HITZAURREA          Giza adi m e n a ri buru z k o en t s e i u a (Ent s e i u a ) epi s t e m o l o gi a et a ez a g u t ...
«asko aurr er a t u a g o zegok e e n mun d u a n , baldin gizaki argi et a langile e k zientzi et a n sart urikoet a art ...
nahiko a izango dugu Ents ei ua ren egile ar e n teoria politikoa et a sozialar e n aipa m e n laburbildu a kagertz e a r ...
Arrazoi m e n a r e n   aska t a s u n e r a k o bet ekiz u n a k Ents ei ua ren egile ar e n teoria epist e m ol o giko a...
heltz eko bide gore n a . Orokorre a n , teori a epist e m ol o giko hon e n aurka zentz u n e a n oinarrit ut a k oenpiri...
m at e ri al hori guztiori? Galderoi hitz bakar bat e z eran t z u n e n              diet: esp e ri e n t zi a tik» ( Ent...
ber az, azaltz e a r, hain zuze n, gog a m e n e a n land u g a b e k o m at e ri al ar e n harrer a r e ki n, hots,«inpr ...
unibert s al bat e n aurr e a n gau d e ; bigarr e n e a n , partikul ar abstr a kt u bat e n aurre a n . «Lore hon e nzur...
bat ek gure bait a n zuri, hotz et a biribilar e n ideiak sort ar a z t e k o ah al a duel arik, ideia horiek guga nsort a...
(kont akt oz sortut a k o higidur a) gug a n era gi n d a k o mod u baku n e n jatorrizko ideiekin (idei a baku nbat et a ...
zaila izango del ako gizaki guztie n g a n bere es a n a h i a ri eust e a . Hortik, ondoriozt a gen e z a k e auzi batdel...
2 Locker e n ideiak (et a ez baka rrik epist e m ol o giko e k) Frantzia n izan zuten lehe n harr er a r e n ikusp e gi ba...
9 Cf. J. Lough, Locke ` s Travels in Franc e , Cambrid g e , Cambrid g e University Press, 1984.10     M. Goldie, «John Lo...
22       Marxek esplizituki aipa t uko du Locke lan- balioar e n teoriar e n aintzind a ri gisa. Cf. J.T. Peters, DerArbei...
Cf. R.W. Pus t e r , Briti sc h e Gas- s e n d i - Re z e p t i o n a m Beis pi el John Lock e s , Stu t t g a r t - Bad C...
Ensay o sobre el ent e n di m i e n t o hu m a n o (E. O’Gorma n - en itzulpe n a ). Mexico, Fondo de Cultur a Econó mic a...
P. LONG: A Su m m a r y Catalogu e of the Lovelac e Collection of the Papers of John Locke in the Bodleian Library .Oxford...
J.W. YOLTON: Locke and the Comp a s s of Hum a n Understa n din g; a Selectiv e Com m e n t a r y on the ‘Essay’.Ca mb rid...
Erke nn t ni sl e hr e    Locke s     und   Hum e s .    Frankfurt      am       Main,       P.      Lang,       1992.S. P...
TOMAS, PEMBROKE ETA MONTGOMERYko              Konde Jaun Ohora g a r ri ari                                               ...
indart s u a k eskai ni dizkidaz u, jaun a, non, horiek dauzk a n a ri nik eskai nit ak o a k horien neurrikobaliorik gehi...
IRAKURLEARENTZAKO              ESKUTITZA       Irakurl e:        Zeur e esku e t a n jartz e n dut nire ordu asp e rt u li...
dut e n e n t z a t et a ber e n adi m e n a ondo eza g u t z e n dut e n e n t z a t , neur e inform a zi o a r a k o et ...
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Locke. giza adimenari buruzko entseiua i
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Locke. giza adimenari buruzko entseiua i

667 views
557 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
667
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Locke. giza adimenari buruzko entseiua i

  1. 1. HITZAURREA Giza adi m e n a ri buru z k o en t s e i u a (Ent s e i u a ) epi s t e m o l o gi a et a ez a g u t z a r e n t e ori a r e nhist o ri a n ze h a r e gi n d e n lanik gail e n e n a du g u . Ber e h a l a k o on a r p e n a iza n zu e n b ai brit a n i a ruh a r t e e t a n bai eu r o p a r konti n e n t e a n er e , et a adi t z e r a e m a n d a k o idei e k m o d e r n i t a t efilosofiko a r e n er ai k u n t z a n oin a r ri bilak a t u zire n . Adibid e r a k o : Leibniz e k 17 0 1 - 17 0 4 urt e r e nbit a r t e a n Ent s ei u a n a g e r t u t a k o idei ei be r e Nou v e a u x e s s ai s sur l’ent e n d e m e n t hu m a i n e a npu n t u z pu n t u er a n t z u t e k o lan a ri eki n zion, azk e n h a u er e Klasiko a k bild u m a n ar gi t a r a t u t adauka gu n a 1 . On a r p e n a r e n arr a k a s t a b er r e t s i rik da g o ar gi t a r a t u zire n ar gi t a r a l di e nkop u r u a g a t i k 2 . Ent s ei u a 19 6 0 e a n ar gi t a r a t u ze n leh e n b i z i et a Lock e bizirik ze g o e l a b e s t ear gi t a r a l di b a t z u er e iza n zire n : big a r r e n a 16 9 4 a n , hiru g a r r e n a —funt s e a n au rr e k o a r e nb er r a r gi t a r a l d i a ze n a — 16 9 5 e a n et a lau g a r r e n a 17 0 0 e a n . Egile a k b er a k pr e s t a t u zu e nhurr e n g o ar gi t a l p e n a , b er a hil et a bi urt e r a , hot s , 17 0 6 a n ar gi t a r a t u k o ze n a . Bitar t e a n , Lock ekfra n t s e s e z k o be r t si o a n er e p ar t e h ar t u zu e n , Pierr e Cost e k at o n d u k o zu e n a ing el e s e z k olau g a r r e n ar gi t al p e n e t i k abi a t u t a , et a 17 0 5 e a n ar gi t a r a t u a izan ze n a 3 . Euskar az k o edizio hon ek oinarritz at hart u due n test u a Alexan d e r Cam p b ell Fraser- ekEntsei u a ren laug arr e n argit al p e n e t i k abiat ut a 189 4 a n argit ar a t u t a k o a da4. Egilea et a ber e gar ai a. John Locke 1632 a n jaio zen Bristoldik hurre n dago e n Wringto n e n , Ingal at e rr a n . 1652 a nOxfordko Unibert sit a t e k o Christ Church College a n sart u zen. 1659 a n aipat u College a r e n irakasl eizend a t u a izan zen zegozkion grad u a k lortu ondor e n , Grekoko et a Erret orikako lektor a d u e nardur a d u n aritu zen et a Filosofia mor al ek o Zent s or e. Unibert sit a t e k o ego n al di a laburr a izan zen,bain a zentz u bikoitz bat e a n em a n k orr a : 5 alde bat e tik, Oxford e n nagu si zen eskola s tizis m o a ri zionam orru a n sako n d u ah al izan zuel ako, ildo filosofiko berriak arak a t z e k o bilaket a pert so n a l e a nsako n d u z ; et a best e tik, bide bat e z eza g u t u ah al izan zituel ak o Robert Boyle- ren (1626- 91)zirkuluko fisikari et a kimikari osp e t s u a k edo Thom a s Syde n h a m (1624- 89) bez al ak o osa gile ak; horpiztu zitzaion zientziar e n azt erk e t a r a k o grina 6. Ents ei ua ren «Irakurl e a r e n t z a k o gut u n e a n » Lockek ber e gar aiko zientziar e n et a filosofiar e nart eko erre alit a t e urrun d u a k erkatz e n ditu. Aipat u berri ditugu n adin ako zientzilariek, Huyge n s ,Newton et a best e batz ur e ki n bat e r a «ez a g u t z a r e n erre p u blikar e n » sust a p e n e a n dihar d u t e .Sust a p e n horret a n arrak a s t a izat eko eskakizu n a mintz air a ilun et a zirriborrot s u bat e k ber eihard u e r a intelekt u al a r e n aurre a n jar ditzak e e n oztopo e t a t ik ask e egon g o den pent s a m o l d ebat e a n zertz e n da.
  2. 2. «asko aurr er a t u a g o zegok e e n mun d u a n , baldin gizaki argi et a langile e k zientzi et a n sart urikoet a art e mailar a jasot ak o termi n o langa b e , artifizial edo ulert ezin e n erabil er a eskol at u bain aazal eko a n oztop o han di e gi a k aurkitu ez balituzt e. Izan ere erabiler a hau hain izan da kalt e g a rri a,non filosofia, gauz e n egiazko ez a g u t z a baino ez den arre n, hezku n t z a d u n jend e a r e ki n et agizabi d e z ko solas al di et a n era biltz eko des e g o kitz a t ego n den. Esa m ol d e lanbrot s u et a es a n a higab e a k et a hizkunt z abu s u a k hain luzaro hart u dira zientziet a k o mist eriotz a t , et a hitz sail et agaizki aplikat u e k, es a n a hi gutxiko edo gab e k o e k , hain esku bi d e han di a ukan dut e gizakiek, inorenagind u z, jakintz a sakon tz a t et a goi esp ek ul aziotz a t har ditzat e n , non ez den erraz izan e n horiekdar a biltz at e n e i edo entz ut e n dituzt e n ei ter mi no horiek ezjakint a s u n a r e n est alki et a egi azkoeza g u t z a r a k o beh a z t o p o baino ez direla sine st a r a z t e a . Harrop uzk e ri ar e n et a ezjakit e a r e nsant u t e gi a n brast a sartz e a , nik ust e, giza adi m e n a ri a esk ainit ako zerbitz u a izan e n da, oso gutxidiren arre n ust e izan dez ak e t e n a k hitz horiek erabiliz ber e n buru a edo best e e n a k eng ai n a t z e ndituzt el a, edo ber ai ek dara bilzkit e n sekt ako hitzek azt ert u et a zuze n d u beh a rr e k o akat s a kdituzt el a, hal ako maila n eduki ere, non ust e dud a n barka t u k o zaidal a, Hirugarr e n Liburu a n punt uhoni buruz hain luze aritze a , nire as m o a ez bait a izan haux e argi uzt e n ahal e gi n t z e a best e rik,alegi a, ez gaitz a oso errot u a egot e a ez mod a r e n gailent a s u n a ezin direla zurigarri izan ber e nhitze n esa n a hi a r e n ardur a rik hartz e n ez dut e n e n t z a t et a ber e n adier a z p e n e n esa n g u r a r e n arak e t ajasat e k o prest ez dau d e n e n t z a t ». Locker e n es a n e t a n , kart e si arr a ez izan arre n, Desc ar t e s e n obrak pent s a m o l d e argi et aorde n a t u bat e r a k o ered u et a ekar p e n era gi nkorr a osatz e n du, filosofiar e n bilaka e r a n m es e d e g a r risuert a dait ek e e n a 7 . Iraka sk u n t z a alde bat er a utzirik Lockek part e hartz e n du gar ai hart a ko Ingal at e r r a k opolitikagi ntz a nah a si a n , Estu ar d o t a r r e n dinas ti ar e n am ai e r a et a Oran g e k o a r e n hasi er a ekarrikodue n a , «th e Glorious Revolution » izenar e ki n eza g u t u riko gert a e r a historiko osp e t s u a n . Lockekzere gi n politiko ezb er di n a k izan zitue n. Urte bita n Brand e b u r g o k o elektor e g o a r e n aurre a nenb a x a d a bat e ko idazkari gisa aritu zen, 166 7 a n gero a n Shaft e s b u r yk o lehe n kond e a izangozen ar e n zerbitz u p e a n aritz eko 8. Konde a 167 2 a n Lord Kantz el ari bihurt u zen e a n Locke eliz onur e naurk ez p e n e r a k o idazkari izend a t u a izan zen, et a urt e bat ber a n d u a g o Merkat a ritz a et aNekaz a ritz ak o Batzord e a k o idazkari a. Bere osa s u n m ak al a del a et a Frantzi a n jarrait u beh a r du167 5 e t ik 1680r a . Bost urt e hau e t a n kart e si a rr e n aldeko et a aurk ako pole mik e t a n part e hart u ah alizan zuen, har e n ondorioz et a ber eziki, aurr er a g o ikusiko den legez, Gass e n di r e n ez a g u t z a r e nteori ak era n gi n d a izango zelarik9. Ingal at e r r a r a itzultze a n Shaft e s b u r yk o kond e a r e n zerbitz u p e r a buelt a t z e n da berriz ere.Baina, Yorkeko kond e a r e n —gero a n Jame s II.a erre g e a izango zen ar e n— aurk ako kons pirazio batazal e a n jartz er ak o a n , Shaft e s b u r yk Holan d a r a ihes egit e n du, 168 3 a n heriotz ak era m a t e n due nart e. Heriotz hon e k kolokan jartz e n du Locker e n segurt a s u n a Ingal at e rr a n et a, ondorioz, urtehorret a n bert a n Herri Beh er e t a r a ihes egit e n du1 0. Han oran g e t a r zirkulu ekin et a filosofokontin e n t al e ki n harre m a n a k ditu1 1. 1688k o iraultz ak Oran g e k o Gillerm o jartz e n du Ingal at e rr a k otronu a n et a Locke berriz ere itzultze n da. Ordutik aurr er a, bizitza publikoa ia bazt e rt urik, aurrek oha m a r k a d e t a n land ut a k o test u e n argit al p e n ezb er di n a k prest a t u k o ditu, bai et a hezku n t z a ,politika, ekono m i a, erlijioa edo epist e m ol o gi ari buruzko idazlan berriak idatzi ere, hau e t a rikobatz uk ber a hil ost e a n argit ar a t u k o diren a k. Lockek landuk o ditue n alor ezb er di n a k bereziki Shaft e s b u r yk o kond e a r e n zerbitzu p e a ngar at u t a k o tutor e t z a et a politika gint z a lanek era gi n d a k o a dira1 2. Halere, Locker e n teoria politikoet a hezku n t z a z k o a k gutxie st e a litzat ek e hau e k whig alder di ar e n , Estuar d o t a r r e n aurk ari a,adier a z p e n instru m e n t a l huts al a k edo kond e gazt e e n hezku n t z a r e n zerbitzu p e a n jarritakoadier a z p e n gisa hart uk o bag e ni t u 1 3 . Izan ere, jakintz ar e n alor hau e t a n , Locke Ilustrazio ar e n izeniknag u si e n e t a riko bat dugu, frant s e s entziklop e di s t e n g a n era gi n zue n, et a bait a Monte s q ui e ubez al ako pent s al a ri politikoe n g a n ere1 4. Hem e n ez dugu gai horiet a n sakon tz e k o lekurik, ber az
