Your SlideShare is downloading. ×
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Arts Sciences Centre Eindhoven
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Arts Sciences Centre Eindhoven

951

Published on

Actuele tendensen, waarbij Eindhoven als slimme én creatieve stad een sleutelrol vervult, bepleiten de oprichting van een nieuw laboratorium: Een Arts & Sciences Centre waarin cross overs tussen …

Actuele tendensen, waarbij Eindhoven als slimme én creatieve stad een sleutelrol vervult, bepleiten de oprichting van een nieuw laboratorium: Een Arts & Sciences Centre waarin cross overs tussen wetenschap, technologie, kunst en publiek debat het centrum van aandacht vormen.

Published in: News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
951
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ASE: Haalbaarheidsonderzoek & aanbevelingen 1Arts &SciencesEindhoven D eel 1: Ha al b a a r h e i d s on d e r z oe k & a a n b e ve l i n g e n
  • 2. ASE:Arts &SciencesEindhovenHaalbaarheidsonderzoek &aanbevelingenOpdrachtgever:Gemeente Eindoven &Stichting AliceOpdrachtnemer:BraM, organisatie voor muziek in BrabantAuteurs:Ben PeperkampGosuin van Heeswijk&Erwin RoebroeksTilburg, juli 2008
  • 3. 5Inhoudsopgave Aantekening vooraf 7De e l 1 : Ha a l b a a rhe i dsonde rzoe k & a a nb e v e l i n g e n 1.1 Samenvatting en introductie: Arts Sciences Eindhoven 10 1.2 Definities, divergenties en convergenties 13 1.3 Enkele (historische) voorbeelden 17 1.4 Inbedding 23 1.5 Virtueel jaarprogramma 27 1.6 Globale SWOT-analyse, organisatiestructuur en financiën 29De e l 2 : I nt e rv i e w s 2.1 Ludger Brümmer: directeur Institut für Musik und Akustik/Zentrum für Kunst und Medientechnologie 39 2.2 Horst Hörtner: directeur Ars Electronica Futurelab 41 2.3 Joep Huiskamp: stafmedewerker Technische Universiteit Eindhoven 44 2.4 Jos de Mul: hoogleraar Erasmus Universiteit Rotterdam, Wijsgerige Antropologie 46 2.5 Emile Aarts: vice-president Philips Research Eindhoven 50 2.6 Frank Madlener: directeur Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique Parijs 52 2.7 Konrad Boehmer 55 2.8 Robert Zwijnenberg: hoogleraar Universiteit Leiden, Theorie van de Moderne Beeldende Kunst 57 2.9 René Paré: directeur MAD Eindhoven 62 Horst Rickels: docent/coördinator masteropleiding Interfaculteit 2.10 ArtScience/Beeld Geluid van Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten en Koninklijk Conservatorium Den Haag, docent Nederlandse Film- en Televisie Academie (NFTA) Amsterdam, docent Design Academy Eindhoven 63 2.11 Frens Frijns: directeur STRP Festival Eindhoven 65
  • 4. 6 7 A a nt e k e ni ng voora f Paragraaf 1.1 schetst onze aanbevelingen op hoofdlijnen. In de overige paragrafen van deel 1 lichten wij deze toe en peilen wij de haalbaarheid van onze plannen. Daarbij hebben wij ons gebaseerd op een analyse van enkele nationale en internationale initiatieven op het gebied van de Arts Sciences en een reeks gesprekken die Erwin Roebroeks in de loop van 2007 en 2008 met uiteenlopende deskundigen heeft gevoerd. Voor een transcriptie van deze gesprekken verwijzen wij naar deel 2. Uit de interviews is in de aanbeveling enkele malen geciteerd onder verwijzing naar de paragraafnummers. Prof. dr. Ben Peperkamp (Vrije Universiteit Amsterdam) en Drs. Gosuin van Heeswijk (BRAM, Tilburg) schreven samen deel 1. Alle organisatorische en financiële gegevens zijn indicatief; ze behoeven concretisering in het beoogde vervolgtraject. Drs. Erwin Roebroeks (BRAM, Tilburg) is de bewerker en auteur van deel 2. Wij danken Willemijn van der Linden MPhil (promovenda aan de Vrije Universiteit Amsterdam) voor haar hulp bij de eindredactie.
  • 5. 8 9 Deel 1: Haalbaarheidsonderzoe k a a n bevelin g en Ben Peperkamp Gosuin van Heeswijk
  • 6. 10 ‘Innovatie komt vaak tot stand op de knooppunten tussen 11 disciplines, sectoren en praktijken.’ Wiebe Bijker e.a. 2002 1 De ontwerpers van technologieën op hun beurt zijn afhankelijk van de esthetisering van hun producten – van design, maar ook van de verwachtingen, de visies en de dromen die designers en kunstenaars koesteren. Deze ontwerpers1 . 1 . Sa me nvatting e n int ro duct i e: profiteren bovendien van ideeën en impulsen met betrekking tot de (potentiële) Arts Sc ie nc e s E indhov en benutting van hun innovaties. In die zin is er sprake van vervaging tussen de grenzen van producenten en consumenten.4De interactie tussen wetenschap en kunst – disciplines die in onze cultuur veelal De samenleving of het publiek ten slotte heeft belang bij kritische reflectie op dezelfstandig worden beoefend – vormde het uitgangspunt van de expositie Design and effecten van technologisering van de (leef )wereld. Expositie, kennisoverdracht enthe Elastic Mind die in het voorjaar van 2008 door The Museum of Modern Art (MoMA) te participatie zijn middelen om op deze publieke fascinatie in te spelen.New York was georganiseerd en door de internationale pers jubelend is onthaald. Mede op grond van deze actuele tendensen, waarbij Eindhoven als slimme énWetenschappelijke innovaties – onder meer op het gebied van de mobiliteit, de creatieve stad een sleutelrol kan vervullen, bepleiten wij de oprichting van een nieuwnanotechnologie en de elektronica – bleken beslissende impulsen te geven aan het laboratorium – ASE: Arts Sciences Eindhoven – waarin crossovers tussen wetenschap,werk van kunstenaars en designers. En omgekeerd: wetenschappelijk onderzoekers technologie, kunst en publiek debat het centrum van aandacht vormen. Daarbijkonden profiteren van de visies van designers en kunstenaars. Creativiteit en vatten wij ASE opslimheid zijn in Design and the Elastic Mind in fascinerende transdisciplinaire projectengecombineerd. Op de expositie is ook werk van designers en wetenschappers uit - als een vitale werkplaats met een expliciete netwerkfunctieEindhoven getoond. Daarmee heeft de regio zich overtuigend in een internationale - waarin wetenschappers, technologen en kunstenaarsomgeving geprofileerd. 2 - in onmiddellijke relatie tot recente ontwikkelingen in cultuur en samenleving Design and the Elastic Mind is exemplarisch voor een ontwikkeling in de moderne - dankzij een geavanceerde infrastructuurkunst waarbij in toenemende mate van geavanceerde technologieën gebruik wordt - onderzoek (kunnen) doen naar de wetenschappen en kunsten in hun veelzij-gemaakt. Dat geldt in het bijzonder voor de vele kunstenaars die profiteren van dige onderlinge betrekkingen.digitale informatie- en communicatietechnologieën (ICT). Christiane Paul schrijftdaarover in haar studie Digital Art uit 2003: ‘It is certainly true that more and more De recente expositie van MoMA kan daarbij als voorbeeld dienen. Dat betekentartists working in different forms of media – from painting, drawing, and sculpture onder meer dat de output van ASE divers en spraakmakend moet zijn. Wij denkento photography and video – are making use of digital technologies as a tool of aan artistieke en wetenschappelijke publicaties, performances, expertmeetings encreation for aspects of their art.’ De kunstproductie en kunstconsumptie zijn als 3 tentoonstellingen. Een geavanceerde website zal ruimte moeten bieden voor virtuelegevolg daarvan de afgelopen decennia ingrijpend gewijzigd. Bovendien reflecteren exposities en – volgens een open source-protocol – een platform moeten vormen voorkunstenaars in hun werk op de gevolgen van technologisering voor onze samenleving. de uitwisseling van informatie tussen alle betrokkenen. Zo zullen de uitgevoerdeDat doen ze door in en met hun kunstproducten en -producties opvattingen over de projecten er (vanaf de eerste opzet tot en met de uitvoering en het publiek onthaal)aard, de functies en de betekenissen van technologie en wetenschap te thematiseren zorgvuldig en aantrekkelijk moeten worden gedocumenteerd. Een educatief deel van(of te verbeelden). deze site zal bovendien materiaal moeten bevatten waarmee (middelbare) scholieren en studenten werkstukken kunnen samenstellen over thema’s die met crossovers tussen1 Wiebe Bijker en Ben Peperkamp: Geëngageerde geesteswetenschappen. Verkenning voor de Adviesraad voorWetenschaps- en Technologiebeleid. AWT: Den Haag 2002: 104. Integraal op http://www.awt.nl. kunsten en wetenschappen verband houden. Jonge generaties koesteren daarvoor2 Zie verder de catalogus Design and The Elastic Mind. MoMA: New York 2008. En http://www.moma.org/exhibitions/exhibitions.php?id=5632. Meer over de expositie in § 1.3. 4 Meer hierover in Maaike Lauwaert: The place of play; on toys, technological innovations and geographies of play. Maastricht3 Christiane Paul: Digital Art. Thames Hudson: London 2003: 27. 2008. Dissertatie UM. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 7. 12 13grote belangstelling. het College van Bestuur van deze Universiteit – verklaart bovendien dat ‘de High Tech Voorts moet de output relevant zijn voor alle deelnemers. Daarbij denken wij in Campus […] een goede partner voor het laboratorium [zou] kunnen zijn’ (§ 2.3).de eerste plaats aan de onderzoekers van de research en development-afdelingen van ASE ziet het als een uitdaging deze intentieverklaringen in de nabije toekomst tehightech industries. Uit de gedocumenteerde praktijken van Philips’ Reserach Lab blijkt concretiseren.dat de ontwikkelaars van nieuwe technologieën leren van designers (of ontwerpers) Verder moet ASEen kunstenaars. Zij kunnen nieuwe gebruiksopties ontwikkelen en innovaties kritischevalueren. Hun belangen bij ASE zijn in de eerste plaats economisch. - et een breed spectrum aan projecten een eigen signatuur ontwikkelen waaruit m Ook sociologen en kunst- en cultuurhistorici moeten bij ASE betrokken worden. een hoge internationale ambitie spreekt;Zij bestuderen de wijze waarop technologische innovaties culturele praktijken - ij gevolg streven naar een periodieke evaluatie en benchmarking, waardoor een bhebben gewijzigd, en welke gevolgen deze transformaties (kunnen) hebben voor, hoog zelfkritisch vermogen kan worden ontwikkeld, enbijvoorbeeld, opvattingen over onze geschiedenis, onze canon, onze openbare ruimte - an meet af aan werken aan een transparante organisatie waarin volop aandacht ven onze locale en globale identiteit. ASE moet hen kunnen aansporen naar dergelijke is voor jong talent.thema’s nieuw en uitdagend onderzoek te doen. Hun belang is in de eerste plaatsconceptueel. Eindhoven – met vele slimme HighTech laboratoria, de Technische Universiteit, de Wanneer kunstenaars vertrouwd raken met de mogelijkheden en onmogelijkheden Design Academy en het vitale STRP Festival dat de veelzijdige relaties tussen kunst envan nieuwe technologieën, kunnen zij innovatieve projecten initiëren. Hun belang bij technologie programmeert en uitdraagt – beschouwen wij daarbij als een natuurlijkeASE is artistiek. vestigingsplaats voor deze creative challenge. Emile Aarts is uitgesproken kritisch over Bij het geëngageerde publiek ten slotte staan de kunsten en de wetenschappen de artistieke infrastructuur van deze stad: ‘In Eindhoven is de technologiebasis sterk,onverminderd in de belangstelling. Vragen naar de betekenis van de wetenschappen maar de kunstbasis [is] rampzalig slecht. Vergelijk het alleen al met Rotterdam’ (§worden vaak gesteld, zeker wanneer deze ingrijpen in onze beleving van cultuur, 2.5). Zijn oordeel wordt door velen gedeeld. Met ASE – ingebed binnen een geheelveiligheid, privacy, democratie, mobiliteit en gezondheid. ‘Crossovers van wetenschap, van vitale instellingen op het gebied van de kunsten en de wetenschappen – moettechnologie en populaire cultuur zijn uitstekende platforms om mensen bij te praten Eindhoven deze kritiek binnen een beperkt aantal jaren kunnen weerleggen. ASE stelten aan het denken te zetten over wetenschap en technologie,’ aldus Lucien Hansen zich mede ten doel aan de artistieke vitalisering van de stad een substantiële bijdragein een rapport voor Stichting Weten uit 2004.5 Ook hier liggen mogelijkheden die op te leveren.tot op heden weinig zijn benut. ASE moet zich bij dit alles oriënteren op recente ontwikkelingen op het gebied vande Arts Sciences, zowel nationaal als internationaal. Wil ASE kans van slagen hebben,dan zal het in ieder geval moeten aansluiten bij reeds bestaande (lokale en bovenlokale) 1 .2 De f i ni t i e s, di v e rge nt i e s e n conv e rge nt i e sinitiatieven en geëngageerd moeten opereren. Wij komen daarover nog te spreken.Emile Aarts – natuurkundige en vice-president van Philips Research – zegt onder meer:‘Wij doen […] mee om een back-up te geven, te helpen technologie te transfereren Over de betekenissen van de twee begrippen die in de afkorting ASE zijn samengebrachten een goede aansluiting te maken in de discussie rond de verschillende activiteiten mogen intussen geen misverstanden bestaan. De Arts en Sciences vormen immers hetbinnen Eindhoven.’ (zie voor het interview verder § 2.5). Ook de Technische Universiteit fundament van het laboratorium waarvan wij de oprichting bepleiten. Daarbij tekenenEindhoven is geïnteresseerd. Joep Huiskamp – stafmedewerker en woordvoerder van wij vooraf aan dat wij tussen technologie en (natuur)wetenschap geen fundamentele (conceptuele) verschillen zien en wij het wetenschapsveld, overeenkomstig5 Lucien Hanssen: ‘Verbeelding van wetenschap’. Stichting Weten: Amsterdam 2004: 8. Een samenvatting op http://www.weten.nl/. internationale gebruiken, onderverdelen in een alfa-, bèta en een gammadomein. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 8. 14 15Deze domeinen corresponderen grofweg met de geesteswetenschappen, de divergeren. Robert Zwijnenberg, hoogleraar Kunstwetenschappen aan de Universiteitnatuurwetenschappen en de menswetenschappen. van Leiden, die wij ten behoeve van dit haalbaarheidsonderzoek hebben gesproken, Dé kunst bestaat niet. Het veld (dat wij hier opvatten als een geheel van betrokken zegt daarover enkele belangrijke dingen (§ 2.8). Hij stelt: ‘Kunst en wetenschappenactoren, instituties en praktijken) is gedifferentieerd en specialistisch. Tot een brede doen écht verschillende dingen. […] Dat heeft hele specifieke redenen die te makenspectrum behoren muziek, dans, literatuur, film- en video, beeldende kunst, digitale hebben met het doel en met de methode […]. Dat moet je scherp onderscheiden. [Artskunst, toneel en vormen van zogenaamde toegepaste kunst, zoals industrial design, Sciences] zijn verschillende disciplines.’ game design… En dit klassieke lijstje is verre van volledig. Waarom dan toch een pleidooi gevoerd voor de oprichting van ASE? Het antwoord Elk domein of elke (sub)discipline heeft bovendien tot op grote hoogte eigen op deze vraag kan als volgt luiden. De divergenties die wij hebben genoemd, sluiten opkunstopvattingen, methoden, artistieke ambities en tradities. Ze koesteren elk een specifieke punten geen convergenties uit. ASE wil dergelijke momenten van samenkomst tot standeigen infrastructuur (of netwerken), eigen publieksgroepen en eigen opvattingen brengen, onderzoeken en uitbuiten.over hun maatschappelijke sociale betekenis (valorisatie). Pogingen deze veelheid Wij lichten dit als volgt toe. Beide domeinen ambiëren – elk langs eigen wegenonder gemeenschappelijke noemers te brengen, zijn niet altijd zinvol gebleken. In – begrip en zingeving van onze pluriforme en complexe wereld. Ze cultiveren beideveel gevallen doen deze geen recht aan de dynamiek van onze hedendaagse artistieke een reeks van begrippen, systemen of concepten, waarmee en ze betekenis proberenpraktijken, waarin velen differentiatie en innovatie cultiveren. te geven aan de materiele en mentale dimensies van onze wereld. Dat schrijft ook Dé wetenschap en dé technologie bestaan al evenmin. Ook dit veld is veelvormig Eliane Strosberg, die in opdracht van de UNESCO in 1999 een studie naar dit themaen specialistisch. Nationale en internationale universiteiten huisvesten instituten op heeft verricht: ‘art and science develop innovative concepts, often using subjects tohet gebied van de economie, de chemie, de informatica, de wiskunde, de biochemie, the same end. Giving birth to ideas and forms is what makes an artist or a scientist.de geschiedenis, het recht, de mediastudies, de communicatiewetenschappen, To scrutinize the cosmos, examine nature of study the brain, are explorationsde bedrijfskunde, de psychologie, de natuurkunde en zo verder. En binnen deze common to both. Following parallel paths, art and science are in many ways mutuallydisciplines vormen zich weer nieuwe specialisaties, terwijl oude verdwijnen. enabling.’6Wetenschap is voor een belangrijk deel een doorlopend gesprek (dat als het goed is, Daarnaast zijn zowel de wetenschappen als de kunsten verankerd in onzegevoerd wordt volgens helder geformuleerde regels). Oplossingen generen nieuwe leefwereld. Kunstenaars én wetenschappers (kunnen) reageren op ontwikkelingenvragen. in de samenleving (vervuiling, armoede, gezondheid, onrecht) en in en met Daar komt bij dat elk wetenschappelijk domein of elke (sub)discipline tot op hun werk een bijdrage leveren aan de begripsvorming. Bovendien vertrekkengrote hoogte eigen onderzoeksagenda’s heeft (een lijstje van actuele of nijpende zowel de Arts als de Sciences in toenemende mate vanuit overlappende of verwantepraktische en conceptuele vragen), conceptuele kaders (theorieën), methoden (die vraagstellingen. Joep Huiskamp - stafmedewerker en woordvoerder van het Collegeonder meer dicteren wat een deugdelijke wetenschappelijke uitspraak is) en eigen van Bestuur van de Technische Universiteit Eindhoven – is over de noodzaak van(analytische) apparatuur. Intellectuele ambities en tradities kunnen ver uiteen lopen. gedeelde vraagstellingen overigens volkomen helder. ‘Wil je wetenschappers metHetzelfde geldt voor beleden opvattingen over maatschappelijke sociale betekenis kunstenaars laten samenwerken, dan moet er sprake zijn van gemeenschappelijke(valorisatie). Een moleculair bioloog koestert een andere relatie met de samenleving vragen.’ En: ‘[coöperatie is mogelijk], mits gezamenlijke doelstellingen, problemendan een kenner van de oud Slavische literatuurgeschiedenis. Een quantumfysicus doet en uitdagingen worden gevonden’ (§ 2.3).andere dingen dan een bedrijfspsycholoog. Niettemin hebben al deze deskundigen Robert Zwijnenberg verbindt daar heldere evaluatiecriteria aan: ‘Daarom moet je,in onze kennissamenleving een eigen plaats gekregen. als je kunstenaars en wetenschappers laat samenwerken, van tevoren bepalen wat De voorlopige conclusie die hieruit moet worden getrokken, ligt voor de hand. het resultaat zou moeten zijn en hoe je dat moet evalueren. De samenwerkingen dieEr bestaan geen eenduidige methodieken of (analytische) strategieën waarvan zowel 6 Eliane Strosberg: Art and Science. Abbeville Press: New York 2001: 13. Vertaling van een oorspronkelijk Franstaligekunstenaars als wetenschappelijke onderzoekers gebruik maken. Arts Sciences publicatie van the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization [UNESCO] Paris 1999. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 9. 16 17mislukken zijn samenwerkingen die vanuit een gevoel van “Wat leuk!” bij elkaar van ASE kan een dergelijke kennistransfer tot stand brengen.worden gepropt, zonder dat van tevoren is nagedacht over wat men wil bereiken en Ook Jos de Mul typeert het effect van toenemende specialisatie op onzeover wat men wil evalueren’ (§ 2.8). ASE wil over dergelijke evaluatiemechanismen kennisproductie. Hij spreekt over ‘experts die vrijwel alles van vrijwel niets weten. Dienadenken. Ze vormen een voorwaarde voor succes. Ze moeten daarom deel uit maken zijn ook nodig’. Hij vervolgt dan: ‘maar het is ook nodig dat er grote sprongen wordenvan de periodieke benchmarking waarover wij eerder hebben gesproken (§ 1.1.). gemaakt, waar nieuwe vergezichten ontstaan’ (§ 2.4). Dergelijke ‘vergezichten’ Daarbij moet evenwel worden aangetekend dat wetenschappers en kunstenaars ook kunnen enkel in samenwerking tot stand komen. ASE wil deze samenwerkingkunnen profiteren van inzichten die zich volkomen onverwacht kunnen aandienen initiëren.(van vormen van serendipiteit, zo men wil). Dergelijke momenten behoren evengoedtot de onderzoeks- en kunstenpraktijk en moeten daarom binnen ASE wordengecultiveerd. Wetenschappers, technologen en kunstenaars kunnen elkaar tot slot vanuit hun 1 .3 E nk e l e ( hi st ori sche ) voorb e e l de ncomplementaire posities inspireren en bekritiseren. ‘There is much in contemporaryscience that can stimulate art’s […] respons to the world’, schrijft Siân Ede in haarstudie over Art Science.7 Omgekeerd geldt hetzelfde. Jos de Mul – hoogleraar ASE wil steeds een vertaalslag kunnen maken van abstracte vraagstellingen naar concreteWijsgerige Antropologie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam – spreekt in dit en uitvoerbare projecten (dat hopen wij in § 1.5 over het virtuele jaarprogramma meerverband over de noodzaak van een ‘echte dialoog’. ‘[Bij een] echte dialoog, komen in detail te kunnen laten zien). Mede daarom is een bezinning op enkele historischede gesprekspartners er anders uit dan ze erin gaan. Een dialoog wil zeggen dat je je én actuele voorbeelden noodzakelijk. In deze paragraaf willen wij bovendien latenvooronderstellingen en je vooringenomenheden op het spel zet. Dat kan natuurlijk zien dat crossovers op dit moment grote belangstelling genieten.ook plaatsvinden in een gesprek tussen twee wetenschappers, twee filosofen, of twee ASE staat in een rijke traditie. Ook in het verleden zijn de kunsten en dekunstenaars. Maar vooral grensoverschrijdende contacten leveren mijns inziens vaak wetenschappen immers productieve relaties aangegaan. ASE moet zich op kritischeboeiende, creatieve dingen op’ (§ 2.4). Naar deze ´creatieve dingen´ wil ASE op zoek wijze tot deze geschiedenis verhouden. Zo heeft de schilderkunst geprofiteerd vangaan door de ‘dialoog’ te bevorderen. de chemie van de verfpigmenten, terwijl de (kunst)fotografie zonder kennis van Kunstenaars en wetenschappers werken binnen eigen paradigma’s of de optica nooit tot ontwikkeling had kunnen komen. Dankzij de technologischespecialisaties. Dat kan moeilijk anders nu onze kennis langs exponentiele lijnen innovaties van Philips ten tijde van Expo ‘58 (Brussel) heeft Edgard Varése (metexpandeert. De tijden dat ‘alle beschikbare kennis’ in één enkele persoon kon zijn Jannis Xenakis) zijn Poéme Electronique kunnen componeren én uitvoeren. ‘Visitors‘verenigd’, liggen eeuwen achter ons. Gevraagd naar de vaardigheden die kunstenaars to the Pavilion were treated to a multimedia performance: 400 loudspeakersen wetenschappers in ASE zouden moeten hebben, merkt Emile Aarts niettemin moving Varése’s composition through 3D space, projections of images, and textop: ‘ze moeten “multidisciplinair” zijn. Dat ‘multi’ moet in de mens zitten, en niet by Le Corbusier.’8 De organisatie van een historische tentoonstelling over hetdoor de optelsom van teamleden worden bereikt. Denk aan Michelangelo’ (§ 2.5). thema Arts Sciences zou in het programma van ASE niet misstaan. Bij dergelijkeDeze stellingname verdient nuancering. Zowel kunstenaars als wetenschappers historische crossovers tussen kunsten en wetenschappen is er overigens geen sprakeworden tot vergaande specialisatie gedwongen; alleen dan kunnen zij excelleren geweest van eenrichtingsverkeer. Nieuwe technologieën hebben nieuwe expressiesin hun vakgebied. ‘Michelangelo’s’ bestaan niet. Realistischer is het te zeggen dat mogelijk gemaakt, terwijl deze weer nieuwe technologieën hebben uitgelokt in eenkunstenaars en wetenschappers vaak niet weten dat hetgeen zij doen relevant is (of dynamisch proces van wederzijdse beïnvloeding.relevant kan zijn) voor andere partijen. Daarom is overdracht van kennis vereist in Dat is ook thans het geval. Onderzoek naar dat proces heeft daarom een hogeeen enerverende werk- en onderzoeksomgeving. Alleen een instituut met de ambities 8 Zie http://playtherecords.com/2006/06/edgard-varese-poeme-electronique.html. En: Make it new: le poème électronique. Onderzoek voor de reconstructie van het Philips-paviljoen uit 1958 in Eindhoven. Stichting Alice: Eindhoven7 Siân Ede: Art Science. Tauris: London 2005: 3. 2007. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 10. 18 19urgentie. Dankzij ICT – dat velen zich in relatief korte tijd hebben eigen gemaakt tending of creating a virtual copy of acoustic environments.’11 Een recent project– zijn cultuurconsumenten in staat gesteld media naar eigen goeddunken te onder dezelfde naam resulteerde in een geavanceerde ‘installatie met 192 speakers,manipuleren. Muziekfragmenten, foto’s en films kunnen met digitale middelen en 8 subwoofers [die thans] permanent [staat] opgesteld in het Scheltema Complexworden gekopieerd, bewerkt en herbewerkt. Het is relatief eenvoudig geworden in Leiden. Sonologie-studenten werken [er] onder begeleiding van Wouter Snoeitekst, beeld en geluid binnen één representatie te combineren, waardoor (klassieke) (programmeur WFS interface, gastdocent) en Raviv Ganchrow (ontwerper en bouwergenregrenzen vervagen. Richard A. Lanham sprak in dit verband over multimedialiteit van het speakerssyteem, docent Geluid en Ruimte) aan nieuwe implementaties vanals ‘an expressive surface which can mix word, written and spoken, with image and de software enerzijds en aan nieuwe elektronische composities speciaal voor WFSmusic. A Wagnerian Gesamtkunstwerk […].’9 Aan dat ‘kunstwerk’ kunnen bovendien anderzijds.’12 Dat interdisciplinaire onderzoek zou overigens kunnen worden verdieptvideo(film)fragmenten worden toegevoegd. De consequenties van deze expansie in de context van wat Philips ambient technologies heeft genoemd Per slot van rekeningvoor het onderwijs en de (dagelijkse) cultuurpraktijk - die zich onder ander in leent het WFS-systeem zich bij uitstek tot integratie in een ‘huiselijke omgeving’ (‘Thesteeds geavanceerder en uiterst populaire computergames manifesteert – worden essential enabling factor of the ambient intelligence vision is provided by the factnog nauwelijks overzien. Softwareontwikkelaars hebben zich in ieder geval van that current technological developments will enable the integration of electronicsdeze praktijken rekenschap gegeven en hun producten vervolgens van nieuwe tools into the environment, thus enabling the actors, i.e. people and objects, to interact withvoorzien. Daarmee kunnen deze bewerkingsprocessen nóg efficiënter worden their environment in a seamless, trustworthy, and especially natural manner.’ Aldusuitgevoerd. Praktijken van consumenten lokken productinnovaties uit. ASE wil Emile Aarts en Elmo Diedericks.13)onderzoek naar dergelijke mechanismen binnen de creative industry bevorderen. Het samengaan van LaserTechnologies en publieke performances – waarbij kunstenaars Het gebruik van ICT bij filmproducties heeft onder meer een virtuele Titanic beelden en teksten projecten op openbare gebouwen – heeft aanleiding gegevenopgeleverd. Vele bioscoopbezoekers hebben daarvan bij het zien van de gelijknamige tot debat over de betekenis van licht in de openbare ruimte en over city-design. Hetfilm uit 1997 van James Cameron de tragische ondergang beleefd. ‘Cameron […] used initiatief nodigt bovendien uit na te denken over nieuwe vormen van reclame scale models and computer-generated imagery to recreate the sinking of the ship.’10 branding en virtual graffiti.14 ASE zal, in een stad waar licht een prominente industriëleDe effecten van zijn innovatieve beeldtechnologie laten zich niet enkel uitdrukken in én symbolische rol speelt, aan een dergelijk project een belangrijke impuls kunnentermen van superieur amusement (de film leverde, naast vele oscars, een record omzet geven. Ook in deze context kunnen creativiteit en intellect samengaan.op van circa 1,8 miljard dollar). Titanic heeft ook een nieuwe historische ervaring In 2000 werd de Braziliaanse kunstenaar Edoarda Kac in de gelegenheid gesteldof sensatie gecreëerd, waarbij velen voor het eerst ‘als in het echt’ konden ervaren deel te nemen aan een project in een gentechnologisch onderzoekslaboratorium tewat zij voorheen slechts uit verhalen hadden vernomen. De publieke discussies over Jouy-en-Josas (Frankrijk). Met genetisch materiaal, dat was geïsoleerd uit een kwal,de kwetsbaarheid van moderne technologieën heeft dankzij deze filmproductie creëerde hij met behulp van DNA-recombinatietechnieken een fluorescerend (geel)bovendien een nieuwe impuls gekregen. Technische innovaties brengen hier nieuwe konijn dat hij vervolgens als kunstwerk presenteerde en Alba noemde (alba, ‘wit’representaties tot stand, die aan het denken zetten. in het latijn, is in de biologie een aanduiding voor ‘licht gekleurden’). Edoarda Kac De combinatie van hedendaagse muziek met Sound Technologies Speaker Electronics heeft over zijn project onder meer gezegd: ‘Transgenic art, I propose, is a new artheeft tot veelbelovende initiatieven geleid op het gebied van (muziek)composities en form based on the use of genetic engineering techniques to transfer synthetic genes to antot bezinning op nieuwe geluidservaringen – in de lijn dus van het fameuze project van organism or to transfer natural genetic material from one species into another, toVarése uit 1958. ‘Wave field synthesis (WFS) is a spatial audio rendering procedure create unique living beings. Molecular genetics allows the artist to engineer the plant9 Richard A. Lanham: ‘The Implications of electronic information for the sociology of knowledge’. Bijdrage aan 11 http://en.wikipedia.org/wiki/Wave_field_synthesis.een congres uit 1993, getiteld: Technology, scholarship, and the Humanities: the implications of electronic Information. Te 12 http://sonology.org/NL/wfs.html.downladen op http://www.cni.org/docs/tsh/Lanham.html. 13 Vgl. Ambient Lifestyle, From Concept to Experience. Philips: Eindhoven 2006: 9. Curs. van ons.10 http://en.wikipedia.org/wiki/Titanic_(1997_film). 14 Meer over het ‘GraffitiResearchLab’ op http://graffitiresearchlab.com/?page_id=76. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 11. 20 21and animal genome and create new life forms.’15 kunnen leren. Wat hebben de interacties tussen ontwerpers en wetenschappers in Edoarda Kac wil met zijn werk een publieke discussie uitlokken over de relatie het laboratorium opgeleverd? Hoe kunnen best pratices in nieuwe projecten wordentussen de mens en de natuur. Daarin lijkt hij met zijn fluorescerend konijn te zijn (her)gebruikt, zodanig dat er ook een economische winst kan worden geboekt?geslaagd. Velen hebben zijn schepping als een provocatie ervaren en – veelal op De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO Deninternet - van hun verontwaardiging blijk gegeven. Waar liggen de grenzen van 16 Haag) heeft in 2007 kunstenaars en wetenschappers in de gelegenheid gesteldons streven de natuur tot op het niveau van het genoom naar onze hand te zetten? gedurende een half jaar samen te werken in zogenaamde CO-OPs. Dit project is doorKunnen laboratoriumpraktijken leiden tot een vorm van expositie? Rond het Kitty Zijlmans – hoogleraar kunstwetenschappen aan de Universiteit Leiden - enkonijn heeft zich een gevoelig debat ontwikkeld waarin kritische opvattingen over Robert Zwijnenberg georganiseerd. Het uitgangspunt was als volgt geformuleerd:wetenschap, technologie, kunst, ethiek, ideologie en politiek tegen elkaar worden ‘De domeinen van kunst en wetenschap belichamen, ieder op hun eigen wijze, deuitgespeeld. Het project van Edoarda Kac kan worden beschouwd als een crossover gedeelde waarden van een gemeenschappelijke moderne cultuur. Welke nieuwetussen wetenschap, kunst en publiek debat waarin enkele fundamentele aspecten inzichten kan een verbinding van het artistiek-reflectieve en wetenschappelijk-van onze eigen culturele orde ter discussie zijn gesteld. analytische denken opleveren? Welke (reflecties op de) processen van kennisproductie Bovenstaande voorbeelden zijn alle binnen het kunstenaarsveld geïnitieerd. Dat ontstaan als kunstenaars en wetenschappers samenwerken aan de oplossing vanlevert een veel te eenzijdig beeld op. Ook binnen het wetenschappelijke domein een onderzoeksvraag? Deze vragen vormen de opmaat voor CO-OPs.’17 ASE wil vanzijn immers succesvolle crossovers gestart. Philips maakt bij de ontwikkeling van dergelijke projecten leren. Discussies over dit project zijn immers in volle gang.ambient technologies veelvuldig gebruik van media-estheten en industrieel ontwerpers. Annemarie Bos, hoofd Geesteswetenschappen van NWO, schrijft over dit tijdelijkePhilips heeft crossovers dus reeds in de praktijk geïntegreerd. Technologen overleggen samenwerkingsverband: ‘Kunstenaars en wetenschappers onderzoeken in dialoog,met designers, vanuit gedeelde conceptuele en praktische vraagstellingen. Gelet op uitwisseling en samenwerking een thema of onderwerp dat beide partijen bezig houdtPhilips’ ambities, is zo’n multidisciplinaire benadering niet verwonderlijk. wij maar dat gewoonlijk binnen het eigen paradigma wordt onderzocht. De meerwaardeciteren uit 365 days’ Ambient Intelligence research in HomeLab - Philips Research 2003: ‘Now ligt in de nieuwe, onverwachte kijk op transformaties die zich in de huidigethat many of our physical needs have been satisfied, we are turning our attention to maatschappij voltrekken.’18 Wetenschappen, kunst en een geëngageerde fascinatiesatisfying emotional, aesthetic, sensory and even spiritual needs, with moments of voor maatschappelijke transformaties liggen hier in elkaars verlengde. ASE wil dezeentertainment and experience no longer seen as extraordinary events but very much lijn voortzetten en intensiveren en de resultaten daarvan kunnen exposeren.a part of everyday life.’ ‘Emotional’,‘aesthetic’, ‘sensory’ en ‘spiritual’ zijn begrippen Wisselwerkingen tussen kunsten, wetenschappen en technologie genietendie in artistieke, filosofische en psychologische domeinen zijn geijkt. Om hun doelen bovendien nationale en internationale museale aandacht. Wij hebben reeds gewezente verwezenlijken, beschikt Philips over ‘a multidisciplinary team of sociologists, op de expositie Design and the Elastic Mind in het Museum of Modern Art te New York (MoMA)anthropologists, psychologists, designers and researchers’. Zij maken onder meer van februari tot mei 2008, waaraan enkele Eindhovense designers en wetenschappersgebruik van ‘established observational, ethnographic and user research techniques hebben deelgenomen. De expositie stelt de dynamische interacties tussen design,and methods’. This “observational” research is embedded in an integrated approach wetenschap en publiek centraal. Wij citeren de curator, Paola Antonelli.19 ‘Design andthat offers a richer understanding of the complexities of today.’ ASE streeft naar een the Elastic Mind […] focuses on designers’ ability to grasp momentous changes in technology,vergelijkbare ‘integrated approach’ en wil daarom van de ervaringen van Philips science, and social mores, changes that will demand or reflect major adjustments in human behavior, and convert them into objects and systems that people understand15 http://www.ekac.org/transgenic.html. Curs. van ons.16 Zie voor enkele reacties: http://www.ekac.org/fdeb.html: ‘Genetic research may very well be a medical revolution and use’ (cursivering van ons).for our species, and eventually for all species on the planet. Through this science, the possibilities are endless: theirradication of certain diseases and disabilities, healthier fruits and vegetables, perhaps an end to extinction for 17 http://www.co-ops.nl/. Zie voor een (eerste) verslaglegging van de resultaten Kitty Zijlmans en Robert Zwijnenbergcertain species. But with these benefits comes a responsibility to the lives that are effected, or created: to respect (eds.): CO-OPs: Interterritoriale verkenningen in kunst en wetenschap. De Buitenkant: Amsterdam 2007.their ability to live a life free of suffering and with the purpose for which they evolved.) De Google-zoekcombinaties 18 In CO-OPs 2007 (zie noot 17): 11.