• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Janam sakhi
 

Janam sakhi

on

  • 257 views

 

Statistics

Views

Total Views
257
Views on SlideShare
257
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
1
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Janam sakhi Janam sakhi Document Transcript

    • iBw ;kyh gozgok fJfsjk;e fdqFNheB sI feogkb f;zx gh n?u vh gpbhe/FB fpT{ogzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk
    • gzikph ftT[Is ftek; ftGkr gzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk 1990 d{ih tko L 1100 w[Zb L 70-00;odko shoE f;zx n?b n?b, n?w, ofi;Nok, gzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk d[nkok gqekFs ns/ w?;o} okw fgqzNrqkc, BthI fdZbh d[nkok w[fdqs
    • djokfsB p/dhnB e/ e[b fpy/ gqrN/ BkBe okfJ .;G f;ZyB e ;[y dJ/ iZj sZj GJ/ ;jkfJ . u"gJhfsB fJj eb w Xow[ ubk:;G ;kXB e okj{ psk:i ske/ wkor wfj nkJ/s/ epj{z BjhI gkg ;zskJ/i/ i/ gzE GtB e/ go/gkg skg fsB e/ gqG jo/d{y G{y epj{z B ;zskJ/ekb ikb e/ phu B nkJ/ . r[o{ rfpzd f;zx (pfuZso BkNe ftZuI)
    • «ÚŒÙ∂ √»⁄∆ Óπº÷ ÏøË ... «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ Ú≈¬∆√ ⁄ª√Ò, i–iii Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ ÍÚ∂ŒÙ’≈ v — xxxv ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ 1-166 ¡≥Â’≈ 1-401 ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈A ¡ÚÂ≈ Ë≈È≈ AB ÍÛ∑È∂ Í≈¿∞‰≈ CC ‹øfl» √ø√’≈ DD ‚ø◊ ⁄≈È≈ EE ’∞ÛÓ≈¬∆ Â∂ «Ú¡≈‘ FF √º⁄≈ √ΩÁ≈ GG Á∂ŒÙ ‡È Á≈ «Ú⁄≈ IH «√∆ ⁄øÁ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ II ÚÀÁ ÏπÒ≈«¬¡≈ A@A@ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ AAAA ÓØÁ∆ ÷≈È≈ √øÌ≈«Ò¡≈ ACAB ÓΩÁ∆ı≈È∂ Á≈ Ò∂÷≈ Á∂‰≈ ADAC ÓÁ≈È∂ Á∆ ÒÛ’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ AEAD Ó≈Â≈ √πÒº÷‰∆ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ AGAE Ú¬∆≤ ÍÚ∂Ù AHAF È≈ ’Ø «‘øÁ» È≈ Óπ√ÒÓ≈È BAAG Ì≈¬∆ ÎΩÁ∂ ’ØÒØ≤ Ï≈Ï ÒÀ‰∆ BDAH Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ’ØÒ ‹≈‰≈ BEAI √º‹‰ ·º◊ Á≈ «È√Â≈≈ BFB@ Í≈’Í‡È ‹≈‰≈ BIBA ’∞»’Ù∂Â ‹≈‰≈ CB
    • BB ‘Áπ¡≈ ‹≈‰≈ CEBC È≈È’ÓÂ∂ ‹≈‰≈ CFBD ‡ª‚∂ ‹≈‰≈ DBBE ¡‹π«Ë¡≈ ‹≈‰≈ DDBF ÍÔ≈◊ ‹≈‰≈ DFBG ÏÈ≈√ ‹≈‰≈ E@BH ≈‹∂ ‘« È≈Ê È±ø ¿∞ÍÁ∂Ù EDBI ◊Ô≈ ‹≈‰≈ EFC@ ‘≈‹∆Íπ ͇È∂ ‹≈‰≈ EHCA ’≈Ó»Í ‹≈‰≈ F@CB Ú√Á∂ ‘Ø, ¿∞‹Û ‹≈ÚØ FDCC ≈’Ù Â≈È∂ FECD ‹◊È È≈Ê Íπ∆ Á∂ ≈‘ «Úº⁄ FHCE ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ‹≈‰≈ G@CF ¿∞Û∆√≈ Á∂ ≈‹∂ Á≈ Î∂ «ÓÒ‰≈ GACG «¬’ ÂÒ≈¡ Á∂ ’ø„∂ Â∂ GBCH ’ª⁄∆ÍπÓ «Úº⁄ «¬’ ‹ÀÈ∆ È≈Ò Ó∂Ò GCCI È≈È’ Áπ÷∆¡≈ √Ì √ø√≈ GED@ ¶’≈ ‹≈‰≈ GFDA ¶’≈ Á∂ ≈‹∂ È≈Ò Ó∂Ò GIDB ÓÁ≈È∂ Á∆ Ìπº÷ «Í¡≈√ Á» ’∆Â∆ HADC √∂ÂÏø«Ë ≈Ó∂ÙÚÓ ‹≈‰≈ HCDD Úø‚ ¤’‰≈ HDDE ’Ω‚≈ ≈÷Ù Â≈È≈ HEDF «ÏÁ ‹≈‰≈ HFDG ȪÁ∂Û ‹≈‰≈ HGDH ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ HGDI «◊È≈ ÍÏ (√Ø· Á∂√) ‹≈‰≈ HIE@ ¿∞‹ÀÈ ‹≈‰≈ IAEA ÓÊ≈ ‹≈‰≈ IDEB «ÁºÒ∆ «Úº⁄ ¿∞ÍÁ∂Ù IFEC Í≈‰∆Í ‹≈‰≈ IGED Ú≈Í√ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¿∞‰≈ IHEE ͺ‡∆ Á∂ «˜Ó∆Á≈ª ȱø ¿∞ÍÁ∂Ù IIEF ÂÒÚø‚∆ ÓπÛÈ≈ A@@EG ÁπÈ∆ ⁄øÁ Á≈ «È√Â≈≈ A@@
    • EH ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈ A@BEI ÏÀ‹È≈Ê (’∆Û ◊≈Ó) ‹≈‰≈ A@CF@ ’ÀÒ≈Ù (√πÓ∂) ÍÏ Â∂ ‹≈‰≈ A@DFA ÒÁ≈÷ Â∂ ’ÙÓ∆ Î∂∆ ÏÑÓÁ≈√ È≈Ò ⁄⁄≈ A@GFB Í≥‹≈ √≈«‘Ï ‹≈‰≈ A@IFC Ï≈Ò È≈Ê È≈Ò Ó∂Ò AABFD «√¡≈Ғ؇ AACFE Ó∆¡ª «Óº·∂ È≈Ò ◊ºÒÏ≈ AADFF ÂÒÚø‚∆ ‹≈‰≈ AAEFG √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ Â∂ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ È≈Ò Ó∂Ò AAFFH Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó È≈Ò ◊،ه AAGFI ÓπÒÂ≈È «Úº⁄ Ï‘≈ ¿∞Á Á∆È Ó÷Á»Ó ȱø «ÓÒ‰≈ AAIG@ «‘ø◊Ò≈‹ ‹≈‰ ABBGA Óº’∂ ¡Â∂ ÓÁ∆È∂ ‹≈‰≈ ABEGB Ï◊Á≈Á ‹≈‰≈ ABHGC ÓÙ‘Á (¬∆≈È) ‹≈‰≈ ACCGD ’≈ÏÒ ‹≈‰≈ ACDGE «ÍÙ≈Ú (◊Ø÷ ‘ÎÛ∆) ‹≈‰≈ ACEGF √ºÔÁÍπ Á∆ ÂÏ≈‘∆ ACHGG ’Â≈Íπ Ú√≈¿∞‰≈ AD@GH ¡«‹Â∂ øË≈Ú∂ È≈Ò Ó∂Ò ADBGI ÁØ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ȱø ¿∞ÍÁ∂Ù ADCH@ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ȱø «ÓÒ‰≈ ADDHA «¬’ √πÿÛ Ï≈Ò’ Á≈ «ÓÒ‰≈ ADFHB ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ ‹≈‰≈ ADGHC «’Û∆ ¡¯◊≈È≈ (Í·≈Ȫ) ‹≈‰≈ AE@HD Ï∆’≈È∂ ‹≈‰≈ AEAHE ÓπÒÂ≈È ‹≈‰≈ AEDHF √ºÔÁ ¡ÏÁπÒ ’≈Á ◊∆Ò≈È∆ È≈Ò Ó∂Ò AEFHG ‹Íπ ‹∆ √≈«‘Ï Á∆ √øÍ≈Á‰≈ AEHHH Ì≈¬∆ ÓπÒÀ Á≈ «Á‘ªÂ AEIHI √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂ «¬’ Íπ≈‰∂ «ÓÂ Á≈ «ÓÒ‰≈ AF@I@ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ Á∆ ÿ≈Ò‰≈ AFAIA ◊π» ‹∆ Á∂ «¬’ «ÓºÂ Á≈ «Á‘ªÂ AFA
    • IB Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ȱø ◊π«¡≈¬∆ AFBIC ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞≤‰≈ AFE nzsek tbkfJs tkbh iBw ;kyh 3-57 fwjopkB tkbh iBw ;kyh 58 - 161 fwjopkB tkbh iBw ;kyh (d{ih fibd) 162- 220 GkJh pkb/ tkbh iBw ;kyh 221 - 329 GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh 330 - 401
    • Óπ º ÷ Ïø Ë AIFF «Ú⁄ ‹ÁØ∫ ¡√∆∫ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∆ «ÂøÈ √Ω √≈Ò≈ ‹ÈÓ ÙÂ≈ÏÁ∆ÓÈ≈¿∞‰ Ò¬∆ AIFI «Ú⁄ ‘؉ Ú≈Ò∆¡ª ÍÃ’≈ÙÈ≈Úª Á∆¡ª ÔØ‹È≈Úª ω≈¬∆¡ª, «¬Èª«Ú⁄Ø∫ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ ÍÓπº÷ √∆Õ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ Á≈ ’øÓ ‚≈’‡ «’Í≈Ò «√øÿ˘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «’™«’ «¬È∑ª ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹ ¡ø«ÓÃÂ√ «Ú⁄ «‘√‡∆ ∆√⁄ ‚∆Í≈‡ÓÀ∫‡ÚÒØ∫ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ √øÍ≈Á ’∆Â≈ √∆Õ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª, «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª Ú≈«¬ÂªÁ≈ √ø◊ë‘, Ë≈Ó’ ͺ’ ÂØ∫ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ Ï≈‰∆ Á∂ ÍÓ≈ʪ Á≈ √Í ÂØ∫Íπ≈‰≈ √»Í ¡Â∂ √≈«‘Â’ »Í «Ú⁄ «¬‘ Í≥‹≈Ï∆ ¿∞Í-Ì≈÷≈Úª Â∂ Í≥‹≈Ï∆ √≈«‘ Á≈ ¡ÓπºÒÌø‚≈ ‘ÈÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ Á≈ ÓÈØÊ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂‹∆ÚÈ √øÏøË∆ «¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ «È÷∂ÛÈ≈ ¡Â∂ «¬È∑ª ºʪ Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈«¬’ ÈÚª »Í Í∂Ù ’È≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª (Missionary itineraries) Á≈ ‘≈Ò ¿∞È∑ªÁ∂ «È’È ÚÂ∆ «√º÷ª ˘ ÍÂ≈ √∆Õ ◊π» ‹∆ Á∂ ‹ØÂ∆ ‹ØÂ∆ √Ó≈¿∞‰ «Í¤Ø∫ ◊π» ‹∆ Á∆¡ª «¬‘Ȫ¿∞Á≈√∆¡ª Á∆¡ª Ú≈«¬Âª «¬‘Ȫ «È’‡ ÚÂ∆ «√º÷ª ≈‘∆∫ Â∂ «¬‘Ȫ Á∆ ¿∞Ò≈Á ≈‘∆∫ ’¬∆Í∆Û∑∆¡ª Â’ √∆È≈-Ï√∆È≈ ⁄ÒÁ∆¡ª ‘∆¡ª ¡Â∂ «¬‘Ȫ «Ú⁄ ’¬∆ Ï≈‘Ò∂ ºʪ Á≈ √Ó∂∫«√ Ò≈ ‘πøÁ≈ «‘≈Õ Íπ≈‰’ ◊≈Ê≈Úª, √»¯∆ √øª ¡Â∂ ◊Ø÷-Í≥Ê∆¡ª Á∆¡ª Ú≈Â≈Úª ¡Â∂‹ÈÓ √≈÷∆ ⁄‰ Ú≈«Ò¡ª È∂ ’∞fi ‘Ø ’‘≈‰∆¡ª Â∂ ’≈Ó≈ª «¬‘Ȫ «Ú⁄ √«ÓÒ ’«ÁºÂ∆¡ª √∆, «¬È∑ª ºʪ ’≈È ‘∆ ’¬∆ «¬«Â‘≈√’≈ª È∂ «¬È∑ª ˘ ““È≈-ÌØ√∂ÔØ◊”” «Ò÷‰≈¡≈øÌ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕA «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ˜»∆ √∆ «’ «¬«Â‘≈√’ «ÚÙ∂ÙÂ≈ Á√≈¿∞‰ Ò¬∆ ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫, «‹ºÊØ∫ Â’ ‘Ø √’Á≈ ‘À, «Ú«◊¡≈È’ Â∆’∆¡ª ≈‘∆∫ «¬’ ÌØ√∂ÔØ◊ Íπ√Â’«Â¡≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂Õ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∂ ⁄≈ Óπº÷ √»Í ‘È (A) ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ (B)«Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ (ÁØÚ∂∫ Ì≈◊) (C) Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ (D) Ì≈¬∆ ÓÈ∆A Ú∂÷Ø ‚ÏÒÔ±, ¡À⁄ ÓÀ’ÒΩ‚ Á∆ Íπ√Â’ “◊π» È≈È’ ¡À‚ «√º÷ ∆Ò∆‹È” Ì»«Ó’≈ Í≥È≈ G (i)
    • «√≥ÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ «¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ «¬’ «¬«Â‘≈√’»Í Á∂‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ ’¬∆ Âºπ‡∆¡ª ‘؉◊∆¡ªÕ Í «¬‘ «¬’, Í«‘Ò∆’Ø«ÙÙ ‘À, «¬√ Ú≈√Â∂ Í≈·’ ¡Í‰∆ ‡∆’≈-«‡ºÍ‰∆ ÷πºÒ∂ «ÁÒ È≈Ò ’Â≈ ˘ Ì∂‹‰ ª ‹ØÁ»‹∆ ¡À‚∆¡ÙÈ «Ú⁄ ¿∞‘ È∞’√ Á» ‘Ø ‹≈‰Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ‚≈: «’Í≈Ò«√øÿ È∂ «¬«Â‘≈√’ ºʪ Ú≈Ò∂ Ó»Ò Í≈·’ª ˘ √ø«÷Í »Í «Ú⁄ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ¡≥Â’≈ «Ú⁄Á∂ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Ó»Ò Í≈· AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ÒºÌ∆ ‘ºÊ-«Ò÷ÂÂØ∫ «Ò¡≈ «◊¡≈ ‘À «‹√ Á∆ ¯Ø‡Ø ’≈Í∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ È∂ Í≈Í ’ Ò¬∆ ‘À Â∂ ‹Ø ‘π‰Â’ «ÓÒ∆¡ª Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ-√≈÷∆ Á∆¡ª ‘ºÊ «Ò÷ª ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‘À Â∂ «¬√ Á≈ Ó»ÒÍ≈· Í«‘Ò∆ Ú≈ «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ ¤Í «‘≈ ‘ÀÕ «‹‘Û≈ «¬«Â‘≈√’ ÷Û≈ «¬‘Ȫ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ «Â¡≈ ’∆Â≈ ‘À, ¿∞√ Á∆‘ «¬’ √≈÷∆ ˘ ⁄Ω‘ª √≈÷∆¡ª Á∆ ’√Úº‡∆ Â∂ Í«÷¡≈ «◊¡≈ ‘À ¡Â∂ Â∞ÒÈ≈ÂÓ’ ¡«Ë¡ÀÈ’ ’∂ «√º‡∂ ’º„∂ ‘ÈÕ «‹ºÊ∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≈Í√∆ «ÚØË ‘À ¿∞Ê∂ ¯π‡ È؇ Á∂ ’∂ «¬È∑ª ˘ÍÛ⁄Ø«Ò¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ Á∂Ú √≈«‘Ï Á∂ √¯ª ‹ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ Ú‰È ’È Òº«◊¡≈ Ì»◊Ø«Ò’√«ÊÂ∆ Â∂ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÚÒ «ÚÙ∂Ù «Ë¡≈È «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ Í«‘Ò∆Ú≈∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ √¯-√≈ËȪ, √Û’ª Â∂ ≈‘ª Á≈ «È‰≈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ √Ê≈«È’ Ú≈«¬Âª Â∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆ Ì≈Ò Ò¬∆ ¡Â∂‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Áº√∆¡ª Ú≈«¬Âª Á∆ Í÷ ÍÛ⁄ØÒ Ò¬∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ È∂‚≈’‡ «’Í≈Ò «√øÿ ˘ ¿∞⁄∂⁄≈ ¶’≈ ¡Â∂ Áº÷‰∆ Ì≈ Ì∂«‹¡≈Õ «¬È∑ª È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄È≈È’-ÓÂ∂ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Áº÷‰ «Ú⁄ ≈Ó∂ÙÚÓ ¡Â∂ ¶’ª Â’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Íπ≈ÂÈ¡√Ê≈Ȫ Á∆ Ì≈Ò «Ú⁄ √¯ ’∆Â≈ Â∂ ’¬∆ Íπ≈‰∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈«¡ª ˘ Òº«Í¡≈«‹È∑ª Á≈ Ú‰È «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Ô≈Â≈Úª Á≈ «È‰≈ ’È Ò¬∆ «ÈÓÈ «Ò÷ «ÂøÈ◊ºÒª √≈Ó∑‰∂ º÷∆¡ª ‘È :- A. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √¯ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª, «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ω∂ «¬«Â‘≈√’ ‹≈ Á∂ √Â∂ C. √ØÒ∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ Í⁄ºÒ ˜≈ Á∂ √Â∂ «¬√ Â∑ª ‘ √≈÷∆ Á≈ «È‰≈ ’ ’∂ ◊π» ‹∆ Á∂ √¯ª Á≈ «¬’ ∂÷≈-«⁄ºÂ «Â¡≈’∆Â≈ ‘À ‹Ø «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á≈ «Ú’≈√ Â∂ ¿∞‘Ȫ «Ú⁄ ͬ∆¡ª Ï‘π √≈∆¡ª ◊πøfiÒ≈ Á≈ «È‰≈‚≈: «’Í≈Ò «√øÿ È∂ ÍÚ∂Ù’≈ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «‹Ú∂∫ «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄¡≈¬∆¡ª «ÚØË∆ Ì≈Úª Á∆¡ª ‡»’ª, ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ √øÏøË∆ «ÂºÊ≈ÚÒ∆ ¡≈«ÁÕ «¬‘ Á√ Á∂‰≈ ˜»∆ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ Áº√∂ ¿∞ÍÁ∂Ù Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞⁄≈∂‘ج∂ ÙÏÁ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞√∂ Â∑ª Áº√∂ ‘È «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ (ii)
    • «¬È∑ª Á∆ ÍπÙ‡∆ Ò¬∆ ʪ ʪ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬√ Íπ√Â’ ˘ √Ò Â∂ Í⁄ºÒ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ «Ú⁄ Ì»◊Ø«Ò’ ¡Â∂ «¬«Â‘≈√’«ÁzÙ‡∆ ÂØ∫ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ ÓÀ∫ ¡≈√ ’Á≈ ‘ª √≈≈ «√º÷ ‹◊ ¡Â∂ «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ Í≥‹≈ÏÂ∂ «¬«Â‘≈√ Á∂ √’≈Ò ¡Â∂ «Ú«Á¡≈Ê∆ «¬√ ÈÚ∂∫ „ø◊ È≈Ò «Ò÷∆ ⁄È≈ ÂØ∫ ˜» ÔØ◊Ò≈Ì ¿∞·≈¿∞‰◊∂Õ «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ Ú≈¬∆√ ⁄ª√Ò Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ Í«‡¡≈Ò≈ «ÓÂ∆ AC ¡’±Ï, AIFI (iii)