  3. 3. nahiko a izango dugu Ents ei ua ren egile ar e n teoria politikoa et a sozialar e n aipa m e n laburbildu a kagertz e a r e ki n. Lockek Glorious Revol ution aren ondor e n Oran g e t a r r e k Ingal at e r r a n ez arriko due npent s a m o l d e politiko et a soziala funts a t u , sist e m a t ik ot u et a teroriz atz e n du1 5. Gazt aro a n oraindik,166 0 et a 166 4 a r e n art e a n , Essay s on the Law of Nature n zortzi ent s ei u a k idatzi zitue n 1 6 . Locker e nabia p u n t u a gizakie n jatorrizko ego er a nat ur al e a n kokatz e n da, gero, hala nahit a, gizart e politikobat e n part ai d e izat e a era b a kitz e n dut e n art e. Baina, Hobb e s e n ego er a nat ur al e a n ez bez al a,Locker e n e a n ez dago gerr a ego er a rik, nat ur a r e n lege mor al ak nag u si diren ego e r a baizik,arraz oi m e n a r e n bitart e z idoro dait ezk e e n a k 1 7 . Lege nat ur al horien exist e n t zi ak esku bi d enat ur al e n exist e n t zi a ere det e r m i n a t z e n du, Estat u e n et a bert a k o lege di e n gain e tik gord e beh a rdiren a k 1 8 . Lockek esku bi d e horiek azt ert z e n ditu et a horiei eust e k o form a politiko egoki e n a k ereber e Gobern u Zibilari buruz k o bi Ents eiu a k idazkiet a n , 1679 et a 168 1 e a n bukat u a k izanik169 0 e r a r t e argit ar a t u k o ez ziren a k 1 9 . Azterke t a r e n m e n p e jarrit ako esku bi d e a k , best e batz ur e n art e a n , norb e r a r e n iraup e n a r e net a norb e r a r e n biziar e n bab e s e r a k o esku bi d e a k , aska t a s u n esku bi d e a et a, ber eziki et a den a r e ngain e a n , jabe g o a r e n esku bi d e a dira2 0. Eskubid e hau e k eginb e h a r korrel atib o a k dar a m a t z a t eeur eki n; adibid ez, bat e k ez du ber e buru a z best e egit eko esku bi d e rik, nahit a esklab u t z a r a joat ek oesku bi d e rik edo best e inoren bat baldintz a horre n me n p e jartz eko esku bi d e rik, edo am airik gab eber e onur a bak arr er a k o ond a s u n a k pilatz eko esku bi d e rik2 1. Eskubid e hau e k guzti ak bat dat ozgauz e n kokap e n nat ur al e a n adier a zit ak o boron d a t e jainkotiarr ar e ki n. Egokitz a p e n hau mod uber ezi a n agertz e n da jabe go a r e n esku bi d e a n . Best el ako esku bi d e e n alde a n , ond a s u n kopuru jakinbat e n jabe go a r e n atribuzio a ez dago ab initio em a n d a , ost er a , lana da har e n gauz a t z eefektibo a r e n jatorrizko iturria. Lanar e n bidez gizaki ek ego er a nat ur al e a n zenb ait fruitu lortz endituzt e bere n lur alorretik et a, ondorioz, hai en jabetz a t hart u ah al dut e ber e buru a 2 2 . Hala et a guztiz ere, et a nahiz et a aipat u t a k o esku bi d e e k kontzi en t zi ar e n bitart e z agintz e ngaituzt e n , horret a tik ez dator beti, ezinb e s t e z , bet e t z e n direnik. Egoer a nat ur al e a n gizakiakbakoitz a ber e kabuz bizi dira. Eskubid e ei eust e k o —eta den a r e n gain e a n best e guzti ak uzt artz e nditu e n jabe g o a r e n esku bi d e a ri eust e k o— mod urik one n a gizart e a r e n barn e a n da. Gizakiak elkart uegit e n dira et a gizart e a k osatz e n dituzt e, elkart e txikiet atik abi at uz, politikoki gob e r n a t u t a k ogizart e zibilak osat u art e. Bilaka er a hau razion al a da, gizab a n a k o e n ado st a s u n a r e n ara b e r afinkatz e n bait a: hau e k ego e r a nat ur al ar e n aska t a s u n osoari uko egit e n diot e, ber e buru a kgehi e n g o a r e n nahi ar e n m e n p e a n jarriz, hau da, gob e r n u a n ordezk a t u t a k o gehi e n g o a r e nado st a s u n a r e n me n p e , bere aska t a s u n esku bi d e a ziurt a s u n hau n di a g o bat ez ber m a t z e k o —orainmurrizt u a g o a den a, orde a 2 3—. Monarki a absol ut u a , beraz, gob er n u zibil razion al a r e n aurk ako da,bert a n ez bait a gehi e n g o a r e n ado st a s u n a r e n bet e kizu n a aintz at hartz e n . Hobb e s e n alde a n , zeine n t z a t gizart e zibila eraikitz eko ah al bid e- baldintz a gisa, gizaki ak dirensubira n o a r e n esku bot er e a jartz e n dut e n a k , Lockek gizart e horre n aurre ti az ko eraikun t z aaldarrikat z e n du et a hortik apart e gob er n u form a zeh a t z a finkatz ek o akordio a 2 4 . Hortik datorbot er e lege gile a k gizart e ko best e bot er e e n aurre a n due n garr a n t zi a, hots, hau e k hare n ondoriodira et a bere me n p e a n dau d e 2 5 . Hortik dat orkio gizart e a ri bot er e ex eku ti bo- judizialar e n aurkaegit ek o —edot a hura iraultz eko ere— esku bi d e a , hon ek, zelan edo hala n, gizart e a k ados t u t a k ooinarri ak hau s t e n ditue n e a n 2 6 . Xehet a s u n e t a n sart u gab e azald ut a k o Locker e n teori a politiko hau nahiko a da egile ar e nbizipe n pert so n al e n et a bere ideie n art eko harr e m a n est u a ageri a n jartz eko, nahiz et a bere nbaliag a r rit a s u n a sortu ziren une historiko- sozial ar e n esp arr u tik har ai n di dago e n . Zentz u hon e t a n ,zalant z a rik ez dago Locker e n ekar p e n a berezi a izan dela pent s a m o l d e liberal ar e n sorrer a r e njatorrian. Izan ere, aska t a s u n printzipioar e n nagu si t a s u n a berre s t e a n et a aut orit a t e printzipio abazt er tz e a n , bere ekarp e n a erab a ki g a rri a izan zen jatorrizko pent s a e r a liberal a best el ak oalorret a n zeh ar barr ei a t z e k o —hala nola, ped a g o gi a n , ekono m i a n , erlijioan edo etika n—2 7.
  4. 4. Arrazoi m e n a r e n aska t a s u n e r a k o bet ekiz u n a k Ents ei ua ren egile ar e n teoria epist e m ol o giko a ereoinarritz e n du. Locker e n ez a g u t z a r e n teoriar e n probl e m a t i k a . Lockek ikuspu n t u berri bati em a t e n dio hasi er a araz o filosofikoe n plaz ar a k e t a n . Abiapu n t u afilosofian m et afisikar e n jorrak e t a n dago, bera u giza adim e n a r e n azt erk e t a r e n beh e tik pas a t u z ,hau da, araz o met afisiko e n azt erk e t a giza adi m e n a r e n zab al er a , gait a s u n a k et a mug a k finkat uz.Locke plaz ar a t u t a k o egiker a berri hon e n garr a n t zi ar e n jakinar e n gain e a n dago, Ents ei ua renPem br ok e k o kond e a ri zuzen d u t a k o «Eskai ntz a »n zera ohart a r a z t e n due n e a n : «Eza gu n a zara zu, jaun a, gauz e n eza g u t z a abstr ak t u et a orokorre n e t a n esp e k ul azio osoaurr er a t u e t a r a heldu zarel ako ohiko m et o d o e n irispide tik har a g o, hal at a n heldu ere, non zuktrat a t u hon e t a k o ah al e gi n a ri em a n d a k o oniritziak et a baiezko a k irakurri gab e gaitz et si a izat etikbab e s t u k o baitut e et a ohiko bidetik kanpo egot e a r r e n aintz at hart u gab e utziko lirat ek e e n zenb ai tat al nolab ai t balioet si ak izat e a era gi n e n baitut e . Berrita s u n egoz p e n a akus a zi o izugarri a da,gizakie n buru az ber a u e n ileord e a z bez al a x e , mod a r e n ara b e r a erra n nahi bait a, juzga tz e n dut e n e kera biltz e n dut e n a , onart uriko doktrin e t a t ik alde n t z e n den inork arraz oi ukan dez ak e e n i k inoizam e tit u gab e . Egia, berrire n berri aurk ez t e n den e a n , ia inoiz ere ez da bozket a z onartz e n et a,horre g a tik, iritzi berriak sus m a g a r ri ak izat e n dira beti et a aurk at u a k esku a rki, oraindik ohikoak ezdirel ako best e rik gab e . Baina egia, urre a bez al a, ez dago egiatik urrun a g o , m e a z ul otik at er a berriadelako. Prob ak et a azt erk e t a k em a n beh a r diot e balioa, et a ez inongo antigu al e k o mod a k ». Filosofiar e n ikusp u n t u berri hon e n jatorria Shaft e s b u r yk o kond e a r e n zerbitzu p e a n egonzen ek o lehe n e n g o urte e t a t ik dat or. Konde a r e n lagu n a r t e k o batz arr e t a n et a mor alt a s u n et aerre b el a t u t a k o erlijioar e n arazo a k azt ert z e k o era bilitako ikusp u n t u filosofikoar e n des e g o kit a s u n a riburuz zera ohartz e n du Lockek Entsei u a ren «Irakurl e a r e n t z a k o Gutun e a n »: «Aldi bat e z lanbro art e a n et a nora e z e a n murgildurik ginduzk a t e n zalantz e n konpo n bi d e r ahurbiltz e a lortu gab e ibili ondor e n , pent s a t z e n hasi nintz e n okerr eko bide a hart u gen u el a et a,halako gauz ak ikertz e n jarri aurre tik, gure gait a s u n a k azt ert u et a gure adi m e n a zein objekt uikertz ek o bad e n et a ez den gauz a ikusi beh a rr a zego el a ». Hau da, zeintzu ideiak izan ditzak e t e n gizakiek, et a zeintz u dira hai en art e a n finkat udait ezk e e n erlazio ak, ziurt a s u n osoz edo, gutxi e n e k o prob a bilit at e bat e z behintz a t . Ontologi aepist e m ol o gi a r e n m e n p e dago: filosofiar e n lehe n biziko gald ekizu n a ez dago Izat e a ri dagozkionm at e ri ei buruz aritz e a n , gure adi m e n e a n , hau da, gure ideie n esp a rr u a n dau d e n hai ei buruzaritze a n baino. Lockek ideia hitza erabiltz e n du «gizaki bat ek pent s a t z e n due n e a n adi m e n a r e nobjekt u a den a r e n ordez (to sta n d for)» (Ents ei ua I, sarrer a § 8). Ideiet a r a heltz eko «bide berria »gog a m e n e k o eduki ar e n izaer a et a jatorriar e n azt erk e t a r e n bitart e z egin beh a r da, hots,gog a m e n e k o azt erk e t a r e n bitart e z. Azterket a zeh a t z bat ek erak u s t e n digu, Desc a rt e s e nrazion alis m o a r e n alde a n , ideiak ez direla sortz e tiko a k, senti p e n a r e n ( sens a tio n ) et ahau s n a r k e t a r e n (reflection ) ondorio baizik. Locker e n ideie n azt erk e t a filosofikoa ez dago ulertz erik Desc a rt e s e ki n et a kart e si a rr e ki nideie n jatorriaz et a est a t u s ontologiko az izan zuen lehiatik at. Izen ere, et a hast e k o, kart e si ar erroadue n razion alis m o a k et a Lockek puzt u et a Berkel eyk et a Hum ek jarrait ut a k o razion alt a s u n ered uenpirist ak ardur a kom u n bat bad u t e ukan, hots, zientzia mod e r n o a k —eta, bereziki, horret a nm at e m a t i k a k due n garr a n t zi ak— plaz ar a t u t a k o araz o e n ikerket a filosofikoa n, et a zientzi akgizakiari izadi an esk aint z e n dion kokap e n berri an dago e n a . Galileo et a Desc art e s e n zientzigintz akber e baliozkot a s u n a zentz u n e a n baino mat e m a t i k a n jartz e n du. Paradi g m a t i koki, mun d u erre al ek ofeno m e n o e n eza g u p e n e r a k o sarbid e a mat e m a t i k a k eskai ntz e n digu —eta ez soilik ere m um at e m a t i ko a r e n entit at e abstr ak t u e n a —. Ondorioz, mun d u fisikoar e n eza g u t z a atz e m a t e k o eram at e m a t i k a r e n eza g u t z a atz e m a t e k o era berb e r a da, hau da, arraz oi m e n a r e n bidez. Esperi e n t zi agur e teori ak —mat e m a t i k o a k zein enpiriko ak— egi azt a t z e k o bide bat baino ez da, et a ez, haiet a r a
  5. 5. heltz eko bide gore n a . Orokorre a n , teori a epist e m ol o giko hon e n aurka zentz u n e a n oinarrit ut a k oenpirist a britani arr e n a jarri ohi da; hon e t a n , kanp oko mun d u a r e n ez a g u t z a zuzen e a nhaut e m a t e a r e ki n lotze n den senti m e n e z k o esp e ri e n t zi atik dat or. Honel a azald uz, razion alis m o aet a enpiris m o a era b a t alde n d u rik agert z e n dira. Enpirism o a r e n ez a g u t z a r e n teoriak, ost er a , razion alis m o era berri bat ez artz e n du. Teoriaepist e m ol o giko berri bat e k zeintzia mod e r n o a hart u beh a r du ikergaitz a t ezinb e s t e z , et a ezzientzi a aurre n e w t o n d a r r a . Azken hon e n alde a n , Galileo et a Newton e n zientziek gauz e n propi et a t em at e m a t i ko a k dituzt e bere n ikergaitz a t , et a ez senti m e n e t a t i k zuze n e a n haut e m a n g a r ri direnpropi et a t e a k et a m a g ni t u d e a k . Filosofikoki garr a n t zi a due n auzia, beraz, mun d u a r e n ez a g u t z aatz e m a t e k o m ek a ni s m o kognitibo a mod u onar g a r ri bat e z azaltz e a r e n a da, et a ez gure senti m e n e zhaut e m a n g a r ri izan dait ezk e e n koalit at e edo propi et a t e e n ara b e r a , entit at e mat e m a t i k o e n azpi a ndau d e n , et a soilik arraz oi m e n a r e n bitart ez lortu dait ezk e e n , erlazioe n ara b e r a baizik. Jokaer a hauera b a t erre pr e s e n t a z i o n al a dugu: entit at e mat e m a t i k o e k et a bere n erlazioek, mod u bat e r a edobest e r a —finkatz e a r dago e n a —, mun d u k o gauz e n ego er a , mun d u erre al a r e n izaer a, alegi a,ordezk a t z e n dut e. Izan ere, horrel ax e bakarrik atz e m a n dait ezk e gauz a k egiazki diren lege z , et a ezagert z e n zaizkida n lege z edo esp e ri e n t zi a t z e n ditud a n legez. Gure ohiko haut e m a t e e k ez da m ai g u t e beti mun d u fisikoari buruzko egi a. Esat er a k o, nik hotzedo bero a r e n sentip e n a izan dez ak e t esku a uret a n sartz e n dud a n e a n . Ost er a, nire sentip e n e t a t i kez ondoriozt a t u t a k o kontz e p t u bat e k, ten p e r a t u r a kontz e p t u a k alegi a, mun d u a ri buruzko egiaobjektibo a g o a eskai ntz e n dit. Lockek ber e egit e n due n teoria ato mi st a r e n ara b e r a , adibid ez, —hotz edo bero sentitz e n