• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Mongol khel
 

Mongol khel

on

  • 18,729 views

 

Statistics

Views

Total Views
18,729
Views on SlideShare
18,725
Embed Views
4

Actions

Likes
3
Downloads
91
Comments
1

2 Embeds 4

http://ubuntu84.blogmn.net 3
http://www.slideshare.net 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel

11 of 1 previous next

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
  • hi
    ih heregtei hicheel bna
    bayarlalaa
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Mongol khel Mongol khel Document Transcript

    • I11 æèëèéí ñóðãàëòòàé Åðºíõèé Áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 3-ð àíãèä ¿çýõ ñóðàõ áè÷èã 
    • I
    • IÌîíãîë Óëñûí ñ¯ëä äÓÓëàë ¯ãèéã Ö. Äàìäèíñ¿ðýí Àÿûã Á. Äàìäèíñ¿ðýí Ë. ̺ðäîðæ Çîðèãò Ìîíãîëûí çîëòîé àðäóóä Çîâëîíã òîíèëãîæ æàðãàëûã ýäëýâ Æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ð, õºãæëèéí òóëãóóð Æàâõëàíò ìàíàé îðîí ìàíäòóãàé Äàõèëò 
    • I ãàÐ×Èã I á¿ëýã. ãàðàã åðòºíöèéí íóóö- ñýðãýýí ñàíàöãààÿ 1. ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã 2. Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ 3. ¯ãèéí íýðëýñýí óòãà 4. Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøèã 5. ªã¿¿ëáýðèéí óòãà ñàíàà 6. Àñóóñàí áà õ¿¿ðíýñýí ºã¿¿ëáýð 7. Ýõèéí óòãà ñàíàà áà öîãöîëáîð II á¿ëýã. Ìèíèé íóòàã- íýðëýñýí ¿ã 1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé àíãèëàë 2. Îíîîñîí íýðèéí ç¿éë 3. Íýðëýñýí ¿ãèéí òîî 4. ß-èéí òºðëèéí óðò õîñ ýãøèã 5. ßëãàõ ýãøãèéí òóõàé III á¿ëýã. Ýðäýíýò õ¿í- Øèíæ òýìäãèéã íýðëýñýí ¿ã 1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ 2. Þìíû øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã 3. Ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ñãèéí àíãèëàë 4. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ 5. Çàðèìäàã áà îíöãîé ãèéã¿¿ëýã÷ IV á¿ëýã. Õ¿íèé ãàéõàìøèãò á¿òýýë- Òîî õýìæýý, îðîí áàéðûã íýðëýñýí ¿ã 1. Øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ 2. Òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã 3. Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã 4. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ 5. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ V á¿ëýã. àìüòíû åðòºíö- Òèéí ÿëãàë 1. Òèéí ÿëãàë ãýæ þó âý? 2. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºë¿¿ä 3. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëèéã çºâ áè÷èõ 4. Õàìààòóóëàõ íºõöºë 5. ¯ãèéí äóíä îðñîí “æ, ÷, ø”-èéí äàðààõ áàëàðõàé ýãøãèéã çºâ áè÷èõ VI á¿ëýã. àìüòíû õºäºëìºð – Ýñðýã áà îéðîëöîî íýð 1. ¯ã, ¿ãèéí óòãûí ç¿éë÷ëýë 2. Ýñðýã óòãàòàé ¿ã 3. Îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã 4. Øèëæñýí óòãàòàé ¿ã
    • IVII á¿ëýã. ñýòãýí áîäîõóéí ãàéõàìøèã- Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð1. ªã¿¿ëáýð ãýæ þó âý?2. Àñóóõ õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã äàâòàõ3. Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð4. Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð5. ªã¿¿ëáýðèéí öýã òýìäýã VIII á¿ëýã. Ìýäðýìæ áà çºãíºë -Ýõèéí òºãñ øèíæ1. Ýõ ãýæ þó âý?2. Ýõèéí óòãà ñàíàà áà öîãöîëáîðûã áàòàòãàõ3. Ýõèéí á¿òýö4. Ýõèéí òºãñ øèíæIX á¿ëýã. Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîë - Çîõèîëûí çîõèîìæ áà ä¿ðñëýõ õýðýãë¿¿ð1. Çîõèîëûí çîõèîìæ2. Óðàí ÿðóó õýðýãë¿¿ð2. Àäèëòãàë, ç¿éðëýë3. Èõýñãýë, áàãàñãàë X á¿ëýã. Óðãàìëûí àéìàã- Áàòàòãàë1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé õóâèëàë2. Þìíû øèíæ òýìäýã áà òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã3. Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã4. Ýñðýã áà îéðîëöîî íýð5. Èæèë áà øèëæñýí óòãàòàé ¿ã6. Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøèã7. Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð8. Ýõ, ýõèéí á¿òýö, òºãñ øèíæ9. Ä¿ðìèéí òàéëáàð òîëü10. Õýë ç¿éí òîëü ÒàíÈÕ ÒÝÌä㯯ä Ñýäýë Ñîíèðõîëòîé áàðèìò Ãýðèéí äààëãàâàð Øèíý Áàãààð ìýäëýã àæèëëàõ ªºðèé㺺 Áèå äààõ øàëãààðàé Ä¿ãíýëò àæèë 
    • I ÓäÈÐÒãàë Ìîíãîë õýë íü áèäíèé òºäèéã¿é íèéò õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéí íýãìºí. Èéìä ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷ãèéã ñóäàëñíààð áèä ýõ õýëíèéõýý áàÿëàã ºâ ñàíãààññóðàëöàæ, ñàíàà áîäëîî áóñäàä ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, áèå áèåíòýéãýý õàðèëöàíîéëãîëöîõ, áóñäûã ñîíñîæ ñóðàõ, íèéãìèéí õàðèëöààíä áóñàäòàé çºâ õàðèëöàõ ÿðèàíû÷àäâàð ýçýìøèíý. ̺í òºðºëõ õýëíèéõýý ¿ãèéí ñàíãèéí àðâèí èõ íººöººñ ñóäàëæ,ä¿ðìèéã îéëãîñíîîð çºâ áè÷èõ, õè÷ýýíã¿é íÿìáàé áè÷èõ äàäàë ÷àäâàðûã ýçýìøèõáîëíî. Áèä ìîíãîë õýëíèé õè÷ýýëýýð ºìíºõ àíãèóäàä ýçýìøñýí ìýäëýãýý áàòàòãàõûíçýðýãöýý íýðëýñýí ¿ã, íýðëýñýí ¿ãèéí òîî, îðîí öàã çààí íýðëýñýí ¿ã, íýðëýñýí ¿ãèéíòèéí ÿëãàë, àñóóõ áà çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð, òýäãýýðèéã öýã òýìäãýýð ÿëãàõ, ýñðýã áàîéðîëöîî óòãàòàé ¿ã, ýõ, ýõèéí á¿òýö çýðýã îéëãîëòóóäûã ìýäýæ àâíà. ¯¿íèé çýðýãöýýóíøèõ áè÷ãèéí õè÷ýýëýýð çîõèîëûí çîõèîìæ, àäèëòãàë ç¿éðëýë, èõýñãýë áàãàñãàëçýðýã õýëíèé óðàí ÿðóó õýðýãë¿¿ð¿¿äèéí òóõàé àíõíû îéëãîëòóóäûã ýçýìøèõ áîëíî. Áàãø áîëîí íàéç íºõäèéíõºº òóñëàìæòàéãààð óíøèõ, áè÷èõ, ÿðèõ, ñîíñîõ, çóðàõ,áóäàõ, àæèãëàëò õèéõ, àñóóäàë øèéäâýðëýõ çýðýã á¿òýýë÷ àæëóóäûã õèéæ ã¿éöýòãýõöîãö ÷àäàìæ ýçýìøèõ áîëíî. Ýäãýýð ç¿éë¿¿äèéã áèå äààí õèéæ ã¿éöýòãýõèéí òóëäøàìäàí õè÷ýýãýýðýé. Ñóðëàãûí ºíäºð àìæèëò õ¿ñýí åðººå. Çîõèîã÷èä
    • II Á¯ëÝã. ãàÐàã åÐÒªíöÈéí íÓÓö – ñÝÐãÝÝí ñàíàöãààß Ìîíãîë õýë ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ ¯ãèéí íýðëýñýí óòãà Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøè㠪㿿ëáýðèéí óòãà ñàíàà Àñóóñàí áà õ¿¿ðíýñýí ºã¿¿ëáýð Óíøèõ áè÷èã9 ñàðûí 1 (ø¿ëýã) ª.Áààñàíæàâ Ýõèéí óòãà ñàíààÄýëõèé (ø¿ëýã) Á.ßâóóõóëàí áà öîãöîëáîðĺðâºí óëèðàë (ø¿ëýã) Á.Äîðæñ¿ðýíÑàëõèíû ó÷èðĺðâºí õ¿ñýë (ºã¿¿ëëýã) Ê.Ä.ÓøèíñêèéÓóë óñàà øèíæèæ ÿâààðàé (ø¿ëýã) Ñ.ÁàçàðñàäÓëààí íîì (ºã¿¿ëýë) 
    • I Õýìæýýëøã¿é ¿íýò ýðäýíý Õýíä ÷ õýðýãòýé ýðäýíý Òýð þó âý? åñªí ñàÐûí íÝãÝí Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 õîíõ æèíãýíýæ Åðòºíöèéí îíüñûã òàéëæ ýõëýõ ºð㺺íä óðèíàì Åð áèøèéí áàÿðûí òóÿàò áèäíèé öàðàéä Åðººë áèëýãòýé èðýýä¿éã çîðèõ ¿¿äèéã íýýíýì Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 áàãø ìèíü óãòàæ Åðòºíö óÿðààõ ýëãýí õàéðààð òîñîæ àâíàì ßðóó àëäðûí æîëîî çàëàõ óõààíû õºë㺺ð ßìàãò óðàãøàà òýì¿¿ëæ ÿâàõûí æèã¿¿ð ºðãºíºì Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 ýðòëýí áîñîæ ªñºí áîéæèæ ºíäºð áîëñíîî ìýäýí áàÿñàâ ¯ëãýðò ãàðäàã èä øèäèéí îðãèëä ãàðúÿ ¯íýí õàéðòàé ýõ îðíûõîî öýöýðëýã÷ áîëú¸ ª. Áààñàíæàâ ¯ãèéí óòãà: Áèëýãòýé-ñàéí ñàéõàí èðýýä¿é í¿äëýõ ¿ãñ: Áýëýã-òàëàðõëàà èëýðõèéëæ ºãºõ ç¿éë Áèëèã, óÿðààõ, òýì¿¿ëæ, Îíüñ-ÿìàð íýã ç¿éëèéã ò¿ãæèõ õýðýãñýë áîëñíîî, îðãèë Îðãèë-óóëûí îðîé, äýýä òàëÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã óíøààä, óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèëö. • Äýýðõ ø¿ëãèéí óòãà ñàíààã òàéëáàðëàñàí ýõ çîõèîãîîðîé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 áàãø ìèíü óãòàæ Åðòºíö óÿðààõ ýëãýí õàéðààð òîñîæ àâíàì” ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. • Ýõýýñ äàðààõ çàãâàðò òîõèðîõ ºã¿¿ëáýðèéã 1 îëæ áè÷ýýðýé. Íýðëýñýí ¿ã, ¿éë ¿ã, íýðëýñýí õîðøîî ¿ã, 2íýðëýñýí ¿ã, ¿éë ¿ã 2¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 3 4 • Ø¿ëãýýñ ¿éë õºäëºëèéã çààñàí ¿ãñèéã ÿëãàí æèã¿¿ð áè÷ýýä, àñóóëò ãàðãààðàé. èðýýä¿é, • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ãñèéã îëæ, ¿ãèéí õîíõ, îíüñ, ñ¿ëæýýã áºã뺺ðºé. ºã뺺, ºð㺺,
    • IÁ¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã õóóëæ áè÷ýýä, áàëàðõàé ýãøèãòýé ¿ãèéã çóðæ òýìäýãëýýðýé. • Óðò ýãøèã îðñîí ¿ãñèéã îëæ, õîëáîî ¿ã áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. ãýðòýý õèéõ äààëãàâàð 1. “Ýðäýì ñóðàõûí à÷ òóñ” ñýäâýýð ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã çºâ áàéðëóóëæ, “Åðòºíöèéí ãóðâàí áàÿí”-ûã á¿òýý.ªã¿¿ëáýðèéã çºâ íàéðóóëàí áè÷ýýðýé. íîì, äýýä, ýðäýì, áàÿí àäàã, õºðºíãº, áàÿí, ýä äóíä, áàÿí, õ¿¿õýä, ¿ð 3. “æèíãýíýæ, óÿðààõ, öýöýðëýã÷, ¿íýí” ¿ãñèéí ýãøèã çîõèöîõ ¸ñíû ä¿ðìèéãòàéëáàðëààðàé. 4. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíøààðàé. Àíõàëæ îðîõ ¿å íü àäóóíû øèëýí äýýðõ ¿ñ Àðààñ íü îðîõ ¿å áºìáºëºã äîòîðõ àãààð Íèéë¿¿ëýýä óíøâàë Áèäíèé àìüäàðäàã ãàçàð íóòãèéí íýð Òààâðûã òààãààðàé. äÝëÕÈé Òóëàõ öýãã¿é íàëóó òýíõëýã Òóæ ýðãýëäýõ õàòóó áºìáºëºã ªí㺺ð ÿëãàøã¿é óðàí ñîëîíãîëîã ¯ãýýð ºã¿¿ëøã¿é ¿íýí ãàéõàìøèã Á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿ä Á¿õèé ë àìüòíû ¿äëýõ ¿ä Èðýõ áóöàõûí ýýëæëýõ öýã Ýíý áîë ìàíàé äýëõèéí áºìáºðöºã Àé äàà, äýëõèé, äýëõèé, äýëõèé Àìü, àìüäðàëûí àëòàí ºëãèé Öýíãýã óñ, àãààð, íàðíû îðîí Öîã æàâõëàíò õ¿í, ÷èíèé ýçýí … Á. ßâóóõóëàí ¯ãèéí óòãà: í¿äýëæ çºâ áè÷èõ ¿ãñ: Òóæ ýðãýëäýõ-áàéíãà ýðãýõ Îãòîðãóé- òýíãýð Ñîëîíãîëîã, ºã¿¿ëøã¿é, àìüäðàëûí Áèåò- áîäèò ç¿éë áºìáºðöºã, æàâõëàíò, áºìáºëºã, òýíõëýã, ãàéõàìøèã 
    • IÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéí óòãûã òàéëáàðëà. Öýýæëýýä, óðàí ÿðóó óíøààðàé. • Äýýðõ ýõ õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áàéíà âý? Öîãöîëáîð ãýæ þóã õýëýõ âý? Ñýðãýýí ñàíàæ, ÿðèëöààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • ªºðèéí äóðòàé 2-3 ºã¿¿ëáýðèéã ñîíãîí àâ÷, àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ, áè÷ýýðýé. • Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéí òîîã õýëýýðýé. ßàãààä õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð ãýñýí áý?¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Äýýð òàéëáàðëàñàí ¿ãèéã õîëáîî ¿ã áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. • “Äýëõèé” ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé òàâàí ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷ óòãûã òàéëáàðëàí áè÷. • Äýýðõ ø¿ëãèéí çàãâàðûã äóóðàéí, äóðòàé áàéãàëèéí ¿çýãäëýýð ø¿ëýã çîõèîí áè÷ýýðýé.Á¿òýýâýð, àâèàí äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Äýëõèé” ø¿ëãýýñ îíöîëñîí òàâàí ¿ãèéã áè÷èæ, àâèà ¿ñãèéí òîîã òîäîðõîéëîîðîé. Æèøýý íü: Òóëàõ- 5 ¿, 5 à • Äàðààõ ¿åýð çàäàëñàí ¿ãñýýñ áóðóó çàäàëñàí ¿ãèéã îëæ, çºâ áîëãîí áè÷. à. Àã-ààð â. äýë-õèé ä. ñîë-îí-ãî-ëîã á. Áºº-ðºí-õèé ã. á¿ð-õýã-äñýí å. áºìáºð-öºã Äýëõèé áîë îãòîðãóéí óóäàìä ýðãýëäýæ áóé õàòóó áèåò þì. Ýíý áºìáºðöºã íü áºâ Ẻðºíõèé áèø, äýýä äîîä òàëààñàà áàãà çýðýã øàõàãäñàí õýëáýðòýé áàéäàã. Äýëõèéí õàìãèéí ºðãºí õýñãèéã îðîîæ áàéãàà øóãàìûã ýêâàòîð ãýæ íýðëýíý. Äýëõèéí äýýä õàãàñûã õîéä õàãàñ, äîîä õýñãèéã ºìíºä õàãàñ ãýäýã. Äýëõèéí ãàäàðãà íü àãààð, óñ, õóóðàé ãàçðààð á¿ðõýãääýã. Äýëõèéí áºìáºðöãèéí ãàäàðãûí çºâõºí äºðºâíèé íýãèéã õóóðàé ãàçàð ýçýëäýã. Õóóðàé ãàçàð íü äîëîîí òîì õýñãýýñ á¿ðäýõ áºãººä ýäãýýðèéã òèâ ãýíý. Òèâ¿¿äèéã Àôðèê, Àçè, Àíòàðêòèä, Åâðîï, Àìåðèê, Àâñòðàëè 1 õýìýýí íýðëýäýã. Òýäãýýðèéã ãàçðûí çóðàãò ººð ººð 2 ºí㺺ð òýìäýãëýíý. Õóóðàé ãàçðûí èõýíõ õýñýã íü áºìáºðöãèéí õîéä õàãàñò îðøäîã àæýý. 3 4 (“Õ¿¿õäèéí íýâòýðõèé òîëü”-îîñ) Òèâ¿¿äèéí íýðýýð ¿ãèéí ñ¿ëæýý áºãëº. Òèâ¿¿äèéí íýðèéã í¿äëýí çºâ áè÷èæ ñóðààðàé. (Àçè, Àôðèê, Àìåðèê, Àâñòðàëè, Àòðàêòèä, Åâðîï)0
    • I ĺðâºí áàã áîëæ äàðààõ çààâðûí äàãóó á¿òýýë÷ýýð àæèëëààðàé. . Òàíèí ìýäýõ¿éí áàã: Äýëõèéí òóõàé ÿìàð, ÿìàð ñîíèðõîëòîé áàðèìòóóä áàéäàã âý? . Õýëíèé áàã: “Ýõ äýëõèé- áèäíèé ãýð” ñýäýâò ø¿ëýã çîõèîæ, òàéëáàðëààðàé. . Òîîíû áàã: Äýëõèéí òóõàé òîî, áàðèìòóóäûã öóãëóóëæ, íàéçóóääàà ÿðüæ ºãººðýé. . Õýðýãëýýíèé áàã: Äýëõèé áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð õýðýãòýé âý? Æèøýýãýýð áàòëààðàé. Á¿òýýë÷ýýð õèéõ äààëãàâàðÁ¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “ºã¿¿ëøã¿é” ãýäýã ¿ãýíä õýäýí àâèà, õýäýí ¿ñýã áàéíà âý? a. 9 ¿ñýã, 8 àâèà â. 8 ¿ñýã, 7 àâèà á. 9 ¿ñýã, 9 àâèà ã. 8 ¿ñýã, 8 àâèà 2. ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã ãýæ ÿàãààä íýðëýñýí áý? Òàéëáàðëàí áè÷ýýä, 3, 3æèøýý ãàðãààðàé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Ãàðàã åðòºíö, äýëõèéòýé õîëáîîòîé ¿ãýýð òààâàð çîõèîãîîðîé. 2. “Äýëõèé, áºìáºðöºã, ñàíñàð, àãààð, óñ” ¿ãñ íü þóã íýðëýñýí áàéíà âý? 3. Ýäãýýð ¿ãñèéã çààõ, àñóóõ ¿ãýýð îðëóóëæ áè÷ýýðýé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Äýëõèé” ø¿ëãèéí õî¸ðäóãààð áàäãèéã õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. ¯ëãýðëýâýë: Á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿ä = Äýëõèé á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿äìýò õàðàãääàã. 2. “Äýëõèé” ø¿ëãèéí ãóðàâäóãààð áàäãèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. 3. ªºðèéí áè÷ñýí õ¿¿ðíýõ áà àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí ýõëýë, òºãñãºëèéã ÿìàð ä¿ðìýýðáè÷èõ âý? Òàéëáàðëàí, äýâòýðòýý áè÷.Ýõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Ýõ äýëõèé áèäíèé ãýð. ßàãààä ãýâýë ...” ýõèéã ã¿éöýýæ, 40-50 ¿ãòýé ýõ áîëãîíáè÷. Ãàð÷è㠺㺺ðýé. 2. ªºðèéí çîõèîñîí ýõýýñ öîãöîëáîðóóäûã ÿëãàí, òàéëáàðëààðàé. 3. Òîäðóóëñàí ¿ãñèéã àæèãëàí, çàäàëæ áè÷ýýä òàéëáàðëà. Óóðãààð = óóðã à + ààð õàíûí = õàí à + ûí àëãûí = àëã à + ûí áîòãî = áîòã î + îî È-ýýñ áóñàä áîãèíî ýãøãýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàõàä ýöñèéí áîãèíî ýãøèã ãýýãäýíý. 
    • I ĺðâºëæèí äîòîð ãóðâàëæèí Ãóðâàëæèí äîòîð ãó÷ ãó÷èí õàäààñ Òýð þó âý? äªÐâªí ÓëÈÐàë ªâªë ̺íõ òýíãýðèéí ªí㺠íü òóíàìàë ̺ñ íü ìºíãºí ªíºòýé ºâºë Õºâðºõ ¿¿ëíýýñ Áóòðàí á¿æèõ Öàñàí öàãààí Áóóðàë ºâºë ÕàâàÐ Øèíýõýí òºëèéí Äóó íü õàíãèíàõ Ñîíèõîí ýãøèãòýé Äóó÷èí õàâàð Íÿëõ íîãîîíû Ñîðîî äýëãýýä Íàëãàð çóíàà Óðüñàí õàâàð ÇÓí Öýíãèéí áîðîî Øààãèí øóóãèõ Öýíã¿¿í õóðòàé Ààãèì çóí Öýöãèéí äýëáýýíä Ýðâýýõèé íààäàõ Öýíãýë ä¿¿ðýí íàÌàÐ Äýëãýð çóí Ñàìàð æèìñ íü Áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí Ñàéõàí íóòãèéí Ààãèì íàìàð Íàâ÷ öýöýã íü Íîãîîð÷ ã¿éöñýí Ñàéõàí íóòãèéí Íàëãàð íàìàð Á. Äîðæñ¿ðýí
    • I ¯ãèéí óòãà: Òóíàìàë-òóíãàëàã ñàéõàí í¿äëýõ ¿ãñ: Ñîíèõîí-ñîíèí Ñîð ºâñ-ìàëä ãèøãýãäýýã¿é ààãèì, áàãà÷óóä, áîëîâñîð÷, øèì òýæýýëòýé ºâñ ñîíèõîí, øèíýõýí, òóíàìàë, ºíºòýéÝõ äýýð àæèëëàõ • Ø¿ëãèéã óíøààä, óòãûã ÿðèëöààðàé. Óðàí òîäîîð óíøààðàé. • Äýýðõ ø¿ëýã õýäýí õýñãýýñ á¿òñýí áý? Õýñýã òóñ á¿ðèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ • Äóðòàé óëèðëàà ñîíãîí àâ÷, òýð õýñýãò õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéãààã òîäîðõîéëîîðîé. • Ñîíãîí àâñàí ºã¿¿ëáýðýý àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãà. Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéíýöýñò ÿìàð öýã òýìäýã õýðýãëýäýã âý?¯ã äýýð àæèëëàõ • Ø¿ëãèéã óíøààä, ýð áà ýì ¿ãèéã àíãèëàí áè÷ýýðýé. • “Áóóðàë, òºë, õàíàãàð” ¿ãñèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ • Òîäîðõîé õýñãèéã äýâòýðòýý õè÷ýýíã¿é áè÷ãýýð áè÷. 5 ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷, ºðãºëòºòáà áàëàðõàé ýãøãèéã ÿëãàí òýìäýãëýýðýé. • “øèíýõýí, ºíºòýé, áàãà÷óóä” ¿ãñèéí çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã òàéëáàðëàí áè÷. Äóðòàé óëèðëàà íýðëýí, 4 áàã áîëíî. Áàã á¿ð äàðààõ Õàâàð Çóí àñóóëòûí äàãóó çóðãèéí öóãëóóëãà õèéõ, /äóó/ ø¿ëýã óíøèõ, ýõ çîõèîõîîñ ãàäíà ñîíèðõîëòîé ç¿éëèéã áóñäàäàà ÿðüæ ºãíº. 1. Òóõàéí óëèðëûí öàã àãààð ÿìàð áàéäàã âý? 2. Õ¿ì¿¿ñèéí àæèë õºäºëìºðèéí îíöëîã 3. Õ¿ì¿¿ñ óëèðëûí áàéäàëä òîõèðóóëàí, õýðõýí ªâºë Íàìàð õóâöàñëàäàã âý? ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä öàñ þóíààñ á¿òäýã âý? - Îþóíò¿ëõ¿¿ð ýý, Îþóíò¿ëõ¿¿ð ýý! Öàñ þóíààñ á¿òäýã þì áý? - Öàñ óó, ýíý ÷èíü º÷¿¿õýí òàëñò ìºñ, àãààð õî¸ðîîñ á¿òäýã þì ãýíý áèëýý. - Òèéì ãýæ ¿¿? - Òèéì ýý. ×è øèíýõýí öàñààð õóâèíãàà ä¿¿ðãýýä ¿ç. Òýãýýä õàéëóóë. Õóâèíãèéí ÷èíü ¸ðîîëä æààõàí óñ ë ¿ëäýíý äýý. Àðâàí ëèòðèéí õóâèí ä¿¿ðýí öàñ åð人 ë ãàíö ëèòð óñ áîë÷èõíî. Òýãýõëýýð öàñíû ãàíöõàí õóâü íü ë óñ, áóñàä íü àãààð áàéíà ãýñýí ¿ã þì äàà. Îéëãîâ óó? - Îéëãîëîî. Áàÿðëàëàà. 
    • I Áèå äààæ õèéõ àæèë 1. Ø¿ëãèéã öýýæèë. Óðàí òîä óíøèõ äàñãàë õèéãýýðýé. 2. Ýõèéã óíøààä, ººðèéí ñýòãýãäëèéã áè÷ýýðýé. 3. Äóðòàé óëèðëûíõàà òóõàé 2-3 ñîíèðõîëòîé àñóóõ ºã¿¿ëáýð áè÷. 4. “Ìÿíãà ìÿíãàí æèë º÷¿¿õýí ÷ ÷ºëºº çàâã¿é.” ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëàíáè÷ýýðýé. 5. Íýðëýñýí óòãàòàé ¿ãýýñ ñîíãîæ, ¿ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. 6. “ãèéíãîîëîõ” ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëà. Õîëáîî ¿ã çîõèîí, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. 7. “Õ¿¿õýä áàãà÷óóäûí” ¿ãèéã ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé. ñàëÕÈíû Ó×ÈÐ Ñàëõè ÿàæ ¿¿ñäýã âý? Àãààð õºäºë㺺íä îðäîã óó? Ýíý íü ñàëõè Àãààð õàëæ õºäëºõºä ÿìàð äýýø õººðíº. Õàðèí õ¿éòýí õàìààòàé þì áý? Åð áîëîõîîð õºð÷, íü ñàëõè ÿàæ ¿¿ñäýã áóöààä äîîø þì áý? áóóäàã.
    • I Õàëóóí àãààð äýýø õººðºõºä ªºðººð õýëáýë, àãààð ñèéðýã áîëäîã. Õàðèí õ¿éòýí áóñàä ãàçðûí àãààð òóí íÿãò áîëîõîîð, íýã õýñýã àãààð óðñàí èðæ, íü óðñàí èðæ, õàëóóí àãààðûí ñàëõè ¿¿ñíý. ñèéðýã õýñãèéã íºõäºã. Õóóðàé ãàçðûí àãààð õàëàõ áà õºðºõ íü äàëàé òýíãèñýýñ èë¿¿ õóðäàí òóë ºäºðò ñàëõè äàëàé òýíãèñýýñ õóóðàé ãàçàð ëóó ¿ëýýíý. Õàðèí øºíº ñàëõè ýõ ãàçðààñ äàëàé òýíãèñ ð¿¿ ¿ëýýäýã. “Äýëõèéí áºìáºðöãèéí íóóö” íîìîîñ ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: Íÿãò-øèã¿¿ ãýñýí ¿ã Ñèéðýã-çàéòàé õººðºõºä, áîëîõîîð, Øàðãà÷èí-ýì çýýðèéí íýð ñàëõè, òýíãèñýýñÝõ äýýð àæèëëàõ • Ñàëõèíû ¿¿ñëèéí òàëààð õýðõýí îéëãîñíîî ººðèéí ¿ãýýð ÿðü. • Ñàëõè õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëä ÿìàð õýðýãòýé âý? Ýõ çîõèîí, ÿðèëöààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ • Ýõèéã àíõààðàëòàé óíø. Àñóóõ áà õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿëãàí áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëààðàé. • Ýõýýñ îéëãîñíîî 2-3 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí, õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.¯ã äýýð àæèëëàõ • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ã 3, ¿éë õºäëºëèéã çààñàí ¿ã 3, øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ã 3- ûã îëæ áè÷. • “õºäëºõºä, ãàçðààñ” ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøãèéã òàéëáàðëà.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ • Óðò ýãøèãòýé ¿ãèéí äîîãóóð 1, õîñ ýãøèãòýé ¿ãñèéí äîîãóóð 2 çóðæ òýìäýãëýýðýé. • “Äýëõèéí, õ¿éòýí” ¿ãèéí ýãøèã çîõèöîõ ¸ñûã òàéëáàðëàí áè÷. 
    • I ØÈéäâÝÐëÝÕ àñÓÓäàë Áèä àãààðààð àìüñãàëäàã. Ñàëõè áîë àãààðûí õ¿÷òýé óðñãàë þì. ¯¿íèéã áàòëàõûí òóëä òóðøèëò õèéæ ¿çüå. Áèå áèåíèéõýý í¿¿ð ð¿¿ õ¿÷òýé ¿ëýýãýýðýé.Ýñâýë äýâòðýý àâ÷, í¿¿ðíèéõýý ºìíº õºíãºí ñàâààðàé. Ýíý òîõèîëäîëä þó ¿¿ñ÷ áàéíà âý? Òàéëáàðëà. Á¿òýýë÷ àæèë 1. “Ñàëõè” ñýäâýýð ýõ, ø¿ëýã çîõèîí áè÷ýýðýé 2. Õ¿ñíýãòèéã íºõºæ áè÷. Ñàëõèíû òàëààð áè ªíººäºð þó ìýäýæ Öààøèä þó ìýäýõèéã ºìíº íü þó ìýäýæ áàéâ? àâñàí áý? õ¿ñýæ áàéíà âý? 3. Ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷. Õýäýí ¿ã áàéíà âý? Ýðãýí óëèðàõ ìº÷ Ýíãèéí íýãýí íýðòýé Ýýëæ õàëààãàà ñîëèëöîõ Ýðõýì äºðâºí ýë÷òýé Òýð þó âý? äªÐâªí Õ¯ñÝë Ìèòÿ óóëàíä ÷àðãààð, ãîë äýýð òýø¿¿ðýýð ãóëãàæ óëààí õàöàðëà÷õààä, ãýðòýý èðæ ààâäàà: “ªâºë ÿàñàí ñàéõàí þì áý? Áè ¿ðãýëæ ë ºâºë áàéãààñàé ãýæ áîäîõ þì” ãýâ. Ààâ íü: “×è òýãâýë ººðèéí õ¿ñëýý ìèíèé ºâðèéí äýâòýðò áè÷” ãýõýä, Ìèòÿ áè÷æýý. Õàâàð áîëîâ. Ìèòÿ íîãîîí íóãààð ýðýýí ýðâýýõýé äóðààðàà õººæ, öýöýã ò¿¿æ ÿâààä, ààâäàà èðæ “Ýíý õàâàð ÿàñàí ãî¸ þì áý?¯ðãýëæ ë õàâàð áàéäàã áîëîîñîé ãýæ õ¿ñýõ þì” ãýæ õýëýâ. Ààâ íü òýìäýãëýëèéí äýâòðýýãàðãààä, Ìèòÿãàà𠺺ðèéí íü õ¿ñëèéã áè÷¿¿ëýâ. Çóí áîëîâ. Ìèòÿ ààâòàéãàà õàäëàíä ãàð÷ýý. Õ¿¿ á¿õýë ºäðèéí òóðø çàãàñ áàðüæ,æèìñ ò¿¿æ, ñàéõàí ¿íýðòýé íîãîîíä ºíõºð÷ çóãààëààä, îðîé ààâäàà:“ªíººäºð ÷ õàðèí äóðààðàà çóãààëëàà äàà. Áîëäîãñîí áîë çóí áèòãèé ëäóóñààñàé áèëýý?” ãýæ õýëýâ. Ìèòÿãèéí ýíý õ¿ñýë ÷ ìºí òýìäýãëýëèéíäýâòýðò áè÷èãäæýý. Íàìàð áîëîâ. Æèìñíèé öýöýðëýãýýñ óëààõàí àëèì, øàð ëèéð ò¿¿ëöýâ. Ìèòÿ áàÿð õººð áîëæ ààâäàà “Íàìàð ÷ á¿õ óëèðëûí õàìãèéí ñàéõàí íü þì àà” ãýæýý. Ààâ íü ººðèéíõºº òýìäýãëýëèéí äýâòðèéã ãàðãàæ ºâºë, õàâàð, çóíû òóõàé ìºí ë èíãýæ ÿðüäàã áàéñíûã íü ¿ç¿¿ëæýý. Ê.Ä.Óøèíñêèé
    • I ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: ªâðèéí äýâòýð-òýìäýãëýë õàöàðëà÷õààä, òýìäýãëýëèéí, õºòëºõ äýâòýð óëèðëûí, äýâòðèéãÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Ýõèéã óíøèæ, óòãà ñàíààã ÿðèëöààðàé. 2. Õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áý? Öîãöîëáîð òóñ á¿ðèéí óòãûã òàéëáàðëà.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Óëèðàë òóñ á¿ðèéí îíöëîãîîñ ººðò õàìãèéí èõ òààëàãääàã ç¿éëèéã íý㠺㿿ëáýðýýðáè÷ýýðýé. • ªäðèéí òýìäýãëýë õºòºëæ äºðâºí õ¿ñëýý áè÷ýýðýé¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Öàñò ãóðâàí äàâàà Íàéðò ãóðâàí äàâàà Íàâ÷èò ãóðâàí äàâàà Íàéðòàé ãóðâàí äàâàà (. . . . )îíüñîãûã òààãààä 4 óëèðëûí îíöëîãèéã ÿðèëöààðàé. 2. Ýõýýñ òºëººëºõ ¿ãñèéã îëîîðîé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Óëèðëûí, õàìãèéí” ¿ãñèéã ¿åýð òàñëàí áè÷ýýä ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. 2. Ýõýýñ óðò, áîãèíî, õîñ ýãøèãòýé ¿ãèéã ÿëãàí áè÷. ĺðâºí óëèðëûí îíöëîãèéã ÿìàð íýã ä¿ðñýýð èëýðõèéëæ çóðààðàé. Äàðàà íü çóðñàí óëèðëààðàà íýã áàã áîëæ, õàíûí ¿çýñãýëýí ãàðãà. Òóõàéí óëèðàë ÿìàð îíöëîãòîéã ÿíç á¿ðýýð èëýðõèéëýýðýé. Òóõàéëáàë, òóõàéí óëèðëûí òóõàé îíüñîãî, òààâàð çîõèîõ, äóó ø¿ëýã áè÷èõ, öàã àãààðûí ìýäýý äàìæóóëàõ ãýõ ìýò. ãýðòýý õèéõ á¿òýýë÷ äààëãàâàð 1. Ìèòÿãèéí äºðâºí õ¿ñëèéã çóðãààð èëýðõèéëýýðýé. 2. Ýõèéã óíøààä õýñýã òóñ á¿ðò ãàð÷èã ºã÷, ººðèéí áîäëîîð äýëãýð¿¿ëýíáè÷ýýðýé. 3. Äàðààõ åðòºíöèéí ãóðâûã òààãààðàé. Öýýæèë. Åðòºíöèéí ãóðàâ ãýæ þóã õýëýõ âý? åðòºíöèéí ãóðâàí õºõ Óóæèì äýëõèéí ………. íýã õºõ Óíòðàõ ãàëûí ………. íýã õºõ Óðñàõ ãîëûí ………íýã õºõ 
    • I Ààâûí ñóðãààë àëò Ýýæèéí ñóðãààë ýðäýíý ÓÓë Óñàà ØÈíæÈæ ßâààÐàé ªâºº ààâ àëñûí óóëñûí ªòãºí îéã äóðàíäàí õàðààä Ýíý ºâºë öàñ èõ óíàíàà ãýæ Ýðãýõ çóóðàà íàäàä õýëýâ. Ãàë õàëóóí íàðíû èë÷ Ãàçàð äýëõèéãýýñ õîëäîîã¿é íàìðààð ªâëèéí óíàõ öàñûã ÿàæ ªâºº óðüäààñ ìýäýâ ãýæ Áàë÷èð óõààíûõàà õýðýýð ãàéõàæ Áóóðàë ºâººãººñ ñîíèðõîí àñóóâàë Õóñíû íàâ÷èñ äîðîîñîî ýõýëæ ãàíäâàë Õóíãàð öàñ àðâèí îðäîã þì. Ýíý íàìàð ìîäíû íàâ÷èñ Ýãýý ë òýãæ ãàíäëàà õ¿¿ ìèíü Óäàìò ìàë÷èí áîëú¸ ãýâýë Óóë, óñàà øèíæèæ ÿâààðàé ãýâ. ¯ãèéí óòãà: Ñ. Áàçàðñàä óðüäààñ- ºìíººñ ãýñýí ¿ã ýãýý ë- ÿã, (àðàé) í¿äëýõ ¿ãñ: àðâèí-èõ èë÷, áàë÷èð, õýðýýð, èë÷-ãàëûí èë÷ ñîíèðõîí, óäàìò ýë÷-ýë÷ òºëººëºã÷Ýõ äýýð á¿òýýë÷ýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã óðàí òîäîîð óíøèæ, öýýæëýýðýé. Óòãûã ÿðèëö. • Ýõ áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • ªâºº õ¿¿äýý þó ãýæ õýëñýí áý? ªã¿¿ëáýðèéã îëæ, äýâòýðòýý áè÷. • Ø¿ëãýýð æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ã 6-ã ò¿¿æ, ¿ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. • Òýäãýýð ¿ãñýý òºëººëºõ ¿ãñýýð õóâèðãàæ áè÷ýýä, àñóóëò òàâèàðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Áàëàðõàé ýãøèã íü ãýýãäñýí 2 ¿ãèéã îëæ, ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé. • ªðãºëòºò ýãøãèéã ÿëãàí òýìäýãëý. ßàãààä ºðãºëòºò ýãøèã ãýñýí áý? • Ø¿ëãýýñ 3 ¿åòýé ¿ã 5-ûã ò¿¿æ, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. ÒÝíãÝÐÝÝ Òàíüß Òýíãýð ñàéõàí áàéõ, ýâã¿éäýæ ìóóäàõûã àìüòàä õ¿íýýñ ò¿ð¿¿í ìýäýðäýã. Èéìó÷ðààñ ìàíàé àðä ò¿ìýí òàâàí õîøóó ìàëàà ìàëëàæ, èäýø óóø, õýâòýø, ÿâäàëõºäºë㺺í, ààø àðàíøèíãèéíõ íü ººð÷ëºëòººð òýíãýðèéí áàéäëûã øèíæèæ ñóðñàíáèëýý. ¯¿íýýñ çàðèìûã äóðäúÿ. Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð ìýäýæ àâààä, òýíãýðèéí áàéäëûã
    • Iøèíæèæ ñóðààðàé. Òýíãýð ñàéõàí áàéõûã ÿàæ øèíæäýã âý? - Ìîíãîë ¿õýð õºëºº æèéæ, òîëãîé ºíäèéí õèâæ õýâòâýë; - Yõýð ìàë ¿ñýý øèëãýýæ, 캺ðºëäºí, ÿíöãààæ, ñààëèéí èíãý, ã¿¿ áîòãî óíàãàà îðõèæ áýë÷èõ, çýëòýé óíàãà ÿíöãààõ íü áîðîî àðèëæ òýíãýð îíãîéõûí øèíæ; - Òýìýý áýë÷ýýðò ººðºº ãàðâàë òýð ºä𺺠òîãòóóí äóëààí áàéõûí øèíæ; Òýíãýð ýâã¿éðýõèéí øèíæ - Ìàë õýâòýðòýý õîðãîäîæ áýë÷ýýðò ãàðàõ äóðã¿é áîë; - Yõýð öàãààñàà ýðò õîòîëáîë; - Ìîðü áàéí áàéí òóðãèâàë çóí ñàëõè øèð¿¿ñ÷ áîðîî îðîõ, ºâºë õ¿éòðýõèéí øèíæ Òýíãýð øèíæèõ ººð ÿìàð, ÿìàð àðãà áàéäàã âý? Áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ ìýäýæ àâààðàé. Ò¿¿ãýýðýý çóðæ, áóäàæ, áè÷èõ çýðãýýð á¿òýýëèéí ¿çýñãýëýí ãàðãàãòóí. ãýðòýý ã¿éöýòãýõ àæèë 1. Ìîíãîë÷óóäûí áóñàä óëñ îðíîîñ ÿëãàðàõ ºâºðìºö îíöëîã þó âý? ßðèëö. 2. Ìàë÷èí õ¿íèé àìüäðàëûí òóõàé ÷è þó ìýäýõ âý? Ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. 3. Ìîíãîë Óëñ õýäýí òîëãîé ìàëòàé âý? Àðûí ìîä àðæãàð Àðæãàð ÷ áîëñîí áóðæãàð Áóðæãàð ÷ áîëñîí áóÿíòàé Òýð þó âý? ªâëÈéí îéä öÝöÝã Ò¯¯ÕÝÝÐ ¯ëãýðèéí áèø æèðèéí íýã îõèí ªâëèéí îéä öýöýã ò¿¿õýýð îäæýý Èòãýõýä õýäèé õýö¿¿ ÷ ãýëýý Èäòýé øèäòýé ¿ëãýð áèø ýý! Çóíû äóíä ñàðûíõ øèã Çóçààí íîãîîí õºâ÷èä áèø Öàöàã ÷èìãýý ãÿëòàëçóóëñàí Öàñò õºâ÷èéí ã¿íä îðæýý. ¯ëãýðèéí áèø æèðèéí îõèí ¯ëýìæ ÿðóó ìèøýýí õýëýõ íü: ªâëèéí îéä öýöýã ò¿¿õýä ¯íýíäýý òà èòãýõã¿é áàéâàë ¯çýñãýëýíò àðöíû áóòû㠯翿ëæ áè ÷àäíà ø¿¿! ªãººìºð çóíû öàãò áîë ªíãèéí öýöýã õàðàà áóëààæ 
    • I Äàðóóõàí àðöíû òýð öýöýã Äààí÷ í¿äýíä ºðòºãäºõ íü ¿ã¿é. Àð õºâ÷èéí õºð öàñàí äóíä Àðöûí öýöýã öîð ãàíöààð Î÷ øèã òîäõîí óëàëçàæ áàéõûã Î÷îîä õàðàõàä þóòàé ñàéõàí. Àãíèÿ Áàðòî ¯ãèéí óòãà: õºâ÷- óóë íóðóó çýðýã ¿ðãýëæèëñýí óðò ºíäºð ãàçàð í¿äëýõ ¿ãñ: öîð ãàíöààð- ãàíöààðõíàà ãýñýí ¿ã ¿çýñãýëýíò, àðö, óëàëçàæÝõ äýýð á¿òýýë÷ýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéí óòãûã ÿðèëöààðàé. • ªã¿¿ëýìæýýñ ñàíàà àâ÷, àäèë òºñòýé ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýã áè÷.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Îõèí þó ãýæ õýëñýí áý? Ò¿¿æ áè÷ýýä öýýæèë.Õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéíà âý? • Àðö ÿàãààä ìºíõ íîãîîí áàéäàã òàëààð áàãøòàéãàà ÿðèëöààðàé. 2-3 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí áè÷. ªã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “¿ëãýðèéí, ºíãèéí” ¿ãñèéí ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. • ªºðèéí äóðòàé 5 ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýéÁ¿òýýâýð äýýð áèå äààí àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãýýñ ýãøèã çîõèöîõ ¸ñûã çºð÷ñºí ¿ãèéã îëæ áè÷ýýä, ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. • Ýõýýñ 3 ¿åòýé ¿ã òàâûã ò¿¿æ, ¿åýð òàñëàí õè÷ýýíã¿é áè÷. Áèäíèé àìüäðàëä õàìãèéí ÷óõàë õýðýãöýýòýé, áèä ò¿¿íã¿éãýýð îðøèí òîãòîõ àðãàã¿é ç¿éëèéã þó ãýäýã âý? Óëààí íîÌ Îëîí óëñûí õîâîð àìüòàí, óðãàìëûí “Óëààí íîì” ãýæ áàéäàã. Õîâîðäñîí àí àìüòàí, óðãàìëûí ç¿éëèéã õàìãààëàõûí òóëä ò¿¿íèéã ãàðãàæýý. Ýíý íîìûã áàéãàëü, áàéãàëèéí íººöèéã õàìãààëàõ Îëîí Óëñûí Õîëáîî á¿ðòãýí õºòºëíº. Ìàíàé ãàðàãèéí õýìæýýíä ñ¿¿ëèéí äºðâºí çóóí æèëääºðâºí çóóí àìüòàí ñºíºæ óñòñàí áàéíà. Îäîî äýëõèéí áàðàã á¿õ óëñ õîâîð àìüòàíóðãàìëûí “Óëààí íîì”-òîé áîëæýý. “Óëààí íîì”-ä îðñîí óðãàìàë, àìüòíûã: 1. Õîâîð2.Íýí õîâîðäñîí 3. Ѻíºõèéí äàâààí äýýð áàéãàà ãýæ àíãèëäàã áàéíà. Äýëõèéí óëààííîì íü óëààí ºíãºòýé,õóóäàñ á¿ð íü çóçààí ãÿëãàð, ãóðâàí áîòü íîì áàéäàã àæýý.0
    • I Ìîíãîë óëñûí «Óëààí íîì»-íä àìüòàí, øóâóó, ìºëõºã÷èä, çàãàñ, øàâæ, õî¸ð íóòàãòàí, 纺ëºí áèåòýí, õàâ÷, óðãàìàë, çàìàã, õàã, õºâä çýðýã íèéò 229 ç¿éëèéí àìüòàí, óðãàìàë, 캺ã á¿ðòãýãäñýí áàéíà. Ìîíãîëûí óëààí íîìîíä îðñîí õàâòãàé, ìàçààëàé, òàõü, ìîíãîë áºõºí, õàíäãàé, çýãñíèéãàõàé, ìèíæ, èðâýñ, õóëàí, ãîëûí õàëèó, õ¿äýð, àðãàëü, ÿíãèð çýðýãàìüòäûí àìüäàðäàã íóòãèéã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâ÷ýý. Õàð íýðñ, ìîíãîë á¿éëñ, òîîðîé, øàðàâòàð ëèäýð, àëòàéí ñîíãèíî,ìîíãîë õóíäàãà, âàíñýìáýð¿¿, öóëüõèð, ãî¸î, õàð ñóëü, ñàðìèñàí ñîíãèíî, ýãýë ºâñ,ìîðèí çýýðãýíý, àëòàí òýðýëæ, ãàíäèãàð, õóí÷èð, àëòàí ãàãíóóð, öàãààí äýãä ãýõ ìýòóðãàìëóóä óëààí íîìîíä á¿ðòãýãäñýí áàéíà. “Íýâòýðõèé òîëü”-èîñ ¯ãèéí óòãà: áàéãàëèéí íººö-áàÿëàã í¿äëýõ ¿ãñ: òóñãàé õàìãààëàëò-óñòãàõã¿é áàéõ Õîâîðäñîí, áàéãàëèéí, áèåòýí, ñîíãèíî, öóëüõèð, ãàíäèãàðÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Óëààí íîì”-íû à÷ õîëáîãäîë þó âý? Ýõèéã óíøààä, îéëãîñíîî ÿðü. • Äàðààõ çàãâàðûí äàãóó ýõèéã öîãöîëáîð áîëãîí çàäëààä I II III áè÷èæ òýìäýãëý. Ýõªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ýõèéã óíøààä, ñýäâèéí àãóóëãàä òîõèðñîí àñóóõ ºã¿¿ëáýð 3-ûã çîõèî. Ò¿¿íä õàðèóëààðàé. • Ýõýä õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéíà âý?¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Îäîî äýëõèéí áàðàã á¿õ óëñ õîâîð àìüòàí óðãàìëûí “Óëààí íîì”-òîé áîëæýý.” ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîî ¿ã áîëãîí çàäàëæ áè÷. • Äýýðõ ºã¿¿ëáýð ÿìàð óòãàòàé ºã¿¿ëáýð âý? Òàéëáàðëààðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Äýýðõ ýõýýñ óðãàìëûã íýðëýñýí ¿ãñýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. • Àìüòíûã íýðëýñýí ¿ãñèéã îëæ, ýõ áà çóëçàãûí íýðèéã áè÷. Õî¸ð áàã áîëæ, Ìîíãîëûí “Óëààí íîì”-ä îðñîí àìüòàí, óðãàìëûí íýðñèéã óðàëäàí öýýæëýýðýé. Áÿöõàí íîì õèé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü õàìãààëàõ óëàìæëàëààñ ìýäýýëýë áýëòãýæ èðýýðýé. 2. Ìîíãîëûí “Óëààí íîì”-ä îðñîí àìüòàí, óðãàìëûí çóðãèéã öóãëóóë. ªºðèéíõººóëààí íîìûã õèéãýýðýé. 3. Áàéãàëü õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí ç¿éð öýöýí ¿ã 3-5 ûã áè÷ýýä, öýýæèëæ èð. 