´Kac - Bunny - discussion’ levert vele hits. 19 http://www.moma.org/exhibitions/exhibitions.php?id=5632. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 12. 22 23 Van deze ‘exploration of the relationship between design and science’ geeft de 1 .4 Inb e dd i nginternetsite van MoMA een indrukwekkend overzicht. Warna Oosterbaan schrijft inde NRC van vrijdag 14 maart 2008: ‘De tentoonstelling wil laten zien hoe ontwerperseen brug slaan tussen geavanceerde technieken en het dagelijks leven.’ En: ‘het [zijn] ASE moet voor alles streven naar een heldere inbedding in een geheel van lokale enontwerpers die de technische mogelijkheden in bruikbare toepassingen omzetten. bovenlokale instituten en instellingen. Daarbij moet ASE kunnen profiteren van reeds[…] Ontwerpers hebben een speciale gevoeligheid voor de belangrijke veranderingen bestaande expertise en netwerken (we noemden reeds NWO, Philips en TU/e), énin de techniek, wetenschap en samenleving, en ze kunnen die veranderingen omzetten werken aan een eigen heldere signatuur. Transdisciplinariteit – waarbij de Arts enin bruikbare objecten en ideeën. Behalve vormgevers zijn ze dus ook steeds meer de Sciences evenredig zijn vertegenwoordigd – én engagement – waarbij men zich gevoeliginterpretatoren van de tijd aan het worden.’ Wie interpreteert, probeert betekenis te toont voor publieke debatten – zijn bij het ontwikkelen van deze signatuur van grootgeven aan complexe verschijnselen. ASE wil dergelijke processen van betekenisgeving belang. ASE moet een laboratorium zijn waarin alle beoogde partijen gelijkwaardigstimuleren en faciliteren. kunnen participeren. Ook in Nederland zijn recentelijk enkele (kortlopende) projecten geïnitieerd. In In deze paragraaf bespreken wij – enkel ter oriëntatie - een aantal instituten enTerritorial Phantom - een expositie van Montevideo te Amsterdam, dat ‘zich de opdracht instellingen, waarmee in de nabije toekomst allianties kunnen worden overwogen.[heeft] gesteld een vrije ontwikkeling, toepassing, verspreiding van, en reflectie op Daarmee heeft dit deel van onze aanbeveling onontkoombaar een sterk opsommendnieuwe technologieën binnen de beeldende kunst te bevorderen’ - werd het publiek karakter. Een uitvoeriger typering van het Ars Electronica Futurelab in Linz (Oostenrijk)onlangs nog aan het denken gezet ‘over de beleving van ruimte’, onder meer in en het Zentrum für Kunst und Medientechnologie ZKM te Karlsruhe (Duitsland) vindt menrelatie tot het gebruik van GPS-systemen. En het Center for Society and Genomics (CSG), 20 respectievelijk in § 2.2 en § 2.1. Ze zijn in het kader van dit project gevisiteerd om tegevestigd aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, heeft de Australische kunstenaar kunnen leren van hun praktijken.Oron Catss te gast die – in de lijn van Kac – gevraagd is het maatschappelijk debat Op lokaal (stedelijk) niveau opereert MAD Eindhoven. ‘MAD emergent art center isover genetica met zijn eigen transgenetische werk te voeden.21 laboratory, platform and provider on the intersection of art, science and technology.’22 De conclusie laat zich raden. Arts Sciences zijn hot. Discussies over de implicaties Deze doelstelling stemt overeen met de ambities van ASE. De instelling heeft echtervan de technologisering van onze wereld gaan onverminderd door. ASE moet én kan te weinig slagkracht en beschikt bovendien over een klein budget. ASE wil veel verderdaar nu van profiteren door zich binnen korte tijd als een vitaal netwerkcentrum reiken. Uiteraard moet ASE gebruik maken van de kennis die MAD heeft vergaard.te ontwikkelen waarin deelnemers aan deze debatten kunnen worden uitgenodigd. Maar intensieve samenwerking ligt niet onmiddellijk voor de hand. De inhoud vanHier liggen kansen, die benut moeten worden. het interview met René Paré – conceptontwikkelaar en directeur van MAD – is op onderdelen immers weinig realistisch (zie verder § 2.9). wij krijgen de indruk dat deze instelling te weinig op recente ontwikkelingen heeft kunnen inspelen. MU Eindhoven is voor ASE belangrijker. Het is interdisciplinair opgezet en heeft – binnen korte tijd – een groot prestige verworven. MU beweegt niettemin in een andere richting . ‘MU richt zich [immers] op kunst in relatie tot architectuur en vormgeving, kunst in relatie tot populaire cultuur en kunst in relatie tot nieuwe media.’ Maar van haar expertise kan ASE zonder twijfel profiteren, zeker waar het haar kennis van ‘de nieuwe media’ betreft. De noodzaak om samenwerking te zoeken met Philips, TU/e en Brainport – een20 http://www.nimk.nl/nl/. Over deze expositie schrijft Wieteke van Zeil in ‘Verbeelding van een ansichtkaartgevoel’.In: De Volkskrant van 5 april 2008. succesvol samenwerkingsprogramma tussen lokale en bovenlokale overheden, het21 http://www.society-genomics.nl/. Over het werk van Catts bericht Peter Giesen in ‘Menselijke zenuwcellen die eenpotloodtekening maken’. In De Volkskrant van 19 april 2008. 22 http://www.dse.nl/user/view/1522. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 13. 24 25bedrijfsleven en kennisinstituten - is hierboven meer dan eens bepleit. ASE wil van meet prestigieuze kunstenaars aan zich heeft weten te verbinden – bereid zou kunnen zijnaan intensieve samenwerking tot stand brengen met onderzoeksgemeenschappen, aan exposities en publicaties steun te verlenen.24de industrie en het bedrijfsleven. Voor de opvattingen van Emile Aarts verwijzen wij Op bovenlokaal (landelijk) niveau moet worden gezocht naar allianties metopnieuw naar § 2.5: ‘het antwoord op de vraag naar de levensvatbaarheid voor zo’n kunstenaars en wetenschappelijk onderzoekers die betrokken zijn geweest bij delaboratorium is […]: ja.’ Als gezegd toont ook TU/e zich bij monde van Joep Huiskamp reeds genoemde CO-OPs van NWO. Voor deze ‘interterritoriale verkenningen tussenpositief over ASE. Huiskamp is bovendien van oordeel van ‘de High Tech Campus […] Arts Sciences’ is uit uiteenlopende wetenschappelijke en culturele fondsen ongeveereen goede partner voor de laboratorium [zou] kunnen zijn. Het initiatief zou dan een 1 m€ bijeengebracht. Nu het project is afgerond en wordt geëvalueerd, moet ASE erBrainport-stempel moeten krijgen’ (§ 2.3). Deze laatste suggestie is uitdagend. In de naar streven het initiatief te continueren: de verworven inzichten moeten wordenmissie en ambitie van Brainport is een verbinding tussen wetenschap, technologie en verdiept en uitgedragen. Het initiatief van NWO kan aldus worden voortgezet. Opdesign immers opgenomen. Brainport spreekt onder meer over ‘het versterken van de relatief korte termijn zou de gemeente Eindhoven een groep van hierbij betrokkenaantrekkelijkheid van de regio voor kenniswerkers, onder andere door het verbinden deskundigen kunnen uitnodigen, om in een expertmeeting over een mogelijk vervolgvan technologie en design en het creëren van een bijzonder werk- en leefklimaat.´23 Aan na te denken. Deze zijn daartoe van harte bereid.beide laatste doelstellingen denkt ASE aanzienlijk te kunnen bijdragen. Voorts moet afstemming plaatsvinden met De Waag Society te Amsterdam. Essentieel voor ASE is voorts het STRP Festival dat jaarlijks vele duizenden bezoekers Dit instituut is inmiddels uitgegroeid ‘tot een erkend kennisinstituut waar naasttrekt met innovatieve projecten die zich afspelen op de grensvlakken tussen kunst onderzoek en ontwikkeling ook ruimte is voor experiment met nieuwe technologieen technologie. Het Festivalprogrammaboek van 2007 stelt onder meer: ‘Het STRP en kunst en cultuur. Partners komen uit alle maatschappelijke geledingen, van deFestival is geïnspireerd door de technologische regio Eindhoven. […] Hier zagen het Universiteit van Amsterdam tot KPN.’25 Het instituut is evenwel sterk maatschappelijkeerste elektronische muziekalbum, de casetterecorder, het superieure Video 2000 georiënteerd en verricht als gevolg daarvan onderzoek binnen een beperkt segmentsysteem en de CD-speler het licht’. ASE gaat – in termen van de productieketen – van het geheel der kunsten en wetenschappen. Het V2_ Institute for the Unstable Mediaaan het Festival vooraf. Waar de laatste het volle accent legt op expositie, wil ASE - ‘an interdisciplinary center for art and media technology in Rotterdam’ – is in devoornamelijk maker of leverancier zijn. Ook in die zin kunnen zij een vruchtbare allereerste plaats een kunstenaarsinitiatief met een sterk accent op de kunsten enverbintenis vormen. nieuwe media.26 De relaties met het wetenschappelijke en technologische veld zijn Frens Frijns – kunst- en cultuurmanager en directeur van het festival – is bij gevolg zwak.desgevraagd zeer enthousiast over het initiatief. ‘Zie jij de voorgestelde werkplaats Op internationaal niveau kan aansluiting worden gezocht bij het Zentrum für Kunstvoor onderzoek, ontwikkeling, productie en presentatie zitten?’ ‘Absoluut. Als je und Medientechnologie (ZKM) te Karsruhe (Duitsland). Dit instituut – waarover meerkijkt naar de landelijke spreiding, dat veel van dit soort initiatieven in Amsterdam in § 2.1 - profileert zich als een wereldwijd cultuurinstituut, dat wil reageren open Rotterdam zitten, dan hoort Eindhoven als technologisch centrum die ontwikkelingen in de informatietechnologie en veranderingen in maatschappelijkewerkplaats gewoon te hebben. De wil is er in dit gebied. Die werkplaats moet er structuren. Het Institut für Musik und Akustik is binnen ZKM als afzonderlijkkomen, punt uit. Bovendien wijzen alle neuzen dezelfde kant op; Trudo wil [een muziekinstituut ondergebracht. Het accent ligt nadrukkelijk op de kunsten. HetEindhovense woningcorporatie], de gemeente wil – het moet lukken’ (§ 2.11). Dat Institut für Musik und Akustik lijkt bovendien een traditionele kunstopvatting teenthousiasme moet ASE benutten, onder meer door eigen activiteiten in te bedden in hanteren, waardoor er voor transdisciplinaire producties weinig ruimte is.de projectplannen van het festival. Samenwerking levert hier naar verwachting een Ars Electronica te Linz (Oostenrijk) noemt zichzelf een ‘interface tussen kunst,grote meerwaarde op. technologie en maatschappij’. Het Futurelab is het laboratorium ervan. ‘Der Fokus We vermoeden overigens dat het Van Abbe Museum – nadat ASE is gestart en 24 http://www.vanabbemuseum.nl/nederlands/index.html.23 http://www.sre.nl/web/show/id=79553. Zie ook het jaarverslag Brainport 2007 voor de initiatieven die op dit 25 http://www.waag.org/.gebied reeds genomen zijn. 26 http://www.v2.nl/. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 14. 26 27der Ars Electronica liegt seit den Gründungstagen auf dem Spannungsfeld zwischen 1 .5 V i rt u e e l ja a rp rogra mm aKunst, Technologie und Gesellschaft. Dieses Spannungsfeld in seinen zukünftigenErscheinungsformen zu er- und bearbeiten, hat sich das Ars Electronica Futurelab zurAufgabe gemacht.’27 Missie en ambities van Ars Electronica stemmen overeen met die van De Arts Sciences bestrijken een breed spectrum aan activiteiten. Dat is hierboven meerASE. Samenwerking is gewenst, alhoewel de kunstproducties een behoudend karakter dan eens gebleken. De kunsten en de wetenschappen vormen zo gezegd het hart vanhebben. Het accent ligt op muziek en ballet, waarbij reeds bestaande en beproefde onze veelvormige cultuur. Dat heeft een belangrijke implicatie. Het programma vanproducties met behulp van nieuwe visuele technieken worden geornamenteerd. ASE moet van meet af aan divers worden opgezet. Onderzoek vanuit uiteenlopendeZo heeft het Futurelab onlangs Wagners opera Das Rheingold ‘heropgevoerd’ in een artistieke en wetenschappelijke disciplines, veelzijdige publiek debat, wisselendeCAVE voor 4.000 bezoekers waarbij van 3D-technologieën gebruik is gemaakt. Horst exposities en heldere educatieve projecten voor uiteenlopende doelgroepen moetenHörtner - directeur van Ars Electronica Futurelab – ondersteunt de oprichting van ASE daarom evenwichtig in het jaarprogramma worden verdisconteerd. Een exclusieveoverigens van harte (§ 2.2). beperking tot bijvoorbeeld ICT in relatie tot contemporaine kunstpraktijken zou het Ars Electronica heeft een grote internationale uitstraling, mede omdat het sinds 1987 interdisciplinaire karakter van ASE te kort kunnen doen. ASE wil zich in de eersteeen prestigieuze prijsvraag uitschrijft onder de titel Prix Ars Electronica. Het is grootste plaats onderscheiden; daarom moet het meer willen zijn dan een ‘klassiek’ media-prijs in zijn soort ter wereld, met een prijzengeld van totaal 120 k€ (2007). Volgens instituut. En dat betekent weer dat de beoogde organisatiestructuur (waarover wij inHörtner worden ‘vanuit de hele wereld de meest fantastische bijdragen ingezonden.’ § 1.6 komen te spreken) reeds bij oprichting op deze diversiteit moet zijn afgestemd.‘Hierdoor [behoeven we] minder te scouten en te acquireren, want state-of-the-art- Alleen kan dat ASE haar hoge ambities waar maken, gevoelig blijven voor de velekunst waar het festival op uit is, wordt vaak ingestuurd voor een van de prijzen. Er nieuwe wetenschappelijke en artistieke ontwikkelingen en zich tot slot in en buitenbestaan diverse prijzencategorieën, waaronder een categorie voor zeer jonge makers Nederland overtuigend positioneren.en een categorie voor ideeën, die onuitgewerkt kunnen worden ingezonden’ (§ 2.2). Een globale verkenning van de nationale en internationale nieuwsmedia maaktASE moet een soortgelijk initiatief durven nemen, waarbij het moet kunnen rekenen duidelijk dat op dit moment uiteenlopende wetenschappelijke thema’s publiekeop royale ondersteuning van haar sponsoren. belangstelling genieten. Bij het ontwerpen van het jaarprogramma kan deze publieke Ten slotte moet ASE streven naar samenwerking met Art Science Collaborations belangstelling mede als uitgangspunt dienen. Daarbij denken wij onder meer aanInc. te New York (USA). ASCI heeft haar doelstellingen als volgt samengevat: ´The discussies over energie en energiegebruik (waarbij thema’s op het terrein vanpurpose is […] to raise public awareness about artists and scientists using science de ecologie en biologische diversiteit als vanzelf in het vizier komen); over DNA-and technology to explore new forms of creative expression, and to increase recombinatietechnologie (met daaraan verbonden discussies over aging, (pre-natale)communication and collaboration between these fields.’ 28 gezondheid en ethiek); over nanotechnologie en design (die ook in MoMa een belangrijk Een verkenning van mogelijke samenwerkingsverbanden (en daaraan gekoppelde punt van aandacht vormden); over vormen van (fysieke en elektronische) mobiliteit.subsidie-instrumenten) binnen de Europese Gemeenschap is essentieel. Een En over ICT in relatie tot nieuwe vormen van (artistieke) expressie, openbaar bestuureerste stap daartoe is inmiddels gezet. De respons op deze plannen is uiterst en lokale en bovenlokale identiteit (inclusief de daaraan verbonden visies op onzebemoedigend. geschiedenis en cultuur). Een expertmeeting met een groep deskundigen zou - op basis van dit rapport – hierover op korte termijn aanvullende aanbevelingen kunnen doen. Onze opsomming is ook hier slechts verkennend. Wij denken dat ASE per jaar minimaal moet kunnen voorzien in de volgende programmacomponenten.27 http://www.aec.at/de/index.asp. 1. Twee exposities. Een van deze twee exposities moet betrekking hebben op een of meer28 http://www.asci.org/. D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 15. 