dugu n— gorp ut z bat osatz e n dut e n oinarrizko partikul e n higidur a r e nneurri gisa definitz e n du tenp e r a t u r a 2 8 . Tenp er a t u r a , ber az, osa g ai bik det e r m i n a t u rik dago,m at e ri a et a higidur a; et a hau e n az alp e n a em a t e k o Lockek teoria mek a niko egokiak zitue n ber eesku. Biet ariko bat ere ez da m aila ato miko a n haut e m a n g a r ri a , bain a, gauz ak egiazki diren bez alaosatz e n dituzt e. Razion alis m o biren, kart e si arr a r e n et a enpirist ar e n , art eko aurk ako tz a , ez da soilik araz okom u n bat e tik abiatz e n. Komun a da, era ber e a n , zientzia mod e r n o a r e n sorrer a ulertz ek oera bilitako matriz e epist e m ol o giko a , et a hon ak o ez au g a r ri ak ditu e n a : (i) ziurt a s u n a azpi m a r r a t z e nda eza g u t z a razion al ar e n bet ekiz u n gisa, (ii) egi a nab a ri e n ber eizku n t z a egit e n da ez a g u t z a r e nteori ar e n oinarrizko eusk a rri gisa, et a (iii) eza g u t z a r e n azalp e n onar g a rri bat e k goga m e n a r e n et aideie n art eko harre m a n e n azalp e n a eska tz e n due n a r e n ust e sen d o a . Arazo hau ei em a n d a k o biera nt z u n ildoek XVII. m e n d e ti k diraut e n epist e m ol o gi a nag u si biak irudikatz e n dituzt e, hau da,mod e r nit a t e a r e n Scilla et a Charyb di s. Enpiris m o a r e n ekar p e n a r e n berrit a s u n a senti m e n e k mun d ufisikoar e n —eta esp a rr u m at e m a t i k o a r e n — egi e n atz e m a t e a n dut e n funtzioa mod u onar g a rribat e a n finkatz e a n datz a. Lockere n ekar p e n oinarrizko e n a (i)-(iii)n adier a zit ak o baldintz ak as et uk oditu e n senti m e n e z k o esp e ri e n t zi ar e n ikusm ol d e berri bat plaz ar a t z e a r e n a da. Locke kanpok o mun d u a r e n exist e n t zi ar e n egi azt a p e n e t i k abi atz e n da, zerg a tik et a bert a ndau d e n gauz a anitz e n haut e m a t e edo pertz e p zi o a k ditugul ako. Alabain a, nola hel nait ek ehaut e m a t e hoiek izat er a ? Kartesi arr e n ara b e r a sortz e tiko ideiak ditugul ako. Lockek, orde a, ust e dues p eri e n t zi a dela gure ez a g u t z a oso ar e n oinarria: «Gizaki oro bere pent s a m e n d u a z kont ur a t z e n den e z et a pent s a t z e n ari den e a n ber egog a m e n a k hant x e dau d e n ideie n inguru a n dihard u e n e z gero, ez dago dud a rik gizakiek ber e ngog a m e n e a n zenb ai t ideia dituzt el a... Lehen e n g o et a behin, ordu a n , gizaki a horiek edu kit z eranola heltz e n den jakin beh a rk o da. Bad akit doktrin a onart u a del a gizaki ek sortz etiko ideiak et ajatorrizko karakt e r e a k dituzt el a ber e n goga m e n e t a n sorrer a k o... Jo dez a g u n , bad a , gog a m e n a , es a n ohi dugu n mod u a n , pap e r zuri bat dela karakt e r e rikgab e k o a , inolako ideiarik ez due n a . Nola heltz e n da horiek edukitz er a ? Nola heltz e n da gog a m e n agizakiar e n irudim e n lant s u et a mug a rik gab e a k ia am ai g a b e k o anizt a s u n e z ber e bait a n pint a t udion ugarit a s u n hori guzti a edukitz er a ? Nondik at er a t z e n du arraz oi m e n a r e n et a eza g u t z a r e n
  6. 6. m at e ri al hori guztiori? Galderoi hitz bakar bat e z eran t z u n e n diet: esp e ri e n t zi a tik» ( Ents ei ua ,II.i.1et a 2). Lockek Desc ar t e si egit e n dion kritikar e n abi ap u n t u a k , printzipioz behinik behi n,zentz u n a r e ki n bat dat orr el a dirudi. Nola es a n dez ak e g u mod u onar g a r ri bat e a n gure ideiak,baku n e n a k diren a k, jaiob erri a n jada nik grab a t u t a dau d el a ? Galder a best e hau litzat ek e, alegi a,nola az al dait ek e ideie n jatorria esp e ri e n t zi ar e n bidez? Zentz u n a r e ki n lotut a dago e n kritika hau,ost er a , az al eko a baino ez da . Galder a biet a n plaz ar a t z e n den auzia ez a g u t z a r e n jatorriaridagokio n a baino orokorr a g o a da. Bai Desc a rt e s e n g a n bai Locker e n g a n «idei a » termi n o agog a m e n a r e n eduki a osatz e n due n a ri dagokio. Hau da, pent s a m e n d u e i dagoki e, bain a bait asenti m e n d u e i , sentip e n e i, em ozio ei et a kontz e p t u ei ere. Dugu n auzia, beraz ez da gizab a n a k o a knola ez a g u t z e n due n, baizik et a goga m e n a k nola, orokorre a n , heltz e n den eduki hori —den adelako a izand a ere— eskur a t z e r a . Honel a plant ei a t u rik kart e si arr ek em a n d a k o at er a bi d e a ez dagoera b a t e k o onar g a rrit a s u ni k gab e et a, hort az, ez dago auzit a n jartz erik intuizioz edo zentz u n e zsoilik em a n d a k o iritziez. Teoria epist e m ol o giko bat beh a r dugu: (i) gog a m e n a r e n et a ideien art ekoharr e m a n a aurkituko due n a , biak ere entit a t e inde p e n d e n t e gisa hart urik, (ii) gog a m e n e k o ideie njatorria argit uko due n a , et a (iii) eza g u t z a r e n feno m e n o a goga m e n a r e n ideiekiko era gi n a r e nem ai tz a gisa azald uko due n a . Teoria hori eratz e a da Lockere n eginkizu n a . Ideia guztie n jatorria diren ez a g u t z a r e n iturri biak kanp oko objet u senti g a rri e n pertz e p zio aet a geur e gog a m e n barn e k o era gik et e n pertz e p zio dira. Lehe n g o a ri «se n ti p e n » deritzog u et abigarr e n a ri «ha u s n a r k e t a ». Lehe n e n g o a k hon el ax e dihard u: «Gur e senti m e n e k , objekt u sentig a rri partikul arr e kin ari direl arik, gauz e n hainb a t pertz e p zioezb er di n dara m a t z a t e goga m e n e r a , objekt u horiek egit e n dizkien era gi n mot a ezb er di n e n ara b e r a .Eta horrex e t a r a heltz e n gar a hori , zur i, bero ,.... et a koalitat e sentig a rri deitz e n diegu n horienideiak edukitz er a . Eta horiex e k direla senti m e n e k gog a m e n e r a dara m a t z a t e n a k diod a n e a n , es a nnahi dut senti m e n e k kanp oko objekt u e t a tik gog a m e n e r a pertz e p zi o horiek han sortz e n dut e n adar a m a t e l a » (Entsei u a , II.i.3). Hausn a r k e t a sentip e n a r e n antz er a k o ideien lorpe n e r a k o iturria dugu, bain a guregog a m e n e k o barn e era gike t e n gain e a n era gi n e z , horre g a t ik «b ar n e senti p e n » gisa bereizi dait ek e .Lockek «er a gik e t a » horiek zentz u zab al e a n ulertz e n ditu, bai goga m e n a k ber e ideiekiko due nera gi n a r e n bitart e z nola bait a haiekin elkart ut a gert a dait ezk e e n irriken bitart e z ere —hala nola,ideia bat e k era gi n d a k o ats e gi n a edo ats e gi n e z a—. Honel a bad a: «aip a t u riko era gike t e k, arim ak hai ei buruz hau s n a r k e t a n et a pent s a k e t a n dihard u e n e a n ,best e mot a bat ek o ideiez hornitz e n dut e gog a m e n a , alegi a, kanp oko objekt u e t a tik, erdi et si ezindiren e z. Hau ex e k dira horiek: haut e m a t e a , pent s a t z e a , dudat z e a , ust e izat e a, arrazoitz e a,eza g u t z e a , nahi izat ea, et a gur e gog a m e n a r e n egintz a difere n t e guzti ak. Eta horien ohart u n izanet a geur e bait a n haut e m a t e n ditugul arik, berori et a tik, geur e senti m e n e t a n era gi n a dut e ngorp ut z e t a t ik hartz e n ditugu n a k bez ai n ber eiziak diren ideiak hartz e n ditugu » ( Entsei u a , II,i,4). Sentip e n a et a hau s n a r k e t a giza pertz e p zi o a r e n mod u bi dira. Locker e n teori aepist e m ol o giko a k ber az, eza g u m e n a r e n azalp e n a lortz en du haut e m a t e a r e n teoria bat e n bidez.Izan ere, Lockek pent s a t u et a haut e m a n art eko ber eizke t a arind u egit e n du, kanp oko objekt usenti g arri e n beh a k e t a pent s a t u edo ideiak edukitz e a r e ki n berdin d u art e. Kanpoko objekt u batbeh a t z e a ideia bat edukitz e a da et a ideia bat edukitz e a pent s a t z e a da. Beh at z e a et a pent s a t z e aideie n bitart ez erre pr e s e n t a t z e k o mod u bi dira. Locker e n teori a epist e m ol o giko a r e n aurk ez p e n hau zeh az t u beh a rr e a n gau d e . Berepertz e p zio ar e n teoria ez da soilik haut e m a n a r e n teoria psikofisiologiko bat. Bere teoria n behi nkanp oko objekt u e n erre alit a t e a r e n exist e n t zi a ez arririk —goga m e n a et a ideie n inde p e n d e n t zi ar e neusk a rri a den a—, pertz e p zi o a k erre alit at e hori et a gog a m e n a uzt artz e n ditu —ideiak gog a m e n e a nzerg a tik sortz e n diren az alduz—. Ezagu t z a z ko m ek a ni s m o a r e n alderik garr a n t zit s u e n a dago,
  7. 7. ber az, azaltz e a r, hain zuze n, gog a m e n e a n land u g a b e k o m at e ri al ar e n harrer a r e ki n, hots,«inpr e si o » senti g a rri ekin, hast e n den hura. Haut e m a t e a ez da inpre si o hut s a , egi a nab a ri akatz e m a t e k o gaitz e n gaitu e n lehe n urrat s epist e m i ko a baizik. Honel a haut e m a t e a k kart e si arr e nintuizioa bazt e rt z e n du egiazko ez a g u t z a r e n oinarri legez: eza g u p e n bat erre al a da —hau da,gauz e n erre alit at e a r e ki n ados dago— ez senti m e n e z k o inpresio bat del ako (edo bert a tikdatorr el a ko), baizik et a giza eza g u t z a k mun d u hura et a gure gog a m e n a r e n art e a n dago e nbitart ek a ritz a r e n ondorioz, pertz e p zio ak idieak sor ditzan kanp oko mun d u erre al a r e n exist e n t zi abeh a r duel ak o. Bitart ek a ritz a hori izaer a erre pr e s e n t a z i o n al e k o a da era b a t . Sarrita n ispiluar e n analo gi ar e nbitart ez ere azald u ohi da: goga m e n a k objekt u a k pasiboki islatz e n ditu. Ents ei ua ren irakurk et asako n a g o bat e k, orde a, konpl ex u t a s u n han di a g o a agert z e n digu. Inpre sio a k ez du egiazko era gi nikpertz e p zio bihurt u eze a n , hots, ber e gait a s u n aktibo a r e n bitart e z gog a m e n a k inpresio e n izaer aosatz ail e a onart u ez e a n: adibid e z, inpre si o jakin batz uk loreo nt zi gorri bat e n inpre si o osatz ail e akdirel a onart u art e a n . Pertz e pzio ak ez dira isla esp e k ul a rr a k edo zantz u huts al ak arga zki plakabat e a n . Ideiek mun d u a erre pr e s e n t a t z e n dut e mintz air ak ideiak hitzen bidez erre pr e s e n t a t z e nditu e n antz er a . Bate a n zein best e a n , erre pr e s e n t a z i o e k esa n a h a i a dut e esp e ri e n t zi ar e n objekt u eibad a g o z ki e. Best el a, ideia edo erre pr e s e n t a z i o «fant a s tiko edo kimeriko e n » aurre a n gau d e . Haux eda Lockek ezartz e n due n eza g u t z a r e n teori a enn pirist a r e n muin a. Giza adi m e n a ri buruzko ent s ei u a liburu ar e n eduki a. Ents ei ua 1690 e a n argit ar a t z e n den arre n, ern at z e proz e s u a bi ha m a r k a d a lehe n a g o hasizen2 9. «Irakurl e n t z a k o gut u n e a n » idazt aro a n et e n al di luzeak tart ek a t u zirela diosku, gaiei berrizan a b a s e a n ekinez, et a hau e k, gehi e n bat e a n , Frantzi ako azke n egon al di a n aton d u zituel a. Horidela et a erre pik a p e n a k aurki ditzak e g u liburu a n, ber eziki luze a suert a t u z . Are gehi a g o , egile askokkonsit e n t zi a ez ak edot a kontr a e s a n a k ikusi nahi izan dituzt e obrar e n hainb a t pas a rt e e t a n . Ents ei ua lau liburuz osat u t a dago. Lehen e n g o biek ideiak azt ertz e n dituzt e. Lehe n liburu a nLockek sortz etiko ideien teori a kritikatz e n du. Bigarre n e a n , ideien jatorria, izaer a et a eginkizu n a riburuzko bere teori a epist e m ol o giko a r e n berri em a t e n da. Hirugarr e n liburu a n ideia et a hitzezkozeinu e n , hots, hitze n art eko lotura azt ertz e n da, zeinak ber e lehe n edo ber e h al a k o es a n a h i a nhaiek era biltz e n ditue n ideiak ordezk a t z e n (stan d for ) dituzt e n zeinu senti g a rri ak baino ez diren(Ents ei ua , 3.ii.2). Hau da, ideiek gauz ak erre pr e s e n t a t z e n dituzt e, et a hitzek ideiakerre pr e s e n t a t z e n dituzt e. Azkenik, laug arr e n liburu a n Lockek ideiek da m ai g u t e n eza g u t z a r e nirism e n a et a baliag a rrit a s u n a ikertz e n du, et a, era ber e a n , ziurra ez den, ez a g u t z e tik, hots,prob a bilitat e tik ondoriozt a t u t a k o sines t e praktiko e n t z a k o fund a m e n t a z i o bat ezartz e n du. Ents ei ua ren teori ar e n eginkizun eraikitz aile a erralit at e a ri buruz ditugu n egi azko judizioe negi azt a p e n intuitibotik dat or. Nola izan dait ek e hori? Gure ideiak oinarrian senti m e n e z k opertz e p zio ak da m aizkigu n esp e ri e n t zi ez osat ut a dau d el a k o et a esp e ri e n t ziok mun d u a r e n et a guregorp ut z a r e n art eko elkarr er a gi n a r e n ondorio direlako. Oinarrizko ideia horiei Lockek ideia baku n a kdeitz e n die. Ideia horiek ez dira fikzio huts ak, «zer e n guga n era git ek o gai diren itxure n pea n irudikatz e n (repr e s e n t ) baitizkigut e gauz a k,itxuron bidez subst a n t zi a partikul arr e n esp e zi e a k bereizt ek o, subst a n t zi ok zein ego er a t a n dau d e nsom a t z e k o et a, ondorioz, geur e pre mi e t a r a k o hart u et a era biltz eko gaitz e n gar el arik. Horrela,zurit as u n a r e n edo mingo s t a s u n a r e n ideiak, gorp ut z bat ek bera u gog a m e n e a n dago e n mod u a nera git ek o due n ah al ari era nt z u n e z , eduki ah al due n edo beh a r luke e n bat etortz e guztia dauk agug a n dik kanpok o gauz eki n. Eta gure ideia baku n e n et a gauz e n exist e n t zi ar e n art eko bat etortz ehori nahiko da ez a g u t z a erre al er a k o » (Ents ei ua , IV.iv.4). Pasart e hon e t a n zuritas u n a ideia baku n e k o adibid e bat da. Haler e, best e batz ut a n lore jakinbat ek o zurita s u n a aipatz e n du halako ideia bat e n adibid e gisa ( Entsei u a , II.ii.1). Lehe n kasu a n