    • ÍÚ∂Ù’≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Ì≈Ú ¿∞‘ ⁄È≈ ‘À «‹√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹∆ÚÈ«Ïª «ÓÒÁ≈ ‘À ¡Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ Ì≈Ú ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÁºÂ∆¡ª Ú≈«¬Âª‘ÀÕ «¬√ Íπ√Â’ Á≈ ÓÈØÊ √Ì √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≥«’ Ú≈«¬Âª Á≈ √≈÷∆-Ú≈ ¡«Ë¡ÀÈ ’’∂ ¿∞È∑ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ «¬’ ÈÚª »Í Í∂Ù ’È≈ ‘À, ‹Ø √Óπº⁄∂ÂΩ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ ÍÂ∆’ ‘ØÚ∂Õ «’™«’ Íπ√Â’ Á≈ Óπº÷ «ÚÙ≈ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂√Ø Á≈ «ÚÙÒ∂ÙÈ ’È≈ ‘À «¬√ Ò¬∆ «¬√ Íπ√Â’ Á≈ È≈™ ‹ÈÓ-√≈÷∆-ÍøÍ≈ «÷¡≈«◊¡≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ √≈«‘ ϑπͺ÷∆ √≈«‘ ‘ÀÕ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂‹∆ÚÈ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈, Ë≈Ó’ ͺ÷ ÂØ∫ ¿∞È∑ª Á∆ Ï≈‰∆ Á∂ ÍÓ≈Ê Á≈, √≈«‘Â’ »Í«Ú⁄ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ Á≈ ¡Â∂ ¡«Ë¡≈ÂÓ’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊πÓÂ, Ú∂ÁªÂ ¡Â∂ √»¯∆ Ӻ Á∂ √ø’∂ª Á≈Ï‘πÓπºÒ≈ ı˜≈È≈ ‘ÀÕ «¬√ √ø⁄∂ Á≈ ÓÈØÊ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆«¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ È÷∂ÛÈ≈ ¡Â∂ «¬È∑ª ºʪ Á≈ ÓπÒ¡≥’È ’È≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∆‹≈⁄ ÍÛÂ≈Ò Ò¬∆ ¿∞√ Á∂ ¡øÌ Â∂ «Ú’≈√ ˘ √Ófi‰≈ Ï‘π ˜»∆ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∆ Íø Í ≈ Á≈ ¡ø Ì ¡Â∂ «Ú’≈√ : «Ò÷Â∆ »Í Ë≈È ’È ÂØ∫Í«‘Òª ◊π» È≈Ò’ √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª Á≈ ¡øÌ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘∆ ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕÓ‘ªÍπ÷ª Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈ ¡øÌ Ï≈∂ ¡ÀÒ¯À‚ Ò≈«¬Ò È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ’ج∆Ó‘ªÍπ÷ ¡Á̻ ’øÓ ’Á≈ ‘À ª ¿∞√ √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª ÒØ’ª «Ú⁄ Í⁄ºÒ ‘Ø ‹ªÁ∆¡ª‘ÈÕ ¿∞√ Á∂ √Ó’≈Ò∆ ‘À≈È∆ Â∂ Ú≈‘ Ú≈‘ Á∂ Ú≈Ô± Ó≥‚Ò «Ú⁄ «¬È∑ª Ú≈«¬Âª ˘ ¡√⁄‹Â≈¡Â∂ ’≈Ó≈ª Á∂ »Í «Ú⁄ Ú∂÷Á∂ ‘ÈAÕ «¬‘ ““¡√ͺه, ¡√⁄‹ ¡Â∂ ’≈Ó≈Â∆ Ú≈Â≈Ú‰””‘ ’ΩÓ ¡Â∂ ‘ ËÓ Á∂ «¬«Â‘≈√ Á≈ Óπº„Ò≈ ÍÂ≈ ‘πøÁ≈ ‘À ¡Â∂ ÍÓ≈‰∆’ «¬«Â‘≈√,«Ó«Ê¡≈√’ ’‘‰∆¡ª Á∂ ¡Ê≈‘ √ÓπøÁª «Ú⁄Ø∫ ‘ΩÒ∆ ‘ΩÒ∆ ÷πÙ’ ËÂ∆ Á∂ Ó‘≈‡≈Í» Úª◊«È’ÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√∂ ’ ’∂ Íë√ºË «¬«Â‘≈√’≈≈ ‡≈¬∆ÈÏ∆ È∂ ““«‘√‡Ø∆¡È˜ ¡ÀÍØ⁄ ‡»«Ò∆‹È”” «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «¬«Â‘≈√’ «ÁzÙ‡∆’ØÈ ÓÈ∞º÷ ‹≈Â∆ Á∆ ÒÚ∆∫ ¡Â∂ √º‹∆ÍÃ≈ÍÂ∆B ‘ÀÕ A. Asiatic Studiees, Religious and Social ¬∂Ù∆¡≈«‡’ √‡º‚∆˜, «Ò∆‹∆¡√ ¡À∫‚ √ØÙÒ, ¶‚È, AI@G, Í≥È≈ AC@F B. An Historian’s Approach to Religon, Arnold J. Toynbee. ¡ÀÈ «‘√‡Ø∆¡È˜, ¡ÀÍØ⁄ ‡» «Ò∆‹È, ‡≈¬∆ÈÏ∆, Í≥È≈ C (v)
    • ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª Á≈ Í√≈≈ ¿∞È∑ª Á∆ ¡≈ı∆ ¿∞Ó «Ú⁄ ¡øÌ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ¿∞È∑ª Á∆ Ï≈Ò ¡Ú√Ê≈ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈ ·∆’ ÍÂ≈ È‘∆∫Òº◊Á≈Õ «¬‘ ◊ºÒ ÓºË ’≈Ò Á∂ ‘ Ë≈Ó’ ¡≈◊» Â∂ „πº’Á∆ ‘À «’™«’ ÒØ’-⁄⁄≈ «’√∂ÍÃ≈ÍÂ∆ Á∂ «Í¤Ø∫ ¡øÌ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ ’Â≈Íπ «‘ø«Á¡ª ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª ’¬∆ ◊ºÒª√ø◊ª «Ú⁄ Íë⁄ºÒ ‘ج∆¡ªÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √¯, Óº’∂, ÓÁ∆È∂, ψÁ≈Á‹≈‰≈, ÓπÒÂ≈È ¡Â∂ ¿∞µ⁄ Á∂ Í∆ª È≈Ò ◊ØÙ‡∆¡ª, ◊ø◊≈ ‹∆ Â∂ Â∆ʪ Á∆ Ô≈Â≈, ◊Ø÷-Í≥Ê∆¡ª È≈Ò ⁄⁄∂, ’≈˜∆¡ª ¡Â∂ Í≥‚ª Á∂ ÎØ’∂ ’Ó ’ª‚ª Á∂ ÷≥‚È ÒØ’-⁄⁄≈ Á≈ «ÚÙ≈ω∂Õ «¬È∑ª √øÏøË∆ ÒØ’-’‘≈‰∆¡ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈Úπ‰ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ú∆Í⁄ºÒ ‘∆¡ªÕ Ú≈«¬Âª √Á≈ ¡≈͉∂ Ë≈Ó’, √Á≈⁄≈’ Ú≈Â≈Ú‰ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘πøÁ∆¡ª ‘ÈÕ«¬‘ ◊ºÒ ≈‹√Ê≈È Á∂ «¬’ ¡≈«Á-Ú≈√∆ ’Ï∆Ò∂ Ó∆«È¡ª Á∆¡ª Ú≈«‘ª ÂØ∫ ÚË∂∂ √ͺه‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «¬‘ ¡≈«Á-Ú≈√∆ ’Ï∆Ò≈ √» Á∆ Í»‹≈ ’Á≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª Â∂ «¬√Ò≈Ó È∂ ◊ÒÏ≈Í≈«¬¡≈ ª «¬‘Ȫ È∂ √» Á≈ Ȫ ¡≈ÁÓ Ï≈Ï≈ º÷ «Ò¡≈ Â∂ √» Á∆ ¿∞√∂ Â∑ª Í»‹≈ ’∆ ◊¬∂ÕÎ∂ ‹ÁØ∫ «‘øÁ» ≈«‹¡ª È∂ «¬√ ’Ï∆Ò∂ Â∂ ¡≈͉≈ ¡√ Í≈«¬¡≈ ª «¬È∑ª È∂ ¿∞√ √» Á≈ ȪÚ≈‘ ¡ÚÂ≈ º÷ «Ò¡≈AÕ «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Í⁄ºÒ Ú≈«¬Âª ¡≈͉∂¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ Ú≈Â≈Ú‰ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡ª ‘ÈÕ Ì≈ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈È ¿∞µÂ-ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈«√™ ¡≈¬∂ √È ¡Â∂ Í≥‹≈Ï Ì≈ Á≈√Ì ÂØ∫ Í«‘Òª «¬Ò≈’≈ √∆ «‹ºÊ∂ Óπ√ÒÓ≈È∆ ◊ÒÏ≈ ¤≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬√ «¬√Ò≈Ó∆◊ÒÏ∂ Á≈ ’ÊÈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ ¡≈√≈ Á∆ Ú≈ «Ú⁄ ’∆ ’∆Â≈ ‘À :- È∆Ò Ï√Âz Ò∂ ’ÍÛ∂ Í«‘∂ Â∞’ Í·≈‰∆ ¡Ó´ ’∆¡≈ .. ¡≥« Í»‹≈ ÍÛ«‘ ’Â∂Ï≈ √ø‹Óπ Â∞’≈ Ì≈¬∆ .. «¬√ Óπ√ÒÓ≈È∆ ˆÒÏ∂ Á≈ ¡√ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ï≈∂ Ú≈«¬Âª Â∂ ÍÀ‰≈ ˜»∆√∆Õ ’∞≈È Ù∆¯ «Ú⁄ ‘‹ Ó√∆‘ Á∆¡ª ’≈Ó≈ª ¡≥«’ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Òº◊Á≈ ‘À«’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ «Ú⁄ «¬‘ «ÚÙÚ≈Ù «ÁzÛ∑ √∆ «’ ÈÏ∆ ‹ª ¡ØÒ∆¡ª ‘؉ Á≈ «¬’ Ï≈‘Ò≈ «⁄øÈ’≈Ó≈ Ú÷≈¿∞‰≈ ‘ÀÕ Óπ√ÒÓ≈È √øª Â∂ ¯’∆ª Á∂ ˜’∂ ’≈Ó≈ª È≈Ò Ì∂ ͬ∂ √ÈÕ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Óπ√ÒÓ≈È∆ Ë≈Ó’ √≈«‘ «Ú⁄ Ï‘π Íë√ºË Ë≈Ó’ Íπ√Â’ª’Ù¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï ¡Â∂ ˜’≈«¬-¡ΩÒ∆¡≈ √ÈÕ ’Ù¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ’Â≈ Ù∂ı ¡Ï»-¡Ò-‘√È ¡Â∂ ˜’≈«¬-¡ΩÒ∆¡≈ √ÈÕ ’√¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ’Â≈ Ù∂÷ ¡Ï»-¿∞Ò-‘√È ‘‹Ú∂∆ (A@@I-A@GB ¬∆√Ú∆) √∆Õ «¬√ ˘ Á≈Â≈ ◊ø‹-ÏıÙ Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬‘Ò≈‘Ω «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈ Â∂ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ ‘∆ «¬√ È∂ «¬‘ Íπ√Â’ «Ò÷∆Õ «¬√ «Ú⁄Ï‘π √≈∆¡ª ’≈Ó≈ª Á≈ Ú‰È ‘ÀÕ «¬’ ʪ Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ¡ÏÁπºÒ≈ È≈Ó∆ «¬’ ÚÒ∆«¬’ Ï≈ˆ «Ú⁄ πº÷ ʺÒ∂ √πºÂ≈ «Í¡≈ √∆ Â∂ «¬’ √ºÍ fi≈Û∆ È≈Ò ¿∞√ Â∂ ͺ÷ª ’ «‘≈ √∆ÕB«¬√ Â∑ª ˜’≈-¬∂-¡ΩÒ∆¡≈ «Ú⁄ Ï‘π ’≈Ó≈ª Á≈ Ú‰È √∆Õ «¬√ ˜’∂ Á≈ ’Â≈ A. Asiatic Studiees, Religious and Social ¬∂Ù∆¡≈«‡’ √‡º‚∆˜, «Ò∆‹∆¡√ ¡À∫‚ √ØÙÒ, Í≥È≈ E@-EA B. Óπ¯Â≈‘-¿∞Ò-‘’∆’Â, ’√¯-¿±Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ¿∞Á» ¿∞ÒÊ≈ Ò≈‘Ω AIDE, Í≥È≈ DC (vi)
    • Ù∂ı ¯∆Á-¿∞Á-Á∆È ¡ºÂ≈ (AAAI-ABC@ ¬∆√Ú∆) √∆ «‹√ Á≈ ¡√Ò Èª Óπ‘øÓÁ «¬Ï≈‘∆Ó‘ÀÕ «¬‘ Íπ√Â’ ¿∞Á» «Ú⁄ ‘π‰ Í≈«’√Â≈È «Ú⁄ ¤Í∆ ‘À Â∂ «¬√ «Ú⁄ ’¬∆ ÍÃ’≈ Á∆¡ª’≈Óª ¡≥«’ ‘È ó «¬√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ≈«Ï¡≈ È≈Ó∆ Ïπº„∆ Â∂ ’Ó˜Ø «¬√Â∆È∂ √º⁄∂ «ÁÒØ∫ ¡Á≈√ ’∆Â∆ «’ ¿∞‘ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ‘À Â∂ ¿∞‘ ‡π È‘∆∫∫ √’Á∆ ª ’≈‘Ï≈ Ù∆¯Óº’∂ ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ ¿∞√ ‹ø◊Ò «Ú⁄ «◊¡≈ Â∂ ¿∞Ê∂ ‹≈ ’∂ ¿∞√ ˘ Á∆Á≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√∂ ‘∆ √Ó∂∫‘˜ «¬Ï≈‘∆Ó Óº’∂ Íπº‹∂ Â∂ ¿∞È∑ª Ú∂«÷¡≈ «’ ’≈‘Ï≈ ¡≈͉∂ ¡√Ê≈È Â∂ È‘∆∫ ‘ÀÕA «√ºËª«Ú⁄ ⁄Ú∆ ’≈Ó≈ª Í⁄ºÒ √øÈ «‹Ú∂∫ «’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- »Í Ú‡≈«¬¡≈ ‹Ø◊∆¡ª, «√øÿ Ï≈ÿ Ï‘π ⁄«Ò «Á÷≈¬∆ «¬’ Í ’ ’∂ ¿∞‚È, Í≥÷∆ «‹Ú∂∫ ‘∂ Ò∆È≈¬∆ «¬’ È≈◊ ‘Ø«¬ ÍÚÈ ¤Ø«‚, «¬’ È≈ Ú÷≈ ¡◊«È Ú√≈¬∆ Â≈∂ ÂØÛ∂ Ì◊Ãø È≈Ê «¬’ ¿∞‚ «Ó◊≈È∆ ‹Ò Â ‹≈¬∆Õ (Ú≈ Í«‘Ò∆, Í¿∞Û∆ DA) «¬‘ ’≈Ó≈Â∆ ¡≥Ù ◊π» È≈È’ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª «Ú⁄ ¿∞√ √Ó∂∫ Á∆¡ª Íº⁄ÒÂÚ≈«¬Âª ÂØ∫ ÍÚ∂Ù ’ «◊¡≈Õ ◊π  » ¡‹È √≈«‘Ï ¡Â∂ ◊π  » È≈È’ ‹∆ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª ó √Ã∆ ◊π» ¡‹È√≈«‘Ï (AEHA-AF@F) ¬∆√Ú∆ Á∂ √Ó∂∫ Â’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ √≈÷∆¡ª √∆È≈-Ï√∆È≈⁄ÒÁ∆¡ª ‘∆¡ªÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï ¡’Ï ˘ «ÓÒ∂ ¿∞‘Ȫ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ÒØ’ «Íá≈ √≈÷∆ ¿∞√ ˘ √π‰≈¬∆Õ «¬Ê∂ «¬‘ √ͺه ’ Á∂‰≈ ˜»∆ ‘ØÚ∂◊≈ «’ ¡’Ï-È≈Ó∂«Ú⁄ ¡ÏπÒ-¯˜Ò È∂ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ ˘ «ÓÒ‰ Á≈ ’ÊÈ ’∆Â≈ ‘ÀBÕ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï ÚÒØ∫ √π‰≈¬∆ ‘ج∆ √≈÷∆ «¬√ Â∑ª ‘À :- ““ÂÏ ¬∂’ «Á«È ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ Í≈«√ ◊π» ¡≥◊Á Ï∂ÈÂ∆ ’∆ «‹”” Í≈«ÂÙ≈‘ ‹∂Â∞«Ë Ì≈Ú∂ ª ‹ø◊πÒ Á∂÷∆¡ÀÕ ÂÏ ’Â≈Íπ ÂØ∫ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ‹ø◊ ’∆ ËÂ∆¡≈«¬¡≈Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈Ò’ ⁄«Ò¡≈ ‹≈Â≈ ‘À «’ ¿∞«Á¡≈È «Ï÷À, ‹ø◊ ӫ‘ ¡π «√÷√≈«Ê ‘ÀÕ ÂÏ ¿∞È‘π «√÷‘π ’«‘¡≈ ““«‹ Ï≈Ï≈ ‹∆ √Ò≈Ó«Â ‘Ó «Í¡≈√∂ ‘«‘””Õ ’‘∂ ““‘∂ Â∞Ó«Í¡≈√∂ ‘‘π”” ’‘∂, ““‹∆ Ï‘π «Í¡≈√∂ ‘«‘””Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’«‘¡≈, ““‹∆ ’∆¡≈’∆¡À ¬∆‘≈ ¿∞ ◊ø◊≈ Ì∆ ’‘∆ Ș∆’ È‘∆∫Õ”” ÂÏ «¬ÂÈ∂ ‘∆ ’‘‰∂ √≈«Ê ‘Ú≈¬∆ ’∆«È¡≈¬∆ ◊ø◊≈ ¡≈«Á ◊¬∆Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ «√÷ª ’Úπ ’«‘¡≈, ““«‹ ‘ª Â∞Ó «Í¡≈∂ ‘‘πÍ∆¡‘π”” ÂÏ ¿∞È‘π «√÷‘π ◊ø◊≈ ‹´ Í∆¡≈ Ì∆ ¡ ¡È≈¬∂ Ì∆Õ ÂÏ ¡Ú «‹ ÒØ’ Ê∂ «ÂÈ‘π’«‘¡≈, ““«‹ ¬∆‘≈ ‹ø◊Ò Ó«‘ Í≈È∆ È≈ Ê≈ ÍÀÁ≈ ‘ØÂ≈, «¬‘π Á∆¡≈¿∞ ’‘ª Â∂ ÍÀÁ≈ ‘»¡≈””ÕÂÏ ÂÓ≈√◊∆ ÒØ’ Á∂÷È∂ ’¿∞ ⁄Ò∂Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’«‘¡≈ «‹, ““«¬‘ ÒØ’ÂÓ≈√◊∆ ‘À √Ø ’«‘ø◊ÀÕ”” ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ Í∆¤∂ ’¿∞ ‘Êπ ’∆¡≈Õ ¿∞«‘ ÒØ’ Í∆¤∂ ‘∆’¿∞ ‘«‡ ◊¬∂, ¡≈◊∂ ’ج∆ ¡≈«¬ È≈ √«’¿∞Õ A. ˜’≈-Â∞Ò-¡ΩÒ∆¡≈, ¿∞Á» Â‹Ó≈, ‘’∆Ó Ó‘πøÓÁ, ¡ÏÁπÒ √∆Á; ’ÙÓ∆∆ Ï≈˜≈, Ò≈‘Ω(Í≈«’√Â≈È) Í≥È≈ FC B. ¡’Ï-È≈Ó ÈÚÒ «’ÙØ ÍÀ√π Ò÷È¿± «‹ÒÁ Â∆‹∆, Í≥È≈ EAD (vii)