    • I Öýöýí ¿ãèéã Öýýæèëæ òîãòîîãîîðîé. ñÓÐãààë ¯ã ¨ñòîí + (-ûã) õ¿íäýë Íàñòàí + (-ûã) áàÿðëóóë Àÿëãóó ýãøèã + (ýý) õàíãèãíóóëæ ÿâ Àõ ä¿¿ îëîí + (îî) áàÿñãàæ ÿâ Áèåèéí àìàð + (ûã) á¿¿ õàð Áóñäàä òóñëàõûã á¿¿ ìàðò Ýðäýì + (èéã) õè÷ýýëýýð ñóðäàã Ýðýë + (èéã) ñóðãààð îëäîã ¯ãèéí óòãà: õè÷ýýëýýð-ìýðèéõ ãýñýí í¿äëýõ ¿ãñ: óòãàòàé ¿ã õàíãèíóóëæ, àÿëãóó, ýðëèéã, òóñëàõûã 1. Ñóðãààë ¿ãñèéã öýýæëýýðýé. 2. Óòãà ñàíààã òàéëáàðëàí ÿðèëö. 3. Íýã ñóðãààë ¿ã ñîíãîí àâ÷, ýõ áîëãîí áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöààä, ä¿ðìèéã áè÷. - Ýäãýýð ¿ã ýãøèã áà ãèéã¿¿ëýã÷, àëèíààð òºãññºí áàéíà? - Þóãààð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàâ? - Ýöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã ÿàõ âý? Ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàõàä ýöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã ¿¿ðýãã¿é áîë ãýýãäýíý. Ýã + óðò Ý = Ýã 2. Äýýðõ ¿ãñýä íºõöºëèéã çàëãàæ áè÷ýýðýé. ͺõöºëèéã çàëãàæ áè÷èõäýý áàëàðõàéýãøèã ãýýãäýõ ä¿ðìýý ñàíà. Íàìàð + ûí ìóó áîðîîòîé. Õàâàð + ûí ìóó øîðîîòîé. Áèå + èéí íýã + èéã ÁªÕªªÐ äàâíà Áèëýã + èéí îëîí + ûã ªìíº + ººñ íü óõíà èøèã øèã ÕÀÐÀÕÀÄ Õîéíî + îîñ íü õîìòîé òýìýý øèã 4. Äýýðõ ñóðãààë ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé. Ýõ çîõèîæ áè÷.
    • IIII Á¯ëÝã. ÌÈíÈé íÓÒàã - íÝÐëÝñÝí ¯ã Ìîíãîë õýë Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé àíãèëàë Îíîîñîí íýðèéí ç¿éë Íýðëýñýí ¿ãèéí òîî ß-èéí òºðëèéí óðò, õîñ ýãøèã ßëãàõ ýãøãèéí òóõàé Áèä II àíãèä ¿çñýí ìýäëýãýý ñýðãýýí ñàíàëàà. Òýãâýë îäîî ýíý á¿ëýãò äýýðõ ìýäëýãèéã ýçýìøèíý. ªìíºõ ìýäëýãýý ñàéí ýçýìøñýí áîë àìàðõàí îéëãîíî ø¿¿! Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Óíøèõ áè÷èã 1. Ýõ îðíû ãàçðûí çóðàã (Ø¿ëýã) Ò.Î÷èðõ¿¿ 2. Ìèíèé õàéðòàé ýõ îðîí (ªã¿¿ëýë) 3. ÓÁ õîòûí òóëãûí ÷óëóó (ªã¿¿ëýë) 4. Çàãèéí ãîë (Ìîíãîë àðäûí äîìîã) 5. ̺ðººäºë (Ø¿ëýã) ª. Áààñàíæàâ 
    • II ÝÕ îÐíû ãàÇÐûí ÇÓÐàã Ýõ îðíû ãàçðûí çóðàã Ýýæèéí çóðàã øèã äîòíî ñàíàãäàíà Ñàíàà ñýòãýëä óóñàí øèíãýñýí Ñàéõàí ä¿ð øèã íü òàíèë ñàíàãäàíà Çóðààñ á¿õíèé ó÷ðûã òàéëæ Çóðàãäààã¿é ãîðõèéã íü áè íýðëýæ ÷àäíà Á¿äýãõýí ãàíö ìýíãèéã íü àíäàõã¿é Á¿õýëä íü ýíý çóðãèéã áè íýðëýæ ÷àäíà Ýçýí áèåíäýý ýõ îðíû çóðàã Ýýæèéí öàðàé øèã äîòíî áàéäàã þì Ñàÿ ç¿ðõíèé òîëüòîí äóíä Ñàéõàí ýõ îðíû ìèíü õºðºã áàéäàã þì Ò. Î÷èðõ¿¿ ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: ä¿ð-öàðàé, áàéäàë ç¿ðõýí òîëüò-õàìãèéí äîòíî ñàíàõ ãîðõèéã, äîòíî, ñàÿ, ç¿ðõýí òîëüò, õºðºã 1. Ø¿ëãèéã óðàí òîä óíøààðàé. Ýõ îðîí ãýæ þó âý? Õàìòðàí ÿðèëöààðàé. 2. ªºðèéí òºðñºí ãàçàð íóòãèéã ãàçðûí çóðàã äýýð îëæ çààãààðàé. 3. Òºðèéí äóóëëàà àíãèàðàà äóóëààðàé. Òºðñºí ñýòãýãäëýý ÿðèëö. Ìîíãîë õýë 1. Ø¿ëãýýñ àñóóëòàä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷. Þó? á¿õíèé ó÷ðûã òàéëæ Çóðàãäààã¿é þóã? íü õýí? íýðëýæ ÷àäíà Á¿äýãõýí ãàíö þóã? íü àíäàõã¿é Á¿õýëä íü ýíý þóã? õýí? íýðëýæ ÷àäíà 2. Äàðààõ çóðãèéã íýðëý. Ýäãýýð ¿ãñ þóã çààñàí áàéíà âý? Àñóóëò òàâèàðàé. 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýãýýðýé. …………… çààñàí óòãàòàé ¿ãñ õýí? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàíà. ………. áà …………… çààñàí óòãàòàé ¿ãñ þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàíà.
    • II 4. Íýðëýñýí ¿ã ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîí áè÷ýýðýé. II III Áàãèéí ñóðàã÷èä õàìòðàí ýõ îðíîî íýã, íý㠺㿿ëáýðýýð ìàãòàí õýëýýðýé. Ýõ îðíû áàõàðõàë þó âý? ßðèëöààðàé. Ýõ îðíû I IV áàõàðõàë Õ¿í þì Õýí? Íýðëýñýí ¿ã ¿çýãäýë þó? (Æèíõýíý íýð) V VI ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíø. Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð á¿õèé ýõ áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. 2. “Áàõàðõàëã¿é õ¿íä ýõ îðîí áàéäàãã¿é.” ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëààä,õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé. 3. Õ¿íèéã çààñàí ¿ã 3, þì çààñàí ¿ã 3, ¿çýãäýë çààñàí ¿ã 3-ûã áè÷ýýä, õîëáîî ¿ãáîëãîí áè÷ýýðýé. Æèøýý Æèøýý ªâºã íýð .................. þì .................. Õýí? Òºðºë ñàäíû íýð .................. Þó? ¿çýãäýë .................. Ìýðãýæëèéí íýð .................. àìüòàí .................. 4. Áèå äààí óíøèæ ñóäëààä, äàðààõ àñóóëòàíä õàðèóëààðàé. Ìàíàé ýõ îðîí óóäàì ó÷ðààñ ò¿¿íèé õèë èõ óðò. - Õèëèéí óðò õýä âý? 5. Òîëü áè÷ãèéí äýâòýðòýý òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. Õýë-……….. Õèë-………. Ýíý áîë ìèíèé òºðñºí íóòàã Ìîíãîëûí ñàéõàí îðîí ÌÈíÈé ÕàéÐÒàé ÝÕ îÐîí Ìèíèé ýõ îðîí Ìîíãîë Óëñ Àçè òèâèéí òºâ õýñýãò îðøäîã. Ìàíàé îðîí óóäàì ñàéõàí íóòàãòàé. Íóòãèéí áàðóóí õýñýã óóëàðõàã. Ýíä Àëòàéí íóðóó îðøèíî. Äîðíî, ºðíº òàëäàà í¿ä àëäàì òàë ãàçàð ýëáýã. Èõ çîõèîë÷ Ä.Íàöàãäîðæèéí “Ìèíèé íóòàã” ø¿ëýãòýý ìàãòàí äóóëñàí Õýíòèé, Õàíãàé, Ñàÿàíû ºíäºð ñàéõàí íóðóóíóóä íü Ìîíãîë îðíû òºâ, õîéä ç¿ãèéí ÷èìýã áîëîí ñ¿íäýðëýæ áàéäàã. ̺í Óâñ, 
    • IIÕºâñãºë, Áóéð çýðýã íóóð, Õýðëýí, Îíîí, Îðõîí, Ñýëýíãý çýðýã òóíãàëàã óñò ãîëóóäòàé.Ìîíãîë Óëñûí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîò îëîí æèëèéí ò¿¿õòýé. Òýð÷ëýí Äàðõàí-Óóë,Îðõîí, Àëòàé, Öýöýðëýã çýðýã îëîí àéìãóóä áèé. ¯ãèéí óòãà: äîðíî-ç¿¿í ç¿ã í¿äëýõ ¿ãñ: ºðíº-áàðóóí ç¿ã Àçè òèâèéí, îðøèíî, Ñàÿàíû, ñ¿íäýðëýõ-îíöãîé ºíäºð õàðàãäàõ Óâñ, Ñýëýíãý, óñò í¿ä àëäàì-í¿äýýð õàðààä ã¿éöýìã¿é èõ 1. Ýõèéã óíøààä, óòãûã ÿðèëöààðàé. Ýõ îðîí ãýäýã íü ÷èíèé áîäëîîð þó ãýñýí ¿ãâý? 2. “Ìèíèé ýõ îðîí” ñýäâýýð ø¿ëýã çîõèîãîîðîé. 3. Áàðèìëûí øàâàð áîëîí áóñàä ìàòåðèàë àøèãëàí óóë, íóðóó, äîâ òîëãîäûã õèéæõàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé. 4. Ýõ îðíû áàÿëãèéã íýðëýí áè÷. ªºðèéí îðøèí ñóóäàã ãàçàð íóòàãò ÿìàð áàÿëàãáàéäãèéã ÿðèëöààðàé. Ìîíãîë õýë 1. Ýõ îðíû áàéãàëèéã õàðóóëñàí çóðàã äýýðýýñ íýðëýñýí íýðèéã ò¿¿æ áè÷. Òýäãýýð¿ãýíäýý àñóóëò òàâèàðàé. 2. Äàðààõ á¿ëýã ¿ãñýýñ àñóóëòûí äàãóó ÿëãàæ áè÷ýýðýé. ¯¿íä: à. Óóëàíä þó, þó óðãàäàã âý? á. Óóëàíä þó, þó áàéäàã âý? â. Áàéãàëèéí ¿çýãäýëä þó, þó îðîõ âý? Ìîä, áóãà, öàñ, ñîãîî, íàðñ, òóóëàé, 캺ã, ¿íýã, çàðàà, õóñ, ìºíäºð, õàéëààñ,õóð øóâóó, óëèàñ, øóóðãà, ã¿çýýëçãýíý, ñàëõè, ãàöóóð, ñîëîíãî, öýöýã, ºâñ,àÿíãà, áîðîî 3. Äàðààõ çóðãèéã íýðëýæ áè÷. à. Õ¿íèé ñàäàí òºðëèéí íýð ……. á. Õ¿íèé ìýðãýæëèéí íýð ………. 4. Õýí áý? þó âý? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿìàð ÿëãààòàé õýðýãëýäýã âý? Ä¿ðìèéãäýâòýðòýý áè÷ýýðýé. ãýðòýý á¿òýýë÷ýýð õèéõ äààëãàâàð 1. “Ìèíèé õàéðòàé ýõ îðîí” ñýäâýýñ íýðëýñýí ¿ãèéã äàðààõ óòãûí äàãóó ÿëãàíáè÷ýýðýé. À. Óóë, íóðóóíû íýð …………. Á. Íóóð, ãîëûí íýð……............. Â. Õîò, àéìãèéí íýð ………....... Ã. Õ¿íèé íýð………….…
    • II 2. Çóðãààð ºã¿¿ëáýð á¿òýý. Çóðàãò àñóóëò òàâèàðàé. À. àðèëàâ. Â. , , –èéã áîä ìàë ãýíý. Á. ãàð÷, áàéãàëü ñýðãýâ. Ã. , –ã áîã ìàë ãýíý. 3. ¯ãèéí ãèíæèéã á¿òýýæ, æèíõýíý íýð áóþó íýðëýñýí ¿ãèéã òýìäýãëýýðýé.Ýíýãèíæèéí á¿õ ¿ã 2 ¿ñãýýñ á¿òíý. Ýõíèé ¿ãèéí ñ¿¿ë÷èéí ¿ñýã íü äàðààãèéí ¿ãèéí ýõíèé¿ñýã áîëíî. Äóãààðûí äàãóó îëæ áè÷. - “Æèë” ãýäýã ¿ãèéí èæèë óòãà - ¯éë ¿ãèéí çàëãàâàð - Ø¿ä óãààõ ç¿éë - Îãòîðãóéí ýðõýñèéí íýã - Õºãæìèéí ¿ñýã 1 15 14 - Ãàëààñ ¿ñýðñýí º÷¿¿õýí õýñýã 2 13 - Һ뺺ëºõ ¿ã - Áóãûí òºë 3 12 - Õºãæìèéí ¿ñýã 4 11 - ¯éë ¿ã - Àñóóõ ¿ã 5 10 - “Ãàëä äóëààö” ãýñýí óòãàòàé ¿ã 6 7 8 9 - Õàíãàéí àëäàðòàé äàâààíû íýð - Ãàçðûí õýìæýý - Õ¿íèé ýðõòýí 4. ¯éë ÿâäëûã çºâ äàðààëàëä îðóóëààðàé. Çóðãèéí äàãóó ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé.Äàðàà íü õýí? þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿëãàí òýìäýãëý. 
    • II Óëñûí ìààíü ÷àíäìàíü ýðäýíý Óëààíáààòàð ñàéõààí… ÓëààíÁààÒàÐ ÕîÒûí ÒÓëãûí ×ÓëÓÓ 1639 îíû øàðãà÷èí òóóëàé æèë Õàëõûí ò¿øýýòõàí Ãîìáîäîðæ ººðèéí òàâàí íàñòàé õ¿¿ Çàíàáàçàðûãøàðûí øàøíû òýðã¿¿íýýð ºðãºìæèëæ, “ªíäºð ãýãýýí”õýìýýí íýðèéäæýý. Òýãýýä Àðõàíãàé, ªâºðõàíãàé õî¸ð àéìãèéí çààãòáàéõ Øèðýýò öàãààí íóóð, Èõ Ìîíãîë óóëûí îð÷èìä Èõõ¿ðýýã ¿¿ñãýí, òîì öàãààí ýñãèé ãýð äóãàí áàéãóóëæ, ãàäóóðíü øàð äààâóóí õ¿ðýý õàøàà áàðüæýý. Ò¿¿íèéãýý “Äýëãýðèõ áóÿíò óóëûí òºãñ áàÿñãàëàíò íîìëîë á¿òýýëèéí èõõèéä” ãýæ íýðëýñýí íü ýä¿ãýý Ìîíãîë Óëñûí íèéñëýëÓëààíáààòàð õîòûí ýõ ñóóðü íü áîëæýý. Òýð öàãààñ õîéø Ìîíãîëûí íèéñëýë õîò îëîí óäààí¿¿äýë õèéæ ÿâñààð, ¿ðæèë øèì õºðñ ñàéòàé ýä¿ãýýãèéííóòãèéã ñîíãîæ, 1778 îíä àíõíû øàâ ÷óëóóã áîñãîæýý. Óã÷óëóóíä: “Õàí óóëûí àð õîðìîéä Õàòàí Òóóëûí õîéä õºâºº Ñýð¿¿í Ñýëáèéí àìàíä Ñýðãýëýí öýöýãò øàð äýíæèä Õ¿í ÷óëóóíû õîíõîðò Õ¿ð ÷óëóóãààð øàâ áîñãîâ” ãýæ áè÷æýý. Äýëõèéí õàìãèéí îëîí íýðòýé õîòîä ìàíàé óëñûí íèéñëýë îðäîã þì áàéíà.Ó÷èð íü íèéñëýë õîò ìààíü õºãæëèéíõºº ò¿¿õýíä àðâàí ãóðâàí ººð íýðòýé áàéñàí ãýíý.Òóõàéëáàë, “ªð㺺”, “Èõ õ¿ðýý”, “Èõ õ¿ðýý õîò”, “Íèéñëýë õ¿ðýý” ãýõ ìýòýýð íýðëýõèéíçýðýãöýý óëñ, óëñûí íîì õýâëýëä ººð ººð íýðòýé áàéñàí àæýý.1924 îíä Óëñûí Èõ Õóðëààñ ÁÍÌÀÓ-ûã òóíõàãëàæ, Íèéñëýë õ¿ðýýã “Óëààíáààòàð”ãýæ íýðëýñýí þì. ¯ãèéí óòãà: øàðûí øàøèí-õ¿ì¿¿ñèéí ø¿òýí áèøðýõ ¿çëèéí íýã í¿äëýõ ¿ãñ: õèéä-ëàì íàðûí õóðàí ñóóõ ñ¿ì îðîí øàðãà÷èí, ºðãºìæëºõ-õ¿íäýòãýí ºðãºæ òýìäýãëýõ áàÿñãàëàíò, ýä¿ãýý-îäîî ýä¿ãýý, ñýðãýëýí, øàâ ÷óëóó-ãýð áàðèõàä óðüä÷èëàí ¿çýæ, òàâüñàí òýìäýã òóíõàãëàæ, òóíõàãëàæ-çàðëàõ, îëîíä ìýäýãäýõ íýðëýñýí íýðèéäýõ-íýðëýõ 1. Ýõèéã óíøààä, áàãøòàéãàà õàìòðàí óòãûã ÿðèëöààðàé. Óëààíáààòàð õîòûã àíõ õààíà áàéãóóëñàí áý?
    • II2. Õýäýí îíä îäîîãèéí áàéðøëûã òîãòîîñîí áý?Ò¿¿õýíä íýðëýãäñýí íýð¿¿äèéã öýýæëýýðýé.3. “Óëààíáààòàð õîò” ñýäýâò 4 ìºð ø¿ëýã çîõèîãîîðîé.4. Õîòûí àëü íýã õýñãèéã çóðàõ áóþó ºíãèéí öààñàí íààìàë, áàðèìàë õèé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ õýí? þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷. 2. Õ¿ñíýãòèéã áàãøòàéãàà õàìòðàí áºã뺺ðýé. Íýðëýñýí ¿ã Åðèéí íýð Îíîîñîí íýð Õ¿í Õèéä Íóóð Óóë Æèë Óëñ Íèéñëýë3. Òîäîðõîéëîëòûã áè÷ýýðýé.ßàãààä åðèéí áà îíîîñîí íýð ãýæ íýðëýñýí áý? Íýðëýñýí ¿ãèéã åðèéí áà îíîîñîí íýð ãýæ 2 àíãèëíà. à. Åðèéí íýð ãýäýã íü ………………………………....…….. á. Îíîîñîí íýð ãýäýã íü ……………………………………..4. Çóðãèéã àæèãëààä, áè÷ýýðýé. Åðèéí íýð Îíîîñîí íýð …………… ………………. …………… ………………. …………… ………………. …………… ………………. 
    • II Á¿òýýë÷ àæèë Ýõ¿¿äýýñ îíîîñîí íýðèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, àñóóëòàä õàðèóëààðàé. Äàðàà íü òîì ¿ñãèéãõýðõýí áè÷èõ ä¿ðìèéã áèå äààí òîäîðõîéëæ áè÷. 1. Ìèíèé ààâûã Áîëä, íàìàéã Òóÿà ãýäýã. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí íýðò òºëººëºã÷èéííýã íü Äàøäîðæèéí Íàöàãäîðæ þì. Äîëãîðñ¿ðýíãèéí Äàãâàäîðæ äýëõèéä àëäàðøñàíáºõèéí íýã. ßìàð ¿ãñèéã òîì ¿ñãýýð áè÷ñýí áàéíà âý? 2. Ñàíòà îõèí Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñûí èðãýí. Òýð çóíûõàà àìðàëòààð ÌîíãîëÓëñàä æóóë÷èëæ áàéãàà þì. Òýðýýð Óëààíáààòàð õîòîä èðýýä, Ѻ¿ëèéí ãóäàìæèíäáàéõ “Óëààíáààòàð” çî÷èä áóóäàëä áàéðëàâ. Ìàðãààø íü íèñýõ îíãîöîîð Õºâñãºëàéìãèéí òºâ ̺ðºí õîòûí áóóäàëä áóóëàà.Òýíäýýñ íèñýýä Õàòãàëä èðëýý.Õàòãàë áîëÕºâñãºë íóóðûí ºìíºä ýðýã äýýð áàéäàã áºãººä óñàí îíãîöíû áóóäàëòàé. Äàðàà íüÕàòãàëààñ “Ñ¿õáààòàð” õýìýýõ óñàí îíãîöîíä ñóóæ Õàíõ ñóìàíä î÷ëîî.Ýíý ñóì áîëÕºâñãºë íóóðûí õîéä ýðýã Á¿ðýíõàí õýìýýõ óóëûí ºâºðò áàéäàã. Õºâñãºë íóóð áîëòóíãàëàã óñòàé, óðñãàë íóóð þì.Ýíý íóóðààñ Ýã ãîë ýõ àâ÷ óðñäàã àæýý. Íóóðûí òóõàéñàéí ìýäüå ãýâýë “Ìèíèé Ìîíãîë” ñýòã¿¿ëèéã àâ÷ óíøààðàé. Óëñûí íýð, õîò òîñãîí, ãóäàìæ, àéìàã ñóì, óóë, óñ, íîì ñîíèí, õýâëýëèéíîíîîîñîí íýðèéã ÿìàð ¿ñãýýð áè÷èæ áàéíà âý? 3. Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð Ëàéêà íýðòýé íîõîéã ìýäýõ ¿¿? Ëàéêà íîõîé îãòîðãóéí õºë㺺ðñàíñàðò íèññýí þì. Àí÷èí Äîðæ îëîí íîõîéòîé. Òýð àíä ÿâàõäàà Àñàð, Áàñàð õî¸ðíîõîéãîî äàãóóëæ ÿâäàã. Ìàíàé ýã÷ îëîí ¿íýý ñààäàã. Ýã÷ ìààíü ñààæ áóé ¿íýýí¿¿äýýñýýõàìãèéí èõ ñ¿¿òýé õî¸ð ¿íýýã Ýýìýãò, Õàëçààäàé õýìýýí äóóääàã þì. Àìüòíû íýðèéã ÿàãààä òîì ¿ñãýýð ýõýëæ áè÷äýã âý? 4. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä óðàí òîäîîð óíø. Óòãûã ÿðèëöààðàé. Òîì ¿ñãèéí òóõàé ø¿ëýã Àðâèí ýðäìèéí òàíõèìä Àíõ çààëãàäàã öàãààí òîëãîé Òîì ¿ñãýýð ýõýëäýã Ààâ, ýýæèéí ìèíü íýð Àðä óëñûí ìèíü íýð Àäèëõàí áàñ òîì ¿ñãýýð ýõýëäýã Ýðäýì íîì, íýðèéí ýõëýë Ýðõýìëýõ, õ¿íäýòãýëèéí áýëãýäýë Ýíý òîì ¿ñã¿¿äýä áè áèøèðäýã Àìæèæ áè÷ýýã¿é ø¿ëãèéí ìèíü ýõëýë À-ãààñ ß õ¿ðòýëõ òîì ¿ñã¿¿äýä Áè áèøèðäýã. Ò.Î÷èðõ¿¿0
    • II Àòãààä àòãàãäàõã¿é Òýâðýýä òýâðýãäýõã¿é ìºðò뺺 ¯ðãýëæèéí àìüäðàëä ¯íýõýýðèéí òóñòàé Òýð þó âý? ÇàãÈéí ãîë (Ìîíãîë àðäûí äîìîã) Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Çàã ñóìûí íóòàãò “Çàãèéí ãîë” ãýæ ãîë áèé. Õàíãàéí íóðóóíààñ ýõ àâ÷ óðññàí ýíý ñàéõàí áîëîð ãîëûã ÿàãààä “Çàãèéí ãîë” ãýæ íýðëýñýí òóõàé íýãýí äîìîã áèé. Äýýð ¿åä ýíý ãîëûã “Áîëîð ãîë” ãýæ íýðëýäýã áàéæýý. “Áîëîð ãîë” ãýäýã íü òóíãàëàã ãýñýí ¿ã. Áîëîðûí ãîëûí ýðãýýð çàã, õàð ìîä õîëèëäîí óðãàäàã áàéæýý. Ãýòýë íýã óäàà çàã,øèíýñ õî¸ð ìóóäàëöàæ ãýíý. Çàã õýëýõäýý: - “Áè áîë õºðñíèé óñààð áèø, íàðíààñ èë÷ ãýðýë àâ÷ àìüäàðäàã” ãýæýý. Øèíýñõýëýõäýý: - “Óñ áîë õàìãèéí ¿íýò ýðäýíý ìºí” ãýñýí àæýý. ªºð, ººðèéí õýëñíèéã ¿íýíèé òóéëõýìýýí ìàðãàëäàæ, ìàðãààí íü õýð¿¿ë áîëæ, õýð¿¿ë íü çîäîîíä õ¿ð÷, çîäîîí íü òóëààíáîëæ, òóëààíààñ äàéí äýãäæýý. Òýð öàãààñ õîéø óñûã ¿ë îéøîîæ, íàðûã ìàãòñàí çàãíü ãîâüä, óñûã ìàãòàæ, ãýðëèéã ¿ë îéøîîñîí øèíýñ íü óóë öàðìûí àðûí öàñ ìºñ èõòýéñ¿¿äýðò óðãàäàã áîëæýý. -Óñ ÷ õýðýãòýé, íàð ÷ õýðýãòýé. Õàðèí ýâäðýë õÿìðàë, äàéí òóëààí ë õýðýãã¿é. Òàá¿õýí ýâëýð” ãýæ øèíýñèéã ÿòãàõààð õàíãàéí óóëàíä ãàðñàí íýã ºâãºí çàã ãîâüäîî áóöàæ÷àäàëã¿é Áîëîð ãîëûí ýõýíä ¿ëäæýý. Óõààíòàé áóóðàë òýðõ¿¿ çàãíû àëäðààð “Áîëîðãîë”-ûã “Çàãèéí ãîë” ãýæ íýðëýõ áîëæýý. ¯ãèéí óòãà: òóéë-ýöýñ òºãñãºë í¿äëýõ ¿ãñ: öàðàì-óóëûí çàâñðûí øèíýñ, õîëèëäîí, óðãàäàã, õºíäèé õîîëîé ãàçàð øèíýñèéã, ÿòãàõ, àëäðààð ýõ-ýýæ ýõ-ýõëýë èõ- áàãà 1. Ýõèéã óíøààä óòãûã ÿðèëöààðàé. Ãîë ñàíààã äýâòýðòýý áè÷. Äîìîãò, óðãàìëààðõýíèéã òºëººë¿¿ëýí, ÿìàð ç¿éëèéã ñóðãàìæèëñàí áý? 2. Øèíýñ áà çàã óðãàìëûí ÿëãàà, àìüäðàõ îíöëîãèéí òóõàé áàãøòàéãàà õàìòðàíÿðèëöààä, áè÷ýýðýé. 3. Äîìãèéí ¿éë ÿâäëààð öóâðàë çóðàã çóðæ, áÿöõàí íîì õèéãýýðýé. 4. Äîìîã ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîëòûã ã¿éöýýí áè÷. 
    • II Ãîë òºëºâ ¿íýí …………, óðàí ……… áàÿæóóëàí íàéðóóëñàí àìàí çîõèîëûí íýã òºðëèéã ………..ãýíý. (áàðèìòûã, ñýòãýìæýýð, äîìîã) Ìîíãîë õýë 1. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëàí íýðëýæ, ÿìàð ÿëãààòàéã ÿðèëöààä, áè÷ýýðýé. 2. Äýýðõ äàñãàëààñ ñàíàà àâ÷, ä¿ãíýëò õèé. ßðèëöààä, ä¿ðìèéã ã¿éöýýæáè÷ýýðýé. Íýðëýñýí ¿ã áóþó æèíõýíý íýð íü ãàíö áà ………….................................... -ä -ñ -íàð íºõöºë¿¿ä ………. ……….. çààíà. -óóä, -¿¿ä -÷óóä, -÷¿¿ä 3. Äàðààõ ¿ãñýä òîõèðîõ îëîí òîîíû íºõöºëèéã çàëãàæ áè÷. ªã¿¿ëáýðòîðóóëààðàé. Ýì÷ çàëóó ñóðàã÷ ¿ðñ ñàìáàð Äàðãà áºõ òàìèð÷èí çàëóóñ øèðýý Áàãø õºãøèí íºõºð ¿ã öààñ Áè÷ýý÷ õ¿¿õýä íîõîé íàâ÷ ñóì 4. à. Äàðààõ ýõýýñ ãàíö áà îëîí òîîò ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. Òóóëàéä óðò ÷èõ ÿìàð õýðýãòýé âý? Õ¿¿õä¿¿ä îéä çóãààëæ ÿâàâ. Îéä íàðíû ãýðýë òóñàæ, äóëààõàí ñàéõàí áàéëàà. Íýã æààë õî¸ð ÷èõýíäýý íýã á¿ðýý ìýò ç¿éë áàðèàä, þì ÷àãíàæ áàéëàà. Íàéç íàð íü ò¿¿íýýñ ãóéæ àâààä, îéí ÷èìýýã ÷àãíàâ. Ñîíèí þì àà. Îéãîîñ òîñãîí õ¿ðòýë íýëýýä çàéòàé áàéòàë íîõîé õóöàõ, ¿õýð 캺ðºõ íü òîäõîí ñîíñòîíî. Òýãýýä á¿ðýý ìýò ç¿éëýý ÷èõíýýñýý õîëäóóëìàãö ä¿ëèéðñýí þì øèã çºâõºí øóâóóäûí æèðãýýí, íàâ÷ñûí ñýð÷èãíýýí ë ñîíñòîæ áàéëàà.
    • II Òóóëàéä óðò ÷èõ ÿìàð õýðýãòýéí ó÷ðûã áàãà÷óóä òà íàð îäîî îéëãîâ óó? á. Àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷. Áàãøòàéãàà ÿðèëöàí, çºâ ýñýõèéã øàëãààðàé. - Åðòºíöºä ãàíö áàéäàã þì - Îëîí øèðõýãòýé þì íû îëîí òîîíû íºõöºëèéã ÿàæ - ªìíº íü òîîíû íýð îðñîí þì áè÷èõ âý? Áèå äààæ õèéõ àæèë 1. “Çàãèéí ãîë” ýõýýñ íýðëýñýí ¿ãñèéã ò¿¿æ, îëîí òîîíä õóâèëãàí áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ ¿ãñèéã òàéëæ, èë¿¿ ¿ãèéã õàñààðàé. ªã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. ñàèëó, ñýæèí, ñàðæ, öóóðãà, øóõ, ñóõ, ìèø, Ìîíãîë õýë 1. à. ÿ, ¸, å, þ - ÿìàð ýãøèã âý? ßàãààä òýãæ íýðëýâ? á. Äàðààõ ¿ãñèéã á¿òýýæ óòãûã òàéëáàðëà. ßìàð ÿëãàà áàéæ âý? à à î óòàé ¿åð-¿åýð õî¸ð-õî¸óëÿ óë õàÿ óë ãî¸ óë þ ¿ëýâ õººå-õºåº à ............ ó ............ î ............ ý ............ ÿ ó ............ þ ¿ ............ ¸ ó ............ º ............ å ¿ ............ Òóñëàõ ýãøãèéí àðä ........................-èéã “ÿ”-èéí òºðëèéí óðò ýãøèã ãýíý. 2. ªã¿¿ëáýðèéã á¿òýýæ, óðò ýãøãèéã òýìäýãëýýðýé. ß-èéí òºðëèéí óðò ýãøã¿¿äèéãæàãñààí áè÷ýýðýé. à. äóðòàé, Òóÿà, õî¸óëàà, åýâýíä, Çàÿà, õî¸ð, èõ á. óðãàäàã, ãî¸î, æèíñ, ãîâüä, ãî¸, ãýäýã â. ñî¸îãîîð, çààíû, ÿíç, á¿ðèéí õèéäýã, áèå¿äèéã Áàãóóä äàðààõ àñóóëòààñ ñîíãîí àâ÷ õàìòðàí ÿðèëöààä, “Óñ” ýõ çîõèî. Ñýäâèéí äàãóó çóðàõ, íààìàë, áàðèìàë õèéõ çýðãýýð òºðºë á¿ðèéí á¿òýýëèéí ¿çýñãýëýí ãàðãààðàé. II I - Óñûã àìüäðàëä õýðýãëýõ òîõèîëäëóóäûã çóðàã, ø¿ëýã ãýõ ìýò òºðºë á¿ðýýð èëýðõèéë. II - Óñíû à÷ õîëáîãäîë þó âý? I Óñ III III - Óñ ÿàãààä áîõèðääîã âý? IV - Óñûã áîõèðäëîîñ õàìãààëàõ àðãà þó âý? IV ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä öàñíààñ óñ ¿¿ñäýã ¿¿? Ýðäýìòäèéí òîîöîîëñíîîð 1 ãà ãàçàðò 1 ñì çóçààí öàñàí á¿ðõ¿¿ë õàéëàõàä, 35 òîíí óñ áîëäîã àæýý. Òýãâýë 2 ãà ãàçðûí 3 ñì çóçààí öàñàí á¿ðõ¿¿ë õýäýí òîíí óñ áîëîõ âý? 
    • II Íóóð àìàð áîë Íóãàñ àìàð ̪Ъªäªë Õàäãàí öýíõýð òýíãýðò Àëòàí íàðíû ãýðýëòýé Õàìàã àðäûí ç¿ðõýíä Àëäðûí ãýãýýí ñ¿ëäòýé ßðóó àëäðûí òýíãýð Öýëìýã áàéõ áîëòóãàé ßðóó àëäðûí òýíãèñ Öýíãýã àðèóí áàéõ áîëòóãàé. ª.Áààñàíæàâ ¯ãèéí óòãà: òýíãèñ-èõ óñ í¿äëýõ ¿ãñ: öýíãýã-òóíãàëàã õàäãàí, ÿðóó àëäðûí, öýíãýã 1. Óíøààä, ø¿ëãèéí óòãûã ÿðèëö. 2. Öýýæëýýä óðàí òîä óíøààðàé. Ìîíãîë õýë 1. ñàíà, ýíý, îíî, ñàí, ýí, îí, çàñíà, øºíº, í-àâèà ÿàæ õýëýãäýæ çààí, õóí, í-àâèà ÿàæ õýëýãäýæ ¿íý, óíü, òàíü áàéíà âý? äàí, õ¿í áàéíà âý? Õýëíèé õ¿ð÷ ¿ç¿¿ðèéí “í” ýãøèãòýé ¿ç¿¿ð õàòóó õýëýãäýõ áè÷èãäýíý òàãíàéä õ¿ðýõã¿é “í” àâèà óãèéí “í” ýãøèãã¿é 2. Äýýðõ ýõýýñ óãèéí “í” ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. 3. Áè÷ýýä õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéí äîîãóóð 1, óãèéí “í”-èéí äîîãóóð 2 çóð. Õóëàí, òàõü, áóãà, ñîãîî, öàà áóãà, õàíäãàé, áºõºí, ÿíãèð, ìèíæ, õ¿äýð, áóãà çýðýãñ¿¿í òýæýýëòýé àìüòàä õîâîðäñîí ó÷ðààñ õºíººõèéã õóóëèàð õîðèãëîñîí áàéíà. Áàñ õóí, õîòîí, õîéëîã, ãóðãóóë, òàñ, ñàð, áýãáààòàð, òîíøóóë, óóëü, øàð øóâóó çýðýãøóâóóäûã óñòãàæ áîëîõã¿é. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñèéã àæèãëàæ, õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí áà óãèéí “í” ÿàæ áè÷èãäñýíèéãòàéëáàðëààðàé. öàí õ¿¿ðýã - öàí à òýø¿¿ð ýíõ òóíõ - ýí ý ð÷ õàéðëà àí àìüòàí - àí à ãààõ ýðäýì ºí㺠ç¿ñ - ºí º ð áàÿð õààí õ¿¿ - õààí à î÷èõ îí ñàð - ñóì îí î õ íîìûí ñàí - òîî ñàí à
    • II Õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéã, õýëíèé óãèéí “í”-ýýñ ÿëãàõûí òóëä õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéí àðä áè÷ñýí “........., .........., ........., ..........,” áàëàðõàé ýãøãèéã ..................... ýãøèã ãýíý. 2. Áè÷ýýä, õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í” áà ÿëãàõ ýãøãèéí äîîãóóð çóð. Óíàãà, ýðäýíý, õóëãàíà, ºìíº, õîéíî, óðãàíà, áîãèíî, òààíà, õºì¿¿ë, ñàíàë,ø¿¿ìæëýë, ºäºð øºíº, ìàíàí áóäàí. Àõìàäûí ñóðãààë àëò Àíõààð÷ ñîíñîæ ÿâààðàé ǯéÐ ¯ãÝÝñ Àðãàëààñ èë÷ ãàðíà Àæëààñ òîñ ãàðíà Çàìàã ñàéòàé óñàíä Çàãàñ áîëãîí öóãëàíà Çàí ñàéòàé àéëä Õ¿í áîëãîí öóãëàíà Ãàí òºìºð áîëîâ÷ Ãàëûí àÿûã äàãàíà Ãàíãà ìºðºí áîëîâ÷ Ãàçðûí àÿûã äàãàíà. ¯ãèéí óòãà: çàìàã-óñíû óðãàìàë í¿äëýõ ¿ãñ: àðãàëààñ, èë÷, öóãëàíà, àÿûã 1. Ç¿éð ¿ãèéí óòãûã ÿðèëö. Öýýæëýýðýé. 2. Ýõ áîëãîí õóâèëãàæ áè÷. Ìîíãîë õýë 1. áàãà ñàãà áàãø ñóðàã÷ òîãîñ øóâóó “ã” àâèà ÿàæ òºãºë ìîä “ã” àâèà ÿàæ áóãà ñîãîî õýëýãäýæ áàéíà? áóëàã øàíä õýëýãäýæ áàéíà? óóæèì òàëáàé ã¿¿ð çàì Õ¿¿õýí õýë èäýâõòýé îðîëöîæ “ãà, ãî, ãó, ãû” ãýæ õýëýãäâýë õîîëîéí “ã” áîëíî. Õîîëîéí “ã” àðä “à, î, ó, û” ýãøèã áè÷èãäýíý. Õýëíèé óãààð õýëýãääýã “ã” ¿ñãèéã õýëíèé “ã” ãýíý. Õýëíèé “ã” àðäàà ýãøèãã¿é áóþó “à, î, ó, û” äºð⺺ñ ººð ýãøèãòýé áàéíà. 
    • II 2. Äýýðõ ç¿éð öýöýí ¿ãýýñ õîîëîéí áà õýëíèé “ã”-òýé ¿ãñèéã ÿëãàæ áè÷ýýðýé. 3. ¯ãñèéã àæèãëàí, ýãøãèéí ä¿ðìèéã áè÷ýýðýé. àðã à - àðàã ñóðã à - ñóðàã òóëã à - òóëàã õîðã î - õîðîã õîðã î äîõ - õîðîãäîíî òîðã î - òîðîã ã õîîëîéí à, î ýãøèã ÿëãàõ ýãøèã õýëíèé ýãøèãã¿é 4. Öýãèéí îðîíä áàëàðõàé ýãøãèéã íºõºæ áè÷ýýä, ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé. àðã . ë, çîìã . ë, õîðã . ë, òóóðã . . , áàã . íà, øàíàã . , õààëã . ., òóëã . íýãòãýí ä¿ãíýõ á¿òýýë÷ äààëãàâàð 1. ¯ëãýðèéã óíøèæ ÿðèëöààðàé. Áóãà Íýã áóãà óñ óóãààä, çîãñîæ áàéâ. Áóãà óñàíä ä¿ðñýý õàðààä “Ýâýð ìèíü ¿íýõýýð ñàéõàí þì. Õºë ìèíü àðàé ë çîõèìæ ìóóòàé þì óó äàà” ãýæ áîäîæ áàéëàà. Ãýòýë ãýíýòõýí íýã àðñëàí ãàð÷ èðýâ. Áóãà äýãäýí äàâõèæ, îéä îðòîë ýâýð íü ìîäîíä òýýãëýýä áàðèãäàõ øàõæýý. Õàðèí õóðäàí ã¿éñíèé õ¿÷èíä àðñëàíãààñ àâðàãäàâ. Áóãà “Ìàãòñàí ýâýð ìèíü ãàé áîëîõûã øàõëàà. ªºäã¿é ìóóõàé õºë ìèíü àâàðëàà” ãýæ ñàÿ ë íýã îéëãîæ ãýíý. 2. Äýýðõ ýõýýñ çàãâàðûí äàãóó ¿ãñèéã îëæ áè÷. õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí 9 õîîëîéí 7 õýëíèé óãèéí Í -òýé 7 õýëíèé Ã-òýé 13 3. ¯ã á¿òýýæ áè÷èõäýý óðò ýãøãèéã òýìäýãëýýðýé. ªã¿¿ëáýðò îðóóëæ áè÷. ó âýí î ðîé áè ëýõ õà ÿà ¿ åý ð ¸î å¿ òîí ä õî ëàâ ãààð ëýõ î ¸ó ëàà þó þ¿ òàé äýí 4. ×è ÿìàð, ÿìàð õîñ ýãøèã ìýäýõ âý? Íýðëýýðýé. Àé, ...., ....... Ìîíãîë õýëýíä “ÿé, ¸é, þé” ãýñýí õîñ ýãøèã áèé. Æèøýý íü: ßéðàõ, þéðýõ, ¸éòãîð, ÿéæãàð Ýäãýýð íü àìàí áîëîí áè÷ãèéí õýëýíä õîâîð òîõèîëäîíî.
