Sinaunang Paniniwala at kaugalianMataas ang paggalang ng mga sinaunang Pilipino sa mga kaluluwa ng kanilang mganinunong pu...
Isang babaeng Tagalog (nasa kanan) na nilalarawan sa Boxer Codex ng ika-16 daantaon.Ang gampanin ng mga kababaihan sa Pili...
DiwataMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaKinuha mula sa "http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Diw...
AnimismoAng animismo ay isang katutubong paniniwala na laganap sa iba’t-ibang bahagi ngmundo. Ang isa sa mga katangian ng ...
Ang animismo ay laganap sa Pilipinas noong pahanong bago dumating ang mgaKastila. Ang tawag nila sa pinakamakapangyarihan ...
paniniwala pa rin ang mga Pilipino na masasabing nag-uugat sa mga paniniwalanganimismo. Halimbawa, laganap pa rin ang pani...
Matatagpuan din sa kapuwa dulong hilaga at dulong timog ng Filipinas angpinakamatandang uri ng piraso ng palayok, ayon kay...
Malawakang bahagi ng buhay pampanitikan ng mga Pilipino ang nobelang Noli me Tangere (c. 1887) ngkanilang pambansang bayan...
May iba’t ibang mga manunulat at mga dalubahasang Pilipino ang nagbigay ng kahulugan sapanitikan ayon sa kanilang pananaw ...
Sa panlipunan, pambansa, at pandaigdigang kaukulan, isa ang panitikan sa pinagbabatayan ngpagkakaroon ng tagumpay at kabig...
recorderat ng VHS), mga aklat na elektroniko (hindi na binubuklat dahil hindi na yari sa papel,bagkus ay nasa mga elektron...
yugto.Samoro-moro, na isang halimbawa ng panitikang patanghal, tinatawag na kuwadro angtagpo. Kinakailangang ipalabas ito ...
Sa ganitong paraan, mas detalyado at empirikal (batay sa karanasan, obserbasyon, pagsubok oeksperimento, ayon sa praktikal...
Sinaunang Pamumuhay ng mga Pilipino                        Sinaunang Pamahalaan        Home    Ang Pilipinas              ...
AlibataL A R A W A N N G M G A S I N A U N A N G B A H A Y S A PILIPINASIsa sa mga yungib sa Tabon, Palawan, paulit-ulit n...
Ang mga Samal ay nagtatayo ng mga tirahan sa mababaw na b ahagi ngd a g a t . Matataas na kawayan ang haligi nito upang hi...
Ang mga Badjao ay nakatira sa mga bangkang bahay.
tl.wikipedia.org/wiki/Kuwebang_TabonKultura ng PilipinasMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaTumalon sa:...
Nangangailangan ang lathalaing ito ng mga karagdagang mga pagbanggit ng mga batayan        para mapatunayan.        Pakitu...
Kaugaliang Pilipino       Bayanihan: Nabuo ang Bayanihan sa mga samahan ng mga magkakapitbahay na nagtutulungan       kahi...
Ibinibilang ang karamihan sa mga mamamayan ng Pilipinas sa mga liping Mongoloid, ngunitbagaman kalapit at kaugnay sila "sa...
Ang mga Negrito ang bumubuo sa mga pinakamatanda o sinaunang mga nabubuhay pang gruposa Pilipinas. Tinatawag ding mga pygm...
Mga sanggunianTalababa   1. ↑ 1.01.11.2"Philippines, The People". The New Book of Knowledge (Ang Bagong Aklat ng      Kaal...
MAGINOOIsang lahi ng mga katutubong Tagalog na may paninidigan sa kasarinlan ng pulo ng ginto noongunang panahon. Sila ang...
ng katagalugan noong unang panahon sa ilalim ng taal na pangangasiwa ng kanilang mgamaginoo.TIMAWAAng timawa ang pinakamal...
mga taong galing sa ibat-ibang bahagi ng Timog-silangang Asya na dumating sa pook na iyon sapamamagitan ng bangka. Ang mga...
idolong ito sa kahoy, bato, o metal.[2] Tinatawag naidolatriya ang pagsamba sa mga diyus-diyosan o bulag na paghanga sa mg...
ANG bayan ng Ma-yi ay nasa hilaga ng           Ang bayan ng Ma-i ay nasa hilaga (north) ngPoni. Bandang 1,000 mag-aanak an...
Ang mga natatanging puok sa bayang iyon ay       San-hsu, Pai-pu-yen, Pu-li-lu, Li-yin-tung,San-hsii, Pai-pu-yen, Pu-li-lu...
sa mga sukal ng gubat at hindi nakikita ng       sa taas ng mga punong kahoy (treetops).mga nagdaraan, na pinapana nila. K...
monsoon), malakas ang hampas ng alon sa        umuuwi (sa China) bandang Mayo-Junio.dalampasigan at natatangay ang mga bar...
sa pagitan ng Palawan at Mindoro.               mapanganib na gilid ng dagat Silangan                                     ...
estatwa ni Buddha na nagkalat sa gubat          Pilipinas nuon, lalo na’t binanggit niya angduon.                         ...
Borneo.                                                Ka-may-en ay Mait o Mindoro.Sarong - Tawag ng Malay sa tapis (skirt...
Sino Si    Blumentritt?SI Ferdinand Blumentritt ay kinilalang          Nang simulan ng mga Pilipinodalubhasa sa mga unang ...
ipinanganak siya nuong huling bahagi ng ika-           subalit mas maraming tukoy sa ibang bayan12 sandaang taon (12th cen...
sa Chuan-chou, sa lalawigan ng Fukien                 12th and 13th century entitled Chu Fanchi(Fujian) nang isulat niya a...
Sinaunang paniniwala at kaugalian
Sinaunang paniniwala at kaugalian
Sinaunang paniniwala at kaugalian
Sinaunang paniniwala at kaugalian
Sinaunang paniniwala at kaugalian
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Sinaunang paniniwala at kaugalian

272,410

Published on

7 Comments
27 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
272,410
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
1,157
Comments
7
Likes
27
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Sinaunang paniniwala at kaugalian

  1. 1. Sinaunang Paniniwala at kaugalianMataas ang paggalang ng mga sinaunang Pilipino sa mga kaluluwa ng kanilang mganinunong pumanaw na. Naniniwala rin silang sagrado ang mga kabunduan, mga ilog athalamang-gamot, malalaking punungkahoy, kwebang sambahan, mabababangis nahayop. Higit ang pagkilala nila sa mga espiritu ng kanilang mga ninuno, kung kaya’tinaalayan nila ang mga ito ng pagkain at papuring awitin o pananalangin. Naniniwalarin sila sa kabilang buhay. Patunay nito ay ang inanyuang dalawang tao nanamamangka sa takip ng tapayang Manunggul na pinangangahulugang paglalakbaypatungo sa kabilang buhay.Bawat kapuluan ay may sari-sariling paniniwala. Katunayan, iba-iba ang mgakatawagan nila sa kanilang mga Diyos: Abba sa mga Cebuano, Kabunian sa mgaIlokano, Bathala sa mga Tagalog, at Laon sa mga Bisaya. May iba-iba ring katauhanang kanilang diyos tulad nina Sidapa, naghaharing diyos sa langit ng mga Bisaya;Sisiburanen, naghaharing diyos sa impyerno ng mga Bisaya; Hayo, diyos ng karagatanayon sa mga Tagalog; at Dian Maslanta, diyos ng pag-ibig ayon sa mga Tagalog. Angseremonya sa pag-aalay sa mga diyos o anito ay pinangungunahan ng tinatawag nilangkatalonan sa Tagalog at babaylang sa Bisaya, ang mga ito’y maaaring lalaki o babae napinaniniwalang tagapamagitan sa sinasamba.Kaugalian sa Kasal – May kanya-kanyang paraan ng pagdaraos ng kasalan ang mgasinaunang Pilipino sa bawat kapuluan. Kadalasan, sa bahay ng datu ang tagpuan ngmga kamag-anak ng ikakasal. Ang nakatakdang babaylan (o baylanes) o katalonan(catalonan) ay magsasagawa ng seremonya ng kasal. Pauupuin ang ikakasal namagkaharapKababaihan sa PilipinasMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedya(Idinirekta mula saDalagang Pilipina)Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
  2. 2. Isang babaeng Tagalog (nasa kanan) na nilalarawan sa Boxer Codex ng ika-16 daantaon.Ang gampanin ng mga kababaihan sa Pilipinas (mga Pinay) ay ipinaliwanag ayon sa diwa ngkalinangang Pilipino, pamantayan, pananaw at kaisipan. Nilarawan ang Pilipinas bilang isangbansa ng mga matatatag na mga kababaihan, na tuwiran at hindi tuwirang nagpapatakbo sa mag-anak, negosyo, mga tanggapan ng pamahalaan at mga hasyenda. Bagaman pangkalahatangpinakakahuluganan nila ang kanilang mga sarili sa isang tagpuan sa Asya na napapangibabawanng mga kalalakihan sa isang lipunang dumaan sa kolonyalismo at Katoliko, namumuhay angmga Pilipinong kababaihan sa isang kulturang nakatuon ang pansin sa pamayanan, na ang mag-anak ang pangunahing bahagi ng lipunan. Dito sa balangkas na ito - na may kayariangpangkahanayan, pagkakaiba-ibang antas sa lipunan, kadahilanang makapananampalataya, atpamumuhay sa isang umuunlad na bansa ng mundo - nakikibaka ang mga kababaihang Pilipino.Kung ihahambing sa ibang mga bahagi ng Timog-silangang Asya, palagiang nakakatamasa ngmas malaking antas ng kapantayang makabatas ang mga kababaihang nasa lipunan ngPilipinas.[1][2][3][4][baguhin]Katayuan bago maging kolonyaAng kayariang panlipunan ng Pilipinas bago maging kolonya ay nagbibigay ng pantay napagpapahalaga sa kahanayang maka-ina at maka-ama. Dahil sa pamamaraang ito, napagkaloobanang mga kababaihang Pilipino ng higit na kapangyarihan sa loob ng isang angkan. Mayroonsilang karapatang magkaroon ng ari-arian, makilahok sa kalakalan at maaaring hiwalayan odibosiyuhin ang asawang lalaki. Maaari rin silang maging pinuno ng nayon kung walangtagapagmanang lalaki sa katungkulan. Bago dumating ang mga Kastila, maaari ring makamit ngmga Pilipinong babae ang katayuang babaylan, mga babaeng manggagamot o mataas na babaengpari at astrologa.[4][5][6][7]
  3. 3. DiwataMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaKinuha mula sa "http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Diwata&oldid=919618"SamitolohiyangPilipino, ang Diwata ay isang katauhan na katulad ng mga engkanto (fairies) onimpa (nymph). Sinasabing naninirahan sila sa mga puno, katulad ng aksiya at balete attagapagbantay ng ispiritu ng kalikasan, na nagdadala ng pagpapala o sumpa sa mga taongnagbibigay ng benipisyo o pinsala sa mga gubat at mga bundok. Ito ang baybay Filipino ngSanskritna salitang devadha, ngunit hinango sa kahuli-hulihan sa salitang Sanskrit na dev,nangangahulugang diyos.