  8. 8. unibert s al bat e n aurr e a n gau d e ; bigarr e n e a n , partikul ar abstr a kt u bat e n aurre a n . «Lore hon e nzurit as u n a » bez al ako partikular abstr ak t u a k ( tropoa k ) et a unib ert s al abstr a kt u a k («zurit a s u n a »)edo partikular konkret u a k («lore hau ») oso ezb er di n a k dira. Egile batz uk Locker e n teori aninkonsi st e n t zi a bat aurkitu dut el a ust e izan dut e. Zen b ait egilek ideia baku n a k partikul arabstr a kt u e ki n lotze n ditu, best e batz uk, unibert s al e ki n. Haler e, bere teori a erre pr e s e n t a z i o n al a r e nara b e r a , bereizk et a ez da Lockere n t z a t araz o iturri30. Aipat ut a k o egile ek pertz e p zi o a inpresio huts a dela ulertz e n due n ikusm ol d e a n sost e n g a t u z ,ideia isla bat bailintz a n arinki definitz e n dut e. Sentip e n a k ez dira goga m e n e a n inprim a t z e nargiz ariko xaflatxo bat e a n bez al a. Bere barn e a n erald a t z e n dira gog a m e n a r e n izaer a aktibo ar e n ,pent s a t z ail e a r e n , indarr a g a t i k. Hau kolore jakin bat e k o inpresio a, adibid e z, zuritz at hartz e n denproz e s u a da. Errepr e s e n t a zi o proz e s u bat non, senti p e n land u g a b e a pertz e p zio esa n g u r a d u n abihurtz e n den. Best el a esa t e k o: inpre si o bat e k partikul ar bat e n est a t u s a du, pertz e p ziosenti g arri a n, orde a , gauz e n kontzi en t zi a dugu hau e k partikul ar abst r a kt u a k bailiran. Moduhon e t a n azaltz e n du Lockek esp e ri e n t zi a konkret u e t a t i k kontz e p t u e t a r a gar a m a t z a n bide ar e nhast a p e n a , gur e intel ekzioa, pent s a m e n d u a et a mintz a m e n a esp e ri e n t zi a n gert a t u t a k o oinarrizkoentit at e e t a t i k eraikiak direl a azpi m a rr a t z e n due n ikus m ol d e enpirist ari eut siz. Aipat ut a k o bide a best el ak o ideiez osat urik dago ere, ideia konpl e x u e z , hain zuzen. Hau ekideia baku n e n elkarke t e z gert a t z e n dira. Esat er a k o, zurit as u n a , goxot a s u n a et a solidot a s u n a r e nideia baku n e k azukr e- kozkor bat e n ideia konpl ex u a osatz e n dut e, Lockek ideia mot a biakezb er di n tz e n ditu gog a m e n a k haiek egit eko era bili ditue n proz e d u r a ezb er di n e n arab e r a : ideiabaku n e n kasu a n gog a m e n a k pasiboki dihard u, et a aktiboki ideia konpl ex u e n kasu a n ( Ents ei ua ,II.xii.1). Azalpe n hon e k okerku n t z a r a era m a n gaitz ak e . Aipatu den legez, pertz e p zioes a n g u r a d u n a k goga m e n a r e n jardu er a z beh a r du. Ideia konpl ex u e n ekoizp e n e a n gog a m e n a kdue n izaer a aktibo a ideia konpl ex u ezb er di n e t a r a era m a n g o gaituzt e n ekintz a berezi e nburutz a p e n ezb er di n e tik dator. Ideia baku n e n et a ideia konpl ex u e n art eko oinarrizko alde ahon e t a n datz a gehi e n bat: ideia baku n a k erre alit a t e fisikoak det e r m i n a t u rik dau d e (berrikiagoes a n g o gen uk e erre alit a t e hori ez dago el a objekt u e z soilik osat urik, egiturat ut a k o objekt u e zbaizik), ideia konpl ex u a k, printzipioz bed e r e n , nahi dugu n eran osa genitz ak e e n art e a n . Ents ei ua n ideia mot a ezb er di n e n ez au g a r ritz e bat esk aint z e n da, bai baku n e n a baikonpl ex u e n a . Lehe n e n g o e n art e a n sentip e n a r e n ideiak ber eizt e n dira, hau da «ka n p ok o »senti m e n e n bidez lortut ak o a k, et a hau s n a r k e t a r e n ideiak, hau da «b ar n e k o » senti m e n a r e n bidezlortut ak o a k, hots, haut e m a n a , goga m e n a et a nahi m e n a bez al ak o ideiak. Atsegi n ak et aats ek a b e a k , goz a m e n a k edo larrit as u n a k ideia baku n e n mod u ezb er di n a k osatz e n dituzt e ere bai. Lockek, best al d e , ideia konpl ex u e n tipologi a bi eskai ntz e n ditu. Lehen e n g o a azt ert u t a k oobjekt u mot a ezb er di n ei dagoki e (sust a n t zi ei, mod u ei, edo erlazioei). Bigarre n a goga m e n a k ideiabaku n a k elkartz e r a k o a n egit e n ditue n era gike t a ezb er di n e n ara b e r a zertz e n da (elkartz e a , elkart ugab e erkat z e a edo ideiak bat a best e e t a t i k ber eizt e a r e n arab e r a ). Halere, sailkak e t a hau e n ulerkun t z a egokia Locker e n teori ar e n best e alde garr a n t zit s u batiso egit e a n soilik lor dait ek e , koalitat e lehe n e n et a bigarr e n e n teoriari, hain zuen. Teoria hauEntsei u a ren zientziar e n filosofiari dagokio ber eziki. Desc a rt e s e k senti p e n e n et a gauz e t a n egiazki dago e n a r e n art e a n , hots, senti p e n horiekera git e n dituzt e n koalitat e r e n art e a n des b e r di n d u zuen. Zientziari dagokio, jatorria n, koalitat e r e nikerku ntz a . Lockek, alder a n t ziz, zientzi a sentip e n e ki n lotzerik bad a g o e l a onar g a r ri egit e n saiatz e nda. Pertz e p zio a k hal ako pertz e p zi o a k era git e n dituzt e n gorp ut z e n modifikazio et a tik alde n d uondor e n , Lockek ideia et a koalit at e a k ber eizt e n ditu: «Gog a m e n a k bere baitan haut e m a t e n due n oro edo pertz e p zio, pent s a m e n d u edoadi m e n a r e n zuzen e k o xed e den oro da nik ideia es at e n diod a n a ; et a gur e adi m e n e a n ideia batsort ar a z t e k o ah al m e n a ri ah al m e n hori due n subj ekt u a r e n koalitat e a deitz e n diot. Horrel a elurbol a
  9. 9. bat ek gure bait a n zuri, hotz et a biribilar e n ideiak sort ar a z t e k o ah al a duel arik, ideia horiek guga nsort ar a z t e k o ahal m e n e i elurbol a n dau d e n e z koalitat e a k deitz e n diet; et a gure adi m e n e k o senti p e nedo pertz e p zio ak diren e z ideiak deitz e n diet, et a batz u e t a n ideia horiez objekt u e t a n eure t a naurkituko balira bez al a mintz o baldin ban aiz ere, ideia horiek sort ar a z t e n dizkigut e n objekt u e nkoalit at e e z ari naiz el a ulertz e a nahi nuke » ( Ents ei ua , II.vii.8). Behin esp e ri e n t zi ar e n azke n e n g o osa g a r ri ak norb a n a k o a r e n esp eri e n t zi a erre al ak ez direl afinkat urik, esp eri e n t zi at z e n ditugu n gert a k a ri ak ez direla, alegi a, objekt u e n koalit at e a k baizik,Lockek koalitat e mot a biak ber eizt e n ditu, lehe n a k et a bigarr e n a k . Gorput z e tik, edoz ei n ego er a t a ndago el a ere, era b a t ban a e z i n a k diren a k halako a k non, gorp ut z horrek ber e gain era gi n d a k oedoz ei n indarr e n ondorioz izan ditzak e e n gora- beh e r a et a aldak e t a guzti et a n koalit at e o k et e n g a b eatxikitze n ditue n ei koalit at e lehe n a k deritz e. Ideia horiek solidot a s u n , hed a d u r a , irudia, higidur aedo ats e d e n a , et a kopuru a r e n ideia baku n a k era git e n dut e guga n . Koalitat e bigarr e n a k , berealdetik, objekt u e t a n eur et a n ez er izan gab e hai en lehe n koalit at e e n bidez, hau da, ber e n aldesenti g aitz ak diren kolore, hots, zapor e et a horrel ak o e n bolu m e n , irudi, ehu n d u r a et a higidur a r e nbidez, gug a n sentip e n ezb er di n a k sortz ek o ah al m e n a k dira. Koalitat e mot a biek ekoiztut ak o ideiak ezb er di n a k dira bere jatorri kaus al e kiko dut e nantz ek o t a s u n a del a et a: «g o r p u t z e n leh e n koalit a t e e n idei a k koalit a t e hori e n an t z e k o t a s u n a k dira et a b er o ri e ner e d u a k gor p u t z e t a n eu r e t a n exi sti t z e n dira e gi a z ki, b ai n a big a r r e n ko alit a t e e k gu g a nsort a r a z t e n dit uz t e n idei e k ez dut e hai e n inol ak o an t z e k o t a s u n i k . Ez da g o gur e idei e n a n t z e k oez e r, obj e k t u e t a n e ur e t a n exi s ti t z e n de ni k. Idei a hori e n ar a b e r a kalifika t z e n dit u g u ngor p u t z e t a n gur e bai t a n se n t i p e n a k er a gi t e k o ah a l m e n a b ai n o ez da g o ; et a idei a n goz o a ,ur di n a , be r o a d e n a zati s e n t i g a i t z e n h al a k o ed o horr el a k o bol u m e n a , irudi a et a hi gi d u r ab e s t e r i k ez da horr el a kalifika t u ri k o gor p u t z e t a n e ur e t a n » ( Ent s e i u a , II.viii.1 5). Arazo gaitz a da lerro horiet a n antz eko t a s u n a z dioen a ulertz e a . Zein zentz u t a nerre pr e s e n t a t z e n dut e antz er a k o mod u a n koalitat e lehe n e n ideiek et a zeine t a n ez dut e koalitat ebigarr e n e k egit e n? Auzia hon ak o gald er a r e n antz ek o a da, hots: zein zentz ut a n da koadro batirudikatz e n due n a r e n antz ek o a ? Egind ak o gald er a k bad u ber e garr a n t zi a eza g u t z a erre al a izat ekobaldintz a finkatz e n baitu: ez a g u t z a erre al a da gauz e n (berai e n koalit at e lehe n e n ) antz er a k o a kdiren ideiei dagoki e n ez a g u t z a delako. Modu hon e t a n kart e si arr a r e n jeinu m altz urr e tik salbugelditz e n da teoria. Baina koadro a r e n auzi a hari esk er ez a g u t z e n bad u g u , nola esa n gen e z a k e ber ar e n antz ek o adela? Ideia baku n a k sortz ek o printzipio enpirist ar e n aipa m e n soilar ekin ez dugu nahiko a.Antzekot a s u n a r e n esk akiz u n a estrukt ur al a dirudi era b a t , hau da: ezb er di n a den ideia baku n orokber e ezb er di nt a s u n a r e n egokitz a p e n a izan beh a r du objekt u e n mun d u a n . Auzia ideia baku n e kkanp oko mun d u a n erre pr e s e n t a t u t a k o difere n t zi ak gog a m e n e k o difere n t zi a erlazion al e t a nm a nt e n t z e n diren «en pirikoki» azt ert z e a n datz a. Eta auzi hau ideia konpl ex u e t a n ere aurkidez ak e g u . Aldea hon e t a n datz a, ideia baku n e n kasu a n ondo et a est uki ma n t e n t z e n dela eskakizu n hori,ideia horien izaer a dela et a, hau da, kanp oko objekt u e n (haie n koalit at e lehe n e n ) difere n t zi ekdet er m i n a t u rik dau d el a et a. Ideia konpl ex u e n kasu a n adi m e n a k difere n t zi a sist e m a ezb er di n a k,mun d u a ri buruzko teori a ezb er di n a k, alegi a, osa ditzak e —gaurko hitzet a n , sort ut a k oerre pr e s e n t a z i o a k ez dira bakarr a k—. Haiet ariko batz uk ez dira bat etorriko —ez dira antz ek o a kizango— gur e mun d u erre al a r e ki n. Azalpe n hau e k Locker e n zientziar e n filosofiar e n oinarri ato mi st a k finkatz e n dituzt e 3 1 .Atomist e n fisika gorp uz kul arr a k mun d u fisikoa az al dez ak e azke n hau m at e ri a higikorr ek o zatikitxikiez osat urik dago el a k o, gert ak a ri fisikoak mat e ri ak o zatiki edo partikula horien propi et a t egeo m e t riko edo dina m iko e n bitart ez erre pr e s e n t a t u z azal dait ezk e el a rik. Fisikak feno m e n o fisikoakazaltz eko erabiltz e n ditue n entit a t e epist e m ik o a k bat datoz, hain justu, objekt u e n bulkad a k