    • II ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé.Ýíý á¿ëãèéã ¿çñýíýýð áèä þó ìýäýæàâñàí áý?Áèä þó õèéõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áý?Ýäãýýðèéã ìýäýæ àâñíààð àìüäðàëäÿìàð à÷ òóñòàé âý? 2. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã áºãëºæ, íýðëýñýí ¿ãèéã á¿òýý. Òýäãýýð ¿ãñýý îíîîñîí íýð, îëîíòîîíä õóâèëãàí, ºã¿¿ëáýðò îðóóëæ áè÷ýýðýé. 1 1 2 3 2 3 4 3. “õºåº, ¸îòîí, Îþóí, þ¿äýí, î¸îä” ¿ãñèé㠺㿿ëáýðò îðóóëàí áè÷. ªã¿¿ëáýðèéíóòãûã òàéëáàðëà. 4. Îíüñîãûã óíøààä òàéëæ ÿðèëö. Í ¿ñýãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, ÿëãàõ ýãøãèéã îëæçóð. à ¿ñýãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, ÿëãàõ ýãøèã îëæ çóð. Ýýæ íü ýíãýð äàãàíà, Õ¿¿ íü õ¿í äàãàíà. Íààä óóëûí íàðñ ìîä (Öîîæ ò¿ëõ¿¿ð) Öààä óóëûí öàðñ ìîä Ñýìæ øèã äýëãýðíý Íàð óíàñàí õîéíî Ñýýð øèã íóãàëíà Íàâ÷ààðàà íèéëíý (ñîðìóóñ) (Õàíà) 5. Ø¿ëãèéã öýýæëýýðýé. Ìèíèé íóòàã ... Õýðëýí, Îíîí, Òóóëûí òóíãàëàã àðèóí ìºðí¿¿ä Õîòîë îëíû ýì áîëñîí ãîðõè áóëàã ðàøààíóóä Õºâñãºë, Óâñ, Áóéðûí ã¿í öýíõýð íóóðóóä Ýíý áîë ìèíèé òºðñºí íóòàã Ìîíãîëûí ñàéõàí îðîí.... 1. Äàðààõ ¿ãñýä íºõöºëèéã çàëãàæ áè÷. Ãýýãäñýí ýãøãèéã òàéëáàðëààðàé. õ õ õ àìàð ó÷èð ¿ñýð ëò ë ëò õ õ õ àìüäàð ìýäýð õºäºë ë ë ë 
    • II ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. I II III IV ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý îíüñîãî Òààæ, îþÓíàà Õªã毯ëüå Òóóëæ ãàðàõã¿é íóòàãòàé Òîîëæ áàðàõã¿é òîðîìòîé Õ¿ð÷ áîëäîãã¿é Õ¿ðýë ¿ðýë õî¸ð Ýðýýí äýýñèéã Òýíãýð äýýã¿¿ð Ýâõýæ áîëäîãã¿é Òýìýýãýýð í¿¿íý ªäºí öàãààí ìàëãàé ªâºë çóíã¿é òàéëäàãã¿é Çýðýãëýýò ãóðâàí òàë Öàãààí ¿õýð Æèìñò ãóðâàí íóðóó Öààñàí íýìíýýòýé Õºõðºã÷ ãóðâàí ã¿âýý Õºíäëºíãèéí ãóðâàí äàâààÁèå äààõ àæèë 1. Îíüñîãûã òààæ, öýýæëýýðýé. (Òýíãýð îä, äºðâºí óëèðàë, ñîëîíãî, ìºíõ öàñò óóë, äýëõèé öàñ, íàð ñàð, ¿¿ë) 2. ªºðñ人 3-4 îíüñîãî çîõèîãîîðîé. 3. Îíüñîãî íü àðäûí àìàí çîõèîëä îðîõ óó? ßìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý? Òàéëáàðëàí áè÷. 4. Îíüñîãî ãýæ þó âý? ÿéöýýãýýðýé. Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîëûí íýã òºðºë íü îíüñîãî þì. Óðàí ÿðóó ………. øààðäñàí, ………….. àñóóëòûã ………… ãýíý. (îíüñîãî, ñýòãýõ¿é, ¸ãò)
    • IIIIII Á¯ëÝã. ÝÐäÝíÝÒ Õ¯í – þÌíû ØÈíæ ×àíàÐûã íÝÐëÝñÝí ¯ã Ìîíãîë õýë Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ Þìíû øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã Ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ãñèéí àíãèëàë Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ Çàðèìäàã áà îíöãîé ãèéã¿¿ëýã÷ Áèä ºìíºõ á¿ëýãò íýðëýñýí ¿ãèéã ìýääýã áîëñîí. Òýãâýë îäîî øèíæ ÷àíàð çààñàí íýðëýñýí ¿ãèéã ìýäýæ àâàõ áîëíî. Óíøèõ áè÷èã 1. Øàâü îðñîí íü (ªã¿¿ëëýã) ×. Ëóâñàíæàâ 2. Ø¿òýýí (Ø¿ëýã) Ð.Áîëîðöýöýã 3. Õ¿í ÷àíàð (ªã¿¿ëýë) Ê.Ä.Óøèíñêèé 4. Ýõèéí à÷ (Ìîíãîë àðäûí äóó) 5. Åðòºíöèéí ãóðàâ 
    • III Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð ñóðäàã Ýðëèéã ñóðãààð îëäîã Øàâü îÐñîí íü Öàñ õàéëæ àëñ íóòãààñ í¿¿äëèéí øóâóó çýë òàòàí èðæýý. Èéì íýã ºäºð ààâ íü Ñ¿õèéã äàãóóëàí, Æàìüÿíä øàâü îðóóëàõààð áàðóóí äýíæ ÷èãëýí àëõàâ. Çàìäàà: - “Ìèíèé õ¿¿ õè÷ýýæ ¿çýýðýé. Íîì ñàéí òîãòîîäîã þì ø¿¿! Áàðàãäàøã¿é áàÿí þì ýðäýì íîì” ãýæ ààâûãàà ºã¿¿ëýõýä Ñ¿õ òîëãîé äîõèæ ÿâëàà. Òèéíõ¿¿ ÿâñààð øèâýý õàøààí äîòîðõ õýäýí áîð ãýðèéí õàìãèéí áàðóóí òàëûí ãýðò îðëîî. Ààâ íü îðìîãöîî ºâðººñºº àþóø õàäàã ãàðãàæ äýëãýýä, òóëãûí áàðóóí ¸ðîîëä ñóóæ áóé òóðàíõàéâòàð øàð öàðàéòàé õ¿íä õî¸ð ãàðäàí áàðüæ: - “Õ¿¿ã ìèíü ýðäýì íîìòîé õ¿í áîëãîæ õàéðëà” ãýëýý. Òýð õ¿í Æàìüÿí áàãø ãýäýã àæýý. Õàäãèéã íü õî¸ð ãàðäàí àâààä, îðíû òîëãîé äýýð òàâèõ çóóðàà: - “Çà Äàìäèí ìèíü! Õ¿¿ã ÷èíü íîìòîé õ¿í áîëãîõûã ë õè÷ýýå. ªºðºº ÷ ãýñýí íîì ñóðàõàä äóðòàé áàéãàà áèç äýý”ãýñíýý Ñ¿õ ººä ýãöëýí õàðààä: - “öîâîî õ¿¿ áàéíà, íîì ñàéí ñóðàõ áèé. Ààâûãàà äóóðàéñàí ãýäýã íü” ãýýä èõ ëóðèàëãàõàí ºã¿¿ëæýý. Èéíõ¿¿ Ñ¿õ 13 íàñòàéäàà øàâü îðëîî. Ò¿¿íèé õàìò ¿å òýíãèéí õýäýí õ¿¿õýä íîìçààëãàæ áàéëàà. Ýõëýýä ìîíãîë ¿ñãèéí öàãààí òîëãîé çààæýý. Ñ¿õ çààñàí ¿ñýã á¿ðèéãõè÷ýýíã¿éëýí íÿìáàé äóóðàéëãàæ áè÷íý. “Òîãòîîãîîðîé” ãýñýí ¿ãèéã ñàéí öýýæèëäýãáàéëàà. Òýãýýä ñàð õýðòýé ¿ñýã çààëãàñíû äàðàà ¿ã õîëáîæ óíøèæ ÷àääàã áîëæýý.Òºäºëã¿é íºãºº õýäýí õ¿¿õäèéí äóíäààñ íîì ãàðãàæ, óíøèõààðàà ãîéä òîäîð÷ýý. Ýíýáàéäàëä áàãø èõ ë óðàìøèí, õààÿà òîëãîéã íü èëäýã áàéëàà. Íýã ºäºð Æàìüÿí áàãø ìîäîí áàðààð õýâëýñýí íýã íîì ¿ç¿¿ëýýä: - “Çà õ¿¿õä¿¿ä ýý! Ýíý íîìûã õýí ÷èíü óíøèõ âý?” ãýëýý. Òýãòýë Ñ¿õ: - “Áè óíøúÿ, áàãø àà!” ãýýä õàìãèéí ò¿ð¿¿í äóóãàð÷ýý. Ñ¿õèéã òîðîëã¿é íýã õóóäàñõýðòýé óíøèõàä, áàãø íü çîãñîîãîîä: - “Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð Ñ¿õòýéãýý àäèë íîì óíøèæ ñóðàãòóí! Ýíý íîì “Öààñàíøóâóóíû ¿ëãýð” ãýæýý. ×. Ëóâñàíæàâ ¯ãèéí óòãà: øàâü îðîõ-ýðäýì íîì ñóðàõààð áàãøèä øàâü îðîõ í¿äëýõ ¿ãñ: øèâýý õàøàà-ºâñ, ìîä ìýòèéã áîñãîí Æàìüÿí, äîòîðõ, òîãòîîæ áàðüñàí õàøàà õàäãèéã, óðèàëãàõàí, äýíæ-íàì ãàçðààñ àðàé ºíäºð òýãø ãàçàð íÿìáàé, óíøúÿ ãîéä- ìàø ñàéí òîðîëã¿é-ñààòàõã¿é0
    • III 1. Һ뺺ëºí óíøèõ óíøëàãà õèéãýýðýé. Îéëãîñîí ç¿éëýý ÿðü. 2. Ýõýä õýäýí öîãöîëáîð áàéíà? ßëãààä, òóñ á¿ðèéí óòãûã 1-2 ºã¿¿ëáýðýýðèëýðõèéëæ áè÷ýýðýé. 3. Ç¿éð öýöýí ¿ãèéã ã¿éöýýæ, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð.... ........................................ 4. Ñ¿õáààòàð ãýæ õýí áý? ßðèëöààä, äýâòýðòýý áè÷. Ìîíãîë õýë Íýã þìûã íºãººãººñ íü ÿëãàæ ìýäýõèéí òóëä ÿìàð? ãýæ àñóóíà.Òóõàéëáàë, “ßìàðíîì áý?” ãýõýä çóçààí íîì,øàð íîì, ñàéí íîì ãýõ ìýòýýð õàðèóëíà. 1. Äýýðõ ýõýýñ ÿìàð? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã ÿëãàæ áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëààðàé.ßìàð øèíæ òýìäãèéã çààñàí áîëîõûã áè÷ýýðýé. à. õ .. . . á. ä.. á..... â. à.. ã. õ..... ä. º... å. ÷.... 3. Þìíû øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ãèéã þó ãýäýã âý? Òîäîðõîéëîí áè÷ýýðýé. õýëáýð ä¿ð áàéäàë çààæ ÿìàð? ãýñýí àìò àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã Þìíû õýìæýý øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã ºí㺠(òýìäýã íýð) ãýíý. ÷àíàð 4. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã á¿òýý. Öýãèéí îðîíä óòãà òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. .............. ñîíãèíî óóëàíä óðãàäàã. óëààí .............. ìîðü íààäàìä ò¿ð¿¿ëýâ. 纺ëºí .............. öàñàí ìàëãàéòàé áàÿí õàíãàé óóë ìèíü çýýðä .............. ñàëõè ñýâýëçýíý. çýðëýã .............. öýöýã óðãàæýý. öàãààí 
    • III ãýðèéí äààëãàâàð 1. “Àëèâàà ....................................” ¿ãèéã ã¿éöýýæ áè÷. Õýí õýëñýí áý? Óòãûãòàéëáàðëààðàé. 2. Ýõýýñ àñóóõ áà àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýðèéã îëæ áè÷ýýðýé. 3. ßìàð ãýñýí àñóóëòàíä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã îëæ þóã çààñàí áàéíà? ßëãàí áè÷. 4. Ýõèéã õóóëæ áè÷ýýä, öýýæëýýðýé. Òýìäýã íýðèéí äîîãóóð çóðæ òýìäýãëý. ñàéí îÕÈíû ¨ñ ñàéí Õªâ㯯íÈé ¨ñ Ñàéõàí ãîî ç¿ñòýé Ýöãèéí ñóðãààëààð ÿâàã÷ Ñàíàà ñýòãýë íü íîìõîí äºë㺺í Ýðäýì áèëýã ñóðàõàä äóðòàé Ñàðóóë óõààíòàé Ýíýðýõ óõààíòàé áàéõ Ýõèéí ñóðãààëààð ÿâàã÷ Àõ ä¿¿ãèéí õýíä ÷ àÿòàé Ýã÷ ä¿¿äýý ýåòýé Ààëü çàí äºë㺺í, íîìõîí Ýñãýõ î¸õîä óðàí ýðõýì ñàéí Àðãà ñàíààíä öýöýí Àõàñ èõýñèéã õ¿íäëýã÷ Àæ òºðºõºä ìàø ç¿òãýëòýé Óóð õèëýíã¿é Àëèà õîøèí, õºã溺íòýé áàéõ Õýíä ýðäýì áóé áîëáîîñ ò¿¿íä òóñ áóé Õýíä ýå áóé áîëáîîñ ò¿¿íä íºõºð áóé دÒÝÝí Õîðâîîä íàìàéã òºð¿¿ëñýí Ààâ ýýæ íýãäýõ ø¿òýýí Õîñã¿é ýðäýìò çàìûã ìèíü çààñàí Ýðäýìòýí áàãø ìèíü õî¸ð äàõü ø¿òýýí Õîíãîðõîí ç¿ðõýíä ìèíü ãýãýý Òàòóóëæ ìýäëýã õ¿÷ õàéðëàñàí Àëòàí íîì ãóðàâ äàõü ø¿òýýí Áè ø¿òýýíòýé õ¿í Áèå ñýòãýëäýý õ¿÷òýé õ¿í Îðîéí äýýä ãóðâàí ø¿òýýíèé Îä íü áîëæ ãÿëàëçàõ ¸ñòîé Îäîî, èðýýä¿é, ãóðâàí ¿åèéí Îí öàãèéí õýëõýýñ íü áàéõ ó÷èðòàé Áè ø¿òýýíòýé õ¿í Áèå ñýòãýëäýý æèã¿¿ðòýé õ¿í Ð. Áîëîðöýöýã ¯ãèéí óòãà: ø¿òýýí-ø¿òýõ þì í¿äëýõ ¿ãñ: áèå, ãÿëàëçàõ, õàéðëàñàí
    • III 1. Ø¿ëýãò þóíû òóõàé ºã¿¿ëñýí áàéíà âý? Öýýæýýð ÿðóó òîä óíøààðàé. 2. Óòãûã èëýðõèéëñýí ýõ áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. 3. “Ààâ ýýæ, áàãø, íîì” ãóðâûã ÿàãààä “Ø¿òýýí” ãýæ íýðëýñýí áý? 4. ×èíèé ººðèéí ø¿òýýí õýí áý? ×è òýäíèéã õýðõýí õ¿íäýòãýäýã âý?Õ¿ñíýãòýä áè÷.Áè ààâ, ýýæèéãýý èíãýæ õ¿íäýòãýäýãÁè áàãøèéãàà õ¿íäýòãýæ ÷àäíàÝðäýì íîì ñóðàõûí òóëä áè ýäãýýðàæëóóäûã õèéíý Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ø¿ëãýýñ øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ãèéã îëæ, áè÷ýýä óòãûã òàéëáàðëààðàé. Ý Ø À Â È É Í À Ý ß Õ Ð À À Â Û Í Ü Ê Ð Ô Í Ä Ñ Ó Ð Ã À À Ë Ä Ó Ë 2. Õ¿ñíýãòýýñ ãóðâàí ø¿òýýíèé òóõàé ç¿éð öýöýí ¿ã îëæ áè÷ýýä, Ý À Ë Ò Ò Ñ Ë ¨ Ý Ý Ï öýýæëýýðýé. Ì Ý Ý Æ È É Í Í Ì Ò ¯ Ä Ñ Ó Ð Ã À À Ë Á Ú Ö (Ààâûí, àëò, ñóðãààë, ýýæèéí, ýðäýíý, ñóðãààë) Î Ý Ð Ä Ý Í Ý Ä À Þ Ì (îðîéã¿é, ýðäýìä) Ð Ô Ó Æ Ý Í Ã ¯ Ã È Ñ (áàãøààñ, ýðäýì, øàâèéí) Î Ù Ñ Ö ß Á È Ò Ø É Ç É Ã ¯ É ¨ Ì Ã Ñ À À Ñ õýëáýð 3. õýìæýý þìíû îâîð ä¿ð ¿ã ãóðàâ, ãóðâûã áè÷ýýä, àìò ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé. ÷àíàð Áèå äààí áîëîâñðóóëæ, óõààðàõ äààëãàâàð 1. Áîäëîãûã óíøààä, áîä. ×è ÿìàð óõààíòàé õ¿íä îðæ áàéíà âý? Ãýðèéíõýíäýýòààëãààðàé. àëü íü òîì áý? (Ýðòíèé òààâàðò, õîøèí áîäëîãî) Íýãýí ºâãºí óõíûí ñàõàë äîîð áîðîîíîîñ õîðãîäîí ñóóæ áàéòàë, íýãýí øóâóó áàçàæÿâñàí äàëíû ÿñàà àëäñàí íü òýð ºâãºíèé í¿äýíä îð÷èõæýý. ªâãºí “Í¿äýíä øîðîî îðñîíøèã áîëîâ” ãýæ ýìãýíäýý õýëýõýä, ýìãýí ºâãºíèé í¿äèéã õýëýýðýý äîëîîí àðèëãàæýý.Ãýòýë òýð äàëíû ÿñ íü äàëàí òýìýýòýé àÿí÷èí ¿äëýýä ºíãºðºõºä óóæóóõàí áàãòàõààð 
    • IIIþì ãýíý. Óõíà, ºâãºí, ýìãýí, øóâóó, äàëíû ÿñ òàâûí àëü íü òîì áý? Ýíý áîäëîãûí õàðèóä: Óõíà òîì ãýâýë óóæèì óõààíòàé ªâãºí òîì ãýâýë öýöýí óõààíòàé Ýìãýí òîì ãýâýë õóðö óõààíòàé Øóâóó òîì ãýâýë õèéñâýð óõààíòàé Äàëíû ÿñ òîì ãýâýë ìóíõàã óõààíòàé Äàëàí òýìýýòýé àÿí÷èí ãýâýë îëîí ñàíààòàé õ¿í ãýæ ¿íýëäýã áàéíà. 2. Äýýðõ ýõèéã õóóëæ áè÷ýýä, øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ãèéã ÿëãàí òýìäýãëýýðýé. .............. .............. .............. .............. óõààí ............... ............... 3. Õ¿¿ðíýõ áà àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéã òîäîðõîéëîîðîé. 4. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã íºõºí áè÷. Ç¿éð öýöýí ¿ã á¿ðèéíäàðàà óòãà ñàíààã òàéëáàðëàñàí òàéëáàð áè÷ýýðýé. à. ........... õ¿íèé çàí íü ........... ¿ã íü ........... ........... õ¿íèé ààëü íü ........... ¿ã íü çóñàð ........... õ¿íèé í¿ä íü ........... ¿ã íü ........... á. .......... ìºðºí ........... ........... õ¿í ........... (øóäàðãà, á¿ä¿¿í, ýðñ, áÿëäóó÷, óðàí, øóíàõàé, õîìõîé, òýíýìõèé, èõ, äºë㺺í,ýðäýìò, äàðóó) Àõàà àëä õ¿íäýë Ä¿¿ãýý äýëýì õ¿íäýë Õ¯í ×àíàÐ Àíäðåé ºâºº à÷ õ¿¿ Ìàòâåéã ãýðòýý óðüæýý. ªâºº íü à÷èéíõàà ºìíº ñàâ ä¿¿ðýí çºãèéí áàë, öàãààí ãàðõèí áîîâòîé, òîì òàâàã òàâèàä: - “Õ¿¿ ìèíü èä, èä. Ǻãèéí áàëàà õàëáàãààð èäíý ¿¿, ýñâýë ãàðõèí áîîâîíäîî áàëàà ò¿ðõýýä èäíý ¿¿, ººðºº ìýä” ãýâ. Ìàòâåé ýõëýýä çºãèéí áàëûã ãàðõèí áîîâîíä ò¿ðõýæ, äàðàà íü çºãèéí áàëûã õàëáàãàäàí, öàäòàëàà èäñýí ó÷èð àìüñãàëàõàä ÷ õýö¿¿ áîëîâ. Òýð õºëñºº àð÷èí ã¿í àìüñãàëñíàà: - “Ýíý ÷èíü ÿìàð çºãèéí áàë âý? Ìîäíû çºãèéíõ ¿¿, òàðèàíû çºãèéíõ ¿¿?” ãýæ àñóóâ.
    • III - “Þó ãýíýý? Õ¿¿ ìèíü “ ãýæ Àíäðåé ºâºº ãàéõàí àñóóñíàà, - “Áè õ¿¿ãýý òàðèàíû çºãèéí áàëààð ë äàéëñàí þìñàí” ãýâ. - “Óã íü ìîäíû çºãèéí áàë àðàé àìòòàé áàéäàãñàí” ãýæ Ìàòâåé õýëýýä íîéð íüõ¿ðñýí áàéäàëòàé ýâøýýâ. Àíäðåé ºâººãèéí ñýòãýë íü ýâã¿é áîëîí ç¿ðõ íü øèìøðýâ. Ãýâ÷ òýð þó ÷ äóóãàðñàíã¿é.Õàðèí à÷ õ¿¿ íü: - “Ýíý áîîâ ÷èíü ÿìàð ãóðèëààð õèéñýí áîîâ áý? Õàâðûí õàãàëãààíû ãóðèëààð óó,ýñâýë íàìðûí õàãàëãààíûõ óó?” Àíäðåé ºâººãèéí öàðàé íü õóâüñõèéæ, ç¿ðõ íü òýñýõèéí àðãàã¿é øèìøðýí ºâäºæ,äîòîð íü äàâ÷äàâ. Òýðáýýð í¿äýý àíèí äîòðîî ¸îëæ áàéëàà. Ë. Í. Òîëñòîé ¯ãèéí óòãà: ç¿ðõ øèìøðýõ-ç¿ðõ íü áàãà çýðýã ºâäºõ í¿äëýõ ¿ãñ: õóâüñõèéõ-öàðàé õóðäàí õóãàöààíä Àíäðåé, Ìàòâåé, ãàðõèí, ººð÷ëºãäºõ õàëáàãàäàí, øàðõèðàí ºâäºõ, àìüñãàëñíàà, ¸îëæ, äàâ÷äàâ 1. ¯éë ÿâäëûã ÿðèëöààðàé. Ýíä þóã ø¿¿ìæëýí ºã¿¿ëñýí áý? 2. Õ¿íèé çàí ÷àíàðûí ñàéí, ìóó òàëûã æàãñààí áè÷. ßàãààä ñàéí, ÿàãààä ìóó õýìýýí¿çñýíýý òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. 3. Õýðâýý ÷è à÷ õ¿¿ãèéí îðîíä áàéñàí áîë ÿàõ áàéñàí áý? Ýõ çîõèîæ áè÷. Ìîíãîë õýë 2. Äýýðõ ýõýä áàéãàà øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ãñèéã îëæ áè÷ýýä, óòãûãòàéëáàðëààðàé. 3. Äàðààõ ¿ãñèéã óíøààä þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿëãàæ õýë. ¯ëäñýí ¿ãýíäíü òîõèðîõ àñóóëò òàâüæ ÿðèëöààðàé. ç ó ç à à íî ì ò î ìó ó ð ó ð òó ó ç º ò ã º í â ñ ò ý ã ø à ë í î ã î ì î í ä 4. Öýãèéí îðîíä ÿìàð? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã îëæ õýëýýðýé. Çààí ……… áèåòýé, ………. ÷èõòýé, ……… õîøóóòàé, ……..ñ¿¿ëòýé, ……… õºäºë㺺íòýé, ………… í¿äòýé àìüòàí þì. 
    • III ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ýõèéí óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí ñóðãààë ¿ã îëæ áè÷ýýðýé. ßàãààä “Õ¿í ÷àíàð”ãýæ íýðëýñýí áý? 2. Äàðààõ òºëºâëºãººíèé äàãóó ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. À. Ìàíàé óëñàä ÿìàð ìàë áàéäàã âý? Á. ßìàð, ÿìàð òýìýý áàéäàã âý? Â. Òýìýý õààíà îëîí áàéäàã âý? Ã. Òýìýý ÿìàð àøèãòàé âý? Ä. Òýìýýã ºñãºõèéí òóëä þó õèéõ âý? Å. Òýìýýíèé òóõàé äóó, ø¿ëýã, ìàãòààë, îíüñîãîîñ ìýääýãýý áè÷. 3. Öýãèéí îðîíä øèíæ òýìäýã çààñàí ¿ã îëæ áè÷ýýä, ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé.………… ………… …………………… ………… ………… áîðîî ìîðü áàéøèí………… ………… …………………… ………… ………… Ýðäýíýýð ýðäýíýýð óéëààä ÷èã Ýðãýýä îëäîõã¿é ýýæ ìèíü Ýõèéã óíøèõäàà àëäààòàé ¿ãñèéã çàñàæ, çºâ áîëãîí áè÷ýýä ÿðèëöààðàé. ÝÕÈéí à× Áºìáð áºìáð ìîäîíä Á¿ðãä øóâóó íü Ẻðí 人 õº Áººðºíõèé áèåèéã ìèíü ºñãñºí Ýýæèéíõýý à÷èéã ÿàí âý õº Ñàãëãàð ñàãëãàð ìîäîíä Øààçãàé øóâóó íü øàãøèðí äàà õº Ñàéõàí áèåèéã ìèíü ºñãñºí Ýýæèéíõýý à÷èéã ÿàí âý õº Õàð õàäíû ¿åíä Õàëèóí ÿãààí öýöýã ýý õº Õàðíõóé øºíººð áîññîí Ýýæèéíõýý à÷èéã ÿàí âý õº Öàãààí õàäíû ¿åíä Öàãààí ëíõóà öýöýã ýý õº Öàãààí ñ¿¿ãýý øèì¿¿ëñýí Ýýæèéíõýý à÷èéã ÿàí âý õº ¯ãèéí óòãà: Ẻðºõ-á¿ðãýä äóóãàðàõ í¿äëýõ ¿ãñ: øàãøèðíà-øààçãàé äóóãàðàõ ºñãºñºí, ñàãëàãàð, ¿åíä 1. Ø¿ëãèéí àãóóëãûã ÿðèëöààðàé.
    • III 2. Ýíý ø¿ëãèéí àÿûã ñîíñîîä, äóóëæ ñóð. 4. Ýýæäýý çîðèóëàí, áÿöõàí íîì õèéãýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. ×è ÿìàð, ÿìàð ¿ñýã íºõºâ? Ä¿ðìèéã ÿðèëöààðàé. 2. “ì . íã . ë á . . â . ð”, “ö . . æ . . ç . ñ . . ä ò . ø . . ÷ . õ” õîëáîî ¿ãèéã ã¿éöýýãýýäöýýæëýýðýé. à. “ì . íã . ë á . . â . ð” ãèéã¿¿ëýã÷èä íü ¿ãýíä îðîõäîî ºìíºº áà õîéíîî ................................................................. ãèéã¿¿ëýã÷ ãýíý. á. “ö . . æ . . ç . ñ . . ä ò . ø . . ÷ . õ” - 9 ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ãýíä ............. ........... õî¸ð ÿíçààð áè÷èãäýõ òóë .......................... ãèéã¿¿ëýã÷ ãýíý. Ý 4. Çàãâàðûã ÿðèëöààä, 7 .....................................íºõºæ ã¿éöýý. 20 9 ..................................... 4 .....................................  13 2 åðòºíöèéí ãóðàâ åðòºíöèéí ãóðâàí ñàéõàí Ýëýãñýã ñàíàõàä ýýæ ñàéõàí Ýðõýëæ íààäàõàä ýöýã ñàéõàí Ýðãýæ áîäîõîä íºõºä ñàéõàí åðòºíöèéí ãóðâàí õººðõºí Áîé íü àðèëààã¿é õ¿¿õýä õººðõºí Áîðâè íü òýíèéñýí ãºëºã õººðõºí Áîéæèæ ã¿éöñýí óíàãà õººðõºí åðòºíöèéí ãóðâàí õà𠪺õ òîñîîð ç¿ëãýâ÷ òîãîî õàð åðòºíöèéí ãóðâàí õóðäàí Îä ìè÷äýýð ò¿ãýâ÷ øºíº õàð Õ¿ëýã ìîðèíû õºë õóðäàí Àëò ìºí㺺ð ÷èìýâ÷ ¿ñ õàð Õóðö õ¿íèé ñàíàà õóðäàí Õºø¿¿í íóìûí ñóì õóðäàí Áèå äààõ àæèë 1. “Åðòºíöèéí ãóðàâ”-óóäûã óíøèæ ÿðèëöààðàé. 2. Öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíøààðàé. 3. Òýìäýã íýðèéã ÿëãàæ áè÷ýýä, ÿìàð øèíæ çààñíûã íü õýë. 4. Åðòºíöèéí ãóðàâ íü àðäûí àìàí çîõèîëä îðîõ óó? Åðòºíöèéí ãóðàâ íü ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîëûí íýã òºðºë þì. Ìîíãîë÷óóä ýðòíýýñ ¿ð õ¿¿õýääýý õîðâîî åðòºíöèéí ¿íýíèéã òàíèí ìýä¿¿ëýõ, õýë ÿðèàã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð åðòºíöèéí ãóðâûã õýðýãëýäýã áàéæýý. 
    • III Àðäûí ñóðãààë ¿ãèéã Àíõààð÷ ñàéí ñîíñîîðîé Ìîíãîë Õ¯¯ÕÝä Ìîíãîë õ¿¿õýä àõìàä õ¿íèé óðäóóð ãàðäàãã¿é. Òîì õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàíä õ¿¿õýä îðîëöäîãã¿é. Òîì õ¿ì¿¿ñèéã ÿðèëöàæ áàéõàä õ¿¿õýä ãàäàà òîãëîõ áóþó ººð àéëä îðñîí áàéäàã. Àõìàä õ¿ì¿¿ñèéí äýðãýä ¸ñò ìàõ áàðüæ èääýãã¿é. Øèíý õóâöàñ ºìñºõºä òýð õîòíû àéë ìÿëààæ åðººëèéí ¿ã õýëæ áàÿðëóóëäàã áàéæýý. Õîâ 纺õ, õóäàë õóóðìàãèéã òýâ÷èæ, ¿ðýëãýí ãàìã¿éã öýýðëýí, ºñãºõ, õÿìãàäàõàä ñóðäàã. ¯ãèéí óòãà: ¸ñò ìàõ-àõìàä õ¿íèé äýðãýä èäýõèéã í¿äëýõ ¿ãñ: öýýðëýäýã ìàõ ìÿëààõ, ºìñºõºä, õÿìãàäàõàä õîò-îéðîëöîî áóóñàí àéëóóä õÿìãàäàõ-àðâèëæ, õýìíýõ 1. Äýýðõ ýõèéã óíøèæ óòãûã ÿðèëöààðàé. 2. Ìîíãîë÷óóä ÿìàð çàíøèëòàé âý?
    • III ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé. Ýíý á¿ëãèéã ¿çñýíýýð áèä þó ìýäýæ àâñàí áý? Áèä þó õèéõ ÷àäàìæòàé áîëñîí áý? Ýäãýýðèéã ìýäýæ àâñíààð àìüäðàëä ÿìàð à÷ òóñòàé âý? 2. Äàðààõ ¿ãñýýñ õýí? þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿëãàí õýëýýðýé. ¯ëäñýí¿ãýíä àñóóëò òàâüæ, þóã çààñàí áàéãààã á¿ëýãëýí áè÷ýýðýé. Õ¿÷òýé, õàâòãàé, Ìèøýýë, òîì, ÿãààí, õóðäàí, äýýë, ñàéõàí, íîãîîí, ÷èõýðëýã,äºðâºëæèí, õàãàðõàé, öààñ, áîõèð, íàâ÷, øóäàðãà, ãîíçãîé, õàòãàìàë, èõ, ààâ, çóçààí,óëààí, äóãóé, íèìãýí, õóó÷èí, èñãýëýí, ÷èõýðëýã, óóðòàé, õîâäîã, õýð¿¿ë÷ ªí㺠ç¿ñ Õýìæýý Õýëáýð ä¿ðñ Àìò ÷àíàð Ä¿ð áàéäàë 3. Äàðààõ ¿ãñèéí õîîðîíäûí õîëáîîã îëæ, çóðààñààð õîëáîîðîé. Õîëáîî ¿ãýýîðîëöóóëàí, 3 ºã¿¿ëáýð çîõèîí áè÷ýýðýé. Ñàéõàí ÿðóó íàéðàã÷ Ãàøóóí áîðîî Õ¿éòýí ýì Àâüÿàñëàã ñýòãýë Àëàã òîëü Äóãóé ýðâýýõèé Õàãàðõàé öàðàé 4. Õ¿ñíýãòýýñ øèíæ òýìäýã çààñàí ¿ãñèéã îëæ, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. Õàëóóí öàñòàé ¯çýã Öàãààí à÷èò Áîð Íîì øèíý Õàð áîðîîòîé ñàéõàí Öàé 
    • III 5. ªã¿¿ëáýðèéã çºâ áàéðëàëä îðóóëæ ¿ëãýð çîõèîí ÿðèëöààðàé. ×îíî ÿìàà õî¸ð àìüäðàí, õî¸ð, íýãýí, ýðò, öàãò, ãýðò ºâãºí, áàéæýý, ýìãýí, óðüä, ñóóäàã. íýãýí, óðàãøõàí, þìñàíæýý, áàéäàã, áÿöõàí, òýäíèéõýýñ, íóóð áàéæýý, òýð, ÷îíî, íóóðûí, õî¸ð, õàäàíä, õî¸ð, áÿöõàí, óðüäõàí, íóóãäàæ òýäíèé, õàð àëàã, íýã, òàâàí, íóóðûí, áýë÷èæ, ÿìàà íü, ýðýãò, ÿâæýý. èäýýøèëæ, èøèã íü, õîéõîí íü, áàéæýý, ãóðâàí, ãýðèéíõýí àðãàë, ÿìààãàà, ò¿¿æ, ýìãýí íü, ýðãýæ, îðîîä, ãýðòýý, õýäýí, õàðààä, ãàð÷ýý. òàâàí, ¿ðãýæ, ÿìàà, òýãòýë, õàð, èðæ, õºâºº íóóðûí, õóéëðàí, ãýíý, ¿ð¿¿ ýìãýíèéã îðìîãö, ãýðòýý, ÿìàà óðóó íü, ãýòýæ, õî¸ð, òàâàí, ÷îíî, íóóãäàæ, õàäàíä, áàéñàí, ãýíý ÿìààíóóäûã, õî¸ð, àìäàæ, ÷, çàõëàí, ÷îíî, ãýíý ÷èìýýíýýð, ÿìààíû, ìàéëàõ, ¿ðãýõ, èøèã, ãóðâàí, ãàäàà, ÷, ¿ðãýæ, ãýðèéíõýý, ãýíý, èðæ Ýìãýí þó áîëîõ íü ýíý âý? ãýæ ñàíä, ìýíä, ãàðààä -õ¿¿å, õààÿ! ãýæ, çàõûí õîéä, íóóðûí äóó, áàðèí, òàâüñààð, çàõûã, ã¿éâ. ÷îíûã, ºâãºí, õººõººð, ã¿éâ, ãàð÷, ãýðýýñýý Ø.Îþóíöýöýã 6. Äýýðõ ¿ëãýðèéã õè÷ýýíã¿é áè÷èæ, ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéí äîîãóóð 1, çàðèìäàããèéã¿¿ëýã÷èéí äîîãóóð 2 çóðæ òýìäýãëý. ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. Íýã äààëãàâðûã çºâõèéâýë 5 îíîî àâàõ áîëíî. I II III IV V VI ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý0
    • IVIV Á¯ëÝã. Õ¯íÈé ãàéÕàÌØÈãÒ Á¯ÒÝÝë- Òîî Áà îÐîí öàãÈéã íÝÐëÝñÝí ¯ã Ìîíãîë õýë Øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ Òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ Þìíû øèíæ ÷àíàðûã çààñàí ¿ãýýñ ãàäíà òîî øèðõýã, îðîí öàãèéã çààñàí ¿ãñ ÷ áàéäàã. Ýäãýýðèéã ñîíèðõîöãîî¸. Óíøèõ áè÷èã 1. Ìîíãîë÷óóäûí áè÷èã ¿ñýã Ë.Ò¿äýâ 2. Èíòåðíåò 3. Çóðàãòàé òàíèëöñàí ìèíü Ë.Ò¿äýâ 4. Áèëãèéí óëèðëûí òîîëîë 5. Äýýë (ø¿ëýã) Ò.Æàìúÿíñ¿ðýí 6. Äîëîî õîíîã (ø¿ëýã) 
    • IV Ìýääýãò ìýðãýí öîîõîð Ìýääýãã¿éä ýðýýí öîîõîð Òýð þó âý? Ìîíãîë×ÓÓäûí ÁÈ×Èã ¯ñÝã Ìîíãîë÷óóä äýëõèéí ò¿¿õýíä õàìãèéí îëîí áè÷èã ¿ñýã çîõèîñîí àðä ò¿ìíèé íýã þì. Ýðò äýýð ¿åä ìîíãîë÷óóä êýì¿ õýìýýõ õýð÷ëýýñýí áè÷èã õýðýãëýäýã áàéñíààñ ýõëýýä ðóíè áè÷èã, ìîíãîë áè÷èã, òîä áè÷èã, âàãèíäðààãèéí ¿ñýã, ìàíæ áè÷èã, äºðâºëæèí áè÷èã, ñî¸ìáî ¿ñýã, ãàëèã áè÷èã, êèðèëë áè÷èã çýðýã îëîí áè÷èã ¿ñã¿¿äèéã çîõèîí õýðýãëýæ áàéæýý. Ýäãýýðèéí äîòðîîñ óéãàðæèí ìîíãîë áè÷ãèéã ìîíãîë÷óóä ìÿíãà ãàðóé æèëèéí òóðø õýðýãëýñýýð èðæýý. Õàìãèéí ýðòíèé äóðñãàë íü Õàðõèðàà ãîëûí õºâººíººñ 1818 îíä îëñîí “×èíãèñèéí ÷óëóóíû áè÷èã” þì. Ìîíãîë÷óóäûí ìÿíãàíû òóðøèä áè÷èæ ¿ëäýýñýí á¿õèé ë äóðñãàëò áè÷ã¿¿ä öºì ìîíãîë áè÷ãýýð ¿ëäñýí áàéíà. Ìîíãîë áè÷ãýýñ äºðºâ òàâàí áè÷èã ¿íäýñëýí ãàð÷ýý.Òóõàéëáàë, òîä áè÷èã. Ìîíãîë áè÷ãèéã çàñâàðëàí òîäîðõîé áîëãîõ çîðèëãîîð ÎéðàäûíÇàÿ áàíäèäà Íàìõàéæàìö 1648 îíä óã áè÷ãèéã çîõèîæýý. Òèéì ÷ ó÷ðààñ òîä ¿ñãýýðçîõèîñîí íîì, áè÷ìýë áèäíèé ¿åä òóí öººõºí õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéíà. Òºâäèéí ýðäýìòýí Ïàãâà ëàì Ëîäîéæàëöàí äºðâºëæèí áè÷ãèéã çîõèîæýý. Ýíý ¿ñýãáè÷èã íü çºâõºí ìîíãîë÷óóä òºäèéã¿é õÿòàä, òºâä çýðýã áóñàä óëñ ¿íäýñòýí ÷ õýðýãëýõçîðèóëàëòòàé áè÷èã áàéñàí àæýý. Õàðèí ãîë òºëºâ Ýíýòõýãèéí çîõèîëûã îð÷óóëàõàä õýðýãëýäýã áàéñàí ñî¸ìáî ¿ñãèéãõàëõûí ªíäºð Ãýãýýí Çàíàáàçàð çîõèîñîí þì. Ýíý òóõàé çàðèì áè÷èã ñóäàðò “Íýãýíóäàà ºíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàð ãàäàà ãàðàõàä íü îãòîðãóéä óã áè÷ãèéí õýëáýð ä¿ðñòýéáè÷èã õàðàãäñàí ó÷ðààñ ñî¸ìáî ¿ñãèéã çîõèîñîí” ãýñýí ñîíèí äîìîã ÷ áàéäàã áàéíà. ¯ãèéí óòãà: õýð÷ëýýñ-õýð÷èæ çóðààñààð òýìäýãëýõ í¿äëýõ ¿ãñ: õàðõèðàà-ãîëûí íýð êýì¿, ðóíè, âàãèíäðàà, õºâºº-ãîëûí ýðýã ãàçàð ñî¸ìáî, êèðèëë, ãàðàõàä Çàÿ áàíäèäà-øàøíû öîë õýðãýì Ïàãâà ëàì-øàøíû öîë õýðãýì 5 4 1. Ýõèéã óíøààä, òºëºâëºãºº çîõèîí ÿðèàðàé. 1 2 3 2. Ìîíãîë÷óóä ÿìàð, ÿìàð áè÷èã ¿ñýãõýðýãëýæ èðñýí áý? ¯ãèéí ñ¿ëæýý áºãëº. 3. Õàìãèéí óäààí õýðýãëýæ èðñýí áè÷èã 3 4 5¿ñãèéã íýðëý. 4. Áè÷èã ¿ñýã õ¿íèé àìüäðàëä ÿìàð à÷ òóñòàéâý? 5
    • IV Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ ºí㺠ÿëãàí áè÷ñýí ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷èãò¿í. Àñóóëò òàâèàðàé. ßìàð àñóóëòàíä õàðèóëàãäàæ áàéíà âý? 2. Òîîíû íýð ãýæ þóã õýëýõ âý? Áè÷ýýðýé. .................................................... óòãàòàé, ...............?, .................?, ..............?, ...............?, ...............? àñóóëòàíä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã ãýíý. 3. Çóðãèéã àæèãëàí, ºí㺺ð ÿëãàñàí õýñýã òóõàéí ä¿ðñèéí õýä õóâààñíû õýäòýéòýíöýõ âý áè÷. íýã õî¸ðíû íýã ..................... ..................... 4. Õýäýí öàã áîëæ áàéíà âý? Áàã áîëæ, äàðààõ àñóóëòóóäàä õàðèóëàí, á¿òýýë÷ àæèë õèéãýýðýé. Áàãøòàéãàà ÿðèëö. 1. Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí òóõàé òîîíû áàðèìò öóãëóóë. 2. Õ¿í àìûí òîî, õ¿¿õýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õýäýí õóâèéã ýçëýõ âý? 3. Ìîíãîë Óëñ íèéò õýäýí ìàëòàé âý? Òàâàí õîøóó ìàë á¿ðèéí òîî òîëãîé õýä âý? ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ áîäëîãûã áîäîîä, òîîã íýðëýñýí ¿ãèéã ÿëãàí àñóóëò òàâèàðàé. - Ìàíàé îðîíä 381 àðàâòàé òýíöýõ îð÷èì ãîë ãîðõè, 70 çóóòàé òýíöýõ øàõàì áóëàã øàíä, 4000 ãàðóé íýãæòýé òýíöýõ îð÷èì íóóð öººðºì áàéäàã. Ãîë ãîðõè, áóëàã øàíä, íóóð, öººðºì òóñ òóñ õýä áàéäàã âý? Á¿ãä õýä áîëîõ âý? 2. ªºðèéí íóòãèéí ãîë ãîðõè, íóóð öººðºì, áóëàã øàíäûí íýðèéã îðîëöóóëàí, ýõçîõèîæ áè÷. 3. Çàãâàðûí äàãóó ºã¿¿ëáýð çîõèîæ áè÷ýýðýé. Æèøýý íü: Òàâàí àëòàí çàãàñ àâàâ. Òý.í 1 2 Òîîíû íýð + Æ.í + ¿. ¿ã 3 4 4. Äàðààõ ýõèéã õè÷ýýíã¿é áè÷ýýä, òîîã íýðëýñýí ¿ã äýýð àñóóëò òàâü. Õàìãèéí õîâäîã øàâæ Äýëõèé äýýðõ õàìãèéí õîâäîã øàâæ íü ààëç þì. Ààëç ººðèéí áèåèéí æèíãýýñ ºã뺺4 äàõèí, ºäºð 9 äàõèí, îðîé 30 äàõèí èõ õîîë èääýã ãýíý. Õýðâýý ààëç 500 ãðàìì æèíòýéáîë ºã뺺, ºäºð, îðîé õýäýí êèëîãðàìì õîîë èääýãèéã áîäîæ ãàðãààðàé, õ¿¿õä¿¿ä ýý! 
    • IV 5. Ø¿ëãèéã öýýæëýýðýé. Óðàí òîä ÿðóó óíø. Òîäîîð áè÷ñýí ¿ãñèéí óòãûãÿðèëöààðàé. Ýõ õýë Ìîíãîë îðîíä Ìîíãîë õ¿í áîëæ òºðñºí人 ̺íãºí ñàðíû äîîð ̺íõðºõ þì øèã áè áàÿðëàäàã ªíºð áàÿí Ýõ õýëíèéõýý ã¿í äàëàéä ªâ÷¿¿í çàâü øèã ñýëæ ñóðñàíäàà áè áàÿðëàäàã Àì íýýõäýý “Ýæèé” ãýæ àíõ ñóðñàí õýëýýð ìèíü àëòàí äýëõèé Ìîíãîë õ¿í ãýæ íàìàéã òàíèíà. Á.ßâóóõóëàí Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà îðñîí ................... ãèéã¿¿ëýã÷ ................ áè÷èãäýíý. +=Ý Èíòåðíåò ãýæ þó âý? ÈíÒåÐíåÒ 1. Èíòåðíåò ãýäýã íü äýëõèéã á¿ðõñýí 2. Ýäãýýð êîìïüþòåð íü îëîí ìÿíãàí êîìïüþòåðèéí ñ¿ëæýý þì. õîîðîíäîî õîëáîãäîí, õàðèëöàí ìýäýýëýë ñîëèëöîæ áàéäàã. Èíòåðíåòýä õ¿íèé àìüäðàë àõóéä õýðýãòýé á¿õèé ë òºðëèéí ìýäýýëýë áèé. Øóóäàí õîëáîî, òîãëîîì, õ¿ñâýë õóäàëäàà ÷ õèéæ áîëíî. 3. Èíòåðíåòèéí ìýäýýëýë èõýâ÷ëýí ¿íýã¿é áàéõ áà õîðîìõîí çóóð äýëõèéí àëü ÷ õýñýãò î÷äîã. ªíººäºð äýëõèéí 150 ãàðóé îðíû 57 ñàÿ õ¿í èíòåðíåòèéã àøèãëàæ áàéíà. 5. Õýðýâ èíòåðíåòèéí õýðýãëýý îäîîãèéíõ øèã èéì 4. Ñ¿ëæýý ãýäýã íü õîîðîíäîî õîëáîãäîí, õóðäààð ºñâºë, îéðûí 10ìýäýýëýë ñîëèëöäîã õýäýí ìÿíãàí êîìïüþòåð æèëèéí äîòîð äýëõèéí á¿õ õ¿íþì. Èíòåðíåòèéã õÿíàäàã íýã ÷ áàéãóóëëàãà, óëñ èíòåðíåòýä õàìðàãäàíà ãýñýíáàéõã¿é. Òóñ á¿ð ººðñ人 õàðèóöäàã. òîîöîî áèé.