  4. 4. AnimismoAng animismo ay isang katutubong paniniwala na laganap sa iba’t-ibang bahagi ngmundo. Ang isa sa mga katangian ng animismo ay ang paniniwalang may mgamabuti at masasamang ispirito at nilalang na nanatili sa mundo na dapat igalang odili naman kaya’y sambahin. Nilalaman [itago]1Deskripsyon2Mga Kilalang Diyos3Pagsamba sa mga Ispirito4Mga Tagapanguna sa Pagsamba5Mga Impluwensiya ng Animismo sa Ngayon6Sanggunian7PagkilalaDeskripsyon
  5. 5. Ang animismo ay laganap sa Pilipinas noong pahanong bago dumating ang mgaKastila. Ang tawag nila sa pinakamakapangyarihan nilang diyos ay si “Bathala,”habang ang iba namang mga ispirito ay mga “diwata” at “anito”. Ito ay kaugnay dinsa pagsamba sa kalikasan, sapagkat pinaniniwalaang ang mga anito ay nakatira samga puno, bato, hayop at iba pang mga bagay na matatagpuan sa kapaligiran.Mga Kilalang DiyosMaliban kay Bathala, may iba pang mga sinasabi ang mga animista ng sinaunangpanahon. Ang ilan sa mga diyos na sinasamba ay sina Adlaw (araw), Tala (bituin) atMayari (buwan), na siyang tatlong anak ni Bathala. Kabilang din sa listahang ito sinaLakampati, na siyang diyos ng mga pananim, Hayo, na diyos ng karagatan, atAnitong Tabo, na siyang diyos ng ulan at hangin. Sa Bisayas naman ay sinasambaang diyos na si Kanlaon, pati sina Maguayan na diyos ng dagat at Kaptan na diyosng hangin.Pagsamba sa mga IspiritoAng mga ispiritong ginagalang ng mga animista ay maaaring mga ispiritongnagmula sa kalikasan, at mayroon din namang mga ispirito ng kanilang mga ninuno.Para sa kanila, ang pagsamba sa mga ispirito ay magdudulot ng magagandangbunga, tulad ng mas maunlad na pananim at magandang panahon. Kinakailangannilang gumawa ng mga bagay, katulad ng pag-alay sa mga ispirito, upang mapabutiang kalooban ng mga ispirito sa kanila. Ang mga masasamang ispirito naman, ayonsa kanila, ay dapat iwasan o di kaya’y bigyan din ng mga alay, upang hindi silamagdulot ng mga panganib at sakuna.Mga Tagapanguna sa PagsambaAng mga taong nangunguna sa mga ritwal ng animismo ay tinatawag na mgababaylan at catalonan. Sila ang nangunguna ng mga ritwal ng pangungusap sa mgaispirito. Karaniwang gumagamit sila ng mga awit at sayaw upang simulan ang ritwal.Ang mga babaylan at catalonan ay lubusang ginagalang sa komunidad, at bahagidin ng kanilang mga gawain ay ang pagbibigay lunas sa mga karamdaman at angpagbibigay ng payo ukol sa paggawa ng mga importanteng desisyon. Karamihan samga babaylan ay mga kababaihan.Mga Impluwensiya ng Animismo sa NgayonNgayon, tinatayang may dalawang porsyento pa rin ng mga Pilipino ang animista.Karamihan sa mga animista sa Pilipinas sa kasalukyan ay mga pangkat nakatutubo. Maski na rin halos lahat ng mga Pilipino ay mga Katoliko, may mga
  6. 6. paniniwala pa rin ang mga Pilipino na masasabing nag-uugat sa mga paniniwalanganimismo. Halimbawa, laganap pa rin ang paniniwala ng mga Pilipino samasasamang ispiritong tulad ng aswang at barang na nagdudulot ng panganib. Angmga paniniwala sa mga duwende, nuno sa punso at mga diwata ay masasabingugat din ng animismo.Pati ang paniniwalang Katoliko ng mga Pilipino ay nahahaluan din ng animismo.Ang pag-aalay ng itlog sa istatwa ni Sta. Clara upang makasigurong hindi uulan ayisang halimbawa nito.SanggunianAnimism Profile,http://www.omf.org/omf/cambodia/about_cambodia/animism_profileAnimism,http://encyclopedia.jrank.org/ANC_APO/ANIMISM_from_animus_or_anima_mi.htmlAnimism, http://www.themystica.com/mystica/articles/a/animism.htm Animism,Sacred Texts http://www.sacred-texts.com/sha/anim/anim04.htmSinaunang Panahon ng Pilipinas(Inilihis mula Sinaunang Panahon ng Filipinas)Bago pa pangalanang Filipinas ang bansa, marami nang naganap sa ibat ibangpanig ng kapuluan na pawang kakikitaan ng pag-iral ng mga sinaunang tao. Ayon saantropologong si Jesus T. Peralta, tinatayang may 6,000–8,000 BK taon na angnakalilipas nang umiral ang mga sinaunang tao sa kapuluan. At mapatutunayan itosa pamamagitan ng mga antigong kagamitan at palayok na nahukay sa lupa onasisid sa dagat.Mga pananawDalawang pangunahing pananaw o teorya ang makapagpapaliwanag hinggil sapaglitaw ng mga sinaunang tao sa kapuluan. Una, ang daloy ng wikangAustronesyano ay maaaring nagmula sa Formosa at Timog Tsina noong 5000 BK,tumawid sa hilaga ng Filipinas, at bumaba pa-silangan tungong kalapit na mgabansa. Ikalawa, nagsimula ang paglaganap ng wikang Austronesyano mulang timogng Filipinas at hilagang Indonesia, saka lumaganap pa-silangan tungong ibang pooksa Pasipiko.Panahon ng palayok
  7. 7. Matatagpuan din sa kapuwa dulong hilaga at dulong timog ng Filipinas angpinakamatandang uri ng piraso ng palayok, ayon kay Alexander Spoehr. Sa IslaSanga-sanga ay may natuklasang mga piraso ng palayok at takupis na tinatayangnasa panahong 5955–5520 BK. Samantala, natagpuan sa Yungib Laurente angmga bahagi ng sinaunang anyo ng sasakyang pandagat at ilang palayok atkagamitang nasa panahong 5880 BK. Matatagpuan ang nasabing yungib samunisipalidad ng Penablanca, Lambak Cagayan. Higit pa rito ang tanda ngnatuklasang ang mga antigong palayok at lumaganap noong 4,000 at 5,000 BK.Tinirahan na umano ang nasabing yungib noong 1600 BK. Samantala, angpinakamatandang panahong lumitaw ang palayok sa Filipinas ay tinatayang nasa4475–4425 BK, ayon kay Robert Fox."Ang akdang ito ay katiting [stub]. Tumulong saWikifilipinoat palawakin pa ito !"Panitikan sa PilipinasMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaTumalon sa: nabigasyon, hanapinIsang halimbawa ng pantikang Pilipino ang Ang Tunay na Búhay ni P. Dr. José Burgos at ng Caniyang mgaNacasama na isinulat ni Honorio Lopez noong 1912.
  8. 8. Malawakang bahagi ng buhay pampanitikan ng mga Pilipino ang nobelang Noli me Tangere (c. 1887) ngkanilang pambansang bayaning si Dr. José Rizal.Ang Panitikan sa Pilipinas ay pangunahing tumutukoy sa umiiral, umuunlad, at namamayaninguri at anyo ng katutubong panitikan sa bansang Pilipinas. Subalit nakakasama rin dito ang mgapanitikang nilikha at ginawa ng mga Pilipinong nasa labas ng sariling bansa, sapagkat inakdaanang mga ito ng mga Pilipino, o ng may-lahing Pilipino sa malawak na nasasakupan ng paksa.Dahil dito, tinatawag ding Panitikang Pilipino[1] ang Panitikan ng Pilipinas.[2] Sa kasalukuyan,tinatawag din itong Panitikang Filipino[3], sapagkat kinabibilangan ng mga likhangpampanitikang nagmula sa at kinabibilangan ng iba’t ibang wika sa Pilipinas.Mayaman ang Pilipinas sa sari-saring anyo at hubog ng panitikan na naglalarawan sa kalinanganng mga Pilipino. Kabilang sa mga ito ang kuwentong-bayan, maikling kuwento o maikling katha,sanaysay, tula, dula, nobela, drama, balagtasan, parabula, bugtong, salawikain, kasabihan,pabula, alamat, tanaga, bulong, awiting-bayan, epiko, pelikula, at mga iskrip na pangradyo,pangtelebisyon at pampelikula[3][4][5] o[baguhin]Kahulugan ng Panitikang Pilipino Pangunahing lathalain: Panitikan
  9. 9. May iba’t ibang mga manunulat at mga dalubahasang Pilipino ang nagbigay ng kahulugan sapanitikan ayon sa kanilang pananaw bilang mamamayan ng Pilipinas. Kabilang sa mga ito sinaJoey Arrogante, Zeus Salazar, at Patrocinio V. Villafuerte, bukod pa sa iba.[6]Noong 1983, para kay Arrogante, isang talaan ng buhay ang panitikan kung saan nagsisiwalatang isang tao ng mga bagay na kaugnay ng napupuna niyang kulay ng buhay at buhay sakanyang daigdig na kinabibilangan. Ginagawa ito ng isang tao sa pamamagitan ng malikhainpamamaraan.[6]Noong 1995, inilarawan ni Salazar ang panitikan bilang isang lakas na nagpapagalaw sa lipunan.Dinagdag pa niyang isa itong kasangkapang makapangyarihan na maaaring magpalaya sa isangideyang nagpupumiglas upang makawala. Para sa kanya, isa rin itong kakaibang karanasangpantaong natatangi sa sangkatauhan.[6][baguhin]Mga katangian ng Panitikang PilipinoIsang paglalantad ang panitikan ng mga katotohanang panlipunan at ng mga kathang-isip naguni-guni. Hinahaplos nito ang mga sensorya ng tao: ang pantanaw, pandinig, pang-amoy,panlasa, at pandama. Noong 2000, binigyang katangian ito ni Villafuerte bilang isang buhayngunit payak na salitang dumadaloy sa katawan ng tao. May buhay ang panitikan sapagkat maysarili itong pintig at dugong mainit na dumadaloy sa mga arteryo at bena ng bawat nilalang at ngisang buong lipunan. Sa kasong ito, sa mga Pilipino at sa kanilang lipunang ginagalawan.[6]Kapag binasa ang panitikan, pinagmumulan ito ng madamdaming emosyon sa isang tao opangkat ng mga tao, sapagkat sinulat ang mga ito ng kapwa tao.[4]Sa kasalukuyan, madali at magaang ang pamamaraan ng pagkalat at pagpapamudmod ngpanitikan sa Pilipinas. Dahil ito sa makabagong mga kaunlaran sa larangan ng teknolohiya.Bukod sa mga nasusulat na salita sa mga aklat, radyo, at telebisyon, kumakalat din ang panitikansa pamamagitan ng mga kagamitang elektronika, katulad ng grabador ng tinig at tunog (taperecorder), diskong kompakto (compact disk), plaka, mga tape ng VHS, at mga kompyuter.[3]Dahil sainternet, naging maginhawa at madali ang pagkuha ng impormasyong pampanitikan. Isanang instrumento ito para sa mga mambabasang Pilipinong may pagpapahalaga at pagmamalakisa kanilang pinagmulan, kasaysayan, at kalinangan o kultura.[4][baguhin]Kahalagahan ng Panitikang PilipinoMay kaakibat na kahalagan ang panitikan para sa mga Pilipino. Isa itong uri ng mahalagangpanlunas na tumutulong sa mga tao upang makapagplano ng sari-sariling mga buhay, upangmatugunan ang kanilang mga suliranin, at upang maunawaan ang diwa ng kalikasan ng pagigingmakatao. Maaaring mawala o maubos ang mga kayamanan ng isang tao, at maging ang kanyangpagiging makabayan, subalit hindi ang panitikan. Isang halimbawa nito ang pangdadayuhan ngibang mga Pilipino. Bagaman nilisan nila ang kanilang bayang sinilangan, ang panitikan angkanilang tulay sa naiwan nilang bansa.[4]