    • ““«¬‘ √≈÷∆ ¡’Ï Í≈«ÂÙ≈‘ ‘’ √πÈ≈¬∆ Ê∆, ‹Ï ◊π» ¡‹È Ò‘ΩA ¡≈«¬«Ó«Ò¡≈ Ê≈ ¡’Ï Í≈«Â√≈ ’¿∞””B «¬Ê∂ «¬‘ «È‰≈ ’È≈ «’ ◊ø◊≈ «’‘Û∆ ◊ø◊≈ √∆, «¬‘ «’Ú∂∫ Â∂ ’ÁØ∫ ¡≈¬∆, √≈‚≈«ÚÙ≈ È‘∆∫Õ «¬√ Ú≈Â≈ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √ÏøË∆ Ú≈«¬Âª ◊π»¡‹È √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «Ò÷ «Ú⁄ È‘∆∫ √È ¡≈«¬¡≈Õ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ¡≈«Á ◊π» ◊øÊ√≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û √øÍ≈ÁÈ ’È, Ì≈Ú AF@D ¬∆√Ú∆, ÂØ∫ «Íº¤∂ ◊π» È≈È’ Á∆ ÍøÍ≈ È∂«Ò÷Â∆ »Í Ë≈«¡≈, «’™«’ ¡≈«Á Ï∆Û ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÙÏÁ ¡ÀÈ∆ Ì≈∆«◊‰Â∆ «Ú⁄ «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ’Â≈ ˘ È‘∆∫ «ÓÒ √’Á∂ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ÙÏÁª Á≈ Í⁄≈ √ø◊ª «Ú⁄ √∆ ¡Â∂ «¬’ºÒ∂ Áπ’ºÒ∂ ÙÏÁ «√º÷ª ˘ ˜Ï≈È∆ Ô≈Á √ÈÕ ◊π»◊øÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û ⁄‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ÙÏÁ «Ò÷Â∆ »Í «Ú⁄ ¡≈Ó È‘∆∫ √È «ÓÒÁ∂Õ «¬√◊ºÒ Á≈ ¡≥Á≈˜≈ «¬ÊØ∫ Ú∆ Ò≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À «’ ◊π» ≈ÓÁ≈√ ‹∆ ’ØÒ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈◊π‡’≈ ¡Í‰∂ ‘ºÊ Á≈ «Ò«÷¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «‹√ ÂØ∫ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂ ¡≈«Á ◊π» ◊øÊ√≈«‘Ï «Ú⁄ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï ¿∞Â≈«¡≈Õ «¬√∂ ’ ’∂ Í≈⁄∆È ‘ºÊ-«Ò÷ Ï∆Ûª Â∂ ““‹Í»«ÈÙ≈È ◊π» ≈ÓÁ≈√”” «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ √Ì ÂØ∫ Úº‚≈ √ϻ «¬√ ÂØ∫ «¬‘ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ¡≈«Á ◊øÊ ⁄È≈ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆¡ª, «¬‘ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ‘π‰ Â’ ÒÌ∆ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‘ºÊ-«Ò÷ ‹Ø AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‘À, «Ú⁄ Ú∆◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ÙÏÁ «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‹ª ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ï‘π ÙÏÁ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ ‹∂’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ªÍ«‘Òª «Ò÷∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘πøÁ∆¡ª ª «¬‘Ȫ «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ ¡≥«’ È≈‘πøÁ∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Ï‘π √≈∆¡ª Íº⁄Ò Ú≈«¬Âª ◊π» ◊øÊ √≈«‘Ï «Ú⁄«’√∂ È≈ «’√∂ »Í «Ú⁄ Ù≈ÓÒ ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ √ºÂ∂ Â∂ ÚÒÚø‚ Á∆ Ú≈ √Ã∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄≈Ó’Ò∆ ≈◊ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘ج∆Õ ÏÒÚø‚ Â∂ √ºÂ≈ ‹∆ ◊π» ¡ø◊Á Á∂Ú ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ’∆ÂÈ’Á∂ √ÈÕ ÏÒÚø‚ Â∂ √ºÂª ÁØÚ∂∫ Ì≈ √È Â∂ √ºÂ≈ √Ã∆ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ Â’‹∆™Á≈ «‘≈ Â∂ ‘ ◊π» Á∆ ◊ºÁ∆-ÈÙ∆È∆ Ú∂Ò∂ ¿∞√ Á∆ Í¿∞Û∆ ⁄Á≈ «‘≈Õ «¬√ Ú≈ Á∆¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ ‘∆ Á√Á∆ ‘À «’ «¬‘ Ú≈ √Ã∆ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ¿∞⁄≈∆ ◊¬∆Õ«’™«’ ¡º·ª Í¿∞Û∆¡ª «Ú⁄Ø∫ Í≥‹ Í¿∞Û∆¡ª ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∆ ¿∞√ «Ú⁄ ‘ÈÕ «¬√Ú≈ «Ú⁄ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ ’∞fi Ú≈«¬Âª «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ «‹Ú∂∫◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ◊π» ¡≥◊Á ˘ ◊ºÁ∆ «ÁºÂ∆ :- ◊π« ⁄∂Ò∂ ‘≈«√ ’∆¬∆ È≈È«’ √Ò≈Ó«Â Ê∆ ÚÁÀÕ √«‘ «‡’≈ «ÁÂØ√π ‹∆ÚÁ∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «√ºËªÂ ‹∆ÚÈ «Ú⁄ «‘ ‘’∂ Ó≈«¬¡≈ ÂØ∫ «ÈÒ∂÷ «‘‰≈√∆Õ «¬√ ◊ºÒ ˘ «‘øÁ» Ë≈Ó’ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ «Ú⁄ ≈‹-‹Ø◊ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ≈‹-‹Ø◊ ’Ó≈¿∞‰ A. ¡’Ï-È≈Ó∂ «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á≈ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò ¡’Ï ˘ «ÓÒ‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ B. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π»-È≈È’ «Ó‘Ï≈È «‹ÒÁ Á»‹∆; ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹ ¡≥«ÓÃÂ√, Í≥È≈ ACG; (¡≥Â’≈AFG) (viii)
    • Ú≈Ò∆ ¡≈ÁÙ’ «Ú¡’Â∆ ≈‹≈ ‹ÈÓ ˘ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ≈‹≈ ‹È’ Á∂ «ÏÙÈÍÁ∂ ‘π‰Â’ Í≥‹≈Ï Á∂ «‘øÁ»¡ª «Ú⁄ Í⁄Ò ‘ÈÕ «‹ºÊ∂ Óπ√ÒÓ≈È∆ √«Ì¡Â≈ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∆¡ª Ú≈«¬Âª ˘ ’≈Ó≈Â∆ ø◊ «ÁºÂ≈ √∆ ¿∞µÊ∂ «‘øÁ» Ë≈Ó’ √≈«‘ È∂ «¬È∑ª Ú≈«‘ª«Ú⁄ «Ó«Ê¡≈√’ ø◊ Ì«¡≈Õ ◊π» È≈È’ ˘ ≈‹≈ ‹È’ Á≈ ¡ÚÂ≈ ’«‘‰ ¡øÌ ’∆Â≈Õ«¬√∂ ’ ’∂ Á«Ï√Â≈È, ‹Ø √Â≈Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Á∆ «’ ‘À, «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈Ò’˘ ≈‹≈ ‹È’ Á≈ ¡ÚÂ≈ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «ÏÒ’∞Ò «¬‘ ‘∆ Ú≈«¬Â ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï«Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ̺‡ª Á∂ √Ú¬∆¡ª «Ú⁄ Ó‘Ò∂ Í«‘Ò∂ Á∂ √Ú¬∆¬∂ √Ã∆ ◊π»È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ √øÏøË «Ú⁄ ‘ÈÕ Í √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ ’ÊÈ Á»√∂ ◊π»¡ª Á∂√Ú¬∆¡ª «Ú⁄ Ú∆ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «’™«’ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ ˘ ‘∆ √Ì ¡≈ÂÓ’ Ú«‚¡≈¬∆Á≈ ÓØ÷∆ Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ √Ú¬∆¬∂ Ó‘Ò∂ Í«‘Ò∂ ’∂ «Ú⁄⁄ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ ¿∞√ÂÂ’«Á¡ª ̺‡ª È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ’«Ï ’Ò√π ‹√ ◊≈Ú¿∞ ◊π» È≈È’ ≈‹ ‹Ø◊ «‹«È Ó≈«‰˙Â∂ «¬’ ʪ ‘Ø «Ò«÷¡≈ ‘À :- ±ø ª ‹«È’ ≈‹≈ ¡¿∞Â≈π √ÏÁπ √ø√≈« √≈ ‘«‘ ‹◊Âz ‹Ò ÍÁÓ Ï∆⁄≈Õ ◊π  » ‘ ◊Ø « Ïø Á √≈«‘Ï ‹∆ Á≈ ¿∞ µ ÁÓ :- ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ (AF@FÂØ∫ AFDD ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «’ ¡≈«Á ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û «Â¡≈ ‘Ø ⁄π’∆ √∆ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Ï≈∂ Ú≈«¬Âª È∂ «Ò÷Â∆ »Í Ë≈«¡≈Õ ◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï Á∂ Ô≈Á◊≈∆¡√Ê≈È Á∆ Ì≈Ò Á≈ ’øÓ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï È∂ ’∆Â≈Õ ¡≈Í È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï,√πÒÂ≈ÈÍπ ÒØË∆ ¡Â∂ ‘Ø ¿∞È∑ª √Ì ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ◊¬∂ «‹‘Û∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ’≈Ò √øÏøË √ÈÕ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ◊π È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò √øÏøË ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ ‹≈‰ Á∂ Ô≈Á◊≈∆ ¡√Ê≈È «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï «Ú⁄ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª √πÒÂ≈ÈÍπ Ú∆ ‘ÀÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ‘∆ ÍÏ √Ã∆È◊ (’ÙÓ∆) «’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡√Ê≈È Á∆ Ì≈Ò ’ ’∂ Ó‘≈≈‹≈‰‹∆ «√øÿ È∂ ◊πÁÚ≈≈ ωÚ≈«¬¡≈ √∆ ‹Ø ‘π‰ Â’ «’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á ‘ÀÕ ‘∆ ÍÏ «’Ò∑∂Á∂ Ï≈‘ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ˘ ÍÂ≈ Ò◊≈«’ È≈È’-ÓÂ≈ (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈Ò Ô». Í∆.) Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ ¿∞√ «ÍºÍÒ ˘ «‹ºÊ∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È, ‹Ø◊∆¡ª È∂ √≈Û «ÁºÂ≈ ‘À ª ¡≈Í ¿∞Ê∂ Í‘πø⁄∂Õ ¿∞√ «ÍºÍÒ ˘ ‘≈Ì≈ ’È Ò¬∆ √øË» Á≈ ’‡Ø≈ Í≈‰∆ «Ú⁄ ÿØÒ ’∂ ¿∞√ Á∆¡ª ‹Û∑ª «Ú⁄ Í≈«¬¡≈AÕ ¿∞‘«ÍºÍÒ ‘π‰ Â∂’ ‘«¡≈ Ì«¡≈ ‘À ¡Â∂ «¬Ò≈’∂ Á∂ Ë≈» ÒØ’ ¿∞√ ˘ Í≥‹≈ √≈«‘Ï ’ ’∂ Ô≈Á A. «¬«Â‘≈√ ◊πÁ¡≈≈ È≈È’ÓÂ≈ ◊πÁÚ≈≈ ÍÃÏøË’ ’Ó∂‡∆ È≈È’ÓÂ≈ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈ Í≥È≈ AB (ix)
    • ’Á∂ ‘ÈÕ «¬™ ÍÃÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘À ‹∂’ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï «ÚÙ∂Ù ÔÂÈ È≈ ’Á∂ ªÙ≈«¬Á √Ó∂∫ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ô≈Á◊≈∆ ¡√Ê≈Ȫ Á≈ √≈˘ ÍÂ≈ ‘∆ È≈Ò◊Á≈Õ «¬√∂ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Í⁄Ò Ú≈«¬Âª ˘ Í«‘Ò∆ Ú≈∆ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ Á∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈Õ «¬√ √øÏøË «Ú⁄ √Ì ÂØ∫ ÚË Ó‘ºÂÚ Í»‰ ’øÓ Ì≈¬∆◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆ ⁄È≈ ’∆Â∆Õ «¬√ √øÏøË∆«Ú√«Âz «Ú⁄≈ ‹Ø «¬√ Ú≈ Á∆ ¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ Â∂ ¡≈Ë≈ ‘À, «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú «Ò÷ «Ó‘Ï≈È Á∆ ¡øÌ’≈ Á∂ Í≥È∂ HB Â∂ ’∆Â∆ ‘ÀÕ √Ø ¿∞√ ˘«¬Ê∂ Áπ‘≈¿∞‰ Á∆ ÒØÛ È‘∆∫Õ «¬√ «Ú⁄ ““ÁÒ-Ìø‹È ◊π» √»Ó≈”” Ú◊∂ √ø’∂ √ͺه ’Á∂‘È «’ «¬‘ ¤∂Ú∂∫ Í≈ÂÙ≈‘ Â∂ Ú∂Ò∂ Á∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊π  Á≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ó Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Ï≈√’∂ «˜Ò≈ ¡≥«ÓÃÂ√ Á∂«‘‰ Ú≈Ò∂ Á≈Â≈ ⁄øÁ ̺Ò∂ Â∂ √ÍπºÂ √ÈÕ Á≈Â≈ ⁄øÁ ◊π» ¡Ó Á≈√ Á∂ √º’∂ Ì≈ √ÈÕ«¬√ Â∑ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Â∆‹∂ «√º÷ ◊π», ◊π» ¡Ó Á≈√ Á∂ ÌÂ∆‹∂, Ï∆Ï∆ Ì≈È∆ Á∂ Ì≈ Â∂ ◊π»¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ó≈Ó∂ Ò◊Á∂ √ÈÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡ÓÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò Ú√≈«¬¡≈ ª√≈≈ Í«Ú≈ Ï≈√’ ÂØ∫ ¡≈ ’∂ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò «‘‰ Òº◊≈Õ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò «Ú⁄ ‘∆ AEEH ¬∆:Á≈Â≈ ⁄øÁ Á∂ ÿ Ó≈Â≈ ‹∆Ú‰∆ Á∆ ’∞º÷Ø∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ ‘Ø«¬¡≈AÕ «¬‘ Úº‚∂ ‘Ø’∂ «√º÷∆ Í⁄≈ ’Á∂ ‘∂Õ ◊π» ≈ÓÁ≈√, ◊π» ¡‹È ¡Â∂ ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬È∑ª◊π»-ÿ Á∆ Ï‘π √∂Ú≈ ’∆Â∆Õ ‹Ø ¡≈«Á ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂«Â¡≈ ’∆Â∆ ¡≈Í ¿∞√ Á∂ «Ò÷≈∆ √ÈÕ ¡≈Í Á≈ «Á‘ªÂ AFCG ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈BÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ◊π» ÿ Á∂ Ï‘π È∂Û∂ ‘؉ ’ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √ÏøË∆Ú≈«¬Âª ˘ ⁄ø◊∆ Â∑ª ‹≈‰Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª Á∂ √Ó∂∫ ’¬∆ «√º÷ ÓΩ‹»Á √È «‹È∑ª È∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ √ÈÕ «¬È∑ª Á≈ ’ÊÈ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ «√º÷ª «Ú⁄ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «◊¡≈Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘À :- ““«‹Â≈ øË≈Ú≈ ÌÒ≈ ‘À Ï»Û≈ Ïπ„≈ «¬’ Ó«È «Ë¡≈ÚÀÕ”” Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Úª◊ Ïπº„≈ ‹∆ Ú∆ ◊π» ÿ Á∂ «È’‡-Ú≈Â∆ «√º÷ª «Ú⁄Ø∫ √ÈÕ ¡≈Í◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ◊π»¡ª ˘ ◊ºÁ∆ Â∂ ÏÀ·È √Ó∂∫ «ÂÒ’¶◊ªÁ∂ ‘∂Õ ¡≈Í Á≈ «Á‘ªÂ Ú∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ AFCA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄‘Ø«¬¡≈Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Â∂ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ÁØÚ∂∫ ¡≈Í√ «Ú⁄ Ï‘πÛ È∂Û∂ √È «‹Ú∂∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√‹∆ Á∆ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ √≈∂ ¿∞ÍØ’Â ‡»’ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆ ¿∞È∑ª Á∂ ‹∆ÚÈ Á∂ ’≈È≈«Ó¡ª ÂØ∫ ‹≈‰± √ÈÕ «¬√Â∑ª ‹Ø ’∞fi Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ Ï≈∂ «Ò«÷¡≈, ¿∞‘ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ A. Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√, Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊, Í«‡¡≈Ò≈, Í≥È≈ E B. Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ, Í≥È≈ CAA (x)