    • IV ¯ãèéí óòãà: èíòåðíåò-ìýäýýëýë ñîëèëöîõ í¿äëýõ ¿ãñ: êîìïüþòåðèéí ñ¿ëæýý èíòåðíåò, êîìïüþòåðèéí, õîðîìõîí çóóð- ìàø õóðäàí ìýäýýëë¿¿ä, èõýâ÷ëýí 1. Èíòåðíåò ãýæ þó âý? ªºðèéí ¿ãýýð ÿðèàðàé. 2. Ìàíàé äýëõèé õýäýí õ¿í àìòàé âý? Áàãøòàéãàà ÿðèëö. 3. Èíòåðíåò þóíä õýðýãòýé âý? Òîî÷èí áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ òîîíû íýðèéã ÿëãàí áè÷ýýä, àñóóëò ãàðãà. 2. Çóðãèéã àæèãëàæ, õîëáîî ¿ã á¿òýýæ áè÷. Óòãûã òàéëáàðëààä, ºã¿¿ëáýðòîðóóëààðàé. I II III òàâàí àëòàí çàãàñ .......... àëàã .......... .......... àìòàò .......... .......... óëààí .......... .......... çóçààí .......... 3. ÿéöýýæ áè÷. õýä ? .......................... õýää¿ãýýð ? .......................... þìíû òîî øèðõýã çààñàí õý÷íýýí ? .......................... õýä¿¿ë ? .......................... ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ñóðãààë ¿ãèéã öýýæèë. Ýõýýñ íýðëýñýí áà øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ãñèéãÿëãàí, àñóóëò òàâèàðàé. Íîìä ìýðãýí, íîéðò ñýðãýã ¯éëýíä óðàí, ¿ãýíä öýöýí Äàéíä áààòàð, äàëàéä óñ÷ Õóðèìä öîâîî, õóóëüä øóäàðãà 2. Äýýðõ ñóðãààë ¿ãñýýñ  +  = Ý òîõèðîõ ¿ãñèéã ÿëãàí òýìäýãëýýðýé. 3. Äàðààõ ¿ãñèé㠺㿿ëáýðò îðóóëàí áè÷ýýðýé. àðàâ, òàâäóãààð, åñ, õî¸ðäóãààð, äºðºâä¿ãýýð, ãóðâóóëàà 4. Ýõèéã óíøààä, õè÷ýýíã¿é áè÷ãýýð áè÷ýýðýé. -Ýõýä áàéãàà öèôð¿¿äèéã ¿ã áîëãîæ, õóâèðãàæ áè÷. 
    • IV Òîîã òýìäýãëýõ Òîîã ¿ãýýð áè÷èæ òýìäýãëýõýýñ ãàäíà òóñãàé ä¿ðñýýð òýìäýãëýäýã. ¯¿íèéã öèôðãýíý. Õýä õýäýí ÿíçààð öèôðèéã òýìäýãëýíý. ¯¿íä: 1. Àðàá öèôð: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. 2. Ðîì öèôð: I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XX, XL, L Ðîì òîîã äóãààð, ä¿ãýýð ãýñýí óòãààð òýìäýãëýíý. Àëü ÷ õýëýíä ººð õýëíèé ¿ãèéí ñàíãààñ àâ÷ õýðýãëýñýí ¿ãñ áàéäàã. ¯¿íèéã õàðü õýëíèé ¿ã ãýíý. Æèøýý íü: Êîìïüþòåð, èíòåðíåò, êîìïàíè. Ýíý íü ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí ñàí áàÿæèõ íýã ãîë àðãà çàì þì. Óðàí çóðàã ãýæ þó âý? ÇÓÐàãÒàé ÒàíÈëöñàí ÌÈíü /“Õîðâîîòîé òàíèëöñàí ò¿¿õ” òóóæààñ/ Æààëõ¿¿ ãýäýã ºâãºíèéõ îëîí õ¿¿õýäòýé àéë áàéâ. Íýãýí ºäºð òýäíèé õàìãèéí òîì õ¿¿õýä ãýðèéíõýý ãàäàà çàâèëæ ñóóãààä, ºâºð äýýðýý äºðâºëæèí ìîä òàâüæ, ÿìàð íýãýí þì õèéæ áàéõûã õàðëàà. Þó õèéæ áàéãààã íü ¿çýõ ñýí ãýõýýñ òýñýæ ñóóõ àðãàã¿é áîëîâ. Îðîî õîíü áàðèõ ãýæ áàéãàà þì øèã ñýì ñýìõýí ãýòñýýð, òýð õ¿¿õäèéí àð òàëä î÷îîä ºíãèéí õàðâàë îíö ñîíèí þì ¿çýâ. Ìîäîí ñàìáàð äýýð ¿íñ ò¿ðõæýý. Íàðèéõàí ¿ç¿¿ðòýé ñàâõ ìîäîîð ¿íñýí äýýã¿¿ðýý íààø öààø çóðæ áàéãààã íü õàðàõàä ãàéõìààð àæýý. Äàâààñàìáóó ãýæ òýð õ¿¿ã íýðëýäýã þì. Äàâààñàìáóóãèéí ãàð íü íààø öààø óÿõíààð õºäëºõ á¿ðèéä ¿íñ ò¿ðõñýí ñàìáàð äýýð ä¿ðñ ãàð÷ áàéëàà. Ñàâãà ¿ñýíäýý äàðàãäñàí ñ¿ðòýéòîì ñàðëàãèéí áóõíû ä¿ðñ ãàðààä èðëýý. Áóõ óðä õºëººðºº ãàçàð öàâ÷ëàí õýëýýóíæóóëàí, òóóæóó ìýò ñ¿¿ëýý õîíäëîé äýýðýý àãñæýý. Äàâààñàìáóó íàìàéã àð òàëäààèðýýä àæèãëàæ áàéãààã ìýäñýíã¿é. Öààø òàâòàéÿà ¿ðãýëæë¿¿ëýí çóðñààð áàéâ. Óäàæòºäºëã¿é äàõèàä íýã ñàðëàãèéí áóõ çóð÷èõëàà. Õî¸ð ñàðëàãèéí áóõ ººä ººäººñºº õàðæìºðãºëäºõèéã çàâäàæ áóé àæýý. Áè òýð ñîíèí çóðãèéã í¿äýý á¿ëòýðòýë ãºëðºí çîãñîæõàìàã þìûã íýãýí àãøíàà ìàðòæýý. Ìîäîí äýýð ìîäîîð òýãæ ñàéõàí çóðæ áîëäãèéãàíõ óäàà òèéíõ¿¿ ìýäýæ àâëàà. Ãîë íóóö íü ìîäîí ñàìáàð äýýð ò¿ðõñýí àðãàëûí ¿íñãýäãèéã ÷ áè ìýäëýý. Äàâààñàìáóó ãýâ ãýíýò íºãººõ çóðãàà ¿íñ àñãàí áàëëàñàíä áèõàðàìñàæ, “õ¿¿å, áèòãèé” ãýæ äóó àëäàâ. Äàâààñàìáóó íàä ðóó ýðãýæ õàðñíàà óõàñõèéíáîñîæ ãýðèéí ç¿ã îäëîî. Ñàíàìñàðã¿é íýýæ îëñîí íóóöàà òóðøèæ ¿çýõýýð áè ãýðèéí ç¿ã ñàëõè ìýò äýãäýíîäëîî. Ãýðò îðæ ÿìàð íýãýí äºðâºëæèí ìîä õàéæ ãàðëàà. Ãýðò õýí ÷ ¿ã¿é òóë áè äóðààðààçàãíàõ ýðõòýé áàéëàà. Ãàé áîëîõîä íýã ÷ õàâòãàé ìîä áàéñàíã¿é. Öîðûí ãàíö áîëîìæèéí
    • IVìîä ãýâýë ºðºì õàòààäàã òîñ íýâ÷ñýí áîð ìîä áàéâ. Õýñýã ýðãýëçñýíèé ýöýñò áè òýðìîäûã àâ÷, òóëãàíû çàõààñ àðãàëûí öàãààí ¿íñ õàéæ îëîîä, äýýð íü íóíòàãëàí ò¿ðõýâ.ĺðâºëæèí ò¿ëýýí äîðîîñ áÿöõàí ìîä îëæ, õóòãààð ¿ç¿¿ðëýâ. Çóðàõ àæèëäàà îðëîî.Ñàðëàãèéí áóõ çóðæ ýõëýâ. Äàâààñàìáóó øèã óðàí çóðàõ ãýã÷ îãò õÿëáàð áèø àæèëáàéæýý. Õºëñºº ãàðòàë íîöîëäîîä íýã áóõ çóðñàí ÷èíü õºðø àéëûí äîãîëîí õàëòàðíîõîéòîé àäèëõàí àìüòàí áîë÷èõëîî... Èíãýæ ë áè çóðàãòàé òàíèëöñàí þì äàà. Ë.Ò¿äýâ. ¯ãèéí óòãà: çàâèëàõ-2 õºëºº íóãàëàí ñóóõ í¿äëýõ ¿ãñ: àãøèí-ò¿ð çóóð àãñæýý, ñàðëàãèéí, àãøíàà, ÷àðìàéõ-õè÷ýýõ ñàëõè, áîëîìæèéí, ýðãýëäñýí, öóóòàé-íýð àëäàðòàé ýëãýí äýýð, ÿðãóé ñàâãà ¿ñ-èõ ¿ñ ñ¿¿ë àãñàõ-ñ¿¿ëýý äýýø íü ñàãñàéëãàõ 1. Äýýðõ ýõýýñ îéëãîñíîî ÿðèëöààä, ãîë óòãûã 4-5 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí, äýâòýðòýýáè÷ýýðýé. 2. Ýõ õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áý? Öîãöîëáîð òóñ á¿ðèéí óòãûã ÿðü. 3. Õ¿¿ çóðàãòàé ÿàæ òàíèëöñàí áý? Óðàí çóðàã ãýæ þó âý? ªºðèéí ìýääýã ç¿éëýýÿðü. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ õýçýý?, õààíà? ãýñýí àñóóëòàíä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýä,ÿðèëöààðàé. 2. Çóðãèéã àæèãëàæ, ç¿ã ÷èãèéã áè÷ýýðýé. Àñóóëü òàâü. äîòîð, ãàäíà) (áàðóóí, ç¿¿í, àðä, óðä, äýýð, äîîð, 3. Ç¿éð ¿ãèéã öýýæëýýä, öàã õóãàöàà çààñàí ¿ãýíä àñóóëò òàâüæ, ÿëãàí áè÷ýýðýé. ªíººäºð õèéõ àæëàà ºìíº íü ñàéí áîä Ìàðãààø õèéõ àæëàà óðä íü ñàéí òºëºâëº ª÷èãäºð õèéñýí ç¿éëäýý ä¿ãíýëò õèé 4. Äýýðõ äàñãàëààñ ÷è þó îéëãîñîí áý? Òîäîðõîéëîëòûã áè÷èæ àâààä, óòãûãÿðèëö. ¯éë õºäëºëèéí áîëîí îðîé áàéð, ç¿ã ÷èã, öàã õóãàöààã íýðëýæ çààñàí ¿ãñèéã þìíû .............................. .................... ¿ã ãýíý. Þìíû áàéð, îðîí çààñàí ¿ã íü õýçýý? õààíà? ãýñýí àñóóëòàíä õàðèóëàãäàíà. 
    • IV ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñèé㠺㿿ëáýðò îðóóëæ áè÷ýýðýé. öààíà, äýðãýä, öààø, õîéø, ýðò, ºíººäºð 2. Ä¿ðñýí äýýðõ ¿ãñýä àñóóëò òàâèàä ä¿ãíýëò ãàðãà. ëæ ñàð ãàäíà º÷èãäºð ýìýýë óðä òóÿà ¿ðãý àí ÿâàõ óóæèì ñàéí ö¿íõ ãóðàâ óëà çàëóó öààø 3. Äàðààõ ¿ãñèéã àæèãëààðàé. Àñóóëòûí äàãóó ÿðèëö. - ¯ãèéí ýöýñò ÿìàð õî¸ð ãèéã¿¿ëýã÷ äàðààëàí îðñîí áý? - Èíãýæ îðñîí 2 ãèéã¿¿ëýã÷èéã ÿàæ áè÷èæ áàéíà âý? Ä¿ðìèéã áè÷ýýðýé. õîëòîñ, àìüòàä, íºõºä, Áàòàä, óëñàä, ìýäýæ. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷, çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà îðîõäîî ............. áóþó ............... çààâàë ýãøèãòýé áè÷èãäýíý. 4. ¯ãñèéã ã¿éöýýæ áè÷. õóâö . ñ, íàâ÷ . ò, á¿ò . ö, ìýä . æ, ýö . ñ, äýýä . ñ, íýõ . æ, íîõ . ä, áè÷ . æ. Áèëãèéí óëèðëûí òîîëîë ãýæ þó âý? ÁÈëãÈéí ÓëÈÐëûí Òîîëîë Õ¿í òºðºëõòºí ýðò äýýð ¿åýñ ýõëýí îí, ñàð, ºä𺺠òîîëîõ áîëæ, óëñ îðîí á¿ð öàã òîîëëîî òóñ òóñäàà õºòºëæ áàéëàà. Äýëõèé íèéòèéí ñî¸ë áîëîâñðîë õºãæèõèéí õàìòààð óëñ îðîí á¿ð õîîðîíäîî ýäèéí çàñàã ñî¸ëûí íÿãò õàðèëöàà õîëáîîòîé áîëæ, òýð ¿åýñ ýõëýí õî¸ð ÿíçûí òîîëëûã áàðèìòëàõ áîëæýý. Äýëõèéí áºìáºðöºã íàðûã òîéðîí ýðãýõ õýìæýýã æèë áîëãîæ àðãûí òîîëîë ãýæ íýðëýæýý. Äýëõèé äàõèíä òàðõñàí íºãºº íýã òîîëîë íü áèäíèé õýðýãëýñýýð èðñýí ñàðíû óëèðëûí òîîëîë áóþó æàðíû òîîëîë àæýý. ¯¿íèéãýý ìîíãîë÷óóä áèëãèéí óëèðëûí òîîëîë ãýäýã. Æàðíû òîîëëûã òóóëàé, ëóó, ìîãîé, ìîðü, õîíü, áè÷, òàõèà, íîõîé, ãàõàé, õóëãàíà, ¿õýð, áàð ãýæ àðâàí õî¸ð æèëýýð ¿åëýäýã.
    • IV ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: õàíø íýýõ-õàâðûí äóíä ñàð ýõëýõ òºðºëõòºí, ¿åýñ, áèëãèéí, áýëãýäýõ-ñàéíûã çºãíºõ óëèðëûí, áýëãýääýã 1. Õ¿í òºðºëõòíèé õýðýãëýäýã öàã òîîëîë õýäýí ÿíç áàéíà âý? 2. Öàã òîîëîë íü õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëä ÿìàð à÷ òóñòàé âý? 3. Ìîíãîë÷óóäûí öàã òîîëëûí îíöëîãèéã ÿðèëö. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ þìíû òîî áà îðîí áàéðûã çààñàí ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷èæ, ÿìàð àñóóëòàíäõàðèóëàãäàæ áàéãààã õýë. 2. Æàðíû òîîëëûí ñàðóóäûã òîîãîîð èëýðõèéëýýðýé. 3. Äàðààõ ¿ãñýýñ þìíû îðîí öàãèéã çààñàí ¿ãèéã îëæ, ¿ãèéí ñ¿ëæýýã áºã뺺ðýé. 1 2 àðä áàãø ýðò 2 3 ¿ðãýëæ äàíñ ãóðàâ 4 4 ºíººäºð óðä ÿâàõ 4. ¯ãñèéã õîëáîî ¿ã áîëãî. ò¿¿õ÷, õºðñò, òóñ÷, ìýõò, äàâñò, íóóð, ñ¿ðýã, ýðäýìòýí, õ¿í, äýëõèé Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ äîòðîîñ ñ, õ äàðàà ò, ÷ ...................... áè÷èãäýíý. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äýýðõ ýõýä õýäýí öîãöîëáîð áàéíà? Öîãöîëáîð òóñ á¿ðèéí óòãûã 1-2 ºã¿¿ëáýðòáàãòààí áè÷. 2. 2-3 ºã¿¿ëáýð ñîíãîí àâ÷, àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. 3. Äàðààõ ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíø. Ìèíèé äýýë Ýýæèéí î¸ñîí øèíýõýí äýýë Ýâñýýðõýí õºíãºí õººðõºí äýýë Òîíîã ýìæýýð íü çîõèñîí äýýë Òîâ÷ øèëáý íü òîõèðñîí äýýë Òîîñ øîðîîí äýýð õºð⺺ã¿é äýýë Òîñ ººõºíä áîë ø¿ðãýìã¿é äýýë “Õèéñýí ýä íü õèðã¿é áàéã Õèéëãýñýí ýçýí íü õèéìîðëîã ÿâàã” ãýæ À÷èò ýýæèéí ìèíü åðººñºí äýýë Àéëûí ýã÷èéí ìÿëààñàí äýýë Ò.Æàìúÿíñ¿ðýí 4. Ø¿ëãýýñ 7 + 9 = Ý ä¿ðýìä òîõèðîõ ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. 
    • IV ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Ýõèéã óíøèõ, áè÷èõäýý òîîã íýðëýñýí ¿ãèéã äîîãóóð çóðààðàé. “Ýéôåëèéí öàìõàã”-èéã îäîîãîîñ 0 æèëèéí ºìíº áîñãîñîí Äýëõèéí ãàéõàìøèãò öîãöîëáîðóóäûí íýã Ýéôåëèéí öàìõãèéã 1889 îíä Ïàðèñ õîòîä Ôðàíöûí àëäàðò èíæåíåð Ãóñòàâ Ýéôåëèéí çîõèîí á¿òýýñíýýð áîñãîæýý. Ïàðèñûí õàìãèéí ºíäºð áàðèëãà áîëîõ ýíýõ¿¿ öàìõàã íü 300 ì ºíäºð áºãººä 7100 òîíí õ¿íä æèíòýé þì. Óã öàìõàã ºìíº íü öàõèëãààí ÿðèàíû ñòàíö áàéâ. Îäîî ðàäèî òåëåâèçèéí òºâ áîëæýý. Èíæåíåð Ýéôåë ¿¿íýýñ õýäõýí æèëèéí ºìíº Íüþ-Éîðê äàõü çýñ á¿ðìýë ýðõ ÷ºëººíèé õºøººíèé äîòîðõ òºìºð çàíãèëààã õèéæýý. ¯¿íäýý òóëãóóðëàí ººðèéíõºº íýðýýð íýðëýãäñýí òóñ öàìõãèéã áîñãîñîí ãýäýã. Òýðáýýð äýëõèéä “Òºìðèéí èä øèäòýí” õýìýýí àëäàðøæýý. 3. Äýýðõ ýõýýñ 7 + 9 = Ý ä¿ðìýýð áè÷èãäñýí ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. 4. Ä¿ðñèéã ýâë¿¿ëæ ¿ã á¿òýýãýýðýé. ÿí îð ãà õºã æèð õº æèí ãèð õó ãèë ÷èí æèì ðèã øèã 5. 7 + 9 = Ý ä¿ðýìä òîõèðîõ 3 ¿ã îëæ, ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé. 6. Àñóóëòàíä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã áè÷èæ, ºã¿¿ëáýð çîõèî. àñóóëò æèøýý õýçýý? õààíà? .......................................... .......................................... .......................................... õýä? õýä¿¿ë? .......................................... .......................................... õýää¿ãýýð? õýäíèé õýä? .......................................... 7. Ø¿ëãèéã öýýæèë. Ãàðàãóóäûí òîîã íýðëýñýí ¿ãèéã õóâèëãàí áè÷ýýðýé. äîëîî õîíîã Íýã õî¸ð, íýã õî¸ð Õàðüæ ãýðòýý èðíý Íýã õî¸ð ãóðàâ Àìðàëòûí Áÿìáà Íÿìä Íàéç àà! íàéç àà! Àìòàò æèãíýìýã õèéíý Íàìàéã äàãààä õýëýýðýé Íýã, õî¸ð ãóðàâ Äàâàà, Ìÿãìàð, Ëõàãâàä Ýõíýýñ íü äàõèàä õýëýýðýé Äàíäàà ýìýýãèéíä î÷íî. Ýíý òîîëëûã äàâòààðàé. Õàðèí Ï¿ðýâ, Áààñàíä0
    • VV Á¯ëÝã. àÌüÒíû åÐÒªíö-ÒÈéí ßëãàë Ìîíãîë õýë Òèéí ÿëãàë ãýæ þó âý? Òèéí ÿëãàëûí íºõöºë¿¿ä Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëèéã çºâ áè÷èõ Õàìààòóóëàõ íºõöºë ¯ãèéí äóíä îðñîí “æ, ÷, ø”-èéí äàðààõ áàëàðõàé ýãøãèéã çºâ áè÷èõ Áèä þìûã íýðëýñýí ¿ã, þìíû øèíæ ÷àíàð, òîî, îðîí áàéð çààñàí ¿ãñèéã ìýäýæ àâëàà. Îäîî òýäãýýð ¿ã õýðõýí Óíøèõ áè÷èã õóâèëäãèéã ¿çýöãýýå.1. 8 áîð îãòîíî áóþó 8 òèéí ÿëãàë (Ø¿ëýã) Ä.Áàòæàðãàë2. Òýìýý (Ø¿ëýã) Ï.Áàäàð÷3. Ìîðèí õóóð (Ø¿ëýã) Æ.Äàøäîíäîã4. Àâðàã÷ íîõîä (ªã¿¿ëëýã) Ë.Í.Òîëñòîé5. Íàðèéí ñàéõàí õýýð (Ìîíãîë àðäûí äóó)6. Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý (ÌÀ-ûí ¿ëãýð) 
    • V Øîðîîí öîîæ Íîîñîí ò¿ëõ¿¿ðòýé Òýð þó âý?  ÁîÐ îãîÒíî ÁÓþÓ  ÒÈéí ßëãàëÝðò óðüä öàãò Íýã òîì õàçæýý.Ýìýýëèéí ÷èíýý ãàçàðò Õàðüÿàëàõ íýðòýé íýã íüÀõ ä¿¿ äîëîî îãîòíî Ìèíèé ãýýä äàéðàõàäÀìüäðàí ñóóäàã áàéæýý. Õàðèí äàðààãèéí îãîòíîÄîëîîí áîð îãîòíî íàäàä ãýýä áóëààëäæýý.Äîð á¿ðäýý íýðòýé Çàðàà øèã àðçãàð ¿ñòýéÍýãä¿ãýýðò ãàðñàí îãîòíûã Çààõ íýðòýé îãîòíî íüíýðëýõ Ò¿¿íèéã ¿ëäýý÷èõëýý ãýýäÕàðèí äàðààãèéí îãîòíûã Ò¿íòãýð ä¿¿ãýý çààæýý.Õàðüÿàëàõ ãýíý Ãàð÷ ã¿éãýýä òîãòîõã¿éªðºâãºð æààõàí ãóðàâ äàõèéã ãàðàõ íýðòýé ä¿¿ íüªãºõ îðøèõ ãýíý Ãàðààñ áóëààëàà ãýýäÇàðàà øèã àðçãàð ¿ñòýéã íü Ãàçàð ñàâààä óíà÷èõæýý.Çààõ ¯éë àæèëä äóðòàéÃàð÷ ã¿éãýýä òîãòäîãã¿éã íü ¯éëäýõ íýðòýé ä¿¿ íüãàðàõ Òîñîîð ÿàõ âý ãýýä¯íäýñ ñàéí ìàëòäàã íü Òîîõ ÷ ¿ã¿é ñóóëàà.¯éëäýõ Õàìòðàõ ãýäýã íýðòýéÕàìãèéí æààõàí îãîòíûã Õàìãèéí áàãà ä¿¿ íüÕàìòðàõ ãýäýã áàéæýý. Íàäòàé õóâààñàíã¿é ãýýäÒèéí ÿëãàëûí íýðòýé Íàë øàë óéëëàà.Òèéì äîëîîí îãîòíî Àëãûí ÷èíýý öàñ ÷ àðèëààä àëãà áîëëîîÝâòýé íàéðòàé àìüäðàí Øàãàéí ÷èíýý òîñ ÷ øàðàõ þìã¿é äóóñëààÝðèí æàðíûã ýëýýæýý. Õàðèí ñ¿¿ëä íü òýäýí äýýðÃýòýë íýã ºäºð Íàéì äàõü îãîòíî èðæýý.Ãýíýòèéí þì áîëæýý. Õààøàà? ãýæ äàíäààÀëãûí ÷èíýý ãàçàð äýýð íü Õàøãèð÷ áàéäàã òóëÀòãûí ÷èíýý öàñ îðæýý. Àõ ä¿¿ 7 îãîòíî ò¿¿íèéãÖàñàà öýâýðëýæ áàéãààä Òýð ð¿¿, ýíý ð¿¿ ãýæ ÷èãë¿¿ëæ áàéäàã òóëØàãàéí ÷èíýý øàð òîñ îëæýý ×èãëýõ õýìýýí íýðëýæýý.Íýãä¿ãýýð îãîòíî ò¿¿íèéã Èéì 8 îãîòíî ýâòýé íàéðòàé àìüäðàõ áîëæýý. Ä.Áàòæàðãàë ¯ãèéí óòãà: ýðèí - õóãàöàà í¿äëýõ ¿ãñ: ñàâàõ - öîõèõ îãîòíî, õàðüÿàëàõ, ÿâàõààðàà, óíà÷èõæýý, àëãûí ÷èíýý
    • V 1. Ø¿ëãèéã óíøààä óòãûã ÿðèëö. ßìàð ¿éë ÿâäàë ãàð÷ áàéíà âý? 2. 8 áîð îãîòíûí íýðèéã öýýæèë. ¯ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. 3. Һ뺺ëºí óíøèõ óíøëàãà õèéãýýðýé. 4. Ø¿ëãèéã ýõ áîëãîí, õóâèðãàí ÿðèëöààðàé. Ìîíãîë õýë: 1. Õààëòàíä áàéãàà íºõöºë¿¿äèéã àøèãëàí, õ¿ñíýãòèéã áºãëº. Áàãøòàéãààÿðèëöààðàé. (-ûã, -èéã, -ã, -ààñ4, -ä, -ò, -ààð4, -òàé4, óðóó, -¿ð¿¿) Ä/ä Òèéí ÿëãàëûí íýð ͺõöºë¿¿ä Æèøýý 1 Íýðëýõ “î” Äîðæ, ààâ, ãàõàé 2 Õàðüÿàëàõ -ûí, -èéí, -í Ààâûí, Äîðæèéí, ãàõàéí 3 Çààõ 4 ªãºõ îðøèõ 5 Ãàðàõ 6 ¯éëäýõ 7 Õàìòðàõ 8 ×èãëýõ 2. Äýýðõ ýõýýñ òèéí ÿëãàëûí íºõöºë îðñîí ¿ãèéã ÿëãàí áè÷ýýä àæèãëààðàé. ªã¿¿ëáýð äîòîðõ íýð ¿ãèéã íýð ¿ãòýé íü áóþó áóñàä ¿ãòýé ÿàæ õîëáîãäîõûã èëð¿¿ëäýã õýë ç¿éí àéã .................... ãýíý. Ìîíãîë õýëýíä 8 òèéí ÿëãàë áàéäàã. 3. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèðãààä, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷ýýðýé. ͺõöºë¿¿äèéãöýýæèë. Ýýæ Àõ Áè _____ _____ ____ _____ _____ ____ _____ _____ ____ _____ _____ ____ _____ _____ ____ _____ _____ ____ Íàéì, íàéìààð 4 áàã áîëæ, àõ ä¿¿ íàéìàí îãîòíûí ä¿ðä òîãëîîðîé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ø¿ëãèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýä, òèéí ÿëãàëòàé ¿ãèéã çóðààðàé. ßìàð òèéí ÿëãàëäáàéãààã õýë Ýðâýýõèé Öýöãýýñ . . . . . . Õàíàòàë ýðâýýõèé . . . . . . áóóíà . . . . . . . . .íü øèìæýý Öýíãýí áàÿñàí Õàðèóä íü. . . . . . . . . . . . . . . íèñíý Áàÿðëàëàà ãýæýý (ͺõºõ ¿ãñ: Öýöýã, ýðãýíõýí, öýöãýíä, áàëíààñ, ýðâýýõèé) 
    • V 2. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºë¿¿äèéã, íýðòýé íü çºâ õîëáîîðîé. ×èãëýõ • • -ûã, -èéã, -ã Íýðëýõ • • -ààñ4 Çààõ • • -ðóó, -ð¿¿ Õàìòðàõ • • -ûí, -èéí, -í ¯éëäýõ • • -ä, -ò Ãàðàõ • • - òàé4 Õàðüÿàëàõ • • -ààð4 ªãºõ îðøèõ • • “î” 3. Äàðààõ ýõýýñ òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëñàí ¿ãñèéã îëæ, áè÷ýýðýé. Óòãûã ÿðü. Øàð øóâóó! Òóñëààðàé Íýãýí íàðòàé öýëìýã ºäºð îéä àìüäàðäàã øàð øóâóó, ¿íýã, ñàðìàã÷èí 3 òîñãîíä òóóëàéí òºðñºí ºäºðò î÷èõîîð ÿâæýý. ªìíºõ çàìàà õàðàõã¿é øàð øóâóó ìîäíû ìº÷èð äýýð ñóóãààä ñàðìàã÷èí, ¿íýã õî¸ðò: - Íàéçóóä àà, íàäàä þó ÷ õàðàãäàõã¿é áàéíà. Òóñëàà÷ ãýõýä: - ªº, ýíý òýíýãèéã áóðõàí ÿàãààä á¿òýýñýí þì áîë? ãýæ ¿íýã, ñàðìàã÷èí õî¸ð, øàð øóâóóã øîîëîâ. Òýãýýä, ò¿¿íèéã ñàðìàã÷èíãèéí òîëãîé äýýð ñóóëãààä, òóóëàéíä î÷èõîîð ÿâæýý. Òóóëàéí ãýðò õºãæèëäºí òîãëîæ áàéãààä õàðàíõóéøºíº áîëæ, ãýð ¿ð¿¿ãýý áóöàõ áîëæýý. ¯íýã, ñàðìàã÷èí õî¸ðò ºìíºõ çàì íü ñàéíõàðàãäàõã¿é áàéñàí òóë ÷óëóóíä òýýãëýæ, Ẻí þì áîëîâ. Òýä: - Øàð øóâóó, áèäýíä òóñëàà÷! ãýæ ãóéæýý. Øàð øóâóó çàì÷èëñààð ãýðò íü õ¿ðãýæºãºâ. Ñàðìàã÷èí, ¿íýã õî¸ð “Áóñäûí ñóë òàëûã õàðæ øîîëæ áîëîõã¿é þì áàéíà” ãýäãèéãîéëãîæýý. àñóóëò: 1. ¯íýã, ñàðìàã÷èí õî¸ð ÿàãààä “Øàð øóâóó, áèäýíä òóñëàà÷!” ãýæ ãóéñàí áý? 2. Øàð øóâóó øºíº ÿàãààä ñàéí õàðäàã ó÷ðûã áàãøààñàà, ààâ, ýýæýýñýý àñóóæ ìýäýýðýé. 3. Õ¿í á¿õýíä ñàéí, ìóó ÷àíàð áàéäàã. Èéìä íàéçûíõàà ñàéíûã äóóðàéæ, áóðóó äóòàãäëûã íü õýëæ çàñààðàé. 4. Ýõèéí óòãà ñàíààã íý㠺㿿ëáýðýýð èëýðõèéë. Øàð åðòºíöèéí  øàð 1. øóâóó 2. ºâ÷èí Ýðäýíýä àëò íýã øàð 3. òîñ 4. ºí㺠Ýäýíä àëò íýã øàð 5. øàð øàð äóóãàðàõ Èäýýíä óóðàã íýã øàð Æàí÷-ëàì íàð íºìºðäºã õóíèàñ ãàðãàæ õèéñýí õóâöàñ
    • V Àðûí áààòàð Àðâàí õî¸ð æèëèéí á¿ðäýëòýé Òýð þó âý? ÒÝÌÝÝ Òýìýý-òàâàí õîøóó ìàëûí ìèíü íýã Òýìýý-òàâàí àìüä ýðäýíèéí ìèíü íýã Òýìýý-òèâèéí óëñààñ ìàíàéä îëîí íü áèé Òýìýý-òàë, õàíãàé, ãîâü ãóðâàë íóòàãò ìèíü áèé Àðñëàí çààíòàé öóã áýë÷èæ Ñàÿ æèëèéí òýðòýýä ÷ áàéæ ë áàéñàí Àéë õ¿í õî¸ðòîé èæèëñýæ Òàâàí ìÿíãàí æèëèéã ýëýýñýí Àìãàëàí àâàðãà õî¸ðûí Áèëýãäýë ìýò áèåòýé çàÿàñàí Àëòàí äýëõèéä òýìýý ãýäýã Õîâîð ñàéõàí àìüòààí Íýýðýý òèéì ýý ãýõ øèã Íýð íü õ¿ðòýë òýìýý . . . Ãóðâàí ãóðàâ åñ õîíîäîã Óÿæ ñîéãîîä ýäëýõýä Ãó÷èí õîíîãèéí ºë äààäàã ... Á.Áàäàð÷ ¯ãèéí óòãà: ýëýýõ-õóó÷ðàõ í¿äëýõ ¿ãñ: ñîéõ-ãýäðýã òàòàæ òîãòîîõ áýë÷èæ, ýëýýñýí, àìãàëàí, áèëýãäýë 1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíøààðàé. 2. Òàâàí õîøóó ìàëä þó, þó îðäîã âý? Òýìýý ø¿ëãèéã äóóðàéëãàí, ø¿ëýãáè÷ýýðýé. 3. Òýìýýíèé òóõàé þó ìýäýõ âý? Áàãøòàéãàà ÿðèëöààä, ø¿ëãèéã ýõ áîëãîí õóâèðãàæáè÷. Ìîíãîë õýë 1. Ýõýýñ òèéí ÿëãàëûí íºõöºëòýé ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýä, ÿìàð ¿ãýíä ÿìàð íºõöºëçàëãàñíûã ÿðèëöààðàé. Ýð -ûí /-ûã, -ààñ, -îîñ, -ààð, -îîð, -òàé, òîé, ðóó/ ¿ã Ýì -èéí /-èéã, -ýýñ, -ººñ, -ýýð, -ººð, -òýé, ð¿¿/ 
    • V 2. áàãø + èéã = áàãøèéã àñóóõ ãó÷ + èéí = ãó÷èéí òîî ìîðü + èéã = ìîðèéã óÿõ íàìàã + èéí = íàìãèéí ìýëõèé áóðõè + èéã = áóðõèéã áàðèõ ¯ãñèéã àæèãëàí, ä¿ãíýëò õèéãýýðýé. Ä¿ðìèéã ã¿éöýý. Æ, ÷, ø Õýëíèé “ã” -... íºõöºëèéã -ýýð òºãññºí ýð ¿ãýíä = “ü” -... áè÷íý. “è” 3. Äàðààõ ¿ãñýä íºõöºëèéã çàëãàí áè÷. Ä¿ãíýëò õèéí, òîäîðõîéëîëòûã áè÷ýýðýé. Òóÿà Òóÿàãèéí áàéøèí áàéøèíãèéí áóëàí +èéí .................... ñàí .................... àí .................... ãàí .................... õýëíèé óãèéí “í” óðò ýãøèã òºãññºí ¿ãýíä “-í çàëãàõäàà ............. ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä Ìýäëýãèéí ñàíä Ìàíàé óëñûí òýìýýíèé 60 îð÷èì õóâü íü ãîâèéí á¿ñýä íóòàãøæýý. Àò íóðóóíäàà 180-200 êã à÷àà äààæ, òýðãýíä õºëëºõºä 300-400êã ÷èð÷ ÷àäíà. Òýìýýíýýñ äóíäæààð ãóðâàí êã òàâàí çóóí ãðàìì íîîñ àâäàã. ãýðèéí äààëãàâàð 1.Äàðààõ ¿ãñýä òèéí ÿëãàëûí íºõöºë¿¿äèéã çºâ çàëãàí áè÷ýýðýé. Õàíäãàé Ìàíàé îðîí äàðõàí öààç . . . àìüòàí . . . íýã áîëîõ õàíäãàé íü Õàíãàé, Õýíòèé . . . íóðóó . . . çýë¿¿ä õºâ÷ . . . òààðàëäàíà. Çóí . . . õàëóóí . . . óóë õºâ÷ . . . íóóð öººðºì . . . îðîõ äóðòàé. Ç¿ñ õàðëàã õàëèóí, áîð õàëòàðäóó, ýð¿¿íäýý ñàõàë çîãäîð ..., õ¿ç¿¿íäýý ìîëöîãòîé, äàëáàãàð òîì ýâýð ... , Õàíäãàéí ... ýðèéã ìàí, ýì... ñ¿íäýñ, íÿëõ òºë... õîäîë ãýíý. 2. Çàäëàí áè÷. Õàíãàéí = õàíãàé + í Õàíäãàéí = Õýíòèéí = Òóóëàéã =
    • V Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëèéã çàäàëæ áè÷ýýä, ä¿ðìèéã çîõèî. Áàãøäàà øàëãóóëààðàé. “-í, -ã” íºõöºëèéã .... .... ... .... ¿ãýíä çàëãàíà. 3. Ø¿ëãèéã öýýæèë. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëñàí ¿ãñèéã îëæ, ä¿ðìèéãòàéëáàðëààðàé. Ìîðèí õóóð Ìîðèí õóóðàà òàòëàà Øóãóéíààñ íü øóâóóí æèðãýý ... Ìîíãîë àÿëãóó ¿¿ñëýý Çýðýãëýýíýýñ íü çýýðèéí ÿðàëçàà Àÿëãóóíààñ íü àÿñûí ñàëõè ßðàëçààíààñ íü ÿëãóóí ñààðàë Ñàëõèíààñ íü öàãààí ¿¿ë Ñààðëààñ íü ñàéâàð æîðîî ¯¿ëíýýñ íü ¿åð áîðîî Æîðîîíîîñ íü æîëîî öóëáóóð Áîðîîíîîñ íü áîðãèî õàðãèà Öóëáóóðààñ íü õ¿ëãèéí ýçýí Õàðãèàíààñ íü õàâðûí óíèàð Ýçýí íü ýðýëõýã Ìîíãîë Óíèàðààñ íü óóëûí øóãóé Ìîðèí õóóðûí ýãøãýíä Ìîíãîë á¿ãäýýð áàãòäàã áàéíà. Æ.Äàøäîíäîã Äàâõàð 纺ëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷, óðò õîñ ýøãýýð òºãññºí ¿ãýíä “ààñ 4” íºõöºë çàëãàõäàà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Õ¿ð õ¿ð äóóòàé Õºðºí㺠çîîðü ñàõèã÷ Õ¿íä èõ òóñòàé Õºë õóðäòàé àìüòàí Òýð þó âý? Ýõèéã óíøèõ ÿâöäàà ä¿ðìýý áîäîæ íºõöºë¿¿äèéã çàëãààðàé. àâÐàã× íîÕîä Õîò ñóóðèí ãàçàð áàéøèí (ä) ãàë ãàðàõ (ä) äîòîð íü õ¿¿õä¿¿ä àéæ íóóãäàí äóóãàðàõã¿é, ýðæ îëîõ ãýòýë õàðàíõóé óòàà (ä) ¿çýãäýõã¿é áàéõ íü îëîíòàà òîõèîëääîã áèëýý. ¯¿íä çîðèóëàí, Ëîíäîí (ä) íîõîä (ûã) òóñãàéëàí ñóðãàäàã þì. Òèéì ñóðãóóëü (òàé) íîõîé ãàë ñºíººã÷èä (òýé) õàìò áàéæ ãàë ò¿éìýð (èéí) ¿å (ýýð) áàéøèí (ààñ) õ¿¿õä¿¿ä (èéã) ãàäàãø íü 纺æ ãàðãàäàã àæýý. Áîá íýð (òýé) òèéì íýã íîõîé Ëîíäîí (ä) àðâàí õî¸ð õ¿¿õýä (èéí) àìü àâàð÷ýý. Íýã óäàà áàéøèí (ä) ãàë ãàð÷, ãàë ñºíººã÷èä (èéã) èðýõ (ä) íýãýí ýìýãòýé óãòàí î÷èæ, “Ãýð (ò) õî¸ð íàñòàé îõèí õîöîðñîí” õýìýýí îðèëîí õýëæýý. Ãàë ñºíººã÷èä Áîá(ûã) ÿâóóëàâ. Áîá øàòààð äàìæèí ã¿éæ óòààí (ä) äàëä îðñíîî òºäõºí îõèí (ûã) öàìö(ààñ) íü çóóñààð áàéøèí (ààñ) ãàð÷ èðýâ. Ýõ íü îõèí (ðóóãàà) óõàñõèéí àìüä áàéãààäíü áàÿðëàí óéëæýý. Ãàë ñºíººã÷èä íîõîé (ã) èëáýí ò¿ëýãäýýã¿é áàéãàà ãýæ ¿çýöãýýõýäÁîá áàéøèí (ðóó) äàõèí òýì¿¿ëæ áàéâ. Ãàë ñºíººã÷èä “Áàéøèí (ä) áàñ ÿìàð íýã àìüä 
    • Vþì áàéñàí þì áîëîâ óó? ãýæ áîäîîä ò¿¿í (èéã) òàâèâ. Íîõîé áàéøèí (ðóó) äàâõèí îðæóäàæ òºäºëã¿é àìàíäàà íýã þì çóóãààä ýðãýæ èðýâ. Õ¿ì¿¿ñ òîì õ¿¿õýëäýé àâ÷èðñàí(ûã) ¿çýýä á¿ãäýýðýý èíýýëäæýý. Ë.Í.Òîëñòîé ¯ãèéí óòãà: Ëîíäîí - Àíãëè Óëñûí íèéñëýëèéí íýð í¿äëýõ ¿ãñ: òºäõºí - óäàõã¿é ýðæ, áàéøèíãààñ, òýì¿¿ëæ, àâ÷èðñíûã 1. ¯éë ÿâäëûã ýõëýë, òºãñãºë, ãîë õýñãýýð íü àíãèëàí ÿðèëöààðàé. Çóðãààð ä¿ðñýë 2. “Ìèíèé õàéðòàé àìüòàí” ñýäâýýð 4 ìºðò áè÷. 3. Áààòàðëàã ãàâüÿà áàéãóóëñàí íîõäûí òóõàé ñîíññîí áîë íºõäºäºº ÿðüæºãººðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõèéí õààëòàíä áàéãàà íºõöºëèéã çàëãàí áè÷ýýä, ä¿ðìèéãòàéëáàðëààðàé. 2. Äàðààõ ¿ãñýä ºãºõ îðøèõûí òèéí ÿëãàë çàëãàâðûã çàëãàí áè÷ýýä àæèãëà. íóòàã àõ íºìºð àéë à. -ã òºãññºí ¿ãýíä “-ò” õóäàã Òóÿà - ºìíºº ýãøèãòýé “ñ” õýëòýñ ñàð Äýíäýâ Áàò á. áóñàä ¿ñãýýð òºãññºí ¿ãýíä “ä” çàëãàâðûã çàëãàíà. 3. “ñàëõè, áîðîî, íîéð, óñ, ìºðººäºë, èòãýë” ¿ãñèéã òèéí ÿëãàëààð õóâèëãàæ,ºã¿¿ëáýðò îðóóë. 3 áàã áîëæ, çààâðûí äàãóó àæèëëà. à. -ä, -ò çàëãàâàð çºâ áè÷èõ ä¿ðìýýð æèøýý çîõèîæ ºã¿¿ëáýðò á. -èéí, -èéã çàëãàâàð îðóóëààðàé. Áÿöõàí íîì õèéãýýðýé. â. - áóñàä ÿëãàâàð ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä íýã ìåòð õýëòýé àìüòàí Öýíõýð õàëèì àæýý. Ò¿¿íèé çºâõºí õýë íü 4 òîíí æèíòýé áóþó à÷ààíû ìàøèíû õèðòýé áàéäàã. Ãýòýë õàìåëåîí àìüòàí õàãàñ ñåêóíäûí äîòîð àñàð óðò õýë àìíààñàà ãàðãàæ øèäýýä áóöààí ñîðæ àâäàã. Õýëíèéõýý ¿ç¿¿ðò ÿëàà çýðýã øàâæèéã íààæ áàðüæ èääýã àæýý. Òîíøóóëûí õýë ºòèéã ìîäíîîñ ñóãàëàõûí òóëä 10 ñì ñóíàäàã áàéíà. Äýëõèéí õàìãèéí óðò õýëòýé àìüòàí íü øîðãîîëæ èäýã÷ áºãººä íýã ìåòð óðò àæýý. ×îíî õýëýýðýý áèå áèåíýý äîëîîí ìýíä÷èëäýã. Ãýòýë ìóóð, èðâýñ, áàð íü õýëýýðýý àðèóí öýâðèéã ñàõèäàã. ìîãîéí õýë ñàëààëñàí áàéõ áà ¿íýðëýõ, àìòëàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.
    • V Á¿òýýë÷ äààëãàâàð1. Äàðààõ ¿ãñèéí áàëàðõàé ýãøãèéã àæèãëàí, ä¿ðìèéã ÿðèàðàé. ñîíîð àæèë áààòàð áè÷èã ºíäºã ò¿øèã ýðýëõýã õàøèð óðãàö á¿æèã õºãæèì Ýð, ýì ÿìàð ÷ ¿ãèéí äóíä îðñîí “æ, ÷, ø”-èéí äàðàà áàëàðõàé ýãøèã áè÷èõ øààðäëàãàòàé áîë ............................ áè÷íý. ¯ãèéí äóíä “æ, ÷, ø” + è2. Öýãèéí îðîíä áàëàðõàé ýãøãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. Àí÷ . í àí ýðæ Áàéø . íä áàãàæ ò¿ø . ã Àäóó÷ . í áýë÷ýýð ýðíý Áàñàãäàõàä íºõºð ò¿ø . ã3. Äàðààõ àñóóëòàä çºâ õàðèóëñàí ñóðàã÷ çºâ çàìààð ÿâæ, õîæèõ áîëíî. “-ò” íºõöºë “-ä” çàëãàâðûã Íýðëýõèéí òèéí ÿëãàë ÿìàð ä¿ðìýýð ÿìàð ¿ãýíä ÿìàð íºõöºëòýé âý? áè÷èõ âý? çàëãàõ âý? “-èéí, -ûí, -í” ÿìàð òèéí ÿëãàëûí íºõöºëòýé âý? “-ûí, -èéí, -ûã, -èéã” íºõöºëèéã çàëãàõäàà ÿìàð ä¿ðìýýð áè÷èõ âý? “-ààð4” ÿìàð òèéí ÿëãàëûí íºõöºë âý? ßìàð ä¿ðìýýð áè÷èõ âý? Òèéí ÿëãàëûã ýõíýýñ íü íýðëýýðýé. “-òàé” ÿìàð òèéí ÿëãàëûí íºõöºë âý? “-òàé” íºõöºëèéã ÿàæ ×èãëýõèéí òèéí ÿëãàë ÿìàð íºõöºëòýé âý? áè÷èõ âý? “-ààð4” çàëãàâàð Çààõûí òèéí ÿëãàëûí ÿìàð òèéí ÿëãàëûí çàëãàâðûã íýðëý. Àñóóëòûã çàëãàâàð âý? õýëýýðýé. Ãàðàõûí òèéí ÿëãàëûí àñóóëòûã õýë.4. ªºðèéí äóðòàé 3 ¿ãèéã ñîíãîí òèéí ÿëãàëààð õóâèëãààä ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé. 