  10. 10. (kont akt oz sortut a k o higidur a) gug a n era gi n d a k o mod u baku n e n jatorrizko ideiekin (idei a baku nbat et a ber ar e n erald ak u n t z a rik soilik sortut a k o ideia konpl ex u e ki n, alegi a), hau da: hed a d u r a ,solidot a s u n a . higigarrit a s u n a edo higitu a izat eko ah al a, antz e m a n g a r ri t a s u n a edo antz e m a t e k o ,pent s a t z e k o ah al a, exist e n t zi a, iraup e n a et a zenb a ki a ( Ents ei ua , II.xxi.75). Honel a bad a, hed a d u r a ,solidot a s u n a , higigarrit a s u n a et a b a r r e k o ideiak hed a d u r a z , solidot a s u n a z , higigarrit a s u n a z et a b a rosat ut a k o objekt u e k era gi n d a dau d e , et a horrek gug a n kolore a , dast a m e n a , hotz a, bero aet a b a rr e n ideiak era git e n ditu. Oraintx e uler gen e z a k e Locke et a Desc ar t e s elkarr e n g a n d i k urruntz e n due n a zer denzientzi ar e n zere gi n a ri dagokion e a n . Desc a rt e s e k esa n d a zuen haut e m a t e n ditugu n senti p e n a kera git e n dituzt e n koalitat e e n ikerket a —eta ez sentip e n e n a berai e n a— zela zientzi ar e n jatorrizkozere gi n a . Lockek orain dioe n a da koalitat e lehe n a k et a bait a hai ek era git e n dituzt e n senti p e n a k(ideiak) direl a mun d u a den bez al ak o erre alit at e objektibo a osatz e n dut e n a k Zientzi ari ber az,jatorrizko ideia hau e n azt erk e t a dagokio. Arestiko zeh az t a p e n a k egind a Lockek eza g u m e n a ideien art eko ado st a s u n a edodes a d o s t a s u n a r e n pertz e p zi o a bez al a definitz e n du. Ezagut z a rik ziurren a eza g u t z a intuitibo a da,hots, goga m e n a k ideia ezb er di n e n art e a n bereizi et a hei en art e a n erlazion a t z e k o due ngait a s u n e t ik ondoriozt a t u t a k o a den a . Intuizioak eza g u t z a nab a ri a da m ai g u: adibid ez , zirkulu batez del a lauki bat. Ezagu t z a ez nab a rir e n art e a n gauz a erreal e n ezag u t z a et a soilik abstrakt o a kdiren ideien eza g u t z a ber eiz genitz ak e . Sust a n t zi e n (ideie n substr a t u m a diren a r e n ) kasu a n , ezgut z a r e n lehe n mot a objekt u e nes e n t zi a erre al ei dagokio n a da —hau da, koalitat e lehe n e n ara b e r a aditz er a em a n dait ek e e nbarn e egiker a—; bigarr e n a es e n t zi a nomi n al ei dagokion a da. Hark soilik era gi n dez ak eeza g u t z a r e n gehiku nt z a , sust a n t zi e n es e n t zi a nomi n al e n ez a g u t z a k ideiei zeinu berri ak (hitzak)soilik gehitz e n dizkien bitart e a n . Adibidez, «urr e a »z urre a r e n ese n t zi a nomin al a ulertz e n bad u g u ,hau da, horia, met aliko a et a abar den zerb ait, ber ari buruz horia dela esa t e a horitz at jotze n dugu nzerb ait hori horia dela esa t e a r e n parek o a da. Ideia baku n e n et a mod u e n (adibid ez, mor al ar e n et a mat e m a t i k a r e n ideien) eza g u t z a nalder a n t ziz, es e n t zi a erre al ek bat egit e n dut e ese n t zi a nomin al e kin. Honel a, hiru lerro e n art ekohut s u n e a due n irudia trian g el u a r e n ese n t zi a erre al a bez ai n nomin al a dugu. Ez da soilik izanorokorr a atxikitz e n diogu n ideia abstr ak t u a , baizik et a bait a gauz a ber ar e n egiazko es e n t zi a ber aere (Ents ei ua , III.iii.18). Haatik, ideien ez a g u t z a erreala izan dadin ez da nahiko a es e n t zi a erre al e neza g u t z a soilar ekin; izan beh a r du, horrez gain er a , hare n es a n a h i a barn e h a r t z e k o nahiko a, et a ezhitze n ordezk ak e t a huts al a soilik. III. liburu a n hitzen azt erk e t a egit e n du Lockek, hizkuntz a r e n izaer a et a zere gi n a , alegi a.Ideiak gauz e n zeinu a k, gauz e n erre pr e s e n t a z i o a k, diren bez al a, hitzak ideien zeinu ak dira, haiekerre pr e s e n t a t z e n dituzt e, kom u nik a t u ah al a izat eko. Irudikatz e zere gi n biren art eko alde a hon e t a ndago: ideiek objekt u e k era gi n d a k o zeinu nat ur al a k diren hein e a n erre pr e s e n t a t z e n dut e, hitzak,orde a, ados t u t a k o et a hitzar m e n e z k o zeinu a k dira, zeine n esa n a h i a «h a u t a t u z » ezartz e n dugu n : «...hitz ek gizaki en ber e ideia partikularr ak soilik adier a z t e n dituzt el a, hau erabat haut a z k o a(arbitr ar y) den ez ark e t a r e n bidez gert a t z e n del arik, begi- bist ako a da gogo a n izan ez gero ideiahoriek m aiz ez dituzt el a best e e n g a n (hizkuntz a ber a dara bilt e n e n g a n ere) pizte n hitz horiek zeinumod u a n adier a zitz at ditugu n ideiak. Eta gizaki orok dauk a hitzak nahi ditue n ideien ordai nbihurtz ek o ask at a s u n ken ezi n a, halako a, non inork ez due n ah al m e n ik best e a , berak era bilitakohitz ber ak dar a biltz a n e a n , goga m e n e a n ber ak ditu e n ideia berb e r a k edukitz er a beh a rt z e k o »(Ents ei ua , III.ii.8). Alabai n a, hitze n es a n a h i a ez dat or ideia jakin batz ur e ki n hitzar m e n e z ez arrit ak o loturahut s e z finkat ut a. Ezinb e s t e k o a da entz ul e a k et a hizlariak ideia berb e r a antz e m a t e a . Hau ez da betigert a t z e n . Adibidez, hitzak ideia oso konpl ex u bat irudika dez ak e e l a k o et a, kasu horret a n , beraz,
  11. 11. zaila izango del ako gizaki guztie n g a n bere es a n a h i a ri eust e a . Hortik, ondoriozt a gen e z a k e auzi batdela hitz bat e k esa n a h i a duel a es at e a et a best e auzi ezb er di n bat hau edo best e es a n a hi a duel a. Zailtas u n hau are a g o t u egit e n da gain er a , sarrit a n hizkunt z «ab u s u a k » gert a t z e n direlako.Ester ak o, ideia argi et a ber eizirik adier a z t e n ez dut e n hitzak as m a t z e n diren e a n , edot a hitz batadier a z p e n ezb er di n e ki n era biltz e n den e a n et a abar.... Orokorki, bukatz e n du Lockek, zeinu e nera bilp e n zuzen a ikertuko due n zientzia ber ezi bat beh a r dugu et a, ber eziki, artikulat u t a k osoinu e n a ; zientzi a hau se mi oti ka da (Ents ei ua , IV.xxxi.4). Argitar al di honi buruz. Ents ei ua k eza g u t z a r e n teoria erre pr e s e n t a z i o n ali st a bat e n adibid erik argie n e t a riko batosatz e n du. Ezagu tz e n dugu ideiek et a mintz air ak mun d u a erre pr e s e n t a t z e n dut el ako. Irudika p e nhori, ikusi den legez, era ezb er di n e z gert a t z e n da. Ideia batz uk objekt u a k erre pr e s e n t a t z e n dituzt ehaiekin dut e n antz eko t a s u n a dela et a; best e batz uk, orde a , ez dut e erre alit a t e a r e ki n zerikusirik.Egiazki garr a n t zit s u a den a erre alit a t e a n dau d e n difere n t zi ak m a nt e n t z e k o funtzioidentifikatz ail e a r e n bet ekiz u n a bet e dez a t el a da. Ideiek, ber az, izen ek legez, objekt u a kadier a z t e k o, erre pr e s e n t a t z e k o edo izend a t z e k o balio dut e. Betekizu n hau erab a t ordezk a p e n e k o aedo bikari al a da. Ideiek et a objekt u e k erre pr e s e n t a t u t a k o objekt u e n lekua n dau d e n hein e a nerre pr e s e n t a t z e n dut e. Ideien et a mintz air ar e n bet ekiz u n ber eizi hau adier a z t e k o termi n o a to stan d for da «- enordez ego n ». Ents ei ua ren itzulp e n e t a n «adi er a zi », «erref e rit u », «es a n nahi » et a ab ar par eko e ngisa agert z e n da hizkuntz a ezb er di n e t a n . Aukera hau e k «- en ordez egon »- aren berezit a s u nordezk a t z ail e a , bikarial a, est altz e n dut e, hain zuzen, ordezk a p e n politikoar e n an al o gi az azaldait ek e e n a , et a Lockere n ikerket a zeh a t z a r e n gai a ere izan zen a. Honako edizioa n «to sta n d for» «- en ordez egon », «ord e z k a t u », «ord ai n izan » gisa itzuli izanda, nahiz et a zenb ai t e t a n esal di korapilat s u a k era gi n. Era bere a n , orokorr e a n Leibniz e n Nouv e a u xEssais ean eusk ar a r a k o itzulpe n e a n erabilit ako ter mi nolo gi a erabili izan da. Berau, Sarrera hon e nhasi er a n adi er azi dugu n legez, Ents ei ua ren solas al di- iruzkina da, non solaskid e bat e k Locker e nobrar e n letra —eta ez soilik izpiritu a— zintzoki bere g a n a t z e n due n. Andoni Ibarra Logika et a Zientzi ar e n Filosofia Saila Euskal Herriko Unibert sit a t e aOharrak1 G.W. Leibniz, Giza adi m e n ari buruzk o ents ei u berriak , itzul. Imanol Unzurru nz a g a , Bilbo, Klasikoak 1996.Halere, Leibnize n goga r p e n kritikoa k ez ziren 1765. urte a r t e argitar a t u k o. Alema ni a r filosofoak ez zuen begionez ikust e n haiek argit a r a at er a t z e a Lockek (hain justu 1704 a n hil zenak) oster a t z e k o auker a rik izan gab e.Idazla n biren arte ko alder a k e t a bat e r a ko, N. Jolley, Leibniz and Locke: A Stud y of the New Essays on Huma nUnderst a n di n g , Oxford, Clare n d o n Press, 1984.
  12. 12. 2 Locker e n ideiak (et a ez baka rrik epist e m ol o giko e k) Frantzia n izan zuten lehe n harr er a r e n ikusp e gi bat er a k ohona ko a k ikuska dait e zk e R. Hutc hi so n, Locke in France : 1688- 1734, Oxford, Voltaire Found a tion at the TaylorInstitution, 1991, J. Schosl e r, La Biblioth è q u e raisonn é e , 1728- 1753: les reactions d´ un periodiqu e français àla philoso p hi e de Lock e au XVIIIe siècle , Oden s e , Oden s e University Press, 1985, J. Schosler, John Locke et lesphiloso p h e s français: la critique de s idé es inné e s en France au dix- huitiè m e siècle , Oxford, VoltaireFound a ti on, 1997, M.P. Thomp s o n(argit.), John Lock e und Im ma n u e l Kant: historisch e Rez e p tion und geg e n w är tig e Releva n z , Berlin, Duncker &Humblot, 1991.3 J. Locke, Essai philoso p hi q u e conc ern a t l`ent e n d e m e n t hu m ain , E. Naert- ek pres t a t u t a k o berrar git a r aldia.Paris, 1972. Zalant z a rik ga b e Leibniz ek frant s e s e z k o bertsio hau ber e eskut a n izan zuen, idazt e n ari zenbitart e a n , bere Entseiu berriak egit e ko. Frant s e s e z k o argitalp e n a k idazlan a r e n zati batzur e n edukia aldat uzue n, et a bere egitur a ere bai, Lehe n Liburua, adibidez, «Sarr er a »- tik alde n d u z,; «Sarre r a » eta gainon tz e koEntseiuare n art e ko erlazioa hobe t o egokitz e n zuen aldake t a suert a t u zen hau. Ingeles e z ko seigarr e nargit a r al di a k alda ke t a gutxi ditu frant s e s e z ko argit alp e n hone n alde a n .Locke zirkulu kart e si a r eta gas s e n di a r r e ki n zituen harre m a n estu a k, frant s e s e z ere liburu ar e n Epito m e(«Laburp e n ») bat argit a r a t z e a era gi n zue n, Entseiuare n lehen argitalp e n a baino bi urte lehen a g o . Le Clerc- ekbere Biblioth è q u e univ ers ell e (Amst e r d a m , 1688, urtarrila) aldizkari osp et s u r a ko pres t a t u t a k o laurog eit aha m a r orrialde baino gehi a go ditue n Epito m e hon e n izenbu r u a zen: «Extrait d´u n livre Anglais, qui n´e s t pasencor e publié, intitulé: Essai Philosop hi q u e conce r n a n t l´Ente n d e m e n t , où l´on montr e quelle est l´éte n d u ede nos conn ai s s a n c e s cert ai n e s, et la ma ni è r e dont nous y parve n o n s . Com m u ni q u é par Monsieur Locke».4 An Essay Conc ernin g Huma n Underst a n di n g , A.C. Fras er- en argit alp e n a eta oharr ak (Dover argitalp e n a ),Oxford, Oxford University Press, 1959, (2.bol.).5 Lockek eza gu t u zue n giro aka d e m i ko a ri buruz, ikus. E.G.W. Bill, Education at Christ Church, Oxford 1650-1800 , Oxford, Oxford University Press, 1988, eta W.N. Hargr e a v e s - Mawdsley, Oxford in the Age of John Locke ,Norm a n , University of Oklaho m a Press, 1973. Ingalat e r r a k o gar aiko kultur az, R. Ashcraft, R. Kroll, P. Zagorin(argit.), Philosoph y , Scienc e and Religion in England 1640- 1700 , Cambrid g e , Cambrid g e University Press,1992.6 Azkene a n ere Lockek osa gile titulua eskur a t u k o zuen 1674 a n, profesion alki inoiz arituko ez baze n ere; ikusP. Roma n e ll, John Locke and Medicine: A New Key to Locke , Buffalo, N.Y. Prome t h e u s Books, 1984, eta K.Dewhur s t , John Locke 1632- 1704, Physician and Philosoph er , New York, Garlan d, 1984 (jatorrizko argit. 1963).Lockere n et a Boyle n art e ko harre m a n zientifikoaz bereziki, Ikus M.A. Stewa r d, «Locke ´ s Profes sio--nal Cont a c t s with Robert Boyle», Locke Newslet t er 12 (1981), 19- 44 eta P. Alexan d e r, Ideas, Qualities, andCorpuscl e s: Lock e and Boyle on the External World , Camb rid g e , Cambrid g e University Press, 1985.7 Cf. P.A. Schouls, The Imposition of Method: A Stud y of Descart e s and Locke , Oxford, Claren d o n Press, 1980.8 Lan honeta n Locke sasoi batez (1686- 1689) lehen kondeare n bilobaren prezeptore gisa aritu zen, etorkizune anShaftesbury (1671- 1713) filosofoa izango zena eta Moralistak en egilea. (Klasikoak bilduma honetan argitaratut adago, itzul. Xabier Arregi). Shaftesbury Lockeren ikasletzat hartu ezin den arren, bere tutorearekin bat datorHobbese k gizakiari buruz zuen interpret a zioaren aurka, haren iritzia gizakia oinarrian izaki berekoia baizen. BainaLocke kritikatzen du grekoen oreka eta harmoniaren idealik urruntzen delako. Bere iritzian gizakiaren izaerasozialari buruzko Aristotelese n teorien ezagutza sakonago ak gaituko zukeen Locke eginbehar morala nahikundejainkotiarre nga n dik bereizteko, eta ongia, funtsean, gizakien eginbeh ar gisa ulertu ahal izateko, arrazoiakgidatut ako sentime n e n harmonia gisa.Lockere n filosofia mor al a ri buruz, cf. J. Colma n, John Locke’s Moral Philosoph y , Edinbur g h. Edinbur ghUniversity Press, 1983, eta J.M. Vienne , Experien c e et raison: les fonde m e n t s de la morale selon Locke , Paris,Vrin, 1991.