    • ‹∆ Á∆ «ÁºÂ∆ ‹≈‰’≈∆ ¡Â∂ Í⁄Ò Ú≈«¬Âª Â∂ ¡Ë≈ √∆Õ «¬√ Â∑ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ Í«‘Ò∆ «Ò÷ √∆Õ «¬‘ «Ò÷ ‹∂’√Ó’≈Ò∆ È‘∆∫ ª ¡Ë-√Ó’≈Ò∆ ‘؉ Á≈ «ÚÙ∂Ù Á‹≈ ÷Á∆ √∆, «’™«’ «¬‘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ ÂØ∫ ÊØÛ≈ √Óª «Í¤Ø∫ «Ò÷∆ ◊¬∆ √∆AÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∂ ⁄∂ ‹≈‰ Á≈ ’≈È Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Â∑ª ¡≥«’ ‘À :- ““«¬’ √Ó∂∫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ê∆ «√º÷ª ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ ◊ØÙ‡ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í«‘Ò∆Í≈ÂÙ≈‘∆ Á∆ ¡ ¿∞√ «Ú⁄ ¤Ø‡∂ Ó∂Ò Ú≈«Ò¡ª È∂ ’¬∆ ‹π◊ª ¡‰Ï‰Á∆¡ª Í≈«¬ «ÁºÂ∆¡ª‘È. .. ‹À√∂ ÁπË ÓÀ∫ Í≈‰∆ Ò≈«¬ «ÁÂ∂ Á∂ ‘ø√ ¿∞√ ˘ «ÌøÈ «ÌøÈ ’ ÒÀ∫Á≈ ‘À, ÂÀ√∂ Âπ√∆∫ Ó‘ª‘ø√ ‘Ø «¥Í≈ ’ ’∂ ◊π» ’∂ Ï⁄È Â∂ Ó∆«‰¡≈ Á∂ Ï⁄È «ÌøÈ «ÌøÈ ’ Á∂ÚØÕ Âª Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ ‹∆ Ï⁄È ’∆Â≈ «’ «‹√ √Ó∂∫ Í≥‹Ú∂∫ Í≈ÂÙ≈‘ √Ã∆ ◊π» √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ «Ó‹≈Á≈ ’∆Â∆ ‘À«Â√ √Ó∂∫ «√º÷ª ¡Á≈√ ’∆Â∆ ‹Ø ◊ØÙ‡ª Á∆ «Ó‹≈Á≈ ’ج∆ ‘ج∆ È‘∆∫Õ Ó«Â Í≥‹ª Ó∂Ò Ú≈Ò∂‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡‹π◊ª Í≈«¬ ’∂ «√º÷ª ˘ ÌÓ≈«¬ Á∂∫Á∂ ‘ØÚÈÕ Âª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ˘Ï⁄È ‘Ø«¬¡≈ «’ Â∞√ª ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ «¬’ Ú≈ ’È∆ (⁄‰∆) ‹Ø ◊π» Á∂ «√º÷ ¿∞√ Ú≈ Á∂¡È∞√≈∆ √≈÷∆ ˘ √πȉ ÍÛ∑È◊∂Õ Â≈‘∆ Â∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ ‹Ø Ú≈ ‘À «◊¡≈ÈÂÈ≈ÚÒ∆ √ج∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘ÀB””Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ «Èº◊ ‹≈‰’≈∆«ÁºÂ∆ ‘À ‹Ø «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ Ï‘π ‘∆ Ò≈ÌÁ≈«¬’ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆BEÚ∆∫ Í¿∞Û∆ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ DEÚ∆∫ Í¿∞Û∆ Â’ ◊π» È≈È’ Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª Úº÷ Úº÷ ÿ‡È≈Úª Á≈‘≈Ò ‘ÀÕ ‹Ø Ï‘π ‘∆ √ø’∞⁄Úª ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √≈∂ Í»Ï Â∂Áº÷‰ Â∂ √¯ª Ï≈∂ «¬’ ‡»’ «Ò÷∆ ‘À, ¿∞‘ «¬‘ ‘À :- “Ï≈Ï≈ ¡≈«¬¡≈ Â∆Ê∆ Â∆Ê ÍπÏ √Ì∂ «Î« Á∂÷À” BHÚ∆∫ ¡Â∂ BIÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ √Ó∂ Â∂ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ Í‘≈Û∆ Ê≈Úª Á∂ È≈ÚªÈ≈Ò “√” ¡◊∂Â ’¬∆ Ú≈∆ Ú≈Ë» ‘∆ Ò◊Á≈ ‘À «‹Ú∂∫ ““«ÍÂ∆ ˘ √«ÍÂ∆”” «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕÍª◊ Á«¡≈ ˘ √Íª◊ ¡≈÷Á∂ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª √Ó∂ ÙÏÁ «Ú⁄ “Ó∂” ‹ª Ó∂» ‘À «‹√ Á≈’ÊÈ Ú∂Áª ¡Â∂ Íπ≈‰ª «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ ÍÓ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ Ì≈Â∆ √≈Ë» «¬√ Á∆Ô≈Â≈ ’Á∂ ¡≈¬∂ ‘ÈÕ Ó∂» ÂØ∫ Ì≈Ú ’ÀÒ≈Ù ÍÏ ‘À («Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ’ÀÒ≈Ù ÍÏ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆) A. «¬’ Ú≈«¬Â ¡Èπ√≈ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡‹È Á∂Ú √≈«‘Ï Ï∆Û «Â¡≈ ’Ú≈ ‘∂ √È ¿π√ √Ó∂∫ ¿∞È∑ªÌ≈¬∆ ◊πÁ≈√ ˘ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ Ú∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ⁄≈Û∑È Ò¬∆ «’‘≈ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» ◊ÃøÊÁ∂ √øÍ»È ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ È∂ ’∞fi Ï≈‰∆ ⁄∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆¡ª ’∞fi Í¿∞Û∆¡ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ AF@D ¬∆√Ú∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ⁄ Ò¬∆¡ª ‘Ø‰Õ B. ‹ÈÓ√≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ¤≈Í≈ ÏøϬ∆ (AHIB) Í≥È≈ A-B (xi)
    • CBÚ∆∫ ¡Â∂ CCÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ Óº’∂ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ¡Â∂ CEÚ∆∫ ¡Â∂ CFÚ∆∫ Í¿∞Û∆«Ú⁄ Ï◊Á≈Á ‹≈‰ Á≈ Úȉ, CHÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ’Â≈Íπ Á≈‹∆ÚÈ ¡ø«’ ’∆Â≈ ‘À :- Ï≈Ï≈ ¡≈«¬¡≈ ’Â≈Íπ« Ì∂÷π ¿∞Á≈√∆ √◊Ò ¿∞Â≈≈ Í«‘ √ø√≈∆ ’ÍÛ∂ Ó≥‹∆ ÏÀ«· ’∆¡≈ ¡ÚÂ≈≈ «’Ú∂∫ «¬√ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ «¬’ Â∞’ √ºÂ∂ ÏÒÚø‚ Á∆ Ú≈ È≈Ò «ÓÒ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ «‹√ ÂØ∫ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Â’ «¬√ ◊ºÒ Á∆ Ï‘π ⁄⁄≈ ‘∆ ‘À «’ ◊π»√≈«‘Ï È∂ ¡Í‰∂ ÍπºÂª Á∆ ʪ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ˘ ¡≈͉≈ ¿∞µÂ-¡«Ë’≈∆ Ê≈«Í¡≈ ‘ÀÕ ¿π‘Ú≈’ «¬√ Â∑ª ‘À :- ÍπÂ∆ ’¿∞Ò È Í≈«Ò¡≈ Ó«È ÷؇∂ ¡≈’∆ È«√¡≈≈ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Ò∆ Â∞’ ‘À :- ¿πÒ‡∆ ◊ø◊≈ Ú‘≈¬∆¿∞«È ◊π ¡≥◊Áπ «√« ¿∞Í« Ë≈≈ CIÚ∆∫ Í¿∞Û∆ ÂØ∫ DCÚ∆∫ Í¿∞Û∆ Â’ ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ Á≈ Ú‰È Â∂ ¿∞Ê∂ ‘ج∆ «√ºËªÈ≈Ò ⁄⁄≈ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ DDÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ ÓπÒÂ≈È ‹≈‰ Á≈ Ú‰È ‘À ¡Â∂ DEÚ∆∫Í¿∞Û∆ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «Î ’Â≈Íπ ¡≈¿∞‰, Ò«‘‰≈ ‹∆ ˘ ◊π«¡≈¬∆ Á∂ ’∂ ‹ØÂ∆ ‹ØÂ√Ó≈¿∞‰ Á≈ Ú‰È ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ È∂ √Ã∆ ◊π» È≈È’ ÍøÍ≈ Á∂ «Ò÷Â∆ »Í Á≈ È∆∫‘ͺÊ «÷¡≈Õ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª, ‹Ø »ÍË≈È ’ ⁄πº’∆¡ª √È, Á≈ «Ú√Ê≈ «¬√ Ú≈ Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ÂØ∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Ú≈ ˘ Ì≈Ú∂∫«¬«Â‘≈√ Â∂ È‘∆∫∫ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈ Í «¬√ «Ú⁄Ø∫ ӑºÚÍ»‰ «¬«Â‘≈√’ ÂºÊ «ÓÒÁ∂ ‘È«‹È∑ª ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ‹∆ÚÈ∆ «Ò÷‰ Ò¬∆ √‘≈«¬Â≈ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ ó «¬’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆Ú≈ Á∂ ⁄∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆ «‹√ ˘ ◊ØÙ‡ª«Ó‘Ï≈È ’’∂ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «‹√ Á≈ Á»‹≈ Ȫ«◊¡≈È ÂÈ≈ÚÒ∆ ‘À, «Ú⁄ «¬‘ √Í≤‡ ÂΩ Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈⁄∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª “◊ØÙ‡≈ «Ó‘Ï≈È” ÓΩ‹»Á √∆Õ «¬√ √øÏøË «Ú⁄ ¡√∆∫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ √≈÷∆ Á∆ ‡»’ ¿∞Â∂ Á∂ ¡≈¬∂ ‘ªÕ ÓÈØ‘ Á≈√ «Ó‘Ï≈È (AEHA-AFD@ ¬∆√Ú∆) ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Úº‚∂ Ì≈«ÍÊ∆ ⁄øÁ Á∂ √ÍπºÂ ¡Â∂ ◊π» ≈ÓÁ≈√ Á∂ ÍØÂ∂ √ÈÕ ¡≈Í È∂ «Ú«Á¡≈ ÍÃ≈ÍÂ∆ ◊π» ¡‹È√≈«‘Ï ÂØ∫ ’∆Â∆ Â∂ ¡≈͉∂ √Ó∂∫ Á∂ ¿∞µÿ∂ «Ò÷≈∆ Â∂ ’∆ÂÈ∆¬∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ ◊πÏ≈‰∆ Á∂ ÍÁ≈ʪÁ∆ ÍÍ≈‡∆ «¬È∑ª ‘∆ ÌØ∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ ◊π» ¡≥Ù «Ú⁄Ø∫ ‘؉ ’ ’∂ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï√øÏøË∆ ÍÃ⁄Ò Ú≈«¬Âª ÂØ∫ ÌÒ∆ ÍÃ’≈ ‹≈‰± √ÈÕ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ A. ÓÈØ‘ Á≈√ «Ó‘Ï≈È ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ Ò¬∆ ÚË∂∆ ‹≈‰’≈∆ Ú≈√Â∂ Ú∂÷Ø «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ Á≈È؇ ¡øÌ’ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «’à«Ó‘Ï≈È, ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹, ¡≥«ÓÃÂ√, AIFB, Í≥È≈ A-AC (xii)
    • «¬«Â‘≈√ ͺ÷ ÂØ∫ Ï‘π ӑ≈ÈÂ≈ ÷Á∆ ‘ÀÕ «’™«’ «¬√ «Ò÷ Á∂ Ï‘π ÿº‡ ÷Û∂ «ÓÒÁ∂‘È, AIFB «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ «¬√ ˘ √øÍ≈ÁÈ ’ ’∂ ¤ÍÚ≈«¬¡≈ ¿∞√Ú∂Ò∂ «¬√ Á∂ ÁØ ÷Û∂ ‘∆ «ÓÒÁ∂ √È ¡√Ò «Ò÷ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈Õ ‘ØȪ «Ò÷ª Úª◊«¬√ «Ú⁄ Ú∆ Ú≈Ë∂ ÿ≈‡∂ ‘πøÁ∂ ‘∂ ‘ÈÕ «¬√ Ò¬∆ «¬√ ˘ ¡√ª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ Í«‘Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «‹√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ ‘≈Ò«˜¡≈Á≈ ÔÊ≈Ê’ „ø◊ È≈Ò «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ª ⁄≈¿∞Á≈√∆¡ª ⁄Ω∫‘ «ÁÙ≈ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘È ó«‹Ú∂∫ «’ Í»Ï, Áº÷‰, ¿∞ºÂ ¡Â∂ ͺ¤ÓÕ «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Í»Ï Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫ ‘∆ Áº÷‰ ÚºÒ ‹≈‰≈ ¡≥«’ ‘À «˜¡≈Á≈·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ «‹√ È∂ Áº÷‰ ÚºÒ ‹≈‰≈ ‘À ¿∞√ Á≈ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Ú≈Í√Í≥‹≈Ï ¡≈¿∞‰≈ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ ‹ÁØ∫ √¯ Á∂ √≈ËÈ «Ï÷Û∂ ‘Ø‰Õ «¬√ ÂØ∫«¬Ò≈Ú≈ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Ú∆ Áº÷‰ Á∂ Íë√ºË Â∆Ê ¡√Ê≈Ȫ ˘ √Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ √Ø ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹◊È È≈Ê Í»∆ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚÒ ‹≈‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬™ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ «Ó‘Ï≈È È∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ò«◊¡≈ √Ê≈È’ √«ÊÂ∆ ˘ Óπº÷º«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ï∆Ï∆ È≈È’∆ Á≈ ÍÂ∆ ‹À ≈Ó ¿∞µÍÒ ÷ºÂ∆√∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞√ ˘ ÍÒÂ≈ ÷ºÂ∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ¡º‹’Ò Ú∆ ¿∞µÍÒ ÷Â∆¡≈ Á∂ ÿ ‘À‰ Í Íҫ¡ª Á∂ È‘∆∫Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À √ØÒ∑Ú∆∫ ¡Â∂ √Â≈Ú∆∫ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄ Ú∆ ¿∞µÍÒ≈ Á∂ ÿ ‘؉ «‹√ ’ ’∂ «Ó‘Ï≈È ‹∆ È∂ ‹À ≈Ó ˘ ¿∞µÍÒ «Ò«÷¡≈‘ØÚ∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÓÊ≈ ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆ ÂØ∫ Ú∆ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ÓÊ≈ Ï≈∂ ‹Ø«Ú√Ê≈ «ÁºÂ≈ ‘À, «ÏÒ’∞Ò ·∆’ ‘À ““◊π» ‹∆ ÓÊ≈ «Ú⁄”” Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““ÂÏ Áº÷‰ ’∆ ËÂ∆ Â∂ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ¿∞µÂ ’∆ ËÂ∆ ÓÀ∫ Í≥«‹ Ï√ Á÷‰ Á∆ËÂ∆ ÷∂Ò∂ ÂÏ Á÷‰ ’∆ ËÂ∆ Á∂«÷ ’« ÓÊ≈ ‹ÓÈ≈ ¡≈«¬ ¿∞Â∂ ’∂√Ø ≈«¬ ’∂ Á∂Ú≈Ò∂ ’≈Á√È∞ ’∆¡≈”” (Í≥È≈ CF@) ÓÊ≈ Á∂ È◊ «Ú⁄ ’ÀÙÚ Á≈ Ó≥Á Ï‘π Íë√Ë ¡√Ê≈È ‘ÀÕ«¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬’ ¤Ø‡≈ «‹‘≈ Ó≥Á √∆ ‹Ø ‹‘ª◊∆ Á∂ √Ó∂∫ «¬’ Úº‚≈ Ó≥ÁÏ«‰¡≈Õ √Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ’Â≈ È≈ ’∂ÚÒ ÓÊ≈Á∆ Ì»◊ØÒ’ √«ÊÂ∆ ÂØ∫ ‘∆ ‹≈‰± ‘À √◊Ø∫ ¿∞√«Ú⁄ ’ÀÙÚ Á∂ Ó≥Á ÂØ∫ Ú∆Õ «¬√∂ Â∑ª ¿∞‹ÀÈ «Ú⁄ ÌÊ∆ Á∆ ◊π¯≈ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á≈«Ú√Ê≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ «¬‘ ◊π¯≈ √Í≈ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À, Ì≈Ú∂∫ ¡º‹ ’Ò Ó√∆¿∞Ê∂ È‘∆∫ ‘À :- ““ÂÏ Áº÷‰ ’∆ ËÂ∆ ·◊‘π √≈Ê ◊Ø√‡ ’« ’« ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ¿∞‹ÀÈÈ◊∆ ‹≈«¬ «È’«Ò¡≈... ¡ ¿∞‘ª ◊π√ª‘∆ ◊Ø÷ ÌÊ∆ ’∆ ◊π¯≈ Ì∆ ‘ÀÕ ¿∞‘ª ‹Ø «¬ÙÈ≈È ’« ’« ¡ÈßÂ’≈Íπ∆ ¡π ÌÊ∆ ’∆ ◊π¯≈ ’∆ ‹≈Âz≈ ’¿∞ ¡≈ÚÀ ‘À, ¿∞‘ª ‘∆ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ‹≈«¬«È’«Ò¡≈... ◊π¯≈ Á∂ È‹Á∆’ Ó√∆ ‘À ÁÚ≈‹∂ Â∂ ÚÛ«Á¡ª √≈Ó‰∂, «Â√ ’∂ ¡◊À ⁄ÚπÂÛ≈ ‘À¿∞Í« ¡≥ÏÒ∆ ’≈ «Ï¤∞ ‘À; ¡≥ÏÒ∆ Â∂ Á≈‘È∂ ◊π¯≈ Á≈ Á ‘À, «Â√ ’∂ ¡≈◊À ¡øÏÒ∆ ’≈ «Ï¤∞ (xiii)
    • ‘ÀÕ ¡≥ÏÒ∆ ’∂ ¡≈◊∂ Ó√∆ ’≈ ⁄¿∞ÂÛ≈ ‘À ¿∞‘ª ‘∆ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ”” Í≥È≈ C@@ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ª Á∂ «ÁºÂ∂ ‘Ú≈Ò∂ ·∆’‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ ¿∞√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À, ““Ó∆¬∂ Á≈¿±Á Ù∂ ◊Û∑ Ú≈Ò∂ ’≈ Í∆ ¿∞√ √≈Ê ◊π» Ï≈Ï∂È≈È’ ‹∆ ◊ØÙ‡ ’∆Â∆Õ”” (‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈ Í≥È≈ AHB) ‹ÈÓ √≈÷∆«Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Í«‘Ò≈ Á∂ Í≥È≈ EAA Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ù∂ ◊Û ‘Ø ’∂ ¡º◊∂ ˘◊¬∂Õ «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À Ù∂ ◊Û «Ú⁄ «¬’ ’È∆ Ú≈Ò≈ ¯’∆ Á≈¿±Á«’Ó≈È∆ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √Ó’≈Ò∆ √∆Õ Â˜’≈-«¬-√»¯∆¡≈-«¬-Í≥‹≈Ï ¡È∞√≈ «¬√ Á≈ «Á‘ªÂ AEGD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ Â∂ «¬√ Á∂ «Ó˜≈ Â∂ ‘π‰ Â’ Ù∂◊Û «Ú⁄ Ó∂Ò≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕA «¬√∂ Â∑ª √ºÔÁ ¡ÏÁπÒ ’≈Á ◊∆Ò≈È∆ Ò≈‘Ω È∂ ’È∆ Ú≈Ò∂¯’∆ ‘ج∂ ‘ÈÕ «‘‘ Á≈¿±Á «’Ó≈È∆ Ù∂ ◊Û Ú≈Ò∂ Á∂ Í∆ √ÈÕ «¬‘ ◊Ã√Â∆ √È Â∂ ≈Ú∆ Á∂’ø„∂ Â∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ «¬È∑ª Á≈ «Á‘ªÂ AECE-CF ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬È∑ª È≈Ò ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ◊Ò Ï≈ Á≈ «Ú√Ê≈ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ Í≥È≈AGI-AHB Â∂ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬«Â‘≈√’ √«Ó◊∆ Á≈ ÍÂ≈Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ «Ú⁄ «¬’ √≈÷∆ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈ √øÍ≈ÁÈ’È Á∆ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «’√ Â∑ª Ì≈¬∆ Ò«‘‰ ‹∆ È∂, ‹Ø «Í¤Ø∫ ◊π» ¡≥◊Áω∂, ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈ √øÍ≈ÁÈ ’∆Â≈ ¡Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ⁄È≈Úª «Ú⁄Ø∫Í¿∞Û∆¡ª ’º„ ’∂ ¿∞È∑ª ˘ ÂÂ∆Ï «ÁºÂ∆ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ √π‰≈¬∆Õ ◊π«¡≈¬∆ «ÓÒ‰Â∂ ¡≈͉≈ «¬’ √ÒØ’ ““ÍÚ‰∞ ◊π» Í≈‰∆ «ÍÂ≈....”” ¡ı∆ Â∂ Á‹ ’ ’∂ ◊π» ¡≥◊Á√≈«‘Ï È ‹Íπ‹∆ Â∂ ¡Í‰∆ ÓØ‘ Ò≈ «ÁÂ∆Õ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ «¬’∂ «¬’ «Ò÷ ‘À «‹√ ÂØ∫ √≈˘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ’Â≈Íπ «‘‰ Á≈ «Ú√Ê≈ È≈Ò ‘≈Ò ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «¬‘ Ú∆ «√ºË‘πøÁ≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ (◊π» ¡≥◊Á) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ’≈¯∆ √Óª ‘∂ Â∂ ¡⁄ÒÚ‡≈Ò∂ ¡Â∂ ‘Ø Ê≈Úª Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ‹ªÁ∂ ‘∂Õ ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ «√ºËª È≈Ò ◊ØÙ‡’È «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ È∂ Ú∆ «‘º√≈ «Ò¡≈Õ ’Â≈Íπ «Ú⁄ ¿∞⁄≈∆ Ï≈‰∆ Á≈ «Ú√Ê≈Ú∆ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Ú≈Ò«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ó √Â≈Ú∆∫ √Á∆ Á∂ Í«‘Ò∂ ¡ºË «Ú⁄ «Ò÷∆ «¬’ ‘Ø‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «‹√ ˘ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈’‡ Ú∆ «√øÿ ‹∆ È∂ “Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ√≈÷∆” Á∂ «√Ò∂÷ ‘∂· √øÍ≈ÁÈ ’ ’∂ ¤≈«Í¡≈ ‘ÀÕ ¡√∆∫ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ ÚÒ≈«¬Â ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ò«÷¡≈ ‘À «’™«’ «¬√ Á∆ «¬’ ‘ºÊ «Ò÷ AHAE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘ÀÈ∆ Ê≈Ó√ ’ØÒÏ𒫬ø◊ÒÀ∫‚ ÒÀ «◊¡≈ √∆Õ «¬‘ √ø√«¥Â Á≈ «¬’ «ÚÁÚ≈È √∆ ¡Â∂ ¬∆√‡ «¬ø‚∆¡≈ ’øÍÈ∆ Á∆’Ω∫√Ò Á≈ «¬’ ÓÀ∫Ï √∆Õ ¿∞Ê∂ ‹≈ ’∂ ¿∞√ È∂ «¬‘ ÷Û≈ ¬∆√‡ «¬ø‚∆¡≈ ’øÍÈ∆ Á∆ Ò≈«¬ÏÃ∂∆˘ Á∂ «ÁºÂ≈ Â∂ AHEG «Í¤Ø∫ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«¯√ Ï‰È Â∂ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«¯√ Ò≈«¬Ï∂Ã∆ ˘ «ÓÒ A. ˜’≈-«¬-√»¯∆¡ª-«¬-Í≥‹≈Ï, ¡«‘‹≈˜πÒ ‘º’ ’Á»√∆, √ÒÓ≈È ¡’≈‚Ó∆ ’≈⁄∆, AIFB Í≥È≈BGC (xiv)
    • «◊¡≈ «‹Ê∂ «¬‘ ‘∞‰ Â’ √π«÷¡Â ‘ÀÕ ¡º‹ ’Ò «¬√ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ Á≈ È≈™ ’≈ÓÈ ÚÀÒË∆Ò∂ÙȘ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ AHGB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‚≈’‡ ‡øÍ È∂ «¬√ ˘ Ú≈«⁄¡≈ Â∂‘ØȪ «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «Ë¡≈È «¬√ ÚÒ ÁÚ≈«¬¡≈Õ ⁄≈Ò√ ¡À⁄∆√È, ÒÀ¯‡∆ÈÀ∫‡ ◊ÚÈÍ≥‹≈Ï È∂ «¬√ Á∂ ’∞fi ¿∞Â≈∂ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ «Ò¡ªÁ∂ Â∂ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ ‹∆ Á∂√øÍ≈ÁÈ ’È ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ Á≈ Ȫ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÀ «◊¡≈Õ «¬√ ÷Û∂ È≈Ò«ÓÒÁ≈ ‹πÒÁ≈ «¬’ ‘Ø ÷Û≈ Ì≈¬∆ ◊πÓπ÷ «√øÿ ˘ ‘ª«¯˜≈Ï≈Á (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊π‹ªÚ≈Ò≈, Í≈«’√Â≈È) ÂØ∫ ÍÃ≈Í ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ ˘ ‘≈«¯˜≈Ï≈Á Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ«¬√ ˘ ÓÀ’≈Ò¯ √≈«‘Ï È∂ ¤ÍÚ≈«¬¡≈ √∆ «‹√ ’ ’∂ «¬√ ˘ ÓÀ’≈Ò¯ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ú∆’«‘øÁ∂ √ÈÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ⁄∂ ‹≈‰ Á≈≈ √øÓ «¬√ Â∑ª «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““’Ò‹π◊ ⁄≈ ‘˜≈ √ √À ÍÀ∫Â∆√ Ï√ Ú«Â¡≈ ‘À”” ‹∂ ’ «¬√ ’Ò‹π◊ Á∂√øÓ Á≈ ¡ÀÒ. ‚∆. √Ú≈Ó∆ ’øȱ«ÍÂÒ∂ Á∆ «¬ø‚∆¡È «¬¯Ó∆˜ È≈Ò ¬∆√Ú∆ √øÈ ’„∆¬∂ ªAFCD ¬∆√Ú∆ ωÁ≈ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ AFCD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄«Ò÷∆ ◊¬∆Õ ¿∞√ √Ó∂∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ‹∆™Á∂ √ÈÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ’Â≈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ √≈‘Ó‰∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ‘ØÚ∂ «‹√ ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á∂ √≈‘Ó‰∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ‘ØÚ∂ «‹√ ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ò÷∆ ◊¬∆ ‘ØÚ∂Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ú∆ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «Ò÷∆ ‹≈ ⁄π’∆ √∆Õ √Ø «¬‘ «ÂøÈ∂«Ò÷ª «¬’ Á»‹∆ È≈Ò Ï‘π Ó∂Ò ÷ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª ’¬∆ √≈÷∆¡ª «ÓÒÁ∆¡ª ‘È Â∂ ’¬∆ Ê≈Úª Â∂ «Ò÷ª Ú∆ «ÓÒÁ∆¡ª‘ÈÕ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ¡øÌ’≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È ‹Ø «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂√øÍ≈ÁÈ ’∆Â∆ ‘À, Í≥È≈ I@ ¡Â∂ IA «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ «ÂøÈ∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ªÓπ„Ò∆¡ª ÍøÍ≈Úª Â∂ ¡≈Ë≈ ‘ÈÕ ’¬∆¡ª «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «ı¡≈Ò ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ √∂Ú≈ Á≈√ È∂ AEHH¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «Ò÷∆ ¡Â∂ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬‘ ‘∆ ‘ÀÕA Í «¬√ «Ò÷∂ ‹≈‰ Á∆ «ÓÂ∆¡Â∂ «‘√ Á∂ ’Â≈ Á∂ È≈™ Á∆ «’√∂ ʪ ÂØ∫ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆’≈Í∆ ÂØ∫ Í«‘Òª Á∆ «Ò÷∆ ’ج∆ ‘ºÊ «Ò÷ ȑ∆∫ «ÓÒÁ∆ «‹√ ÂØ∫ AEHB ¬∆√Ú∆ ‹ª «¬√ Á∂È∂Û∂ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊∂Õ «¬√ Á∆ ¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ AFCD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄«Ò÷∆ ◊¬∆, «‹Ú∂∫ «’ ¡√∆∫ ¿∞Â∂ Á√ ¡≈¬∂ ‘ªÕ ‘ ‘≈Ò «Ú⁄ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ «¬‘ «¬’Ú‚ÓπÒ∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ «¬‘ «¬’Ø «¬’ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «‹√ «Ú⁄ √ø’Ø⁄Ú∂∫ „ø◊ È≈Ò ◊π» È≈È’√≈«‘Ï √ÏøË∆ Ú‚ÓπÒ∆ ‹≈‰’≈∆ «ÓÒÁ∆ ‘À:- A. «‹ºÊ∂ «‹ºÊ∂ Ú‰‹≈∂ ¡≈͉≈ ÍÛ≈ ω≈™Á∂ √Ò ¿∞Ê∂ ’∞fi √Ó∂∫Ï≈¡Á ‡ª‚≈ È≈™ Á≈ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘Ø ‹ªÁ≈ √∆Õ «‹Ú∂∫ ̺‡∆ ¡≈͉≈ «Í≥‚ª Á≈ Ȫ ÂÒÚø‚∆÷Á∂ √È, «¬√∂ Â∑ª Ú‰≈‹∂ ¡≈͉∂ «Í≥‚ª Á≈ Ȫ ‡ª‚≈ ÷Á∂ √ÈÕ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ Á∆√≈÷∆ «Ú⁄ ÙÏÁ Ú‰‹≈«¡ª ˘ √øÏØËÈ ’ ’∂ ¿∞⁄≈«¡≈ ‘ÀÕ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‡ª‚≈ È≈™Á≈ È◊ «¡≈√ ≈ÓÍπ ¡‹ ’Ò «˜Ò≈ ≈ÓÍπ «Ú⁄ Óπ≈Á≈Ï≈Á Á∂ È∂Û∂ Â≈¬∆ Á∂ È≈ÒÁ∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ È≈È’ ÓÂ∂ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚÒ ‘ÀÕ ‘π‰ Ú∆ È◊ Á≈ È≈™ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‡ª‚≈‘ÀÕ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «¬Ê∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª «’Û∆¡ª Í·≈‰ª ‹ª A. Ú∂÷ Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈‘∆ ’≈‘È «√øÿ Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊, AIF@ Í≥È≈ AGB, ÙÏÁ √∂Ú≈ Á≈√ (xv)
    • «’Û∆¡ª ¡¯ˆ≈Ȫ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ «Ú⁄ ‘À Â∂ √Ã∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁÍπ Á∂ È∂Û∂ ‘ÀÕ «¬ÊØ∫Á∂ ’∞ºfi Óπ√ÒÓ≈È ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «√º÷ ω∂Õ «¬‘ Ú∆ √≈÷∆ ’∂ÚÒ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫«ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ B. ’∆Û È◊ ‹ª ’∆Û-◊≈Ó ÓΩ‹»Á≈ ÏÀ‹ È≈Ê Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ √∆Õ «¬Ê∂’∆‚ª Á∆ ’ΩÓ Ú√Á∆ √∆ «‹È∑ª Á≈ ‘≈Ò ’∆Û È◊ Á∂ Ó≥Á «Ú⁄ Ò◊∂ «√Ò≈ Ò∂÷ª ÂØ∫ «ÓÒÁ≈‘ÀÕ ÏÀ‹ È≈Ê («˜Ò≈ ’ª◊Û≈, «‘Ó≈⁄Ò ÍÃÁ∂Ù) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍË≈È Á≈ ÍÂ≈ «¬ÊØ∫Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬’ ‘Ø È◊ ’؇Ò≈ Ó∆¡≈ «Óº·≈ Í√» («˜Ò≈ «√¡≈Ғ؇-Í≈«’√Â≈È) «Ú⁄‹≈‰ Á≈ ÍÂ≈ Ú∆ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ C. «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡√≈Ó ˘ ¡≈√≈ Á∂Ù «Ò«÷¡≈ ‘À Â∂ Áº«√¡≈ ‘À «’¡≈√≈ Á∂Ù Á∂ ≈‹∂ √ÓπøÁ Á∂ √ø’∂ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ¡≈√≈ Á∂Ù ¡≈√≈Ó ‘∆ √∆Õ «¬√∂ Â∑ªÁ∂Ù Á≈ ’ÊÈ ‘À, ËÈ≈√∆ ¡≈√≈Ó Á∂ Í»Ï «Ú⁄ «¬’ Ú≈Á∆ Á≈ Ȫ ‘À ‹Ø ËÈ≈√∆ Á«¡≈ω≈™Á≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª Á∂ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø √≈÷∆ “Ú√Á∂ ‘∂ ¿∞‹Û ‹≈Ú∂Õ” «¬‘ ‹≈‰’≈∆ Ú∆«¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂∫Á∆ ‘ÀÕ D. ÓıÁ»Ó Ï‘≈ÚÒ ‘º’, ÓπÒÂ≈È «ÈÚ≈√∆ Ï‘≈¿∞Á-Á∆È «˜’∆¡≈ Á∆ ¡ΩÒ≈Á«Ú⁄Ø∫ √∆ ¡Â∂ ¡Í‰∂ √Ó∂ Ï‘≈¿∞Á∆È «˜’∆¡≈ Á∂ Ó˜≈ Á≈ ÓıÁ»Ó √∆Õ «¬‘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á≈ √Ó’≈Ò∆ √∆Õ «¬√ ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÓıÁ»Ó Ï‘≈ÚÁ∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ ◊π»√≈«‘Ï ˘ «ÓÒ‰ Á≈ Ú‰È «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ («Ú√Ê≈ Ò¬∆ Á∂÷Ø √≈÷∆Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È ÓıÁ»Ó È≈Ò Ó∂Ò) E. ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «ÍÙ≈Ú È◊ ◊Ø÷ ‘‡Û∆ Á∂È≈Ò ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈Õ ◊Ø÷ ‘‡Û∆ ‘π‰ Ú∆ ÍÙ≈Ú Á≈ «¬’ Íë√Ë ¡√Ê≈È ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï Á∂◊Ø÷ ‘‡Û∆ ‹≈‰ Á≈ Ú‰È «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ F. «¬‘ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ ◊ºÒ «‹√ Á≈ ’ÊÈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘À,¿∞‘ «¬‘ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ ◊π» ¡≥◊Á√≈«‘Ï ˘ √Ω∫Í «ÁºÂ∆ ““«ÂÂ∞ Ó‘«Ò ‹Ø ÙÏÁ ‘Ø¡≈, √Ø ÍØÊ∆ ◊π ¡≥◊Á ‹Ø◊ «ÓÒ∆Õ”” «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ Ú∂«÷¡≈ ÚÒ≈«¬Â √≈÷∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬’ Ï‘π ڂÓπºÒ∆ ⁄È≈‘ÀÕ ¡≈’≈ «Ú⁄ «¬‘ ¤Ø‡∆ ‘À Â∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á∆ √Ó’≈Ò∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ ¡√ª ¡≥Â’≈ «Ú⁄ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ Í«‘Ò≈¡√Ê≈È «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ó Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄«Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï È∂ «Ò÷Ú≈¬∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈«‹√ ˘ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √≈÷∆ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √¯ª «Ú⁄ √≈Ê∆ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ ¿∞‘‘≈Ò Á√Á≈ «◊¡≈ Â∂ √πÒÂ≈ÈÍπ Á≈ ÍÀÛ≈, ‹≈ ÓØ÷≈ ÷ºÂ∆ «Ò÷Á≈ «◊¡≈Õ ‹∂ ’ «¬√‹≈‰’≈∆ ˘ √⁄ Ó≥È Ò¬∆¬∂ ª «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ì ÂØ∫ ÚË ÍÃÓ≈‰∆’ ¡Â∂ ◊π» √≈«‘Ï√øÏøË∆ Íπ≈‰∆ ÍøÍ≈ Á∆ ÍÂ’∆ ‘؉∆ ⁄≈‘∆Á∆ √∆Õ Í «¬√ Á∂ ¿∞Ò‡ «¬√ Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ÂØ∫ (xvi)