28 29(verwante) actuele artistieke cq. wetenschappelijke thema’s. Wij verwijzen – enkel ter voor de wijze waarop jongere generaties zich verhouden tot hun omgeving,inspiratie – naar de reeds genoemde CO-OPs van NWO, waarbij wetenschappers en geschiedenis en cultuur;kunstenaars onder andere samen hebben gewerkt aan onderwerpen op het gebied [e] projecten op het gebied van de DNA-recombinatietechnologie, waarbijvan de astronomische waarneming, de neurologie (brainscanning), mobiliteit en technologische, wetenschappelijke, ethische en ideologische vragen naar hetfotografie en de productie en branding van bier. De eindresultaten zijn met succes in behoud en de manipulatie van de natuur centraal staan en de consequenties ervande Lakenhal te Leiden tentoongesteld. worden verbeeld en onderzocht; Een tweede expositie zou een historische dimensie van de wisselwerkingen ] projecten op het gebied van de ambient technologies, waarbij wordt nagegaan [ftussen de wetenschappen en de kunsten kunnen uitlichten. Daarbij denken wij in de welke effecten deze technologieën hebben gehad op de productie en beleving vaneerste plaats aan een tentoonstelling over de rijke geschiedenis van het NatLab van (populaire) cultuur.Philips in relatie tot de (heringerichte) STRIJP-omgeving, waar ASE mogelijkerwijskan worden gehuisvest (zie hierna § 1.6). Als gezegd ligt vitale samenwerking met Daarnaast biedt ASE:het STRP Festival bij dit alles voor de hand. 3. Zes lezingen. Nationale en internationale deskundigen – zoals de curator van de2. Zes projecten. De exposities worden mede voorbereid in zogenaamde projectgroepen MoMA-expositie Design and the Elastic Mind, medewerkers van kennisinstellingenwaarvan wij er op jaarbasis gemiddeld een zestal bepleiten. In deze projectgroepen (Philips, TU/e, NWO) – wisselen daarbij van gedachten over voor ASE relevantevindt het eigenlijke coöperatieve onderzoek van wetenschappers, technologen thema´s. De oprichting van een internationale (Engelstalige) ASE publicatiereeks ligten kunstenaars plaats. De projectgroepen presenteren hun werk bovendien op de voor de hand.geavanceerde website, organiseren expertmeetings en publieke debatten, bereidenpublicaties voor en participeren in op maat gesneden educatieve programma´s. 4. Educatieve projecten voor uiteenlopende doelgroepen, waarbij de belangen van hetTransparantie, internationalisering en flexibiliteit zijn hierbij vereisten. Mede onder lager en hoger onderwijs worden gediend.verwijzing naar enkele recente initiatieven denken wij daarbij onder meer aan: projecten op het gebied van spatial sound, als vervolg op, of uitbreiding van The [a] 5. Een internationale prijsvraag, waarover meer in § 1.6, waarvan de resultaten in 192 Loudspeaker Experience waarbij het geluid niet enkel in het platte vlak, maar in samenspraak met het STRP Festival kunnen worden geëxposeerd. drie dimensies wordt gegeneerd. Compositie, muziekpraktijk, micro-electronica en ICT trekken hier samen op; [b] projecten op het gebied van light- en lasertechnology, waarbij kunstenaars met geavanceerde lichttechnologieën beelden en teksten kunnen projecten op 1 .6 Gl ob a l e SWOT-a na ly se , orga ni sat i e st ru ctuur e n gebouwen, en daarbij een debat kunnen stimuleren over licht in de openbare f i na nci ë n ruimte, over citydesign en over branding; projecten op het gebied van vervoer en design, waarbij vragen naar comfort, [c] technologische efficiency, economisch rendement en productie in samenhang Wij zeggen het graag opnieuw: zowel de organisatie als de huisvesting moeten zijn worden verkend en onderzocht; toegesneden op bovenstaande ambities en het jaarprogramma. Alleen dan heeft ASE projecten op het gebied van ICT, gaming en narrativiteit. Daarbij denken ICT- [d] kans van slagen. deskundigen, samen met spelontwikkelaars, auteurs en geesteswetenschappers, Wij willen deze aanbeveling daarom beëindigen met enkele samenhangende na over nieuwe vormen van vertellen, verbeelden en kennisoverdracht. Veelvuldig ‘logistieke’ aanbevelingen, in het bijzonder over de naam van het laboratorium, de is vastgesteld dat deze praktijk nog nauwelijks begrepen consequenties heeft beoogde huisvesting, de organisatie die uitvoer kan geven aan het jaarprogramma D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 16. 30 31én de daarbij behorende financiën. Bovendien presenteren wij hier een SWOT- Tegenover deze krachten staan ook enkele evidente zwakten:analyse, met de aantekening dat deze pas na het vaststellen van alle financiële en - e output van ASE is niet eenduidig. Dorganisatorische parameters als beleidsinstrument kan worden ingezet. Dit rapport - et succes van ASE is sterk afhankelijk van de kwaliteiten van individuele His geen ondernemingsplan, hoogstens de aanzet daartoe. In deze paragraaf zijn onze deelnemers. De kans op het mislukken van (deel)projecten is reëel, zoals datoverwegingen vooralsnog verkennend. trouwens in elke onderzoeksomgeving het geval is. Wie het avontuurlijke karakter We hebben de naam ASE slechts voorlopig gebruikt. Deze verbindt de ambities van van artistieke en intellectuele initiatieven niet kan en wil onderschrijven, en niethet laboratorium op een heldere en functionele wijze aan de stad waarin dit initiatief erkent dat er op termijn materiële én immateriële winsten zijn te boeken, kanten uitvoer moet worden gebracht: Arts Sciences Eindhoven. Indien het mogelijk is ASE onmogelijk met ASE sympathiseren;te vestigen in het voormalige Natuurkundig Laboratorium van Philips (het NatLab), - et voorgestelde programma is op onderdelen elitair, omdat het niet in alle Hligt een associatie met dit fameuze instituut voor de hand. Dat kan onder meer gevallen onmiddellijk aansluit bij de ‘beleving van alledag’. Zoals wij eerderdoor omkering (BalTan) of door een verwijzing naar het baanbrekende werk van de hebben betoogd kan een heldere communicatie en overtuigende educatie hieropkunstenaar Dick Raaijmakers, die in het Natlab in opdracht van Philips de interferentie anticiperen.van kunsten en wetenschappen overtuigend heeft gepraktiseerd (en de naam BalTanvoor het eerst gebruik heeft). Uiteraard kan de naam van het laboratorium pas in De kansen zijn niettemin legio:tweede termijn in samenspraak met deskundigen worden vastgesteld. Het Natlab beschikt over de ruimten (inclusief een auditorium) waarin ASE - SE kan aanhaken bij nationale en bovennationale ontwikkelingen die vitaal zijn Akan worden gehuisvest. Basisvoorzieningen voor coöperatieve artistieke en en inbedding behoeven;wetenschappelijke arbeid, directie, administratief beheer, ICT, vergaderingen, - SE kan gebruik maken van reeds verworven inzichten en beproefde praktijken, Aexposities, lezingen en horeca kunnen er relatief makkelijk worden gerealiseerd. en deze in overleg vernieuwen en verdiepen;Overigens moet ASE een flexibel ruimteconcept hanteren: wanneer dat nodig blijkt, - SE kan een vitale factor worden in het geheel van (beoogde) Eindhovense Amoet gebruik kunnen worden gemaakt van geavanceerde (‘out-door’) laboratoria. kunstinstellingen binnen STRIJP S, zeker wanneer het kan worden gehuisvest in Alles overziend reken wij tot de krachten van ASE: het voormalige NatLab; - en hoog innovatief wetenschappelijk, artistiek en economisch vermogen, e De belangrijkste bedreiging wordt ten slotte gevormd door een instabiele of mede dankzij het beheer van een vitaal netwerk van uiteenlopende lokale en onevenwichtige financiering, zeker over de eerste vijf jaar. Overbodig te zeggen bovenlokale actoren en instituties en de creatieve benutting van reeds bestaande dat een voortvarend directeur en bestuur mede tot taak hebben deze instabiliteit te expertise; bestrijden. een hoog cultureel prestige, landelijk en europees, omdat vergelijkbare - De twee buitenlandse instellingen die wij in het kader van deze rapportage hebben initiatieven binnen Nederland en de EU vooralsnog ontbreken terwijl daarvoor bezocht, blijken uiteenlopende organisatiestructuren te hebben (zie ook hierna, § (mede gelet op de ambities van NWO en de reactie van de EU) aantoonbaar 2.1 en § 2.2). De organisatie van het Institut für Musik und Akustik kent een opzet die interesse bestaat; vergelijkbaar is met Nederlandse kunstenaarsinitiatieven. Daarbij is de artistieke - een hoog vitaliserend effect op de locale artistieke en sociale infrastructuur, dat leiding in handen van één of meer kunstenaars en de financiering afhankelijk van is: binnen STRIJP S en de regio Eindhoven, met de aantekening dat de slimme gehonoreerde subsidieverzoeken door lokale en bovenlokale overheden en betrokken stad ook een creatieve stad wil zijn, niet in de laatste plaats voor de vele middel- instellingen. Er wordt gewerkt met een kleine staf in vaste dienst, die zogenaamde en hoogopgeleiden die er werkzaam zijn én moeten blijven. artists in residence behulpzaam is bij het uitvoeren van projecten. Het Ars Electronica Futurelab daarentegen wordt geleid door een functionaris met een technologische D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 17. 32 33achtergrond. Bij de financiering van het instituut profiteert men van inkomstenuit opdrachten. Zowel het bedrijfsleven als de kunstensector fungeren daarbij als raad van toezicht klankbordgroepopdrachtgever. De organisatie heeft een flexibele organisatiestructuur. Ter aanvullingvan de kleine vaste staf worden - per opdracht – deskundigen op freelancebasis raad van bestuur / hoofdredacteuringehuurd. Uiteraard is de omvang van ASE afhankelijk van de beleidsinitiatieven die degemeente Eindhoven de komende tijd wil nemen. Geen enkele organisatiestructuur bedrijfsondersteuning redactiebiedt waarborg voor de gewenste output. Wel zal een evenredig kennis van beidedomeinen – Arts én Sciences - in ASE vertegenwoordigd moeten zijn. Het ligt dan voorde hand om te opteren voor het zogenoemde redactiemodel. projectcoördinator 1 projectcoördinator 2 projectcoördinator 3 Bij zo´n redactiemodel stuurt de ‘hoofdredacteur’, die tevens bestuurder is ennadrukkelijk als directeur opereert, een groep ‘redacteuren’ aan. Gezamenlijk projectgroep 1 projectgroep 2 projectgroep 3 projectgroep 4 projectgroep 5 projectgroep 6voeren zij regelmatig overleg. De redacteuren worden gerekruteerd uit geschiktedeskundigen die afkomstig zijn uit het brede kunsten- en wetenschapsveld. Zijworden op freelancebasis ingehuurd. De ‘redactie’ realiseert het beleidsplan, Meer in detail kan het team dus als volgt zijn samengesteld (gespecificeerde (loon)waarvoor de hoofdredacteur de hoofdverantwoordelijke is en dat door de raad van kosten zijn uiteraard slechts indicatief ).toezicht wordt vastgesteld. Binnen dit model bevindt zich op de achtergrond een 1. Raad van toezicht. Houdt toezicht op het gehele reilen en zeilen van de organisatie.groep externe adviseurs, die als klankbord opereert en de projecten op kritische Benoemt de directeur. Bestaat uit minimaal vijf mensen en vergadert vijf keer perwijze volgt en gevraagd en ongevraagd commentaar geeft. Tot die adviseurs reken jaar. Vacatiegeld € 200,-- per vergadering.wij vertegenwoordigers van de betrokken subsidiegevers, kunstenaars met grote 2. Klankbordgroep. Fungeert als ‘sparring partner’ met betrekking tot het inhoudelijkstaat van dienst en deskundigen uit betrokken universitaire en buiten-universitaire beleid. Bewaakt de artistieke en wetenschappelijke doelstellingen. Bestaat uitonderzoeksinstituten. De raad van toezicht bewaakt de continuïteit en kwaliteit van minimaal acht deskundigen afkomstig uit de wetenschap, de kunstensector en hetde gehele organisatie. bedrijfsleven en vergadert minimaal vijf keer per jaar. Vacatiegeld € 200,-- per jaar. In de redactievergaderingen (die circa tien per jaar zullen plaatsvinden) worden 3. Redactie. Bevat vijf experts uit de kunsten, de wetenschap en de technologie. Dezelopende en komende projecten inhoudelijk en organisatorisch besproken en stelt het jaarprogramma samen. Minimaal 10 bijeenkomsten per jaar. Honorarium €werkplannen voorbereid. Tijdens deze vergaderingen kunnen voorts ideeën worden 750,-- per bijeenkomst.besproken die als voedingsbodem kunnen dienen voor het laboratorium. De 4. Directeur 1 fte (€ 120.000). De directeur-bestuurder is verantwoordelijk voor zowelhoofdredacteur-directeur dient de grote inhoudelijke lijn te bewaken. Per project wordt het artistieke als het zakelijk beleid. Deze stuurt bovendien de redactie aan. Vaneen projectgroep samengesteld die onder leiding staat van een projectcoördinator. cruciaal belang is dat de directeur kennis heeft van het kunstenveld en de wereld vanDe samenstelling van de projectgroep is afhankelijk van de aard van het project. de wetenschap. Ontvankelijkheid voor maatschappelijke ontwikkelingen is De communicatie – inclusief het verzorgen of updaten van de internationale onontbeerlijk, evenals bedrijfseconomische kennis en aantoonbare management-website – heeft een hoge prioriteit. Het ligt voor de hand daarvoor een of meer kwaliteiten.medewerkers (bedrijfsondersteuning) te rekruteren. 5. Projectleiders 3 fte (€ 65.000). Deze coördineren één of meerdere projecten. Samengevat ziet de structuur van de organisatie er dan als volgt uit: Zij zijn verantwoordelijk voor de aansturing van begeleidingsgroepen, voor de fondsenwerving, de marketing en het projectmanagement. 6. Officemanager 1 fte (€ 60.000). Hij/zij is hoofd van de bedrijfsondersteuning. Deze D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 18. 34 35afdeling draagt zorg voor de (financiële) administratie, de communicatie (intern, Begrotingextern), de personeelszaken en de ICT. Uitgaven7. Communicatiemedewerker 1 fte (€ 50.000). Hij/zij draagt verantwoordelijkheid voor 1 directe kosten activiteiten 1.410.000alle interne en externe communicatie. Hiertoe wordt onder meer gerekend: het exposities 250.000onderhouden van de website en de public relations. projecten 750.000 lezingen 60.0008. Financiële medewerker 1 fte (€50.000). Hij/zij verzorgt de integrale financiële educatie 100.000administratie. prijsvraag 250.0009. Secretariële medewerker 1 fte (€40.000). Hij/zij verzorgt de post, de telefoon, notuleert 2 kosten organisatievergaderingen en voorziet in de secretariële ondersteuning van de directeur. personeelskosten 550.000 directie 120.00010. Tijdelijke medewerkers. Afhankelijk van de aard en omvang van de projecten zullen bedrijfsondersteuning 200.000 projectleiding 195.000medewerkers en/of adviseurs aangesteld worden. reiskosten 25.000 Bovenstaande personele bezetting zou naar onze mening in staat moeten zijn om verzekeringen e.d. 10.000 advieskosten 93.000het (virtuele) programma uit te voeren. raad van toezicht 5.000 Over de financiering van ASE is in dit stadium weinig concreets te zeggen. De klankbordgroep 8.000 redactie 75.000ambities zijn hoog. Van doorslaggevend belang is het ambitieniveau van de gemeente vergaderkosten 5.000Eindhoven. Incidentele subsidies en bijdragen (financieel en materieel) door fondsen huisvestingskosten 300.000 huur pmen bedrijfsleven zouden verder de middelen voor de activiteiten moeten opbrengen. gas/water/electriciteit e.d. pmSubsidieaanvragen bij de EU en OP-Zuid hebben een hoge prioriteit. afschrijving pm bureaukosten 127.500 Voor de ASE-prijsvraag – waarmee we, naar voorbeeld van Ars Electronica - nationale acountantskosten 7.500en internationale onderzoekers en wetenschappers aanmoedigen concepten en administratie 10.000 telefoon/internet 5.000projecten in te zenden – kan mede bij het bedrijfsleven worden geworven. Wil deze website 25.000prijsvraag internationale uitstraling hebben en kunnen wedijveren met die van drukwerk/porto 10.000 computernetwerk 25.000Ars Electronica, dan achten wij aan een jaarlijks prijzengeld van minimaal 200 k€ kantoorbenodigheden 20.000 diversen 25000wenselijk. ASE moet ernaar streven een plaats te verwerven in de basisinfrastructuur van het Totaal uitgaven 2.480.500Ministerie van OCW. Op zijn vroegst zou dit kunnen voor de periode 2013-2017. Inkomsten Op grond van deze plannen zou een globale, indicatieve begroting er tot slot als dekking kosten activiteiten 1.410.000volgt kunnen uitzien: EU NWO NFPK+ Mondriaanstichting diversen fondsen bedrijfsleven TU/e dekking kosten organisatie 1.070.500 Gemeente Eindhoven Provincie Noord-Brabant Brainport OP-ZUID (EU) Totaal inkomsten 2.480.500 D eel 1: Ha a l ba a rhei d s on d e r z oe k a a n b e ve l i n g e n Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 19. 36 37 Deel 2: In ter views Erwin Roebroeks
  • 20. 38 39 2 .1 L u dge r B rü mm e r: d i r e ct e u r I ns t i t u t f ü r M u s i k u nd A kustik / Z e nt r u m f ü r K u ns t u nd M e d i e nt e ch nol og ie Op de vraag of een onderzoeks-, ontwikkelings- en presentatiewerkplaats voorI n t e rvie wvrage n kunsten en technologie in een stad als Eindhoven mogelijk zou zijn, antwoordde Ludger Brümmer, directeur van het Institut für Musik und Akustik en tevens componist, voorwaardelijk positief. Hij stelt namelijk de “absolute voorwaarde” dat er eenDe volgende vragen komen bij alle gesprekken aan bod: duidelijke keuze vóór de kunsten moet worden gemaakt. In de begindagen van het Zentrum für Kunst und Medientechnologie (ZKM), waarvan - Is een werkplaats voor kunsten en technologie (in een stad als Eindhoven) het instituut deel uitmaakt, is vaak de discussie gevoerd over de keuze tussen een haalbaar? medialab en een soort art-science-werkplaats. Brümmer: “The Media Lab van MIT - Indien deze werkplaats haalbaar is, hoe zou deze organisatie er inhoudelijk en houdt zich met hele andere dingen bezig dan ZKM. Je kunt niet zowel medialab zijn als organisatorisch uit moeten zien? je met de kunsten bezighouden.” The Medialab Europe in Dublin is gesloten omdat het - at is uw visie op respectievelijk de kunsten, de techniek en de relatie tussen W niet werkte; men wilde dat lab op de Amerikaanse manier runnen, terwijl het volgens kunsten en technologie? Brümmer de vraag is of een MIT-medialab in Europa überhaupt zou werken. Ook is het de vraag of bedrijven geld aan een ander instituut willen geven om het onderzoekDe volgende vragen worden op de organisatie van de geïnterviewde toegespitst: aldaar te doen. “En als ze al geld geven, is dat weinig geld.” De enige uitzondering, weet Brümmer, is de Fraunhofer-Gesellschaft – “en die doet niet aan kunst.” - Hoe en waarom is de organisatie juist hier (lees: daar) ontstaan? Met dit soort kwesties heeft ZKM bij haar oprichting in de jaren ’80 van de - Op grond waarvan worden door wie inhoudelijke beslissingen genomen? vorige eeuw geworsteld. De vraag was: moet ZKM een kunstencentrum of een - Op welke wijze wordt de inhoudelijke kwaliteit gewaarborgd? tentoonstellingscentrum voor technologie zelf zijn? Met andere woorden: hoe groot - Hoe is de organisatie gestructureerd en hoe wordt deze gefinancierd? moet het aandeel onderzoek zijn? “De reden voor de oprichting van ZKM was dat eind - Wat gaat er niet goed? jaren ’80 van de vorige eeuw mediakunst hip was. Technologie was er nog niet voor iedereen. Verder speelden er politieke motieven mee”, aldus Brümmer. De sloganWaar nodig, is commentaartekst toegevoegd. De volgorde is chronologisch. luidde: ‘Technology for the people’. Het haalbaarheidsonderzoek vond plaats in 1984, in 1986 werd de eerste werkgroep geformeerd en in 1989 werd ZKM opgericht. In de keuze tussen kunstencentrum en tentoonstellingscentrum voor technologie won het kunstencentrum. Wanneer het lukt om Philips als partner binnen te halen, is dat volgens Brümmer – vanwege het potentieel aan geld en ideeën – een uitstekend begin voor een onderzoeks-, ontwikkelings- en productiewerkplaats voor kunsten en technologie. Bij elk project opnieuw partners zoeken, schijnt te arbeidsintensief te zijn. Bovendien is bij een dergelijke organisatiestructuur de kans aanzienlijk dat er weinig geld, tijd, moeite en infrastructuur overblijven voor de artistieke creatie. Daarom adviseert Brümmer om te kiezen voor een “artistieke infrastructuur” waarbij alle geld naar artistieke creatie D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 21. 