    • V Ñàéí ýð Ñààäàãã¿é Òýð þó âý? íàÐÈéí ñàéÕàí ÕÝÝÐ Íàðèéí ñàéõàí õýýðèéãýý Àðãàìæèí ñîéæ óíààðàé õº Íàñòàé áóóðàë ýýæòýéãýý Íàìðûí ñàðäàà çîëãîîðîé õº Ýðýâãýð áààõàí õýýðèéãýý Ýìýýëëýæ ñîéæ óíààðàé õº Ýìãýí áóóðàë ýýæòýéãýý Ýðãýæ áóóãààä çîëãîîðîé õº Õàíãàë áààõàí õàðûã Õàçààðëàí ñîéæ óíààðàé õº Õàéðòàé áóóðàë ýýæòýéãýý Õàðüæ áóóæ çîëãîîðîé õº ¯ãèéí óòãà: õàíãàë-äîãøèí í¿äëýõ ¿ãñ: àðãàìæèí, ýðýâãýð, õàíãàë 1. Ø¿ëãèéí óòãûã ÿðèëö. 2. Ìîðü õ¿íä ÿìàð à÷ òóñòàé âý? Ýõ áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. 3. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíøààðàé. Ìîíãîë õýë 1. Õýíèé ìîðèíû òóõàé äàðààõ ºã¿¿ëáýðò ºã¿¿ëñýí áý? ßðèëö. ìèíü ìààíü Ýýæ ìîðèéã ìèíü óñëàâ. Ýýæ ìîðèéã ÷èíü óñëàâ I áèå Ýýæ ìîðèéã íü óñëàâ. ÷èíü Àëèâàà þìñ òàíü ¿çýãäëèéã I, 1. Ìèíèé ìîðü - ìèíü, ìààíü II, III áèåä 2. ×èíèé ìîðü - ÷èíü, òàíü II áèå õàìààòóóëäàã. 3. Ò¿¿íèé ìîðü - íü íü III áèå 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã óíøèæ ÿëãààã òàéëáàðëà. 1. Áè íîìîî óíøèæ áàéíà Íîì óíøèæ áàéíà. 2. ×è íîìîî óíøààðàé 3. Òýð íîìîî óíøèæ äóóñëàà.0
    • V Íîìûã õýí íýãýíä õàìààòóóëæ áàéãàà “-îî” íºõöºëèéã ýçýíä õàìààòóóëàõûí íºõöºë ãýíý. Ýçýíä õàìààòóóëàõ íü “-àà, -îî, -ýý, -ºº” íºõöºëòýé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñèéã I, II, III áèå áîëîí ýçýíä õàìààòóóëàõ íºõöºëººð õóâèëãàæ áè÷ýýä,ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé. “Ýýæ, íîõîé, ¿çýã, àíãè, àõ, íàéç” 2. Ç¿éð ¿ãèéã ã¿éöýýæ áè÷. Öýýæëýýðýé. Ýðõýì ìîðü ... Äóíä ÒÝÍÝà ýõíýð ... ÌÀÃÒÀÍÀ Àäãèéí áèå ... ͺõ𺺠áèå ... Ñ¿¿äðýý ÕÀÐÆ á¿ñ ... ÇÀÑ 3. Ø¿ëãèéã öýýæëýýðýé. Õàìààòóóëàõ íºõöºëòýé ¿ãñèéã õ¿ñíýãòýýñ îëæ òýìäýãëý. àìüäðàë áóöàëãàíà Ýýæýý áè ÿìàà÷èí áîëú¸ ßìàà÷èí áîëîîä íîîëóóðûã ñàìíàÿ Ñàìíàñàí íîîëóóðààðàà óòàñ ýýðüå Ýýðñýí óòñààðàà öàìö íýõüå Íýõñýí öàìöàà ä¿¿äýý ºìñãºå Ä¿¿ ìèíü òýãýýä íàäàä áàÿðëàíà Áàÿðëàñàí ñýòãýëä íü àìüäðàë áóöàëãàíà. Ö.Áàäàìæóíàé Í î î ë ó ó ð à à ð à à ë à á â ã ò ä å ¸ æ ç è ê ì í ñ ð ò ñ ë ô ê à ÿ ý º ñ à á õ ó à ê ù ò ý â í ä ë ñ â ã ö à ì ö à à ò õ ö ç ê ñ ì ö ð º ¿ ñ ð à ì ý í â ñ ê ä à ó ä ¿ ¿ ä ý ý ä ë ì í î à ñ ý ò ã ý ë í ü 4. ¯ãñèéã á¿òýý! Ä¿ðìèéã áè÷ýýðýé. 2, 2 æèøýý çîõèîæ, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. áîëü íýõ áàÿðëà ¸ å ÿ ñîëü ºã ãóé 
    • V Æèâ æèâ äóóòàé Æèæèãõýí õººðõºí áîëæìîð ÝÇÝí ÕÈ×ÝÝâÝë Çàßà ÕÈ×ÝÝíÝ Ýðò óðüäûí öàãò ýð ýì õî¸ð õºãøèí áîëæìîð áàéæ ãýíý. Íýãýí ºäºð õî¸óëàà íèñýí ÿâæ áàéãààä èõ ÿäàð÷, íýãýí òîõèòîé ýýâýð ãàçðûã îëæ, äºíãºæ àìðàõûã çàâäòàë íýãýí õàðààöàé ä¿¿ëýí èðæ ýð áîëæìîðûã íü ø¿¿ðýí àâ÷ýý. Ýð áîëæìîð ñàíäàð÷ áà÷èìäàõûí ýðõýíä: -Íàìàéã õàðààöàé áàðèëàà, ¿õýõ àìüäðàõûã çàÿà ìýäýã! ãýæ õàøõèðàâ. Ýìýã÷èí áîëæìîð íü õàðèóä íü: -Çàÿà õàìààã¿é ýý, ÷àäëààðàà òýìöýýðýé ãýæýý. Èíãýýäýðýã÷èí áîëæìîð íü òýë÷èëæ òýìöñýýð áàéãààä õàðààöàéí ñàâðààñ ìóëòðàí ãàð÷ õî¸óëýíõ àìãàëàí àìüäàðñàí ãýíý. “Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý” ãýñýí ¿ãýýð áóðõàí òýíãýð, õóâü çàÿàíä äààòãàõûíîðîíä ººðèéí õ¿÷èíäýý ò¿øèãëýí øàíòðàøã¿é òýìöâýë çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäíà ãýñýíñàíààã èëýðõèéëæýý. ¯ãèéí óòãà: çàâäàõ-ýõëýõ í¿äëýõ ¿ãñ: òýë÷ëýõ-òèé÷ëýõ òîõèòîé, àìðàõûã, áà÷èìäàõûí 1. ¯ëãýðèéí óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèàðàé. 2. Òîäîîð áè÷ñýí ¿ãèéã ÿëãàí áè÷. 3. Ä¿ðìèéã áè÷ýýðýé. ¯éë ¿ãèéí “õ”-èéí .................................. áàëàðõàé ýãøèã ãýýãäýõã¿é. 4. Äýýðõ ¿ãñýýñ 纺ëð¿¿ëýõ ¿¿ðãýýð îðëîí áàëàðõàé ýãøèãòýé ¿ãèéã îëîîðîé. 5. Îëñîí ¿ãñ äýýðýý “-ûã”, “-îîñ, ààð” çàëãàâðûã çàëãàæ áè÷. Ä¿ðìèéã áè÷ýýðýé. Ǻºëð¿¿ëýõ ¿¿ðãýýð îðñîí ............................. ýãøèã ãýýãäýõã¿é.
    • V ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Õ¿ñíýãòýä þó ìýäñýíýý áè÷ýýðýé.Áè ýíý á¿ëãýýñ þó ìýäýæàâñàí áý?ßìàð öîãö ÷àäàìæýçýìøèâ?Ýíý íü ìèíèé àìüäðàëäÿìàð õýðýãòýé âý? 2. Äàðààõ ýõèéã ã¿éöýý. Öýãèéí îðîíä çîõèõ òèéí ÿëãàëûí íºõöºëèéã íºõººðýé. àìüòàä õîîîðîíäîî ÿðèëöäàã óó? Æîãæîîõîí õ¿¿ . . . áîë àäãóóñàí àìüòàíä áè÷èã íîì ë ìýääýãã¿éãýýñáèø ººð ººðèéí õýë . . . ÿðèëöààä áàéõ øèã ñàíàãääàã þì. Òýãýýä ëòýð “Ìýðãýí ñóäàð”-ûã ñºõºæ ¿çæýý. Ò¿¿íä ºã¿¿ëñýí íü: Õ¿ì¿¿ñ . . . õàðèëöàà . . . ãîë õýðýãë¿¿ð íü þì. Ãýâ÷ ñîíèðõîë . . .íü îëîí àìüòàí õîîðîíäîî õàðèëöàõ ÷àäâàð. . . áàéíà. Òýð ÷ áàéòóãàéòýä òîäîðõîé àâèà . . . õàðèëöäàã ãýý÷. Æèøýý íü: Àäóó ÿíöãààæ, ýñâýëòóóðàéãààðàà ãàçàð öàâ÷èëæ áàéãàà íü ººð íýã àäóó . . . ÿðèëöàæáàéãàà íü òýð. ßìàð íýã àþóë àéñóéã, ìýäìýãöýý ýìýã÷èí òàõèà äýãäýýõèéí¿¿äýýóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ äîõèî ºãäºã áàéíà. Íîõîä áîë õóöàæ, àðõèðàõ, ãàñëàõ ìààæèõ ñàâàðäàõ çýðýã õýëáýð. . . õàðèëöäàã. Áóñàä íîõîä íü òýðõ¿¿ àâèà, äîõèîíóóä . . . íü õ¿ëýýíàâäàã. Ǻãèéí¿¿ä õîîðîíäîî õàðèëöàõ ãàéõàëòàé ÷àäâàðòàé. Àëü íýã íü¿¿ðýíäýý èðýýä á¿æèãëýæ ãàðäàã. Òýð íü áóñäàäàà ÿìàð ÿìàð öýöýãîëñîí, öýöã¿¿ä õààíà áàéãàà, òèéøýý î÷èõ . . . òóëä àëü ÷èãëýë . . .íèñýõ çýðýã îëîí ç¿éë . . . ÿðüæ ºã÷ áàéãàà õýðýã. Øóâóóä æèðãýæ õàðèëöäàã. Îíö ñîíèðõîëòîé . . . íýã çàìààð îðíûøóâóóä . . . æèðãýý íü ººð ãàçàð îðîí . . . ìºí òèéì øóâóóä . . . æèðãýýí. . . ÿëãàà . . . áàéäàã àæ. Òèéìýýñ ÷, Ãàçàð ãàçðûí . . . ãàëóó . . . Ãàíãàíàõ íü àäèëã¿é. Íóóð íóóð . . . íóãàñ . . . Íóóãèõ íü èæèëã¿é þì. Èíãýõëýýð àìüòàä õîîðîíäîî ÿðèëöàãã¿é ÷ ãýñýí õàðèëöäàã ë þì áàéíà. Ç.Ò¿ìýíæàðãàë 
    • V 3. Ýõýýñ ¿ãèéí äóíä îðñîí “æ, ÷, ø”-òýé õîëáîãäîõ ä¿ðýì á¿õèé ¿ãèéã ÿëãàí áè÷ýýä,òàéëáàðëààðàé. 4. Äýýðõ ýõèéã ººðèéí ¿ãýýð ÿðü. Àñóóëòàä õàðèóëààðàé. à. Ýõýä þó þóíû òóõàé ºã¿¿ëñýí áý? á. Íîõîé ÿàæ õàðèëöäàã âý? â. Øóâóóä ÿàæ õàðèëöäàã âý? 5. Äàðààõ ¿ãñýä /-ûí, -èéí/ íºõöºëèéã òîõèðîõûã çàëãàæ, ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. Õóí ......... ñîíèí ......... ....... áàéøèí ......... ñàí ......... 6. Õàìààòóóëàõ íºõöºëèéã áè÷ýýðýé. ªã¿¿ëáýðò îðóóë. ýçýíä õàìàà- òóóëàõ I II III íü àà ìè 7. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, àÿûã ñóðààðàé. Íýðëýñýí ¿ãèéã îëæ, òèéí ÿëãàë, õàìààòóóëàõíºõöºëººð õóâèëãààðàé. Õººðõºí õàëèóí Õººðõºí õàëèóí äºë㺺í ø¿¿ Õºëä íü ñóóæ áàðèàðàé õº Õ¿íèé ãàçàð õýö¿¿ ø¿¿ Õ¿ëýýí áàéæ äàñààðàé õº Õàé÷èí õàëèóí äºë㺺í ø¿¿ Õàçààðëàí ñîéæ óíààðàé õº Õàðèéí ãàçàð õýö¿¿ ø¿¿ Õàíèëàí áàéæ äàñààðàé õº 8. Äàðààõ ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. Ò¿¿âýð ºã¿¿ëáýð¿¿ä Óíàãûã õýäýí õîíîãîîð óÿæ ñîéõ íü áóðóó þì. Íàìàð öàãò îãîòíûí õºåº äîâòîëãîäîîð íýã õàðàãääàã. Äààëãàâðàà ñàéí õèéõ íü ñóðëàãûí ÷àíàðò ñàéíààð íºëººëíº.Ãýðèéí áàãàíûã ìîäîîð õèéäýã. Äàðõàí öààçòàé àìüòäûã àãíàõûã õîðèãëîíî. Òóãàëààõóðäàí õàøúÿ.
    • VIVI Á¯ëÝã. àÌüÒíû Õªäªë̪Ð- ¯ãÈéí ñàí ÁàßæÈí àÐãÓÓä Ìîíãîë õýë ¯ã, ¿ãèéí óòãûí ç¿éë÷ëýë Ýñðýã óòãàòàé ¿ã Îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã Øèëæñýí óòãàòàé ¿ã Áèä íýðëýõ, çààõ, òºëººëºõ ¿ãñèéí õóâèëëûã ìýääýã áîëëîî. Îäîî ìîíãîë õýëíèé ¿ãñèéí ñàí áàÿæèõ àðãûã Óíøèõ áè÷èã ñóäàëöãààÿ. 1. Ýâò øààçãàéí ¿¿ð (ªã¿¿ëëýã) Ä.Íÿìàà 2. Àòààðõóó çàí (Ø¿ëýã) 3. Íýðýý õýëäýã øóâóó Ë.Ëóâñàíäýíäýâ 4. Àðãàòàé õ¿í àðñëàí óíàíà (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) 5. Óóëûí áóãûã õàðààä óíàñàí áóõàà õàÿâ (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) 
    • VI Àëàã ìîðü Àëòàí àðãàìæòàé Òýð þó âý? ÝâÒ ØààÇãàéí ¯¯Ð Õàâàð öàãò õàíãàé íóòàãò óðãàà ìîä áóëãàðàì ñàëõè øóóðãà äýãäýõ íü ýëáýã. Øààçãàé øóâóó èéì õ¿÷òýé øóóðãàíä ÷ íóðàõààðã¿é ¿¿ð ººðòºº çàñàæ àâäàã ãýíý. Øààçãàé ¿¿ðýý õýðõýí áàðüäàã âý? Õî¸ð øààçãàé ¿¿ð çàñàæ áàéíà. Íýã íü äýëýì õèðèéí ãèø¿¿ çóóæ, àðàé ÿäàí äàìíàëäóóëñààð èðýõýä, íºãºº íü ãèø¿¿íèé ¿ç¿¿ðýýñ ¿ìõýæ õàìæèí äýýø ºðãºíº. Òýãýýä ãèø¿¿ çóóæ èðñýí íü ¿ëäýæ, õîøóóãààðàà ãèø¿¿ ìº÷ðèéã íààø öààø çàñàæ ÿíçàëíà. Õàðèí íºãºº íü õààøàà ÷ þì áý íèñ÷ îäîîä, óäàæ óäàæ áàñ íýã óðò ãèø¿¿ çóóñààð èðíý. Èéíõ¿¿ õî¸óë ýýëæëýí íèñ÷ èðíý. Òýãñíýý ýöýæ ÿäàðñàí áîëîëòîé õî¸óë õýñýãñóóæ àìàðíà. Áàñ ÿàæ äóëààí áºõ áàò ¿¿ð çàñàõàà õýëýëöýõ ìýò çîãñîî ÷ºëººã¿éøàãøðàëäàíà. Áàñ ¿¿ðýý ÿìàð áîëñíûã øèíæèõ ìýò íèñ÷ áóóæ ºðñºí ãèø¿¿ ìº÷ðººçàñ÷ ÿíçàëíà. Õààÿà çóóæ èðñýí ãèø¿¿ íü äîîø óíà÷èõíà. Òýãìýãö õî¸óë ÷àíãà ÷àíãàøàãøðàí äîîø áóóãààä, íºãºº ãèø¿¿ãýý õàìæèí çóóæ íèññýýð äàõèí ¿¿ðýíäýý òàâèíà. Èíãýæ áàðüñààð õ¿÷òýé ñàëõèíä ÷ íóðàõààðã¿é ñàéõàí ¿¿ð áàðüäàã ãýíý. Ä.Íÿìàà ¯ãèéí óòãà: óðãàà ìîä - óðãàñàí ìîä í¿äëýõ ¿ãñ: äàìíàëäóóëàõ - õºíäëºí çóóõ ñàëõè, øóóðãà, áóëãàðàõ - ìîäíû ¿íäýñ õîâõðîõ íóðàõààðã¿é, õààÿà, äýëýì - óðòûí õýìæýý äýëýì ãèø¿¿ - óðãàìëûí ìº÷èð 1. Øààçãàé õýðõýí ¿¿ðýý áàðüäàã âý? ßðèëöààðàé. 2. Àìüòàä ÿàãààä õºäºëìºðëºäºã âý? 3. ¯éë ÿâäëûã çóðãààð èëýðõèéëýýðýé! Ìîíãîë õýë 1. ¯ë ìýäýõ õ¿¿ä òóñëàí, ¿ð òºëèéã çºâ õýëæ ºãººðýé. Ãàõàéí ãºëºã, òàõèàí çóëçàãà Íîõîéí äýãäýýõèé, ìóóðûí òîîðîé Ãàéã¿é ñàéí íàéçàëæ ãýíý. Ãàäàà ãýðòã¿é òîãëîæ ãýíý. 2. Äýýðõ 4 ìºð ø¿ëýãò áàéãàà íýðëýñýí ¿ãèéí óòãûã ÿðèëö. Þóã çààí íýðëýñýíáàéíà âý?
    • VI Þì ¿çýãäýë, ò¿¿íèé ºí㺠ç¿ñ, òîî õýìæýý, ¿éë áàéäàë çýðãèéã ¿ãýýð íýðëýæ áîëíî. ¯ãýýð õýëæ, íýðëýæ áîëîõã¿é þì ¿ã¿é. Èéìä ¿ã íü áèäíèé ÿðüæ, ñàíàà áîäëîî ñîëèëöîõ õýëíèé íýãæ þì. Æèøýý: Ýýæ íîì óíøèâ. ¯ã á¿õýí óòãàòàé. Ò¿¿íèé óòãûã òîëü áè÷ã¿¿ä òîäîðõîéëñîí áàéäàã. 3. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëàí, íýðèéã áè÷. Á¿ëýã òóñ á¿ðèéã óòãûí ç¿éë÷ëýëòýé íü çºâõîëáîîðîé. 1. Õ¿íèé á¿òýýñýí ç¿éëèéí íýð 2. Óðãàìëûí ç¿éë 3. Àìüòíû ç¿éë 4. Ãàðèã ýðõèñèéí ç¿éë Õ¿í íýðýý Òîãîñ ºäºº àÒààÐÕÓÓ Çàí Ãàõàéí ñóóöíààñ õîëã¿é ãàçàðò Àí÷èí õàâõ ç¿¿æ ãýíý. Ãàé áîëæ ÷îíî îð÷õîîä Àâðàãäàõ àðãàà õàéæ ãýíý. Òýâ÷ýýð ãýäýã íü ãàéõàëòàé ãýýä Õóëãàíóóä ìàãòàæ ãýíý. Òýññýýð ë áàéíà äàà õººðõèé ãýæ Õóðñàí àìüòàä äýìæèæ ãýíý. Ãàéõàí øîãøèðñîí òýäíèé ÿðèàã Àòààðõóó ãàõàé ñîíñîæ ãýíý. Ãàéõàë ÷îíîîñ áè äóòàõã¿é ãýæ 
    • VI Àãñàð÷ ¿çìýýð áîäîãäîæ ãýíý. Íàäààñ ºðñºæ îðñîí áàéíà. Ãóðàâ õàðàéãààä ãóóíû öààíà Áè ÷àìààñ òýñâýðòýéãýý Èð÷èõñýí áàéâ ãýíý. Îéíõîíä õàðóóëàõ áàéñàí þì. Ãóòàðñàí ÷îíîíä äºõºæ ñóóãààä Áèåýðýý ¿ç¿¿ëýýä ºãñºí áîë Èíãýæ õýëýâ ãýíý. Îëíîîðîî áàõäàõ ¸ñòîé þì. - Áàéðíû ìèíü îéðîëöîî ªðººëèéí þìàíä èë¿¿ õàðàõàà Ç¿¿ñíèéã áîäîõîä Òàòâàë äýýð áàéõ ø¿¿? Íàäàä ë çîðèóëñàí õàâõ áàéæ òààðíà ªíººäºð ÿàõàâ ìèíèé ºìíººñ Áàéòëàà ÷è ÿìàð ó÷ðààñ Òà ë çºí人 ìàãòóóëëàà ãýâ. ¯ãèéí óòãà: õóðàí - öóãëàõ í¿äëýõ ¿ãñ: ãóó - æàëãà ºðººë - áóñàä õàâõ, áèåýðýý, õàðàõàà 1. Ø¿ëãèéã óðàí òîäîîð óíøààä, óòãûã ÿðèëö. 2. ßàãààä àòààðõóó çàí ãýæ íýðëýñýí áý? 3. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé. 4. Àòààðõóó çàíãèéí òóõàé ÿðèëö. Õ¿íä õýðýãòýé þó? Ìîíãîë õýë: 1. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëà. ªã¿¿ëáýð¿¿äèéã ã¿éöýýãýýðýé. à. Áèëã¿¿í óóë ººä ºãñºæ, Ìèøýýë óóë ðóó . . . . . . . . . á. Áèëã¿¿íèé ¿¿ðãýâ÷ õ¿íä, Ìèøýýëèéí ¿¿ðãýâ÷ . . . . . . . â. Áèëã¿¿í áèåýð òîì, Ìèøýýë áèåýð . . . . . . . . . . ã. Óóëûí öààä òàë ýãö, íààä òàë . . . . . . . . . . . Óòãààðàà ýðñ ººð, ÿëãààòàé ¿ãñèéã ........................... ãýíý. Æèøýý íü: ªíäºð-íàì, óðò-áîãèíî 2. “Àòààðõóó çàí” ø¿ëãýýñ äàðààõ ¿ãñèéí ýñðýã íýðèéã îë. õîë - îðîõ - öààíà - ãàçàð - õóðñàí - ñóóõ - îéð - èë¿¿ - ºìíº - îëîí - äýýð - ìàãòàõ -
    • VI 3. Õ¿ñíýãò äýõ ¿ãèéí óòãûã ÿðèëöààä ýñðýã íýðèéã îëæ ã¿éöýý. ¯ãñýý ºã¿¿ëáýðòîðóóëàí áè÷ýýðýé. ¿íýí õàëóóí íèìãýí ýðò íýýõ öýâýð óõààíòàé ºäºð áîñîõ ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã öýýæèë. Ýñðýã óòãàòàé ¿ãñèéã òýìäýãëýýðýé.Èõ áóóëãààñòàé Ãàäíàà ãÿëÁàãà ÃÝÐÈÉÍ ¯¯Ä ñºõººñòýé Äîòðîî ïà ëàíöàã Õîë ÿâúÿ îéðîîñ Èõèéã õèéå ÃÝÂÝË áàãààñ ÝÕÝË 2. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã áºã뺺ðýé. Ýñðýã óòãàòàé ¿ã íü õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëä ÿìàð à÷òóñòàé âý? 1 Áîñîîãîîð: 1. “Îðîé”-íû ýñðýã óòãàòàé ¿ã 2 2. “Ǻâ”-èéí ýñðýã óòãàòàé ¿ã 3. “ͺõºð”-èéí ýñðýã óòãàòàé ¿ã 1 3 3 Õºíäëºí㺺ð: 2 1. “Íàì”-ûí ýñðýã óòãàòàé ¿ã 2. “Ǻºëºí”-íèé ýñðýã óòãàòàé ¿ã 3. “Õóðäàí”-û ýñðýã óòãàòàé ¿ã 3. Ýõèéã óíøààä óòãûã ÿðü. Ýõýä áàéãàà ýñðýã óòãàòàé ¿ãñèéã áè÷ýýä, óòãûãòàéëáàðëà. Øèíý äýýë ºìñãºõ ¸ñ Ìîíãîë÷óóä õ¿¿õýääýý øèíý äýýë ºìñ㺺ä, äàðààõ ìÿëààëãûí ¿ãñèéã õýëäýãóëàìæëàëòàé. Óðò íàñàëæ óäààí æàðãààðàé Óðä õîðìîéã ÷èíü óíàãà äààãà ãèøãýã Õîéä õîðìîéã ÷èíü õîíü õóðãà ãèøãýã Äîòîîä ýíãýð ÷èíü òîñ ººñ áîëîã Ãàäààä ýíãýð ÷èíü ãàäà𠺺õ áîëîã Ýçýí íü ìºíõ Ýä íü õýâðýã áàéã Ýíý æèë òîðãî Èðýõ æèë ÷èñ÷¿¿ ºìñººðýé Òîîíîîð öóõóéñàí òîì õ¿í áîëîîðîé ãýæ áèëýãòýé ¿ãýýð åðººæ, ÷èõýð çýðãýýð ìÿëààí õ¿¿õäèéã áàÿðëóóëäàã àæýý. 
    • VI Òîí òîí òîíøèõîä Òîëãîé ìèíü òóí ÷ ºâäºíº Òýð þó âý? íÝÐÝÝ ÕÝëäÝã ØÓâÓÓ /îéí öàãäààãèéí ÿðèà/ Óðæíàí ìàíàé à÷ õ¿¿ Çóëìàíäàõ ìàíàéä èðæ çóññàí þì. À÷ õ¿¿ íàìàéã äàãàæ îé õºâ÷ººð òýíýõ äóðòàé. Íýã ºäºð áèä îéí ã¿íä ÿâæ áàéëàà. Îéí îëîí øóâóóõàéí íààäàí æèðãýõ, ºíäºð ìîääûí ñàëõèíä íàéãàí øóóãèõ äóó ÷èìýýíýýñ òîíøóóëûí ìîä öàðãèõ òîäîîñ òîä ÿëãàðíà. À÷ õ¿¿ ìààíü íàäààñ: - ªâºº, ýíý ÿìàð øóâóó âý? Þó õèéæ áàéãàà þì áý? ãýæ øàëãààíà. Á¿ä¿¿í öàðñíû ýëãýí òàëä Ẻð öàãààí áÿöõàí õàð àëàã òîíøóóë õàðàãäàâ. Òîíøèõ òîîëîíä ¿ðòýñ ¿ñ÷èí óíàæ áàéâ. - Òîíøóóë ãýäýã øóâóó ÷èíü ýíý ø¿¿ äýý - ßàõ ãýæ ìîä òîíøèæ áàéãàà þì âý? - Ýíý øóâóó ìîäíû õîëòîñ äîîð áàéãàà ºò õîðõîéã ò¿¿æ èääýã þì áàéõã¿é þó? - ªò õîðõîé ãýíýý? - Òèéì ýý, ìîäíû õîëòîñ, çàâñàð çàëõàéä ºò õîðõîé, íóóãäàí íàâ÷ íàõèà, èø äîëîíãèäýæ, ýíý ñàéõàí ìîäûã ãýìòýýäýã þì. Òèéì õîðõîé øàâæèéã èäýæ, îéã õîðòíîîñõàìãààëäàã ñàéí øóâóó áîë òîíøóóë ãýæ ÿðèëöñààð áèä õî¸ð öààø ÿâëàà. Îéí øóâóóõàéí îëîí ÿíçûí æèðãýýíýýñ îäîî õºõººí äóóí ñîäîí ñîíñäîâ. Çóëìàíäàõáàñ ë çîãñîæ - ªâºº ýíý ÿìàð øóâóó äóóãàð÷ áàéãàà þì áý? ãýæ àñóóëàà. - Õºõºº áàéíàà, ìèíèé õ¿¿ - ßàãààä õºõºº ãýäýã íýðòýé áàéãàà þì áý? ªâºº! Äóóãààð íü òýãæ íýðëýæ áàéãààþì óó? ãýæ õîðãîîæ ºã¿¿ëýâ. Çóëìàíäàõûí ýíý àñóóëòàíä õýëýõ ìýò õºõºº á¿ð îéðõîíîîñ ã¿-ã¿¿-õº-õº ãýæòîäõîí äîíãîäëîî. - Çà õºõººíèé ýíý äîíãîäîõ äóóã íü äóóðàéæ, òýãæ íýðëýñýí áàéíà ø¿¿ äýý. “Òóð-òóð” ãýæ äóóãàðäàã áîëîõîîð íü ãóðãóóë, “Õóð-õóð” ãýæ äóóãàðäãààñ õóð øóâóó, “Ãà-ãà”ãýäãýýð íü ãàëóó, “ªâ-ºâ” ãýäãýýð íü ºâººëæ øóâóóíû íýð ¿¿ñýæ ø¿¿ äýý. Íàìàéã èíãýæ ÿðüñíààñ õîéø à÷ õ¿¿ ìààíü ÿâàõäàà äàíäàà äóó ÷èìýý ÷àãíàæ,ÿìàð øóâóó, ÿìàð àí ãºðººñòýé ãàçàð áîëîõûã äóóãààð íü òàíèõûã õè÷ýýäýã áîëñîí þì.Àí àìüòäûí äóó áîë òýäíèé íýã ¸ñíû íýð íü þì. Èéìä òà íàð àðààòàí æèã¿¿ðòíèé äóóãÿëãàæ ñóðàõ íü ÷óõàë ø¿¿. ×.Ëóâñàíäýíäýâ ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: Öàðãèàõ - öàð öàð ãýñýí ÷àíãà äóó ãàðàõ øàâæ, äóóðàéæ, ñàëõèíä ýëãýí òàëä, õîëòñîí äîîð0
    • VI 1. Ýõèéí àãóóëãûã ÿðèàðàé. Ýíý ýõýýñ ÷è þó ìýäýæ àâàâ? 2. Îéä ÿìàð, ÿìàð øóâóó àìüäàðäàã âý? Òýä ÿàæ äóóãàðäàã âý? 3. “Îéä” ñýäâýýð çóðàã çóðààðàé. Ìîíãîë õýë 1. Àäèë ä¿ðñ äýýðõ ¿ãèéã îëæ, íýã á¿ëýã áîëãîí áè÷. Óòãûã òàéëáàðëààðàé. àéë÷èí õýëýõ ºã¿¿ëýõ õóðäàí ãàìíàõ øàëìàã ÿðèõ çî÷èí ãèé÷èí àðâèëàõ ò¿ðãýí õýìíýõ áóøóó 1. ....................... 2. ....................... Óòãààðàà îéðîëöîî ç¿éëèéã çààñàí ¿ãñ ìîíãîë õýëýíä áèé. Ò¿¿íèéã ................ 3. ....................... óòãàòàé ¿ãñ ãýíý. Æèøýý íü: àãíàõ, ãºðººëºõ, 4. ....................... íàìíàõ 2. Äýýðõ ¿ãñèé㠺㿿ëáýðò îðóóëàí áè÷ýýðýé. 3. “Íýðýý õýëäýã øóâóó” ýõýýñ òîä õàðààð áè÷ñýí ¿ãñèéã îëæ, îéðîëöîî íýðèéãáè÷ýýðýé. ªºðñ人 á¿òýýæ òàéëáàðëàõ äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñýýñ îéðîëöîî óòãàòàé ¿ãñèéã îëæ, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷ýýðýé. ͺõºð, äàéñàí, õýëýõ, ºëñãºëºí, ÿðèõ, äóóëàõ, òààðàëäàõ, ãèíøèõ, ºã¿¿ëýõ, óóëçàõ,àíä, àÿëàõ, ó÷ðàõ, öàòãàëàí, ìºíãº, çîîãëîõ, òºãðºã, ãóäðàõ, çîîñ, ÿí÷ààí, èäýõ, öààñ 2. ¯ãñèéã îëæ áè÷ýýä, àâààðàé. Ýñðýã óòãàòàé àëàã Îéðîëöîî óòãàòàé .......................... àãíàõ .......................... .......................... òîãëîõ .......................... .......................... .......................... óóæèì .......................... .......................... .......................... íîìõîí .......................... .......................... óóðëàõ .......................... 3. ¯ãñèéã óäààíààñ, õóðäàí ëóó íü çºâ áàéðëóóëàí áè÷. 1. àëõàõ 5. õàòèðàõ 2. äàâõèõ 6. öîãèõ 3. ºðãºõ 7. øîãøèõ 4. ãýëäðýõ 
    • VI 4. Äàðààõ ¿ãñýä óðò ýãøãèéã çàëãààä, àñóóëòûí äàãóó ÿðèëö.àìü àìèà òîëü òîëèî áàðü áàðèó òîëü òîëèéãçàâü àà ......... ãîâü îî .......... õàðü óó ........... ñóóðü èéã ...........áàõü ......... ìîðü ........... àõü ........... øàâü ........... - ßìàð ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí áý? - Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷èéã ÿàæ òýìäýãëýñýí áý? - Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà ýãøãýýð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàõàä “ü” ÿàæ ººð÷ëºãäºâ? - Ä¿ðìèéã ã¿éöýýæ, áè÷ýýðýé. Ǻºëíèé ..................... äàðàà ¿íäñýí .................. “à, î, ó, è” áè÷âýë, “ü”-èéã ñîëüæ, “...” áîëãîíî. Àìèëóóëàõ ýãøãèéã íºõâºë Àìüòíû õààíû íýð á¿òíý • ð ñ ë • í àÐãàÒàé Õ¯í àÐñëàí Óíàíà Ýðò óðüä öàãò ýìãýí ºâãºí õî¸ð àìüäàð÷ áàéæýý. Íýãýí ºã뺺 ºâãºí ãýðýýñýý ãàð÷ èðýýä, èäýø ýðæ ÿâàà íýãýí àðñëàíã îëæ õàðñàí ãýíý. ªâãºí ò¿ðãýí ãýðòýý îðîîä: -Ýìãýýí! Ýìãýýí! Íýã òîì àðñëàí ìàíàé ãýðèéí ç¿ã èðëýý. Òýð áèä õî¸ðûã áàðüæ èäíý ø¿¿ äýý ãýæ áà÷èìäàí õýëýâ. Òýãýõýä ýìãýí íü: -Áèå íü èõ áîëîâ÷ òºäèé ë õ¿÷èí ÷àäàëòàé áèø ø¿¿ äýý! ×è óóðãàà àâààä ò¿¿íèé ç¿ã î÷! ãýæ àðãà çààæ ºãºâ. ªâãºí, ýìãýíèéõýý çààñàí ¸ñîîð àðñëàíãèéí äýðãýä î÷èõîä àðñëàí: - ªâãºí ÷è õàà õ¿ð÷ ÿâíà âý? ãýæ àñóóâ. ªâãºí: - Ýçýí õààíä àðâàí àðñëàíãààð àëáàáàðèõ õýðýãòýé òóë àðñëàí àãíàõààð ÿâæ áàéíà ãýâ. Àðñëàí ºâãºíèé ¿ãèéã ñîíñîîä òóíãàéõàæ: - ª÷¿¿õýí ºâãºí ÷è õýðõýí àðñëàí áàðèõ âý? Áè ÷àìàéã íýã àòãàâàë àë÷èõíà.ªâãºí: - Òýãâýë áèä õ¿÷ýý àäèëòãàæ ¿çüå! Õýðýâ ÷èíèé õ¿÷ íàäààñ èõ áàéâàë áè ÷àìä õ¿ëýãáîëü¸. ¯ã¿é áîë áè ÷àìàéã óíàíà ãýõýä àðñëàí çºâøººðºâ. Òýãýýä ºâãºí íýãýí õýñýã÷óëóóã àâ÷ àðñëàíä ºãººä: - Ýíý ÷óëóóã àòãààä ø¿¿ñ ãàðãàæ àëü! ãýâ. Àðñëàí ÷óëóóã àâààä õýìõýðòýë àòãàñàíáîëîâ÷ ø¿¿ñ ãàðñàíã¿é. ªâãºí ºâðººñºº íýãýí ºíäºã ãàðãàæ:
    • VI - ×óëóóíû ø¿¿ñèéã ¿ç! ãýæ ºíä㺺 íÿö àòãàæ àðñëàíã àéëãàñàí ãýíý. Àðñëàí àðãàã¿éºâãºíèé óíàà áîëæýý. ¯¿íýýñ õîéø ºâãºí àðñëàíã äºðëºí óíàæ ÿâàõ áîëñîí ãýíý. “Àðãàòàé áîë àðñëàíã ÷ óíàíà” ãýäýã ¿ãýýð àðãà óõààíòàé áîë àëèâàà äîãøèí ñ¿ðõèéþìíààñ ÷ àéõã¿é ãýäýã ñàíààã ç¿éðëýäýã. ¯ãèéí óòãà: áà÷èìäàõ - ñàíäðàõ í¿äëýõ ¿ãñ: º÷¿¿õýí - ìàø áàãà áèå, àðñëàí, õ¿ëýã 1. ¯ëãýðèéí óòãûã ÿðèëöààðàé. 2. Õýäýí õýñãýýñ á¿òýæ áàéíà âý? 3. Àðãà óõààí íü õ¿íä õýðýãòýé þó? Ä¿ãíýëò õèéí ýõ çîõèîæ áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë: 1. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëààðàé. I Õî¸ð ñóì áàéíà Óëààí öýöýã óðãàâ. II Íýã óòãàòàé ¿ã óòãà ׺äðèéí ñóì óðòàäæýý III . . . . . . íàð . . . . . . Áè ªâºðõàíãàé àéìãèéí . . . . . . . . . . óòãàòàé ¿ã Åñºí ç¿éë ñóìûí õ¿í. à. Ýõíèé ýãíýýíèé îíöîëñîí ¿ã õýäýí óòãàòàé âý? á. II ýãíýýíèé îíöîëñîí ¿ã õýäýí óòãàòàé âý? Ä¿ãíýëò õèéãýýðýé. Ǻâõºí íýã óòãà çààõ ¿ãèéã .......... ¿ã, õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø óòãà çààõ ¿ãèéã .... ..... ¿ã ãýíý. Æèøýý íü: Õîðü (1. òîî 2. áàðèõ õîðèõ ãýñýí óòãàòàé) Ìîíãîë õýëýíä îëîí óòãàòàé ¿ãèéã èæèë áè÷ëýãòýé ¿ã ãýæ íýðëýõ íü ÷ áèé. 2. Äýýðõ ýõýä áóé äàðààõ ¿ãñèéí îëîí óòãûã òàéëáàðëààðàé. ªã¿¿ëáýðò îðóóë. ºí㺠Áè õàð ºíãèéí ö¿íõòýé. ÕÀÐ í¿äýýð õàð Áîëä èðýõèéã õàðàâ. 
    • VI ............. ÍÓÐÓÓ ............. ............. ÕÝÑÝà ............. ............. د¯Ñ ............. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñýýñ ãàíö áà îëîí óòãàòàé ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëààðàé. Õàðàíäàà, àäóó, áàð, òîð, ñîíñîõ, ÷óëóó, èäýõ, ìîä, ñóðàã 2. ªã¿¿ëáýð¿¿äýýñ èæèë áè÷ëýãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëàí, òîëüáè÷èã õºòºë. à. Ýðò ¿åä ìîíãîë÷óóä øàð ¿õðèéã õ¿íä à÷àà à÷èõàä õýðýãëýäýã áàéâ. Øàðòàé õ¿í ò¿ðãýí óóðëàäàã. ªíäºã øàðæ èäýõ íü àìòòàé. Áîõèð ãàðàà óãààâàë øàð ºâ÷íººñ ñýðãèéëíý. Áè øàð ºíãºíä äóðòàé. á. Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð “Íóãàñíû ìóóõàé äýãäýýõýé” íîìûã çààâàë óíøààðàé. Ààâ ìèíü íóðóóíû íóãàñ èäýõ äóðòàé. Õààëãàíû íóãàñàíä òîñ õèéâýë ÷àõðàõã¿é. â. Ñ¿¿ õººð¿¿ëæ, ºðºì áàéëãàñíû äàðàà õóñìûã íü õóñóóðààð õóñàæ àâäàã. Õóñ ìîäîîð óóðãà õèéâýë áàò áýõ áîëäîã. ÿçýý èõòýé ÿìáý áààòàð Òýð þó âý? ÓÓëûí ÁÓãûã ÕàÐààä Óíàñàí ÁÓÕàà Õàßâ Ýðò óðüäûí öàãò èéì íýãýí ýð áàéæýý. Òýð íýãýí ºäºð áóõàà óíààä õîë àéë÷ëàõààð ÿâæ áàéòàë óóëàíä íýã áóãà çîãñîæ áàéâ. Òýð: “Áè ýíý õàøèí áóõûã óíàæ ÿâñíààñ õóðäàí áóãûã ñîëèîä óíà÷èõâàë õýäèé ñàéí àæ” ãýæ áîäîîä áóõàà õàÿæ áóãûã áàðèõààð ã¿éâ. Áóãà öààø áóðóóëàí çóãòààñàíä, òýð õ¿í õîéíîîñ íü ñàëàõã¿é ã¿éãýýä áàéñàí áîëîâ÷ áóãûã õýðõýí ã¿éöýõ àæ! Áóãà óäàëã¿é ã¿í øóãóéä îðîîä õàðàãäàõã¿é áîëæýý. Òýð ýð ÿäàð÷ ç¿äýðòýë áóãûã íýõñýí áîëîâ÷ áàðüæ ÷àäñàíã¿é óðàì õóãàðààä óðóó öàðàéëñààð áóõàà õàÿñàí ãàçàðò èðýõýä áóõ ÷ çóãòñàí áàéæýý. Àðãàà áàðæ ãýðèéí ç¿ã áóöàí ÿâñààð ãýðòýý õ¿ð÷ èðýõýä, ýõíýð íü:
    • VI - Þóíä áóöàæ èðýâ? Áóõàà ÿàâ? ãýæ àñóóñàíä òýð: - Óóëûí áóãûã õàðààä óíàñàí áóõàà õàÿâ. Àðãàã¿é àëõàæ èðýâ ãýæ óéëàí àëäàíõýëýâ. Ýíý ¿ëãýðýýñ “Óóëûí áóãûã õàðààä óíàñàí áóõàà õàÿâ” ãýäýã õýâøñýí ¿ã áèé áîëæýý.¯¿ãýýð èõ ñàíàñààð þó ÷ ¿ã¿é õîîñîí áîëîõûã õîøèãíîí å㺺ääºã àæýý. ¯ãèéí óòãà: õàøèí - óäààí í¿äëýõ ¿ãñ: õýäèé ñàéí àæ - ìàø ñàéí àéë÷ëàõààð, óíàñàí, ñàíàñààð, áîëîõûã 1. ¯ëãýðò ãàð÷ áóé ä¿ðä ä¿ãíýëò õèéí ÿðèàðàé. 2. Þóã ø¿¿ìæèëñýí ¿ëãýð âý? 3. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äàðààõ ¿ãñèéã àæèãëààä, òàéëáàðëàí ÿðèëö. Õààëòàí äîòîðõ ¿ãñýýñ òîõèðîõ¿ãèéã áè÷. I II Àëòàí áºãæ Àëòàí íàìàð ....... Ìîä øàòàõ Í¿¿ð øàòàõ ....... /øàð, ìàø, è÷èõ Õ¿éòýí óëèðàë Õ¿éòýí õàðö ....... çîâîõ, ìóóõàé/ Í¿ä ãÿëáàì ãýðýë Í¿ä ãÿëáàì ãî¸ ....... Øóóä óòãà . . . . . . . . . óòãà 2. ªã¿¿ëáýðýýñ øóóä áà øèëæñýí óòãàòàé ¿ãñèéã îëæ, òàéëáàðëà. à. Í¿äýíä þì îðâîë, í¿ä õîðñîí ºâäºíº. Çàëõóó õ¿¿õäèéã õàðàõààñ í¿ä õîðñäîã þì. á. Àõ äýýëýý òàéëàõààð ãàðàà òàòàâ Íýðò õ¿ì¿¿ñ ñàéí ñàéõíû òºëºº áóñäàä õàíäèâ ºðãºõ人 ãàð òàòäàãã¿é. â. Öàãààí ñàðààð ¿åèéí çàëóóñ ãàðàà çºð¿¿ëæ, äýýð íü òàâüæ çîëãîäîã. Íàéçòàéãàà ÿëüã¿é ç¿éëýýñ áîëæ ãàð çºð¿¿ëýõ íü áóðóó þì. ....... Í¿ä õîðñîõ ãàð òàòàõ ....... ãàð çºð¿¿ëýõ ....... 3. Øóóä áà øèëæñýí óòãàòàé ¿ã ãýæ þóã õýëýõ âý? Ä¿ãíýëò õèéí òîäîðõîéëîëòûãáè÷ýýðýé. ........................................ ........................................ ........................................ 
    • VI ãýðèéí äààëãàâàð 1. Øèíý ¿ã õýðõýí ¿¿ñ÷ áàéíà âý? Çóðãèéã àæèãëàí, áè÷. à. + = á. + = â. + = Ä¿ãíýæ áè÷ýýðýé. ........................................ ........................................ ........................................ 2. Äàðààõ ¿ãñýýð ºã¿¿ëáýð çîõèîæ áè÷ýýðýé. Ýäãýýð ¿ãñ øóóä óòãààð îðñîí óó?Øèëæñýí óòãààð îðñîí óó? ãàð ñóíãàõ, í¿¿ð õàãàðàõ, í¿äíýýñ ãàðàõ, í¿¿ð ºãºõ, ãàð òàòàõ 3. Õ¿ñíýãòýýñ øèëæñýí óòãàòàé, ýñðýã áà îéðîëöîî óòãàòàé ¿ãñèéã ÿëãàæ ñàãñàíäõèéãýýðýé. óðò áîãèíî í¿¿ð îëîõ íîìõîí äºë㺺í ýñðýã óÿí 纺ëºí õàð öàãààí ºäºð øºíº óòãàòàé ¿ã ãàð òàòàõ òºìºð ñàõèëãà õýëýõ-ÿðèõ-ºã¿¿ëýõ îéðîëöîî ýðò îðîé öàéëëàãà-çóãààëãà-áóäààëãà óòãàòàé ¿ã ºíäºð íàì çî÷èí-ãèé÷èí-àéë÷èí ãàðàà ñóíãàõ òîãëîõ-íààäàõ-ýðõëýõ øèëæñýí óòãàòàé ¿ã 4. “Àðãàë” ãýäýã ¿ãèéí ñàëàà óòãûã òàéëáàðëà. à. Ìèíèé ä¿¿ àðãàëàà á¿òýýãýýðýé. á. Íàìàéã íýã óäàà àðãàëëàà.