    • ¿∞ÍØ’Â ’ج∆ Ú∆ ◊ºÒ √º⁄ ÍÂ∆ ȑ∆∫ ‘πøÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «¬√ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ‡≈’≈ ’∆«Â¡ª ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ÏØÒ∆ ¿∞√ Á∂ ‡≈’∂ Â∂ÈÚ∆È ‘À «‹Ú∂∫ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ˘ “Ï≈„∆√π” «Ò«÷¡≈ ‘À ¡Â∂Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ “Â÷‰≈”Õ Ï≈„∆√π Á∂ ‡≈’∂ Â∂ “Â÷≈‰” ÈÚ∆È ÙÏÁ ‘À ‹Ø¡‹ ’Ò∑ Ú∆ Ú«Â¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊π‹ªÚ≈Ò≈ (Í≈«’√Â≈È) «Ú⁄ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á¡√Ê≈È Á≈ Ȫ «‚√«‡z’‡ ◊π‹ªÚ≈Ò≈ ◊˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ √Ó∂∫ Óπ‘øÓÁ¡Ó∆È È∂ ¡≈͉∂ Ȫ Â∂ «÷¡≈Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ «¬√ ˘ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á «Ò«÷¡≈‘À Í ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ «¬√∂ È◊ ˘ √ÀÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂√Ó∂∫ «¬√ È◊ Á≈ Ȫ √ºÔÁÍπ √∆ ¡Â∂ Ï≈Ï È∂ ¡≈͉∆ Âؘ’ «Ú⁄ «¬√ È◊ Á≈ Ȫ√ºÔÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ √Ø √ÀÁÍπ ‹ª √ºÔÁÍπ «˜¡≈Á≈ ·∆’ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ √Á≈ ÙÏÁª Á∆ωÂ ¡Â∂ ÏØÒ∆ ÂØ∫ Ú∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ «ÍÂØ∫ «Ò÷∆ ÍÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «˜¡≈Á≈ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø Ì≈¬∆ ’Ó «√øÿ Á∆«Ò÷∆ Íπ√Â’ ““’Â’ «’ «Ú√≈÷”” «‹√ «Ú⁄ Ï≈Ò∂ Ï≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √øÏøË∆ ÷πÒ∑∆ «Ú⁄≈’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ √ÏøË∆ «¬‘ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «¬‘ √øË» ‹≈ Á≈ ‹º‡ ◊π» È≈È’ ‹∆ Á≈Ï⁄ÍÈ Á≈ √≈Ê∆ √∆Õ Í «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√‹∆ È∂ Í«‘Ò∆ Ú≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √≈Ê∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ ’ÊÈ Âª ‘À Í Ï≈Ò∂ Á≈È‘∆∫Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ «◊¡≈Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ Í«‘Ò∂ ¤∂ ◊π»¡ª Á∂ √Ó∂∫ Íë√ºË «√º÷ª Á∂ È≈Áº√∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «√º÷ª Á∂ È≈Úª «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Ȫ È‘∆∫ÕÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‘Ø∫ÁÏ≈∂ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ «¬‘ √Ì Ó≥ÈÁ∂ ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’ØÒ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ ÿ‡Øÿ‡ «ÂøÈ √≈Ò, ÚºË ÂØ∫ ÚºË √ºÂ ¡Î √≈Ò ‘∂Õ «¬√ Ò¬∆ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √ÌÍë√Ë «√º÷ª ˘ ‹≈‰Á∂ ‘؉◊∂Õ Í «¬‘ ‘À≈È∆ Á∆ ◊ºÒ ‘À «’ ¿∞‘ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘ È‘∆∫ ‹≈‰Á∂√È ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ◊π» √≈«‘Ï ˘ È‘∆∫ ‹≈‰Á≈ √∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡øÌ’ÙÏÁ «¬‘ √ÍÙ‡ ’ Á∂∫Á∂ ‘È «’ È≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ◊π» ¡≥◊Á ‹∆ ˘ ‹≈‰Á≈ ¡Â∂ È≈ ◊π»¡≥◊Á ‹∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘:- ““Ï≈Ò∂ √øË» ˘ «¬‘ ⁄≈‘ √∆ ‹∂ ◊π» Í◊‡ ‘ØÚ∂ ª ÁÙÈ ‹≈¬∆¡ÀÕ Ï≈Ò∂ √øË»√π«‰¡≈ ‹Ø ◊π» È≈È’ «¬’ ÷Â∂‡≈ ¡≥◊Á ‘À ¿∞√ È∂ Ê≈Í ⁄«Ò¡≈ ‘ÀÕ ‹≈«Â «Âπ‘È ‘ÀÕ Í‹≈‰∆Á≈ È‘∆∫ ’∂‘Û∂ Ê≈¿∞ ¤«Í ÏÀ·≈ ‘ÀÕ ıÏ √π‰∆ ÷‚± ÷«‘«¡ª Á∆ «Ú«⁄ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ «¬‘√𫉠’∂ Ï≈Ò≈ √øË» ◊π» ¡ø◊Á Á∂ Á√È ¡≈«¬¡≈ ‹Ø «’Â∞ √’«Â ¡≈‘∆ √Ø Ì∂‡ ÒÀ ¡≈«¬¡≈Õ„»„ ÒËØ√πÕ ¡◊À Á∂÷À ª ◊π» ¡≥◊Á ÏÀ·≈ Ï≈‰∞ Ú‰Á≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ √øË» ‹≈«¬ ÓÊ≈ ‡∂«’¡≈ ¡◊Ø∫◊π» ¡≥◊Á ÏØ«Ò¡≈, ¡≈¿∞ Ì≈¬∆ √«Â ’Â≈ ÏÀ·Ø ‹∆Õ ◊π» ¡≥◊Á Ú≈‰∞ Ú‡‰Ø∫ «‘ ◊«¬¡≈Õ◊π» ¡≥◊Á Ï≈Ò∂ ˘ Íπ¤‰≈ ’∆Â≈, Ì≈¬∆ «√º÷ «’ÊØ∫ ¡≈«¬˙Õ «’¿∞ ’« ¡≈Ú‰∞ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ’¿∞‰ ‘ØÁ∂ ‘ØÕ Âª Ï≈Ò∂ √øË» ‘«Ê ‹ØÛ∂ ◊π» ‹∆ ‘Ø∫Á≈ ‘ª ‹‡∂‡≈, È≈¿∞ ‘À Ï≈Ò≈ ◊Ø √øË» ÚÂÈ (xvii)
    • ≈«¬ ÌØ«¬ Á∆ ÂÒÚø‚∆ ‘ÀÕ («Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÂ≈ B ¡≥Â’≈ BBA) ‚≈: ‡øÍ È∂ ‹ÁØ∫ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«Î√ «Ú⁄ AHGB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È≈Ò ‡≈’≈ ’∆Â≈ ª ¿∞√ È∂ «Ò«÷¡≈ √∆ :- “The later tradition whichh pretends to have knowledge of all the details ofthe life of Nanak was, therefore, compelled to put forth as voucher for its sundrytales and stories, Bhai Bala, who is said to have been the constant companion ofNanak from his youth up, whereas our old Janam Sakhi does not even once mentionBhai Bala. If Bhai Bala had been a constant companion of Nanak and a sort ofmentor to him as he appears now in the current Janam Sakhi, it would be quiteincomprehensive why never a single allusion should have been made to him in oldtradition.”1 ““«Í¤Ò∂∆¡ª Ú≈«¬Âª «‹È∑ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √ÏøË∆ √Ì«Ú√Ê≈ Á≈ ÍÂ≈ ‘؉ Á≈ Á≈‘Ú≈ ‘À, «¬√ ◊ºÒ Ò¬∆ Ó‹Ï» ‘Ø«¬¡ª «’ ¡≈͉∆¡ª ’‘≈‰∆¡ª¡Â∂ ’Ê≈Úª Á∆ ÍØÛÂ≈ Ò¬∆ «’√∂ «Ú¡’Â∆ ˘ √≈‘Ó‰∂ «Ò¡≈¿∞‰Õ «¬‘ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ‹∆«‹√ ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï⁄ÍÈ Á≈ √≈Ê∆ Á«√¡≈ «◊¡≈Õ ‹∂’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ √Ã∆ ◊π»È≈Ò’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ √Á≈ È≈Ò «‘‰ Ú≈Ò≈ √≈Ê∆ Â∂ √Ò≈‘’≈ ‘πøÁ≈ ª «¬‘ ◊ºÒ «ÏÒ’∞Ò√Ófi È‘∆∫ ¡≈™Á∆ «’ Íπ≈ÂÈ ÍøÍ≈ Â∂ ¡Ë≈ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¿∞√ √øÏøË∆ «¬’Ú≈∆ Ú∆ √ø’∂ ȑ∆∫ ¡≈™Á≈Õ”” ÏÛ∆ ÷πÙ «’√ÓÂ∆ Á∆ ◊ºÒ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ √Ófi‰ Ò¬∆ √≈˘«¬’ √Â≈∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á≈ «Ò«÷¡≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ÷Û≈ «ÓÒ «◊¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ÷Û∂ ˘ √øÓ AGAE «Ï’Ó∆ Ì≈Ú AFEH ¬∆√Ú∆◊Ø÷ Á≈√ È∂ «Ò«÷¡≈Õ «¬‘ ÷Û≈ «ÁºÒ∆ «Ú⁄ √Ã∆ «Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» ’ØÒ «Í¡≈ ‘À Â∂ «¬√Á∆ ¯Ø‡Ø ’≈Í∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ Á∂ Í≥‹≈Ï «¬«Â‘≈√ ¡«Ë¡ÀÈ «ÚÌ≈◊ Í≈√ ÍÃ≈Í ‘ÀÕ √Ã∆«Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» Á∂ Ú‚∂ Ú‚∂∂ Ò≈‘Ω Á∂ Íπ≈‰∂ Ú√È∆’ª «Ú⁄Ø∫ ÓÈ ‹Ø ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂¡ı∆ «Ú⁄ «ÁºÒ∆ ‹≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘ج∂Õ Ù≈«¬Á «¬‘ ¿∞‘ ‘∆ √Óª √∆ ‹ÁØ∫ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ Ì≈∆’≈Ò «Í¡≈ √∆Õ «¬√ ÷Û∂ Á∂ Һ̉ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ’Ó «√øÿ, Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ ¡Â∂‘Ø «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «ı¡≈Ò √∆ «’ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ «Ò÷∆ ◊¬∆Â∂ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª È‘∆∫Õ ’Ó «√øÿ ““’Â’ «’ «Ú√≈÷”” «Ú⁄ Í≥È∂ BD@ Â∂ «Ò÷Á∂ ‘È :-““◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ √øÓ AGCB (Ì≈Ú AFGE ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ◊ºÁ∆ ¿∞Â∂ ÏÀ·∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆«¬‘ ◊ºÒ ⁄ø◊∂ «ÚÙÚ≈√ È≈Ò ’‘∆ ‹≈ √’Á∆ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» A. Adit Granh, Dr. Ernest Trumpp. ‚¡≈Ï≈«Á, ∆’‡ ¡ÈÀ√‡ ‡øÍ, ¶‚È, AHGG, ̻Ӓ≈ Í≥È≈ E. (xviii)
    • ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª È‘∆∫ ω∆Õ ¡≈Í Á∂ ¡ı∆Ò∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ ω∆ ‘ØÚ∂◊∆Õ””A «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ‘Ø∫Á È∂ «¬‘ √ÍÙ‡ ’ «ÁºÂ≈ ‘À «’ AFEH ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ÓΩ‹»Á √∆Õ Í «¬‘ ◊ºÒ «¬Ê∂ Óπ’Á∆ È‘∆∫ «’™«’ ¡√ª Ú∂÷‰≈ ‘À «’ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«’Ú∂∫ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆Õ «¬‘ ◊ºÒ Ó≥È∆ ‹ªÁ∆ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Á∆ Í⁄∆ Á∂«Í¤Ø∫ «Ò÷∆ ◊¬∆Õ “◊π» ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù” ¡È∞√≈ Ï≈Ï∂ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹ÈÓ AEGC ¬∆√Ú∆ Â∂«Á‘ªÂ AFDH ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈BÕ ‘øÁ≈Ò Á∂ ÍπºÂ «ÏË∆ ⁄øÁ Á≈ «Á‘ªÂ AFEH ¬∆: «Ú⁄‘Ø«¬¡≈ Â∂ «¬√ √≈Ò ‘∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ’≈Í∆, «‹√ ˘ ¡√ª ¡≥Â’≈ «Ú⁄«ÁºÂ≈ ‘À, «Ò÷∆ ◊¬∆Õ ’Ó «√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «‹√ «Ò÷ ÂØ∫ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÃÌ≈Ú‘ج∆ ‘À ¿∞‘ “Í⁄∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈ÒC” ‘ÀÕ Í⁄∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò «Ú⁄ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹∆ÚÈ ‘ÀÕ «¬‘Í⁄∆ AFEE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «Ò÷∆ ◊¬∆DÕ «¬√ Â∑ª «¬‘ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ï≈Ò∂ Á∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Í«‘Òª ‹ª Á»‹≈ ¿∞Â≈≈ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ó√øÁª Ï≈∂«ÁºÂ∆ ‡»’ ÂØ∫ ’¬∆¡ª Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ «¬‘, ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ «Ò÷∆‘ØÚ∂◊∆Õ Í Ó√øÁª Ï≈∂ «ÁºÂ∆ ‡»’ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂«Á‘ª ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡ı∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘È““«¬‘ ◊ºÒ ◊π» È≈È’ ˘ ’Â≈ Á∂÷≈¬∆ ‘À È‘∆∫ ª ̬∆ Ï≈Ò≈ ÌÒ∂ Ó‘ª Íπ÷ √ø◊ª Á∆¡ª’≈ ¡Â∂ Ì∂‡ª Á∂÷ ’ Ì¿∞ÁÒ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ √≈ÏÂ∞ È‘∆∫ ’«‘ ‘√’Á∂Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ Â∞√≈ Â∂’Â≈ Á∆ Ï‘π «Ó‘Ï≈Ò◊∆ ‘À”” (‹ÈÓ √≈÷∆ «Í¡≈∂ Ò≈Ò≈ Ú≈Ò∆ Í≥È≈ BFG ¡≥Â’≈CBH)Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ó√øÁ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» ‘«◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘∆ «Ú◊ÛÈ∂ ¡øÌ ‘ج∂ √ÈEÕ Ó√øÁª Á∆ ‘≈Ò «ÁÈ Ï«ÁÈ«Ú◊ÛÁ∆ ◊¬∆ Â∂ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ È∂ «¬√ √ø√Ê≈ ˘ ÏøÁ ’ «ÁºÂ∆Õ «¬’ «√˪Â, ‹Ø «¬√ ◊ºÒ Á∆ ÍπÙ‡∆ ’Á≈ ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘øÁ≈Ò∆¡ª È∂«Ò÷Ú≈¬∆ ‘À, «¬‘ ‘À «’ «¬√ «Ú⁄ Í≥‹≈ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹ÈÓ ‘؉≈ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ Ó»ø‘Ø∫ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ Í≥‹ √≈÷∆¡ª «¬‘ ‘È :- A. Íë‘Ò≈Á Ì◊ Ú≈Ò∆ √≈÷∆, B. Ëà Ì◊ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ C. «√˪ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ D. Í≥‚ Á∆È È≈Ê Ú≈Ò∆ √≈÷∆ E. ÿØ‘∂ ‹‡ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «¬È∑ª Í≥‹ª √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Áº«√¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ‘øÁ≈Ò ÍÀÁ≈ A. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ Í≥Ò≈ BD@ B. ◊π» ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù, Ó√øÁ Ó≈¬∆ Á≈√ ¿∞¯ √øπÁ «√øÿ, ¡≥«ÓÃÂ√ AIED, Í≥È≈ AFA C. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ Í≥È≈ BD@ D. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ ÍøÈ≈ BD@ E. ÍÃÓ √πÓ≈◊ ◊Ãø’, «È¿± Ïπº’ ’øÍÈ∆, ‹¶Ë AIFE Í≥È≈ AB (xix)