  13. 13. 9 Cf. J. Lough, Locke ` s Travels in Franc e , Cambrid g e , Cambrid g e University Press, 1984.10 M. Goldie, «John Locke ´ s Circle and James II», Historical Journal 35 (1992), 557- 582, M. Goldie, «JohnLocke and Anglica n Royalis m », Political Studie s 31 (1983), 61- 65.11 C.D. van Strien, British Trav ellers in Holland During the Stuart Period: Edward Brown e an John Lockeas Tourist s in the Unite d Provinc e s , Leide n, E.J. Brill, 1993.12 Ingel e s liberalis m o a r e n jatorrira ko harre m a n horre n em a n ko r t a s u n a ri buruz, cf. F. Hugel m a n n , DieAnfang e de s englisc h e n Liberalis- mu s; John Locke und der first Earl of Shaft e s b ur y , Frankfurt am Main, P.Lang, 1992.13 Cf. I. Harris, The Mind of John Lock e: A Stud y of Political Theory in its Intellect u al Setting , Cambrid- ge,Ca mb rid g e Universit y Press, 1994.14 Cf. P.A. Schouls, Reason e d Freedo m : John Locke and Enligh- ten m e n t , Ithac a, NY, Cornell UniversityPress, 1992 et a A.P.F. Sell, John Lock e and the Eighte e n t h- Century Divines , Car- diff, University of Wales Press,1997. Lockek am e rika r konstit uzioa r e n idazke t a n izan zuen eragin a ri buruz, T.L. Pangle, The Spirit of ModernRepu blicanis m: The Moral Vision of the American Found er s and the Philosop h y of Locke , Chicago, TheUniversity of Chica go Press, 1988, et a S. M. Dworetz, The Unvarnish e d Doctrine: Locke, Liberalis m , and theAmerican Revolution , Durha m , Duke Univer- sity Press, 1990.15 Lockere n pent s a m e n d u politikoa r e a n sarrer a bat er a k o, hau e x e k ikus daitezk e: V. Capp ell (argit ), JohnLocke: Political Philosop h y , New York, Garland, 1992, J.W. Gough, John Locke ´ s Political Phyloso p h y: EightStudi e s, Oxford, Clare n d o n Press, 1973, P.C. Myers , Our Only Star and Comp a s s: Locke and the Strug gl e forPolitical Rationalit y , Lanha m , Md., Rowm a n & Littlefield, 1998, J. Tully , An Approach to Political Philosop h y:Locke in Cont e x t s , Ca mb ri d g e ; Ca mb ri d g e University Press, 1993, F. Aguilar Viquez, Orígen e s del liberalis m o:teoría política de John Locke , Puebl a, México, Ed. de la Universid a d Popular Autóno m a del Estado de Puebla,1992, A. Pezoa Bissier e s , Política y econo m í a en el pen sa m i e n t o de John Locke , Iruñe a, EUNSA, 1997, R. Polin ,La politiqu e moral e de John Locke , New York, Garlan d, 1984. Lockere n test u politiko garra n t zizko e n bildu m abat e r a ko, ikus M. Goldie (argit.), Locke: Political Essays , Cambrid g e , Cambrid g e University Press, 1997.16 John Locke, Essays on the Law of Nature , Wolfgang von Leyden- en argitalpen a, Oxford, Clarendon, 1954.17 Lege hau ei buruz Lockek ulertz e n zuen a z, ikus R. Horowitz, J.S. Clay, D. Clay, Ques tion s on the Law ofNature , Ithac a , NY, Cornell Universit y Press, 1990. Egoera natur al ari buruzko Locker e n eta Hobbe s e nikus m ol d e e n alder a k e t a bat e r a ko, ikus W. von Leyde n , Hobb e s and Locke, the Politics of Freedo m andObligation , New York, St. Martin´ s Press, 1982.18 Lockere n iusn a t u r a li s m o a ri buruz, cf. C.B. Macph e r s o n , The Political Theory of Posse s siv eIndividualis m: Hobbe s to Lock e , Oxford, Claren d o n Press, 1962 (gazt el er a t u t a , La teoría política delindividu alis m o pos e sivo, Bartz elon a , Font a n ella, 1979), N. Bobbio, Locke e il diritto naturale , Torino, G.Giappic h elli, 1963, A.J. Sim m o n s , The Lockea n Theory of Rights , Princet o n, NJ, Princeto n University Press,1992, J. Tully, Lock e: droit naturel et propriét é , Paris, Press e s Universit air e s de Franc e, 1992, J. Herrer aMadrigal, Jusnat uralis m o e ideario político en John Locke , Iztap al a p a , México D.C., Universid a d Autóno m aMetropolit a n a , 1990.19 Horiet a n da go e n teori a politikoa ri buruz konts ult a daitezke, R. Ashcraft e n a k, Locke ´ s Two Treatis e s ofGovern m e n t (Londr e s, Allen & Unwin, 1987) eta Revolution ary Politics & Locke ´ s Two Treatis e s ofGovern m e n t (Princ e t o n, NJ, Princ e t o n University Press, 1986; frant s e s e z : La politiqu e révolution n aire el les«Deux traité s du gouv e rn e m e n t » , Paris, Press e s Universitai- res de Franc e, 1995) eta J. Dunn- en, The PoliticalThoug h t of John Locke: An Historical Accoun t of the Argu m e n t of the «Two Treatis e s of Govern m e n t »(Ca m bri d g e , Ca m- bridge University Press; frants e s e z , La pens é e politiqu e de John Locke: une prés e n t a tionhistoriqu e de la thè s e expo s é e dans les «Deus traités deu gouv ern e m e n t » , Paris, Press e s Universit air e s deFranc e , 1991). Bi ent s ei u e n interpr e t a zi o ezber din e n ebalu a k e t a bat er a ko, ikus E.J. Harph a m (argit .), JohnLocke ´ s Two Treatise s of Govern m e n t : New Interpret a tion s , Lawren c e, Kan., University Press of Kansa s, 1992.Entseiu e n ikerke t a r a k o gida egoki a da: D.Ll. Thoma s , Routle d g e Philosop h y Guideb oo k to Locke onGovern m e n t , Londre s, Routle d g e , 1995.20 Ikus M.H. Kram e r, John Locke and the Origins of Private Property: Philosophical Exploration s onIndividualis m , Com m u ni t y , and Equality , Cambrid g e , Cambrid g e University Press, 1997.21 Eskubid e e k dituzt e n mu ga hau ei buruz, cf. C.K. Rowley (argit.), Property Rights and the Limits ofDe mo crac y , 1993, G. Sre e niva s a n , The Limits of Lockea n Rights in Property , Oxford, Oxford Univer- sity Press,1995.
  14. 14. 22 Marxek esplizituki aipa t uko du Locke lan- balioar e n teoriar e n aintzind a ri gisa. Cf. J.T. Peters, DerArbeits b e g riff bei John Locke im Anhan g: Locke s Plan zur Bekä m p - fung der Arbeitslosig k ei t von 1697 ,Frankfurt 1997.23 Adost a s u n a k ondoriozt a t u t a k o murrizku n tz ei buruz, ikus K.M. McClure, Judging Rights: Lockea nPolitics and the Limits of Cons e n t , Ithac a , NY, Cornell University Press, 1996, A.J. Simmo n s , On the Edge ofAnarch y: Lock e, Cons e n t and the Limits of Societ y , Princet o n, NJ, Princeto n University Press, 1993.24 Lockere n hitza r m e n sozial ar e n eta best el ako hitzar m e n a r e n teorien arteko alder a k e t a bat er a k o, ikusC.W. Christ op h e r (argit.), The Social Contract Theorist s: Critical Essays on Hobbe s, Locke, and Rouss e a u ,Lanha m , Md., Rowm a n & Littlefied, 1998, R.M. Lemos, Hobbe s and Locke: Power and Conse n t , Athens,University of Georgi a Press, 1978, A. Rapa- czynski, Nature and Politics: Liberalis m in the Philosop hi e s ofHobb e s, Lock e and Rouss e a u , Ithac a , NY, Cornell University Press, 1987, J. Steinb e r g, Locke, Rouss e a u an theIdea of Conse n t: An inquiry into the Liberal- De mo cra tic Theory of Political Obligation , West por t, Conn.,Gre e n wo o d Press, 1978.25 Lockere n bot e r e hirukot e a ez da, oster a Monte s q ui e u k ezarrit ako a r e n berdin a. Halere, Lockere nbot e r e lege gil e a k frant s e s pent s a l a ri a k adier azit ako a r e kin bat egite n du. Cf. R. Meyer, Eigent u m ,Repräs e n t a t i on und Gewalt e n t e ilu n g in der politisch e n Theorie von John Locke , Frankfurt am Main, P. Lang,1990, M. Rostock, Die Lehre von der Gewalt e n t eilun g in der politisch e n Theorie von John Locke , 1974.26 Cf. J.H. Franklin, John Lock e and the Theory of Sover eig n t y: Mixed Monarch y and the Right ofResist e n c e in the Political Thoug h t of the English Revolution , Camb rid g e , Cambrid g e University Press, 1978, J.Marsh all, John Lock e: Resist a n c e , Religion, and Respo n s a bility , Camb rid g e , Cam- bridge University Press,1994.27 Askatasun a helburu izanik hazteko Lockeren ikusmolde pedagogikoari buruz, ikus N. Tarcov, Locke´ sEducation for Liberty , Chicago, University of Chicago Press, 1984, L.N.C. de Loughlin, La educación en Locke ,Buenos Aires, Editorial Huemul, 1966. Bere teoria ekonomikoari buruz, P. Kelly, Locke on Money, Oxford, ClarendonPress, 1991 (2 bol.), K.I. Vaughn, John Locke: Economist and Social Scientist , Chicago, University of Chicago Press,1980 (gazteleraz : John Locke, econo mista y sociólogo , México, Fondo de Cultura Económica, 1983), B.P. Priddat,Das Geld und die Vernunft: die vollstandige Erschliessung der Erde durch vernunftge m ä s s e n Gebrauch des Geldes.Über John Lockes Versuch einer naturrechtlich begrundet e n Ökonomie , Frankfurt am Main, P. Lang, 1988, N. Wood,John Locke and Agrarian Capitalism , Berkeley, University of California Press, 1984. Gizarte zibilaren sekularizazioaeta askata s un erlijiosoari buruz, F. Veci Rodríguez, La política secularizadora de John Locke , Barce- lona, Universidadde Barcelona, M. Teddesc hi (biltz.), La libertà religiosa nel pensiero di John Locke , Torino, Giappichelli, 1990.Toleran- tziaren printzipio moralari buruz, J.I. Solar Cayón, La teoría de la tolerancia de John Locke , Madril,Universidad Carlos III, 1996, J. Horton & S. Mendus (argit.), John Locke, «A Letter Concerning toleration», in Focus,Londres, Routledge, 1991, A. Wolfson, Locke´ s Defense of Toleration , Chicago, University of Chicago (doktoregotesia), 1993.28 Cf. J.L. Kraus, John Locke . Empiricist, Ato mis t, Conce p t u alist, and Agnostic , New York, Philosop hic alLibrary, 1969.29 1671 e a n zirriborro bi idatzi zi-tue n, idazke t a proze s u luzear e n hasier a izango ziren a k : An Early Draftof Locke ` s Essay et a An Essay Conc erni ng the Understa n din g, Knowled g e , Opinion and Asse n t . Biak diraeuska r a g a r ri a k P. Nidditc h eta G.A.J. Rogers e n argit alp e n e a n (ikus bibliogr afia).30 Bereizke t a hau da gaur egun go filosofian ezta b ai d a iturririk ema n k or r e n e t a riko a . Cf. K. Camp b ell,Abstrac t Particulars , Oxford, Blackwell, 1990.31 Hei n h a n d i ba t e a n Ga s s e n d i k e t a fra n t s e s m a t e r i a li s m o a k er a gi n d a .
  15. 15. Cf. R.W. Pus t e r , Briti sc h e Gas- s e n d i - Re z e p t i o n a m Beis pi el John Lock e s , Stu t t g a r t - Bad Can n s - ta t t ,Fro m m a n n - Holz b o o d , 19 9 1 e t a J.W. Yolton, Lock e and Fren c h Mat erialis m , Oxfor d, Oxfor d Uni- ver si t yPre s s , 19 9 1 .Bibliografia1. John Lockeren lanak1.1. Ingele s e zThe Works of John Locke (P. Nidditch- en eta J.W. Yolton- en argitalpena, G.A.J. Rogers- en begiradap e a n). Oxford,Clarendon Press, 1997.A Lett er Conc erni ng Toleration (J. Tully- ren argit alp e n a ). Indian a p olis, Hacket t Pub. Co., 1983.Epistola de tolerantia = A Lett er on Toleration (argit alp e n elebidu n a , R. Klibansky- ren itzulpe n a etahitza urr e a , J.W. Gough- en sarr e r a eta oharr a k). Oxford, Claren d o n Press, 1968.A Paraphras e and Note s on the Epistle s of St. Paul (A. Waimwrigh t- en argit alp e n a ). Oxford, Claren d o n Press,1987.An Essay Conc erni ng Huma n Underst a n di n g (J.W. Yolton- en argitalp e n a eta sarr er a). Londre s, eta b., Dent,eta b., 1967- 1968.An Essay Concerning Human Understanding (P. Nidditch- en argitalpena). Oxford, Clarendon Press, 1975.Drafts for the ‘Essay Concernin g Hum a n Understa n din g’ and OtherPhilosop hi cal Writings (P. Nidditch & G.A.J. Rogers argitalp e n a ). Oxford, Claren d o n Press, 1990.Essay s of the Law of Nature (W. von Leyde n- en argitalp e n a ). Oxford, Clare n d o n , 1954.So m e Thoug h t s Conc erni ng Education (J.W. eta J. Yolton- en argit alp e n a ). Oxford, Claren d o n Press, 1989.Two Tract s on Govern m e n t (P. Abra m- en argitalp e n a ). Camb rid g e , Cambrid g e University Press, 1967.Two Treatis e s of Govern m e n t (P. Laslet t- en argitalp e n kritikoa). Camb rid g e , Cambrid g e University Press,1963- 1987.The Reaso n a bl e n e s s of Christianit y as Delivere d in the Scripture s (J. C. Higgins- Biddle- ren argitalp e n kritikoa).Oxford, Clare n d o n Press, 1998.1.2. Gast el a ni a zCarta sobre la tolerancia (P. Bravo Gala- ren itzulpe n a ). Madril, Tecnos, 1991.Dos ensa y o s sobre el gobierno civil (F. Gimé n e z Gracia- ren itzulpe n a ). Madril, Espas a Calpe, 1997.