  10. 10. Sa panlipunan, pambansa, at pandaigdigang kaukulan, isa ang panitikan sa pinagbabatayan ngpagkakaroon ng tagumpay at kabiguan ng isang bansa at ng ugnayan ng mga bansa.[4][baguhin]Pag-aaral ng Panitikang PilipinoIsang malaki at mahalagang bahagi ng edukasyon sa Pilipinas ang pag-aaral at pagkakaroon ngkurikulum na ukol sa panitikang Pilipino.[4] Bilang isang kurso sa paaralan, dalubhasaan, opamantasan, ginagamitan ang pag-aaral ng Panitikan sa Pilipinas ng makasaysayang pananaw.Sinasaklawan nito ang kasaysayan ng Panitikang Pilipino sa ibat ibang panahong pinagdaananng bansang Pilipinas. Sakop din nito ang mga mga uri at anyo ng Panitikang Pilipino, paglinangnito, mga manunulat, mga bayani, at mga mithiin ng sangkabansaan.[1][baguhin]Pag-uuring pampanitikan[baguhin]Mga paraan ng pag-uuriMay dalawang ng pag-uuri ng panitikan: ang ayon sapaghahalin at ang ayon sa kaanyuan oanyo.[3][baguhin]Ayon sa paghahalinMay tatlong kabahaging uri ang paraan ng pag-uuri ng panitikan ayon sa paghahalin. Ito angpasalindila, pasalinsulat, at ang pasalintroniko.[3][baguhin]PasalindilaAng pasalindila ay ang paraan ng paglilipat ng panitikan mula sadila at bibig ng tao. Noong hindipa marunong magsulat ang mga ninuno ng mga makabagong Pilipino, binibigkas lamang nilaang mga tula, awit, nobela, epiko, at iba pa. Kalimitang nagtitipun-tipon ang sinaunang mgaPilipino upang pakinggan ang mga salaysayin, paglalahad o pamamayag na ito. Paulit-ulit nilangpinakikinggan ang mga ito upang matanim sa kanilang isipan. Sa ganitong palagiang pakikinig atpagbigkas ng panitikan, nagawa nilang maisalin ang mga ito papunta sa susunod na salinlahi ohenerasyon ng mga Pilipino.[3][baguhin]PasalinsulatAng pasalinsulat, isinatitik, isinulat, inukit, o iginuhit ng mga ninuno ng pangkasalukuyangpanahong mga Pilipino ang kanilang panitikan. Naganap ito noong matutunan nila ang sinaunangabakada o alpabeto, kabilang na ang mas naunang baybayin at mga katulad nito.[baguhin]PasalintronikoIsang bagong kaparaanan ng pag-uuri ang pansalintroniko, o pagsasalin ng panitikan sapamamagitan ng mga kagamitang elektroniko na dulot ng teknolohiyang elektronika. Ilan sa mgahalimbawa nito ang paggamit ng mga diskong kompakto, plaka, rekorder (tulad ng tape
  11. 11. recorderat ng VHS), mga aklat na elektroniko (hindi na binubuklat dahil hindi na yari sa papel,bagkus ay nasa mga elektronikong anyo na), at ang kompyuter.[3][baguhin]Ayon sa anyoAyon sa anyo, ang panitikan ay nahahati sa tatlong uri. Ito ang patula, patuluyan at patanghal.[3][baguhin]PatulaNasa anyong patula ang panitikan kung saknungan ito at may taludturan. Katangian ng mgataludtod ng mga tula ang pagkakaroon ng bilang at sukat ng mga pantig at ang pagkakatugma-tugma o pagkakasintunug-tunog ng mga pantig. Subalit mayroon din namang mga panitikangpatulang tinatawag na Malaya sapagkat walang bilang, sukat, tugmaan, at pagkakasintunugan ngmga pantig ng taludtod. Mayroong apat na uri ang anyong patula: tulang pasalaysay, tulangpaawit o tulang liriko, tulang dula o tulang pantanghalan, at tulang patnigan. May mga uri rinang bawat isa sa mga ito:[3] Naglalarawan ang tulang pasalaysay ng mga tagpo at pangyayaring mahahalaga sa buhay ng tao. Mayroon itong tatlong mga uri: ang epiko, ang awit at kurido, at ang balad. May anim na uri ang tulang paawit o tulang liriko: awiting-bayan, soneto, elehiya, dalit, pastoral, at oda. May limang uri naman ang tulang dula o tulang patanghal: ang komedya, trahedya, parsa, saynete, at melodrama. May tatlong uri rin ang tulang patnigan: ang karagatan, duplo at balagtasan.[3][baguhin]PatuluyanTinatawag na patuluyan ang anyo ng panitikan kung kagaya lamang ng sa pang-araw-araw napaglalahad ang takbo ng pananalitang ginamit ng may-akda. Nahahati sa mga talata o talataanang mga bungkos ng pangungusap at hindi pasaknong.[3]Ilan sa mga uri ng anyong patuluyan ang maikling kuwento, sanaysay, nobela o kathangbuhay, atkuwentong bayan. Kinabibilangan ang mga kuwentong bayan ng alamat, mulamat o mito,pabula, kuwentong kababalaghan, kuwentong katatawanan, at palaisipan.[3][baguhin]PatanghalTinataguriang patanghal ang anyo ng panitikan kung isinasadula ito sa mga entablado, mgabahay, mga bakuran, mga daan, o sa mga naaangkop na mga pook. Mayroon itong mga sangkapna diyalogong nasusulat na maaaring patula o kaya patuluyan ang anyo. Mayroon din itong mgayugto na bumibilang mula sa isa magpahanggang tatlo. Binubuo ng tagpo ang bawat
  12. 12. yugto.Samoro-moro, na isang halimbawa ng panitikang patanghal, tinatawag na kuwadro angtagpo. Kinakailangang ipalabas ito sa isang tanghalaan o dulaan upang matawag na patanghal.[3][baguhin]Sinaunang Panitikang Pilipino Pangunahing lathalain: Sinaunang Panitikan sa PilipinasKatulad ng maraming mga banyagang kabihasnan, mayroon nang panitikan sa Pilipinas noongunang mga kapanahunan.[3][5] Nagbuhat ang panitikan ng Pilipinas mula sa sari-saring mga liponat pangkat ng mga taong dumating sa mga kapuluan nito. May pagkaka-agwat-agwat nadumating sa sinaunang Pilipinas ang mga Negrito, mga Indones, at mga Malay. Ang baybayin,ang isa sa mga pagpapatibay na mayroon nang sistema ng pagsulat at pasalita sa sinaunangPilipinas bago pa man dumating ang mga pangkat ng mga dayuhan nagmula sa Kanlurang bahaging mundo. Subalit karamihan sa mga naisulat na panitikang katha ng sinaunang mga tao saPilipinas ang sinunog ng mga Kastila. Nangabulok at natunaw naman ang ibang naisatitik saibabaw lamang ng mga balat ng punong kahoy at mga dahon ng mga halaman.[5][baguhin]Paraan ng pagbasa at pagpapaliwanagMayroong dalawang pamamaraan ng pagbasa at papaliwanang ng mga tekstong pampanitikan:ang makasaysayan o historikal na paraan at ang pormalistikong kaparaanan.[7][baguhin]Paraang historikalIsang tradisyonal o nakaugaliang paraan sa pagbasa at pagpapaliwanag ng mga tekstongpampanitikan. Isa itong metodong nagpapakita ng mga bagay, karanasan, at puwersangpangkasaysayan na nagbigay ng impluwensiya tungo sa paggawa, pagsulat, paghubog, at pag-unlad ng panitikan sa Pilipinas.[7]Sa ganitong paraan, nagkaroon ng apat na kahatian ang kapanahunang pangkasaysayan ngPilipinas: ang Panahon ng Pananakop Bago Dumating ang mga Kastila o Pre-Spanish ColonialPeriod (1400-1600), ang Panahon ng mga Kastila o Spanish Period (1600-1898), Panahon ngmga Amerikano o American Occupation (1898-1946), at ang Pangkasalukuyang PanahonPagkaraan ng Kolonyalismo o Contemporary Post-colonial Period.[7]Kaugnay ng panitikang Pilipino, sina Jose Villa Panganiban at Teofilo del Castillo ang unanggumamit ng ganitong paraan upang makamit ang interpretasyon ng pangliteraturang mgateksto.[7][baguhin]Paraang pormalistikoAng paraang pormalistiko ay isang pormal at empirikal na pamamaraan ng pagbasa atpagpapaliwanag – maging pagsulat – ng tekstong pampanitikan na Dumating sa Pilipinas angganitong paraan sa pamamagitan ng Amerikanong sistemang pang-edukasyon.[7]
  13. 13. Sa ganitong paraan, mas detalyado at empirikal (batay sa karanasan, obserbasyon, pagsubok oeksperimento, ayon sa praktikal na karanasan, sa halip na teoriya[8]) ang pamamaraan ng pagbasang pampanitikang teksto na may layuning tuklasin ang kung ano talaga ang makapampanitikan oliteraryo sa teksto. Nag-iiba-iba ang mga kaparaanan mula sa diin at patutunguhan o direksyonng mga gumagamit nito. Kabilang sa pinagtutuunan ng pansin dito ang pagkakaroon ngpagkakaisa o unidad ng katawan ng teksto, o sa madalaing sabi: nakatuon mismo sapinakateksto.[7]kkkKinuha mula sa "http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Panitikan_sa_Pilipinas&oldid=1175791"Kategorya:
  14. 14. Sinaunang Pamumuhay ng mga Pilipino Sinaunang Pamahalaan Home Ang Pilipinas PAMAHALAAN: Mga pinuno, batas at hukumanAng Pananakop ng mga PINUNO: Rajah, Datu, Sultan Dayuhan Tungkulin ng pinuno: Gumagawa at nagpapatupad ng batas, tagahatol, Contact Me nagbibigay ng parusa, pinuno sa dogmaan, nagdedeklara ng digmaan, Nakikipagkasundo sa kalapit na barangay, Nagaayos ng gulo o away, Lider Mga Magagandang sa pananampalataya, atbp... Tanawin sa Pilipinas Mga Batas:Sinaunang Pamumuhay Ang mga batas ay pinagkakasunduuan ng matandang konseho at isinisigaw ng mga Pilipino ng umalahokan ang bagong batas sa barangay. Mahigpit ang pagpapatupad ng batas. Malupit din ang mga parusa tulad ng pagputol ng daliri, pagiging Marming Salamat!!! alipin, kamatayan, atbp. Lipunan: Ang Maharlika ay binubuo ng kaanak ng datu. Ang Timawa ay binubuo ng mga malayang tao. Ang Alipin ay maaaring namamahay (may pag-asang maging timawa) o saguiguilid (wala nang pagasang maging timawa). Pananampalataya: Sinasaklawan nito ang kanilang mga kaugalian. Sa paglilibing, pagpapakasal, at sa pang-arawaraw na gawain. Marami silang pinararangalang diyos. Mga Pamahiin: Paglilibing: kasamang inilalagay sa kabaong ang mga paboritong kagamitan ng namatay, minsan ay isinansama ang isang alipin, paglulukasa sa pamamagitan ng pagsusuot ng puti, di pagkain at paginom ng alak,nagaayuno, baliktad ang paglalagay ng balaraw, atbp... panliligaw: kailangang dumaan muna sa magulang bago sa anaak, paninilbihan ang pamilya ng babae, hindi maaaring magtagpo, magkakaloob ng bigay kaya ang lalaki kung nakapasa na siya sa unang pagsubok at maayos na pakikipag usap ng magkabilang panig. Wika at Panulat: May 17 titik lamang ang ginagamit noon. 14 na katinig at 3 patinig ngunit 5 ang gamit nito. Dagta ng kahoy ang ginagamit na tinta, dahon ng saging o malapad na dahon ng kahoy ang nagsisilbing papel, at ang lapis ay lanseta o pinatulis na bakal.
  15. 15. AlibataL A R A W A N N G M G A S I N A U N A N G B A H A Y S A PILIPINASIsa sa mga yungib sa Tabon, Palawan, paulit-ulit na tinitirhan ng iba’t ibangpangkat ng mga unang tao saPilipinas simula 24,000 taon, maaaring higit pa,sa nakaraan.Sa mga ilonggo’t kalinga, ang kanilang bahayay nasa itaas ng mga punungkahoy.
  16. 16. Ang mga Samal ay nagtatayo ng mga tirahan sa mababaw na b ahagi ngd a g a t . Matataas na kawayan ang haligi nito upang hindi abutin ng tubig -dagat angsahigkung tumataas ang tubig-dagat.Ang mga Ifugao ay nakatira sa bahay na yari sa kahoy atpawid at nakaangat salupa. Wala itong bintana. May hagdan ito na yari sa kahoy. Inaalis ito kung silaaymatutulog o kaya ay aalis ng bahay.
  17. 17. Ang mga Badjao ay nakatira sa mga bangkang bahay.
