p phím đã ch ra còn có th s d ng nh ng t h p ch làm vi c khi xem tr giúp (chúng đư c li t kê trong b ng 6.3). B ng 6.3: Di chuy n khi xem tr giúp Phím Di chuy n th c hi n <Tab> Đi t i liên k t ti p theo <Alt>+<Tab> Quay l i liên k t trư c <↓> Đi t i liên k t ti p theo ho c kéo lên m t dòng <↑> Quay l i liên k t trư c ho c kéo xu ng m t dòng <→> ho c <Enter> M trang mà liên k t hi n th i ch t i <←> ho c <L> M trang tr giúp v a xem trư c trang hi n th i <F1> Tr giúp s d ng c a b n thân tr giúp <N> Chuy n t i ph n ti p theo c a tr giúp Chuy n t i ph n n m trư c c a tr giúp <C> Chuy n t i m c l c c a tr giúp <F10>, <Esc> Thoát kh i tr giúp B n có th s d ng phím tr ng (space) đ chuy n t i trang tr giúp ti p theo và phím đ quay l i m t trang. Chương trình ghi nh th t di chuy n theo liên k t và cho phép tr l i ph n đã xem trư c đó b ng phím <L>. N u như có h tr chu t (xem ph n 6.4), thì có th s d ng chu t đ di chuy n. Nh n chu t trái lên liên k t đ chuy n t i văn b n mà liên k t này ch t i. Chu t ph i s d ng đ quay l i ph n đã xem trư c đó. 6.4 S d ng chu t Chương trình Midnight Commander có h tr chu t. Tính năng này đư c th c hi n n u có ch y driver gpm không ph thu c vào nơi ngư i dùng làm vi c là trên kênh giao tác Linux hay ch y Midnight Commander trên xterm (ho c th m chí s d ng k t n i t xa qua telnet, rlogin hay ssh). B ng cách nh n nút chu t trái s có th di chuy n dòng chi u sáng lên b t kỳ t p tin nào trong các b ng. Đ đánh d u (ch n) t p tin nào đó, ch c n nh n nút chu t ph i lên tên c a t p tin đó, khi này tên t p tin s có màu khác (theo m c đ nh là màu vàng ). Đ b đánh d u thì cũng ch c n s d ng nút chu t ph i đó. Nh n kép chu t trái lên tên t p tin đ th c hi n t p tin (n u đây là m t chương trình), ho c ch y chương trình có kh năng và đã đư c gán đ đ c t p tin này. Ví d chương trình xv đư c gán đ m các t p tin hình n *.jpg, thì khi nh n kép chu t trái lên t p tin screenshot.jpg, chương trình xv s cho chúng ta th y t p tin screenshot.jpg trông ra sao. Nh n chu t (b t kỳ nút nào) lên các nút ch c năng (các nút F1-F10 dư i cùng) cũng đ ng th i ch y chương trình tương ng v i nút đó. Nh n chu t (b t kỳ nút nào) lên trình đơn trên cùng s m ra (nói đúng hơn là m xu ng dư i) trình đơn con c a nó. N u nh n chu t lên khung trên cùng c a b ng có m t danh sách các t p tin r t dài, thì s th c hi n di chuy n dài 1 c t t p tin v phía đ u danh sách. Nh n