40 41gaat. “Een dergelijk instituut kan samenwerken met een ander instituut. Maar beide omdat dat gratis menskracht – de studenten – met zich meebrengt. Fraunhofer werktinstituten in één zal ongetwijfeld niet werken”, aldus Brümmer. samen met universitaire onderzoekers, terwijl ZKM onderzoek doet in termen van development, omdat het toepassingen nodig heeft.Het Institut für Musik und Akustik hanteert een heldere visie op technologie: “De huidige Hoewel Karlsruhe een gerenommeerde technische universiteit heeft, werkt ZKMfocus op technologie maskeert een gebrek aan artistieke ideeën. Een eeuw geleden daar niet mee samen. Incidenteel zijn er contacten, maar dat is afhankelijk vanwas er ook techniek, zoals muziekinstrumenten. Het enige verschil met nu is dat studenten. De professoren zouden niet willen dat studenten buiten hun eigen contexttechniek niet als gereedschap wordt gezien, terwijl zij dat wel is.” onderzoek doen. Niettemin ziet Brümmer wel degelijk kansen voor samenwerking. Een onderzoekslaboratorium en een platform voor specifieke onderwerpen moet totHet instituut krijgt gebouw en personeel ‘gratis’ van ZKM. Voor al het overige moet de mogelijkheden behoren, omdat dat het voor studenten “veel interessanter” zouworden betaald. ZKM wordt voor de helft door de deelstaat Baden-Württemberg maken om er om praktische redenen naartoe te gaan, denkt Brümmer. “Fraunhoferbetaald en voor de andere helft door de stad Karlsruhe. De ZKM-directeur verdeelt werkt al op die manier.”de budgetten over de instituten, die zo goed als vrij zijn om (daarmee) te doen wat ze Daarom is de verbinding tussen kunsten en wetenschappen toch mogelijk. Dezelf willen. Soms worden er gezamenlijke projecten als tentoonstellingen opgezet. vraag is dan, hoe de ideale omgeving daarvan uit zou moeten zien. De reden dat Het Institut für Musik und Akustik is het grootste niet-educatieve productiehuis voor Fraunhofer goed functioneert, is dat de professoren in de instituten werken; dat isprofessionele elektroakoestische muziek in Duitsland. uiterst belangrijk, aldus Brümmer. Het kritieke punt is hoe wetenschappers met Het instituut, dat steeds meer met derdegeldstromen werkt, telt zes studio’s. Er kunstenaars te verbinden. Een oplossing zou kunnen zijn om beiden binnen ZKM teworden artists in residence uitgenodigd voor een periode van ongeveer twee maanden. laten werken, “maar dan zit je dicht tegen een universiteit aan, en in universiteitenEen verblijf kost ongeveer 3.000 euro aan studiebeurs en locatie. In tegenstelling tot zijn kunsten en wetenschap gescheiden.” Brümmer ziet vooral een financieelhet Parijse IRCAM krijgen de artiesten geen persoonlijk assistent. De Experimentalstudio gevaar wanneer de wetenschap ZKM zou betreden: “Hier heb je mensen die vanuitfür akustische Kunst in Freiburg doet maar één artiest tegelijk, en die wordt bijgestaan verschillende expertises allemaal op artistieke creatie gefocust zijn. Het is eenvoudigdoor drie assistenten. “Dat is noodgedwongen, want daar worden vaak kunstenaars om de kunsten te laten vallen, want voor wetenschap krijg je gemakkelijker geld enuitgenodigd die weinig van elektronica weten”, aldus Brümmer. het werk laat zich gemakkelijker evalueren.” Het instituut is zowel proces- als resultaatgeoriënteerd. Dat moet ook wel, wanter moet aan marketing worden gedaan. Uitvoeringen worden steeds vaker samenmet derden gedaan. Voor productie blijkt Karlsruhe een goede vestigingsplaats, vooruitvoeringen zou Berlijn beter zijn. Het gaat altijd om de context. “Komen mensen 2 .2 Horst Hört ne r: d i r e c t e u r A r s E l e c t r o n i c a F u t u r e l a buit Amsterdam naar Eindhoven?”, vraagt Brümmer. Ze komen volgens hem ook nietuit Stuttgart of Frankfurt naar Karlsruhe, alleen voor ‘grote dingen’. Het meest volmondige ‘ja’ op de vraag of een onderzoeks-, ontwikkelings- enZKM biedt geen programma’s voor studenten aan; educatie vindt plaats in de vorm presentatiewerkplaats voor kunsten en technologie in Eindhoven mogelijk zou zijn,van workshops. Vanwege gescheiden geldstromen kan dat volgens Brümmer niet kwam van Horst Hörtner, directeur van Ars Electronica Futurelab. Hörtner heeft eenanders. Wel bevat de presentatie van kunst bij ZKM altijd een educatief element, virtual reality-achtergrond.omdat hedendaagse kunst dat nodig zou hebben. Het Futurelab, met als ondertitel ‘Laboratory for Future Innovations’, is een nieuwe Het doen van onderzoek is problematisch omdat het duur is, stelt Brümmer. Ofwel afdeling van Ars Electronica, dat zichzelf afficheert als ‘Festival für Kunst, Technologiedoe je onderzoek op industrieel niveau en heb je een infrastructuur nodig zoals die und Gesellschaft’. Ars Electronica is een internationaal toonaangevend kunstenfestival.van Fraunhofer, ofwel doe je onderzoek in een educatieomgeving als een universiteit Het heeft zich als zodanig kunnen ontwikkelen door gemeentelijk beleid dat in de D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 22. 42 43jaren ’70 van de vorige eeuw werd geformuleerd. Toen kwam de zware industrie, het Futurelab zichzelf bedruipen. Er werken meer dan vijftig mensen, de meestewaar Linz economisch zwaar op leunde, in een crisis terecht. Om uit de impasse te op freelancebasis, ongeveer twaalf mensen zijn in loondienst. Velen hebben eengeraken, zette het stadsbestuur expliciet koers naar technologie. Dat resulteerde in jaarcontract.1979 in de start van Ars Electronica, dat toen al als festival voor kunst, technologie en Het belangrijkste van de organisatie is een zeer flexibele organisatiestructuur, diemaatschappij fungeerde. In 1987 werd de Prix Ars Electronica in het leven geroepen. steeds kan inspelen op de nieuwste ontwikkelingen, aldus Hörtner.Dat was en is de grootste prijs in zijn soort ter wereld, met een prijzengeld van totaal€ 120.000,-. Volgens Hörtner worden “vanuit de hele wereld de meest fantastische Het Futurelab kent een geheel eigen werkwijze. Hörtner: “De natuurkundigen werkenbijdragen ingezonden.” Hierdoor hoeft het festival aanzienlijk minder te scouten en niet alleen binnen hun eigen discipline. Want wij halen ze daaruit. Soms gebeurtte acquireren, want de state-of-the-art-kunst waar het festival op uit is, wordt vaak het dat het werken met mensen met verschillende achtergronden juist dáárdoor ietsingestuurd voor een van de prijzen. Er bestaan diverse prijzencategorieën, waaronder nieuws oplevert. Daarnaast is het belangrijk dat iedereen die hier werkt zichzelfeen categorie voor zeer jonge makers en een categorie voor ideeën, die onuitgewerkt zowel als kunstenaar als als technicus beschouwt. De mensen die het concept maken,kunnen worden ingezonden. Het Futurelab kan zo’n idee eventueel realiseren. trekken ook de kabels. Zo leer je alles kennen en begrijpen.” Het Futurelab startte in 1996, hetzelfde jaar als het Ars Electronica Centre, het museum Zo hightech als deze omgeving is en zo breed de aldaar gehanteerde kunstopvatting,van het festival. Oorspronkelijk was het Futurelab bedoeld als productiefaciliteit voor zo traditioneel en monodisciplinair zijn de meer artistieke producties. Die gaande tentoonstellingen van het Ars Electronica Centre. Maar al snel raakte de industrie in allemaal over muziek, meestal opera of ballet, die met behulp van nieuwe visuelehet Futurelab geïnteresseerd. Het Futurelab beschikte al vroeg over een zogenoemde technieken worden geornamenteerd. Zo heeft het Futurelab Wagners opera Das‘CAVE’, de top van de virtual-reality-infrastructuur; het was de eerste CAVE buiten Rheingold verzorgd in een CAVE voor 4.000 bezoekers met 3D-brillen. Op dezelfdede Verenigde Staten. Dat trok de aandacht van wetenschappers, waardoor er algauw wijze werd ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de WDR de tweedeeen intensieve universitaire samenwerking tot stand kwam (overigens heeft Linz vijf symfonie van Mahler verzorgd. Ook Stravinsky’s ballet Le sacre du printemps isuniversiteiten; drie landelijke en twee private). Daarnaast ontwikkelde zich een nauwe inmiddels op die manier ‘onder handen genomen’ en er ligt een Chinese opdrachtsamenwerking met Siemens, dat concrete vragen had over toepassingen van virtual voor een soortgelijke ‘behandeling’ van een voorloper van de Pekingopera. “Diereality in hightech. Vervolgens wilde Siemens ook ‘technologie voor de massa’, waarna opdrachten volgen elkaar in rap tempo op,” aldus Hörtner, “vandaar de noodzaak vanhet Futurelab tevens meer ‘alledaagse’ technische toepassingen begon te ontwikkelen. een flexibele infrastructuur.” Die flexibiliteit wordt niet alleen door de opdrachten“Wij hebben ons nooit afgevraagd wat dat met kunst te maken heeft. Het gaat om het zelf gefinancierd; ook consultancy voor steden die een soortgelijk lab willen, is eenhelder en effectief communiceren van een boodschap”, aldus Hörtner. Zo heeft het belangrijke bron van inkomsten. Ook de aanvragen daarvoor zijn talrijk; van MoskouFuturelab een “wezenlijk nieuwe” interface voor een autonavigatiesysteem ontwikkeld tot Sjanghai, Peking en Korea schijnt men ‘labbehoeftig’ te zijn.en samen met een plaatselijke universiteit het prototype ontwikkeld. “Daar is hele Het Futurelab richt zich alleen op visuele toepassingen. Hörtner betreurt het dat,intuïtieve technologie uitgekomen” en als zodanig is “de communicatie tussen mens bijvoorbeeld, geluid louter als ondersteuning van beeld wordt ingezet.en machine verbeterd”, zegt Hörtner. “En de communicatie tussen mens en machineverbeteren, is wat computerartiesten doen.” Het Futurelab besteedt de concrete realisatie van prototypes bewust niet uit.Uitbesteden zou niet werken, aldus Hörtner. “Niet vanwege Siemens, maar vanwegeonze eigen benaderingswijze. Er is een belangrijk verschil tussen iemand die ideeënheeft en iemand die prototypes kan leveren. Dat laatste is zó belangrijk voor deindustrie – en voor iedereen in de wereld, want je kunt het zien, horen en voelen.” In tegenstelling tot het festival, dat door de stad Linz wordt gefinancierd, moet D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 23. 44 452 . 3 J oe p H u iska mp : s t afm ed ew erk er Tec h n i s c h e U n i v ers i t ei t sprake zijn van gemeenschappelijke vragen. De wetenschappelijke manier om de E ind h ov en werkelijkheid te bestuderen gaat uiteraard uit van modelvorming, systematisch onderzoek enzovoorts. Onderzoeksvragen komen uit de onderzoekers zelf. Er komt nauwelijks iets van buiten, zegt Huiskamp.Joep Huiskamp, stafmedewerker en woordvoerder van het college van bestuur van de Bij het Instituut voor Sonologie aan het Koninklijk Conservatorium te Den Haag makenTechnische Universiteit Eindhoven, werd bevraagd vanwege de omgeving waarin, indien de nodige kunstenaars muziek met behulp van celdelingmodellen. Gesteld dat zo’nhaalbaar, de werkplaats zal functioneren. Zijn antwoorden hebben de status van maker een probleemstelling heeft die ook voor biomedische wetenschappen binnen“vanuit mijn universitaire functie persoonlijk gekleurde reacties.” de TU interessant zou kunnen zijn, zou dat een samenwerking kunnen opleveren? De vraag of een scenario waarin kunstenaars en wetenschappers samenwerken Huiskamp denkt van wel: “Als er sprake is van een interessante visie op eenaan de creatie van nieuwe kunstwerken praktisch haalbaar is, ziet Huiskamp op drie interessant probleem, dan is dat mogelijk. Er zijn aanknopingspunten genoeg, als jemanieren benaderbaar. maar begint met een probleem; daar kan ik niet genoeg op hameren.” Huiskamp ziet Allereerst is er de institutionele benadering. Dat is de manier waarop de TU daarbij wel een moeilijkheid: waar de universiteit een (weliswaar platte) organisatieonderzoek formuleert, profileringgebieden ontwikkelt en koestergebieden benoemt. is, is de kunstenwereld geen organisatie, maar een verzameling mensen die allemaalDat is onderzoeksgedreven én toepassingsgericht. Alles is nauwkeurig omschreven. op eigen houtje “hun ding doen”.Die invalshoek is ver verwijderd van waar de haalbaarheidsvraag naar verwijst, denkt De High Tech Campus zou een goede partner voor de werkplaats kunnen zijn, vindtHuiskamp. Als het voorgestelde scenario ergens bij zou aansluiten, dan is het volgens Huiskamp: “Het initiatief zou dan een Brainport-stempel moeten krijgen.” WanneerHuiskamp bij ambient intelligence, waar het gaat om de toepassing van sfeer, beeld, het zou lukken om een kunstenaar van wereldformaat binnen te halen, maakt datlicht en geluid. een en ander op bedrijfsniveau gemakkelijker, omdat de kans dan groter is dat er een In de tweede plaats kun je zoeken naar individuele belangstelling bij artist-in-residence-functie kan worden gecreëerd.hoogleraren. Een art-science-werkplaats is een betere omgeving om daaraan te werken dan een In de derde plaats is het mogelijk om op basis van persoonlijke interesse mensen medialab, vindt Huiskamp: “Ik denk dat art-science interessanter is, omdat dat watbij elkaar te brengen, op projectbasis, om op die manier een en ander van de grond te een medialab doet, al verdisconteerd is in art-science.” Daarbij merkt Huiskamp opkrijgen. Dat is een manier die Huiskamp zelf vaak kiest. Of zoiets lukt, is “helemaal dat MIT Media Lab is voortgekomen uit de architectuurfaculteit van MIT, waar prof.afhankelijk van de inhoud”, stelt Huiskamp: “Het is bij dit soort dingen heel belangrijk ir. Habraken, een van de oprichters van de faculteit bouwkunde van de toenmaligeom bij de inhoud beginnen, want daar gaat het over. Wat zijn de vragen? Wat zijn de Technische Hogeschool Eindhoven, decaan was. Volgens Huiskamp heeft Habraken MITproblemen? Wat zijn de thema’s? Wat is de uitdaging? Dat heeft per definitie iets Media Lab-directeur Negroponte aangesteld.projectmatigs. Je moet niet beginnen met denken in termen van structuren.” De verbinding van kunsten en wetenschappen is altijd spannend. Als voorbeeld Een voorbeeld. Er klopte eens bij Huiskamp een kunstenaar, Philippe José Tonnard, noemt Huiskamp de manier waarop de medische sector tegen biomedischeaan. Tonnard wilde een ‘Icecubator’ maken; een staaf in de woestijn waarop door wetenschappen aankijkt. Omdat het heel lang duurt voordat je medisch specialistmiddel van zonne-energie ijs moest worden gevormd. Tonnard wilde weten of dat bent, bestaat er van oudsher een zekere terughoudendheid richting biomedischetechnisch mogelijk was. Huiskamp: “Binnen mijn eigen netwerk ben ik gaan zoeken wetenschappen. Toch heeft techniek in de medische wereld een enorme vluchtnaar hoogleraren die erin geïnteresseerd zouden kunnen zijn. Uiteindelijk is er een genomen. Vanuit de biomedische technologie zijn de fysica en de mechanica inproject geformuleerd, ingebed in het onderwijstraject. Daardoor kreeg je de ook de de medische wereld terechtgekomen, en daarmee een wetenschappelijke manierstudenten mee.” Op dezelfde manier heeft Huiskamp Orfeo van Opera Zuid aangepakt om naar de mens en zijn ziektes te kijken. De biomedische wetenschappen biedenen een project rondom Michel Houellebecq en diens Elementaire deeltjes. beslissingsmodellen aan inzake genezing. Huiskamp: “Vroeger beschouwden de Wil je wetenschappers met kunstenaars laten samenwerken, dan moet er doktoren de technici als mensen die het kastje bedienen. De rol van de technicus is D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 24. 46 47veranderd; verwetenschappelijkt.” Dat lijkt vergelijkbaar met de ontwikkelingen in de je vooronderstellingen en je vooringenomenheden op het spel zet. Dat kan natuurlijkkunsten. In dat geval ziet Huiskamp gezamenlijke mogelijkheden, mits gezamenlijke ook plaatsvinden in een gesprek tussen twee wetenschappers, twee filosofen, of tweedoelstellingen, problemen en uitdagingen worden gevonden: “Mijn bottomline is: kunstenaars. Maar vooral grensoverschrijdende contacten leveren mijns inzienswerk vanuit de inhoud, niet vanuit de vorm. Je moet toe naar een organisatie als vaak boeiende, creatieve dingen op. Dat geldt zelfs al als je binnen de kunsten ofliaison.” Degene die aan het roer staat, moet weten hoe de wereld van zowel de binnen de wetenschap gaat kijken; dan zie je vaak dat de meest interessante dingenkunsten als de wetenschap in elkaar zit, aldus Huiskamp. “De vragen moeten leidend ontstaan wanneer mensen disciplineoverschrijdend bezig zijn. Een van mijnzijn, anders krijg je de mensen niet bij elkaar. Bij Industrial Design gaat dat alvast goed; standaardvoorbeelden is Schrödinger, de kwantummechanicus die in 1940 Duitslanddaar werken kunstenaars en wetenschappers samen.” moest verlaten, van de University of Dublin een verblijf kreeg en daar werd gevraagd Innovatie als gemeenschappelijke doelstelling zou een begin kunnen zijn van om een serie lezingen over de vraag ‘What is life?’ te geven. Aanvankelijk weigerdede voorgestelde werkplaats. Innovatie speelt de hoofdrol in United Brains, een hij omdat hij kwantummechanicus was, maar hij liet zich uiteindelijk overhalen. Hijgemeenschappelijke kennispoort van de TU en Fontys Hogescholen voor het MKB. dacht: leven houdt zich bezig met reproductie, ik houd me bezig met moleculen;Daar wordt ernaar gestreefd om dat wat er voorhanden is aan wetenschappelijke misschien dat ik iets kan zeggen over de reproductie van moleculen. Er zaten enkelekennis toe te passen in een product. Technologische bedrijven kunnen bij United slimme studenten bij – en die kwamen een paar jaar later met DNA. Zo zijn er veelBrains aankloppen voor vragen waarop ze een antwoord willen of problemen die voorbeelden te noemen (...) van boeiende cross-overs van het ene terrein naar hetopgelost moeten worden. Vervolgens wordt er binnen de universiteit gezocht naar andere. Dat is spannend binnen het domein der wetenschappen, maar het wordtprobleemoplossers. Huiskamp: “Ook hier begint het met een concrete vraag. De natuurlijk nog spannender wanneer je dat tussen kunst en wetenschappen zou doen.wetenschapper probeert dat vervolgens een niveau hoger te tillen; die kan bijvoorbeeld Kunst en wetenschap zijn natuurlijk heel lang heel nauw opgetrokken, vaak in éénontdekken dat er eigenlijk een heel ander probleem speelt. Concrete vragen optillen persoon. Leonardo, was dat nou een kunstenaar of een wetenschapper? Ik denk datnaar een hoger niveau; dat is ook een manier om vragen van kunstenaars op gang te die enorme creativiteit van toen, als je dat vertaalt naar nu, ook van doen heeft metkrijgen.” het feit dat ze toen met zulke verschillende dingen bezig waren. In mijn eigen werk houd ik me met een breed scala aan onderwerpen bezig. Soms denk ik dat dat niet slim is, omdat je moet focussen, specialiseren; dat is wat visitatiecommissies willen. Maar ik doe het goed in visitatiecommissies, en ik denk nu dat dat juist door die2 . 