  18. 18. tl.wikipedia.org/wiki/Kuwebang_TabonKultura ng PilipinasMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaTumalon sa: nabigasyon, hanapin
  19. 19. Nangangailangan ang lathalaing ito ng mga karagdagang mga pagbanggit ng mga batayan para mapatunayan. Pakitulong lamang na mapainam pa ang lathalaing ito sa pamamagitan ng pagdaragdag ng mas matibay na mga sanggunian. Maaaring hamunin ang katotohanan at alisin ang mga kabatirang walang sanggunian. (Setyembre 2010)Ang kultura ng Pilipinas o kalinangan ng Pilipinas ay pinaghalong impluwensya ng mgakatutubong tradisyon at mga kultura ng mga unang mangangalakal at mananakop nito noon. Angpananakop ng mga Kastila sa Pilipinas, sa pamamahala ng Mehiko, na tumagal ng mahigit 333taon, ay may malaking kontribusyon sa Kultura ng Pilipinas. Ang Wikang Pilipino, na maskadalasang kilala bilang Tagalog, ay maraming hiniram na salita galing Kastila. Karamihan samga pinagdiriwang na mga tradisyon ay magkahalong Kristiyano, Pagano, at iba pang lokal naseremonya. Bilang halimbawa, bawat taon, ang mga bayan sa buong bansa, ay nagsasagawa ngmalalaking Pista, nagpapaalala sa mga Santong Patron ng mga bayan, barangay, o ng mgadistrito. Ang mga Pista ay kadalasang may patimpalak sa katutubong pagsayaw, at sa ibang lugaray mayroon pang sabungan. Ang mga ganitong tradisyon ay ginaganap din sa mga bansangnasakop ng mga Kastila. Sa katimugang bahagi ng bansa na karamihan ay mananalig Islam aynagdiriwang din ng kanilang mga tradisyon at nakagawian.Bago pa man dumating ang mga unang mananakop, ang mga mangangalakal galing sa India,Malaysia, Indonesia, Tsina at Hapon ay may malaking kontribusyon din sa Kultura ng Pilipinas.Ang Hinduismo at Budismo ay may impluwensya sa mga katutubong paniniwala ng mgaPilipino bago dumating ang mga Kastila at ang mga mangangalakal na Muslim. Ang wikangTagalog at iba pang wika saPilipinas ay maraming hiniram sa wikang Sanskrito. Isang mabutinghalimbawa ang karma, na hanggang ngayon ay pinaniniwalaan pa rin ng mga Pilipino. Maramisa mga pamahiin, hiniram na salita at pagkain, tulad ng pansit, siopao at iba pa ay minana samga mangangalakal na Instik. Ang ibig sabihin ng kultura ay ang paraan ng pamumuhay ng mgatao nagpapakita ng kaugalian, tradisyon, mga sining, sistema ng edukasyon, musika atpamahalaan.Lipunang PilipinoAng Lipunang Pilipino ay magkahalong lipunan. Isa bilang bansa, at marami dahil sapagkakahiwalay ng mga ito ng lugar, dahil sa pulo pulo nitong ayos at mga kasanayan. Angbansa ay nahahati sa pagitan ng mga Kristiyano, Muslim, at iba pang pangkat; sa pagitan ng mganasa lungsod at sa mga nayon; mga tagabundok at tagapatag; at pagitan ng mga mayayaman atng mga mahihirap.
  20. 20. Kaugaliang Pilipino Bayanihan: Nabuo ang Bayanihan sa mga samahan ng mga magkakapitbahay na nagtutulungan kahit kailan o saan man kailanganin ng tulong. Kadalasan makikita ang bayanihan sa mga sasakyang nasisiraan ng gulong. Ang mga tambay at ang mga taong-bayang na malapit dito ay agad agad ding tutulungan ang drayber kahit ano pa man ang mangyari maayos lamang ang nasirang sasakyan. O kaya naman mas kadalasang inilalarawan ito ng paglilipat bahay noon ng mga nasa lalawigan. Ang mga bahay ay sabay sabay bubuhatin ng mga kalalakihan na sinasabayan pa kung minsan ng awitin upang di gaanong madama ang kabigatan nito. Ito ay kabaligtaran ng ugaling indibidwalismo ng mga lipunang Europeo at Amerikano. Matinding Pagkakabuklod-buklod ng Mag-anak: Ang mga Pilipino ay kadalasang malalapit sa kanilang mag-anak at iba pang kamag-anak. Ang pangunahing sistemang panlipunan ng mga Pilipino ay mag-anak. Maraming mga Pilipino ang tumitira malapit sa kanilang mga kamag-anak, kahit pa sila ay may edad na o kaya naman ay may sarili na ring mag-anak. Kadalasan ang isang bahay sa Pilipinas ay binubuo ng mahigit sa dalawang mag-anak. Sa mga lalawigan, ang mga nayon ay kadalasang binubuo ng iisang angkan, at halos lahat ay mag-kakakilala. Pakikisama[1]: Ang pakikisama ay ang kaugaliang Pilipino na nagnanais magkaroon ng maganda at mabuting pakikitungo sa iba. Hiya: Ang kaugaliang Hiya ay isang panlipunang kaugalian. Ang mga Pilipino kasi ay naniniwala na dapat na kumilos sila kung ano ang mga tinatanggap na kaugalian ng lipunan; ang kung sila ay nakagawa ng kaugaliang hindi tanggap, ang kahihiyan na ginawa nila ay hindi lang para sa kanilang sarili kundi kahihiyan din ito para sa kanilang mag-anak. Isang halimbawa ay ang pagiging magarbo ng paghahanda kahit na hindi dapat sapat ang kabuhayan niya. Kung ay isa ay pinahiya sa maraming tao, sila ay nakararamdam ng hiya at nawawalan ng lakas ng loob. Utang na Loob[1]: Ang Utang na Loob, ay isang utang ng tao sa taong tumulong sa kanya sa mga pagsubok na kanyang dinaanan. May mga kasabihan nga na: Ang hindi lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan Amor Propio: Pagpapahalaga ng isang tao sa kanyang dignidad. citation needed Delicadeza: Isang ugali na kailan na dapat ang isang tao ay kumilos sa tama at nasa lugar.citation needed Palabra de Honor: "May isang salita" Isang kaugalian ng mga Pilipino na kailangan tuparin ang mga sinabi nitong mga salita o panSanggunian 1. ↑ 1.01.1"Tungkol sapakikisama, at utang na loob". Flavier, Juan M., "Doctor to the Barrios" (New Day Publishers). (1970/2007).Tatlong pangkat ng sinaunang mga tao sa PilipinasMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaTumalon sa: nabigasyon, hanapin
  21. 21. Ibinibilang ang karamihan sa mga mamamayan ng Pilipinas sa mga liping Mongoloid, ngunitbagaman kalapit at kaugnay sila "sa dugo" ng mga Intsik, Hapones, at taga-Malaysia, mayroonpang naunang mga grupo ng mga tao na nagpunta at nanirahan sa sinaunang Pilipinas. Kabilangdito ang Taong Tabon at ang mga nagsidating na mga Negrito, Indones (mga sinaunangIndonesyano), at mga sinaunang Malay. Bago pa man dumating ang mga Kastila sa kapuluan ngPilipinas, palagian nang nakikipag-unayan ang mga Intsik - bilang mga mangangalakal - sa mgamamamayan ng sinaunang Pilipinas. Sa loob ng maraming mga dantaon, nagkaroon ngpagpapakasal sa pagitan ng mga sinaunang mamamayan ng arkipelago at mga Intsik. Ang lahatng mga ito ang tinatawag na mga unang mga mamamayang namuhay sa kapuluan, subalit maynatatanging tatlong pangkat ng mga sinaunang taong dumating sa Pilipinas: ang mgaNegrito, mga Indones, at mga Malay.[1] oMga ninuno ng PilipinoIlan sa mga ninuno ng mga Pilipino ang nagbuhat sa mga pangunahing-lupain ng Timog-Silangang Asya, at pinaniniwalaang naglakbay at naglakad sa ibabaw ng mga "tulay na lupa" nadating nagkakabit at nagdurugtong ng Pilipinas at Timog-Silangang Asya. Ang mga salinlahi ngmga ninunong ito ang naging nakikilalang mga Pilipino sa kasalukuyan at naging mayoridad saPilipinas.[1]Mga Negrito, Indones at Malay ang mga prinsipal na mamamayan ng Pilipinas.[2] Naganap paang iba pang migrasyonsa pamamagitan ng pagbiyahe sa tubig at nangyari sa loob ng ilanglibong taon.[2]Katawagang PilipinoSa malawakang diwa, maaaring tawagin silang mga unang "Pilipino" sa sinaunang Pilipinas,subalit noong mga panahon ng mga lagom,kolonyalismong Kastila, orihinal na tumutukoy angterminong Pilipino o Filipino sa mga Kastilang isinilang sa Pilipinas at tinatawag ding mgainsular, kriyolyo o Pilipinong Espanyol. Binubukod nito ang mga Kastilang ipinanganaksaEuropa kung saan kilala ang mga huli bilang mga peninsular. Ngunit sa pagsapit ng panggitnahanggang mga huli ng ika-19 dantaon, nagsimulang gamitin ang terminong "Pilipino" para samga katutubo o indihenang populasyon ng Pilipinas. Ayon sa manunulat ng kasaysayang siAmbeth Ocampo, si José Rizal ang unang tumawag sa mga katutubong mga naninirahan saPilipinas bilang mga "Pilipino". Sa kasalukuyan, ginagamit rin ang Pilipino para sa mganasyonalidad at pagka-mamamayan ng isang taong nagmula sa Pilipinas. Nangangahulugan natumutukoy din ang "Pilipino" hindi lamang sa mga katutubong Awstronesyanong mayoridad,kundi para na rin sa iba pang may mga pinagmulang etniko, katulad ng mga Pilipinong may-liping Amerikano, Kastila, Indyano, Hapones, at Intsik.Mga Negrito
  22. 22. Ang mga Negrito ang bumubuo sa mga pinakamatanda o sinaunang mga nabubuhay pang gruposa Pilipinas. Tinatawag ding mga pygmy o pigmi (mga maliliit na tao), at mabababa ang taaskaysa mga pangkaraniwang mga Pilipino. Namumuhay pa rin sila sa pamamagitan ngpangangaso, pangingisda, at pagtitinda ng mga produktong mula sa kagubatan. Matatagpuan silasa mga panloob na bahagi ng Luzon, Panay, at mga pulo sa Mindanao.[1]Tumutukoy ang terminong Negritosa ilang mga grupong etnikong namumuhay sa ilang mgalugar sa Timog-Silangang Asya.[3] Kabilang sa kanilang mga populasyon sa kasalukuyan angmga Aeta (o Ita), Agta, Ayta, Ati, Dumagat at may mga 25 pang ibang tribo sa Pilipinas, angSemang ng peninsulang Malay, ang mga Mani ng Taylandiya at 12 tribong Andamanes ngKapuluang Andaman ng Indya.Mga IndonesDalawang pangkat ng mga Indones ang unang dumating sa sinaunang Pilipinas. Ito ay Una atIkalawang pangkat.Unang pangkatNagmula ang mga unang Indones sa Timog-silangang Asya. Maputi ang kanilang balat,balingkinitan ang katawan, makitid ang hugis ng mukha may malapad na noo, may kalalimanang mata ngunit matangos ang mga ilong. Mas makabago ang kanilang kalinangan kungihahambing sa mga Negrito. Nagtayo sila ng mga bahay na may-hukay sa lupa o nasa tuktok ngmga puno. Marunong silang pumana, mangisda, magkaingin at niluluto nila ang kanilang mgapagkain.Pinaniniwalaang ninuno sila ng mga Ilongo ng Sierra Madre at ng Caraballo.Pangalawang pangkatKaiba ang pangalawang pangkat ng mga Indones sapagkat maitim ang kanilang balat, malapadang mukha, makapal ang labi, malaki ang panga, malaki ang ilong, bilugan ang mga mata atmalaki ang mga katawan. Nagmula sila sa tangway ng Indo-Tsina at Gitnang Asya, at tumira samga baybay ng Luzon. Mas maunlad ang kanilang pamumuhay kaysa naunang pangkat.Pinaniniwalaang sila ang gumawa ng Hagdan-hagdang Palayan ng Banawe.Mga Malay Pangunahing lathalain: Mga MalayMga Malay ang tawag sa mga pangkat etnikong Awstronesyo. Sa Pilipinas, sila ang mga ninunong mga naging Bisaya, Tagalog, Ilokano, Moro, Bikolano, Kampampangan, mga Panggasinense,Ifugao, at iba pa.Tumira sila sa Pilipinas ng 100 hangang 200 na taon.[kailangan ng sanggunian] Ang mga armas nila ayitak, kris, balaraw at lantaka.