    • ‘ØÚ∂◊≈ ‹Ø ◊π» È≈È’ ‹∆ ÂØ∫ ÚºË Â∂‹ ÍÃÂ≈Í Ú≈Ò≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’«Ò÷‰ Ú≈Ò≈ ’ج∆ ‘øÁ≈Ò Á≈ ⁄∂Ò≈ ‘À ‹Ø ’¬∆ Ú≈ «¬’Ø ◊ºÒ ˘ «Ò÷ ’∂ «ÁzÛ∑ ’Ú≈¿∞‰≈⁄≈‘πøÁ≈ ‘À «’ ‘øÁ≈Ò Á∆ Ó‘≈ÈÂ≈ ◊π» È≈È’ ÂØ∫ «˜¡≈Á≈ ‘ÀÕ «’√∂ ‘øÁ≈Ò Á∂ ⁄∂Ò∂ Á≈ «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ «Ò÷‰≈ «¬√∂ ◊ºÒ ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Í≥‹∂ √≈÷∆¡ª AHIF ¬∆√Ú∆ Â’¤≈Í∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘∆¡ª «‹Ú∂∫ «’ ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù ◊ÃøÊ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ““È≈È’ Ù≈‘∆ DBG(AHIF ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ‹Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ ¤Í∆ ‘À ¿∞√ È∂ ⁄Ω∫‘ Í≥‹ª√≈÷∆¡ª ÓÀ∫ √Ã∆ √«Â◊π ‘øÁ≈Ò ‹∆ Á≈ ÍÃ◊¡ ‘؉≈ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂ Ì«Úº÷ ÙÏÁØ∫ Ó∂∫‘¤∆ Â∑ª ÷Ø‘Ò ’∂ Á«√¡≈ ‘À ¡Â∂ Íπ≈‰∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ÓÀ∫ «¬‘Ȫ Í≥‹ª √≈÷∆˙ Ó∂∫ √Ã∆◊π» ‘øÁ≈Ò ‹∆ ’∆ Ó«‘Ó≈ «¬√∂ ÂΩ Â∂ ΩÙÈ Í≈¬∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ””A «¬È∑ª Í≥‹ª √≈÷∆¡ª Á∆ÍÍ≈‡∆ ‘øÁ≈Ò∆¡ª «Ú⁄ «˜¡≈Á≈ Í⁄ºÒ ‘∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ÂØ∫ ¡≈øÌ ‘πøÁ∆ ‘À ¡Â∂ Ì≈¬∆Ï≈Ò∂ Â∂ ‘∆ √Ó≈Í ‘πøÁ∆ ‘À «‹Ú∂∫ «’ «ÈÓÈ «Ò÷ ‡»’ª ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘À :- ““˝ √«Â◊πÍÃ√≈«ÁÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’∆Õ √øÓ 1582 Í≥Áz≈ √À «Ï¡≈√∆ «ÓÂ∆ ÚÀ√≈÷√πÁ∆ Í≥⁄Ó∆ ÍØÊ∆ «Ò÷∆ ÍÀÛ∂ ÓΩ÷∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ’∂ ÷ºÂ∆Õ ◊π» ¡≥◊«Á «Ò÷Ú≈¬∆ ÍÀÛ≈ ÓØ÷≈ Ï≈Ò∂√øË» ‹‡∂‡∂ È≈«Ò ≈«¬ Ìج∂ ’∆ ÂÒÚø‚∆ ¡≈«¬¡≈ ¡≈‘≈Õ ◊π» ¡◊øÁ ‹∆ È∂ „»«„’∂ ÒË≈ ¡≈‘≈ÁØ Ó‘∆È∂ √Â≈≈ «ÁÈ «Ò÷«Á¡≈ Ò◊∂ ¡≈‘∂Õ ‹Ø ‘’∆’ «‹Ê∂ «‹Ê∂ «Î∂ ¡≈‘∂Õ «Â¤Ø «ÂÊØ Á∆‘’∆’ √«‘‹ È≈«Ò Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ «Ò÷≈¬∆Õ Ï≈Ò∂ ¿∞Í« ◊π» ¡≥◊Á Ï‘π ıπÙ∆ ‘Ø«¬¡≈Õ Ì≈¬∆Ï≈Ò≈ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ Ï≈Ï∆ È≈«Ò «Î∂ ¡≈‘≈Õ ÓØÁ∆÷≈È∂ Á∂ Ú÷ Ï≈Ò≈ È≈Ò∂ ¡≈‘≈Õ”” «¬‘Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ¡øÌ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ ¡◊Ò∆ √≈÷∆ «¬√∂ √≈÷∆ Á≈ «Ú√Ê≈ ‘ÀÕAEHB √øÓ Ú∆ ˆÒ ‘À «’™«’ «¬√ √Ó∂∫ ◊π» È≈È’ ’Â≈Íπ «ÈÚ≈√ ÷Á∂ √ÈÕ ¿∞‘AEIF «Ï’Ó∆ AECI ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¬Õ ◊‘π È≈Ò «Ú⁄≈«¡ª «¬‘ ÍÂ≈ Ò◊Á≈‘À «’ «¬‘ ¡≈øÌ’ ‡»’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Í∆⁄Ô ‘À «‹√ ˘ Í≈¬∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ √≈Ê∆ Á«√¡≈ ‘À¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ ◊π» È≈È’ È≈Ò «ÎÁ∂ Á√∂ ‘ÈÕ «¬Ê∂ «¬‘ «È‰≈ ’ Á∂‰≈¡ÔØ◊ Ò‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈ «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Ȫ «’√∂ ‘Ø Íπ≈ÂÈ «Ò÷ «Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ Ì≈¬∆◊πÁ≈√ Á∆ «◊¡≈∑Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ «√º÷ª Á∂ Ȫ ¡≈™Á∂ ‘È «‹Ú∂∫Ï≈Ï≈ Ïπº„≈, ¡«‹Â≈ øË≈Ú≈, Ì◊∆Ê ¡≈«Á Í Ï≈Ò∂ Á∂ Ȫ È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ ÓÁ≈È∂ Á≈ Ȫͫ‘Ò∆ Ú≈ «Ú⁄ Ú∆ ‘À Â∂ «◊¡≈∑Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ Ú∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ Ȫ ¡≥«’ ‘À Í Ï≈Ò∂ Á≈ È‘∆∫Õ Ï≈Ò∂ Á≈ È≈™ ’∂ÚÒ Ì≈¬∆Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÍÃË≈È ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ¿∞Â∂ «ÁºÂ∆ ‡»’ Á∂ ¡≈ı∆ ÁØ Ú≈’ª «Ú⁄ ⁄≈Ú≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ È≈™ ¡≈«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ¡≥ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂ «Á‘ªÂ È≈Ò‘πøÁ≈ ‘À :- ““ª Ï≈Ò∂ ¡≈«÷¡≈ ‹∆ ‘𫉠Á∂‘ ¤∞‡∂ Ú‚∆ ‘ج∆ ‘À ª ◊π» ¡≥◊Á ¡≈«÷¡≈, Ì≈¬∆Ï≈Ò≈ Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Â∞√≈‚∂ Á∂‘ ¤∞‡‰ «Ú«⁄ «‘øÁ∂ ‘À«È Í Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Â∞√∆ ¡√≈ÊØ∫ ‘ØÕ ÂªÏ≈Ò∂ ¡≈«÷¡≈ ÌÒ≈ ‹∆Õ Âª Ï≈Ò≈ ◊π» ¡≥◊Á Í≈«√ «‘¡≈Õ ‹ª Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Í»∂ ‘ج∂ ª Ï≈Ò∂Á∆ Á∂‘ ¤∞‡∆Õ Âª ¡Í‰∂ ‘ºÊ ◊π» ¡≥◊Á ‹∆ ¶Ï» «ÁºÂ≈ ‘Ø «√º÷ ‘ºÊ Í’«Û ‘∂Õ Âª ◊π» A. ◊π» ‘ÀÚ≈Ò ÍÃ’≈Ù ◊ÃøÊ, Ó√øÓ Ó≈¬∆ Á≈√ ¿∞Î √øπÁ «√øÿ, Í≥È≈ B@ (xx)
    • ¡≥◊Á ¡≈÷∂ Ì≈¬∆ «√º÷Ø Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ¡Â∂ ◊π» È≈È’ «Ú⁄ Ì∂Á ’ج∆ È≈ ¡≈‘≈Õ «¬‘Ø ◊π» ¡Â∂«√º÷ Á≈ Ì∂Á ¡≈‘≈Õ ÏØÒ‘π √«Â ’Â≈π, ÏØÒ‘Ø √«Â ’Â≈Õ”” Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂ «Á‘ªÂ ÂØ∫ Í«‘Òª ÁØ √≈÷∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡÷∆ «Ú⁄ ¡≈™Á∆¡ª‘È, «¬‘ ‘È-ÓfiΩ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ ¡Â∂ √«‘‹ ’∞√«‘‹ Ú≈Ò∆ √≈÷∆Õ «¬È∑ª ÁØ √≈÷∆¡ª ˘ ‹∂’¿∞Â∂ Áº√∆¡≈-‘øÁ≈Ò Á∆ Ì«Ú÷ Ï≈‰∆ Ú≈Ò∆¡ª Í≥‹ª √≈÷∆¡ª È≈Ò Ó∂Ò ’∂ ÍÛ∑∆¬∂ ª «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ⁄‰ Ú≈Ò∂ Á∂ ÓÈØÊ ÚÒ √ø’∂ «ÓÒ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÓÈØÊ ◊π» ‹∆ ˘Ú«‚¡≈¿∞‰ Á≈ È‘∆∫ √◊Ø∫ ¤∞«‡¿∞‰ Á≈ ‘∆ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ‘øÁ≈Ò∆¡ª Á∆ ÍÍ≈‡∆ ÂØ∫ «√Ú≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ¿∞Â≈≈ ’ÈÚ≈«Ò¡ª Á∆ «¬’ ‘Ø ÍÍ≈‡∆ ⁄Ò∆Õ ¿∞√ ÍÍ≈‡∆ Á∂ «Ò÷≈∆¡ª È∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ ˘ ◊π» ¡≥◊Á Á∆ «Ò÷Ú≈¬∆ √Ófi ’∂ ¿∞√ «Ú⁄Ø∫ ◊» «ÈßÁ≈ Ú≈Ò∆¡ª √≈÷∆¡ª ’º„«ÁÂ∆¡ª Â∂ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ √Ú≈È Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈Õ «¬√ ÍÍ≈‡∆ Á∂ ÙØÓ‰∆ «Ò÷≈∆Ì≈¬∆ √øÂØ÷ «√øÿ ‘ÈÕ ‘Ø Ú∆ ’¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ¿∞Â≈∂ «ÓÒÁ ‘È «‹È∑ª ˘√Ú≈È Á≈ ÔÂÈ «Ò÷≈∆¡ª È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ‹∂’ «¬È∑ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á≈ ‡≈’≈ «¬√ √Ì ÂØ∫Íπ≈ÂÈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È≈Ò ’∆¬∂ ª Ù≈«¬Á ’ج∆ Ú∆ ¿∞Â≈≈ «¬√ È≈Ò «¬È«ÏÈ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈ Â∂ ‘ «Ò÷ «Ú⁄ ’∆Â∂ Ú≈Ë∂ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ’¬∆¡ª ¿∞Â≈∂ ’ÈÚ≈«Ò¡ª È∂ ‘øÁ≈Ò Ï≈∂ Ì«Ú÷ Ï⁄Ȫ ˘ Í≥‹ Ú≈∆ Áπ‘≈¿∞‰ Á∆ ʪ «¬’Ø Ú≈∆ ¡≥«’Â’∆Â≈ ‘ÀÕ Ï‘πÂ∆¡ª Ê≈Úª ÂØ∫ ’‡ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ’¬∆¡ª È∂ «¬È∑ª Ì«Ú÷ Ï⁄È≈ ˘ ‘øÁ≈Ò∆¡ª Á∆«ÓÒ≈Ú‡ √Ófi ’∂ ’º„ «ÁÂ≈ ‘ÀÕ ’¬∆¡ª «Ò÷≈∆¡ª Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂ «Á‘ªÂ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ ÍÃ⁄Ò Ú≈«¬Â ¡≥«’ ’ «ÁÂ∆ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª◊π» ¡≥◊Á Á∆ Ú≈Â≈ ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂ «Á‘ªÂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Íº¤∂ ÒÀ ¡ªÁ∆ ‘À Â∂ ÓfiØ ¡Â∂√«‘‹ ’∞√«‘‹ Ú≈Ò∆¡ª √≈÷∆¡ª ˘ ’º„ «ÁÂ≈ ¡≈«ÁÕ ’¬∆¡ª «Ò÷≈∆¡ª È∂ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘ ¡÷∆ Â∂ ÂÒÚø‚∆ Í‘øπ⁄≈ «ÁºÂ≈ Â∂ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ √≈÷∆ È≈ ‘؉ Á≈ √ÍÙ‡∆’È ’È Á≈ ÔÂÈ’∆Â≈ ‘ÀÕ Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊ «Ú⁄ «¬’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √π«÷¡Â ‘À «‹√ Á∆ «Ò÷∂ ‹≈‰∂Á∆ «ÓÂ∆ AGHH ¬∆√Ú∆ ‘À Ú∂÷Ø (Mss. No. 420)Õ «¬√ Á∆¡≈ ¡≥ÂÒ∆¡ª √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ◊π»È≈È’ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘ ¡≈÷∆ ¿∞Ó «Ú⁄ ÂÒÚø‚∆ Ò∂ ‹≈«¬¡≈ «◊¡≈ ‘À «‹Ê∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ «ÚÁ≈ ‘Ø «◊¡≈Õ ‹∂’ ¡√∆ «¬√ √≈∆ ◊Ò ˘ ·∆’ Ó≥È Ò¬∆¬∂ ªÌ≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ Á≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ ÂØ∫ Ï‘π ÊØÛ≈ √Óª Í«‘Òª«ÓÒ‰≈ «È√«⁄ ‘πøÁ≈ ‘À ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ «’™«’ «Ó‘Ï≈È ⁄ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ Ì≈¬∆Ò«‘‰≈ ‹∆ ’≈¯∆ √Óª ◊π» ‹∆ ’ØÒ ’Â≈Íπ ‘∂ ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ⁄≈◊Á∆È ’∞ÂϯØÙ Ò≈‘Ω È∂ AHGD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄¤≈Í∆ ¡Â∂ Î∂ ≈«¬ √≈«‘Ï ◊πÒ≈Ï «√øÿ È∂ ¤≈Í∆Õ «¬È∑ª È∂ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Ï≈∂ (xxi)
    • Ì«Ú÷ Ú≈’ ’º„ «ÁÂ∂ ¡Â∂ ÓfiØ Â∂ √«‘‹ ’∞√«‘‹ Ú≈Ò∆¡ª √≈÷∆¡ª ˘ Ú∆ ’„ «ÁÂ≈ ª‹Ø «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÒØ’ª «Ú⁄ Í⁄Ò ‘Ø √’∂Õ ÓfiØ Á∆ √≈÷∆ Ï≈∂ «¬‘ Á√ Á∂‰≈ ˜»∆‘À «’ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Á∂ ¿∞µÂ ¡«Ë’≈∆ ¡Â∂ ÍπºÂ «ÏË∆ ⁄øÁ È∂ «¬’ Óπ√ÒÓ≈È «¬√Âz∆ È≈Ò«Ú¡≈‘ ’∆Â≈ÕA «¬√ ◊ºÒ ·∆’ «√ºË ’È Ò¬∆ ¿∞√ Á∂ ⁄∂«Ò¡ª È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈«¬’ Óπ√ÒÓ≈È ÒÛ’∆ È≈Ò «Ú¡≈‘ ’È≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò÷ «ÁÂ≈Õ«¬√ Â∑ª «¬‘ √≈÷∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ Óπ„Ò∂ »Í «Ú⁄ ‘∆ ¡≥«’ ‘Ø ◊¬∆ Â∂Î∂ ¿∞Â≈∂ ’È Ì≈«Ò¡ª È∂ Á»√∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ È’Ò ’ «ÁºÂ∆Õ «¬‘ √≈÷∆ Ú∆‘øÁ≈Ò∆¡ª Á∂ ÍÃÌ≈Ú Á∆ ÍÂ∆’ ‘ÀÕ Ì≈Ú Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ’ج∆ ’Ò«Í «Ú¡’Â∆ ‘ØÚ∂ Ì≈Ú∂∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ «È’‡ÚÂ∆ «√÷, Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ’∞fi Óπ„Ò∆¡ªÚ≈«¬Âª ¡≥«’ ‘ÈÕ Ì≈Ú∂ «¬È∑ª Ú≈«¬Âª ˘ «’øÈ≈ Ú∆ «Ú◊≈«Û¡≈ «◊¡≈ ‘À Î Ú∆ «¬√Á∆ ◊π» È≈È’ Ï≈∂ ‹≈‰’≈∆ «Ú⁄ «ÚÙ∂Ù Á∂‰ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁÂ∆ ÍøÍ≈√Ó≈‹’ ͺ÷ ÂØ∫ «Ò÷∆ ◊¬∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈͉∆ Úº‚∆ ÌÀ‰ È≈Ò «Í¡≈Ú≈Ò∂ √øÏø˪ Á≈ Ú∂Ú≈ ’∂ÚÒ «¬√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Ï∂Ï∂ È≈È’∆ Á≈ Ú∆ Ò¬∆«Í¡≈ Â∂ √«Â’≈ «¬√ «Ú⁄Ø∫ ‚∞Ò∑ ‚∞Ò∑ ÍÀ∫Á≈ ‘ÀÕ (Ú∂÷ √πÒÂ≈ÈÍπ Á∆¡ª √≈÷∆¡ª) Ó»Ò∂ ⁄ØÈ∂Á∆ «¬√Â∆ ⁄øÁØ ≈‰∆ ◊π» ‹∆ Á∆ √º√ Á≈ Ï∆Ï∆ È≈È’ È≈Ò ◊ºÒ Ï≈Â, ◊π» È≈È’ ‹∆ Á≈ÿ ÂØ∫ ¿∞Í≈Ó ‘؉ Á≈ ¿∞Ò≈Ó≈ ÏÛ≈ ‘∆ √πÌ≈Ú’ √∆Õ È≈È’∆ ‹∆ Á≈ Ú∆ ÿ ¿∞Ò≈Á Ú∂÷‰Á≈ ⁄≈¡ Á∂ ’∂ÚÒ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ’Â≈ È∂ √≈Ë≈È Ú≈«¬Âª È≈Ò ÓÈØ«Ú«◊¡≈È’ Ì≈Úª ˘Ì«¡≈ ‘À Â∂ ’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ ◊π» ‹∆ Á∂ √πÌ≈ ¡Â∂ ÿØ◊∆ Ú≈Â≈ÚÈ ˘ ¿∞Ò∆’‰ Á≈ ÔÂÈ’∆Â≈ ‘ÀÕ √πÒÂ≈ÈÍπ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÿ √≈˪ √øª Á≈≈ ¡≈¿∞‰≈, ◊π» ‹∆ Á≈È ÍπøÈÁ≈ √πÌ≈ ◊π» ‹∆ Á∆ √º√ ˘ ⁄ø◊≈ È≈ Ò◊‰≈, Ó»Ò∂ ⁄ØÈ∂ Á≈ Ù≈Ó∂ Í≥‚ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ ◊π»‹∆ ˘ «ÓÒ‰≈ Â∂ Í∂È≈ «’ ◊π» ‹∆ ÿ Ï≈ ¤º‚ ’∂ Ï≈‘ È≈ ‹≈‰Õ È≈È’∆ ‹∆ Á≈ √Ã∆⁄øÁ ˘ ¡≈͉∂ ’ØÒ ÷‰≈ ¡Â∂ Ò÷ÙÓ∆ Á≈√ ˘ È≈È’∂ Ì∂‹‰Õ ◊π» ‹∆ Á∂ Á∂Ù ‡È ‹≈‰Ò¬∆ ÿØ∫ «È’Ò‰≈ Â∂ ⁄øÁØ ≈‰∆ Á≈ ◊Ó Â∂ ◊π√≈ ÏÛ∂ √πÌ≈Ú’ „ø◊ È≈Ò ¿∞Ò∆’∂ ‘ÈÕ ÏÛ∂È≈‡’∆ „ø◊ È≈Ò ÓÒ’ Ì≈◊Ø Á∂ Í’Ú≈È ˘ Ò‘» ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ Á∆ √π’∆ ؇∆ ˘ ÁπË ’’∂ Á√≈«‘¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª √Ó≈‹’ Â∂ ÿØ◊∆ ͺ÷ ÂØ∫ Ú∂«÷¡ª «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ’¬∆¡ª Ê≈ÚªÂ∂ ÈÚ∆∫ ‹≈‰’≈∆ Á∂∫Á∆ ‘ÀÕ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ «Ò÷∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ Í«‘Ò∆ Ú≈∆ ¡√∆∫ «¬√ A. Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Á∂ ¡ΩÒ≈Á ‹Ø «¬√ Ú∂Ò∂ ‹ø«‚¡≈Ò≈ ◊π» Ú√Á∆ ‘À, «¬‘ Ó≥ÈÁ∆ ‘À «’ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Á∂¿∞µÂ-¡«Ë’≈∆¡ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ È∂ Óπ√ÒÓ≈È ÒÛ’∆ È≈Ò «Ú¡≈‘ ’∆Â≈ «‹√ Á∆ ’Ï Ú∆ ‹ø«‚¡≈Ò∂ ◊π» («˜Ò∑≈¡≥«ÓÃÂ√) «Ú⁄ ω∆ ‘ÀÕ («Ï¡≈È «ÏÙÈ Á≈√ ‹ø«‚¡≈Ò≈ ◊π») Í ¿∞‘ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ Ï≈Ï≈ «ÏË∆ ⁄øÁ È∂ «’√∂Óπ√ÒÓ≈È ÒÛ’∆ È≈Ò «Ú¡≈‘ È‘∆∫ ’∆Â∆Õ «¬√ Á∂ ¿∞Ò‡ ’Ó «√øÿ È∂ “’Â’ Á «Ú√≈÷” «Ú⁄ «ÏË∆ ⁄øÁ Á≈‘∆ «¬’ Óπ√ÒÓ≈È∆ È≈Ò «Ú¡≈‘ ’È≈ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ (xxii)