    • VI ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Õ¿ñíýãòèéã íºõººðýé.Áèä áèä ýíý á¿ëãèéã ¿çñýíýýðþó ìýäýæ àâñàí áý?ßìàð öîãö ÷àäàìæ ýçýìøèâ?Ýíý íü áèäíèé àìüäðàëä ÿìàðõýðýãòýé âý? 2. Äàðààõ ç¿éð öýöýí ¿ãñýýñ ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã ÿëãàí óòãûã òàéëáàðëà.Àâàõ áºõèéõ Áàãààñ èõªãºõ Õ¯Í ãýäèéõ Íèìãýíýýñ çóçààí ÁÎËÄÎà Àëòíû ãóóëü øàðëàíà Ñàéíû ÄÝÐÃÝÄ ìóó ñàéæèðíà 3. ¯ãèéí ñ¿ëæýý áºãëº. 1. ºíäºð 2. õîë Òîä, òàøóó 3. ñàéí í¿äýíä “äîãøèí” ýñðýã óòãàòàé ¿ã ãýäýã ¿ãèéí ýñðýã 4. öàãààí 5. ºã뺺 óòãàòàé ¿ã ãàðíà. 6. äàéñàí 4. Îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîëòûã áè÷. 5. ¯ãèéí ñ¿ëæýý áºã뺺ðýé. 1. íºõºðëºõ Ǻâ áè÷ñýí áîë 2. çîäîõ ãîëûí îíöãîé 3. àâëàõ í¿äýíä “àðâèëàõ” 4. áàëáàõ îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã ãýäýã ¿ãòýé îéðîëöîî 5. ãàðäàõ óòãàòàé ¿ã ãàðíà. 6. òîãëîõ 6. Øèëæñýí óòãàòàé ¿ãñýýð ºã¿¿ëáýð çîõèîí áè÷ýýðýé. ãàð óãààõ, í¿ä ¿ç¿¿ðëýõ, àì õàëàõ, í¿ä á¿ëòèéõ, ãàð çºð¿¿ëýõ. 7. Äàðààõ èæèë íýðèéí óòãûí òàéëáàðûã õèéãýýðýé. ...................................... ժ˪à ...................................... 
    • VI ...................................... ÕÀËÈÌ ...................................... ...................................... ...................................... ÒÀ ...................................... ...................................... 8. Ìîíãîë õýëíèé ¿ãñ ÿìàð ÿìàð àðãà çàìààð áàÿæèæ áàéíà âý? Ýñðýã óòãàòàé Îéðîëöîî Øèëæñýí óòãàòàé Èæèë íýð Íèéëìýë ¿ã ¿ã óòãàòàé ¿ã ¿ã Ýäãýýð ¿ãñèéí òóõàé þó îéëãîñíîî áè÷ýýðýé. 9. Äàðààõ ø¿ëãèéã öýýæëýýðýé. Òîäðóóëñàí ¿ãñèéí óòãûã òàéëáàðëàí áè÷. ñ¿ðýã ëàì Àâòîáóñíààñ ñ¿ðýã ëàì áóóãààä Àðûí ãóäàìæààð ÿâæ áàéíà ãýæ Àéñàí ãàéõñàí þì øèã Áàÿðàà Àðâàí õóðóóãàà äýëãýí ÿðèâ. Ìàë áèø “ñ¿ðýã” áàéõäàà ÿàõàâ ãýæ Ìàíàé ãýðèéíõýí èíýýëäýâ Òýãâýë á¿ëýã ëàì ãýæ Òýýãëýæ áîäîëã¿é Áàÿðàà º÷èâ Àíãè áèø á¿ëýã áàéõäàà ÿàõàâ ãýæ Ààíàé ë ìàíàéõàí èíýýëäýâ ªº òýãâýë “õýñýã ëàì” ãýæ ªðñºõ àÿòàé Áàÿðàà õýëýâ Îãòîëñîí áèø “õýñýã” áàéõäàà ÿàõàâ Îíöãîé èõýýð õºãæèëäºâ Îäîî òýãâýë ñîíñîæ áàéãààðàé ãýýä “îëîí ëàì” ãýñíýý Áàÿðàà èíýýâ. Ø.Ýíõáàÿð ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. I II III IV V VI ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý
    • VIIVII Á¯ëÝã. ñÝÒãÝí ÁîäîÕÓéí ãàéÕàÌØÈã - ªã¯¯ëÁÝÐ Ìîíãîë õýë ªã¿¿ëáýð ãýæ þó âý? Àñóóõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã äàâòàõ Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð ªã¿¿ëáýðèéí öýã òýìäýã Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð ¿ãèéí óòãà, ¿ãèéí ñàí áàÿæèõ àðãóóäûã ìýäýæ àâñíààð ºã¿¿ëáýð çºâ çîõèîõ, ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëàõ, çºâ ÿðèõ, õýëýõ ÷àäâàð ýçýìøèíý. Óíøèõ áè÷èã Èéìä ºã¿¿ëáýðèéí òóõàé 1. Ãóðâàí çàãàñ (¯ëãýð) ñóäàëöãààÿ. 2. Òààâàð (Ø¿ëýã) 3. Óóëûí îðãèë ººä (Èíäèàí äîìîã) 4. Áÿöõàí öàìõàã (Æ¿æãèéí õýñýã) 5. Àâüÿàñ áèëýã ãýæ þó âý? îð÷óóëñàí Ð.Îþóí 6. Àí÷èí Äîðæ (Îíüñîãîí ºã¿¿ëëýã) 7. Òåëåôîí (Ø¿ëýã) îð÷óóëñàí Ä.Ñîäíîìäîðæ 
    • VII Äàëüòàé áàéæ íèñäýãã¿é Õºëã¿é áàéæ ÿâàìòãàé Òýð þó âý? ãÓÐâàí Çàãàñ Íýãýí ãîëä óõààíòàé, òýíýã, çàëüòàé ãóðâàí çàãàñ áàéæ ãýíý. Òýãòýë ãîëûí õºâººí äýýð íýã óäàà çàãàñ÷èä èðëýý. Òýíýã çàãàñ “Þó ë áîëîâ ãýæ äýý” õýìýýí áîäîæ áàéõàä, çàëüò çàãàñ “Çà õàðæ ë áàéæ áîëü¸” ãýæ áîäëîî. Õàðèí óõààíò çàãàñ òýðõýí çóóð øóóä ë óñíû ã¿í ë¿¿ øóìáàí îäëîî. Çàãàñ÷èä ãîëä òîðîî òàâèëàà. “Áè ÿàãààä óõààíòíûã äàãàñàíã¿é âý? Ãýâ÷ àìü ãàðàõààð îðîëäîîä ¿çäýã õýðýã” ãýæ çàëüò çàãàñ áîäîîä, ¿õñýí þì øèã äýýø õàðàí õýâòýýä õºâæ ãàðëàà. Çàãàñ÷èí ò¿¿íèéã áàðüæ àâààä, òîð äàâóóëàí øèäñýíä, òýð áóøóóõàí ýðãýæ, óñàíä øóìáàí àëãà áîëîâ. Õàðèí òýíýã çàãàñ èéø òèéø õºâñººð ÿâààä áàðèãäëàà. ¯¿íòýé íýãýí àäèë óõààíòàé õ¿ì¿¿ñ ó÷ðàõ çîâëîíã óðüä÷èëàí ìýäýæ, çàéëàí ãàð÷ ÷àääàã. Ò¿¿íýýñ àðàé äóòóó íü öººíã¿é óäàà çîâëîíòîé ó÷ðàâ÷ ýâýýð òýìöäýã. Õàðèí ìóíõàã õ¿ì¿¿ñ ãóðàâ äàõü çàãàñòàé àäèë áàéäàã àæýý. ¯ãèéí óòãà: õºâºº - ãîëûí õî¸ð çàõ í¿äëýõ ¿ãñ: øóìáàõ - óñíû ã¿í ð¿¿ îðîõ òýðõýí, óõààíòíûã, ãàðàõààð, óðüä÷èëàí, ýâýýð 1. Óíøèæ îéëãîñíîî ÿðèàðàé 2. Ãóðâàí çàãàñ õîîðîíäîî þóãààð ÿëãààòàé âý? ßðèëöààðàé. 3. Òýäíýýð õýíèéã òºëººë¿¿ëýí õàðóóëñàí áý? 4. Óòãûã èëýðõèéëñýí ç¿éð ¿ã áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõ õýäýí ºã¿¿ëáýðýýñ á¿òñýí áý? ªã¿¿ëáýð á¿ð õýäýí ¿ãýýñ á¿òñýí áàéíà? 2. ªã¿¿ëáýð ãýæ þó âý? ªã¿¿ëáýð þóíààñ á¿òäýã âý? 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéí ¿ãñèéí õîëáîîã àæèãëà. Õýí? õààíà? þóã? ÿàâ? Çàãàñ÷èä ãîëä òîðîî òàâèëàà. 4. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéí óòãà ÿàãààä îéëãîãäîõã¿é áàéíà âý? Ǻâ áîëãîí íàéðóóëæ áè÷ýýðýé. à. ãýíý. áàéæ, Íýãýí, óõààíòàé, ãîëä, çàãàñ, òýíýã, ãóðâàí, çàëüòàé á. ÿâààä, Õàðèí, áàðèãäëàà, òýíýã, õºâñººð, çàãàñ, èéø òèéø â. ãóðàâ äàõü, õàðèí, áàéäàã, àäèë, õ¿ì¿¿ñ, àæýý, çàãàñòàé, ìóíõàã 0
    • VII Áèå äààæ õèéõ àæèë 1. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéí óòãà îéëãîãäîæ áàéíà óó? ÿéöýýæ áè÷ýýðýé. Òýãòýë ãîë ... õºâºº, äýýð íýã óäàà çàãàñ÷è... èð ... ¯¿í... íýãýí àäèë óõààí ... õ¿ì¿¿ñó÷ðàõ ãàé çîâëîí... óðüä÷èë... ìýä... çàãàñ... ãàð... ÷àä... 2. Çàãâàðûí äàãóó ºã¿¿ëáýð çîõèîí áè÷ýýðýé. Þìíû òîîã çààñàí ¿ã ¿éë ¿ã Øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ã øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ã + ¿éë ¿ã Þìíû òîîã çààñàí ¿ã ¿éë ¿ã 3. Õîëáîî ¿ãñèéã á¿òýý. ªã¿¿ëáýðò îðóóëàí õýëýýðýé. ñýëíý ................... ................... õºâíº ................... ...................Çàãàñ Çàãàñ÷èä Õ¿ì¿¿ñ øóìáàíà ................... ................... õîîëëîíî ................... ................... 4. Õîëáîãäîõ ¿ãèéã îëæ õîëáîí, óòãûã òàéëáàðëààðàé. õ¿¿õýä • • õóöíà íîõîé • • óéëíà øóâóó • • øóìáàíà çàãàñ • • íèñíý öàñ • • õàéëíà Àëñ ãàçðûã òîâ÷ëîã÷ Ýâýð äàëàâ÷èò ãóà òîãîñ Òýð þó âý? ÒààâàÐ Ààâ ìî.... óíààä -Àé ìýäýõã¿é! Àéìãèéí íààäàìä ÿâñàí Àëü àëü íü Àõ ìî.... óíààä ìîðèîð ÿâàà Àëñ õîëîîñ èðñýí þó? Ààâ þóãààð ÿâñàí áý? Àõ þóãààð èðñýí áý? 
    • VII Ààâûí ìîð....- áè -Àà îäîî ìýäëýý! Àðãàìæñàí, ÷ºäºðëºñºí Ààâ ìîðü óíààä Àõûí ìî....ã áèä Àéìãèéí íààäàìä ÿâñàí Àð÷ñàí, õèéëñýí áàéíà Ààâ þóãààð ÿâñàí áý? Àõ ÷èíü ìîòîöèêëü óíààä Àõ þóãààð èðñýí áý? Àëñ õîëîîñ èðñýí áàéíà. Ìîðèéã àð÷äàãã¿é, õèéëäýãã¿é Ìîòîöèêëèéã àðãàìæäàãã¿é, Öýöýí íàéç ìèíü ÷ºäºðëºäºãã¿é ×è ÿàæ ìýäýý âý? ¯ãèéí óòãà: àðãàìæèõ-ìîðèéã óÿæ òîãòîîõ í¿äëýõ ¿ãñ: ÷ºäºðëºõ-ìîðèíû õºëä íü ÷ºäºð òîãòîîõ ìîðèîð, ÷ºäºðëºñºí, ìîòîöèêëü, ìîòîöèêëûã 1. Ø¿ëãèéí àãóóëãûã ÿðèëöààðàé. Öýýæèë 2. Õ¿¿õä¿¿ä õîîðîíäîî þó ãýæ ÿðèëöàâ? 3. Ø¿ëýãò ãàð÷ áóé ¿éë ÿâäëûã ýõ áîëãîí õóâèëãàæ áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ø¿ëýãò áàéãàà àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. 2. Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéí òîîã òîäîðõîéë. 3. Àñóóõ áà õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéí ÿëãààã òàéëáàðëàãòóí. Á¿òýýõ àæèë 1. Äàðààõ öýã òýìäýãò òîõèðóóëàí, ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷. ßìàð ºã¿¿ëáýð áîëîõûã õààëòàíä áè÷ýýðýé. èð... âý? (àñóóõ) ÿâ ......... (...........) Ààâ Õóðäàí èð ... (õ¿¿ðíýõ) ÿâ ......... (...........) 2. Õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé. ªã¿¿ëáýð¿¿äèéí ÿëãààã ÿðèëö. àñóóõ ºã¿¿ëáýð Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð àÿëãà ..................................................... àÿëãà ..................................................... ýõëýõ ..................................................... ýõëýõ ..................................................... òºãñãºë .................................................. òºãñãºë .................................................. 
    • VII 3. Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð ãóðâûã çîõèîí áè÷ýýðýé. Äàðàà íü áè÷ñýí ºã¿¿ëáýð¿¿äýý àñóóõºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãààðàé. Óóëûã ºíäºð ãýæ á¿¿ íÿö, ÿâáàë äàâíà Àæëûã èõ ãýæ á¿¿ øàíòàð, õèéâýë äóóñíà. ÓÓëûí îÐãÈë ªªä (Èíäèàí äîìîã) Àëñ áàðóóí õÿãààðûí íýãýí ãîâü íóòàãò èíäèàí÷óóäûí òîñãîí áàéäàã áàéæýý. Òýð ãîâèéí öààä çàõàä òýíãýð áàãàíàäàæ ñ¿íäýðëýñýí ºíäºð óóë áàéäàã. Òýð óóëûí îðîéä ãàãöõ¿¿ õàìãèéí èõ çîðèã òýâ÷ýýðòýé õ¿í ãàðäàã òóë òîñãîíû æààëóóäûí õ¿ñëýí òýð îðãèë ººä òýì¿¿ëíý. Òýãòýë íýãýí óäàà îìãèéí àõëàã÷ õ¿¿õä¿¿äýä õàíäàæ: - Çà òà íàð òýð óóë ººä ÿâöãàà! Õàðèí àëæààæ ÿäðààä ÿâæ ÷àäàõàà áîëüæ, áóöàõ áîëñîí òýð ãàçðààñàà íàäàä íýãýí ìº÷èð áóþó íàâ÷ çààâàë àâ÷ èðýýðýé! ãýæýý. Õ¿¿õýä á¿ð “Òýð îðãèëä çààâàë õ¿ðýõ þì ø¿¿!” ãýñýí èòãýë ä¿¿ðýí çàìäàà ãàðöãààâ. Óäñàí ÷ ¿ã¿é íýãýí íàìõàí ìàõëàã õ¿¿ ãýëäýðñýýð òîñãîíäîî áóöàæ èðýõäýý êàêòóñûííàâ÷ àâ÷èð÷ ãýíý. Îìãèéí àõëàã÷ æóóìàëçàí èíýýæ: - “×è ãîâü ãàòàëæ áàðñàíã¿é, óóëûí õîðìîé ÷ õ¿ðýëã¿é ýðãýýä èðæýý!” ãýâ. Æààõàíáàéçíàñíû äàðààõàí áàñ íýã õ¿¿õýä ìºíãºí öàãààí àãü áàðüñààð èðýõýä: - “Çà, ÷è óóëûí õàÿà õ¿ðñýí àòëàà äýýøýý àâèðàõ ãýæ îðîëäñîí ÷ ¿ã¿é áóöñàí þìáàéíà” ãýæýý. Ãóðàâ äàõü õ¿¿õýä òîîðîéí ìº÷èðòýé èðýõýä íü îìãèéí àõëàã÷: -”×è á¿ð óóëûí ýíãýðèéí õàìãèéí íààä òàëûí ÷óëóóí íóðàíãè õ¿ðñýí áàéõ íü” ãýæýý. Îðîéõîí õýðä õ¿¿õä¿¿äèéí íýã íü îìãèéíõîî àõëàã÷èä ãàöóóðûí ìº÷èð àâ÷èð÷¿ç¿¿ëýõýä, òýðýýð èõ ë òààøààíãóé ÿíçòàé òîëãîé äîõèæ: - “×è îðãèëä õ¿ðýõ çàìûí äóíäààñ áóöæýý” ãýâ. Ñàÿûí æààë èðýýä öàã áîëñíûõîéíî íàðñíû ìº÷èðòýé èðñýí õ¿¿õäèéã õàðààä, îìãèéí àõëàã÷ ò¿¿íèéã íýëýýä õºõ¿¿ëýíìàãòàæ: - “Ñàéí áàéíà! ×è çàìûíõàà äºðºâíèé ãóðâûã òóóëñàí õ¿¿õýä áàéíà!” ãýâ. Íàðáàðàã æàðãàæ áàéõ ¿åýð õàìãèéí ñ¿¿ëèéí àÿëàã÷ áóöàæ èðæ ãýíý. ªíäºð íóðóóòàé,í¿äýíä äóëààõàí òýð õººðõºí õ¿¿ þó ÷ àâ÷ èðýýã¿é àòëàà í¿¿ðýíä íü áàÿð áàÿñãàëàíèëò. Òýãýýä îìãèéí àõëàã÷èä õàíäàæ: - “Ààâ àà! Ìèíèé õ¿ðñýí ãàçàð ìîä óðãàäàãã¿é þì áàéíà. Ãýõäýý áè ìÿðàëçàíìýëòýãíýñýí äàëàéí áàðààã õàðàâ!” ãýæ ºã¿¿ëýõýä îìãèéí àõëàã÷èéí í¿¿ðýíä áàÿðûíìèøýýë òîäîð÷, äóó ø¿ëýã óíøèõ ìýò ºíäºð ñ¿ðòýé õîîëîéãîîð èéíõ¿¿ ºã¿¿ëð¿¿í: - “Áè öàðàéã ÷èíü õàðààä ¿¿íèéã îéëãîñîí þì. ×è óóëûí îðãèëä íýãýíò õ¿ðñýí 
    • VII òóë áàòàëãàà áîëãîæ àâ÷ðàõ íàâ÷ ìº÷èð õýðýãã¿é áàéñàí þì. Çîðüñîíäîî õ¿ðñýí ýð õ¿íèé ÿëàëòûí öîã æàâõàà äóó õîîëîéíîîñ ÷èíü èëýðõèé, í¿äýíä ÷èíü áàÿðûí ñîëîíãî òóÿàð÷ áàéíà. Õ¿¿ ìèíü ýíý áîë ÷èíèé àìüäðàëûí íýãýí îðãèë áèëýý. ×è ýíý óóëûí ñ¿ð æàâõëàíã í¿äýýð ¿çñýí àæýý!” ãýæ ñàéøààí ºã¿¿ëñýí þì ãýíý áèëýý. ¯ãèéí óòãà: èíäèàí÷óóä - ¿íäýñòýí í¿äëýõ ¿ãñ: îìîã - íýã îâãèéí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ èíäèàí÷óóä, áàãàíàäàæ, êàêòóñûí íàâ÷ - õàëóóí îðíû óðãàìàë ÷àäàõàà, îðãèëä, êàêòóñûí, íóðàíãè - íàëóó ãàçàð íóðàíãè, îìãèéíõîî, àãü õºõ¿¿ëýí ìàãòàõ - ñàéøààõ 1. Һ뺺ëºí óíøèõ óíøëàãà õèéæ, óòãûã ÿðèëö. 2. “Àìæèëò áîë çîðèëãûí áèåëýëò” ç¿éð ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. 3. Èíäèàí÷óóäûí àìüäðàëûí òàëààð ¿çñýí, êèíî, óíøñàí çîõèîëîîñîî ÿðèëöààðàé. Ä¿ðèéí òîãëîëò õèéãýýðýé Ìîíãîë õýë 1. Õ¿¿õä¿¿äèéí àâ÷èðñàí ìº÷ðèéã õîëáîæ çóð. Äàðàà íü àñóóëò òàâüæ, ÿìàð òèéí ÿëãàëä áàéãààã íü áè÷ýýðýé. Õýí? þó? õààíà? I õ¿¿ ãàöóóðûí ìº÷èð óóëûí õîðìîé II õ¿¿ òîîðîéí ìº÷èð çàìûí äóíä III õ¿¿ êàêòóñûí ìº÷èð çàìûí äºðºâíèé 3 IV õ¿¿ ìºíãºí öàãààí àãü ÷óëóóí íóðàíãè V õ¿¿ þó ÷ àâ÷ðààã¿é áóëàã VI õ¿¿ íàðñíû ìº÷èð óóëûí õîðìîé VII õ¿¿ ìîäíû ìº÷èð îðãèë 2. Äýýðõ ýõýýñ ýöýñò íü àíõààðëûí òýìäýã áè÷ñýí ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã ÿëãàí áè÷ýýä, ÿðèëö. Àñóóëòàä õàðèóëààðàé. - Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð ãýæ þó âý? - Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿìàð àÿëãààð õýëäýã âý? - Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýðèéã áè÷èãò ÿàæ òýìäýãëýäýã âý? 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýð¿¿ä íü õ¿¿ðíýõ, àñóóõ ºã¿¿ëáýðýýñ þóãààðàà ÿëãààòàé âý? Òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. ßìàð õóðäàí ìîðü âý? Áàãø àà! Ýíý Áîëäûã õàðàà÷. Õ¿¿å! ×è õóðäàí ÿâàà÷. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Ýíý êèíîã ¿çüå. Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð íü áàÿðëàæ áàõàäñàí, àéæ ýìýýñýí, ãàéõñàí, öî÷èæ æèãøñýí çýðýã õ¿íèé ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã èëýðõèéëñýí áàéäàã. 
    • VII ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ýõýýñ àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿëãàæ áè÷ýýðýé. ... Ø¿ëýã ìèíü ! Õ¿ëýã ìèíü! ×è áèä õî¸ð Ø¿¿äýð ìýëòðýí öýöýãñ óéëòàë äóóëàõ ¸ñòîé! Ø¿ëýã ìèíü! Õ¿ëýã ìèíü! ×è áèä õî¸ð Ñàð ìýëòýð÷ õýýð õîíîòîë äóóëàõ ¸ñòîé! Á.ßâóóõóëàí 2. Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð 3-5-ûã çîõèîí áè÷ýýðýé. Áè÷ñýí ºã¿¿ëáýðýý õ¿¿ðíýõ,àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí áè÷ýýä, ÿëãààã òàéëáàðëà! 3. Äýýðõ ýõýýñ øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ãèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. Àðãûã îëáîë Áýðõèéã äàâíà ÁßöÕàí öàÌÕàã (Õýñýãëýë) Áîñãîí äîîãóóð õóëãàé÷ îðëîî. Á¿ãäýýðýý õàøààíä ãàðààä èðöãýý. Õ¿ðýí áààâãàéí íóðóóí äýýð Òîãîî÷ ýçýãòýé ìèíü Õ¿éòýí óñ àñãààä áàéãààðàé. Òîì àÿãà ÷èíü õààíà áàéíà âý? Ìàø ò¿ðãýí óñ àâ÷ðààä Ìàéæãèé áààâãàé äýýð àñãà. Õóó äîìáî, õàâ÷èã ñàâààð õèé. Õóâèí õóâèíãààð õèéãýýä áàé. Õóëãàé÷ õîðòíûã á¿¿ õàéðëà. Ñ.Ìàðøàê 
    • VII ¯ãèéí óòãà: õóó äîìáî - òîì äîìáî í¿äëýõ ¿ãñ: õàâ÷èã ñàâ - àì íü æèæèã ñàâ áîñãîí, ýçýãòýé, õóâèíãààð, õîðòíûã 1. Ýäãýýð àìüòäûí òàëààð ÷è þó ìýäýõ âý? 2. ¯éë ÿâäëûã ÿðèëöààðàé. 3. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèé. 4. “Áÿöõàí öàìõàã” çîõèîëûã á¿òíýýð íü îëæ óíøààä, òîâ÷ òýìäýãëýë õºò뺺ðýé. 4 áàã áîëæ, äýýðõ çîõèîëä ãàð÷ áóé 4 àìüòíû òóõàé ìýäýýëëèéí ñàìáàð õèé. áóñàä ÿìàð àìüäàðäàã àìüòíààñ à÷ îð÷èí ÿëãàãäàõ þóãààð òóñòàé îíöëîã õîîëëîäîã âý? Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã ÿëãàí áè÷. ªã¿¿ëáýðèéí ýöýñò ÿìàð òýìäýã òàâüñàí áàéíà âý? 2. Äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëààðàé. à. Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿìàð àÿëãààð õýëäýã âý? á. Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿàæ òýìäýãëýäýã âý? â. Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð ãýæ þó âý? 3. ªã¿¿ëáýð¿¿äèéã çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. Òóÿà õóðäàí ÿâàâ. Ñàéí ñîíñîîä áè÷ëýý. Áîëä “Áÿöõàí öàìõàã” çîõèîëûã óíøæýý. Ýíý çîõèîëä ÿìàð ¿éë ÿâäàë ãàðäãèéã ÿðèëöúÿ. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Çàõèðàõ óòãàòàé ºã¿¿ëáýð 5 çîõèîæ áè÷ýýðýé. 2. ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýä, ÿìàð ºã¿¿ëáýð áîëîõûã òýìäýãëý. áîñ... (õ¿¿ðíýõ) èð.......(........) áîñ...? (àñóóõ) èð.......(........) à. Áîëîð á. Õóðäàí áîñ...! (àíõààðóóëàõ) èð.......(........) áîñ... (çàõèðàõ) èð.......(........) óíø.......(........) óíø.......(........) â. Ñàéí óíø.......(........) óíø.......(........) 
    • VII 3. ¯ãèéí ñ¿ëæýýã òààæ, “ªã¿¿ëáýð” ñýäâýýð ýõ çîõèîí áè÷. Ìîíãîë õýëýíä ÿìàð, ÿìàð óòãàòàé ºã¿¿ëáýð¿¿ä áàéäàã âý? Õ¿ñíýãòýä òîõèðîõ ¿ãèéã áè÷èæ íºõººðýé. àñóóõ, õ¿¿ðíýõ Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ, Ààâûí õ¿¿ àëäðààðàà ãàéõàãäàíà Ýýæèéí õ¿¿ ýðäìýýðýý ãàéõàãäàíà àâüßàñ ÁÈëÝã ãÝæ þÓ âÝ? Õ¿í á¿ðèéí àâüÿàñ áèëýã ººð ººð. ªºðèéí àâüÿàñûã ìýäýæ, ò¿¿íèéãýý õºãæ¿¿ëýõ äàñãàë ñóðãóóëèéã òîãòìîë õèéõ íü ÷óõàë. Èéìä õ¿¿õä¿¿ä òà íàð äàñãàë õèé! Àâüÿàñàà õºãæ¿¿ëöãýýå! Àâüÿàñ áèëãèéí õàìãèéí äýýä ºíäºð ò¿âøèí íü ñóó áèëýã þì. Ñóó áèëýãòýí õýäýí çóóí æèëä íýã òºðäºã. Òýä, õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õýíä öîî øèíý ç¿éë á¿òýýäýã îíöëîãòîé. Æèøýý íü: Àâñòðèéí õºãæìèéí çîõèîë÷ Ìîöàðòûã õ¿¿õä¿¿ä òà íàðò òàíèëöóóëúÿ. Ìîöàðòûã äýëõèé íèéòýýð “Õ¿í òºðºëõòíèé ãàéõàìøèã” ãýäýã. Ìîöàðò õî¸ð õ¿¿õýäòýé àéëûí áàãà íü áàéæýý. Ò¿¿íèé ààâ ñàéí õèéë÷ áàéâ. Ìîöàðò á¿ð áàãà, 3 íàñòàéãààñàà õºãæèìòýé íàéçàëæ ýõýëæýý. Òýðýýð äºðâºí íàñòàéäàà õºãæèì çîõèîæ ýõýëñýí áàéíà. ĺðºâòýé人 íýã óäààààâûãàà ýçã¿é õîéãóóð çîõèîñîí á¿òýýëýý ººðºº òýìäýãëýõýýð øèéäæýý. Òýãýýä ãýðòíü áàéñàí íîòíóóäààñ íýãèéã íü àðèëãààä, ººðèéíõºº çîõèîñîí êîíöåðòûã áè÷èõ ñàíààòºðæ, õýðýíäýý õè÷ýýæýý. Õóóäñûã áýõýýð áóäàæ ãàðãàõûí àðãàã¿é áîëãî÷èõñîí áàéñàíãýíý. ¯¿íèéã õàðñàí ýöýã íü “Íîò ÿìàð èõ õýðýãòýé ýä áèëýý. Õºãæèì÷èä ýíèéã òîãëîæñóðàõ ãýæ ÿìàð èõ õóãàöàà çàðöóóëäàã áèëýý. ×è ÿàæ áàéãàà þì áý?” ãýæ çýìëýæýý. Ãýòýëõ¿¿ õýýâ íýã “ßìàð ÷ êîíöåðòûã ñóðàõ ãýæ óääàã ø¿¿ äýý” ãýæ áàéõ þì ãýíý. Ãàéõàëòàéíü, ò¿¿íèé çàìáàðààã¿é òýð áè÷âýðýýñ çîõèîëûí óòãà ñàíàà, ýìõ öýãö ìýäýãäýõýýðáàéñíûã ýöýã íü îëæ õàðæýý. Ñóó áèëýãò àâüÿàñ ãýäýã íü èéì ë àãóó ç¿éë àæýý. Îð÷óóëñàí Ð.Îþóíæàðãàë 
    • VII ¯ãèéí óòãà: ñóó áèëèã-àâüÿàñ ìàø èõ õºãæñºí í¿äëýõ ¿ãñ: Àâñòðè-óëñûí íýð àâüÿàñ áèëèã, Ìîöàðò-íýðò õºãæìèéí çîõèîë÷ òºðºëõòíèé, Ìîöàðò, íîò, êîíöåðò-õºãæìèéí çîõèîëûã áóñäàä ¿ç¿¿ëýõ êîíöåðò, ýìõ öýãö, àãóó íîò-õºãæìèéí àâèàã òýìäýãëýõ çóðìàë ¿ñýã õýýâ íýã-õýíýãã¿é 4 áàã áîëæ, ºã¿¿ëáýðèéí 4 õýâ ìàÿãèéí îíöëîãîîð ìýäýýëýë õèéæ, ¿çýñãýëýí ãàðãààðàé. 1. Àâüÿàñ áèëèã ãýæ þó âý? Ò¿¿íèéã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? 2. ªºðèéí àâüÿàñûã ìýäýæ, ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ òàëààð òºëºâëºãºº ãàðãà 3. Ìîöàðò ÿìàð õ¿¿õýä áàéñàí áý? 4. Ò¿¿íèé á¿òýýë¿¿äýýñ ìýäýæ àâààðàé. Ìîíãîë õýë 1. Ýõèéí öîãöîëáîðûã ÿëãàæ õýë. Õýäýí äîãîë ìºð áàéíà âý? ßàãààä äîãîë ìºðººñ ýõýëäýã âý? 2. Ýõýýñ çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ, àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. 3. Õ¿ñíýãòýýñ ¿ãñèéã ñîíãîí àâ÷, äýýðõ ýõýä áàéãàà àâüÿàñûí òóõàé ºã¿¿ëáýð á¿òýýí áè÷. ßìàð ºã¿¿ëáýð âý? ªã¿¿ëáýðýý àñóóõ, àíõààðóóëàõ, çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. Äàñãàë ñóðãóóëèéã òîãòìîë õºãæèëò þì øèéäýõ ñàéí õèéõ ãîë íàñòàé àðãà àâüÿàñ íü õºãæ¿¿ëýõ çàì 4. Ýõèéã çºâ äýñ äàðààëëààð îëæ, áè÷ýýðýé. Àñóóõ, àíõààðóóëàõ, çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã ÿëãàí òýìäýãëý. Òàëõ õèéõ àðãà Óñàà õàëààãààä ýëñýí ÷èõðýý óóñãà. Ãóðèëàà æèãíýýä ò¿ìïýíä õèéæ äàâñàà õîëèíî. Óñàà õºðãºæ, èñãýã÷ õèéæ õóòãà. Äàðàà íü ãóðèëàà çóóð. Óñàíä õèéñýí õºðºí㺠õººñºð÷ ýõëýõýä, ãóðèë ðóóãàà õèéæ æèãä õóòãàíà. Çóóðìàãèéã ãóðèë ò¿ðõñýí âàíäàí äýýð ãàðãàæ õ¿÷òýé íóõààðàé. Çóóðìàãàà õî¸ð òýíö¿¿ õóâààæ, ñàéòàð òîñëîí òàëõíû õýâýíä õèé! Òàëõàà 35-40 ìèíóò æèãíýíý. Áîëñîí òàëõ òîãøèõîä áàðàã äóóãàðäàãã¿é þì ø¿¿. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð òàëõ áàðüæ ÷àäàõ óó? Îäîî á¿ãäýýðýý òàëõ áàðèõ àðãàä ñóðàëöàöãààÿ. Òýãýõ ¿¿? Þó þó îðîõ âý? Ãóðèë, ýëñýí ÷èõýð, äàâñ, èñãýã÷ õýðýãòýé. 