  23. 23. Mga sanggunianTalababa 1. ↑ 1.01.11.2"Philippines, The People". The New Book of Knowledge (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), Grolier Incorporated. (1977). 2. ↑ 2.02.1"Philippines - Early History". U.S. Library of Congress. Nakuha noong 2006-08-22. 3. ↑Snow, Philip. The Star Raft: Chinas Encounter With Africa. Cornell Univ. Press, 1989 (ISBN 0801495830)Katayuang panlipunan sa Pilipinas bago ang kolonisasyonMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedya(Idinirekta mula saMga katayuang panlipunan sa Pilipinas bago ang kolonisasyon)Tumalon sa: nabigasyon, hanapin Isang ulila ang artikulong ito dahil nabibilang o walang artikulo ang nakaturo dito. Makakatulong po kayo sa paglalagay ng panturo sa mga kaugnay na artikulo. (Nobyembre 2009) Ang artikulo o bahaging ito ay maaring kinakailangang isa-Wiki upang matugunan ang pamantayan sa kalidad ng Wikipedia. Maari po kayong makatulong sa pagpapaunlad ng artikulong ito, lalo na sa pambungad, kaayusan ng mga bahagi, at mga kaugnay na kawing paloob. (tulong)(Nobyembre 2009) Maaaring naglalaman ang artikulo o seksyong ito ng orihinal na pagsasaliksik o kaya hindi pa natitiyak na mga pag-aangkin. Pagbutihin ang artikulo sa paglalagay ng mga sanggunian. Silipin ang usapang pahina para sa mga detalye. (Nobyembre 2009)ANG UNANG KASAYSAYANG PANLIPUNAN SA PULO NG GINTO O LUZON BAGOPA DUMATING ANG KOLONISASYONAng mga taal na katayuan sa lipunan at likas na kinabihasnang galaw ng mga katutubo sakatagalugan noong mga kapanahunang wala o hindi pa nakararating ang mga taga yuropa(kastila o portugis) sa lusong o pulo ng ginto, ay tatlo lamang: ang "MAGINOO,MANDIRIGMA at TIMAWA". Wala pa sa dila at baybayin ng mga taga-ilog ang salitatkatauhan ng "ALIPIN at MAHARLIKA" na dumatal sa kaisipang katutubo pagkaraan lamang ngilang mga siglo, matapos magkaroon ng pakikipag-ugnayan ang mga manlalakbay nanangangalakal sa lupaing "MALAYA" mula sa malayong kanluran ng ibayong dagat. Sila angmga banyagang bisaya, muslim, hindu at mga taga yuropa na itinuring na mga "DAYUHAN" saisip at hinuha ng mga katutubong "TAGA-ILOG".
  24. 24. MAGINOOIsang lahi ng mga katutubong Tagalog na may paninidigan sa kasarinlan ng pulo ng ginto noongunang panahon. Sila ang umugit ng kaharian at pamayanan ng lupaing mabunga ng lalawigangKALALILA na sa ngayon ay kilalang-kilala na KALAKHANG MAYNILA, CAVITE,LAGUNA, BATANGAS, RIZAL, QUEZON, BULACAN, BATAAN at ZAMBALES.Sila ay isang angkan na tunay na iginagalang noong panahon ng mga timawa o katutubongmalaya sa tulong ng mga mandirigmang Tagalog na naniniwala sa kapatirang likas ng lahat ngtao. Ang mga maginoo ang naging sandigan ng kaisipang MAGDIWANG na pilit pinagyamanng KAPATIRANG KATIPUNAN nina Ladislaw Diwa, Emilio Jacinto, at Andres Bonifacionoong panahon ng mga Kastila.MANDIRIGMAAng lipon ng mga mamamayang itinakda upang maging tagapamayapa at tagatangkilik ngkaayusan sa taal na lipunang tagalog. Pinailalim sila sa masikhay na paghahanda at pagsasanaysa angkop na pagtatanggol sa sarili at pamayanan sa pamamagitan ng katutubong galaw naKALI. Pinipili sila sa mga mamamayang tagalog na may angking tayog ng talino, lakas ngpangangatawan at ganda ng asal at ugali upang sanayin sa loob ng mahabang panahon sa isangpulo sa dakong silangan ng KALILAYA na tinawag nilang PULILYO. Lahat-lahat ng kanilangnalalaman sa suntukan, bakbakan, sikaran, sipaan, maging sa panlalait, murahan o paninira ngkarangalan ng mga nilalang ay pinagsasama-sama bilang mga aralin o kaalaman upangmapaghusay ang kanilang paghahanda bilang mga mandirigma.Dumaan ang mga panahon at ang kahulugan ng mandirigma ay napalitan ng mga dayuhan bilangmga katutubong gumagawa ng gulo, dahil nga sila, ang mga mandirigma, ang nagiging hadlangsa mga pansariling hangarin ng mga dayuhan para maghari-harian sa tinubuang lupa ng mgamalaya.MAHARLIKAAng maharlika ay isang salitang katutubo mula sa ibang lugar ng mundo ng madyapahit,bidyaya, hindu o gitnang silangan na nakarating dito sa pulo ng ginto maraming daang taon naang nakaraan. Sila ay mga manlalakbay na tuluyang nanirahan sa Luzon na may taglay nskarangyaan sa pamumuhay na halos maitutulad o kawangki ng mga maginoong Tagalog.Napagkamalan ng maraming dayuhan na ibilang sila bilang mga katutubo rin ng ating mga pulo.Nag-ugat sila sa Indiya at mga kahariang muslim sa gitnang silangan at nagtangkang magtatagng sariling kaharian sa pulong Tagalog sa pamamagitan ng kanilang mga datu, raha, sultan atlakan, na hindi naman pinayagan ng mga naghaharing lipi at namamayaning lahi sa Katagaluganna lubos pa ang pananalig at pananampalataya sa anito ng mga maginoong pinga. Isangmaharlikang lakan ang hinayaan ng mga katutubong mandirigma na manirahan sa gilid ng ilogpasig malapit sa lawang maynilad na kakambal ng lawang babaye. Ang mga dayuhang tinuran ayhinayaan na lamang sa kanilang hangaring mamuhay ng payapat tiwasay bilang paggalang sakanilang karapatan at angking katauhan. Ang mga mandirigma at timawa ang tunay na katutubo
  25. 25. ng katagalugan noong unang panahon sa ilalim ng taal na pangangasiwa ng kanilang mgamaginoo.TIMAWAAng timawa ang pinakamalayang tao sa pulo ng ginto, noong hindi pa nakararating ang mga tagadayuhan sa kahariang malaya ng mga Tagalog. May karapatan rin sila magkalakal atmakipagsapalaran sa anumang antas ng buhay. Hindi sila namumuno bilang timawa, hindi rinmga alipin. Kapag ninais nilang sumapi o humalubilo sa ibang pamayanan at lipunan, kanilangbinibigay ang sarili sa mga namumunong gat at dayang. Sila naman ay bibigyan ngpangangalagat patnubay sa lahat ng oras ng panganib at pangangailangang pangkabuhayan.Kapalit ng mga ito ay ang katapatan ng paglilingkod nila sa mga maginoo, kasama rin angkanilang pakikiisa sa mga mandirigmang tagalog sa panahon ng pakikihamok sa mga dayuhangmanliligalig, gayon din ang kanilang pagtulong sa pagsasaka at pangingisda sa larangan ng mgamamamayang katutubo.ALIPINAng mga alipin ang mababang antas ng tao na hindi likas sa mga Tagalog. Dalawa ang uri ngmga timawa sa katagalugan noong unang panahon" ang "sagigilid" at "namamahay" na ikinapitng mga dayuhan sa mga bisayang alipin o bug-os. Ang alipin ay galing salitang "oripun" ng mgabisaya na pinatingkad sa antas na "bug-os" o "lubos na alipin" na lumaganap lamang saKatagalugan bago pa dumating ang mga taga Europa dito sa Luzon o pulo ng ginto. Kasama ngmga Kastila ang mga oripun o aliping Muslim, Bisaya at Meksikano sa pagsalakay sa kahariangTagalog at naratnan nila dito sa pulong tagalog ang mga maharlikang kadugot kababayan nila namay sariling mga utusan at tagasunod, subalit hindi nila napagtanto na ang mga ito ay mgapanauhin lamang na pinayagang manirahan sa paligid at baybayin ng lawang maynilad sa pulong ginto. Ang mga maginoong Tagalog ay may sariling pamamahala sa mga balanghay atlalawigan na alam nila na sakop noon ng kahariang mabunga sa ilalim ng basbas o pamumuno ngmaginoong angkan. Pinamamahala nila ang kaayusan ng pamayanan sa mga gat at dayang natunay ring iginagalang ng mga mandirigma at timawa, at ang kalagayang ito ang siyang dinatnanng mga dayuhan na tinulungan ng mga morong muslim at bisaya para makubkob at magapi nilang tuluyan ang pulo ng luzon.Pamahalaan ng Pilipinas/Mga BarangayAng barangay ay ang pinakamaliit na yunit ng pamahalaan. Dati rin itong tinawag nabarrio. Angmga bayan at lungsod ay binubuo ng mga barangay.Sa kasalukuyan, may 41,995 barangay sabuong Pilipinas.KasaysayanIsinabi na ang barangay bilang isang yunit ng pamahalaang lokal ay nakakuha ng inspirasyon samga balangay (isang uri ng bangka) na ginamit ng mga ninunong Pilipino sa kanilang pagdatingsa Pilipinas. Sa panahon ng mga ninuno o bago ng kolonisasyon, isang barangay ay binuo ng
  26. 26. mga taong galing sa ibat-ibang bahagi ng Timog-silangang Asya na dumating sa pook na iyon sapamamagitan ng bangka. Ang mga namumuno sa mga barangay noon ay ang datu.Sa panahon ng mga Espanyol o Kastila, ang mga ibat-ibang barangay ay pinagsamahan upangmakabuo ng mga bayan at lungsod. Ang mga datu ay naging cabeza de barangay at sila aynaging bahagi ng principalía. Ayon sa utos ni Haring Felipe II, ang mga karapatan at pribilehiyong mga datu bilang cabeza de barangay ay dapat protektahan. Ang pangunahing responsabilidadng mga cabeza de barangay ay kumulekta ng mga buwis mula sa residente ng kanilang mgabarangay.Pagdating ng mga Amerikano, inihalal na ang mga cabeza de barangay at nawala ang kanilangmga pribilehiyo sa ilalim ng mga Kastila. Sa panahong ito itinatawag na rin ang mga barangaybilang barrio. Ang pangalang barrio ay ibinalik sa barangay sa utos ni Pangulong FerdinandMarcos noong 1978, at ito na ang ginagamit na salita.Ikinodigo ang mga barangay at ang kayarian nito sa ilalim ng Kodigo sa Lokal na Pamahalaan ng1991 (Local Government Code of 1991).Ang barangay ay binubuo ng isang Punong Barangay at pitong kagawad. Dahil isang kasaping exofficio ng Kapulungang Pambarangay (Barangay Council) ang lokal na pangulo ng SangguniangKabataan, may walong kagawad ang isang barangay.Sa ilalim ng Kapulungang Pambarangay, may walong lupon kung saan namumuno ang isangkagawad. Ang mga lupon ay ang sumusunod: 1. Lupon sa Kapayapaan at Kaayusan (Peace and Order Committee) 2. Lupon sa Imprastraktura (Infrastructure Committee) 3. Lupon sa Edukasyon (Education Committee) 4. Lupon sa Kalusugan (Health Committee) 5. Lupon sa Pagsasaka (Agriculture Committee) 6. Lupon sa Turismo (Tourism Committee) 7. Lupon sa Pananalapi (Finance Committee) 8. Lupon sa Kabataan at Palakasan (Youth and Sports Committee)AnitoMula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedyaTumalon sa: nabigasyon, hanapin Iminumungkahi na ang artikulo ay hatiin sa mga artikulo na pinamagatang Anito, Deidad at Idolo, na matutunghayan sa pahina ng paglilinaw. (Pag-usapan)Ang anito o idolo ay isang tao o bagay na hinahangaan o sinasamba.[1] Maaari rin itonganumang bagay na sinasamba sa halip na ang tunay na Diyos. Sa mga kapanahunan sa Bibliya,kalimitang mga istatwa ng hindi totoong mga diyos ang mga anito. Maaaring yari ang mga