4 J os de Mu l: hoogleraa r Era s m us U n i v ers i t ei t R ot t erd a m , breedte komt. w ijsgerige a n t rop olog i e Die cross-over komt natuurlijk doordat jij die cross-over maakt, maar de vraag is: is het te organiseren? En in de voorbeelden die je noemt zit veel toeval. Serendipiteit, de toevallige vondst, is natuurlijk altijd belangrijk in de wetenschap,Hoe maak je de methodische koppeling tussen het artistieke van de kunst en het systematisch- net als in de kunsten – waarschijnlijk heeft Jackson Pollock ook per ongeluk eenonderzoekende van de wetenschap? Vertel mij een gelijkwaardig paradigma. emmer verf omver gegooid. Maar je kunt wel op zijn minst proberen een goed klimaatEen centraal begrip daarin lijkt me de dialoog. Meestal is het monologisch. Ofwel voor toeval te scheppen.de kunstenaar heeft een discours waarin de wetenschap een plaatsje krijgt, als Wat zijn de omstandigheden waarin het toeval goed gedijt?toeleverancier of partner, maar hoe dan ook: dienstbaar. Ofwel de wetenschap Als ik even alleen naar de wetenschap kijk – maar dat kun je doortrekken naar dezoekt illustraties. Dat kan goede kunst opleveren of goede wetenschap, maar dat kunsten – dan is de superspecialisatie, dat mensen zich terugtrekken in een bepaaldis dan niet verrassend, omdat het bij wijze van spreken ook zonder die ander had domein, funest. Je krijgt dan experts die vrijwel alles van vrijwel niets weten. Diekunnen gebeuren. Terwijl bij een echte dialoog, aldus Gadamer (filosoof, ER), de zijn ook nodig, maar het is ook nodig dat er grote sprongen worden gemaakt, waargesprekspartners er anders uitkomen dan ze erin gaan. Een dialoog wil zeggen dat je nieuwe vergezichten ontstaan. Als je wetenschap vergelijkt met sport, dan doe je iets D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 25. 48 49zo goed mogelijk aan de hand van bepaalde spelregels. Waar het voor de filosoof is er niets veranderd.interessant wordt, is waar de spelregels zelf veranderd worden, en dat gaat niet Ook niet toen het kunstwerk digitaal werd?zolang je je binnen de spelregels beweegt. Dat denk ik wel. Volgens Benjamin (filosoof, ER) heb je eerst het unieke kunstwerk,En niet als je het spel heel goed speelt? zoals de Mona Lisa; dergelijke werken hebben een cultuswaarde. Dat verandert metHet is allebei van belang. Als je als verspringer goed oefent zul je steeds verder de mechanische reproduceerbaarheid; bij een foto kun je niet meer zeggen dat despringen – als verspringer; hink-stap-sprong zit er dan niet in. ene foto origineel is en de andere niet. Daardoor verdwijnt de cultuswaarde; deDat lijkt me de kern van het probleem van art-science; de bereidheid is wellicht veel groter tentoonstellingswaarde komt ervoor in de plaats. Van Benjamin wordt altijd gezegdbij wetenschappers dan bij kunstenaars. Die kunstenaar zegt wellicht algauw “Ik ben hier de dat de theorie van zijn essay (Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit,kunstenaar”, terwijl jij als baas van een vakgroep zelf de deuren openzet. ER) helemaal opgaat voor het digitale domein, en dat waag ik te betwijfelen.Disciplineoverschrijdend onderzoek, multidisciplinariteit en interdisciplinariteit Kenmerkend voor de digitale wereld is juist de veranderlijkheid. De maker kanwordt ernstig toegejuicht, ook door NWO. Het probleem is dat dergelijke manipuleren, maar ook de gebruiker. In plaats van de tentoonstellingswaarde komtinterdisciplinaire onderzoeken worden beoordeeld door commissies met de manipulatiewaarde: naarmate je meer kunt manipuleren is iets meer waard. Opmonodisciplinaire mensen, hetgeen de concurrentie met monodisciplinaire een grappige manier keert nu ook het aura weer terug, omdat we nu te maken hebbenaanvragen zeer moeilijk maakt. Dus ook al wordt het gestimuleerd, financiering is met ‘originele kopieën’!uiterst moeilijk. Het ís ook moeilijk, want het heeft te maken met chaostolerantie; Hoe zou je zo’n werkplaats voor kunsten en wetenschap organiseren?dat is moeilijker te beoordelen omdat je minder zelf kunt. Aan het roer moet iemand die zelf op een gelukkige manier de gebieden je samen Kunstenaars zijn vaak merkwaardige types die in hun relatie tot moet brengen, verenigt.wetenschap heen en weer worden geslingerd tussen grootheidsfantasieën en Gaat hij de projecten bedenken of nodigt hij mensen uit die de projecten bedenken?minderwaardigheidscomplexen. Zij voelen zich enerzijds de schepper, maar zijn Het gevaar bestaat dat de directeur mensen gaat uitnodigen omdat hij zelf leukevaak ook jaloers op wat de wetenschap kan. Dat maakt de alliantie met de wetenschap ideeën heeft over wat de makers zouden kunnen doen. Die makers gaan dat dan metdubbel; de kunstenaar kan wel hard roepen “Ik ben hier de kunstenaar”, maar is tegenzin doen ofwel gaan ze iets anders doen. Het moet op een of andere manier eentegelijkertijd bang dat die wetenschapper zijn trucje misschien ook wel kan. aantrekkingspunt worden waar mensen die zélf iets willen, zich kunnen melden. DatHet huidige geloof in techniek lijkt niets nieuws, of is dat te ongenuanceerd? moet aantrekkelijk worden gemaakt door middelen of een prijs of iets dergelijks terIk geloof niet dat er een kwalitatief omslagpunt in de loop van de geschiedenis is, beschikking te stellen. De directeur moet een soort brede sensibiliteit hebben omik geloof dat dat altijd zo geweest is. Dan moet je technè (Grieks, ER) gebruiken als een kwaliteit te kunnen onderscheiden, en hij moet niet te idiosyncratisch zijn, wantslaande op het geheel aan kennis en vaardigheden. Dus niet alleen de technische dan komen er algauw klonen van hemzelf. De projectenselectie is essentieel; daarindingen als apparaten, maar ook hoe je ermee om moet gaan en wat je ermee kunt moet worden gelet op de verankering van kunst en wetenschap. Dan heb je redelijkedoen. In alle tijden zie je dat mensen zó gefascineerd raken door de techniek, dat randvoorwaarden waardoor er iets interessants uit zou kunnen komen.ze er volledig in opgaan; dat het als het ware een doel op zich wordt. Dan wordt detechniek ook de inhoud van de kunst. Denk aan de perspectivistische afbeelding inde schilderkunst en schilders die dat perfect wilden doen – dat werd belangrijkerdan het geschilderde. Of neem de rederijkerspoëzie waarbij de poëtische brille entechniek belangrijker werd dan dat wat men ermee wilde uitdrukken. Dan is de technèeen doel op zich. Je hebt natuurlijk ook altijd kunstenaars gehad die zich daartegenverzetten. Ik zie dat meer als een eeuwige strijd dan als een nieuw probleem. Hetheeft in onze tijd wel kwantitatief een nieuwe dimensie gekregen. Maar kwalitatief D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 26. 50 512 . 5 Em ile A a rts: vice-pres i d en t P h i li p s R es ea rc h Ei n d h ov en onontgonnen. Licht als communicatietaal, licht als sfeercreator, als mechanisme om belevenissen op te roepen en gevoelens te geven. Daar mag geur en van alles bij, als het licht maar centraal staat. Dat zou ik als werkhypothese nemen. Het generiekeWe doen een haalbaarheidsonderzoek naar een medialab (…) zie je overal, en met licht onderscheid je je. Alles divergeert in de wereld als je hetEindhoven is al een aantal ‘medialabs’ rijk, dus wat is het nieuwe; wat zijn de voor- met rust laat. De convergentie is wat je er zelf in moet stoppen. Als je start met eenen nadelen? focuspunt, kun je snel uit de startblokken. Je kunt snel zeggen wat je niet wilt doen,De bedoeling is een werkplaats voor de wereldtop van kunsten en technologie (…) waardoor je meer ruimte hebt voor de dingen die je wel wilt doen. Daarmee verwerfIk zou het nooit ‘medialab’ noemen, want het medialab is Boston en was in Dublin, je je snel een positie. En de combinatie licht en Eindhoven is een done deal.en dat is iets volstrekt anders dan een werkplaats voor kunst en technologie. Het is De crux zit uiteraard wel in de verbinding van kunst en wetenschap; dat vraagt om eenvolstrekt onverstandig om iets ‘Ajax’ te noemen dat ‘Feyenoord’ is. Je moet altijd dialoogmodel. Jullie hebben geen kunstenaars in dienst. Wie stuurt in de werkplaats wie aan?iets maken met het oog op de toekomst, niet de geschiedenis overdoen. Daarom is Wij zijn gewoon een firma die geld willen verdienen.de herbouw van het Philips-paviljoen ook geen goed idee. De publieksfunctie van de Jullie hebben, bijvoorbeeld met Varèse en Raaijmakers, wel kunstenaars in dienst gehad.werkplaats is wel een goed idee. Daar kijken we met weemoed op terug. Toen had je wél managers met visie en géén De organisatiestructuur van het Futurelab in Linz is interessant. Het lijkt mij bij het analisten. Nu heb je wél analisten en géén managers met visie. Toen werd alleen naarhedendaagse tijdsgewricht passen om de focus vast te leggen – wanneer moet wat klaar de inhoud gekeken, wat het ook kostte.zijn – en de mensen vrij te laten. Zo werken wij hier ook, en het maakt de aansturing Je moet die werkplaats doen zonder Philips. Wij doen dan mee om een back-up tesimpel. Wat dat betreft zou ik altijd voor zo’n model kiezen. Het Brusselse bedrijf De geven, te helpen technologie te transfereren en een goede aansluiting te maken in dePinxi werkt bijvoorbeeld ook zo. De Pinxi heeft eens een toepassing ontwikkeld voor discussie rond de verschillende activiteiten binnen Eindhoven. Je moet me belovende kunstcollectie van een bank – die de collectie niet traditioneel durfde te tonen – dat je dat laatste goed wilt oplijnen, want daar helpen wij elkaar mee. Wij staan daarwaarmee online de schilderijen konden worden bekeken. Daarmee werd het mogelijk maximaal voor open. En wij is: heel Philips Research, Philips Design, de TU enzovoorts; weom op microniveau op de verf in te zoomen, waardoor je dieper in het schilderij kon lopen elkaar vaak allemaal voor de voeten, maar hebben inmiddels flinke vorderingenduiken dan in de realiteit. De Pinxi heeft veel kunstenaars in dienst en het bedrijf gemaakt. Er is meer goodwill dan ooit om samen te werken; tussen Design Academy,werkt op bestelling. Philips Design, Industrial Design, Philips Research, Dutch Polymer Institute, enzovoorts. WeWie zou bij de op te richten werkplaats degene zijn die bestelt en wat zou er moeten worden hebben externe initiatieven nodig om samen verder te kunnen komen.besteld? Stop met de term ‘medialab’ en positioneer jezelf als creatieve industrie. De redenJe zit ons in het vaarwater met deze constructie. Wij hebben de Creative Conversion is eenvoudig: het wordt steeds duidelijker dat de creatieve industrie een nieuwe vormFactory, waarmee wij ongeveer hetzelfde beogen. Het antwoord op de vraag naar de van maakindustrie is, waar de vormgevingskant en het op kleine schaal producerenlevensvatbaarheid voor zo’n werkplaats is dus: ja. Alleen leggen wij minder de nadruk van dingen elkaar gaan ontmoeten. Dat zou de traditionele maakindustrie weleensop kunst. De Creative Conversion Factory is marktgedreven. kunnen gaan verdringen. Je ziet dat Londen daar op inzet, Moskou, München In Eindhoven is de technologiebasis sterk, maar de kunstbasis rampzalig slecht. enzovoorts. Het unieke van Nederland is dat wij een technologiebasis hebben dieVergelijk het alleen al met Rotterdam. Maar één ding is nergens anders zo sterk als groter is dan op genoemde plekken – met name in Eindhoven en omgeving. Maakhier en dat zou voor de kunstenaars een nieuwe dimensie kunnen zijn: licht. Als ik nou eens een kanaal waarmee dát zijn weg vindt naar de maatschappij; dan heb jede kunstkant uit zou gaan, zou ik licht centraal stellen. The light is leading, vanwege echt een bijdrage geleverd. De activiteiten die wij ontplooien zien wij allemaal in datde nieuwe experience die daarachter zit. Wij zien daar zóveel mogelijkheden die nu kader. Zo’n kunstactiviteit voegt ook iets toe aan dat kader.niet worden geëxploreerd, dat door het licht ‘tussen de haakjes uit te halen’, je er Welke vaardigheden moeten kunstenaars en wetenschappers in de werkplaats extra hebben?de aandacht op vestigt. Licht als nieuw medium naast audio en video is absoluut Ze moeten multidisciplinair zijn. Dat ‘multi’ moet in de mens zitten, en niet door D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 27. 52 53de optelsom van teamleden worden bereikt. Denk aan Michelangelo. Verder moet resultaten kwamen voort uit dergelijke langdurige samenwerkingsverbanden. Tijdje bepaalde mensen niet hebben. De crew van een stomme film was niet geschikt is de belangrijkste factor.voor een geluidsfilm, en op videokunstgebied kon Karel Appel niet klodderen met We hebben ook jonge componisten die veel autonomer werken, omdat ze alle toolssoftware en een digitaal borsteltje. Maar hoe je dat selecteert, weet ik niet. zelf beheersen. De eenjarige cursus die hen wordt aangeboden is zeer belangrijk,De uiterste consequentie van je uitspraak is de koppeling met een opleiding. omdat die jonge componisten voor de nodige frisheid zorgen.Geweldig; je bent me voor. Dat is het. Maak een jeugdopleiding. Maar ondanks alles is de componist een geïsoleerd figuur. Echter, als je hierWelke figuur stuurt dat aan? werkt, sta je daardoor al in direct contact met anderen.Niet één persoon, maar ga de breedte in. Eén persoon zal het op zijn manier doen Wagner’s Dream van Jonathan Harvey is hier in het IRCAM ontwikkeld. Dat isen daardoor het proces juist blokkeren. Een breed samengesteld team moet de fascinerend omdat je dan aan de bron van de genese zit. Toen we in de begindagenveelzijdigheid nastreven. Je hebt wel degelijk toppers nodig, maar het zijn niet de Répons (compositie van IRCAM-oprichter Pierre Boulez, ER) uitvoerden, zagtoppers die de leiding geven. Het is een soort driehoek; je hebt topspelers nodig, je je een enorme batterij aan elektronica. Als we nu Répons doen met de Berlinerhebt een zeer bekwame leiding nodig en je hebt een jeugdopleiding nodig. Philharmoniker onder leiding van Simon Rattle, dan staat er bij wijze van spreken slechts een laptop. Het belangrijkste van IRCAM is nog steeds de ontmoeting van hetzelfde; van wetenschap, technologie en kunsten. Alleen zijn de uitingen nu met name op het spektakel en de performance georiënteerd. Dat is zelfs bij opera en orkest2 . 6 Fra nk Ma dle ne r : d i rec t eur I RC A M: I n s t i t ut d e R ec h erc h e het geval. Soms werken we ook samen met visuele artiesten. En vooral ook met de e t C oord i n a t i on A c ous t i q ue/ Mus i q ue danssector, omdat ook daar technologie vaak een essentiële rol speelt. We willen mensen bereiken die normaliter niet in contact komen met dit soort kunst. Onze online database ‘Brahms’ (Base Relationnelle d’Articles Hypermédia sur la MusiqueDe raison d’être van het IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique te des XXe et XXIe siècles, ER) trekt elke dag 12.000 bezoekers.Parijs, het grootste instituut voor onderzoek en productie van muziek en wetenschap We hebben een top 50 gemaakt van elektronische werken die hier gemaakt zijn. Weter wereld) is na 30 jaar nog hetzelfde als in de begindagen: een ontmoeting van moesten wel, want elke componist denkt dat zijn eigen compositie een meesterwerkde drie pijlers wetenschap, technologie en kunsten. We ontwikkelen tools die is. De geselecteerde werken worden zodanig verzorgd en gedocumenteerd dat zetegemoetkomen aan artistieke wensen. elders kunnen worden uitgevoerd.Dus de drie pijlers werken niet op een gelijkwaardige wijze samen? De selectie wordt enerzijds bepaald door de vraag, anderzijds door de inhoud.Zo’n gelijkwaardige samenwerking is een van de moeilijkste vraagstukken. We Welke cruciale wending treedt er op? Is er sprake van een nieuw paradigma? Dat soorthebben de technicus en de componist, en de verbindende schakel tussen die twee vragen stellen we. Uiteindelijk is het selectieproces een mengeling van esthetischeis de technisch assistent, die altijd zowel kunstenaar als programmeur is. De en musicologische criteria.technisch assistent kent altijd de stand van onderzoek. Om deze situatie met de oude Meten jullie de artistieke en de wetenschappelijke resultaten op dezelfde wijze?schilderkunst te vergelijken: het is hier een soort atelier. Wetenschappelijk zijn de resultaten goed te meten; het meten van artistieke resultatenLevert dat een nieuw artistiek-wetenschappelijk paradigma op? is moeilijker. Voor mij is het belangrijk dat er in dezelfde periode antagonistischeHet werk in de studio is een nieuw paradigma in die zin, dat de componist niet stukken worden geproduceerd, bijvoorbeeld zowel een werk waarin toeval een grotelanger alleen is. Maar de kunstenaar blijft leading, hoewel we dat weleens proberen rol speelt als een hypercomplex werk. En dat wij daar vervolgens mee gaan toeren.te doorbreken. Het plannen van de tijd die nodig is om een kunstwerk te creëren, is Ook hebben we Christina Branco in de studio gehad die zich daarmee op een volstrektuitermate lastig. Daarom kiezen wij voor een langetermijnrelatie tussen componist, nieuw terrein begaf. Met haar gaan we ook toeren.wetenschapper en technisch assistent. Want dan kennen ze elkaar. Onze beste Maar het belangrijkste blijft de hedendaagse gecomponeerde muziek voor orkest, D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 28. 