  16. 16. Ensay o sobre el ent e n di m i e n t o hu m a n o (E. O’Gorma n - en itzulpe n a ). Mexico, Fondo de Cultur a Econó mic a,1956.Ensay o sobre el ent e n di mi e n t o hu m a n o (M.E. García- ren itzulpe n a , S. Rábad e - ren sarr er a eta oharr ak).Madril, Editora Nacion al, 1980.Ensay o sobre el ent e n di mi e n t o hu m a n o (L. Rodrígu ez Arand a- ren itzulpe n a ). Madril, Aguilar, 1987.Ensay o sobre el Gobierno Civil (A. Martíne z Paraíso- ren itzulpe n a ), Madril, Edicione s Alba, 1987.Ensay o sobre el gobierno civil (A. Lázaro Ros- en itzulpe n a ). Madril, Aguilar, 1990.Ensay o sobre el gobierno civil (A. Lázaro Ros- en itzulpe n a eta L. Rodrígu ez Arand a- ren sarr er a). Bartzelon a ,Orbis, 1985.La condu c t a del ent e n di m i e n t o y otros ensa y o s póst u m o s (A.M. Lorenzo Rodrígu ez- en itzulpe n a , sarr er a etaoharr a k). Bartz elon a , Anthropo s, 1992.La racionalidad del cristianis m o . Madril, Edicione s San Pablo, 1977.Pensa mi e n t o s acerca de la educ ación (D. Barne s- en itzulpe n a eta oharr a k, H. Quick- en hitzaurr e a etabiogr afi a kritikoa). Bartz elon a , Hum a ni t a s , 1982.Pensa mi e n t o s sobre la educ ación (R. Lasal e t a- ren itzulpe n a ). Madril, Akal, 1986.Seg u n d o tratado sobre el gobierno civil: un ensa y o acerca del verdad ero origen, alcanc e y fin del gobiernocivil (C. Mellizo- ren itzulpe n a , sarre r a et a oharr a k). Madril, Alianza, 1990.Seg u n d o tratado sobre el gobierno civil (C. Mellizo- ren itzulpe n a ). Edicion e s Altaya, 1995.1.3. Frantz e s e zDe la conduit e de l’ent e n d e m e n t (Y. Micha u d- en sarr er a, itzulpe n a eta oharr ak). Paris, Vrin, 1975.Deux traité s du gouv e rn e m e n t (B. Gilson- en aurkez p e n a eta itzulpe n a ). Paris, Vrin, 1997.Essai philoso p hiq u e conc erna n t l’ent e n d e m e n t hu m ain (E. Naert- en argitalp e n a , P. Coste- ren itzulpe n a ).Paris, Vrin, 1989.Lettre sur la toléranc e (J. Le Clerc et a J.-F. Spitz- en itzulpe n a , J.-F. Spitz- en sarr er a, bibliografia, kronologia etaoharr a k). Paris, Flam m a ri o n, 1992.Quelqu e s pen s é e s sur l’éduc ation (G. Comp a yr é - ren itzulpe n a , J. Chat e a u - ren sarrer a eta oharr a k). Paris,Vrin, 1992.Text e s sur la loi de nature , la moral e et la religion (J.-F. Spitz- en aurkez p e n a , itzulpe n a eta oharr a k). Paris,Vrin, 1990.Traité du gouv e rn e m e n t civil (D. Mazel- en itzulpe n a , S. Goyard- Fabre- ren kronologia, sarrer a, bibliogr afia etaoharr a k), Paris, Garnie r- Fla m m a ri o n, 1984.2. Biografia eta korre s p o n d e n t zi aG. BONNOT. Les relations intellec t u e ll e s de Locke avec la France (d’après des docu m e n t s inédits) . Berkele y,University of California Press, 1955.M.W. CRANSTON: John Locke, a Biography . Oxford, Oxford University Press, 1985.E.S. DE BEER (argit.): The Corres- pondenc e of John Locke . Oxford, Clarendon Press, 1979- 1989 (8 bol.).P. LASLETT & J. GOUGH: The Library of John Locke . Oxford, Oxford University Press, 1965.U. THIEL: John Locke mit Seb s t z e ui g ni s s e n und Bilddo- ku m e n t e n darge s t ellt . Reinb ek bei Hamb u r g, RowohltTasch e n b u c h Verlag, 1990.J. YOLTON: A Locke Miscellany: Lock e Biograph y and Criticis m For All . Bristol: Thoe m m e s , 1990.3. Bibliogr afia kJ.C. ATTIG: The Works of John Locke: A Compreh en sive Bibliography from the Sevent e e n t h Century to the Present .Westport, Conn., Greenwood Press, 1985.H.O. CHRISTOPHERSEN: A Bi-bliographical Introduction to the Study of John Locke . New York, B. Franklin,1968.R. HALL & R. WOOLHOUSE: Eigthy Years of Locke Scholarship: A Bibliograp hical Guide . Edin- burgh, Edinbur ghUniversity Press, 1983.
  17. 17. P. LONG: A Su m m a r y Catalogu e of the Lovelac e Collection of the Papers of John Locke in the Bodleian Library .Oxford, Oxford University Press, 1959.J.S. YOLTON (biltz.): John Locke: A Descriptiv e Bibliograph y . Bristol, Thoe m m e s Press, 1996.4. Iruzkin eta Gida Liburu orokorrakV. CHAPPELL (argit.): The Cam bridg e Com p a nio n to Locke . Camb rid g e , Cambrid g e University Press, 1994.J.W. YOLTON: A Locke Dictionary . Oxford, Blackwell, 1993.J.W. YOLTON: The Locke Read er Selec tion s form the Works of John Locke with a General Introduc tio n andCom m e n t a r y . Cam brid g e , Ca mbrid g e University Press, 1977.J.S. YOLTON & J.W. YOLTON: John Lock e: A Refere n c e Guide . Boston, Mass., D.K. Hall, 1985.5. Monogr afia orokorra kR.I. AARON: John Locke . Oxford, Clare n d o n Press, 1971.R. ASHCRAFT (argit.): John Locke: Critical Asse s s m e n t s . Lon- dres, Routled g e , 1991 (4 bol.).M. AYERS: Locke: Epist e m ol o g y and Ontology . Londre s, Routled g e , 1993 (2 bol.).V. CHAPPELL (argit.): Locke . Oxford, Oxford University Press, 1998.J. DUNN & I. HARRIS: Locke. Chelt e n h a m , E. Elgar Pub., 1997.E. GARCIA SANCHEZ: John Locke (1632- 1704) . Madril, Edicio- nes del Orto, 1995.N. JOLLEY: Locke . Oxford, Oxford Universit y Press, 1999.J.D. MABBOTT: John Locke . Oxford, Oxford University Press, 1980.J.L. MACKIE: Proble m s from Lock e . Oxford, Claren d o n Press, 1976.W.M. SPELLMAN: John Lock e . New York, St. Martin’s Press, 1997.T.E. WEBB: The Intellec t u alis m of Locke: An Essay (J. Yolton- en sarrer a berriar ekin). New York, B. Fran- klin,1973.R.S. WOOLHOUSE: Locke . Brigh- ton, Harve s t e r Press, 1983.J.W. YOLTON: John Lock e and the Way of Ideas . Oxford, Oxford University Press, 1956.J.W. YOLTON: Locke, an Introduc- tion . Oxford, Blackwell, 1985.6. Entseiua z et a Locker e n eza gu t z a r e n teoriazW. CARROLL: A Disserta tion upon the Tenth Capter of the Fourth Book of Mr. Locke’s ‘Essay Concernin gHum a n Underst a n di n g’ (J.W. Yolton- en sarre r a berriar e kin). Bristol, Thoe m m e s Press, 1990.V. CHAPPELL (argit.). John Locke: Theory of Knowle d g e . New York, Garland, 1992.J.J. DENKINS: Underst a n di n g Lock e: An Introduc tion to Philo- soph y Through John Locke’s Essay . Edinbur g h,Edinbur gh University Press, 1983.F. DUCHESNEAU: L’e mpiris m e de Lock e . Le Haye, M. Nijhoff, 1973.A. GONZALEZ GALLEGO: Lo-cke: e m piris m o y exp erien cia . Bar- tzelon a, Montesino s, 1984.P.J. HERRAIZ MARTINEZ: La conci e n ci a en el ‘Ensayo sobre el ente n di mi e n t o hu m a n o’ de John Locke:actividad y pasividad . Madril, Universi d a d Complut e n s e - Dpto. de Filosofía I (Doktor e g o Tesia), 1993.E.J. LOWE: Routledge Philosophy Guidebook to Locke on Human Understanding . Londres, Routledge, 1995.T. MELENDO: John Locke: ensa y o sobre el ente n di mi e n t o hu m a n o . Madril, E.M.E.S.A., 1978.I.C. TIPTON (argit.): Locke on Huma n Underst a n di n g. Select e d Essay s , 1977. Gazteler a t u a : Locke y elent e n di m i e n t o hu m a n o: ensa y o s esc ogido s . Mexico, Fondo de Cultura Econó mic a, 1981.K.-F. WALTER: Der Sac hv e r h alt bei John Locke . Hamb u r g, Kovac, 1995.N. WOOD: The Politics of Locke’s Philosophy: A Social Study of «An Essay Concerning Human Understan- ding» .Berkeley, University of Califor- nia Press, 1983.R.S. WOOLHOUSE: Locke’s Philosop h y of Scienc e and Knowled g e: A Consid eration of So m e Aspec t s of ‘AnEssay Conc er- ning Huma n Underst a n di n g’ . New York, Barne s & Noble, 1971.
  18. 18. J.W. YOLTON: Locke and the Comp a s s of Hum a n Understa n din g; a Selectiv e Com m e n t a r y on the ‘Essay’.Ca mb rid g e , Ca mb ri d g e Universit y Press, 1970.7. Locke test ui n gu r u enpirist a nM. ATHERTON (argit.): The Empiricist s: Critical Essay s on Locke, Berkele y, and Hum e . Lanha m, MD, Rowm a n& Littlefield Publishe r s, 1998.J.F. BENETT: Locke, Berk el e y , Hum e : Central The m e s . Oxford, Claren d o n Press, 1971.J.D. COLLINS: The British Empiricist s: Locke, Berkele y, Hum e . Milwauke e , Bruce Pub. Co., 1967.R.A. MALL: Der operativ e Begriff des Geist e s: Locke, Berkele y, Hum e . Freibur g, K. Alber, 1984.I. MARTINEZ LIEBANA: El proble m a del conoci mi e n t o del mu n d o ext erno en Descart e s , Locke y Berkele y .Madril, Eos, 1996.D. MORILLO-VELARDE TABERNE: Locke y Hum e . El e m piris m o: conoci mi e n t o y ética . Madril, Mare Nostru mEdicione s Didáctic a s, 1992.H. PANKNIN: Die trans z e n d e n t al e Bede u t u n g der Kraft in der
  19. 19. Erke nn t ni sl e hr e Locke s und Hum e s . Frankfurt am Main, P. Lang, 1992.S. PRIEST: The British Empiricist s: Hobb e s to Ayer . Londre s, Penguin Books, 1990.J.J. RICHETTI: Philosop hi cal Writing: Locke, Berkele y, Hum e . Cambrid g e , Mass., Harvard Univer- sity Press,1983.8. Locke a r ikaske t e n aldizka ri aThe Locke New sle t t e r: An Annual Journal of Locke Rese arc h .(Editore a : Roland Hall). Sum m e r - fields, The Glade, Escrick, York YO4 6JH, Erresu m a Batu a. GIZA ADIMENARI BURUZKO ENTSEIUA Lau liburut a n J. LOCKE Aitone n se m e a k idatzia Bizi-arn a s a haurd u n a r e n sab el e a n nola sartz e n den et a haurr a nola hez ur m a m i t z e n den ezdakizu n bez al a, ez dakizu ere nola dihar d u e n gauz a guzti en egile den Jainkoak. Koh.11,5. Qua m bellu m est velle confiteri potius nescir e quod nesci a s, qua m ista effutie nt e mnau s e a r e , atq u e ipsu m sibi displicer e. Ziz. De Natur. Deor. I,i. LONDRES Eliz. Holt- ek inprim a t u a , Thom a s Bass e t- entz a t, Georg e in Fleet Kalea n, St. Dunst a n Elizare n ondo a n MDCXC
  20. 20. TOMAS, PEMBROKE ETA MONTGOMERYko Konde Jaun Ohora g a r ri ari Cardiffko Herb ert Baroia Jauna: Zeur e begira d a p e a n hazi et a zeur e agind u z mun d u a n zeh ar ibiltzer a jalgi den Trat at u hau,ber ezko esku bi d e z bez al a dat or berriro zuga n a duel a zenb ait urt e agind u zenion bab e s a r e n bila.Ez dut nik, ez, inola ere ust e liburu bat e n hasi er a n jarrit ako ezein izen ek, han di e n a izand a ere,est al litzake e nik bert a n aurki dait ezk e e n m e nt s- akat s a k. Inprim a t u riko gauz e k ber e n balioar e n edoirakurl e e n gust u e n ara b e r a beh a r dut e behin dela zutik iraun behin erori. Baina egia erdie st e k onahi izan dait ek e e n gauz a rik one n a norb ait e k norb e r a ri zintzot a s u n e z et a inolako aurr eiritzirikgab e entz ut e a delarik, ez da inor egoki a go rik zu neur e jaun hori baino, niri me s e d e horiesk aint z e k o, egi ar e kin harr e m a n hert si a n izat eko auk er a ukan baituz u hare n gord el e k uezkut u e n e t a n . Ezagu n a zara zu, jaun a, gauz e n eza g u t z a abst r a kt u et a orokorr e n e t a n esp e k ul aziooso aurrer a t u e t a r a heldu zarel ak o ohiko met o d o e n irispid etik hara g o , halat a n heldu ere, non zukTrat at u hon e t a k o ah al e gi n a ri em a n d a k o oniritziak et a baiezko a k irakurri gab e gaitz et si a izat etikbab e s t u k o baitut e et a ohiko bidetik kanpo egot e a r r e n aintz at hart u gab e utziko lirat ek e e n zenb ai tat al nolab ai t balioet si ak izat e a era gi n e n baitut e . Berrita s u n egoz p e n a akus a zi o izugarri a da,gizakie n buru az ber a u e n ileord e a z bez al a x e , mod a r e n ara b e r a erra n nahi bait a, juzga tz e n dut e n e kera biltz e n dut e n a , onart uriko doktrin e t a t ik alde n t z e n den inork arraz oi ukan dez ak e e n i k inoizam e tit u gab e . Egia, berrire n berri aurk ez t e n den e a n , ia inoiz ere ez da bozket a z onartz e n et a,horre g a tik, iritzi berriak sus m a g a r ri ak izat e n dira beti et a aurk at u a k esku a rki, oraindik ohikoak ezdirel ako best e rik gab e . Baina egia, urre a bez al a, ez dago egiatik urrun a g o , m e a z ul otik at er a berriadelako. Probak et a azt erk e t a k em a n beh a r diot e balioa, et a ez inongo antigu al ek o mod a k; et apublikoki onart uriko mold erik ez ukan arre n, nat ur a bera bez ai n zah arr a izan dait ek e hala ere,edo n ol a ere ben e t a k o t a s u n gutxi a go k o a izan gab e . Zuk, jaun a, hon e n adibid e garra n t zit s u et asines g a r ri ak em a n ditzak ez u, egie n aurkiku ntz a han di et a zab al ak, gaurd ai n o —zerb ait jakinar azinahi izan diezu n gutxi batz u e n t z a t izan ezik— ez ez a g u n a k izan diren a k, era b a t esut alit a edukibarik jend a u r r e a n aurk ez t e a ontz a t har dez az u n e a n . Haux e ere arraz oirik aski litzat ek e, best e rikez ban u ere, Entsei u hau zuri dedika tz e k o. Eta lan hon ek bad u e n e z nolab ai t ek o ados t a s u n txikirenbatz uk hain arak e t a berri, zeh a t z et a iraka s g a r riz land u dituzu n zientzi e n sist e m a k o at albatz u e ki n, ohor e han di a litzat ek e niretz a t utziko baz e ni t harrok eri az agert z e n zure e t a tik osoezb er di n a k ez diren pent s a m e n d u e t a r a heldu naiz el a han et a he m e n . Zuk, neur e jaun horrek, zeukem a n d a k o bultz a d a z nire lan hau mun d u a n agertz e a egoki ikusiz gero, esp e r o duket hau arraz oibat izat e a zuk noizbait aurr er a g o jotzeko; et a utziko didaz u es at e n hori egin az mun d u a ri,irakurtz ek o pazien t zi a bad u t e , berai e n itxarobi d e a egiazki m er e ziko due n zerb ait e n bahi a em a n e ndiezul a. Honek, jaun a, argi uzt e n du nolako opari a dagizu d a n ; gizon txiro bat e k ber e auzo han dikiet a aber a t s a ri egit e n dion a bez al ako a dela, zeinek ez due n gaizki hartz e n hark esk aint z e n dionlorez edo frut az bet e riko otzar a, nahiz et a ber e bar at z e a n askoz gehi a g o et a hob e a k ukan. Baliorikgab e k o gauz a k ere balioa hartz e n dut e begiru n e a , esti m u a , et a esker ona adi er az t e k o esk aint z e ndiren e a n ; zuga n a k o senti m e n d u horiek m ailarik gore n e a n edukitz eko hain arraz oi asko et a