6.5 Đi u khi n các b ng 131 chu t lên khung n m dư i c a b ng, thì tương ng s th c hi n di chuy n dài 1 c t t p tin v phía cu i danh sách. Phương pháp di chuy n này cũng làm vi c khi xem tr giúp và xem danh sách Cây thư m c N u ch y mc v i h tr chu t thì ngư i dùng có th th c hi n các thao tác sao chép và dán văn b n khi gi phím <Shift>. Đ làm đư c đi u này, b n c n nh n và gi phím <Shift>, ch n đo n văn b n c n thi t b ng cách kéo chu t, sau đó th phím <Shift> ra, đưa con tr đ n nơi c n dán, r i l i nh n và gi phím <Shift> trong khi nh n chu t ph i. C n chú ý r ng tính năng này không làm vi c trong các trình gi l p terminal như xterm. 6.5 Đi u khi n các b ng Các b ng c a Midnight Commander thông thư ng hi n th nh ng gì có trong thư m c c a h th ng t p tin (vì th thư ng đư c g i là b ng thư m c). Tuy nhiên có th hi n th nh ng thông tin khác trên b ng. Trong ph n này s nói đ n cách thay đ i d ng c a b ng hay cách hi n th thông tin trên b ng. 6.5.1 D ng danh sách t p tin D ng b ng trên đó hi n th danh sách t p tin và thư m c con có th thay đ i qua các câu l nh c a th c đơn m ra khi ch n B ng trái (Left) và B ng ph i (Right). N u b n đ c mu n thay đ i d ng hi n th danh sách t p tin, thì có th s d ng câu l nh D ng danh sách... (Listing mode...) c a b ng (trái ho c ph i) tương ng. Có 4 kh năng đ ch n: Đ y đ (Full), Thu g n (Brief), M r ng (Long) và Ngư i dùng t xác đ nh (User). Hình 6.3: H p tho i ch n đ nh d ng hi n th Đ nh d ng Đ y đ (Full) hi n th tên t p tin, kích thư c c a nó và th i gian s a đ i g n nh t. Đ nh d ng Thu g n (Brief) ch hi n th tên t p tin, do đó trên m i b ng có hai c t và hi n th đư c s t p tin nhi u g p đôi.

132 S d ng Midnight Commander Đ nh d ng M r ng (Long) hi n th t p tin như khi th c hi n câu l nh ls -l. V i đ nh d ng này m t b ng chi m h t màn hình. N u ch n đ nh d ng Ngư i dùng t xác đ nh (User), thì ngư i dùng c n đưa ra d ng hi n th t ch n c a mình. Khi t đưa ra đ nh d ng, thì đ u tiên c n ch ra kích thư c c a b ng: “half” (m t n a màn hình) ho c “full” (toàn màn hình). Sau kích thư c b ng có th ch ra là trên b ng ph i có hai c t b ng cách thêm s 2 vào dòng đ nh d ng. Ti p theo c n li t kê tên nh ng vùng hi n th cùng v i chi u r ng c a vùng. Có th s d ng nh ng tên vùng sau: name – tên t p tin. size – kích thư c t p tin. bsize – kích thư c d ng khác, khi đó ch đưa ra kích thư c t p tin, còn đ i v i thư m c con thì ch đưa ra dòng ch “SUB-DIR” ho c “UP–DIR”. type – hi n th d ng t p tin (m t ký t ). Ký t này có th là m t trong nh ng giá tr mà câu l nh ls -F đưa ra: * (asterisk) – cho t p tin chương trình. / (slash) – cho thư m c. @ (at-sign) – cho liên k t (links). = (gi u b ng) – cho các sockets. - (g ch ngang) – cho các thi t b trao đ i theo byte. + (d u c ng) – cho các thi t b trao đ i theo block. | (pipe, ng) – cho các t p tin d ng FIFO. ∼ (d u sóng) – cho các liên k t tư ng trưng đ n thư m c. ! (d u ch m than) – cho các liên k t tư ng trưng đã h ng (stalled) (liên k t ch đ n t p tin không còn n a). mtime – th i gian s a đ i t p tin cu i cùng. atime – th i gian truy c p đ n t p tin l n cu i. ctime – th i gian t o t p tin. perm – dòng ch ra quy n truy c p đ n t p tin. mode – quy n truy c p d ng s 8bit. nlink – s liên k t đ n t p tin. ngid – ch s xác đ nh c a nhóm (GID). nuid – ch s xác đ nh c a ngư i dùng (UID). owner – ch s h u t p tin.