  27. 27. idolong ito sa kahoy, bato, o metal.[2] Tinatawag naidolatriya ang pagsamba sa mga diyus-diyosan o bulag na paghanga sa mga idolong nabanggit.[1] Mayroon ding naniniwala sa mgalarawan ng mga diyus-diyosang sinasaad na nagbabantay sa tahanan, katulad ng nabanggit namga "diyus-diyusang pangtahanan" o terafim (mula sa wikang Hebreo) ni Laban sa Aklat ngHenesis (Henesis 31:19), na katumbas ng mga penates ng sinaunang mga Romano at ng anito ngsinaunang mga Pilipino. Batay sa mga dalubhasa, nagkakaroon ng karapatan sa mana ng isangama ang sinumang nagdadala ng mga terafim, babae man o lalaki.[3]Mga sanggunian 1. ↑ 1.01.1 Gaboy, Luciano L.. "Idol, anito, idolo; idolatry, idolatriya". Gabbys Dictionary, Praktikal na Talahuluganang Ingles-Filipino ni Gabby/Gabbys Practical English- Filipino Dictionary, GabbyDictionary.com. 2. ↑The Committee on Bible Translation. (1984). "Idol". The New Testament, Gods Word, The Holy Bible, New International Version (NIV). International Bible Society, Colorado, USA.,Dictionary/Concordance, pahina B5. 3. ↑Abriol, Jose C.. (2000). "Diyus-diyusan, diyus-diyosan, penates, anito, terafim". Ang Banal na Biblia, Natatanging Edisyon, Jubileo A.D. Paulines Publishing House/Daughters of St. Paul (Lungsod ng Pasay) ISBN 9715901077., pahina 53. 1. 2. NINUNO MO, NINUNO KO: Paghanap sa mga Unang Pilipino 3. ‘Isang Pahayag Tungkol Sa Mga Taong Ligaw’ Chu Fan Chih ni Chao Ju-kua, ang unang sumulat tungkol sa mga Pilipino 4.MAHIGIT 50 taon ang pagitan - 1225 at 1280 - ng 2 tantiya kung kailan sinulat ni Chao Ju-kua ang kanyang pahayag tungkol sa pulo-pulo ng mga ‘taong ligaw’ na tatawaging Pilipinas pagkaraan ng halos 300 taon. Mahigit 60 taon naman ang pagitan ng 2 pagsalin sa ulat ni Chao Ju-kua, kapwa nakalathala dito. Mahigit 700 taon na ang nakaraan at may katwirang itanong, ano ang katuturan ng 50 at 60 taon, sa dami ng naganap at nagbago mula nuon? 5. Una, ito ang pinakaunang paglarawan ng mga unang Pilipino at, sabi niWH Scott, hindi maiiwasan na sitsitin ng mga nag-agham sa pagka-Pilipino ang bawat himulmol ng ulat. Pang-2,sa hulaan ng mga puok na sinuri, maisasali ba o hindi ang Manila at ang ilog nitong pilipit na tatawaging Pasig pagtagal? Nuong lamang 1290 naging tagpuang kalakal ang Manila kaya sina Emma Blair at James Robertson lamang tumuring duon. (Ang Tondosa kabila at mas mayuming panig ng ilog, ay mas matandang nayon ng mga mangingisda na nakipagkalakal sa mga kalapit baranggay lamang. Lahat nito ay nasaAng Unang Conquistador na kasama sa website na ito.) TAÓN NG 1280 TAÓN NG 1225 ayon kina Emma Helen Blair at James A. ayon sa pagsalin ni I-hsiung Ju at ni William Robertson nuong 1903 Henry Scott nuong 1968
  28. 28. ANG bayan ng Ma-yi ay nasa hilaga ng Ang bayan ng Ma-i ay nasa hilaga (north) ngPoni. Bandang 1,000 mag-aanak ang Borneo. Ang mga katutubo ay nakatira sananinirahan sa mga pampang ng isang malalaking nayon ng mahigit 1,000 bahay-pasikut-sikot na ilog. Nagdadamit ang mga bahay, sa magkabilang pampang ng isangtao ng telang deilo (linen) na parang mga ilog, at nagdadamit sila ng tela na hawig sakumot, o tinatakpan ang kanilang katawan ng kumot, o nagtatakip lamang sa katawan ngmga sarong. Sa liblib ng mga gubat, nagkalat bahag. Sa mga liblib at gubat, nagkalat angang mga tansong estatwa ng Buddha, subalit mga estatwa, mga Buddha na hindi mawariwalang makapagsabi kung saan nanggaling kung saan nagmula. Bihira nakarating duonang mga ito. Bihira ang mga mandarambong (pirates).magpunta duon ang mgamandarambong. Pagdating ng mga barkong dagat, dumadaong sila sa harap ng tiyangge (plaza, market), angPagdating ng mga pamilihan ng bayan, upang magpugay atbarkong nagkakalakal, magpatala sa mga namamahala. Pagkatapos,dumadaong sila sa maaari na silang makihalo sa mga tao. Dahiltinatawag na puok ng gawi ng mga pinuno ng bayan na mag-mga ginoo (mandarins). payong ng puti (white umbrellas), kailangangIyon ang ginagamit handugan sila ng puting payong ngbilang pamilihan sinumang dumating sa barko upang(market), kung saan magkalakal. Ang ugali ng pagkalakal duon ayginaganap ang palitan ng dinadayo lahat ng bangka ang barkongmga paninda ng iba’t dumating at inilalagay ang mga panindabang bayan. Pagka- (merchandise) sa maraming buslo (baskets).angkla, naghahandog ang Tapos alisan na ang mga bangka, tangay-capitan ng barko ng mga tangay ang mga paninda. Kahit na hindi nilaputing payong na gamit (ng mga taga-barko) kilala ang mga naka-araw-araw duon dahil kailangang makaibigan bangka na kumuha, pagtagal-tagalang mga ginoo. namumukhaan na rin nila, kaya sa huling tuusan, walang nawawala sa mga panindaAng gawi ng kalakal ay sama-sama ang mga kahit isa.taong ligaw (barbarians) may kani-kanyangbuslo (baskets), at kinukuha ang mga paninda Ang mga kumuha ay lumiligid sa iba’t ibangsa barko. Bagaman at hindi kakilala ang mga pulo sa paligid upang ipagpalit ang mgakumuha, walang paninda na nawawala o paninda ng mga katutubong kalakal. Umaabotnananakaw kahit kailan. hanggang Septiembre o Octobre bago sila makabalik upang bayaran ang mga kinuhangNilalako ng mga taong ligaw ang mga paninda ng kung anuman ang naipagpalit nila.paninda sa ibang mga pulo kaya 8 o 9 buwan Nangyayari pa na mas matagal pa bagoang nagdaraan bago maibalik ang katumbas bumalik ang ibang lumigid kaya ang mgang nailakong mga paninda. Napipilitang barko na nagkalakal sa Ma-i angmaghintay ang mga barkong nagkakalakal pinakahuling makabalik (sa China).kaya ang nangyayari, laging kulelat sa uwianang mga nagkakalakal sa Ma-yi. Katulad ng Ma-i ang mga puok na tinawag na
  29. 29. Ang mga natatanging puok sa bayang iyon ay San-hsu, Pai-pu-yen, Pu-li-lu, Li-yin-tung,San-hsii, Pai-pu-yen, Pu-li-lu na malapit sa Liu-hsin, Li-han at iba pa.San-hsii, Li-yin-tung, Lin-hsin at Li-han.Ang San-hsii o ‘3 Pulo’ ay sakop ng Ma-yi. Ang mga katutubong kalakal ay pagkitAng pangalan nila ay Ka-may-en, Pa-lao-yu (beeswax), bulak (cotton), tunay na perlasat Pa-chi-neng. (true pearls), ikmo na panghimasmas (medicinal betel), telang yu-ta (jute? sako?) atAng mga kalakal sa bayang iyon ay pagkit bahay-pagong (tortoise shells). Bilangna dilaw (yellow wax), bulak (cotton), kapalit, nagkakalakal (ang mga Intsik) ngperlas, bahay-pagong (tortoise shells), ikmo porselana, gintong pangkalakal, palayokat bunga (betel nuts) at telang yu-ta (jute, na bakal, tingga, karayom na bakal at mgasako). Ang paninda ng mga dayuhan ay sari-saring kulay na holen o maliliit naporselana, gintong pangkalakal pirasong salamin (glass beads).(commercial gold), pira-pirasong bakal (iron)at tingga (lead), mga holen (glass beads), SAN-HSUmga karayom at perlas na may kulay. Ang San-hsu o Tatlong Pulo ay katulad ng SAN-HSII Ma-i, at may mga pangalan gaya ng Chia- ma-yen, Pa-lao-yu at Pa-chi-nang. Sa bawatAng bawat pulo ay may sari-sariling lipi at pulo, kalat-kalat at kani-kanila ang mga lipikalat-kalat ang mga tahanan nila duon, subalit na lumalaot upang magkalakal tuwing datingpagdating ng barkong nagkakalakal, ng mga barko. Lahat-lahat, tinawag ang mganagtitipon silang lahat. Ang pangalan ng lahat pulo na San-hsu, at ang mga ugali nila ayng pulo ay San-hsii at ang ugali nila ay kahawig sa Ma-i. Mahigit 1,000 mag-anakkahawig sa Ma-yi. Ang bawat lipi ay binubuo (familias) ang kabilang sa bawat lipi.ng 1,000 familia. Maraming bundok sabayang iyon na kasing tarik ng malalaking Dikit-dikit ang mga gulod at bangin sa mgapader. Ang bahay ng mga tao ay gawa sa lupa, ang iba ay kasing tarik ng dingding ngkawayan (bamboo). Bihira ang mga sapa sa bahay. Duon sa mga tuktok nila itinatayo angtaas ng bundok kaya bumababa ang mga kanilang mga kubo, mga bahay na gawa sababae at umaakyat uli, may dala-dalang 2 o 3 himay-himay na kawayan (bamboo) atpalayok ng tubig sa kanilang ulo. Hindi nila rattan (caña, reeds). Dahil walang tubig sapinapansin ang bigat ng dala-dala, tuktok ng bundok, bumababâ ang mga babae,pumapanhik sa bundok nang kasing gilas ng 2 o 3 sisidlan ang patong-patong sa kanilangpaglakad nila sa patag. ulo. Umiigib sila ng tubig bago umaakyat uli sa bundok nang buong gilas at hinhin, parangSa looban, ang mga libis (valleys) ay naglalakad lamang sa patag.tinitirahan ng isang lahi na tinawag na Hay-tan. Punggok sila, bilog at dilaw ang mga Sa mga liblib na libis (valleys) mayroongmata, kulot-kulot ang buhok at kitang-kita ibang uri ng mga pamahayan, tinawag naang mga ipin nila sa bibig. Nagpupugad sila Hai-tan. Ang mga tao duon ay pungoksa mga sanga-sanga ng mga punong kahoy at (short), ang mga mata nila ay bilog atisang mag-anak, 3 hanggang 5 tao, ang matingkad, ang buhok nila ay kulot-kulot, attumitira sa bawat pugad. Palaboy-laboy sila usli ang kanilang mga ipin. Namamahay sila