    • VII ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Îíüñîãîí ºã¿¿ëëýãèéã óíøààä, òààãààðàé. Ýõýýñ 2-3 ºã¿¿ëáýð ñîíãîí àâ÷, òàéëñíûäàðàà àñóóõ, àíõààðóóëàõ, çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèëãàæ áè÷ýýðýé. àí÷èí äîðæ (îíüñîãîí ºã¿¿ëëýã) ªâãºí Äîðæ “Çóí áàéäàãã¿é çóðãààí õàð ÿëàà”-ã íèñýí îäîõ ¿åä íîéðíîîñîî ñýðæ, “Èøèãíèé ýâýð èéø òèéøýý”-ä ºë㺺òýé áàéãàà, “Õºòºë äýýðýý õººìèé ìýðãýí, õºëºº æèéñýí æèéìèé ìýðãýí”-ýý àâ÷ ¿¿ðýýä, “Õîí õîí äóóòàé õîíäëîé äýýðýý äýãýýòýé”-ãýý äàãóóëæ, àíä ÿâëàà. Äîðæ ºâãºí “Áóäàðãàíà øàðèëæèí äóíäóóð, òàë äýýð òàéæèéí õàâòàãà ¿ëäýýæ ÿâàà”, “Óóëûã óòñààð õºòëºí”, “Àòãàõàä àòãà ä¿¿ðäýãã¿é òàâèâàë òàë ä¿¿ðäýã”-ýýðýý, äºðâºí ç¿ã íàéìàí çîâõèñûã àæèãëàí, “Õàæóó äàõü õàð òýâø”-ýýðýý àíèð ÷èìýý ÷àãíàí áàéâ. Ãýòýë õàæóó òàëûí õàäíû çàâñðààñ “Ñàì ø¿¿ðã¿é ñàéõàí õ¿¿õýí ãîä” õèéí çóãòààõàä, Äîðæ ºâãºíèé äýðãýä áàéñàí, “Õîíõîí äóóòàé õîíäëîé äýýðýý äýãýý”-ò óõàñõèéí õººëºº. “Õîí õîí äóóò” ìààíü “Àâäðààð ä¿¿ðýí àðæãàð õóðãàíû àðüñ”-àà àðçàéëãàñààð äàâõèæ, “Ñàìã¿é ñàéõàí õ¿¿õýí”-èéã áàðüæ àâëàà. ªâãºí Äîðæ îëç îìîã èõòýéãýýð “̺ñºí äýýðõ ìºíãºí àÿãà”-íû òóÿàíä “Æèí òîðãî çàõã¿é, æèæèã ñóâä í¿õã¿é”-ã àæèãëàí ñîíèðõîæ, “Õ¿ç¿¿ã¿é òýìýý õ¿ðýý îðäîí” -îîð ãýëäýðñýýð ãýðòýý áóöëàà. Ä.Ìÿãìàð 2. Îéëãîñîí ìýäëýãýý àøèãëàí, íºõºæ áè÷ýýðýé.ªã¿¿ëáýðèéí Õ¿¿ðíýõ Çàõèðàõ õýâ ìàÿã ......................... .............Õýëýõ àÿëãàªã¿¿ëáýðèéí Õ¿íèé ñýòãýëèéí óòãà õºäºë㺺íèéã Öýã òýìäýã õóðöààð èëýðõèéëíý Àñóóëòûí òýìäýã Àäèë òàë ßëãààòàé òàë 
    • VII 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýð ÿìàð ºã¿¿ëáýð áý? Òýìäýãëýýðýé. à. Òà õî¸ð ººðñ人 ÿðü. à. àñóóõ á. àíõààðóóëàõ â. çàõèðàõ á. Òàëûí øóâóóäûí ºíäãºíä ñ¿¿äðýý á¿¿ õ¿ðãýýðýé. à. õ¿¿ðíýõ á. àñóóõ â. àíõààðóóëàõ ã. çàõèðàõ â. Òàãòàà õ¿÷òýé, äàíäàà ÿëíà. à. õ¿¿ðíýõ á. àíõààðóóëàõ â. àñóóõ ã. çàõèðàõ ã. Ýíý ñàéõàí ãàçàð íóòãèéí äîìîã, ò¿¿õèéã ìýäýõ õ¿í áàéíà óó? à. çàõèðàõ á. àñóóõ â. àíõààðóóëàõ ã. õ¿¿ðíýõ 4. Öýã òýìäãèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé. ßìàð, ÿìàð ºã¿¿ëáýð áàéíà âý? Òåëåôîí Ìèíèé óòàñ äóóãàðëàà... -Òà ÿàõ íü âý... -Çà õýí áý... -Õ¿¿äýý ºãºõ ãýñýí þì... -Çààí áàéíà... -Õèð èõèéã èëãýýõ âý... -Òýãýýä õààíààñ ÿðüæ áàéíà... - Òàâ þì óó..., 6 ï¿¿ã... -Òýìýýíèé õýýñ... -Òýð òóí æààõàí áîëîõîîð -×è þó õ¿ñýâ... -Ò¿¿íýýñ èë¿¿ã èäýõã¿é áèç... -×èõýð ë áàéõã¿é þó äàà... (Îð÷óóëñàí Ä.Ñîäíîìäîðæ) 5. Ãàð÷è㠺㺺ä, ýõèéã ã¿éöýýæ áè÷ýýðýé. Ãóðâàí íàéç ãîëûí ýðýã äýýð ñóóãààä íàðàíä ýýæ áàéæýý. “Áè óéäààä áàéíà” ãýæ íýã íü õýëýâ. “Áè çàëõàæ áàéíà” ãýæ íºãºº íü õýëæýý. Õàðèí ãóðàâ äàõü íü “ßìàð íýã ñîíèí õà÷èí ç¿éë òîõèîëäîîñîé” ãýâ. “Òà íàð íààíàà þó ÷ õèéõã¿é ñóóãààä áàéõ þì ÷èíü óéäàõ íü àðãàã¿é. Íàìàéã äàãààä èð. Áè òà íàðò ñîíèí þì ¿ç¿¿ëüå” ãýæ àðûí ìîäíîîñ íýã õ¿¿õýä õýëëýý.... .................................................................................................. .................................................................................................. .................................................................................................. .................................................................................................... ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. Íýã äààëãàâðûã çºâ õèéâýë 5 îíîî àâàõ áîëíî. I II III IV V VI ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý 00
    • VIIIVIII Á¯ëÝã. ÌÝäÐÝÌæ Áà Ǫãíªë- ÝÕÈéí Òªãñ ØÈíæ Ìîíãîë õýë Ýõ ãýæ þó âý? Ýõèéí óòãà ñàíàà áà öîãöîëáîðûã áàòàòãàõ Ýõèéí á¿òýö Ýõèéí òºãñ øèíæ Çàõèðàõ áà àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýðèéí òóõàé ìýäýæ àâëàà. ªìíºõ ìýäëýãòýéãýý íèéë¿¿ëýýä, “Ýõ” çîõèîãîîä áàéäàã õýðýã Óíøèõ áè÷èã ýý! 1. Ìýäðýëèéí ýðõòí¿¿ä 2. Í¿ä áà ÷èõ (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð¿¿ä) 3. Íàðàí çóóõ (Òóóæèéí õýñýã) Ë.Ò¿äýâ 4. Ñ¿¿ëýíõ¿¿ä òîõèîëäñîí ÿâäàë (Òóóæèéí õýñýã) ×.Àðúÿàñ¿ðýí 0
    • VIII Òà íàð ìýäðýëèéí ÿìàð, ÿìàð ýðõòí¿¿äèéã ìýäýõ âý? Ò¿¿íèéãýý íýðëý. Äàðààõ àñóóëòóóäûã õàðèóëààðàé. ÌÝäÐÝëÈéí ÝÐÕÒí¯¯ä Õ¿íèé ñýòãýõ ýðõòýí áîëîõ òàðõèíû îéðîëöîî åðòºíöèéã òîëü ìýò òóñãàõ í¿ä, ÷èõ, õàìàð, õýë çýðýã ÷óõàë ýðõòí¿¿ä áàéðëàõ àæýý. Ä¿ðñ õýëáýðèéã í¿äýýð, äóó ÷èìýýã ÷èõýýð, ¿íýð òàíàðûã õàìðààð, àìò øèìòèéã õýëýýð òóñ òóñ õ¿ðòýæ, ò¿¿íèéã óóðàã òàðõè õýìýýõ øèäýò ýðõòýí áîëîâñðóóëäàã. Èéíõ¿¿ ìýäðýõ ýðõòí¿¿ä ìààíü áèäýíä õîðâîîã òàíèóëàõ öîíõ þì. ªºðººð õýëáýë, ýäãýýðèéí àëü íü ÷ ÷èíèé ìýäðýõ¿éí ýðõòýí þì. Áèäýíä õàðàõ, ñîíñîõ, ¿íýðëýõ, àìòëàõ, õ¿ðýëöýõ ãýñýí òàâàí ìýäðýõ¿é áèé. Ýäãýýð íü áàéõã¿é áîë áèä îð÷èí òîéðíû þìñûã ìýäðýõã¿é. ¯ãèéí óòãà: ìýäðýõ¿é-ãàäààä îð÷íûã ìýäðýõ ÷àäâàð í¿äëýõ ¿ãñ: òàðõèíû, ýðõòí¿¿ä, þìñûã Ãàë õàëóóí, õàëãàé ò¿ëäýã. Áèä ¿¿íèéã ÿàæ ìýääýã âý? Àìòàò æ¿ðæèéí õàëüñ íü áèðæãýð, õàðèí Íýã àÿãàí äàõü óñ õàëóóí, íºãºº àëèìûí õàëüñ ãºëãºð. Áèä ãºëãºð ç¿éëèéã àÿãàí äàõü íü õ¿éòýí áàéíà. áýðæãýð ç¿éëýýñ ÿàæ ÿëãàõ âý? úëãºð áà Áèä óñíû õàëóóí õ¿éòíèéã ÿàæ áýðæãýð õýä õýäýí ç¿éëèéã íýðëý. ìýäýõ âý? Çóíû öàãò íóãà ãàçàðò øàð, óëààí, Àëèì, áºìáºã øèã õýëáýðòýé, õàðèí õºõ, öàãààí öýöã¿¿ä ýðýýëæëýí ºðãºñò õýìõ ãîíçãîé õýëáýðòýé. Áèä óðãàæýý. Áèä ìýäðýëèéí ÿìàð ýðõòíèé ìýäðýëèéí ÿìàð ýðõòíýýð áîäèñûí õ¿÷ýýð áîäèñûí ºíãèéã ÿëãàäàã âý? õýëáýðèéã ÿëãàõ âý? Áîäèñûí ÿíç á¿ðèéí õýëáýðèéã íýðëýíý ¿¿? Íèìáýã èñãýëýí, ýëñýí ÷èõýð àìòòàé, õàðèí äàâñ øîðâîã ãàøóóí Ìàé öýöýã, ñàðãàé öýöýã, ìîéë áàéäàã. Áèä ìýäðýëèéí ÿìàð ¿íýðòýæ áàéíà. Ìýäðýëèéí ÿìàð ýðõòíèé òóñëàìæòàéãààð àìòûã ýðõòíèé õ¿÷ýýð áèä ¿íýðèéã ÿëãàõ âý? ßíç á¿ðèéí àìòòàé ÿëãàäàã âý? ç¿éë¿¿äèéã íýðëý. Ìîíãîë õýë 1. Öýãèéí îðîíä ÿàõ? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. í¿ä ............... ÷èõ ............... õàìàð ............... ýðõòýí õýë ............... àðüñ ............... 0
    • VIII 2. Äýýðõ ýõ õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áý? Òîäîðõîéëîîðîé. 3. Äîãîë ìºð ãýæ þó âý? ßàãààä äîãîë ìºðººñ ýõýëæ áè÷äýã âý? Ñýðãýýí ñàíàæÿðèëöààä, äýâòýðòýý áè÷ýýðýé. ãýðèéí äààëãàâàð 1.Äàðààõ ø¿ëãèéã çºâ íàéðóóëàí áè÷ýýðýé. Áè÷èõäýý ºã¿¿ëáýðèéã ÿàæ áè÷äýãä¿ðìýý ñàíààðàé. Öýýæëýýä, óòãûã ÿðèëö. Óðàí òîäîîð óíøààðàé. Çàðàà òóãàë õî¸ð 1. õýâòýæ, çàðàà, ãýíý, è÷èìõèé 2. ãýíý, èðæ, èäýìõèé, òóãàë 3. äîëîîæ, ãýíý, Ẻðèéã íü, òýð 4. õýë, ººðèéí íü, ãýíý, ºâäºæ 5. áèø ø¿¿, õîîë, äàéðàëäñàí, ãýæ, á¿ãä íü, 6. ãýíý, çàðàà, èíýýæ, äààæèãíàñàí À. Áàðòî 2. Ýõ ãýæ þó âý? Ýõ çîõèîõîä þóã àíõààðàõ âý? ßðèëöààä äýâòýðòýý áè÷ýýðýé. À. Äýñ .............. àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ. Á. Ñýäâèéí ãîë ............ ãàðãàõ. Â. Ñýäýâòýé ................. ç¿éëèéã îðóóëàõã¿é áàéõ. Ã. Õýñã¿¿äèéã .........., .............-ýýð çºâ õîëáîí íºõöºëä¿¿ëýõ. Ä. ªã¿¿ëáýð¿¿ä íü íÿãò ................. áàéíà. Å. Ãîë áè÷èõ ç¿éëýý ........... îðóóëñàí ¨. Õýòýðõèé .................... áè÷ñýí áàéæ áîëîõã¿é. (ñàíààã, äàðààã, õîëáîãäîõã¿é, óòãà, õýëáýð, õîëáîîòîé, åðºíõèé, áàãà) 3. Äàðààõ çóðãèéí ¿éë ÿâäëûí äàãóó ýõ çîõèîí áè÷. Áè÷ñýí ýõýý íºõäºäºº ÿðüæºãººðýé. 0
    • VIII Àõ ä¿¿ õî¸ð Àëü àëèíûõàà áàðààã õàðäàãã¿é Òýð þó âý? í¯ä Áà ×ÈÕ (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) Îé äîòîð òàõèðàëäàæ óðññàí æèæèã ãîëä íýã ìèíæ îðøäîã áàéæýý. Ýíý ìèíæ ñàõëàã ñàéõàí ¿ñòýé, ºâëèéí õ¿éòýíä ñàëõèíä ÿâñàí ÷ äààðäàãã¿é. Óñàí äîòðîî ÷ äóëààõàí ñàéõàí àìüäàðäàã áàéæýý. Ìèíæíèé ÷èõ ìàø ñîíîð áºãººä îé äîòîð íàâ÷ óíàõ, óñàíä çàãàñ ñ¿¿ëýý õºäºëãºõèéã ÷ àíäàõã¿é á¿ðýí ñîíñäîã àæýý. Õàðèí ìèíæíèé í¿ä ìóóõàí ó÷èð ºìíº íü çóóí æèæèã ìºð òîõèîëäñîí ÷ õàðäàãã¿é ãýíý. Ìèíæíèé îðøèõ æèæèã ãîëûí îéðîëöîî áàéõ áÿöõàí íóóðò íýãýí õóí øóâóó áàéäàã áàéæýý. Õóí áîë èõ ¿çýñãýëýíòýé ñàéõàí øóâóó þì. Ãýâ÷ óðò öàãààí õ¿ç¿¿ãýý ºðãºæ, õàâü îð÷íûã òîîìæèðã¿é èõýìñãýýð õàðäàã áàéæýý. Íýãýí óäàà ìèíæ, ãîëûí ýðýã äýýðõ óëèàñûã ìýðæ õºäºëìºðëºæ áàéâ. Õóí øóâóó ìèíæèéã õàðæ, óñààð ÿâñààð îéðòîæ î÷ëîî. Ìèíæ ò¿¿íèéã õàðæ, ìýíäëýâ. Ãýòýë õóí óðò õ¿ç¿¿ãýý ºðãºæ, àðàé õèéí òîëãîéãîî äîõèîä, -“ ×è íàìàéã èõ ë õàðàõ øèã áîëîõ þì. Îéðòîæ èðýõýä ë òàíèõ øèã. Áè ÷àìàéã ýíý òîõîéí öààíààñ ë òàíüñàí. Èéì ìóó í¿äòýé àìüòàí ÿàæ, àìüä ÿâàõ âý? Àí÷èä ÷àìàéã í¿öãýí ãàðààðàà áàðèíà” õýìýýí ýíý òýð ìîäíû îðîéã õàðæ, èõýìñýã áàéäëààð øîîëîâ. Ìèíæ ñîíñîîä, õàðèóä íü: “Õóí òà ñàéí õàðäàã áàéæýý. Õàðèí ýíý ãîëûí ãóðàâ äàõü òîõîéí öààíà óñíû öàëãèõ ÷èìýý ãàðñíûã ñîíñîâ óó?” ãýõýä: Õóí ÷àãíààä: “ßìàð ÷ ÷èìýýã¿é áàéíà. Á¿¿ çîõèîæ õýë” ãýâ.Ìèíæ äàõèí: “Îäîî îéðòñîí òóë ñîíñîâ óó?” ãýâ. Õóí: “Îé áà óñàí äîòîð ÿìàð ÷ ÷èìýýã¿é áàéíà” ãýâ. Ìèíæ áàñ äàõèí: “Îäîî ñîíñîâ óó? Ýíý ãîëûí íýã äýõ òîõîéí öààíà ÿâíà. Ëàâ äàéñàí áàéõ ø¿¿.Áèåý õàìãààëúÿ” ãýõýä, õóí: “Ìèíæ ÷è í¿äíèéõýý ñîõðûã íàäàä ìýäýãäýõäýý, ñîíîðõîí ÷èõòýé áîëîõ ñàíààòàé õýëæ áàéíà” ãýýä åð òîîñîíã¿é. Ìèíæ íýëýýä ÿàð÷: “Òèéì áîë áàÿðòàé. Òàíû ÷èõ ìèíèé í¿äòýé àäèë áàéæýý” õýìýýí õýëýýä, óñàíä øóìáàí äàëä îðæýý. Õóí ýðãýí òîéðíûã õàðæ, “ßìàð ÷ àþóë áàéõã¿é òóë áà þóíäàà àéõ áèëýý?” ãýæ áîäñîí áàéäàëòàé ÿâàâ. Ãýòýë øèã¿¿ óðãàñàí ìîäíû öààíààñ àí÷èí ñýìõýí ìÿðàéæ èðýýä, õóíã øèðòýí ñóóñàí áàéæýý. Õóí ãýíýò õàðààä, äàëàâ÷àà äýâæ àìæààã¿é áàéòàë áóóí äóó òàñ õèéâ. Õóí óðò õ¿ç¿¿ãýý ñóíãàí, óñ ðóó óíàæýý. 0
    • VIII ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: ñîíîð-ìàø ñàéí ñîíñîõ òîõîé-óñ (òîõîéëäîæ) ìóðóé óðñàõ ñàëõèíä, îð÷íûã, ìÿðàéæ-ãýòýæ ÿâàõ òîéðíûã, ìÿðàéæ 1. Һ뺺ëºí óíøèõ óíøëàãà õèé. ¯ëãýðèéí óòãûã ÿðèëöààðàé. 2. Îé äîòîð í¿ä, ÷èõ õî¸ðûí àëü íü ÷óõàë âý? 2. Äýýðýíã¿é èõýìñýã çàí ÿìàð õîðòîé âý? Ä¿ãíýëò õèéãýýðýé. Ìîíãîë õýë Ýõëýë õýñýã Ýõèéí á¿òýö Ãîë õýñýã Òºãñãºë õýñýã 1. Äýýðõ ýõýýñ ýõëýë õýñýã, ãîë õýñýã, òºãñãºë õýñãèéã ÿëãààðàé. 2. Õýñýã òóñ á¿ðèéí óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëáýð áè÷. 3. Ýíýõ¿¿ ãóðâàí õýñýã íü õîîðîíäîî ÿìàð ÿëãààòàéã áè÷ýýðýé. à. Ýõèéí ýõëýë õýñýã íü .............................................................. á. Ýõèéí ãîë õýñýã íü ................................................................... â. Ýõèéí òºãñãºë õýñýã íü ............................................................. Á¿òýýæ õèéõ äààëãàâàð 1. Öýãèéí îðîíä ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéí àëü íü áîëîõûã íºõººðýé. a. Òóõàéí ýõýý ÿàæ ýõëýí áè÷èõ íü ................. áîëíî. á. Ãîë óòãà ñàíààã õýðõýí ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëýõ íü ................ áîëíî. â. Ýíý á¿õíýý õýðõýí òºãñãºõ íü ................ áîëíî. 2. Äàðààõ òºëºâëºãººíèé äàãóó ýõ çîõèîæ, áè÷ýýðýé. Òîõèðîõ ãàð÷ãèéã ºã. a. ªºðèéí ìýäýõ æèìñ æèìñãýíèéã íýðëýýðýé. á. Òýäãýýðèéã ÷è ìýäðýõ¿éí ÿìàð ÿìàð ýðõòíýýðýý ÿëãàí òàíüäàã âý? â. Æèìñ ÿàæ ò¿¿äýã âý? ã. Æèìñýýð þó, þóã õèéäýã âý? ä. Æèìñíèé àøèã òóñ þó âý? 3. ªºðèéí áè÷ñýí ýõýýñ ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéã îëæ, çàãâàðààðèëýðõèéëýýðýé. 0
    • VIII Ýðäìèéã ýõíýýñ íü Ýâèéã ýðòíýýñ íü íàÐàí ÇÓÓÕ (“̺íõèéí ãàë” çºãíºëò òóóæààñ) Àëòàéí öààä ãîâüä ààãèì õàëóóí ¿ä ä¿íä áîëæ áàéëàà. “Óðàãøàà” íýãäëèéí äàðãà Àíæãàé íýãäëèéã óñàí ¿çýì, õºâºí, ìààëèíãûí òàðèàëàíòàé áîëãîõîîð òºâººñ èðñýí ãóðâàí ýðäýìòýíòýé õàìò Øàð óñíû õîîëîéä èðýâ. Ýäãýýð ýðäýìòäèéí àõëàã÷ Èõìýä 14 íàñòàé, íºãºº õî¸ð Ñàéíñàíàà, Ñàéíãàëò íàð íü 12 íàñòàé õýðíýý öºì èõ äýýä ñóðãóóëü òºãññºí, ýðäýìòýí õ¿¿õä¿¿ä àæýý. Øàð óñíû õîîëîéí óðä õýñýãò èðýýä, àÿíû ìàéõàí, áàãàæàà áóóëãàæ àæèëëàõààð áýëòãýâ. Ñàéíñàíàà íàðàí çóóõàà äýëãýæ: “Çà öàéãàà ÷àíàÿ” ãýõýä õàìò ÿâñàí æîëîî÷ Áºõäóõò: “Áè àðãàë õîìîîë îëîîä èðýõ ¿¿?” ãýýä áîñîõîä íü Ñàéíãàëò: “Õýðýãã¿é ýý, Áºõºº ãóàé. Íàð ãýäýã ñàéõàí èë÷òýé ãàë àñàæ áàéõàä, õîìîîë óíãàòãààä ÿàõ íü âý. Áèäýíä íàðíû ãýðëýýð öàé õîîë ÷àíàäàã ýâõìýë çóóõ áàéãàà þì” ãýâ. Ñàéíñàíàà òºäõºí í¿ä õàëüòðàì ãÿëãàð ÿëòàñíóóäààñ á¿ðäñýí ø¿õýð øèã þì äýëãýâ. Òýãýýä íýã òàëààñ íü öóõóéæ áàéñàí õóðóóí ÷èíýý òºìðèéí òîâõîí äýýð äàðëàà. Ãýòýë äîòîð äîòðîî îðñîí íàðèéõàí òºìºð ÷àðäõèéí ñóíàæ, òóëãóóð õºë áîëîí õóâèðëàà. Ãóðâàí õºëòýé ø¿õý𠺺ä íü õàðóóëààä çîî÷èõñîí ìýò õà÷èí áàãàæàà òýä ãàçàðò øèãòãýñõèéí òîãòîîâ. Òýãòýë ÿëòàñ íü ãÿëòãàíàí ýðãýæ, íàðàí ç¿ã õàðààä õºäºë㺺íã¿é áîëîí òîãòëîî. “Äàíõàíäàà óñ ä¿¿ðãýýä áàéðëóóë÷èõ. Íýãäëèéí òºâººñ àâñàí ñàâòàé óñ áàéãàà.” ãýæ Ñàéíãàëòàä Èõìýäýõ õýëýâ. Òýäíèé ÿðèàíä Áºõäóõò îãòõîí ÷ èòãýñýíã¿é òóë: “Çà, òà íàðûí öàéã ÷ õ¿ëýýæ äºíãºõã¿é áàéõ àà äàà. Àõûíõ íü õàëóóí ñàâàíä öàé áèé . Ò¿¿íèéã õóâààæ óóöãààÿ” ãýýä òýðýã ð¿¿ãýý àëõàâ. “Òàíûã òýðýãíýýñýý õàëóóí ñàâòàé öàéãàà àâ÷ðàõ ãýñýýð áàéòàë ìàíàé öàé áóöàë÷èõíà. Òàâàí ìèíóòàíä áóöàëäàã þì” ãýæ Ñàéíãàëò õýëýâ. Áºõäóõò òýðýã ð¿¿ãýý ÿâàõ çàìäàà: “Õàðæ ë áàéÿ. Èéì ¿åä àõûãàà ìîëèãîäîîä áàðàõã¿é ë áîëîâ óó”? ãýâ. Ãýòýë ò¿¿íèéã öàéãàà àâ÷ áàéõ ¿åä Ñàéíñàíàà, Áºõäóõòûã öî÷îîæ, “Öàé áóöàëëàà, àÿãàà” ãýæ öàíãèíàí äóóãàðàâ. . . Ë.Ò¿äýâ ¯ãèéí óòãà: ààãèì-ìàø õàëóóí í¿äëýõ ¿ãñ: ìààëèíãà-äóëààí îðîíä óðãàäàã óðãàìàë ìààëèíãûí, óíãàòãààä, ÿëòàñ-ìàø íèìãýí òºìºðëºãèéí õýñýã ÿëòàñíóóäààñ, òàðèàëàíòàé òîâõ-æèæèã òîâ÷ëóóð ìîëèãîäîõ-õóóðàõ 0
    • VIII 1. Ýõèéã ä¿ðýýð óíøèæ, óòãûã ÿðèëöààðàé. 2. Ǻãíºëò çîõèîë ãýæ ÿìàð çîõèîëûã õýëýõ âý? 3. ×è þóíû òóõàé çºãíºæ áîääîã âý? Ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. 4. Äýýðõ ýõèéí óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí àñóóëò çîõèîæ, õàðèóëæ áè÷. Ìîíãîë õýë 1. Çàãâàðûã áºãëºõ人 óòãûã 1-2 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí áè÷ýýðýé. Ýõëýë õýñýã: ............................................................ Ãîë õýñýã: ................................................................. Òºãñãºë õýñýã: .......................................................... 2. Äýýðõ ýõèéí ãîë ¿éë ÿâäàë íü þó âý? Áîëñîí ¿éë ÿâäàëä òºãñãºë áàéíà óó? 3. Ýõèéí òºãñ øèíæ ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîëòûã áè÷ýýðýé. ………………………………………………………… ýõèéí òºãñ øèíæ ãýíý. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ýõèéí á¿òýö õýñãýýð äàðààõ õ¿ñíýãòèéã íºõººðýé. òºãñ øèíæ äîãîë ìºð, öîãöîëáîð, ãîë, òºãñãºë, ýõëýë, 2. Äàðààõ ýõèéã ã¿éöýýæ, òºãñ ýõ áîëãîîðîé. Ýðò óðüäûí öàãò àõ ä¿¿ õî¸ð õ¿¿ áàéæýý. Íýãýí ºäºð õî¸ð õ¿¿ ýðäýì ñóðàõààð àëñõîë ãàçðûã çîðèí ãàðàâ. Ä¿¿ íü íýãýí àëäàðòàé øàòàð÷èíä øàâü îðæ, ìàø ñàéí øàòàðòîãëîæ ñóðàâ ãýíý. Àõ íü ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 0
    • VIII ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé. Áèä ýíý á¿ëãýýñ øèíýýð þó ìýäýæ àâñàí áý? ßìàð öîãö ÷àäàìæòàé áîëîâ? Áèäýíä ÿìàð à÷ òóñòàé âý? 2. Äàðààõ çóðãèéí äàãóó ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. Ýõèéã öààø ¿ðãýëæë¿¿ëýí, òºãñ ýõ áîëãîîðîé. Çóíû àìðàëòààðàà Çóíû óëèðàë ãàéõàëòàé ñàéõàí. Ýíý áîë ìèíèé äóðòàé óëèðàë. Ó÷èð íü äóëààõàí . Áè íàéçóóäòàéãàà ÿâàõ äóðòàé. Çóíû òóðø áèä , äàðàà íü òîãëîñîí. Îðîé íü áèä óñàíä íîðñîí , õàòààäàã. Õàëóóí ºäºð áèä èäýæ, óíäàà óóäàã. Áè ãýð á¿ëèéíõýíòýéãýý ÿâñàí. î÷èæ, õàðèóëñàí. èõ õººðõºí. àâèðäàã. Çóíû óëèðàë íàäàä èõ ñàéõàí ñàíàãääàã. 3. Çîõèîñîí ýõýý á¿òöýýð çàäëàí òàéëáàðëààðàé. 4. Äàðààõ ýõèéã óíøààä, õýäýí öîãöîëáîð, õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéãààã òîîöîæ, öîãöîëáîð òóñ á¿ðèéí óòãà ñàíààã òàéëáàðëààðàé. “ñ¿¿ëýíõ¿¿ä òîõèîëäñîí ÿâäàë” òóóæààñ Ìàíàé äýëõèé äýýð þì ãýíý. Ýçýðõýã óðüäûí öàãò áèø, ýíý òºðèéí ¿åä þì ãýíý. ªâºë, õàâàð, çóí, íàìàð þó áîëäãèéã çºâõºí ãàíöõàí ºäºð ¿çñýí õ¿í áàéñàí ãýíý. Òýð õ¿íä èéì ÿâäàë òîõèîëäæýý. Ãóðàâäóãààð àíãèéí ñóðàã÷ Áîðõ¿¿ ýëäýâ ñîíèí ÿâäàëòàé ó÷èðñàí õºãæèëòýé ìîäîí õ¿íèé òóõàé óíøààä, “Íýã èéì õ¿í õèéõ þìñàí” ãýõýýñ íîéð íü õ¿ðýõýý áàéæýý. Áîðõ¿¿ íºãºº õ¿íýý “Þóãààð õèéäýã áèëýý?” ãýæ óäòàë áîäîîä, ýöýñò íü õîíèíû ñ¿¿ëýýð õèéõýýð øèéäýâ ãýíý. Áîðõ¿¿ õîíèíûõîî ñ¿¿ëèéã õè÷ýýíã¿éëýí çîðæ ãàðëàà. Ýõëýýä òîëãîéã íü, äàðàà íü èõ áèåèéã íü çîð÷èõñîí ÷èíü íýã æèæèãõýýí õ¿í áîë÷èõæýý. “Ìèíèé ººõºí õ¿í ÷ Áóðàòèíîãîîñ äóòàõã¿é õººðõºí áîëëîî äîî. Çà áàéç, õýí ãýæ íýðëýäýã þì áèëýý? Ç¿éòýé, ç¿éòýé. Ñ¿¿ëýíõ¿¿ ãýæ íýðëýå” ãýæ Áîðõ¿¿ àìàíäàà ¿ãëýñíýý, á¿¿ð ÷àíãà õàøõèð÷ îðõèëîî. “Ìèíèé íýð Ñ¿¿ëýíõ¿¿ þì óó? Ýíý ÷èíü äàíäàà 0
    • VIIIñ¿¿ëäýæ ÿâäàã ãýñýí ¿ã ø¿¿ äýý” ãýæ ººõºí õ¿í ÷àñõèéí äóóãàðàâ. Áîðõ¿¿ ¿íýíäýý ººõºí õ¿íèéã ÿðèíà ãýæ ñàíààã¿é áîëîõîîð äàâõèéí öî÷ëîî.Áîðõ¿¿ãèéí öî÷îî ààæìààð ãàð÷, “Ãàéõàõ þì àëãà. Ýíý ìààíü Áóðàòèíî øèã ë ÿðüäàãáîë÷õîæ” ãýæ áîäîîä: “Õààíààñ äàà, Ñ¿¿ëýíõ¿¿ ãýäýã íýð ÷àìä ¸ñòîé òààðíà. ×àìàéãõîíèíû ñ¿¿ëýýð õèéñýí ø¿¿ äýý” ãýæ ó÷èðëàâ… ×. Àðüÿàñ¿ðýí 5. Äýýðõ ýõèéí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéí ñàíààã òàéëáàðëà. 6. Äàðààõ ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã öýýæýýð áè÷ýýðýé. ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. I II III IV V VI ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý 0
    • VIII Äàðààõ ø¿ëãèéã öýýæëýýä, àÿëãóóëàí õýëæ ñóðààðàé. ÇÓÓ, ÇÓÓ, ÇÓÓ Äýëãýð çóí áîëíî äîî Äýëõèéí íîãîî óðãàíà äàà Äýëýí õºõ ÷èíü ÷èíýíý äýý Ò¿¿íèéã þó ÷èíü õºõºõ âý? Çóó, çóó, çóó Çóó, çóó, çóó Õººñºí öàãààí ñ¿¿ãèé ÷èíü Èøãýý þóíä õàðàíãàòààõ ãýýâ? Õºõºí áîéæèõ ¿ð áîëñîí Çóó, çóó, çóó Õººðõºí íÿëõ èøãýý þóíä Çóó, çóó, çóó Õººæ àäëàí çîâîîíî âý? Ñ¿¿ã¿é øîðãîîëæ ºâñíèé øèìýýð Çóó, çóó, çóó ¯ð çóëçàãàà òýæýýäýã ë áàéòàë Çóó, çóó, çóó Ñ¿¿òýé õºõ ÿìàà ÷è Äýëýíã¿é ÷ æèã¿¿ðòýí øóâóó Èøãýý þóíä õàðàíãàòààõ ãýâ. Äýãäýýõèéãýý øàâæààð òýæýýäýã ë áàéõàä Çóó, çóó, çóó Äýëýíòýé ñ¿¿òýé ÿìàà ÷è Çóó, çóó, çóó Õªªñ Õªªñ Õªªñ Øàâãàí òîëãîé íîãîîðîîä áàéíà Õººñ!, õººñ!, õººñ! Øàëàâõàí î÷îîä èäýý÷ äýý Õººñ!, õººñ!, õººñ! Øàíàãàí äýëýí ÷èíü ÷èíýðýýä áàéíà Õººñ!, õººñ!, õººñ! ªë ä¿¿ðýí ñ¿¿ã ÷èíü Õººñ!, õººñ!, õººñ! Èâýëãýí òîðíèõ ¿ð áîëñîí Õººñ!, õººñ!, õººñ! ªºäºñõºí áàãà áîòãîî þóíä Õººñ!, õººñ!, õººñ! ªí÷ð¿¿ëýí ãàíöààðàíã íü îðõèñîí þì áý? Õººñ!, õººñ!, õººñ! ªã뺺 áîñîîä ºìºëçºí çîãñîíî Õººñ!, õººñ!, õººñ! ªòãºí ñ¿¿ãýý øèì¿¿ëýý÷ Õººñ!, õººñ!, õººñ! 0
    • IXIX Á¯ëÝã. Ìîíãîë àÐäûí àÌàí ÇîÕÈîë- ÇîÕÈîëûí ÇîÕÈîÌæ Áà ÓÐàí ßÐÓÓ ÕÝÐÝã믯РÌîíãîë õýë Çîõèîëûí çîõèîìæ Óðàí ÿðóó õýðýãë¿¿ð Àäèëòãàë áà ç¿éðëýë Èõýñãýë áà áàãàñãàë Ìîíãîë õýëíèé õè÷ýýëýýð îëæ ìýäñýí á¿õýí äýýðýý çîõèîìæ, ÿðóó õýðýãë¿¿ðèéí òóõàé ÿãã¿é ñàéí ìýäýæ àâáàë õýë ÿðèàãàà õºãæ¿¿ëýõ, äàäàë ÷àäàìæ ýçýìøèõ áîëíî. Èõýñãýë áàãàñãàë, ç¿éðëýë, àäèëòãàëûã ýíý á¿ëãýýñ Óíøèõ áè÷èã áèä îéëãîíî ø¿¿. 1. Òýì¿æèí Áîîð÷èòîé íºõºðëºñºí ò¿¿õ (ÌÍÒ çîõèîëîîñ) 2. ª¿ëýí ýõ (ÌÍÒ çîõèîëîîñ) 3. Ñ¿¿ëýí õ¿¿ (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) 4. Ýðèéí ñàéí Õàí Õàðàíãóé (òóóëèàñ) 5. Ýðèéí ãóðâàí íààäàì (Åðººë) 
    • IX ¯ãèéí ñ¿ëæýýã òààãààðàé. ¯åðõýë íºõºðëºëèéí òóõàé Îéðîëöîî óòãàòàé äºðâºí ¿ãèéã Îëæ òààñàí õ¿í îëíîîñ ò¿ð¿¿ëýõ áîëíî ÒÝ̯æÈí, ÁîÐ×ÈÒîé íªÕªÐëªñªí Ò¯¯Õ /”Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî”-çîõèîëîîñ/ Òýì¿æèíèé íàéìàí øàðãà àãòûã íýãýí ºäºð äýýðýìäýæ îäîâ. Òýì¿æèí íàð ÿâãàí òóë àðãà áóþó õîöðîâ. Ãàíö õîíãîð ìîðèéã Áýëã¿òýé óíàæ, òàðâàãà àãíàõààð ÿâæýý. Íàð øèíãýñíèé äàðàà Áýëã¿òýéã èðýõýýð Òýì¿¿æèí àãòíûõàà ìºðèéã õººæ ÿâñààð íýãýí õºâã¿¿í, ã¿¿ ñààæ áàéãààòàé òîõèîëäîâ. Òýì¿¿æèí àãòàà ñóðàãëàõàä, õºâã¿¿í: -“Ýíý ºã뺺 íàéìàí øàðãà ìîðèéã ¿¿ãýýð õººæ ÿâñàí. Àíä ÷è ìóíãèíàæ ÿâàà àæýý. Áè ÷àìä íºõºð áîëú¸. Ìèíèé íýð Áîîð÷è ãýäýã.” ãýæ õýëýýä ãýðòýý ÷ õàðèëã¿é, ã¿¿ãýý õýýð îðõèâ. Òýãýýä Òýì¿¿æèíèé îãòîð õîíãîðûã àãòàíä òàâüæ, îðîã øîíõîð ìîðèî óíóóëæ, ººðºº õóðäàí óõàà ìîðèî óíàæ õàìò ÿâæýý.Íýãýí ¿äýø íýã õ¿ðýý èðãýíä õ¿ð÷ î÷èõîä, õ¿ðýýíèé çàõàä íàéìàí øàðãà íü ºâñ èäýæáàéâ. Òýì¿¿æèí, Áîîð÷è õî¸ð äîâòëîí îðæ àãòàà õººâ. Õ¿ì¿¿ñ ìýäýí òýð õî¸ðûíõîéíîîñ íýõýí ã¿éöýõýä, Áîîð÷è: -“ͺõºð ÷è íóì ñóìàà íàä ºã” ãýõýä, Òýì¿¿æèí: -“Ìèíèé òºëºº ÷è ýðñä¿¿çýé. Áè õàðâàëäúÿ” ãýýä íýõýæ èðñýí õ¿ì¿¿ñòýéõàðâàëäàâ. Òýð ¿åä õàðàíõóé áîëñîí òóë íýõýæ èðñýí õ¿ì¿¿ñ áóöàâ. Òýì¿¿æèí, Áîîð÷èõî¸ð ãóðâàí ºäºð, ãóðâàí øºíº ÿâæ Áîîð÷èéíä èðýâ. Òýì¿¿æèí: -“Áè ÷àìã¿é áîëáîîñ ýíý ìîðüäûã ÿàõàí àâ÷ ÷àäàõ âý? ×è õýäèéã àâàõ âý?” ãýõýä Áîîð÷è: -“Áè ÷àìä òóñ áîëú¸” ãýæ ñàíàñàí áèëýý. Îëç ãîðèëñîíã¿é. Áè Íàõó áàÿíûãàíö õºâã¿¿í. Ìèíèé ýöãèéí õóðààñàí õºðºí㺠íàäàä ýëáýã õ¿ðíý” ãýýä àâñàíã¿é. Õ¿¿ãýýýñýí ìýíä èðñýíä Íàõó áàÿí áàÿðëàæ: -“Õî¸ð çàëóó ¿¿íýýñ õîéø ñàéõàí íºõºðëº. Áèå áèåý áèòãèé îðõè” ãýæ õýëýâ.Òýì¿¿æèí, Áîîð÷è íàðûí íºõºðëºë èíãýæ ýõýëñýí àæýý. ¯ãèéí óòãà: Òýì¿æèí-×èíãèñ õààíû áàãûí íýð í¿äëýõ ¿ãñ: Íýõýõ-õººõ Ýðñäýõ-íàñàí ýöýñëýõ Òýì¿æèíèé, Áýëã¿òýé, Ìóíãèíàõ-ÿäàð÷ ãýñýí óòãààð õýëæýý òàðâàãà, ãîðèëñîíã¿é, Íýã õ¿ðýý èðãýí-õýñýã õ¿íèé áàéðëàñàí ãàçàð îãòîð Ãîðèëîõ-õ¿ñýõ
    • IX1. Òýì¿æèíèé òóõàé ÷è þó ìýäýõ âý?2. Áîîð÷è ãýæ õýí áý?3. Îéëãîñíîî ÿðèëöàæ, ãîë óòãûã äýâòýðòýý áè÷ýýðýé.4. Ìîíãîë÷óóäûí àíä áîëîëöîõ ¸ñíû òóõàé õýëýëöýýðýé.5. Ýõèéí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéã ÿëãàí õýë. Çîõèîëûí åðºíõèé áàéãóóëàìæèéã çîõèîìæ ãýíý. ªºðººð õýëáýë, áèäíèé ìýäýõ ýõëýë õýñýã, ãîë õýñýã, òºãñãºë õýñãèéã çîõèîëûí çîõèîìæ ãýäýã. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé. ãýðèéí äààëãàâàð1. Òýì¿æèíèé Æàìóõòàé àíä áîëîëöñîí ò¿¿õèéã áè÷ýýðýé.2. Àíä íºõðèéí òóõàé äºðâºí ìºð ø¿ëýã çîõèî.3. Ç¿éð ¿ãèéã ã¿éöýýãýýä, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. Çóóí òºãðºãòýé ÿâñíààñ ………………………….. ¯å¿äèéã õîëáîæ, ýýæèéí òóõàé äºðâºí ìºð ø¿ëãèéã á¿òýýãýýðýé ýð ñýò õàí íý ýý õýë íý äý ýí ã¿é ãý ñàé õýë ãý ëèéã æèéã íý âýë ª¯ëÝí ÝÕ (“Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî” çîõèîëûí õýñãýýñ) Îþóíòàé òºðñºí ªýë¿í ýõ θäîëò äýýëèéã îãøóóëàí ºìñ÷ Îãòîð õîðìîéã øóóí á¿ñýëæ Îíîí ìºðíèéã ºãñºæ óðóóäàæ Îëèðñ ìîéëûã ò¿¿æ ÿâæ ª÷¿¿õýí õºâã¿¿äýý õàéðëàí òýæýýæ ªäºð øºíèéã àðãàöààí ºíãºð¿¿ëýâ. Õàòàí òºðñºí ¿æèí ýõ Õàéëààñàí øîð áàðèí ÿâæ Õàëäóí óóëûã ºãñºæ óðóóäàæ Õàâèéí ìàíãèðûã ìàëòàí ò¿¿æ Õààä õºâã¿¿äýý õàéðëàí òýæýýæ Õàíàòàë öàäòàë èä¿¿ëæ ºñãºâ. 
    • IX ¯ãèéí óòãà: Îãøóóëàõ-äýýëèéí õîðìîé ººäºº ãàäàãø ýðãýõ í¿äëýõ ¿ãñ: Øóóõ-äýýø ñºõºõ Øîð-þìûã õàòãàõàä õýðýãëýõ ç¿éë îþóíòàé, ª¿ëýí, îãøóóëàí, àðãàöààí, õàíàòàë 1. Ø¿ëãèéã óíøààä, óòãûã ÿðèëöààðàé. 2. Öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíø. 3. Çîõèîìæèéã òîäîðõîéëîí ÿðèëöààä, áè÷ýýðýé. 4. Ø¿ëãèé㠺㿿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. á à ë . ð õ . é Ýãøèã íºõºæ, ¿ã á¿òýý. ßìàð ¿ãñ õ à ä ã . ë . õ á¿òñýí áý? Àñóóëò òàâèàä, ýãøèã î í ã . ð õ . é çîõèöîõ ¸ñûã ÿðèëö. Òàøóó øóãàìààð óíøèõàä ÿìàð ¿ã ¿¿ññýí áý? ò ó ñ à ð õ . . . º ä . ñ õ . í ä ý ë ä . à í . ñ à í . ì ã . é º ð ã . ò ã º ë ÁßöÕàí Õ¯¯ (Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð) Ýðò óðüä öàãò ýìãýí ºâãºí õî¸ð àìüäàð÷ áàéæýý. Íýã ºäºð ýìãýí ÿìààãàà õàðèóëæ ÿâààä, òóðãèàä îðõèæýý. Ãýòýë íýã ÿìààíû ñ¿¿ë òàñðààä óíàæ îðõèñîí ãýíý. Ò¿¿íèéã ºâãºí人 õýëýõã¿é íóóãààä, ãýðèéíõýý çàâàãò õàâ÷óóëæ ãýíý. ¯¿íýýñ õîéø îëîí õîíîã ºíãºð÷ýý. Íýã ºäºð ýìãýí ñ¿¿ãýý òàâüæ äóóñààä, òîãîîãîî õóñàæ áàéñíàà “Èø ÷ààâààñ. Õóñàì èäýõ õ¿¿õýäòýé áîëîîñîé” ãýæ õýëñýíä: - Áè ÿàãààâ? ãýýä áÿöõàí ñ¿¿ë øèã æèæèãõýí õ¿¿õýä îðîîä èðæýý. Òýãýõýä íü õóñìàà ºãººä ýìãýí “Õ¿¿òýé áîëëîî” ãýæ èõýä áàÿðëàæ ºâãºíèé㺺 ÿìààíààñ èðýõýä áàÿð õººð áîëãîíÿðèëàà. ªâãºí áàñ áàÿðëàæ õ¿¿ãýý ¿íñëýý. ¯¿íýýñ õîéø ãóðâóóëàà àìüäàð÷ ýõýëñýíáºãººä õ¿¿ãýý “Ñ¿¿ëýíõ¿¿” ãýæ íýðëýæýý. Ñ¿¿ëýíõ¿¿ îâîî òîìîð÷, ¿äýø îðîé ìàëààõîòëóóëàõ áîëæýý. Íýã îðîé Ñ¿¿ëýíõ¿¿ ìàëàà õîòëóóëæ ÿâòàë õî¸ð òàíèõã¿é õ¿íèðýýä: Ñ¿¿ëýíõ¿¿! Ãóðâóóëàà õààíûõààñ þì õóëãàé õèéå ãýõýä òýð çºâøººð÷ ìàëàà àâàà÷èæõàø÷èõààä òýäíèé õàìò ÿâæýý. Øºíº áîëæ àìüòàí õ¿í óíòààä íàì ã¿ì áîëîõûí õýðä: - “Ñ¿¿ëýíõ¿¿ ÷è î÷îîä õààíû õ¿ðýí øàðûã áàðèàä èð” ãýõýä Ñ¿¿ëýíõ¿¿ çºâøººðººä,
    • IXõààíû ¿õýð äóíä î÷èæ, “Òîì õ¿ðýí øàðûã àâàõ óó? Æèæèã õ¿ðýí øàðûã íü àâàõ óó?”ãýýä õàøõèð÷ýý. Ãýòýë õààíûõàí “¯õýðò õóëãàé îðëîî” ãýýä ë Ẻí þì áîëîí, áóó òàâüæ,íîõîé áîðãîîæ ñ¿éä áîëîâ. Òýãýõýä Ñ¿¿ëýíõ¿¿ ¿õðèéí ÷èõýí äîòîð íóóãäààä, ÷èìýýíàìäñàíû äàðàà òîì õ¿ðýí øàðûã õºò뺺ä î÷æýý. ¯ãèéí óòãà: çàâàã-õàíûí äýýä õýñýã, õºøèã õî¸ðûí çàâñàðõ çàé í¿äëýõ ¿ãñ: õóñàì-ñ¿¿ õººð¿¿ëñíèé äàðàà òîãîîíä ¿¿ñýõ ºíãºð õàø÷èõààä, íàìäñàíû, (õ¿ðýí) øàð-ýð ¿õðèéí íýð õàøõèðààä, õîòëóóëæ 1. ¯ëãýðèéí ¿éë ÿâäëûã ÿðèëöààðàé. ¯ëãýð ãýæ þó âý? 2. Ñ¿¿ëýíõ¿¿ãèéí ä¿ðèéã ÿðèëö. 3. Õóëãàé ãýæ þó âý? ßìàð õîð íºëººòýé âý? 4. Äýýðõ ýõýýñ áàéãàà áàéäëààñ íü áàãàñãàí áè÷ñýí ä¿ðèéã îë. ßàãààä áàãàñãàñàíãýæ áîäñîíîî ÿðèëöààðàé. 5. Áàãàñãàë ãýæ þó âý? Áàãøòàéãàà õàìòðàí ÿðèëöààðàé. ßìàð íýã ç¿éëèéã óðàí ÿðóó, ñîíèðõîëòîé áîëãîõûí òóëä áàéãàà áàéäëààñ íü áàãàñãàí ä¿ðñýëñýí àðãûã áàãàñãàë ãýíý. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ä¿ð¿¿äèéã íýðëý. Ä¿ãíýëò õèéí áè÷ýýðýé. Ýäãýýð ä¿ð¿¿ä íü õîîðîíäîîÿëãààòàé þó? 2. Äýýðõ ýõýýñ áàãàñãàëûã îëæ, äýâòýðòýý áè÷. 3. Äàðààõ ýõèéã àæèãëààðàé. Þóã þóòàé àäèëòãàñàí áý? ...Õàø ýðäýíý ìýò ø¿äòýé Õàíãàéí öýöýã øèã öàðàéòàé Óñãàë äºë㺺í õàð í¿äòýé Óóëûí óëààí öýöýã ìýò óðóóëòàé Øèíèéí ãóðàâíû ñàð ìýò Øèëáýí õàð õºìñºãòýé Íàíæèí ìÿíäñàí óòàñ ìýò Íàìèðàà õàð ¿ñòýé Íààø öààø õàðàõàä íü Íàðíû ãýðýë òóññàí Ãó÷èí õî¸ð ºíãèéí ñîëîíãî òàòñàí Ãóà ¿çýñãýëýíò ¯¿ëýí ñîëîíãî… (“Ýðèéí ñàéí Õàí Õàðàíãóé” òóóëèéí õýñãýýñ) 
    • IX Þóã? Þóòàé? Þóã? Þóòàé? Ø¿ä Óóëûí óëààí öýöýãòýé öàðàé Øèíèéí ãóðàâíû ñàðòàé Í¿ä Íàíæèí ìÿíäñàí óòàñòàé Óðàí ÿðóó áîëãîõûí òóëä ÿìàð íýã ç¿éëèéí àäèë òºñòýé òàëûã õîîðîíä íü, ýñâýë íýã òºðëèéí õî¸ð ç¿éëèéã èæèëñ¿¿ëýí ä¿ðñëýõ àðãûã àäèëòãàë ãýíý. 4. Àäèëòãàëûí àðãûã õýðýãëýñýí æèøýý îëæ áè÷ýýðýé. Ìîíãîë òóóëèéí ìýðãýí áààòðóóäûí íýðýýð ¿ãèéí õ¿ðýë, Óëààäàé ñ¿ëæýýã áºã뺺ðýé. Æàíãàð, Ãýñýð, Äàíü Õàí Õàðàíãóé, ÝÐÈéí ñàéí Õàí ÕàÐàíãÓé (Òóóëèàñ) Ýðò óðüä öàãò Àéõàí òîõîé íóòàãòàé, Àëàã óóëàí ò¿øëýãòýé, ìÿòàëã¿é õàí ñàéí ààâòàé, õàòàí Ä¿íãýý ýýæòýé, Ãóðâàí íàñòàé Óëààäàé ìýðãýí ä¿¿òýé, Õàí Õàðàíãóé ãýæ áàéæýý. Íýã øºíº Õàí Õàðàíãóé “Íàð ãàðàõ ç¿ãò 99 æèëèéí òýðòýý ãàçàðò Àãü áóóðàë õààíû Òîëü ãóà äàãèíà ãýæ áèé” ãýæ ç¿¿äýëæýý. Ýðèéí ñàéí Õàí Õàðàíãóé Ýðäýíèéí ÷îí õ¿ðýí ìîðèî ýìýýëëýí, Èõ óóëûí ÷èíýý Õºõ áîðëîã ìîðüòîé Óëààäàé ìýðãýí ä¿¿òýéãýý Õ¿ð õ¿ð èíýýëäýí ÿðèëöàæ Õ¿ðçýí ÷èíýý öàãààí ø¿äýý ãàðãàæ Ò¿ìýí õ¿íèé ñ¿ðèéã äàðàõ Ò¿¿õèé óëààí öàðàéãàà ãàðãààä ¯¿ëòýé òýíãýðýýñ äîîõíóóð ¯ç¿¿ðòýé ìîäíîîñ äýýõí¿¿ð Õàðñàí í¿äýý öàâ÷èëã¿é Õàøõèðñàí äóóãàà òàñëàëã¿é Æèëèéí ãàçðûã ñàðààð òîâ÷ëîí ªäðèéí ãàçðûã öàãààð òîâ÷ëîí
    • IX Àãü áóóðàë õààíû íóòàã óðóó ÿâæýý. Àõ ä¿¿ õî¸ð Àãü áóóðàë õààíû íóòàãò îðîîä,ò¿ìýí öàãààí òýìýýíèé öàë áóóðàë ºâãºíòýé óóëçàõäàà õàìóóòàé õàð äààãàòàé, õî¸ðõîæãîð áîëîí óóëçæýý. ªâãºí: “Ò¿ð¿¿÷èéí õ¿íñ äóóñààä, ñ¿¿ë÷èéí õ¿íñ èðýýã¿é áàéíà.Èéìä òà õî¸ð õýâòýý äàëàí òýìýýí äýýã¿¿ð õèé õàðàéäàã, áîñîî íàÿí òýìýýí äýýã¿¿ðáîõèñ õèéõã¿é õàðàéäàã îðîî øàð èíãèéã áÿð ÷èíü õ¿ðâýë ãàðãàæ èä” ãýâ. Áàãà õîæãîðòýð òýìýýã çààëãàæ àâààä,òîì òàéõàð ÷óëóóãààð òîëãîéã íü öîõèæ àëààä, àðüñûã íü íýããàðòàà, ìàõûã íü íºãºº ãàðòàà áàðüæ îðæ èðýýä, ÷àíóóëæ èäýâ. Èõ õîæãîð ºâãºíººñÒîëü ãóà äàãèíûí òóõàé ëàâëàæ àñóóâ. Òýäíèéä óíòàæ áàéòàë ¿¿ð öàéæ, ºã뺺 áîëñîí ìýò áîëñîíä èõ õîæãîð, áàãà õîæãîðîîñýðýýõ ãýòýë, ºâãºí: “Õî¸ð õ¿¿ óíò. Òîëü ãóà äàãèíà íààøàà õàðæ áàéíà” ãýæýý. Òýð õî¸ðºâãºíèé ¿ãýíä ¿íýìøèëã¿é áîñîîä ìîðäîæ ÿâòàë äàõèàä õàðàíõóé áîëæ ãýíý. ¯ãèéí óòãà: èíãý-òàâàí íàñíààñ äýýø íàñòàé í¿äëýõ ¿ãñ: ýì òýìýýã õýëíý Àéõàí, ìÿòðàëã¿é, äàãèíà 1. ¯éë ÿâäëûã ÿðèëöààðàé. Çîõèîìæèéã çàäàë. 2. ¯ëãýðèéí çîõèîìæèéã ã¿éöýý. ¯ëãýðèéí ýõëýë õýñãèéí ¯ëãýðèéí ãîë õýñãèéí ¯ëãýðèéí òºãñãºë õýñãèéí ¿éë ¿éë ÿâäàë ¿éë ÿâäàë ÿâäàë 3. Äàðààõ ä¿ðñëýëèéã àæèãëàí ÿðèëö. Áîäèò áàéäàëä èéì õ¿í áàéäàã óó? “Õ¿ð õ¿ð èíýýëäýí ÿðèëöàæ Õ¿ðçýí ÷èíýý öàãààí ø¿äýý ãàðãàæ Ò¿ìýí õ¿íèé ñ¿ðèéã äàðàõ Ò¿¿õèé óëààí öàðàéãàà ãàðãààä ¯¿ëòýé òýíãýðýýñ äîîõíóóð ¯ç¿¿ðòýé ìîäíîîñ äýýõí¿¿ð Õàðñàí í¿äýý öàâ÷èëã¿é Õàøõèðñàí äóóãàà òàñëàëã¿é Æèëèéí ãàçðûã ñàðààð òîâ÷ëîí ªäðèéí ãàçðûã öàãààð òîâ÷ëîí… Àëèâàà ç¿éëèéí øèíæ òºðõ, áàéäëûã óðàí òîä áîëãîõûí òóëä áàéãààãààñ íü èõýñãýí òîìðóóëæ ä¿ðñýëñíèéã èõýñãýë ãýíý. Á¿òýýë÷ äààëãàâàð 1. Ýõýä èõýñãýëèéí àðãûã õýðýãëýñýí ÿìàð ä¿ðñëýë áàéíà âý? Áè÷ýýðýé. 2. Àðäûí àìàí çîõèîëä ýìýãòýé õ¿íèé ãîî ¿çýñãýëýí ä¿ðñëýõäýý èõýñãýëèéã õýðõýíõýðýãëýäýã âý? Æèøýý áè÷. 