6.5 Đi u khi n các b ng 133 group – nhóm s h u t p tin. inode – ch m c inode c a t p tin. Đ ng th i còn có th s d ng nh ng tên vùng sau đ t ch c vi c hi n th thông tin ra màn hình: space – chèn kho ng tr ng. mark – chèn d u sao * (asterisk) n u t p tin đư c ch n, ho c kho ng tr ng – n u ngư c l i. | – chèn đư ng th ng đ ng. Đ có th xác đ nh chính xác chi u r ng c a m t vùng, c n thêm d u hai ch m ‘:’, sau đó ch ra s v trí (ký t ) c n gi cho vùng này. N u sau s v tr có đ t d u ‘+’, thì s đó s đư c hi u là chi u r ng nh nh t c a vùng, và n u màn hình cho phép thì vùng s đư c m r ng. Ví d , đ nh d ng Đ y đ (Full) th c ch t đư c xác đ nh b i dòng: half type,name,|,size,|,mtime còn đ nh d ng M r ng (Long) thì xác đ nh b i: full perm, space, nlink, space, owner, space, group, space, size, space, mtime, space, name Dư i đây là ví d d ng hi n th do ngư i dùng đưa ra: half name,|,size:7,|,type,mode:3 Hi n th danh sách t p tin trên m i b ng còn có th s p x p theo m t trong 8 cách: Theo tên Theo ph n m r ng Theo kích thư c t p tin Theo th i gian s a đ i Theo th i gian truy c p l n cu i Theo ch m c inode Không s p x p. Có th ch n cách s p x p b ng cách ch n câu l nh Th t s p x p (Sort order...) trong trình đơn tương ng c a m i b ng. Khi đó s hi n ra m t h p tho i (hình 6.4) ngoài vi c cho phép ch n cách s p x p còn cho phép ch n s p x p theo th t ngư c l i (đánh d u tuỳ ch n Ngư c l i (Reverse)), hay s p x p có tính đ n ki u ch thư ng ch hoa hay không (tùy ch n Tính đ n ki u ch (case sensitive)). Theo m c đ nh các thư m c con đư c hi n th đ u danh sách, nhưng cũng có th thay đ i n u đánh d u tùy ch n Tr n l n t t c t p tin (“Mix all files”) c a câu l nh C u hình... (Configuration...) th c đơn C u hình (Option). Ngư i dùng cũng có th ch n ch hi n th trên b ng nh ng t p tin tương ng v i m t

134 S d ng Midnight Commander Hình 6.4: H p tho i s p x p m u nào đó. Câu l nh L c t p tin... (Filter...) trong th c đơn c a m i b ng cho phép đưa ra nh ng m u mà tên t p tin s hi n th tương ng v i nó (ví d dùng m u “*.tar.gz” đ ch hi n th nh ng t p tin nén tar.gz). Tên c a thư m c con và đư ng d n đ n thư m c con luôn luôn đư c hi n th không ph thu c vào m u đưa ra. Trong th c đơn c a m i b ng còn có câu l nh Quét l i (Rescan) (tương đương v i câu l nh C p nh t (Refresh) trong các chương trình khác). Câu l nh Quét l i (phím nóng <Ctrl>+<R>) c p nh t l i danh sách t p tin hi n th trên b ng. Đi u này có ích khi nh ng ti n trình khác t o hay xóa các t p tin. 6.5.2 Nh ng ch đ hi n th khác Ngoài vi c đưa ra đ nh d ng hi n th danh sách t p tin trên b ng, còn có th đưa b t kỳ b ng nào vào m t trong nh ng ch đ sau: Ch đ Thông tin (Info). Trong ch đ này (hình 6.5) trên b ng đưa ra thông tin v t p tin đư c chi u sáng (đư c ch n) trên b ng bên c nh, v h th ng t p tin hi n th i (d ng, kích thư c ch tr ng và t ng s ch m c inode còn tr ng). Ch đ Cây thư m c (Tree). Trong ch đ này trên m t b ng hi n th cây thư m c d ng đ ho (hình 6.6). Ch đ này tương t như khi ngư i dùng ch n câu l nh Cây thư m c (Directory Tree) t th c đơn Câu l nh (Command), như câu l nh sau hi n th cây thư m c m t c a s riêng. Ch đ Xem nhanh (Quick View). Trong ch đ này b ng s hi n th n i dung c a t p tin đư c chi u sáng (đư c ch n) trên b ng bên c nh. Ví d trên hình 6.7 là khi dùng ch đ này đ xem nhanh n i dung t p tin HISTORY c a gói chương trình mediawiki. Đ ra b ng xem nhanh n i dung t p tin s d ng chương trình xem t p tin có s n trong mc, vì th n u dùng phím <Tab> đ chuy n sang b ng xem nhanh, thì ngư i dùng có th s d ng m i câu l nh đi u khi n vi c xem, ví d , nh ng phím li t kê trong b ng 6.1 và b ng 6.2.