  30. 30. sa mga sukal ng gubat at hindi nakikita ng sa taas ng mga punong kahoy (treetops).mga nagdaraan, na pinapana nila. Kaya sila Kung minsan, 3 o 4 sa kanila ang patago-tagokinakatakutan. Kapag binigyan sila ng sa gubat at pinapana nila ang sinumangporselanang mangkok, tinatanggap nila sabay nagdaan, at marami ang nasaktan nila nangyuko bilang pasalamat. Tapos, takbuhan na ganito. Subalit kung nag-iiwan ng porselanasila, hiyawan nang hiyawan sa tuwa. sa sukal, hinahanap nila at sinusunggaban kapag natagpuan. Tapos, nagtatakbuhan sila,Pagsapit ng mga dayuhan sa nayon ng mga naghihiyawan at nagtatawanan.taong ligaw, iaangkla nila ang barko sa gitnang pasigan (current o agos) ngunit hindi sila Kahit kailan dumating barkong nagkakalakalmaaaring bumaba mula sa barko. sa isang nayon, hindi sila pangahas naNagpapatunog sila ng tambol, saka darating bumababa agad. Tumitigil muna sila sa gitnaang mga taong ligaw sa kanilang mga ng pasigan (midstream) at magta-tambolbangka, dala-dala ang kanilang kalakal na upang tawagin ang mga tao na una-unahanbulak, niyog, camote, makikinis na banig at namang darating, sakay sa kanilang mgalahat ng maiaalok nila kapalit sa paninda ng bangka at dala ang kanilang mga kalakal gayamga Intsik. ng pagkit, bulak, kakaibang tela (strange cloth) at mga banig na hawi sa puso ngKung hindi magkasundo sa halaga ng palitan, niyog (coconut-heart mats).kailangang ipatawag ang pinuno ng nayonupang siya ang makipag-ayos nang harapan Kung hindi nagkasundo sa halaga ng palitan,kung anong halaga ang ikaliligaya ng bawat tiyak na darating ang pinuno ng mga tagapuloisa. upang yariin ang tawaran. Pagkatapos, hinahandugan siya (ng mga Intsik) ng mgaAng mga paninda ng mga Intsik ay mga payong na sutla (silk umbrellas), porselanasutlang payong at telang sutla, porselana, o mga buslo na gawa sa rattan. Kahitdamaskong itim (black damask), mga perlas nagkasundo na, 1 o 2 tao ang naiiwan sana magkakaiba ang kulay, tingga, lata (tin) at barko bilang patibay (hostages) habangisang uri ng buslo na gawa sa rattan. Bilang nagkakalakal sa lupa ang mga dayuhan.siguro (bond), nag-iiwan sa barko ng mga Kapag tapos na lahat ng bilihan saka lamangkalakal na 2 o 3 mas malaki ang halaga kaysa pinapawalan ang mga patibay. Hindimga paninda na ilalako sa nayon. Pagkaraan lumalagpas ng 3 o 4 araw, likas na ang barkong 3 o 4 araw, ibinababa na ang mga siguro papunta sa ibang nayon o pulo. Walang isangat isinasauli na sa mga taong ligaw. Babalik naghahari sa lahat ng mga taong ligawna sa barko ang mga dayuhan at tutuloy sa (barbarians) sa San-hsu (maniwari, sila aysusunod na nayon at magkakalakal uli duon malalaya).sapagkat ang mga nayon sa dalampasigan ng3 Pulo ay hindi kabilang sa iisang Nakahilig ang mga bundok, nakaturo sapamahalaan. silangang hilaga (northeast), at madalas kapag tag-ulan, humahampas sa mga bundokTinatakpan ng mga bundok ang mga barko ang malalaking alon kaya hindi nakakahimpilmula sa malakas na hangin kapag tag-ulan ng duon ang mga barko at kaskasan sila sa gitnasilangang hilaga (northeast monsoon). Subalit ng dagat. Dahil dito, ang mga barkongkapag panahon ng bagyo (southwest nagkakalakal sa San-hsu ay karaniwang
  31. 31. monsoon), malakas ang hampas ng alon sa umuuwi (sa China) bandang Mayo-Junio.dalampasigan at natatangay ang mga barko Kalakihan ng kinakalakal duon ay mgakahit naka-angkla. Kaya natatagalan ng 4 o 5 porselana, lata (tin), sutla (pongee silk),buwan ang pagbalik ng mga nagkakalakal sa makukulay na holen (glass beads) at tingga3 Pulo. na pabigat sa lambat (lead fishnet sinkers).Ang Pu-li-lu ay malapit sa 3 Pulo. Ang mga Kaugnay ng Pu-li-lu ang San-hsu subalitbaranggay at nayon duon are punong-puno ng mas malalaki ang mga nayon duon.tao, subalit sila ay malupit at mahilig Mababangis ang mga tao at mahiligmandambong (piracy). Ang dagat naman ay mandambong (plunder). Ang dagat duon asmaraming batuhan (coral reefs) at ang puno ng butas-butas na bato (coral),dalampasigan ay may mga bato na uka-uka, matutulis, parang mga sibat at palakol kayagaya ng bulok na kahoy, at matutulis na ilag ang mga barko pagdaan duon upangparang mga sibat. Upang makarating duon hindi mawakwak. Nagkakalakal sila ng shanang mga barko, lumilihis sila nang malayo sa hu (mamahaling puno ng coral) subalitmga matulis na bato. May mga coral duon mahirap makuha ito.subalit mahirap makuha. Ang mga ugali atgawi duon ay katulad sa 3 Pulo. Tagasaan Ang Mga PangalanTIYAK NA Mindoro ang Ma-i sapagkat Mait ngPilipinas na tinatahak ng mga barkongpa ang pangalan sa pulo nang dumating ang Intsik mula Mindoro hanggang Borneomga Español (sina Miguel Lopez de Legazpi patungo sa Maluku (Moluccas, spicenuong 1565), at siyang tawag pa hanggang islands). Ito ang landas na inilarawan ng isangayon ng mga tagabundok at mangingisda pang dalubhasa sa China, si Chang Hsieh, saduon at sa mga karatig pulo. Malinaw na ang kanyang Tung Hsi Yang Kao (Silangan atPai-pu-yen ay ang kapuluan ng Babuyan Kanlurang Landas Dagat) na nalathala nuongIslands, kilalang landas ng mga 1618.mandarambong na sumalakay sa Fujian nuonpang panahon ni Chao Ju-kua. Hula rin ang ginawa ng mga dalubhasa ngayon sa pagtunton sa Li-yin-tung, naAng Pa-lao-yu naman ay ang Pa-lao-yuan o Lingayen daw, sa Pangasinan, Liu-Hsin, naPalawan sa 2 landasan ng paglayag (sailing Luzon naman daw, at Li-han, na pulo ngdirections) na nalathala sa China 400 taon Lubang daw, kahanay ng Batangas, sapagkamatay ni Chao Ju-kua. hilaga ng Mindoro. Hindi pa rin matunton ang Pa-chi-nung at ang loobang gubat saSapantaha ni Antoon Postma, dalubhasa libis ng Hai-tan.tungkol sa pagka-Mangyan, na ang Chia-ma-yen ay bigkas Intsik ng ‘ka-mangyan’ at Mahirap paniwalaan na ang Pu-li-lu ayang ‘kamangyanan’ o puok ng mga Mangyan Polillo sa silangang baybayin ng Pilipinasna naging pangalan ng kapuluan ng dahil hindi dadaan ang mga barko ng ChinaCalamian (Calamianes, Calamian Islands) papuntang timog (south) sa malayo at
  32. 32. sa pagitan ng Palawan at Mindoro. mapanganib na gilid ng dagat Silangan (Pacific Ocean). Isa pa, Polillo ay ‘muntingAng iba pang mga pangalan ay hindi na pulo’ sa wikang Español, na malamangmatunton ngayon, pulos mga walang nagbigay ng pangalang iyon 300 taonkabuluhang paglalarawan sa wikang Intsik pagkamatay ni Chao Ju-kua.maliban sa San-hsu, ang 3 Pulo. Bagaman atiyon ang salin ng kataga, ang tunay na ibig Ang shan hu o mamahaling sanga-sangangsabihin nito ay maraming maliliit at coral na nasabing natatagpuan duon ay angmakakalapit na pulo. Halimbawa, upang tinawag na pulang coral (red corral) nuonglinawin ang kalituhan: Maaaring isalin ang unang panahon sa dagat Mediterranean, saSan-hsu sa Pulo-pulo upang ipahiwatig, pagitan ng Europa at Africa. Subalit bihirahindi 2 pulo lamang kundi maraming pulo. itong matagpuan sa Pilipinas maliban sa isang lihim na puok, ayon sa balita nuongMahuhulà na ang Pulo-pulo ay Visayas, ang 1983, sa silangan ng kapuluan ng Cuyo (samaraming pulo sa kalagitnaan pagitan ng Palawan at Panay).Kung ito nga ang tinawag na San-hsu o Ang pagkit (beeswax) na bahay-bubuyog ayPulu-pulo, maniwaring lakbayan ng mga iniluluwas pa mula sa mga bundok. Inilalako pa sanagkalakal na Intsik ang mga baybayin ng mga pamilihang bayan (public markets)Palawan at Calamianes hanggang Mayo o hanggang ngayon ang ikmo at banig pandan. AngJunio, pagkatapos ay nagkakanlong sila sa telang abaca (tinawag ding sinamay) ay hinahawiMindoro hanggang Septiembre o Octobre, ng kamay, hindi ng maquina (textile mills), at angpaglipas ng masamang panahon. coral, bahay-pagong at perlas ay kasalukuyangWala sa mga puok ang nasabing sakop o mamahaling kalakal panglabas (exportnaka-ilalim sa ibang puok, gayong nasabing commodities).‘kaugnay’ ng Pu-li-lu ang San-hsu. Malawak ang paggawa ng telang bulakLantad na Ma-i ang pinaka-tanyag sa lahat: (cotton cloth industry) nuong unang pasok ngIto lamang ang tinawag na ‘bayan’ at naulat mga Español sa kapuluan at patuloy nana nakipagkalakal ito sa Canton 250 taon pinagbili sa China hanggang panahon ngbago sumulat si Chao Ju-kua, at mawawari Amerkano. Nakatuklas pa ng mga ligaw nana ito ang pangunahing tambakan (entrepot) puno ng bulak sa Cebu kailan lamang. Maling kalakal ng Intsik na ipinagbibili sa iba’t ang taguri ng ibang aklat na kapok ang punoibang pulo sa paligid. Duon humihimpil ang ng bulak - hindi nahahawing tela ang kapokmga barkong kalakal, nagpapalista (register) at ginagamit lamang palaman sa mga kutsonbago magkalakal, tapos binabangka ang mga (colchones, cushions, mattresses).paninda sa mga puok na hindi kilala ng mgaIntsik. [Ang pagtanim at paggamit ng bulak ay laganap sa India mula pa nuong unang panahon at maaaring nakaabot sa Pilipinas nuong limot nang nakaraan.]Sinumang naghari sa Ma-i, pati na ang mgatao na pinagharian niya, ay waring mga Kagila-gilalas, walang binanggit si Chao Ju-bagong salta sa puok, sapagkat hindi nila kua tungkol sa ginto na laganap na kalakal saalam kung saan nagmula o ano ang mga
  33. 33. estatwa ni Buddha na nagkalat sa gubat Pilipinas nuon, lalo na’t binanggit niya angduon. paggamit ng gintong pangkalakal at, sa ibang bahagi ng kanyang aklat, angAng mga kalakal ng mga katutubo ay paminsan-minsang palitan ng ginto sainilalako sa maaakit na taguri, gaya ng ikmo Taiwan. Maniwaring hindi minina (mining)na panghimasmas (medicinal betel) na ng mga Pilipino ang ginto upang ipagpalit samaaaring walang galing gumamot kaysa mga dayuhan.karaniwang ikmo. At ang banig ng puso ngniyog (coconut-heart mats) ay katunayang Higit malamang, inilihim ng mga Intsik angkaraniwang banig na hawi sa rattan o nakalakal na ginto at walang nagsabi kaypandan (pandanus mats). Ang iba pang Chao Ju-kua na, sa huling tuusan, ay isangkalakal na inilista ni Chao Ju-kua ay pinuno ng pamahalaan ng China at baka ilitinkagulat-gulat sapagkat kalakal pa hanggang lahat ang ginto.ngayon. Kuru-kuro Ni BlumentrittTaong Ligaw (barbarian) - Tawag ng Intsik Mga estatwa ng Buddha - Patibay ito na datisa lahat ng hindi Intsik, maliban lamang ang ay malawak ang pagsamba ng buddhist samga taga-Korea, Japan at Annam (North Pilipinas, nanggaling sa India. (Ayon kinaVietnam ang tawag ngayon) Blair at Robertson: Mas malamang, dala ang mga estatwa ng mga Intsik at ipinagbili saPasikut-sikot na ilog - Malamang ito ang mga mapamahiin (superstitious people) atilog Pasig at ang nayon ay Manila hindi kailan man pumasok o lumawak ang pagsambang buddhist sa Pilipinas, kahit naMa-yi - Lumang pangalan ng Luzon, mula sa paniwala ni P.L. Stangl na pumasok angBahi o Ba-i ang dating tawag sa luok ng Bay pagsamba mula sa Java.)(Laguna de Bay). Sa ibang wikang Intsik, angpangalan ay isinulat na Ma-yit, Ba-hi o Ba- San-hsii - Ang ibig sabihin ay 3 Pulo at bakayit. Ang parangal ng mga pangunahing turing sa Visayas. Ang Pai-pu-yen ay bakaTagalog ng Bulacan nuong pagpasok ng mga ang kapuluan ng Babuyan. Ang Pu-li-lu ayEspañol ay Gat-maytan kaya aking maaaring Mindanao. Ang Li-yin-tung aysapantaha na Ma-yi malamang ang lumang Lingayen. Magkahawig ang bigkas sa Lin-pangalan ng Bulacan na nuon pa ay hsin at Lin-hsing (Lin-sung ayon kaypinakamayamang bahagi ng Luzon. Ang Stangl) na tawag ng Intsik sa Luzon, subalitbuong kapuluan ng Pilipinas ay tinawag na maniwaring Calilaya (Tayabas) angMa-yi ni Chao Ju-kua. Ayon kay Doctor tinuturing ng Intsik. Li-han ang lumangHirth, ang titik na Ma-hi sa wikang Intsik ay tawag ng Intsik sa Malolos, at ang parangalmababasa ring Mo-yat, Ba-ek, Ma-i, Ma-yek sa mga pinuno duon ay Gat-salihan oat iba pa. Gatsalian.Poni - Dating tawag ng Intsik sa pulo ng Yu-ta - Maniwaring tawag sa abaca.