54 55strijkkwartet enzovoorts. Daarom heb ik ook de etudes opgepakt voor het IRCAM, 2 .7 Konra d B oe hme rom daarmee weer de virtuositeit te pushen. Zo maken we het IRCAM aantrekkelijkvoor klassieke musici. Door het uitdagen van de virtuositeit kan de aloude lacunetussen klassieke muziek, hedendaagse muziek en elektronica worden overbrugd. We Is een gelijkwaardige samenwerking van kunstenaars en wetenschappers mogelijk?hebben een hele avond met etudes ontworpen, met dansers erbij, want etudes komen De wetenschap moet inderdaad niet alleen een ondersteunende functie hebben.ook in andere kunstvormen voor. Het gaat allemaal om helderheid, en de etude is een Tegelijkertijd moet ze geen normatieve functie hebben. Bij de instituten die ik ophelder iets. Geen vage stukken met vage omschrijvingen, maar helder benoemen wat dit gebied ken, zoals ZKM – hoewel dat onder de huidige leiding liberaler wordthet is. – en IRCAM, worden technici – van knoppendraaiers tot softwareontwikkelaars – Een van de problemen van de elektronische muziek is de tunnel waar je als als een klasse apart ingehuurd. Zij gaan dan vanuit een technische logica dingenluisteraar ingaat, het is een soort new-agetrip die je maakt. Daar willen we wat aan ontwikkelen die op het moment dat ze verzonnen worden systematische implicatiesdoen. hebben, waar een kunstenaar – voorzover hij het resultaat überhaupt begrijpt –Hoe houd je je focus op het artistieke, terwijl de fascinatie voor de techniek als zodanig lonkt? niet tegenop gewassen is. Om een voorbeeld te geven: stel dat ik als componist inDoor een stap terug te doen. Bijvoorbeeld om te bezien of het interactieve wel écht zo’n instituut terechtkom. Dan moet ik opboksen tegen alle mogelijkheden die deinteressant is. Zo behouden we de kritische instantie. Ook proberen we werken te hardware mij biedt. Dit leerproces legt mij al verplichtingen op dankzij de beperkingenbeschrijven vanuit het niet-technische. Voorts proberen we ervoor te zorgen dat alle van de programma’s. Dat betekent dat ik, in het korte leerproces dat voorafgaat aanmuziek via partituren te volgen is; partituren die de interpreten fouten toestaan. Dat mijn eigenlijke werkzaamheden, in mijn fantasie aan het beknibbelen ben, waardooris een soort IRCAM-obsessie, die nog van Boulez stamt. Boulez heeft een hekel aan dat wat ik gisternacht gedroomd heb, niet kan worden gerealiseerd. De conditio sinehet gefixeerde en houdt van de musicus en diens geste. qua non voor een vruchtbare samenwerking is dat er een didactische situatie wordtHoe is de organisatie opgebouwd? gecreëerd waarin in eerste instantie de kunstenaar komt vertellen wat hij van planWij beschouwen elk project als een probleem. Op de opera na hebben we voor de is om te doen, en dat vervolgens de technici – wederom in de breedste zin van hetprojecten die we doen de hele muziekketen in handen. woord – aan de slag gaan om dat te systematiseren, te digitaliseren, er programma’s Officieel zijn we een onderdeel van het Centre Pompidou, maar in de praktijk zijn we voor te ontwerpen en noem maar op. Dit werk moet zodanig worden gedaan, dat deeen zelfstandig instituut. Wij hebben een totaal jaarbudget van ongeveer 10 miljoen componist niet eerst het technische vak tot in detail hoeft te leren om überhaupt aaneuro, waarvan ongeveer 5 miljoen euro subsidie via het Centre Pompidou. We hebben de slag te kunnen gaan. Een pianist hoeft immers ook geen pianobouwtechnieken te90 mensen in dienst. leren. Er moet dus goed worden gelet op de hiërarchieën in de samenwerking. Die moeten zodanig gestructureerd worden dat de hele technische kant een functionele rol binnen het kunstzinnige denkproces gaat spelen. Alleen op die manier kun je kunstenaars ook helpen om iets meer – of als je wilt: iets virtuozer – in technische termen te leren denken. Een voorbeeld. Als je een partituur componeert, willen uitgevers dat die wordt opgemaakt met behulp van Finale (softwareprogramma, ER). Een heleboel dingen die voor de uitvoering van de muziek zelf functioneel zijn, zijn in Finale helemaal niet mogelijk. Als je dat een paar keer hebt meegemaakt, loop je als componist het risico dat je bij voorbaat alleen nog gaat noteren wat Finale aankan. Je moet proberen een situatie te ontwikkelen waarin de kunstenaar niet gedwongen wordt een vak te leren dat het zijne niet is en waarin de technicus wel gedwongen wordt om een en ander zodanig te formuleren dat de kunstenaar daarmee in zijn D eel 2 : i n terv i ews Deel 1: H aalb aarh ei dsonderz oek aanb eveli n ge n
  • 29. 56 57denkwereld kan omgaan. In IRCAM heb ik meegemaakt dat componisten vertwijfeld kunstenaar en wetenschapper van elkaar leren; ze moeten elkaars denksysteem lerenachter de computer zaten. Dan ontstaat er iets gevaarlijks. Als de componist vanuit kennen. Toen Brahms gevraagd werd hoe hij over muziek dacht, zei hij: “Ik denk ineen systeem dat hem beperkingen oplegt -– waarvan hij niet rationaliseert dat dat muziek.” Technici moeten dat leren begrijpen. Omgekeerd moet de kunstenaar lerenzo is – iets klinkends haalt, dan kan hij zó trots zijn dat hem dat gelukt is, dat hij begrijpen dat er soms objectieve beperkingen zijn waardoor zijn artistieke dromen –denkt dat het dan ook een grote esthetische waarde heeft. Terwijl het resultaat in op dat moment – niet kunnen worden gerealiseerd.werkelijkheid cliché is. Dat is het centrale probleem, dat niet met geld te maken De mensen die je aanneemt moeten zowel inhoudelijk als qua karakter in zo’nheeft, maar met de noodzaak om die structuur volkomen anders te doordenken. structuur passen. Je moet als het ware met ‘hermafrodieten’ werken. De ‘hermafrodiet’Maar dan leg je het primaat bij de kunstenaar? is tevens het nieuwe type kunstenaar, dat een fundamenteel andere relatie tot zijnInderdaad; als je kunst wilt produceren, leg je het primaat bij de kunstenaar. ‘instrument’ ontwikkelt dan de kunstenaars in de negentiende en eerste helft van deMaar stel dat een kunstenaar, neem een componist, wil weten wat de meest ideale wijze is waarop twintigste eeuw. Die mensen moet je hebben. Niet de mensen die iets dat technischhij zijn muziek aan het oor van zijn publiek moet toevertrouwen en hij legt die vraag neer bij mogelijk is daardoor artistiek wenselijk achten.de wetenschapper, die op zijn beurt met antwoorden komt. Daar moet de kunst dan op worden De leiding moet worden omringd door een denktank. Je moet scherp in deafgestemd. Dus is die allesbepalende rol van de kunstenaar nog van deze tijd? gaten houden dat bij dit soort initiatieven de menselijke communicatie niet wordNee, zo moet je dat ook niet zien. Ik wil niet dat de kunstenaar een dictatuur over zo’n geïnstitutionaliseerd. De vraag is: pas je bij de club of niet? Daar horen geen vastestructuur uitoefent – nog afgezien van het feit dat de jonge generatie kunstenaars banen bij.ook technisch bekwaam is. Maar ik vind dat wanneer je wilt voorkomen dat er Er moet een einde worden gemaakt aan de institutionalisering van de kunst. Maarhiërarchische verschillen ontstaan, je in je structuur – en je geeft het goede voorbeeld je hebt wel een instituut nodig. Dat is een balanceeract van jewelste.– ruimte moet bieden aan trial-and-error-processen. Neem het voorbeeld dat je net Iedereen moet in staat zijn tot vertaalslagen. Er moet geen kunstenaar aan hethebt gegeven; de kunstenaar droomt ervan om zijn muziek op een volkomen andere roer, zeker geen kunstenaar die zelf kunst gaat maken. Aan het roer moet iemandmanier aan te bieden dan gebruikelijk is. Dat heeft meteen consequenties voor de die kennis van kunst én wetenschap heeft. Hij of zij moet bezield zijn van beidestructuur van de muziek zelf. Dat zijn dus geen gescheiden processen van kunst en fenomenen.wetenschap. Daarom spreek ik van een trial-and-error-situatie. De kunstenaar zegtwaar hij van droomt en vraagt aan de wetenschapper of hij hem kan helpen die droomte realiseren. Daardoor ontstaat er al een samenwerking. Vervolgens moet er op eenbepaald moment iets worden ontwikkeld, een luidsprekeropstelling bijvoorbeeld. Dat 2 .8 Rob e rt Zw i jne nb e rg: h o o g l e r a a r U ni ve r s i t e i t Le i d e n , technische moet vervolgens worden uitgeprobeerd waarbij iedereen kan zeggen: dit was T h e o r i e va n d e M o d e r ne B e e l d e n d e Kun stniet de bedoeling, we doen het anders. Die discussie mag nooit belast worden met deijdelheden van het kunstkamp of wetenschapskamp. Zij mag wel belast worden metteleurstellingen. Je moet dit soort processen ook als langetermijnprocessen denken. Wie nam het initiatief tot het programma Transformaties in kunst en cultuur?Als het goed gaat, komt er een communicatief proces op gang dat dynamisch is en Het initiatief van het NWO-programma Transformaties in kunst en cultuur is van mij.tot ontwikkelingen leidt. Op de oproep die we daarvoor hebben gedaan, kwamen – tot onze schrik – louterDan kom je uit bij het dialoogmodel van Jos de Mul. reacties uit de wetenschap. Toen heb ik een project over kunst en wetenschapNatuurlijk. Voorzover de ‘eenzame’ kunstenaar al heeft bestaan, bestaat hij nu zeker voorgesteld (CO-OPs, ER) waarvan het doel drieledig was: samenwerkingen van kunstniet meer. Er blijft wel iets overeind, namelijk het gegeven dat de kunstenaar van en wetenschap initiëren, buitenuniversitaire partners daarin betrekken en ook anderenature een andere logica heeft dan de wetenschapper. De compositorische logica is fondsen dan wetenschappelijke fondsen aanboren.noch identiek aan de wiskundige logica, noch aan de technische logica. Dat moeten Het specifieke doel van CO-OPs was onderzoeken in welke mate de artistieke D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 30. 58 59praktijk kan bijdragen aan de academische praktijk. Vaak zie je in dit soort projecten en hoe je die zou moeten evalueren. Dat is ook het grote gevaar – hoe geweldig ik heteen disbalans; de kunstenaar wordt als het ware gedoogd door wetenschappers die initiatief van jullie lab ook vindt; dat het te veel emotion driven is. Het gevaar is ookhet ‘wel leuk’ vinden om een kunstenaar ‘in de tent’ te hebben. De wetenschappers dat de overeenkomsten en verschillen tussen kunst en wetenschappen alleen maarzijn vaak bereid om hun kennis ter beschikking te stellen, maar een uitwisseling worden gedefinieerd in termen van menselijke eigenschappen. Bijvoorbeeld: “Wekomt niet gauw tot stand. Om die uitwisseling te bevorderen hebben we gefocust zijn toch allemaal creatief ?” Of: “We zijn toch allemaal nieuwsgierig?” Dat is een kokop wat de artistieke praktijk kan bijdragen aan de wetenschappelijke praktijk, in de ook! Wanneer je iets baseert op gevoel of toeval, weet je van tevoren wat eruit komt.hoop dat er inzichten ontstaan waaraan de wetenschapper nooit gedacht heeft. De Ik vind dat niet interessant. Interessant is om de samenwerking te starten vanuitvraag is dan of de wetenschappelijke methode wordt verrijkt door inzichten uit de de methodologische, theoretische verschillen tussen kunst en wetenschappen. Kunstartistieke praktijk. We zitten nu in de evaluatiefase van het project, en ik heb het idee en wetenschappen doen écht verschillende dingen. En ik houd me dus bezig metdat de doelstelling bij een aantal projecten gehaald is. kunstenaars die echt in de praktijk van de wetenschap werkzaam zijn, die dus lekkerIs er ook onderzocht wat de wetenschap kan bijdragen aan de artistieke praktijk? met DNA aan het kleien zijn en zo. Desondanks is dat kunst, geen wetenschap. DatIk ging ervan uit dat dat geen punt is. Dat kunstenaars in die zin sponzen zijn die heeft hele specifieke redenen die te maken hebben met het doel en met de methode diekennis willen en kunnen absorberen. Je ziet natuurlijk ook vanaf het moment dat ze hanteren. Dat moet je scherp onderscheiden. Het zijn verschillende disciplines.kunst en wetenschap rond 1850 uit elkaar gingen, dat kunst zich onmiddellijk weer Hoe definieert of operationaliseert u kunst in het onderzoek?op wetenschap en technologie richt. Over het omgekeerde, de invloed van kunst op Dat is een lastige vraag. Want dat is de vraag wat kunst is. Dus om die vraag tewetenschap – mijn onderzoek, is veel minder geschreven, en dat laat zich ook minder omzeilen neem je mensen die zichzelf kunstenaar noemen. Het is ook de vraag naargoed ‘pakken’. Als er een succesvolle samenwerking op gang komt, en de kunstenaar de kwaliteit van kunstenaars die diep in de wetenschappelijke praktijk zitten. Dusdraagt daadwerkelijk iets bij aan de wetenschap, dan zal een wetenschapper zeggen: voorlopig hebben wij nog op safe gespeeld door te werken met belangrijke, ‘erkende’“Maar dat is geen kunst, dat is wetenschap!” En waarschijnlijk heeft hij dan ook internationale kunstenaars, die vaak ook een en ander hebben geproduceerd. Hetgelijk. Daarom moet je, als je kunstenaars en wetenschappers laat samenwerken, gaat daarbij vaak meer om het proces dan om het product. Concreet hebben we onsvan tevoren bepalen wat het resultaat zou moeten zijn en hoe je dat moet evalueren. gericht op kunstenaars die in staat zijn werkelijk een inhoudelijk gesprek aan teDe samenwerkingen die mislukken zijn samenwerkingen die vanuit een gevoel van gaan met wetenschappers. Daar zie je het ook vaak misgaan – ook binnen CO-OPs;‘Wat leuk!’ bij elkaar worden gepropt, zonder dat van tevoren is nagedacht over wat ik zeg niet bij welke projecten, dat kun je zelf in het boek (CO-OPs: Interterritorialemen wil bereiken en over wat men wil evalueren. Wij willen de invloed van kunst op verkenningen in kunst en wetenschap, ER) lezen. Tussen geesteswetenschappers ende academische praktijk evalueren. Daarom hebben wij geen open calls doen uitgaan, kunstenaars lukt het vaak wel, maar tussen natuurwetenschappers en kunstenaars ismaar op grond van ons eigen netwerk mensen bij elkaar gezocht. Ook dat is een het vaak problematisch, omdat natuurwetenschappers heel doelgericht zijn. En opinzicht dat langzaam tevoorschijn komt als je over al die samenwerkingen leest; het moment dat zij merken dat jij het niet snapt, ben je geen gesprekspartner meer.dat het gaat over personen. Wanneer die elkaar niet vertrouwen of niet met elkaar Wij merken dat als wij in de wetenschappelijke praktijk kunstenaars brengen dieoverweg kunnen, is het project gedoemd te mislukken. in staat zijn wetenschappers in beweging te zetten, dat er dan iets gebeurt. Op het Er bestaat nog geen model om dit soort samenwerkingen te evalueren. Ook dat is moment dat zo’n kunstenaar zich opstelt als een partij buiten de wetenschap, nietmijn onderzoek. Het is een enorm probleem zoals je je kunt voorstellen. Het hangt goed snapt wat daar gebeurt en eigenlijk hoopt dat de wetenschapper alleen maarook samen met wat je ervan verwacht. input geeft, dan verliezen de wetenschappers algauw hun belangstelling. En dat kan Gek genoeg bestaat er nog relatief heel weinig literatuur over. Als je vindt dat ik me goed voorstellen.kunst en wetenschap bij elkaar moeten – dat bijna een emotionele oproep is – en door In het project Artists in lab is een kunstenaar geweest die voorstellen deed om metdie emotie heen gaat, dan is het een stuk lastiger om te zeggen waarom dat dan zou zeer goedkope apparatuur – garage science – iets met embryologie te doen, terwijl demoeten, en vervolgens moet je ook weten wat die samenwerking zou moeten opleveren embryologen dat met zeer duur materiaal doen. Dat prikkelt wetenschappers. D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 31. 