6.5 Đi u khi n các b ng 135 Hình 6.5: Ch đ thông tin Hình 6.6: Ch đ cây thư m c

136 S d ng Midnight Commander Hình 6.7: Ch đ xem nhanh Ch đ K t n i FTP... (FTP link...) và K t n i Shell... (Shell link...). Hai ch đ này ch khác ch s d ng đ hi n th danh sách thư m c n m trên máy xa. Còn l i m i th k c đ nh d ng hi n th thông tin đ u tương t như nh ng gì s d ng cho các thư m c n i b . N u ngư i dùng mu n bi t thêm v cách s d ng nh ng ch đ này, xin hãy xem tr giúp c a mc. 6.5.3 Các t h p phím đi u khi n b ng Đ đi u khi n ch đ làm vi c c a b ng có th s d ng các câu l nh c a trình đơn đã nói t i trên, nhưng s thu n ti n hơn n u s d ng các t h p phím đi u khi n. <Tab> ho c <Ctrl>+. Thay đ i b ng hi n th i (ho t đ ng). Dòng chi u sáng s chuy n t b ng đang là hi n th i sang b ng khác và như v y b ng sau s tr thành hiên th i. <Alt>+<G> ho c <Alt>+<R> ho c <Alt>+<J>. S d ng đ di chuy n dòng chi u sáng tương ng lên t p tin trên đ u, n m gi a ho c dư i cùng trong s nh ng t p tin đang hi n th (đang th y) trên b ng. <Alt>+<T>. Chuy n đ i vòng quanh gi a các đ nh d ng hi n th danh sách t p tin c a thư m c hi n th i. Nh t h p phím này có th chuy n đ i nhanh chóng t ch đ hi n th M r ng (long) sang Thu g n hay ch đ do ngư i dùng xác đ nh. <Ctrl>+<>. Hi n th danh sách thư m c thư ng dùng và chuy n t i thư m c l a ch n.

6.5 Đi u khi n các b ng 137 <Home> ho c <Alt>+<‘<’>. Chuy n dòng chi u sáng t i v trí đ u tiên c a danh sách t p tin. <End> ho c <Alt>+<‘>’>. Chuy n dòng chi u sáng t i v trí cu i cùng c a danh sách t p tin. <Alt>+<O>. N u trong b ng hi n th i tên thư m c đư c chi u sáng, còn trên b ng còn l i hi n th danh sách t p tin, thì b ng th hai s chuy n vào ch đ hi n th các t p tin c a thư m c đư c chi u sáng. N u trong b ng hi n th i dòng chi u sáng là tên t p tin, thì trên b ng th hai s hi n th n i dung c a thư m c m c a t p tin đó. <Ctrl>+<PageUp>, <Ctrl>+<PageDown>. Ch khi mc đư c ch y dư i kênh giao tác (console) c a Linux: th c hi n tương ng vi c chuy n (chdir) t i thư m c m (..) ho c t i thư m c đang đư c chi u sáng. <Alt>+<Y>. Chuy n t i thư m c ngay trư c trong s nh ng thư m c đã xem. Tương đương v i vi c nh n chu t lên ký t < góc trên c a b ng. <Alt>+. Chuy n t i thư m c ngay sau trong s nh ng thư m c đã xem. Tương đương v i vi c nh n chu t lên ký t >.

Tu Hoc Su Dung Linux

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events