  34. 34. Borneo. Ka-may-en ay Mait o Mindoro.Sarong - Tawag ng Malay sa tapis (skirt). Pa-lao-yu ay Paragua o Palawan.Pa-chi-neng ay maaari ring bigkasin sa Intsik Lipi - paniwala ko na ang tinukoy ayna Pa-kat-lung o Ba-ki-lung. Parang ito ang baranggay o nayon.tawag nila sa Visayas, samantalang San-hsiiang turing nila sa buong Visayas, kasama Bilog at dilaw na mata - [Blair at Robertson:ang Mindoro at Palawan. Ang salin ni Stangl dito ay ‘bilog at makintab na mga mata’ (round eyes of a shining appearance).]Gintong pangkalakal - salapi ng Java atThailand? Baka ginamit sa Pilipinas. [Blair at Bulak - Dapat paniwalaang mga telang hawiRobertson: Ang sulat ni Stangl dito ay may sa bulak. [Blair at Robertson: Hindi kailangan.kadugtong na ‘subalit paano nakarating sa kapuluan?’ Sulat ni Stangl na dapat ituring ang puno ng kapok, naBaka ito ay buhaghag na ginto (gold dust) o mga tubong ligaw sa Pilipinas, dahil sa katagang ginamit nialahas (gold ornaments). Hindi kapani-paniwala na Chao Ju-kua, maniwaring katagang Intsik. Ang tanimgamit dito ang salaping ginto ng Java o Thailand at na bulak ay tinawag na kapas sa Java.]kung mayroon man, malamang ang mga Intsik na rinmismo ang nagdala, dahil matagal na nilang narating Hindi kabilang sa iisang pamahalaan -ang mga bayang iyon.] Idinidiin ni Chao Ju-kua na walang malawak na kaharian sa Visayas. Pahiwatig ito na saHay-tan ay mga Aeta, Ita o Negrito. Luzon, may ilan-ilang nayon na sakop ngNagulat kami sa tanda ng tawag na ito, isang hari o panginuon. [Blair at Robertson:parang pang-kasalukuyan ang paglarawan na Hindi kailangang pahiwatig ito.]isinulat ni Chao Ju-kua bagaman at nalitosiya sa sinulat na ‘pugad’ ng mga ito sa taas Pu-li-lu ay...punung-puno ng tao - Masng mga punong kahoy, na gawain ng ibang maraming tao sa Mindanao nuon kaysamga tribo sa Mindanao. [Blair at Robertson:Nuong Marso 14, 1905, sinulat ni LeRoy na natutulog ngayon (1890). Ang pulo ng Sarangani napaminsan-minsan ang mga Negrito sa mga sanga ng ngayon (1890) ay may 1,500 Bilan at 100punong kahoy subalit mahirap paniwalaang Moro ay puno ng mga tao nuong 1548‘nagpugad’ sila o gumawa ng mga bahay sa mga puno, (panahon ni Ruy Lopez de Villalobos),na ugali ng ibang mga Malay sa Pilipinas na may mayroon pa silang kuta (fort) sa tuktok nghalong dugo ng mga Negrito.] isang bundok duon.[Pagdating nina Ferdinand Magellan sa Pilipinas Marami ring batuhang matutulis (sharpnuong 1521, nakita nilang nagbahay ang ibang mgataga-Cebu sa itaas ng mga punong kahoy. Nasa Ang coral reefs) sa mga dalampasigan duon, ayonUnang Español ni Antonio Pigafetta, kasama sa sa mga sulat ng mga frayleng Español, gayawebsite na ito. ] nang sinulat ni Chao Ju-kua. At ang lihis nang malayo ng mga barko duon ay tulad saKitang-kita ang ipin - Gawi ng mga indio nilalandas ng mga barko ngayon (nuongna kulayan ng itim ang mga ipin, dating ugali 1890), lalo na sa banda ng Cape San Agustinng maraming mga Malay. Ang mga Negrito (sa dulong timog ng Davao del Sur).ay hindi nagkukulay ng ipin.
  35. 35. Sino Si Blumentritt?SI Ferdinand Blumentritt ay kinilalang Nang simulan ng mga Pilipinodalubhasa sa mga unang tao (anthropologist), sa España na ilathala ang Lalalo na sa agham (science) ng gawi at buhay Solidaridad nuong 1889,ng mga napag-iwanan ng kabihasnan nagpadala si Blumentritt ng(ethnology), ang tinatawag na mga primitivo kanyang pagsusuri upang maisali sa(ethnics). pahayagan. Nuong taon ding iyon, ipinagtanggol din niya si Rizal sa isang sulatIsinilang siya nuong 1853 sa Prague, punong nang laitin ng mga frayleng Español salungsod ngayon ng Czech Republic subalit Manila ang Noli Me Tangere.nuon ay bahagi lamang ng malawak naAustria-Hungarian Empire. Nagtapos siya Sinulat ni Blumentritt ang paunang hayagnuong 1877 at sa gulang ng 24 taon, (introduction) sa Sucesos delas Islas Filipinasnagsimulang magturo bilang professor sa ni Antonio de Morga na kinuro atLeitmeritz, sa Austria. Inilathala niya ang dinagdagan ni Rizal ng paliwanag bagounang niyang aklat pagkaraan ng 2 taon, Ang ipinalathala nuong 1890. Sa sumunod na taon,mga Intsik Sa Pilipinas (The Chinese in the 1891, sinulat uli ni Blumentritt ang paunangPhilippines). sabi (foreword) sa pang-2 aklat ni Rizal, ang El Filibusterismo. Patuloy ang kanilangNasa Europa nuon si Jose Rizal na akit sa sulatan habang 4 taon nakatapon si Rizal saanumang ulat tungkol sa pinagmulan ng mga Dapitan. Malaki ang dalamhati niunang Pilipino. Nakipagsulatan at nakilala Blumentritt nang bitayin si Rizal ng mganiya si Blumentritt, dinalaw pa niya sa Español sa Manila nuong 1896.Leitmeritz nuong 1887, nang isinulat niyaang Noli Me Tangere. Naging magkatalik Isa sa mga sinuri ni Blumentritt tungkol sasila at pinag-ibayo ni Blumentritt ang mga unang Pilipino ay itong ulat ni Chao Ju-pagsiyasat sa kasaysayan ng mga unang kua na isinalin niya sa wikang AlemanPilipino, kaya naging dalubhasa siya kahit na (German) at dinagdagan ng mga paliwanaghindi siya nakarating sa Pilipinas kahit na natutunan niya sa pagdadalubhasa tungkolminsan. Ipinaalam niyang lahat kay Rizal. sa Pilipinas. Kasama ang mga ito sa pagsalin nina Blair at Robertson at nakalahad ngayon dito sa wikang Pilipino. Paunawa Nina Blair At RobertsonWALANG sumulat kung kailan nabuhay si Sa tungkuling ito, may pagkakataon siyangChao Ju-kua subalit nabanggit ang pangalan mag-ukilkil sa mga dumating mataposniya sa Talaan Ng Hari (Imperial magkalakal sa labas ng China,mas maramiCatalogue) at maniwaring kamag-anakan nuong panahong iyon kaysa nuong nakaraan(descendant) siya ng angkan ng mga haring o pagkatapos, kaya madaling gawin. AngSung (Sung dynasty), na ang tunay na sinulat niya ay ang Chu-fan-shih, halos lahatpangalan ay Chao. Pahiwatig din na ay copia lamang ng mga nakaraang ulat,
  36. 36. ipinanganak siya nuong huling bahagi ng ika- subalit mas maraming tukoy sa ibang bayan12 sandaang taon (12th century). kaysa sa ibang kasulatan ng kaharian (court records).Pinuno siya ng mga tagasingil ng buwis saasin (salt tax) sa lalawigan ng Fo-kien Ang hinalaw na kabanata na isinalin dito ay(Fujian ang tawag ngayon) at ang parangal mula sa Periodico Hebdomadario Escolar oniya ay Shih-po o ‘kapatas ng kalakal dagat’ Linguhang Pahayagan Ng Mga Mag-aaral(commissioner of customs ang tawag ngayon). (Students Weekly Journal) nuong NoviembreHindi nagtagal ang tungkuling ito sa Fujian, 9, 1901, ang ika-6 limbag (issue). Simula 1277 hanggang 1287 lamang, at Clemente J. Zulueta ang naglathala, historymaniwaring sa mga taon na ito matutuos ang professor nuon, pagkatapos ay nagingpanahon ni Chao Ju-kua. tagasaliksik ng mga kasulatan at kasaysayan sa España para sa Kagawarang Pilipinas[ Kahanga-hanga ang nagawa nina Blair at Robinson, (Philippines Department) ng pamahalaan ngsubalit mahirap paniwalaan ang tanto nilang mahigit America (United States government).80 taon gulang na si Chao nang manungkulan at isulatitong hayag tungkol sa Pilipinas.] Ipinahiram ang pahayagan sa amin ni James A. LeRoy, dalubhasa sa pagka-Pilipino (Philippine ethnological expert).May palatastas ng patnugot (editor’s note) pagsalin ni Blumentritt, ipinadala niya kay Rizalsina Blair at Robertson sa harap ng nang nakatapon (exiled) ito nuong 1894. Angkabanata: liham ang patunay na si Blumentritt ang sumulat ng mga kuru-kuro.’‘Paniwala namin na mahalaga itong salaysayni Chao Ju-kua sa kasaysayan, lalo na May isang pahayag sa wikang Español, maytungkol sa mga unang panahon ng Filipinas, kasamang pagsalin sa English, na nalathala sana isinulat 300 taon bago dumaling si Revista historica de Filipinas o Repaso NgFerdinand Magellan, kaya namin isinalin sa Kasaysayang Pilipino (Filipino HistoricalEnglish mula sa isang pagsalin sa Español. Review) nuong Junio 1905, ang ika-2 limbag,Isinalin ni Professor Blumentritt sa Aleman ay nilagdaan ni P.L. Stangl. Kakaiba ito samula sa isang pagsalin sa English. Ayon kay ulat ni Blumentritt na nilathala ni Zulueta,Blumentritt, isinalin ni Doctor Hirth sa hati sa 2 kabanata, Ma-yi ang una, San-HsiiEnglish mula sa Intsik nuong 1891.’ ang pang-2.Hindi namin natunton ang pahayag ni Hirth, Ang pinili naming isalin ay ang version nikaya napilitan kaming gamitin ang ulat ni Zulueta, kasama ang mga kuru-kuro niBlumentritt na isinalin namin uli sa English. Blumentritt, dahil hindi namin alam kungIsinulat sa amin ni LeRoy nuong Enero 27, paano binuo ang version ni Stangl.1904, na ‘Pag-aari ni Zulueta ang liham at Paliwanag Ni WH ScottSI CHAO JU-KUAay kapatas ng kalakal-dagat work on the Chinese and Arab trade in the
  37. 37. sa Chuan-chou, sa lalawigan ng Fukien 12th and 13th century entitled Chu Fanchi(Fujian) nang isulat niya ang kanyang ‘Isang (Ang sinulat ni Chao Ju-kua tungkol saPahayag Tungkol Sa Mga Taong Ligaw’ kalakal ng Intsik at Arabe nuong ika-12 at(Chao Fan Chih, An account of the various ika-13 sandaan taon).barbarians) nuong 1225. Bagaman at bahaging aklat ay binatay sa mga naunang ulat gaya May ilang mali sa pagsalin nina Firth atng Ling-wai Tai-ta, ang bahagi tungkol sa Rockhill na maaari sanang huwag nangPilipinas ay lantad na batay sa mga lahad ng pansinin subalit masugid ang pagsipat ng mgamga bumalik pagkatapos magkalakal sa ibang manalaysay (historians) sa bawat katagabayan, kaya kasalukuyan sa panahong iyon. tungkol sa Pilipinas at, sa malas, naisali sa mga aklat na ginagamit pa hanggang ngayonAng ulat ni Chao Ju-kua ay bunyag na sa sa mga paaralan. Kaya itinanghal ko rito angEnn pang 1911 nang ilathala nina Friedrich mas makabagong pagsalin na ginawa naminHirth at WW Rockhill ang kanilang aklat, ni I-hsiung Ju nuong 1968.Chao Ju-kua: his Ang mga pinagkunan Relacion de las Islas Filipinas, ni Pedro Chirino, SJ, inilathala sa Roma, 1604, at bahagi ng The Philippine Islands, 1493-1898, nina Emma Helen Blair at James A. Robertson, nilimbag sa Manila, 1903, Bank of the Philippine Islands commemorative CD re-release, 1998 Prehispanic Source Materials For the Study of Philippine History, ni William Henry Scott,New Day Publishers (revised edition), Quezon City, 1984Balik sa itaasMga Intsik Sa PilipinasTahanan ng mga Kasaysayan ng PilipinasPang-email ng tanong o kuru- kuro

×