  21. 21. indart s u a k eskai ni dizkidaz u, jaun a, non, horiek dauzk a n a ri nik eskai nit ak o a k horien neurrikobaliorik gehit u ah al balio, harrok e ri az es a n e n bainuk e et a segu r u zuk hart u duz un oparirikab er a t s e n a egin dizud al a. Honet a z bai nago el a ziur: argi ibili beh a r dud al a zuga n dik hart u ditud a nm es e d e e n zerre n d a luzea aitortz ek o ab a g u n e orore n bila, me s e d e o k ber e n e z han di et agarra n t sit s u a k izan arre n, are han di a g o bihurt u baitira eur e n lagun beti izan dituzt e n zureprest a s u n , ardur a et a onb e r a t a s u n a g a t i k et a lagu n d u nahi a g a tik. Honi guztiari gain er a k o a ri pisuet a ats e gi n han di a g o a em a t e n dion zerb ait gehit u nahi izan diozu: ontz a t duzu ni zure begikoizat e a et a tart et x o bat utzi didaz u zure pent s a m e n d u onet a n , zure adiskid et a s u n e a n es at e r anindo a n . Hau, jaun a, zure hitzek et a egintz ek halat a n adier a z t e n dut e ab a g u n e a dago e n guztia n,best e batz u ei, ni han ez nago el a, mintzo zatz aizkie n e a n ere, non ez den harro p u z k e ri a nik edon o rkdaki en a aipat z e a ; aitzitik, gizabi d e falta litzat ek e hainb e s t e lekukok egu n e r o es at e n didat e n a ezaitortz e a , hots, asko direl a zurekiko zordu n egit e n naut e n zure me s e d e a k . Esker oneko izat e nlagun diez a d a t e n nahi dut, zurekiko ditud a n era nt z u kizu n han di et a hazkorr ez konb e n t zitz e nnaut e n errazt a s u n beraz. Honet a z behintz a t ziur nago: Adi m e n ari buruz adi m e n izpirik gab eidatziko nuke el a eran t z ukiz u n horiekiko sentikort a s u n bizien a ez ban u et a une hon e t a n dauk a d a nauk er a galduko ban u mun d u a r e n aurre a n testig a n t z a em a n et a argi uzt eko zenb a t e r ai n o izanbeh a r dud a n et a naize n. Neur e jaun hori, zure zerbitz ari apal e n et a esa n e k o e n a . JOHN LOCKE.D ORSET C OURT , 168 9ko mai atz a r e n 24a n
  22. 22. IRAKURLEARENTZAKO ESKUTITZA Irakurl e: Zeur e esku e t a n jartz e n dut nire ordu asp e rt u libre e t a k o diberti m e n d u a izan den a. Zuretz a tere horrel a bad a et a liburu hau irakurtz e a n nik idazt e a n uka n dud a n ats e gi n a r e n erdiazeu g a n a t z e n bad uz u, gast a t u riko diruaz gutxi gogor a t u k o zara, ni lan hon ek ekarrit ako neke e zbez ai n gutxi non b ait. Ez hart u hau nire lanar e n gom e n di o t z a t ; gust ur a egin dud al a diots u d al a k o,ez at er a ondorio mod u a n bukat u a den e a n begiko e gi dud al a. Belatz az heg a t x a b a l e t a n et atxolarr e t a n dabile n a k ez dauk a entr e t e ni m e n d u txikiago a —ehiz aki asko urriago a bai bain a—,best e zerb ait han di a g o t a n ari den a k baino. Eta trat a t u hon e n gai az, ADIMENAZ, gutxi daki,arim ar e n ahal m e ni k gore n a izanik, best e guztiak baino ats e gi n han di a g o z et a iraunkorr a g o zera biltz e n dela ez daki en a k. Adime n a k egiari buruz egit e n ditu e n bilaket a k bel atz az edo best el aegind a k o ehiz ar e n antz ek o a k dira, jazartz e a ber a delarik ats e gi n a r e n zati han di bat. Goga m e n a k ez a g u t z a r a n t z egit e n due n urrat s bakoitz e a n aurkikunt z a r e n bat egit e n du,berri a ez ezik, une horret a r a k o bed e r e n one n a ere bad e n a . Izan ere, adi m e n a , begi a bez al a, objekt u ei buruz begir at u huts e z juzgat u z, desk u b ritz e ndue n a z pozik aurkitz e n da et a ihes egit e n dion a g a t ik, ezez a g u n zaiolako, ats e k a b e ri k sentit u gab e .Horre g a tik esk al e t z a gaindit u et a, esk at uriko iritziet a tik alferk eri a n bizitze ar e ki n kont e n t a t u gab e ,ber e pent s a m e n d u a k egia bilatz eko et a egiari jarraitz eko lane a n ipintz e n ditu e n a , azt ertz e n due n aazt ert u, ez da ger a t uk o ehizt ari ar e n plaz errik gab e; jazarp e n a r e n une bakoitz e a n hare n neke a kats e gi n e n bat e n saria ukan e n du, et a, gauz a han dir e n bat lortu duel a es at e rik ez due n e a n ere,arraz oiz pent s a t u k o du ez duel a den b or a alferrik galdu. Hau, irakurl e, bere n pent s a m e n d u a k ask e utzi et a ber ai ei jarrai idazt e n dut e n e netret e ni m e n d u a duzu; bain a zuk ez duzu haien inbidiarik ukan beh a r entr e t e ni m e n d u hori del aet a, zere n antz ek o olget a r a k o auker a eskai ntz e n baitizut e zeur e pent s a m e n d u e k , irakurtz e a n zurezeure pent s a m e n d u e z baliat u nahi bad u z u. Bera u ei nagoki e, zeur e a k badit uz u, bain ainoren g a n d i k maile gu z hart u a k badit uz u, bost axol a zer nolako ak diren, ez bait a biltz a egi ar e natz etik, iluna go den zerb ait e n atz etik baizik; et a best e bat e k agind uriko a dioen a k edo pent s a t z e ndue n a k ez du mer ezi es at e n edo pent s a t z e n due n a z inor ardur a r t z e rik. Zeur e kabuz juzgat z e nbad uz u bad a kit zintzo zabiltz al a, et a edoz ei n kritika egind a ere ez dut minik edo irainik jasoko.Zere n, Trat at u hon e t a n ageri den orore n egi az erab a t konb e n t zit urik nago el a egi a den arre n, nikneur e buru a erraku n t z a k egit ek o gaitz at dauk a t , zeu eduki zaitzak e d a n neurri a n, et a bad a kitliburu hon ek, zuri dagokiz u n e z , zutik badira u edo beh e r a bad a t o r, ez del a izan e n nik beron e t a zdud a n iritziag a tik, zuk zeuk dauk a z u n a g a t i k baizik. Liburu hon e t a n gauz a berri askorik edo zerikasihan dirik aurkitz e n ez bad uz u, ez niri egotzi horre n erru a; ez dut idatzi gai a me n p e r a t z e n
  23. 23. dut e n e n t z a t et a ber e n adi m e n a ondo eza g u t z e n dut e n e n t z a t , neur e inform a zi o a r a k o et a gai haubeh a r bez ai n b a t e a n ez zut el a eza g u t z e n aitort u izan didat e n neur e lagun gutxi batz u e n t z a t baizik. Ents ei u hon e n histori az zuri gogait era git e a beh a rr e z k o balitz, es a n e n nizuke bosp a s e i lagunneur e lang el a n bildurik ginel a gai hon e t a t ik oso urrun dago e n araz o bat e z ezt a b ai d a t z e n et a ezaurr er a ez atz er a ger at u ginel a ber e h al a alde guztiet a tik sortz e n ziren zailtas u n e n g a t i k. Aldi bat ezlanbro art e a n et a nora e z e a n murgildurik gind uzk a t e n zalantz e n konpo n bi d e r a hurbiltz e a lortugab e ibili ondor e n , pent s a t z e n hasi nintz e n okerr eko bide a hart u gen u el a et a, halako gauz akikertz e n jarri aurr etik, gure gait a s u n a k azt ert u et a gure adi m e n a zein objekt u ikertz eko bad e n et aez den gauz a ikusi beh a rr a zego el a. Lagun ei hau propo s a t u nien e a n , nire iritziareki n ados agert uziren bere h al a , et a gure lehe n ikerket a hurax e izan e n zela era b a ki gen u e n . Lehe n a g o inoizpent s a m e n d u a n era bili gab e k o gai bati buruz pres a z et a ongi eho gab e idatziriko zenb ai tpent s a m e n d u izan ziren diskurt s o hon e t a r a k o lehe n sarbid e a . Eta horrel a kasu alit at e z hasi zen aklagun e k esk at u t a jarrait u zue n, et a loturarik gab e k o at al e t a n idatzi zen; tart e luze et a n albo bat er autzit a ego n ondor e n , berriz hartz e n nue n neur e aldart e a r e n edo ab a g u n e e n ara b e r a et a,azke n e a n , osas u n araz o e ki n erretir at u t a ego n beh a rr a k astia esk aini zidan e a n , orain ikust e nduzu e n orde n a n ant ol a t u nue n. Idazt eko era desj arr ai hon ek bi akat s ekarri ditu best e a k best e: balitek e el a gutxie gi et agehi e gi esa t e a lan hon e t a n . Zerb ait falta dela aurkitz e n bad uz u, pozik ikusiko dut idatzi dud a n a knik aurrer a g o jo nez a n gur a izat er a era m a n zaitu el a. Gehi e gi bad e ritz oz u, gai ari egotzi beh a rdiozu erru a, zere n lum a pap e r e a n jartz e n hasi nintz e n e a n pent s a t u bainu e n gai horri buruz esa nbeh a r nue n guzti a orri bakarr e a n sart uko zela, bain a aurr er a g o et a zeres a n gehi a g o neuk a n;aurkikun tz a berri ek are aurrer a g o nind er a m a t e n , et a gai a, ezari a n, hazi egin zen orain dauk a nbolu m e n e r a heldu art e. Ez dut ukat uko orain due n baino zab al er a txikiagor a ekar dait ek e e ni k et aat al batz uk labur dait ezk e e n ik, idazt ek o era bili den era, tart ek a- m art ek a et a et e n luze ak egind a ,oso egoki a bait a behi n et a berriz gauz a bera es at e n ibiltzeko. Baina, egi a den mod u a n aitort urik,orain nagi e gi edo lanp e t u e gi sentitz e n naiz hau laburtz ek o. Badakit zein gutxi zaintz e n dud a n neur e izen ona, liburu hau burut s u e n a k —eta irakurlejatorre n a k beti— ats e k a b e t z e k o mod uk o akat s e ki n at er az . Baina nagikeri a edoz ei n aitz aki azkont e n t a t z e n dela dakie n a k bark at uk o dit neur e a ri gailent z e n utzi badiot, kontr a ez egit eko arraz oion bat dauk a d al a ust e dud a n hon e t a n . Ez dut, ber az, neur e defe n t s a n he m e n azald uko eze n,nozio berak alder di difere n t e a k ditue n e z , kom e ni g a rri izan dait ek e el a diskurt so berar e n at alezb er di n a k froga t u edo argitz ek o nozio bat ber a erabiltz e a et a horrel ax e gert a t u dela diskurt s ohon e n at al askot a n . Baina, hau albo bat er a utzit a, ez dut era g oz p e n ik garbi aitortz eko batz u e t a nluze ekin diodal a argu m e n t u ber ari et a era difere n t e e t a n adi er azi dud al a oso as m oezb er di n a r e ki n. Nik Entsei u hau ez dut argit ar a t z e n pent s a m e n d u z luze ak et a atz e m a t e z azkarr akdiren gizaki en inform a zi or ak o. Ezagut z a r e n m ais u horien aurre a n ni ikasl e sentitz e n naiz et a,ber az, aldez aurr etik abis at z e n diet ez esp er o izat eko ezer he m e n d i k, guztia neur e pent s a m e n d ulakarre n lanket a tik at er a t a k o a den e z , neur e neurriko gizaki en t z a t bait a egoki a. Hauek agi an ontz atjoko dut e nik neke a hart u izan a, egi a batz uk, bat ez ere gizart e a n errot uriko zenb ait aurreiritzik edoideie n eur e n abst r a kt u t a s u n a k zail bihur ditzak e t e n a k , mold e argi et a ulert err a z e a n aurkez t e k o.Objekt u batz uk alde bat er a et a best e r a buelt a t u et a ikusi beh a r dira; nozioa berri a den e a n , et aaitortz e n dut hau e t a k o batz uk niretz a t badir el a, edo bide arru nt e tik alde n t z e n den e a n , best ebatz u ei gert a t u k o zaien mod u a n , nozio horre n ikusp e gi sinple bat ez da aski izan e n guzti enadi m e n e a n onart u a izat e a lortz eko et a inpresio argi et a iraunkorr e z bert a n finkatz ek o. Gutxi dira,nire ust ez, eure n edo best e e n esp eri e n t zi a n ikusi ez dut e n a k era bat e r a propo s a t u rik oso iluna zennozioa, best e era bat e r a adier azit a argi et a ulerg arri gert a t z e n dela, nahiz et a gero gog a m e n a kalde txikia idoro es al di horien art e a n , et a ulert u ezinik ger at u zerg a tik egin zaion zailago bat aatz e m a t e a , best e a baino. Baina gauz e k ez dut e era gi n ber a gizaki bakoitz ar e n irudim e n e a n .Gizakiok adi m e n e t a n ez gar a aho- sab ai e t a n baino berdin a g o a k , et a pent s a m e n d u bat era ber e a n

×