60 61Is er dan sprake van een gemeenschappelijke vraag? Dat ben ik helemaal met je eens. Mijn indruk is dat veel Nederlandse kunstenaarsNiet zozeer een gemeenschappelijke vraag, maar een wetenschappelijke vraag, een romantische opvatting van het vak hebben in de zin van autonoom, buitengesteld vanuit een heel ander kader, waar de wetenschappers niet meteen een de samenleving, het zelfstandig creërende genie, enzovoorts. Terwijl kunst enantwoord op hadden, maar wel in de veronderstelling verkeerden dat die vraag wetenschap voortkomen uit gedeelde waarden en normen van een bepaalde cultuur.voor hen relevant was. De vraag of je een transgeen embryo kunt maken met zeer Vaak zag en zie je dus ook dat (actuele) kwesties die belangrijk zijn in kunst ookgoedkope middelen is niet echt een wetenschappelijke vraag, maar het is wel een belangrijk zijn in wetenschap. Als je dat zegt, zeg je dat autonome kunst niet bestaat.vraag over het wezen van iets transgeen maken, en die je daardoor als relevant kunt Kunst reageert op haar omgeving.beschouwen. De gemeenschappelijkheid zochten we in CO-OPs, dat is een ander Welk profiel moet de directie van de onderzochte werkplaats hebben?soort project als Artists in lab. Er zijn veel verschillende vormen van samenwerkingen Bij The Arts Genomics Centre (waarvan Zwijnenberg directeur is, ER) hebben wetussen kunst en wetenschap mogelijk. Een belangrijke functie van de biokunstenaars gekozen voor iemand uit de wetenschap. Zo iemand kan praten met wetenschappers,is dat ze de technologie in het publieke domein brengen. Dat gebeurt dan via debat. op het vereiste intellectuele niveau. Daarnaast is het gemakkelijker voor iemand uitKunst brengt technologie – bijvoorbeeld door met heel eenvoudige middelen een de wetenschappen om te begrijpen wat er in de kunst gebeurt, dan andersom. Datembryo te maken – via het artistieke medium in het publieke, sociale domein. Dat is heeft met de methodische en technische complexiteit van het wetenschappelijke veldeen uiterst belangrijk doel. Het is bijvoorbeeld het belangrijkste doel van kunstenaar te maken. Als je wilt dat de werkplaats een succes wordt, moet je geen kunstenaarEduardo Kac (bekend van het transgene konijn, ER). Een en ander heeft ook te maken aanstellen, en zeker geen kunstenaar die zelf kunst gaat maken; dat zou een zeermet de aard van het fenomeen, want het onderzoek is door de complexiteit van het onverstandige keuze zijn. Dan leg je het primaat bij de kunst en daarmee eenonderzoeksobject en het intern gerichte wetenschapsbedrijf onzichtbaar voor de hypotheek op toekomstige samenwerkingen. Want zo zal het worden gepercipieerdbuitenwereld. door wetenschappers. Je krijgt dan wetenschappers binnen die zelf verstand menenMaar als u straks het initiatief niet meer neemt en de zak met geld is weg, wat zou dan nog het te hebben van kunst, voor wie kunst Van Gogh is, en voor wie kunst mooi is. Hetmotief zijn voor kunstenaars en wetenschappers om elkaar op te zoeken? Eindhovense lab is een mooi initiatief, maar met een kunstenaar aan het roer zetJe raakt daar een belangrijk punt. Dat is precies wat er is misgegaan in Engeland met zijn je jezelf klem. Dan wordt het een kunstenaarsinitiatief. Het moet een intermediairopen calls. Daar bleek dat kunstenaars en wetenschappers niet zozeer innerlijk, als wel zijn tussen kunst en wetenschap. Zo hebben wij dat bij The Arts Genomics Centre ookdoor geld gemotiveerd raakten. Je kunt daar een mechanisme tussen zetten, mensen gedaan, en dat heeft ons – ook internationaal – bepaald geen windeieren gelegd.die daar heel goed over nadenken. Het grote gevaar van het lab dat jij onderzoekt is dat Mag ik stellen dat wanneer er gestart wordt vanuit de verschillen tussen kunst en wetenschap, dathet een kunstenaarscentrum wordt met een soort wetenschappelijke input. De meeste wat kunstenaars en wetenschappers bindt de grote maatschappelijke omwentelingen zijn?Nederlandse initiatieven, zoals MAD in Eindhoven, blijven kunstenaarsinitiatieven. Ja, daar ligt het gemeenschappelijke. Zowel kunstenaars als wetenschappers zijnHet hele idee van de autonomie van de kunst, het romantische idee van de scheppende bereid om na te denken en het gesprek aan te gaan over de ethische en culturelekunstenaar dat in Nederland nog sterk heerst, daar moet je afstand van doen. Iets gevolgen van hun handelen. De ambiguïteit die het gevolg is van de verschillen in denaar het sociale domein brengen is een hele andere definitie van kunst. Dan zeg gehanteerde methodes is goed voor het debat.je dat kunst een bepaalde rol speelt in dit tijdvak van de biocybersamenleving. Hetengagement van kunst met wetenschap hoort geen vrijblijvende zaak te zijn, maarheeft ethische, culturele en morele consequenties. En dat betekent een andereopvatting van kunst dan autonomie.Dat zal de gesubsidieerde kunstensector niet kunnen of willen begrijpen.Dat heeft natuurlijk ook te maken met het systeem van die subsidies.Maar het is toch ook een cultureel probleem? D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 32. 62 632 . 9 R e né Pa ré : directeu r M A D Ei n d h ov en meest interessante dingen gebeuren. Is de onderzochte werkplaats op het internationaal hoogste niveau haalbaar in Eindhoven? Eindhoven is een waanzinnig interessante plek, vanwege de aanwezige onderzoekersEen van de pijlers van MAD, dat onlangs zijn 12,5-jarig bestaan heeft gevierd, is de van Philips Research en de TU. Maar er is hier geen topkunstcultuur die je kunt latenwerkplaats. De visie van MAD is dat kunst de ruimte moet krijgen, gefaciliteerd en aansluiten bij de toptechnologiecultuur. Topkunst moet je langzaam kweken. Ik hebgestimuleerd moet worden om zich te uiten in en gebruik te maken van de wereld de ambitie om van MAD een dergelijk instituut te maken als de door jullie onderzochtewaarin wij leven, inclusief de technologie. werkplaats. Wij hebben al het laboratorium, het kenniscentrum en het publiek. We zijn tot de conclusie gekomen dat kunstenaars met muziekinstrumenten, Zou het aanstellen van een intendant, iemand die bepaalde projecten bij reeds bestaandeverf en klei wél mogelijkheden hebben, maar dat de traditionele middelen niet meer Eindhovense organisaties neerlegt, een goed idee kunnen zijn voor Eindhoven?voldoende zijn om zich te ontwikkelen. De technologie is onderdeel van deze wereld. Wil je een richting aangeven, dan moet je zorgen dat je aan de voorkant van deOnze ideologie is om kunstenaars toegang tot die technologie te verschaffen, omdat ontwikkelingen zit of dat je die ontwikkelingen zelf aanstuurt en vormgeeft. En jedat belangrijk is voor de cultuur in haar algemeenheid. Wij voelen ons geroepen om dat moet zorgen dat je de beste kunstenaars en onderzoekers die je je kunt veroorlovensoort deuren te openen en kunstenaars vertrouwd te laten raken met technologie. laat werken met de nieuwste ontwikkelingen in technologie die de grootste invloedWelke deuren zijn er concreet gesloten? hebben op de maatschappij en de cultuur. Als je te veel initiatieven die op dit gebiedDe aanleiding om met MAD te beginnen was om kunstenaars te betrekken bij Philips’ opbloeien ondersteunt en faciliteert, kun je die richting niet meer geven.CD-i. Dat is niet gelukt, en CD-i is een roemloze dood gestorven. Nu gebeuren er bij Mag ik concluderen dat er twee scenario’s overblijven: ofwel het nieuwe instituut oprichten ofwelPhilips Research interessante dingen, maar als kunstenaar kom je daar niet zomaar het geld van dat instituut aan jou geven?binnen. Wij brengen kunstenaars in contact met het HomeLab, Research, Lighting, Inderdaad.Medical, TU/e, Fontys, TNO, hightech bedrijven enzovoorts. Kunstenaars en wetenschappers kunnen van elkaar leren. Kunstenaars kunnen eenbijdrage leveren aan de wetenschap. Ze dragen bij aan theorievorming en filosofie,door een bijdrage te leveren aan het debat, door bepaalde zaken aan de orde te stellen, 2 .1 0 Horst Ri ck e l s: d o ce nt /co ö r d i na t o r m a s t e r o p l e i d i ng I n ter fa cul teit door ze te becommentariëren en te bekritiseren. Meer concreet hebben kunstenaars A r t S ci e nce /B e e l d G e l u i d va n K o ni nk l ijk e invloed op hoe iets wordt ontwikkeld. Zo heeft Philips Design ook kunstenaars in A ca d e m i e va n B e e l d e nd e K u ns t e n e n Kon in k l ijk dienst. Co ns e r va t o r i u m D e n H a a g , d o ce nt Ned er l a n d se Zowel kunstenaars als wetenschappers zijn creatievelingen, maar de manier van F i l m - e n Te l e vi s i e A ca d e m i e ( NF TA ) Amster d a m, d o ce nt D e s i g n A ca d e m y E i nd h o ve n.werken is fundamenteel anders, omdat de wetenschapper vanuit een oplossingsgerichtuitgangspunt werkt, terwijl een kunstenaar vanuit een onderzoekend kader werkt;hij stelt de vragen in plaats van ze op te lossen. Het belangrijkste verschil tussen een Het lijkt mij geen goed idee om het Philipspaviljoen te herbouwen, wel om hetkunstenaar en een wetenschapper is dat de eerste autonoom vanuit zijn vrije geest MediaLab te inspireren op hetgeen in het Philipspaviljoen is gebeurd. Je hebt te makenbesluit of hij iets gaat onderzoeken, terwijl de wetenschapper in een discours zit dat met beeld, geluid, ruimte – hetgeen steeds belangrijker wordt – en een publiek. Wathem een bepaalde richting opdrijft. Wij willen de kunstenaar en de wetenschapper je eigenlijk zou moeten doen, is kijken waar bepaalde kunst werkelijk over gaat.op neutraal terrein laten samenwerken. De wetenschapper is dan uit het keurslijf van Neem een stuk van Bach. Hoe ga je dat vandaag de dag uitvoeren? Je moet dan nietde universitaire organisatie en de kunstenaar is uit het atelier, en samen kunnen ze schuwen om het hele stuk uit elkaar te halen om de essentie ervan te achterhalen.tot grote hoogte komen. Dus vergeet de vraag hoe snel of hoe langzaam de compositie moet worden gespeeld Het gaat erom de balans te vinden tussen uitersten, omdat in die spanning de of op welke instrumenten, maar graaf het stuk tot op de bodem uit. Dan kom je tot D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 33. 64 65de kern, waar Dick (Raaijmakers, ER) een meester in is. Je transporteert de artistieke Er lijkt een discrepantie te bestaan tussen het wetenschappelijke en het kunstzinnige niveau inbedoeling van toen naar de mogelijkheden van nu. Dat geeft je de artistieke vrijheid Eindhoven.om ermee om te gaan; een radicale manier van interpretatie. Zo kun je ook Le Poème In de beeldende kunst heeft Eindhoven een paar topkunstenaars, weliswaar opElectronique benaderen. Het zou mooi zijn om dit te laten functioneren als een pilot leeftijd, maar daarom heeft Eindhoven wél een voedingsbodem. En het Apollohuisvan het MediaLab. In die pilot kun je verschillende modellen gaan ontwikkelen. was natuurlijk fantastisch.Hoe kun je bewerkstelligen dat kunstenaars en wetenschappers op gelijkwaardige wijze aan de Hoe sta je tegenover een intendant die bij reeds bestaande Eindhovense projecten aansluit?oplossing van een probleem werken? De Interfaculteit is nadrukkelijk gestart vanuit de interdisciplinariteit. Door de jarenIn de kunst hoeven geen problemen te worden opgelost. heen zag je in het kunstenveld dat een musicus iets met dans ging doen, een beeldendToch had Bach behoorlijk wat te stellen met zijn orgelbouwers die maar niet de gewenste klanken kunstenaar iets met elektronische muziek, enzovoorts. Maar dat werd een potpourri;konden fabriceren. dat verwaterde, terwijl wij aan de Interfaculteit fundamenteel onderzoek doen.Maar dat is geen fundamenteel probleem. Het gaat om een intentie of een fascinatie Daarom denk ik dat een nieuw instituut zo belangrijk is; omdat je moet waarborgendie de kunstenaar en de wetenschapper moeten delen. Die fascinatie kan verschillende dat het niet verwatert, en dan het niet provinciaals wordt. Je zou het medialab ook alswerkvormen of methoden opleveren. Die kern van gemotiveerdheid, van gekheid, is opleiding moeten beschouwen. Zo kun je internationaal mensen aantrekken, maarvan fundamenteel belang. ook mensen uit Eindhoven opleiden. Dat sluit aan op het karakter van Eindhoven,Als het gaat om gekheid blijft de kunstenaar vast bepalen. een stad die – vooral dankzij Philips – altijd de goede mensen heeft aangetrokken.Kijk naar ons gesprek. Als je het verloop daarvan net zo serieus neemt als de outputervan, dan zit je op de goede weg. Zo zou je ook een pilot voor het MediaLab kunnendoen. Je moet wel iets voor ogen hebben waar je naartoe wilt, maar je moet daar ookover blijven communiceren in de hoop dat dat van alles losmaakt – het intuïtieve 2 .1 1 F re ns F ri jns: d i r e ct e u r S T R P F e s t i va l E i nd h o ve nbijvoorbeeld. Zo kom je tot Begriff. Het aanschouwelijk maken is een van de belangrijkste aandachtspunten op deInterfaculteit. Wij houden de studenten voor: zorg dat je een concept hebt, dat je Zie jij de voorgestelde werkplaats voor onderzoek, ontwikkeling, productie en presentatie zitten?nadenkt over dingen, dat je een imaginatie hebt – en dat je het begrijpelijk maakt door “Absoluut. Als je kijkt naar de landelijke spreiding, dat veel van dit soort initiatievenhet aanschouwelijk te maken. Zodat als je het gaat waarnemen, je kunt vaststellen of in Amsterdam en Rotterdam zitten, dan hoort Eindhoven als technologisch centrumhet in de buurt van je ideaal komt, of dat het misschien wel beter is – in dat geval die werkplaats gewoon te hebben. De wil is er in dit gebied. Die werkplaats moetkun je het ideaal bijstellen. Die methode is een wezenlijke methode; dat je niet alleen er komen, punt uit. Bovendien wijzen alle neuzen dezelfde kant op; Trudo wil, dewerkt op basis van ideeën, maar ook op basis van resultaten die je aan elkaar voorlegt. gemeente wil – het moet lukken.Dat hoeft niet tot een concreet – al dan niet verkoopbaar – product te leiden. Ik ben al betrokken bij het MiniLab en denk als zodanig na over het MediaLab.Hoe selecteer je betrokkenen? Een aantal projecten zou ik bij het MediaLab willen onderbrengen, als het MediaLabHet grootste deel van de kunstenaars en de wetenschappers is niet geschikt voor dat ziet zitten natuurlijk. STRP is absoluut een zeer goede mogelijkheid om dezo’n samenwerking. Selecteer op personen. Het gezamenlijk zoeken vanuit een publieksfunctie van het MediaLab te vervullen.persoonlijke interesse, daar gaat het om. Hoe verhoudt zich zo’n nieuw instituut tot reeds bestaande stedelijke initiatieven op dit gebied? Botsingen kun je daarbij niet voorkomen. Wat Bertolt Brecht ‘de gezamenlijke Het MediaLab met de ambitie die jij beschrijft moet zichzelf overstijgen. Dat vraagtzaak’ noemde, moet centraal staan. Die moet de ego’s overstijgen. Maar als een om een nieuwe organisatie. Het onderzoek moet centraal staan. Natuurlijk is hetwetenschapper geen artistieke ziel heeft en een kunstenaar geen wetenschappelijke product belangrijk, maar het moet niet zo zijn dat we zomaar iets moois gaan maken.ziel, dan wordt het sowieso niets. Je moet beide hebben. We moeten een technisch gegeven nemen, vervolgens dat gegeven onderzoeken D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws
  • 34. 66 67en daarmee iets moois maken. Het technisch gegeven en het onderzoek daarvan lezen om het kunstwerk te begrijpen, en dan soms ook leest waarom het kunstwerkis wat het tot een laboratorium maakt. Anders ben je gewoon een atelier, een niet gelukt is omdat de techniek nog niet ver genoeg gevorderd zou zijn. Dat vind ikkunstenaarsinitiatief. En kunstenaarsinitiatieven, waarbij het proces op zijn beloop een excuus. Op STRP hanteer ik de maatstaf dat een kunstwerk niet hoeft te wordenwordt gelaten, zijn er in Eindhoven voldoende. In een lab moet je een plan maken uitgelegd om begrepen te worden. Uitleg mag wel, maar dan alleen voor verdieping.en bedenken waar je uit wilt komen. Misschien kom je er dan ook niet uit, maar je Hoe moet het directieprofiel eruitzien?bedenkt in elk geval een proces. Ik weet niet of het model werkt, maar ik zou zeggen: laat er een zakelijk directeurEr lijkt sprake van een disbalans tussen het artistieke en het wetenschappelijke/technologische komen die, samen met een commissie, telkens nieuwe kunstenaars/onderzoekersaanbod in de regio. erbij betrekt, die niet onder de zakelijk directeur vallen, maar gelijkwaardig aan hemDaar ben ik het mee eens. Dat ervaar ik ook bij STRP. Ik los het probleem op dezelfde zijn.wijze op als Philips met zijn onderzoekers doet: ik haal overal mijn artiesten vandaan. Dus de zakelijk directeur verdeelt geoormerkte budgetten over projecten?Als je de kunstenaars niet hebt, moet je ervoor zorgen dat je de faciliteiten hebt Inderdaad. Benoem een aantal werkvelden waarmee je je gaat bezighouden en laat dewaardoor de kunstenaars willen komen. kunstenaars/onderzoekers hun traject afleggen en trek uiteindelijk via sollicitatiesToch klinkt hetgeen je beschrijft als een initiatief van een kunstenaar die vanuit een weer nieuwe mensen aan voor vervolgonderzoek op de ingeslagen weg. Dan kanautoriteitsargument het laatste woord wil hebben, terwijl daadwerkelijk onderzoek om de zakelijk leider zich vooral bezighouden met contacten en dergelijke, maar noggelijkwaardigheid tussen kunstenaars en wetenschappers vraagt. belangrijker: met de documentatie en met het waarborgen van de open-source-Daar heb je wel gelijk in, maar dan zou het alleen maar om het onderzoek gaan. gedachte, die ik belangrijk vind. Want daarmee kun je aan de wereld laten zien hoeUiteindelijk gaat het om een artistiek product. Daarom zal de kunstenaar leidend goed wij bezig zijn.moeten zijn.Maar dan is de rol van de kunstenaar dienend.Die is ook dienend.Maar dan is er op de keper beschouwd toch sprake van een kunstenaarsinitiatief ? Als je naarde muziek kijkt, dan zijn de succesvollste initiatieven op het gebied van kunst en wetenschapgebaseerd op een gelijkwaardige samenwerking. De crux van het succes, zoals het ontstaan vande opera, was de volledige bereidwilligheid van iedereen om alle betrokken factoren en actorenfundamenteel ter discussie te stellen.Maar ik denk dat er voldoende kunstenaars in de wereld zijn die tevens onderzoekerzijn. Die moet je wel nog zien te vinden. Maar als het niet lukt om die mensen aanje MediaLab te koppelen, dan krijg je een kunstenaarsinitiatief. Je moet die mensenvinden die het MediaLab in willen zetten voor artistiek-technologisch onderzoek. Datmoet het doel van de betrokkenen zijn, niet enkel mooie dingen maken – dat doenze maar thuis. Uiteindelijk is ook het eindproduct een product van het MediaLab. Hetproces is het belangrijkste, maar het product is natuurlijk gewoon een product endus ook belangrijk. Uiteindelijk kun je hiermee laten zien wat je doet.De fascinatie voor techniek is natuurlijk al zo oud als de kunsten. Hoe waarborg jij op je festivaldat de fascinatie voor de techniek als zodanig niet doorslaat?Het is de valkuil van de kunst technologiefestivals; dat je eerst een toelichting moet D eel 2 : i n terv i ews Deel2: i nt ervie ws

×