    • IX Íààøàà õàðàõàä íààä ãîëûí æàðààõàé òîîëîãäîì Öààøàà ………… ………………………………………. Æèðâèéñýí ………………… ……………………………….. 3. Äàðààõ ø¿ëãèéã àæèãëà.Îõèíûã þóòàé ç¿éðëýñýí áàéíà âý? ßàãààä òýäíýýðç¿éðëýâ? …Ààâäàà àëò áîëñîí Ýýæäýý ýðäýíý áîëñîí Ýíõðèé áóëáàðàé áèå íü Ýñýí ìýíäýýð õ¿ì¿¿æèã… (Ö. Äàìäèíñ¿ðýí “Õî¸ð íàñòàé Ðî” ø¿ëãýýñ ) 4. Ç¿éðëýë õýðýãëýñýí æèøýý îëæ áè÷ýýðýé. Òºñººòýé øèíæ á¿õèé õî¸ð þì ¿çýãäëèéã õîîðîíä íü æèøèæ, íýãèéã íºãººãººñ íü ÿëãàðóóëàí ä¿ðñëýõ àðãûã ç¿éðëýë ãýíý. Ýðèéí ãóðâàí íààäàìòàé õîëáîîòîé íýðëýõ ¿ãñýýð ¿ãèéí ñ¿ëæýýã áºã뺺ðýé. ÝÐÈéí ãÓÐâàí íààäÌûí åЪªë /õýñýãëýë/ … Çý õº Ýðèéí ãóðâàí íààäàì íü Ýðòíèé öóóòàé íààäàì þì Ýðòýé õ¿÷òýé íü áàðèëäàæ Ýðäýíýò õ¿ëýã íü óðàëäàæ Ýðõèé ìýðãýí íü õàðâàæ Ýíã¿é èõ íààäìàà õèéäýã áèëýý… Çý õº Ýðýëõýã õ¿÷òýé íýã íü Ýíý áàðèëäààíä øàëãàð÷ Ýðõèé ìýðãýí õàðâàà÷ íü Ñóðûí õàðâààíä ò¿ð¿¿ëæ Ýðäýíýò õ¿ëãèéí äîòðîîñ Ýðýìãèé õóðäàí íü òîäîð÷
    • IX Ýðèéí ãóðâàí íààäàìäàà Ãàðãóóí ò¿ð¿¿ëñýí á¿ãäýýðýý Ãàâüÿà öîëîî äóóäóóëæ Ãàçàð íóòãàà íýðë¿¿ëæ Áýëýã øàí õ¿ðòýæ Á¿õ îëîíäîî õàéðëàãääàã áèëýý… ¯ãèéí óòãà: ãàðãóóí - ìàø ñàéí í¿äëýõ ¿ãñ: öóó - íýð àëäàð íü ò¿ãýõ ýðäýíýò, õ¿ëýã, ýðýìãèé, ãàðãóóí 1. Ýðèéí ãóðâàí íààäìûí åðººëèéã àÿëãóóëàí õýëýõèéã ñîíñîîðîé. 2. Àãóóëãûã ÿðèëöààä, äóóðàéæ óðàí òîä óíø. 3. Öýýæëýýðýé. Ýõèéã ¿ðãýëæèëñýí ¿ã áîëãîí ººð÷èëæ áè÷ýýðýé. Õ¿ì¿¿ñèéí àç æàðãàëòàé àìüäðàë, ñàéí ñàéõíû òóõàé ìºðººäºë áèåëýí á¿òýõèéã õ¿ñýí åðººñºí, ø¿ëýãëýñýí õýëáýðèéí çîõèîëûã åðººë ãýíý. ªªÐÈé㪪 ØàëãààÐàé 1. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áºã뺺ðýé.Ýíý á¿ëãèéã ¿çñýíýýð áèä þóìýäýæ àâñàí áý?Áèä þó õèéõ öîãö ÷àäàìæòàéáîëñîí áý?Ýäãýýðèéã ìýäýæ àâñíààðàìüäðàëä ÿìàð à÷ òóñòàé âý? 2. Äàðààõ òîäîðõîéëîëòûã ã¿éöýýãýýä, æèøýýãýýð áàòëààðàé. Óðàí …….. áîëãîõûí òóëä ÿìàð íýã ç¿éëèéí ………… òàëûã õîîðîíä íü, ýñâýë íýã …………. õî¸ð ç¿éëèéã èæèëñ¿¿ëýí …………. àðãûã …………… ãýíý. Æèøýý íü: …………………………………………………………………… …………….…………………………………………………………………… 3. Ǻâ õàðèóëòûã íºõººðýé. a. Çîõèîëûí åðºíõèé áàéãóóëàìæèéã …………. ãýíý. á. ßìàð íýã ç¿éëèéã óðàí ÿðóó, ñîíèðõîëòîé áîëãîõûí òóëä áàéãàà áàéäëààñ íü áàãàñãàí ä¿ðñýëñýí àðãûã ……………… ãýíý. â. Àëèâàà ç¿éëèéí øèíæ òºðõ, áàéäëûã óðàí òîä áîëãîõûí òóëä áàéãààãààñ íü èõýñãýí òîìðóóëæ ä¿ðñýëñíèéã ………….. ãýíý. 
    • IX 4. Õ¿ñíýãòèéã íºõººðýé. ßìàð óòãà ªºðèéí Þó íü ñàíààã àìüäðàëä ¿ëãýð Çîõèîëûí íýð Ä¿ð¿¿ä ñóðãàìæòàé èëýðõèéëñýí æèøýý áîëãîõ âý? áý? ç¿éë 1. 2. 3. 4. 5. 5. ßìàð çîõèîëûí áààòðóóä âý? Ä¿ðèéí îíöëîãèéã áè÷ýýðýé. 6. ªºðèéí õàìãèéí õàéðòàé ä¿ðèéí òóõàé áè÷ýýä, ãàð÷è㠺㺺ðýé. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ¯íýëãýýíèé õ¿ñíýãò Ýõëýýä ººðèé㺺 ä¿ãíý. Äàðàà íü áàãøààðàà ¿íýë¿¿ëýýðýé. I II III IV V VI ªºðèéí ¿íýëãýý Áàãøèéí ¿íýëãýý0
    • XX Á¯ëÝã. ÓÐãàÌëûí àéÌàã - ä¯ãíÝëÒ ÕÈ×ÝÝë Ìîíãîë õýë Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé õóâèëàë Þìíû øèíæ òýìäýã áà òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã Ýñðýã áà îéðîëöîî íýð Èæèë áà øèëæñýí óòãàòàé ¿ã Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøèã Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð Ýõ, ýõèéí á¿òýö òºãñ øèíæ Óíøèõ áè÷èã Áèä îëîí øèíý ìýäëýã1. Ãàçàð äýëõèé äýýð óðãàìàë õýäèéä áèé ýçýìøëýý. Ýíý á¿ëýãò ýäãýýð áîëñîí áý? Ç.Ò¿ìýíæàðãàë ìýäëýãýý áàòàòãàõ áîëíî.2. ÿçýýëçãýíý (Ø¿ëýã) ×.Ëõàìñ¿ðýí3. Îé ìîä (Ø¿ëýã) Ë.Ò¿äýâ4. Ýõ îðîí (ýðãýö¿¿ëýë)5. ¯íäýñ èø õî¸ðûí ¿ëãýð Ñ.Íàäìèä6. Ìîä ÿàæ õºðñºíä òîãòäîã âý? Ä.Áàçàððàã÷àà 
    • X Àëòàí íàðàíä èâýýãäýæ Àãààðûí õèéãýýð òýòãýãäýæ Õºõ óñûã õºëººðºº óóæ Õºðñò äýëõèé á¿ðõýíý Òýð þó âý? ãàÇàÐ äÝëÕÈé äÝÝÐ ÕÝäÈéä ÓÐãàÌàë ÁÈé Áîëñîí ÁÝ? Ñóäàðò ºã¿¿ëñýí íü: Ýðäýìòýä, ãàçàð äýëõèé äýýð àìüäðàë àíõ óñíû ¸ðîîëûí óðãàìëûí õýëáýðýýð ¿¿ññýí ãýæ ¿çäýã. Òýð öàãò õóóðàé ãàçàð àìüäðàë áàéõã¿é öºë áàéñàí ãýíý. Óëìààð æèæèãõýí íîãîîí óðãàìëóóä áèé áîëæýý. Òýäãýýð óðãàìàë íü äàëàéí çàìãààñ ¿¿ññýí ãýæ òààìàãëàäàã àæ. Õàðèí ãàçàð äýýð ¿ëýã ã¿ðâýë ¿çýãääýã áîëñîí ¿åä ýíý äýëõèé áèò¿¿ óðãàìàëòàé áîëñîí áàéæýý. Íàðñ áîëîí áóñàä øèëì¿¿ñò ìîäîä àðàé õîæèì ¿¿ññýí áàéíà. Àíõíû öýöýãò óðãàìàë íýã çóóí òàâèí ñàÿ æèëèéí ºìíº ¿¿ññýí áºãººä îäîî áîë ãàçàð ñàéã¿é ë òàðõñàí áàéäàã äàà. Ç. Ò¿ìýíæàðãàë ¯ãèéí óòãà: öºë-õ¿íã¿é çýë¿¿ä ãàçàð í¿äëýõ ¿ãñ: òààìàãëàõ-òààæ áîäîõ óðãàìëûí, õýëáýðýýð, ¸ðîîëûí 1. Óðãàìëûí ¿¿ñëèéí òàëààð ÷è þó ìýäýæ àâñàí áý? 2. ×è ÿìàð, ÿìàð óðãàìàë ìýääýã âý? ¯ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ æèíõýíý íýðèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. ßìàð àñóóëòàä õàðèóëàãäàæ áàéãààã õýë. 2. Ýõýýñ òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëñàí ¿ãèéã áè÷èæ, ä¿ðìèéã òàéëáàðëà. Òèéí ÿëãàëûí íýð Æèøýý Ä¿ðýì 1. íýðëýõ Ýðäýìòýä, ãàçàð, äýëõèé…….. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.
    • X3. Äàðààõ ¿ãñýä òîõèðîõ îëîí òîîíû íºõöºëèéã çàëãààðàé. Ýðäýìòýí -íàð ºâºº Óðãàìàë -÷óóä íîõîé Íàðñ -÷¿¿ä àðä ¿ëýã ã¿ðâýë -óóä áàÿí ìîä -¿¿ä ýì÷ äàëàé -íóóä ñýòã¿¿ë÷ çàìàã -í¿¿ä àõ áàãø -ä ìîðü øóâóó -ñ àæèë÷èí ãýðèéí äààëãàâàð1. Äàðààõ ¿ãñýýñ èë¿¿ ¿ãèéã õàñààðàé àéñàíð, ãóéðÿ, ¿¿ðáýâàíñýì, õàíäàð, ýíýýö2. ¯ëìýäýõèéí õýëäýã çºâ ¿¿? ¯¿íèéã òà íàð ìýäýõ ¿¿? Ãîâüä óðãàäàã ............. Õàíãàéä óðãàäàã ......... óðãàìëûã áè÷ýýðýé.3. ªã¿¿ëáýðèéí äóòóó ¿ãèéã íºõººðýé. Ìîä ìîäíû äóíäààñ õàìãèéí ò¿ð¿¿íä çóëçàãàí ........... íàõèàëíà. Öýöýã öýöãèéí äóíäààñ õàìãèéí ò¿ð¿¿íä öýíõýð .......... óðãàíà.4. ÿéöýýæ áè÷ýýðýé Ýõ ............................... -ýýñ á¿òíý. ªã¿¿ëáýð ............................… á¿òíý.5. Äàðààõ ¿ãñýä òîõèðîõ íºõöºëèéã çàëãààðàé.Ä¿ðìèéã òàéëáàðëà. Öîîæ – èéã, ûã -öîîæ…… çàñàõ À÷ -èéã, ûã - à÷….. õàðèóëàõ Áàãø -èéí, ûí – áàãø….. øàâü Çàìàã -èéã, ûã - çàìàã….. çàñàõ Ìîðü -èéã, ûã – óíààíû ìîð…… Àðõè -èéã, ûã - àðõè… öýýðëýõ6. ªã¿¿ëáýðýýñ îíîîñîí íýðèéã îëæ, òýìäýãëýýðýé. Ä¿ðìèéã ÿðèëöààðàé. 
    • X Óëààí áÿðóó Óñàí ã¿çýýòýé Òýð þó âý? Çàãâàðûã àøèãëàí, ººðèéí îðíû óðãàìëûí òàëààð áÿöõàí íîì õèéöãýý. ã¯ÇÝÝëÇãÝíÝ Ìýäýýëýë Á¿òýýë÷ àæèë Àíõèëóóí ¿íýðòýé, ªºðèéí çîõèîñîí äóó, ÷èõýðëýã ºâºðìºö àìòòàé ø¿ëýã, îíüñîãî òààâàð æèìñ. Ò¿¿íä òºðºë ¿ðèéí À, Â, Ñ õýìýýí íýðëýäýã àìèí äýì èõ áàéäàã. äóó ø¿ëýã îíüñîãî ã¿çýýëçãýíý Õºâ÷èéí íîãîîí íºìðºãòýé Õººðõºí Ẻðºíõèé æèìñèéã Õýðýãëýý ÿçýý øèã àðçãàð áîëîõîîð íü Æèìñíèé ÷àíàìàë, óíäàà, íàðèéí ÿçýýëçãýíý ãýæýý, õ¿¿õä¿¿ä ýý áîîâ áîëîí òºðºë á¿ðèéí õàòóó ÷èõðèéã Èæèéäýý òóìàëñàí õ¿¿õýä øèã àìòàëäàã. È÷èìõèé íîîìîé îõèí øèã ̺í Ẻð, äàâñàã ÷óëóóæèõ, ýëýãíèé Èøýý òàõèéòàë òîíãîéãîîä áîëîí õîäîîä ãýäýñ ÷èéã áàì ºâ÷íèéã Ýýäýý ñ¿ðõèé íóóãäàíà ø¿¿ àíàãààõ ýì áýëòãýõýä íàâ÷ æèìñèéã Îé ìîäîíäîî õ¿¿õä¿¿ä ìèíü íü õýðýãëýíý. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò Îëóóëàà çóãààëæ ÿâààðàé ýìíýëýãò íàâ÷èéã íü áèåèéí òàìèð Îíö àøèãòàé ã¿çýýëçãýíýý òýíõýýã ñàéæðóóëàõ, íàñ óðòàñãàõ ýìýíä Îëæ ò¿¿æ ñóðààðàé õýðýãëýäýã áàéæýý. ×. Ëõàìñ¿ðýí ¯ãèéí óòãà: òóìàëñàí-àéëãàæ òóíèðõàõ í¿äëýõ ¿ãñ: ã¿çýýëçãýíý, àðçãàð, òóìàëñàí, õ¿¿õä¿¿ä
    • X ãýðèéí äààëãàâàð 1. “ÿçýýëçãýíý” ø¿ëãýýñ øèíæ òýìäýã çààñàí ¿ãèéã îëæ, àñóóëò òàâèàðàé. 2. Çàãâàðûã ã¿éöýýãýýðýé. ºíãèéã çààíà Òýìäýã íýð 3. Ýìèéí óðãàìëûí íýðèéã ýíäýýñ îëæ óíøààðàé óóðíãàãòàíëà, áýðñýìáâàí¿¿, ëààñà âàíòà, ãàéõàë, ñºö ñ⺠4. Äàðààõ ýõèéã óíøèõäàà íýðëýñýí áà øèíæ òýìäýã çààñàí íýðèéí äîîãóóðçóðààðàé. ×èõýð ºâñ ªºõºí áºìáèé ºâñºí òàãëààòàé Ø¿ðýí áºìáèé øºðìºñºí òàãëààòàé (. . . . . . . . .) ×èõýð ºâñ íü òàë õýýðèéí á¿ñýä èõýýð òàðõñàí áîëîâ÷ ãîâèéí ãîðõèíû ýðýã õºâººäàãàñàí ýëñýðõýã õºðñºíä áººíººð òîõèîëäîíî. Îé õýýðèéí á¿ñýä áîë àëàã öîîãóðãàäàã. Ýíý íü çýëëýñýí óðò ¿íäýñòýé òóë îéðõîí óðãàñàí ÷èõýð ºâñíèé áóò õîîðîíäîîõîëáîîòîé áàéäàã. Èéìýýñ ò¿¿õäýý ¿íäñèéã ãýìòýýõã¿éí òóëä ñººì øàõàì çàéòàéîãòîëíî. ×èõýð ºâñèéã õèé õàíèàä, õàíèàä òîìóóíä óñàíä áóöàëãàæ óóäàã. 5. Íýã ýõëýëèéã îëæ ¿ã á¿òýýãýýðýé. íýãÀñóóëò òàâüæ, òýìäýã íýðòýé õîëáîí, øèë (. . .)õîëáîî ¿ã áè÷. òýð òýø Òýñãýì ºâºë í¿öãýí ìºðò뺺 Äýëãýð çóí äýýëýý ºìñºíº Òýð þó âý? îé Ìîä /ø¿ëýã/ Õ¿÷èëòºðºã÷ ¿éëäâýðëýæ ÷àäàõ Õ¿÷èðõýã ¿éëäâýð ìàíàéä áèé Àìüäðàëûí ¿íäýñ ýíý ¿éëäâýðýý Àìü ãîë øèãýý õàéðëàõ íü ÷óõàë Õ¿÷èëòºðºã÷ ¿éëäâýðëýäýã Õ¿íä ¿éëäâýð ãýäýã ìààíü Íîìèí òýíãýð øèã ºíãºòýé Íîãîîí îé ìèíü áèëýý Ýíý ¿éëäâýðèéí ýçýí ãýâýë Ýõ îðîí ìèíü ººðºº áèëýý Ýëäýâ àþóëààñ õàéðëàí õàìãààëàõ Ýðõýì ¿¿ðýã áèäíèéõ áèëýý Ë. Õóóøààí 
    • X ¯ãèéí óòãà: õ¿÷èëòºðºã÷-àìüñãàëàõàä ÷óõàë í¿äëýõ ¿ãñ: õýðýãòýé áîäèñ àìüäðàëûí, àþóëààñ íîìèí-åñºí ýðäýíèéí íýã íîãîîí ºí㺠1. Óðàí òîäîîð óíøèæ, óòãûã ÿðèëö. Öýýæëýýðýé. 2. ßàãààä õ¿÷èëòºðºã÷ ¿éëäâýðëýã÷ ãýñýí áý? 3. Îé ìîäîî õàìãààëàõûí òóëä þó õèéõ õýðýãòýéã áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ø¿ëãýýñ øèíæ òýìäýã çààñàí ¿ãèéã îëæ, þóã çààñàí óòãàòàéã ÿðèëöààä, áè÷. 2. Äàðààõ õýñýãëýëèéí ¿ãñýä àñóóëò òàâüæ, ÿìàð? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéãò¿¿æ áè÷ýýðýé. Ýõ îðîí… (Ýðýãö¿¿ëýë) Ýíý áîë áèäíèé ºâºã äýýäñýýñ ºâëºñºí íàíäèí ºì÷, ¿ð õ¿¿õýääýý ¿ëäýýõ ºâ õºðºíãºþì. Òèéìýýñ ãàçàð ýýæ íü øàðõ ñîðâèã¿é, óñ íü òóíãàëàã, àãààð íü öýíãýã, õ¿í àðä íüýð¿¿ë ÷èéðýã, áàÿð æàðãàëòàé áºãººä ºíºð îëîí. Àÿëãóó ñàéõàí õýë íü öýâýð ÿðóó, ýðäýíýò ñî¸ë íü áàÿí äýëãýð, èäýýøèëò àõóéíü ºí㺠òºðõººðºº ýðõýìñýã áàéã. Çàí çàíøèë íü õýâ ÿíçààðàà, òºð íü òºâøèí, õóóëüöààç íü øóäàðãà áàéæ, íèéãìèéí áàéãóóëàë íü õ¿íëýã ýíýðýíã¿é áàéã. Ýðõìèéí äýýäýâ íýãäýë íü øàõñàí áÿñëàã ìýò íèéëýìæòýé, ã¿ðýí óëñûíõ íü õºãæèë îðîí îðíûõîîñäóòóóã¿é áàéõ ó÷èðòàé. 3. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãñèéã íºõººä, óòãûí àíãèëàë õèéãýýðýé. Óëáàð …………, …………. õàëüñòàé íýã ç¿éë æèìñèéã æ¿ðæ ãýíý. ……………, ìàø………. ………… æ¿ðæ, àÿòàéõàí ………., îëîí ……….. õýëòýñòýéã …….. æ¿ðæ, …………áºãººä …………. àìòòàéã …………æ¿ðæ, èøèíäýý ºðãºñòýé, áàçààõã¿é …………..…………. æ¿ðæ ãýíý. (øàð, çóçààí, æèæèãõýí, àìòòàéã, àëòàí, àìòòàé, ñàëáàí, àìòàò,òîìîîõîí, õ¿÷òýéõýí, áýðñ¿¿ò, àìòòàéã, õ¿÷èò) 4 áàã áîëæ, àæèëëààðàé. I áàã öýöýã, II áàã æèìñ æèìñãýíý, III áàã õ¿íñíèé íîãîî, IV áàã îé ìîäíû òàëààð òºðºë á¿ðèéí ìýäýýëýë áýëòãýæ, ¿ãèéí ñ¿ëæýý, çóðàãò õóóäàñ,õàíûí ñàìáàð ãàðãààðàé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ áàëàðõàé ýãøãèéã íºõ. Óòãûã èëýðõèéëñýí ýõ çîõèîæáè÷ýýðýé. Èõ íü è÷ . æ, áàãà íü óéëàõ Õ¿í õ¿íèé õ¿÷ . íä Ãýì íü ºìíºº, ãýìø . ë íü õîéíîî Çàãàñ óñíû õ¿÷ . íä 2. Äàðààõ ýõýýñ  +  = Ý ä¿ðýìä òîõèðîõ ¿ãñèéã ÿëãàæ áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëà.
    • X äàâñ Äàâñ íóóðò òàëñæèí òîãòäîã áàéíà. Òýãæ óðãàñàí äàâñûã æàìö äàâñ ãýíý. Õàâòãàé÷óëóóí æàìö äàâñûã àâ÷, õ¿íñ õîîëîíä õýðýãëýíý. Ýíý äàâñ õîîëîíä àìò îðóóëàõààñãàäíà ýð¿¿ë ìýíäýä òóñòàé 3. Òààâðûã òàà! Ýíý ýìèéí óðãàìëûã þóíä õýðýãëýäýã òóõàé ìýäëýãòýé áîë íºõä人ÿðèàðàé Ýì÷èéí àëòàí ÷àãíóóðûí Ýõíèé ãèéã¿¿ëýã÷èéã ñîëèõîä Ýìíýæ äîìíîæ ýäãýýäýã Ýìèéí óðãàìëûí íýð áîëîâ (. . . . . . .) àëòàí ãàãíóóð Àëòàí ãàãíóóð áîë ø¿¿ñëýã íàâ÷òàé, áóëöóó òîâãîð îëîíòîé, á¿ä¿¿í ¿íäýñëýã èøá¿õèé îëîí íàñò öýöýã þì. Ò¿¿íèé ýãö äýýøýý óðãàñàí èøíèé îðîéä á¿ä¿¿í øàðãàëºíãºòýé îëîí öýöýã òýãø ýðýìáýýð áàéðëàñàí áàéíà. Ýíý óðãàìàë óóëàðõàã íóòãèéíõàä àñãàíû àí öàâ, çàâñàð õºíäèé äàãàæ óðãàíà. Òýð íü òóí ÷ ¿çýñãýëýíòýé õàðàãääàã. Àëòàí ãàãíóóðûã íàìàð ãàíäàæ öàéðñàí ¿åä íü ìàëòàæ àâäàã. Ýðò äýýð ¿åýñÌîíãîë÷óóä ò¿¿íèéã àðäûí ýìíýëýãò ÿñ áýðòýõ, áóë÷èí øºðìºñ òàñðàõ, ýëýã äýë¿¿,Ẻðíèé ãýìòýë çýðýãò õýðýãëýñýýð èðæýý. Óã íýãòýé ¯íäýñ îëîíòîé Òýð þó âý? ¯íäÝñ ÈØ Õî¨Ðûí ¯ëãÝÐ Õºðñºíä äýâòñýí ¿ðèéí õºâðºëººñ äºðâºí öàãààí ñî¸î öóõóéâ. Òýä öóõóéìàãöàà äîîøîî çýðýã ìàõèéí ãàçðûí ã¿í òèéø òýì¿¿ëýâ. ¯¿íèéã õ¿ì¿¿ñ “¿íäýñ” ãýäýã àæýý. Óäàëã¿é ìºíººõºí õºâðºëººñ áàñ íýã ñî¸î öóõóéâ. Àðàé õîæóó ãàð÷ èðñýí ýíý ñî¸î õàðèí äýýøýý ìàòèéí, ãàçàð äýýð ãàð÷ èðýõ ãýæ òýì¿¿ëýâ. ¯¿íèéã õ¿ì¿¿ñ “èø” ãýäýã àæýý. Èø ººðèéí ìýäýëã¿é èéíõ¿¿ äýýøýý, óëàì äýýøýý òýì¿¿ëýí áàéõäàà: - “Áèä íýãýí ¿ðýýñ ñî¸îëñîí áèëýý. Ãýòýë òà äºðºâ þóíä äîîøîî ÿâíà âý? Íàìàéã ÿàãààä ãàíöààðàíã ìèíü ãàçðûí ãàäàðãàä ãàðãàõ ãýæ áàéíà?” õýìýýí àñóóæ ãýíý. ¯íäýñ: - Á¿ãäýýðýý äýýø ç¿òãýâýýñ õýí áèäíèéã òýæýýõñýí áèëýý. ¯íäýñã¿é áîë áóëòààðàà¿õýæ äóóñàõ áèø ¿¿. Èøõýí ìèíü, ãàíöõàí ÷èíèéõýý òºëºº áèä äºðºâ ãàçðûí ã¿íð¿¿õàâàí îðæ, ýõ äýëõèéí øèìèéã èðýýä¿éí íàõèàíä ÷èíü èëãýýæ, íàâ÷, öýöýã, ¿ð æèìñèéãòàíü òýòãýå! Àìüäðàë åðººñ èéì æàìòàé þì. Ãàéõàõ õýðýãã¿é” ãýæ òàéâàí ºã¿¿ëæýý. Ñ.Íàäìèä 
    • X ¯ãèéí óòãà: õºâðºë-¿ð ñî¸îëîõ í¿äëýõ ¿ãñ: áóëò-á¿ãäýýðýý ñî¸î, òýì¿¿ëýõ, ãàäàðãàä, õàâàí-íýâò õàòãàõ íàõèàíä æàì-¸ñ 1. ¯ëãýðèéã óíøààä,þó ìýäýæ àâñíàà ÿðèëö. 2. Æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé. 3. Óðãàìëûí ýðõòíèé òóõàé ÷è ººð þó ìýäýõ âý? Ìîíãîë õýë 1. ªã¿¿ëáýð þóíààñ á¿òäýã âý? Àñóóëòàíä áàãààðàà ÿðèëöàí õàðèóëààðàé. 2. ¯íäýñ èø õî¸ðûí òóõàé ¿ëãýðèéã óíøààðàé. Àñóóõ ºã¿¿ëáýð, àíõààðóóëàõºã¿¿ëáýðèéã îëæ, áè÷. 3. ¯ãñèéí áàéðûã îëæ ºã¿¿ëáýð çîõèî. öàãààí, õ¿íèé, ºðãºäºã, õîéíîîñ, ñ¿¿íèéõýý, õîë, áàéãàà äýýæèéã, ÿâæ, àÿíä 4. ªã¿¿ëáýðèéã óíøààä õýä õýäýí óäàà õýëæ ¿ç. ßëãààã îëæ, ä¿ãíýëò ãàðãààðàé. Æèõ¿¿í ñàëõè ñýâýëçýíý Õàìòàð÷ õè÷ýýëýý õèéõ ¿¿? Çàì õºíäëºí ãàðàõäàà ìàøèíààñ áîëãîîìæèë. Õ¿¿å. ×è õóðäàí ã¿éãýý÷. ªã¿¿ëáýðèéí ýöýñò òàâüñàí òýìäãèéí ó÷ðûã íºõäºäºº õýëýýðýé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðò òîõèðîõ öýã òýìäãèéã áè÷ýýðýé. Óëààíáààòàð õîòîä îëîí áàðèëãà ñ¿íäýðëýíý… Ýíý õýíèé íîì áý… Óëààí ãýðýë àñâàë çîãñîîðîé…. Íàìàð áîëæ øóâóóä áóöëàà….. Õóðäàí áîñ… Õ¿¿å….Õóðäëàà÷…. 2. ªã¿¿ëáýðèéã àñóóõ, àíõààðóóëàõ, çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. Óóë ñ¿íäýðëýíý. Öàñ öàéðíà. Áàðèëãà áàðèâ. ßðã¿é óðãàâ. Öýöýã àëàãëàíà. 3. Äýýðõ ýõýä áàéãàà îðîí öàã çààñàí íýðèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. Öàã çààñàí 3, îðîíçààñàí 3 ¿ã áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëààðàé. 4. Ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. ªã¿¿ëáýð¿¿ä Öàõèëãààí öàõèëìàãö àÿíãà õàðàíãà ìýò íèæèãíýíý. Íàìàð ìàëàà ñàéíòàðãàëóóëáàë, õàâàð ýðò òàðàãëàíà. Óñã¿é áîë óðãàìàë íîãîî ãàíäàíà. Óñààð õ¿í öàé÷àíàíà, õîîë õèéíý, õèð òîîñîî ÷ àðèëãàíà. Ãàðàà óãààëã¿é þì èäíý, óóíà ãýäýã íü íÿíãîëîí ñàÿàð íü çàëãèíà ãýñýí ¿ã þì. Ìàíàðàí óíèàðòàõ ãîâèéí óóäàìä ìàíõíû ýëñ,ýëñíèé ýíõýë äîíõîë äàëàéí äàâàëãàà àäèë áýäýðòýí õàðàãäàíà.
    • X Ãàçàð äîîãóóð Ãàëóó í¿¿íý Òýð þó âý? Ìîä ßàæ ÕªÐñªíä ÒîãÒäîã âÝ? Íàäòàé îéä ºäºðæèí õàìò ÿâæ èðñýí õ¿¿ ìèíü ãýíýò ñóóæ áàéñíàà: - Ààâ àà, íàéãàí ãàíõàõ îëîí ìîä õºðñºíä ÿàæ òîãòäîã þì áý? ãýâ. -Ìîäîíä àâàðãà òîì ¿íäýñ áèé. Òýð ¿íäñýýðýý ãàçðûí õºðñºíä áýõëýãäýæ áàéãàà þì. Ààâ òà ìîäíû ìº÷èð ðóó ñ¿¿íèé äýýæýý õóðóóãààðàà ºð㺺ä áàéñàí. Ýíý ìîäíû ìº÷ð¿¿ä ñ¿¿ óóäàã þì óó? Ëàâ ë øèëì¿¿ñ íü ñýð÷èãíýí äóóãàð÷ áàéñàí ø¿¿. Òàíä áàÿðëàñàí áàéõ àà! -¯ã¿é ýý! Ñ¿¿íèé äýýæýý õàíãàé äýëõèéäýý ºðãºäºã ìîíãîë õ¿íèé çàíøèë äàà. - Ààâ àà! Áè òýãâýë ñàéõàí çàíøëàà ºâëºñºí ìîíãîë õ¿í áîëíî ø¿¿ ãýæ õýëýýä,¿ëãýðèéí íîìîî óíøèõààð ñóóâ. Õ¿¿õäèéí àñóóëò õººðõºí ø¿¿. Ä. Áàçàððàã÷àà ¯ãèéí óòãà: çàíøèë-ýðòíýýñ äàãàæ èðñýí ä¿ðýì í¿äëýõ ¿ãñ: ¿íäñýýðýý, áýõëýãäýæ, óíøèõààð 1. Ýõèéí àãóóëãûã ººðèéí ¿ãýýð ÿðèàðàé. 2. “Îé ìîä” ñýäýâòýé 4 ìºð ø¿ëýã çîõèîãîîðîé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ àñóóõ, àíõààðóóëàõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿëãàí áè÷. 2 ºã¿¿ëáýðñîíãîí àâ÷, çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ ¿ãñèéí ýñðýã óòãàòàé ¿ãèéã áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëààðàé. Òîì-………. ºäºðæèí-………. ºðãºõ-……….. ñóóõ-………… áàÿðëàõ-……… õººðõºí- ……. 3. Äàðààõ ¿ãñèéí îéðîëöîî óòãàòàé ¿ãèéã îëæ áè÷ýýä, ºã¿¿ëáýðò îðóóëààðàé. Õýëýõ-…………. Íàéãàõ-…………. ÿâàõ-…….. áýõëýõ-………. 
    • X ãýðò õèéõ á¿òýýë÷ àæèë 1. Ñîíèðõîëòîé áîäëîãûã áîäîîðîé. Òîîíû íýð äýýð àñóóëò òàâü. a. Íýã àéëûí ãóðâàí ýðýãòýé õ¿¿õýä á¿ãä íýã, íýã ýã÷òýé áîë òýð àéë õýäýí õ¿¿õýäòýé âý? á. Õýñýã øàãàéã äºðºâ, äºð⺺ð áîëãîâîë õî¸ð ¿ëäýíý. Òàâ òàâààð áîëãîâîë íýã ¿ëäýíý. Á¿ãä õýä áàéñàí áý? â. Òóóçûã çóðãàà îãòëîõîä õýäýí õýñýã áîëîõ âý? 2. Äàðààõ ¿ãñèéí îëîí óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýä, ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé. ............. ............. ............. .............a. Ãàð á. Îé â. Àÿëàõ ã. Ãàðö ............. ............. ............. ............. 3. Ýõýýñ òîäðóóëñàí ¿ãèéí ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. ãîëèî Ãîëèî áîë öàðöààíû òºðëèéí íýã ç¿éë øàâæ þì. Ò¿¿íèéã òóíèà ìóóòàé òýìýýëçãýíýòýéæèøèõýä áóëèà òîì ãýäýñòýé òóë ãîëèî ãýæ íýðëýäýã áèç. Öàðöàà äýâõðýã, ãîëèî, öºìõèàã íîãîî, íàâ÷ íàõèàíû øèìýýð õîîëëîíî. Èéìýýñ õàäëàí áýë÷ýýð, òàðèàëàíãèéíàëü àëèíä õîðòîé. 4. Äàðààõ ¿ãñèéã çºâ áîëãîæ áè÷ýýðýé. ªã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. õ¿ðçä, íàâ÷ñ, õîëòñ, àõñ, íààäöãà, õóóäñ, áàãøä, èäæ, ¿ðòñ, íèñæ, îòæ, àëñä, õîòä,à÷ò, îää. 5. Çã + Çã = Ý çàãâàðò òîõèðîõ 5, 5 ¿ã îëæ, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷ýýðýé. ñÕ + Ò× = Ý 6. Öýýæýýð áè÷.0
    • X ä¯ÐÌÈéí ÒàéëÁàÐ Òîëü Á¿òýýâýð 7 ìîí ã îë á àà â à ð ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷1. 0 9 ö îî æ îî ç à ñ àà ä ò ó ø àà ÷ è õ çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ 4 ï, ê, ô, ù îíöãîé ãèéã¿¿ëýã÷ à. ¿ç¿¿ðèéí à, î, º, ý- ÿëãàõ ýãøèã Õýëíèé “í” àâèà óãèéí ýãøèãã¿é2. á. Õîîëîéí à, î - ÿëãàõ ýãøèã “ã” àâèà Õýëíèé ýãøèãã¿é ì, í, ë, á, â, ð - 7Ýà 7+9=Ý ä, ò, æ, ç, ö, ÷, ñ, ø, õ - 9Çà 9+9=Ý3. 7 • - èéí øààðäëàãààð áè÷ñýí áàëàðõàé ýãøèã 9 • ¯éë ¿ãèéí Õ-èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã Ãýýãäýõã¿é • Ǻºëð¿¿ëýõ ¿¿ðãýýð îðñîí áàëàðõàé “è” ýãøèã • ßëãàõ áàëàðõàé ýãøèã ¯ã Ýñðýã óòãàòàé õàð-öàãààí Îéðîëöîî óòãàòàé çî÷èí-ãèé÷èí-àéë÷èí ýðõòýí Èæèë íýð í¿ä4. ¯ÃÈÉÍ öîõèõ ÓÒÃÀ Øèëæñýí óòãàòàé í¿¿ð óëàéæ í¿ä á¿ëòèéõ Íèéëìýë ¿ã áîðîî + öóâ áîðîîíû öóâ Õàðü ¿ã êîìïüþòåð ¯ã Çààí íýðëýñýí Äààãà Æ.í Òîî øèðõýã çààñàí Íýã Ò.í5. þÌ Øèíæ ÷àíàð Øàðãà Òý.í ¯éë õºäëºë Äàâõèõ ¯.ã Һ뺺ëºí çààñàí Ýíý Òº.¿ 
    • X íýðëýñýí ¿ã 6. Õ¿í þì Íýðëýñýí Õýí? þó? ¿ã ¿çýãäýë íýðëýñýí ¿ã Æèøýý Îâîã íýð .................................. 7. .................................. Õýí ? Òºðºë ñàäíû íýð .................................. Ìýðãýæëèéí íýð Æèøýý þì .................................. 8. .................................. Þó? ¿çýãäýë .................................. àìüòàí ªí㺠ç¿ñ Õ¿í Õýëáýð ä¿ðñ Þìíû 9. ßìàð? Þì Àìò ÷àíàð øèíæ Õýìæýý çààñàí ¿ã ¯çýãäýë Îâîð ä¿ð þìíû òîî øèðõýã çààñàí ¿ã õýä õý÷íýýí ? Õ¿í 10. Òîî øèðõýã õýää¿ãýýð ? Þìíû òîî Þì õýìæýý äýñ äóãààð õýä¿¿ë ? ¯çýãäýë çààñàí ¿ã õýäíèé õýä ? þìíû ¿éë õºäëºë çààñàí ¿ã ÿàæ áàéíà ? Õ¿í ÿàâ ? ¿éë ÿàõ ? 11. Þì õºäëºë ÿàíà ? ¯éë ¿ã ¯çýãäýë ÿàæ ? ÿàäàã ?
    • X íýðëýñýí ¿ãèéí õóâèëàë Õ¿¿õýä (ãàíö òîî) Õ¿¿õýä (åðèéí íýð)12. Õ¿¿õä¿¿ä (îëîí òîî) Òýì¿æèí (îíîîñîí íýð) Õàìààòóóëàõ íºõöºë Òýì¿æèí ìèíü íàéìàí øàðãà àãòàà îëîâ. Òýì¿æèí ÷èíü íàéìàí øàðãà àãòàà îëîâ.13. Òýì¿æèí íü íàéìàí øàðãà àãòàà îëîâ. Ä¿¿ íàð íü Òýì¿æèíãýý õ¿ëýýæ áàéíà. Òèéí ÿëãàë ÕÀÐÜßÀËÀÕ ÍÝÐËÝÕ ªÃªÕ ÎÐØÈÕ ÇÀÀÕ -ûí -û -ûã -ä -èéí -èéã -ò -èé -ã14. -í ÃÀÐÀÕ ¯ÉËÄÝÕ ×ÈÃËÝÕ ÕÀÌÒÐÀÕ -ààñ -ààð -ýýñ -ýýð -òàé -ðóó -îîñ -îîð -òýé -ð¿¿ -ººñ -ººð -òîé ¯ã èíæ Þìí Þìíû ø ¿ã û çààñà òîîã í çààñà ªíãº í ¿ã Î Òîîíû ð ¿ã ç¿ñ, õýëáýð, äýñ çà îí ö ë õýìæýý, àñ àã ¯é ÷àíàð äóãààð àí èé15. ¿ã ã ¯éë õºäëºë õýä? Îðîí áàéð ÿìàð? õý÷íýýí? ÿàâ? Òºëº í ¿ã ëñýí õýä çààñ ÿàæ ä¿ãýýð? õýçýý? Çààæ áàéíà? õààíà? ºëºí ¿ã Íýðý à ÿàäàã? íýðëýñýí õ¿í, þì, Һ뺺ëñºí õýí? þó? ¿çýãäýë 
    • X ªã¿¿ëáýð Ñàëõè ÿàæ ¿¿ñäýã âý ? 16. Ñàëõè ¿¿ñäýã. Õ¿¿å! Õè÷ýýëýý õèé. Õóðäàí áîñ! Ýõ ýõëýë 17. Ýõèéí òºãñ Ýõ ãîë øèíæ òºãñãºë Óíøèõ áè÷èã Òºðºë Çîõèîìæ ¿ëãýð ýõëýë îíüñîãî ãîë åðººë ÌÀÀÇ òºãñãºë 18. åðòºíöèéí ãóðàâ ÿðóó õýðýãë¿¿ð èõýñãýë àäèëòãàë áàãàñãàë ç¿éðëýë
    • X Ǫâ ÁÈ×ãÈéí Òîëü1. àâàðãà 18. ãàâüÿà 35. îíüñîãî2. àâüÿàñ 19. ãî¸ìñîã 36. ñàíàà÷èëãà3. àãü 20. ãóàé 37. ñèéëáýð÷èí4. àäüÿà 21. ãÿëòãàð 38. ñî¸ðõîë5. àéëäâàð 22. ¸ãòëîë 39. ñîðâè6. àçàðãà 23. çàëãàìæëàã÷ 40. òàðâàãà7. àðãàëü 24. çî÷ëîìòãîé 41. òîãîðóó8. àðãàë 25. çºâëºãºº 42. òºâøèí9. áàãàíà 26. èòãýìæèò 43. óãñóóðãà10. Áàéãàë íóóð 27. ìýäðýìæ 44. óðüõàí11. áàéãàëü äýëõèé 28. ìÿíäàñ 45. õàðüÿà12. áàðèëãà 29. íîìõòãî 46. ýðâýýõèé13. áàÿñãàëàíò 30. íýâòýðõèé òîëü 47. ýâõìýë14. áîëîâñðîë 31. íÿëçðàé 48. ýåëäýã15. áºæèí 32. íÿëõàñ 49. ÿéæãàð16. á¿ðòãýë 33. î¸îð 50. ÿðèëöëàãà17. áÿëçóóõàé 34. îãîòíî ÒàéëÁàÐ Òîëü (Òàâàí õîøóó ìàëûí æèøýýí äýýð)àäóó ¯õýðóíàãà-íýã íàñòàé òóãàë-íýã íàñòàéäààãà-õî¸ð íàñòàé áÿðóó-õî¸ð íàñòàé¿ðýý-ãóðâàí íàñòàé (ýð) ø¿äëýí ãóíà-ãóðâàí íàñòàé (ýð)áàéäàñ-ãóðâàí íàñòàé (ýì) ø¿äëýí ãóíæ-ãóðâàí íàñòàé (ýì)õÿçààëàí-äºðâºí íàñòàé õÿçààëàí-äºðâºí íàñòàé (ýð)ñî¸îëîí-òàâàí òàñòàé äºíæ-äºðâºí íàñòàé (ýì)õàâ÷èã ñî¸îëîí-çóðãààí íàñòàé øàð-íàñ ã¿éöñýí (ýð)ã¿éöìýë-äîëîîí íàñòàé áóõ-ýöýã ìàëàçàðãà -ýöýã ìàë ¿íýý-ýõ ìàëã¿¿-ýõ ìàë Õîíü õóðãà-íýã íàñòàéÒýìýý òºëºã-õî¸ð íàñòàéáîòãî-íýã íàñòàé ø¿äëýí, çóñàã-ãóðâàí íàñòàéòîðîì-õî¸ð íàñòàé õóö-ýöýã ìàëáóéëò-ãóðâàí íàñòàé ýì õîíü-ýõ ìàëòàéëàã-4-5 íàñòàé (ýð) ßìààãóíæ-4-5 íàñòàé (ýì) èøèã-íýã íàñòàéàòàíöàð-6 íàñòàé (ýð) ø¿äëýí (áîðëîí)-õî¸ð íàñòàéàò-7 íàñòàé (ýð) çóñàã -ãóðâàí íàñòàé (ýì)áóóð-ýöýã ìàë óõíà-ýöýã ìàëèíãý-ýõ ìàë ýì ÿìàà-ýõ ìàë 
    • X ªâªÐ̪ö ÕÝëö ¯ãÈéí Òîëü 1. Àìàà áàðèõ-ãýìøèõ 29. Íàñíû íàð õýëáèéõ-õºãøðºõ 2. Àðààãàà çóóõ-ìóó ñàíàõ 30. Íîõîéí çàìààð îðîõ-áóðóóäàõ 3. Àì ìóðóéõ-ìóóäàëöàõ, õýðýëäýõ 31. Í¿ãëèéí í¿äèéã ãóðèëààð õóóðàõ- 4. Àä áîëîõ -õ¿íä ìóó õýë¿¿ëýõ þìûã îðîìäîõ 5. Àëòàí àÿãàíààñ óñ óóõ-æàðãàë ýäëýõ 32. Í¿¿ð ºãºõ-íàéð òàâèõ 6. Àëòàí õîøóó ºðãºõ-õîâëîõ 33. Í¿¿ð õàëàõ-è÷èõ çîâîõ 7. Àì õàëàõ-ÿðèà ºðíºõ 34. Íàð íü ãàðàõ-èõ áàÿðëàõ 8. Ãýäýñ ãàðàõ-öàäàõ 35. Îãîòíû í¿õýýð áàãòàõ-çàëüòàé 9. Ãàð íèéëýõ-õàìòðàõ 36. ªäðèéí îä øèã-ìàø õîâîð 10. Ãàð ñóíãàõ-òóñëàõ 37. Ñóóñàí ãàçðààñ øîðîî àòãàõ- 11. Ãàðàà ãàðãàõ-÷èí ñýòãýëýýñýý þìõíààð þì õèéõ 12. Ãîë íü õàðëàõ-èõýä õàðàìñàõ 38. Ñ¿¿ëýý ñýðâýýí äýýðýý òàâèõ- 13. Ãàíãàð ãóíãàð õèéõ-ýëäâèéã ÿðèëöàõ îíãèð÷, áèåý òîîõ 14. Ãàíçàãà íèéëýõ-ñàíàà íèéëýõ 39. Òîëãîéãîî ãàíçàãàëàõ-óðóó öàðàéëàõ 15. Ãàð òàòàõ-õàðàìëàõ 40. Òîëãîé öîõèõ-õàìãèéí ñàéí íü 16. Äîëîîí áóë÷èðõàéãàà òîî÷èõ- 41. Òîì òîëãîé ãàðãàõ-èõ çàí ãàðãàõ íóóëã¿é ÿðèõ 42. ¯íýãíèé í¿ä çàëãèñàí þì øèã- 17. Ãóÿà àëãàäàõ-èõýä áàÿðëàõ óíòàõàà áîëèõ 18. ĺðã¿é áóõ øèã-ìàø çºð¿¿ä 43. ¯õýð òýðýã øèã-óäààí 19. Äîòîð ãàçðààñ ºð íýõýõ-ºëñºõ 44. Õàâðûí òýíãýð øèã-îëîí ààøòàé 20. Çîîñíû í¿õýýð õàðàõ-ìºí㺺ð 45. Õàìðààðàà ãàçàð õàòãàõ-òóéëäàí öýãíýõ ÿäðàõ 21. Ç¿ðõ ãàðàõ-çîðèãëîõ 46. Õîøóó õóäàëäàõ-õîâëîõ 22. Ç¿¿ îðîõ çàéã¿é-ìàø äîòíî 47. Õºë ãàçàð õ¿ðýõã¿é-èõýä áàÿðëàõ 23. Ç¿ðõ ¿õýõ-àéõ, õàëøðàõ 48. Õàëóóí áóäàà èäýõ-õ¿íýýñ õóóëàõ 24. Ìàãíàé òýíèéõ-áàÿðëàõ 49. Õîð øàð íü áóöëàõ-àòààðõàõ 25. Ìîðü ñàéòàé-àçòàé 50. Öààñàí áóó òàâèõ-õóäëàà ÿðèõ 26. Ìàãíàé õàãàðòàë áàÿðëàõ-¿íýõýýð 51. ×èõíýýñ õîíõ óÿõ-¿ãëýõ áàÿðëàõ 52. ×óëóó õººëãºõ-ìýõëýõ 27. Íàðèéíäàà õàòàõ-õàðàìëàõ 53. Ýëýã áàðèõ-òîîõã¿é áàéõ 28. Íîõîéí äóó îéðòîõ-äóóñàõ äºõºõ 54. ßñ õàÿõ-õóòãàí ¿éì¿¿ëýõ