    • Íπ√Â’ Á∆ ¡≥Â’≈ «Ú⁄ ¤≈Í ‘∂ ‘ªÕ ¡≥’Â≈ Á∂ Îπ‡ È؇ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ¡√≈ «¬‘ Íπ≈ÂÈ«Ò÷ Á∂ ÙÏÁª ˘ È÷∂«Û¡≈ ‘ÀÕ «Ú√≈Ó «⁄øÈ Ò≈¬∂ ‘È, «’Ë «’Ë∂ «ÏøÁ∆ ‹ª ¡ºË’ Á∆ÚÂØ∫ ’∆Â∆ ‘ÀÕ ¡√ª ‘≈Ù∆¬∂ «Ú⁄ «¬√ ÁπÒºÌ «Ò÷ Á∂ ÍÂ∂ Á∂ «ÁÂ∂ ‘È Âª ‹Ø ¡√Ò«Ò÷ Ú∂÷‰ Ú≈Ò∂ ˘ ¡’ΩÛ È≈ ¡≈Ú∂Õ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ :- ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ ÷≈Ò√≈ √≈‹‰ «Íº¤Ø∫◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ ÍøÍ≈ È∂ ‹Ø »Í Ë≈«¡≈ ¿∞‘ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À:- ““Î∂ «√÷ª ’«‘¡≈ ¿∞‘ (Ì≈¬∆◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈) ª √≈÷∆ √»⁄È≈ ’∆Â∆ ‘ج∆ ‘À Â∞√∆ «’Í≈ ’ ’∂ «¬√ Á≈ ‡∆’≈«Ú√Ê≈ È≈Ò ’ Á∂ÚØ ‹Ø «√º÷ª ˘ √π‰ ’∂ √Ë≈ ¿∞Í‹ÀÕ Âª ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ ’«‘¡≈, ‹À√∂ ⁄∆‡∆√∂ ‘√Â∆ ’≈ Ì≈ ¿∞·≈«¬¡≈ È‘∆∫ ‹≈Â≈ ¡ ÂÒ≈¿∞ ’∂ ’¤∞ √∂ Ó≥Áz≈⁄Ò ÍÏ ⁄π«’¡≈ È‘∆∫‹ªÁ≈ Â∂√∂ Óπfi √∂ √Ã∆ Ï≈Ï∂ ‹∆ Á∆ ◊ØÙ‡ Á≈ ‡∆’≈ ’∆Â≈ È‘∆∫ ‹ªÁ≈Õ Í ‹À√∂ Â≈» Í÷ ÈÁ∆’∂ Ï∆⁄ ’≈È∂ ‡πø◊ ‹≈Â∂ ‘À∫ ª ¿∞√ ≈‘π ¡‰‹≈‰± Ï∆ Í≈ ¶ÿ ‹≈Â∂ ‘À∫ ÂÀ√∂ ÓÀ∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√‹∆ Á∆ Ú≈ ’Ø Óπ÷ ÷ ’∂ ¿∞√ ’∂ ¡È∞√≈ ¡Â∂ √Ø Áº√Ú∆∫ Í≈«ÂÙ≈‘∆ Á∂ ÁÏ≈ Ê∆ √≈÷∆¡ª√π‰∆¡ª ‘ÀÈ ¿∞È∑ª Á∂ ¡È∞√≈∆ ‹Ø ’∞fi Ó∂∆ Â∞¤ ÏπºË Ó∂∫ ¡ªÚÁ≈ ‘À √Ø ÓÀ∫ Â∞‘≈‚∂ ¡º◊∂ ‡∆’≈’ √π‰ªÚÁ≈ ‘ª”” «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∂ ‡∆’≈ ¡Â∂ Í⁄ºÒ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï√øÏË∆ √≈÷∆¡ª Â∂ ¡≈Ë≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¿∞µÂ∂ √Ó∂∫ Á∆ Á≈ ¡√ Íº÷ ‘ÀÕ √Ã∆ ◊π» ◊ÃÊ ø ø√≈«‘Ï Á∂ √«Â’≈ Á≈ √ø’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï⁄ÍÈ Á∂ ‘≈Ò ÂØ∫ «ÓÒÁ≈ ‘À, ““¡ ÿ ∂’∆¡≈ Ú‘∆¡ª ¡ ’≈◊ª Á∆¡ª ÍØÊ∆¡ª ω≈ÚÀ ¿∞Í ‘¤∂ πÓ≈Ò ⁄Û≈Ú∂ ¡ ‹∂ Ï≈Ò’∂ ÷∂Ò‰Ú≈√Â∂ ÏπÒ≈Ú‰ ª ’‘∂ ÓÀ∫ ÍØÊ∆ ÍÛ∑Á≈ ‘ª”” (‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Í≥È≈ DD ¡≥Â’≈ CC) ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ï‘π ¡√ Í≈«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹ÈÓ«Ú√≈÷ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ÍøÍ≈ ÂØ∫ «¬√ Á≈ ’Â≈ ‹≈‰± √∆ «‹√ ’’∂ ¿∞√ È∂ «Ú√≈÷ Á≈ ‹ÈÓ«Ò«÷¡≈ ‘À ’Â’ Á≈ È‘∆∫Õ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ï≈Ò∂ Á≈ ’ÊÈ Í«‘Ò¡ª ÁØ¿∞Á≈√∆¡ª «Ú⁄, Ì≈Ú Í»Ï ¡Â∂ Áº÷‰ Á∆ ¿∞Á≈√∆ «Ú⁄, «ÏÒ’∞Ò È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ Ï≈Ò∂ Á≈’ÊÈ Í«‘Ò∆ Ú≈∆ ¿∞µÂ Á∆ ¿∞Á≈√∆ Ú∂Ò∂ ¡≈™Á≈ ‘À ¡Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹ÁØ∫ ◊π» È≈Ò’√≈«‘Ï Á÷‰ Á∆ ¿∞Á≈√∆ ÂØ∫ Ú≈Í√ ÓπÛ∂ ª ÂÒÚø‚∆ «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ «Ó«Ò¡≈”” ““ª ’≈¨«ÚÁ≈ ‘ØÔ≈ ¡ Ï≈Ò≈ Â∂ ÓÁ≈È≈ ¿∞ÊØ∫ Â∞∂ ¡ Ï≈Ï∂ ˘ ÁØ‘ª ¡≈«¬ ÓºÊ≈ ‡∂«’¡≈Õ Âª Ï⁄È‘Ø«¬¡≈, Ï≈«Ò¡ª ±ø √≈‚∂ È≈Ò ⁄Ò∂∫◊≈ «’ ÿ ‹≈Ú∂∫◊≈? ª Ï≈Ï∂ ˘ Ï≈Ò∂ ’«‘Ô≈, ÓÀ∫ ¡◊∂‘∆ ÌπºÒ≈ ‘ª ‹Ø ÓÀ Â∞‘≈‚∂ È≈Ò È‘∆∫ «◊¡≈............. ª Ï⁄È ‘Ø«¬¡≈ Ï≈«Ò¡≈ ⁄Ò ¿∞ÂØÁ∆ ¿∞Á≈√∆ ’ ¡≈¬∆¬∂Õ Âª Ï≈Ò≈ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ Ï≈Ï∂ È≈Ò ÁØÚ∂ ⁄Ò∂Õ (‹È √≈÷∆ Ì≈¬∆ÓÈ∆ «√øÿ ÷≥È≈ BFD-FE ¡≥Â’≈ CFD) «¬√ ÂØ∫ «¬‘ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ Ï≈Ò≈ Í«‘Ò∆¡ª ÁØ (xxiii)
    • ¿∞Á≈√∆¡ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ È≈Ò È‘∆∫ √∆ Â∂ È≈ ‘∆ Í«‘Òª ÁØ ¿∞Á≈√∆¡ª Â∂ Ì≈¬∆Ï≈Ò∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ÍÃÌ≈Ú ‘ÀÕ ‹Ø Á≈‘Ú≈ Ú≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈√Á≈ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È≈Ò «‘≈, ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Óº’∂ ÓÁ∆È∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ ¿∞Á≈√∆ Á≈ ÚË∂∂ «‘º√≈ ““Óº’∂ Á∆◊ØÙ‡”” «Ú⁄Ø∫ ‘À «‹Ú∂∫ «’ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““√Ω «Î «¬’ √≈Ò Ï≈Ï∂ ˘¿∞È∑ª Á∂ È≈Ò ◊πÎÂ◊Ø ’«Á¡ª ◊π‹«¡≈ ¡ ‘Ø π’È Á∆È Á∆ ◊π¯Â ÙÈ∆Á ““Óº’∂ Á∆◊ØÙ‡”” «Ú⁄ «Ò÷∆ ‘À √Ø «¬√ Ú≈√Â∂ «¬Ê∂ «Ú√Ê≈ È‘∆∫ ’∆Â≈Õ”” (‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ ¤≈Í≈ ÏøϬ∆ Í≥È≈ ¡≥Â’≈ CH@) «¬√ ÂØ∫ «¬‘ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ò÷∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹≈Ó≈ Ë≈ ⁄π’∆ √∆Õ ““◊ØÙ‡ Ó’∂”” Á∆ «Ò÷∂ ‹≈‰ Á≈ √Óª √‘∆ ÍÂ≈ È‘∆∫Ò◊Á≈Õ Í «¬‘ ◊Ò «È√«⁄ ‘À «’ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ¡Â∂ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ò÷∂ ‹≈‰ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ «¬‘ «Ò÷∆ ◊¬∆Õ Óº’∂ ÓÁ∆È∂ Á∆ ◊ØÙ‡ Ï≈∂ Ó‘≈È ’ØÙ «Ú⁄ «¬√Â∑ª «Ò«÷¡≈ ‘À :-““«¬‘ ◊ØÙ‡, «‹√ Á≈ Ȫ Í≈’È≈Ó≈ Ú∆ ‘À, «’√∂ «√º÷ È∂ ¡≈ÒÓ ’Ú∆ Á∆≈◊Ó≈Ò≈ Ï‰È ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ⁄∆ ‘À «’™«’ «¬√ «Ú⁄ ‘Ø √ø◊Â∆ È≈ÒØ∫ «ÌøÈ ¡≈ÒÓ Á∂ ¥Ó¡È∞√≈ ¤∆ ≈◊ ¡Â∂ ≈◊‰∆¡ª «Ò÷∆¡ª ‘ÈÕ «¬√ Á≈ ’Â≈ «¬√Ò≈Ó∆ Ó Á≈ «◊¡≈Â≈‘À....... «¬√ ◊ÃøÊ Á∂ ’Ú∆ È∂ ’¬∆ ’Ò«Í ’‘≈‰∆¡ª Ì∆ ÿÛ∆¡ª ‘È «‹Ú∂∫ Óπ√ÒÓ≈È √»«¬√ Ò¬∆ È‘∆∫ ÷ªÁ∂ «’ Ì◊Ú≈È È∂ Ú≈‘ »Í Ë≈«¡≈ √∆Õ Óº’≈ «ÙÚ«¶◊ Ó≥Á ‘À ¡≈«Á”” «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ’Â≈ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ¡≈Í √∆ ‹ª ’ج∆ ‘Ø, «¬√ ◊ºÒ Â∂’≈¯∆ Ó Ì∂Á ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ Á∂ √ث¡ª «Úº⁄Ø∫ «’√∂ È∂ «Ò÷∆ ‘À «’™«’ ¿∞‘ «¬’ ’øÓ «Ú⁄ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ÂØ∫ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ’¬∆ ◊ÃøÊ ⁄∂ ◊¬∂‹≈ÍÁ∂ ‘È «‹Ú∂∫ ◊π «ÏÒ≈√ Í≈ÂÙ≈‘∆ ¤∂Ú∆∫ Á≈ ’Â≈ «Ò÷Á≈ ‘À «’”” Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆È∂ «¬‘ ’Ê≈ Ì≈¬∆ Ì◊ «√øÿ ‹∆ ˘ √π‰≈¬∆ ¡Â∂ Ó∂∂ ’«Ú Á∂ ◊πÁ∂Ú ËÓ «√øÿ È∂ Ú∆ √π‰∆,¿∞È∑ª È∂ ÓÀ˘ √π‰≈¬∆ «‹√ Á∆ ¤øÁ ⁄È≈ ÓÀ∫ ’∆Â∆ ‘À ““(Ú∂÷Ø Ó‘≈È ’ØÙ Í≥È≈ CAE) «¬√ Â∑ª‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ È∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ’∆ ’Ê≈ √ø◊ ˘√π‰≈¬∆ Â∂ «’√∂ √º‹‰ È∂ ¿∞√ ’Ê≈ ˘ ‘Ø Í⁄Ò √≈÷∆¡ª «ÓÒ≈ ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ »Í Á∂«ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «’™«’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ Á∂ Ȫ È≈Ò √ÏøË ‘À Ì≈Ú∂∫ ¿∞È∑ª «¬‘«Ò÷∆ ‘À Ì≈Ú∂∫ È‘∆∫, «¬√ Ò¬∆ ¡√∆∫ «¬√ Á≈ Ȫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ò«÷¡≈‘ÀÕ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬È∑ª ◊ºÒª ’ ’∂ Ó‘≈ÈÂ≈ ÷Á∆ ‘À :- (¿) «¬‘ «¬º’Ø «¬’ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «‹√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÁØÚ≈∆ Í≈’Í‡È ◊¬∂Õ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ ’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ ¿∞‘ ÁØ Ú≈∆ ◊¬∂ ‘؉◊∂Õ Í Í≈’͇ȫÚ⁄ ÁØ Ú≈∆ ‹≈‰ Á≈ √ø’∂ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ (¡) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á≈ ÓÁ≈È∂ Á∆ ÒÛ’∆ Á∂ «Ú¡≈‘ Â∂ Ó≈«¬’ √‘≈«¬Â≈’È≈ «Ú¡≈‘ Á≈ √≈Ó≈È «Â¡≈ ’Ú≈¿∞‰≈ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ (xxiv)
    • (¬) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Á∂Ù ‡È Á≈ «Ú⁄≈ Í«‘Òª ÂÒÚø‚∆ ¡≈«¬¡≈ «’™«’Ú∆‘ √≈Ò Á∆ ¿πÓ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂ Â∆ʪ Â∂ ‹≈‰ Ò¬∆ «’‘≈Õ (√) ◊π» ‹∆ Á≈ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ (‘) ͺ¤Ó∆ Á∂Ùª, «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ Ï◊Á≈Á ¡≈«Á Ù«‘ª, «Ú⁄ ◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï Á∂‹≈‰ Á≈ ‘≈Ò ÚË∂∂ «Ú√Ê≈ È≈Ò «ÁÂ≈ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Íº¤Ó Á∆ ¿∞Á≈√∆Á≈ ‘Ò «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡ÀÈ≈ √ÍÙ‡ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ (’) «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Â∂ ¡Ë≈ ‘؉ ’ ’∂«¬«Â‘≈√’ ÂΩ Â∂ «˜¡≈Á≈ Ó‘≈ÈÂ≈ ÷Á∆ ‘À «’™«’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ È∂ ‘∆◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «Ò÷Â∆ Ú≈«‘ Á≈ Óπº„ Ï«È∑¡≈Õ (÷) «¬È∑ª ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «‹ºÊ∂ «‹ºÊ∂ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ «ÚÙ∂Ù Ó‘ºÂ≈ ‘À ¡√ª ‹ÈÓ√≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∂ Îπ‡ È؇ª «Ú⁄ Á∂ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ‹ÒÓ √≈÷∆¡ª Á∆ ÍÛ⁄Ø Ò :- ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∆ ÍÛ⁄ØÒ Ò¬∆ ¡√ª «ÂøÈ ◊ºÒª ˘Óπ÷ «÷¡≈‘À ¡Â∂ «¬È∑ª Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ÍÛ⁄ØÒ ’∆Â∆ ‘À :- (¿) ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ «ÚÙÒ∂ÙÈ Â∂ ¡√Ò »Í (¡) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª «¬«Â‘≈√’ Ô≈Á◊≈ª ¡Â∂ ◊πÁ≈Ú∂ (¬) √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ Ô≈Â≈ ’È ‹ª ‹≈ Á∂ √Â∂ (¿) ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬‘ ⁄≈∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Úº÷ Úº÷ √«Ó¡ª Â∂¡º‚ ¡º‚ «ÁzÙ‡∆’ØȪ Â∂ «Ò÷∆¡ª ◊¬∆¡ªÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬’ √ø’∞⁄Ú∂∫ „ø◊ Á∆«’ ‘À ‹Ø Óπ√ÒÓ≈È∆ Ú≈Â≈ÚÈ «Ú⁄ ⁄∆ ◊¬∆ÕA «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ «Ò÷‰„ø◊ ÓÈØ«Ú«◊¡≈È’ ¡Â∂ √Ó≈‹’ ‘À «‹√ ’’∂ ¡≈Ó «√º÷ «¬√ ˘ Ï‘π Í√øÁ ’Á∂ ‘∂‘ÈÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ «ÚÙ∂ «ÚË∆ Ú∂ÁªÂ’ ‘À Â∂ ¿∞√ Á≈ ’Â≈ ‘ ◊ºÒ˘ ÍÓ≈Ê Á∂ ¡≥Âz∆Ú Ì≈Ú Á∂ Á∂∫Á≈ ‘ÀÕ Ù≈«¬Á «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ «√º÷ª «Ú⁄ «¬‘«˜≥¡≈Á≈ ÍÃ⁄Ò ȑ∆∫ ‘Ø √’∆ÕB «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ¡º‚ ¡º‚ «ÁzÙ‡∆’ØȪ Â∂∫ «Ò÷∆¡ª◊¬∆¡ª ‘È, «¬√ Ò¬∆ «¬È∑ª Á∂ «Ú√Ê≈ «Ú⁄ Ï‘π ¡≥Â ‘ÀÕ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ «¬È∑ª«Ú⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √‘∆ ‹∆ÚÈ «Ïª Ò̉≈ ¡Ω÷≈ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ ¡√ª «¬È∑ª ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ Í⁄Ò Ú≈«‘ª ÒºÌ ’∂ «¬’√≈Â≈ «Ò¡≈¿∞‰ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ‘ «¬’√≈÷∆ Á≈ ⁄Ω‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ Â∞ÒÈ≈¡≈ÂÓ’ ¡«Ë¡ÀÈ ’ ’∂ Ú≈Â≈ Á≈ ¡√Ò »ÍҺ̉ Á≈ ¿∞Í≈Ò≈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «‹ºÊ∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≥Â ‘À ¿∞Ê∂ Îπ‡ È؇ «ÁºÂ∂ ‘È Â∂Áº«√¡≈ ‘À «’ ¡√ª √≈÷∆ Á∂ «’‘Û∂ ͺ÷ ˘ √‘∆ √Ó«fi¡≈ ‘À Â∂ «’™ √‘∆ √Ó«fi¡≈ ‘ÀÕ «¬√ A. «¬‘ Óπ√ÒÓ≈È∆ Ú≈Â≈Ú‰ ◊»» ‹∆ ˘ √∂Ú’ª Á≈ ‘˜ Óπ‘øÓÁ Úª◊ ºÏ ’ØÒ ÒÀ ‹≈‰≈; ¡≥«ÓÃÂÁ≈ ’‡Ø≈ «Í¡≈¿∞‰≈, ≈‹≈ «ÙÚÈ≈Ì ’ÒØ∫ ÍπºÂ Á∆ ÏÒ∆ Ó≥◊‰≈, «‹Ú∂∫ ‘˜ «¬Ï≈‘∆Ó ’ØÒØ∫ ºÏ È∂ ÍπºÂ Á∆ÏÒ∆ Ó≥◊∆ √∆, ¡≈«Á √≈÷∆¡ª ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ B. «¬’ «¬’ Ú≈ AHIB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¤Í∆ √∆ ¿∞√ ÂØ∫ «Í¤Ø È‘∆∫ ¤Í∆Õ (xxv)
    • Â∑ª ’È È≈Ò Ì≈Ú∂∫ Îπ‡ È؇ª Á∆ «◊‰Â∆ ÚºË ◊¬∆ ‘À Í ‹Ø ◊ºÒ Ú∆ «Ò÷∆ ◊¬∆ ‘À ¿∞√ Á∂’≈È ‹ª √Ø Áº√∂ ‘ÈÕ Í≥‹ √Ω √≈Ò Í«‘Òª Á∂ Ì≈ Á∂ ‘Ø ͺ¤Ó∆ Á∂Ùª «Ú⁄ ¡Â∂ ¡º‹ Á∂ Ì≈ ¡Â∂¬∂Ù∆¡≈ «Ú⁄ Ï‘π ¯’ ÍÀ «◊¡≈ ‘ÀÕ «Ó√≈Ò Á∂ ÂΩ Â∂ ““÷π≈√≈È”” Á∂Ù «‹√ Á≈ √ø’∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ È∂ Ú∆ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘À Ì≈ Á∂ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ Ï‘π ں‚≈Á∂Ù √∆Õ ““¡ÀÈ√≈¬∆’ÒØÍ∆‚∆¡≈ ÏÇÀ«È’≈ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ÷π≈√≈È Á≈ Ù≈Ï«Á’ ¡Ê““⁄Û∑Á∂ √»‹ Ú≈Ò∆ ËÂ∆ ”” ‘ÀÕ «¬‘ ¿∞µÂ ÚÒ ÷∆Ú≈ ‹Ø ¡‹ ’Ò »√ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ‘À ÂØ∫ÒÀ ’∂ ¬∆≈È Á∂ Ó≈» ÊÒª ¡Â∂ √∆√Â≈È ÂØ∫ Í»Ï ÚÒ, «‘øÁπ√Â≈È ÂØ∫ ͺ¤Ó ÚÒ ◊π‹ ¡Â∂◊π◊≈È Á∂ ÊÒª ÂØ∫ ¡øÌ ‘πøÁ≈ √∆Õ «¬‘ ¡‹ ’Ò »√, ¡Î◊≈«È√Â≈È Â∂ ¬∆≈È «ÂøȪÁ∂Ùª «Ú⁄ Úø«‚¡≈ ‘ÀÕ ÓΩ‹»Á≈ ÷π≈√≈È ¬∆≈È Á∂ ¿∞µÂ Í»Ï∆ √»Ï∂ Á≈ Ȫ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª √Ó∂∫Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò ’¬∆ Íπ≈‰∂ È◊ ÈÙ‡ ‘Ø ◊¬∂ Â∂ ÈÚ∂∫ Ù«‘ ¡≈Ï≈Á ‘ج∂ ‘ÈÕ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ‘≈‹∆Íπ ◊ø◊≈ Á∂ ¿∞µÂ∆ ’„∂ «ÏÒ’∞Ò ÓΩ‹»Á≈ ͇È∂ Ú≈Ò∆ ʪ Á∂ √≈Ó‰∂ ◊ø◊≈Í≈ «¬’ Íë√ºË È◊ √∆Õ ‹ØÈÍπ Á∂ ≈‹ «Ú⁄ «È˜≈ÓÏ≈Á ‹Ø ‡ª√ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À,¡≈͉∂ √Ó∂∫ Á≈ Íë√ºË È◊ √∆Õ «¬√ Â∑ª «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ ¡√ª Í≥‹ √Ω √≈Ò Í«‘Òª Á∂È◊ª Â∂ Ù«‘ª Á≈ ÍÂ≈ ’ ’∂ Íπ≈‰∂ Ȫ ÒºÌ∂ ‘È, ¿∞È∑ª È≈Úª ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈¬∂È≈Úª Â∂ Ê≈Úª È≈Ò Ó∂ÒÈ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ¿∞Á≈‘È Ú‹Ø∫ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √ÀÁÍπ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ∫ Á∂ È◊ Á≈ Ȫ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ Ï≈ÏÈ∂ Âؘ’-«¬-Ï≈Ï∆ «Ú⁄ √ºÔÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ √Ó∂∫ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò √ºÔÁÍπ ¿∞‹ºÛ «◊¡≈ Â∂¿∞√∂ ʪ Â∂ Ù∂ ◊Û «Í≥‚ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈, Â∂ Î∂ Ù∂ ◊Û Ú∆ ¿∞µ‹Â «◊¡≈ Â∂ ¿∞Ê∂ ‘∆ ¡’ÏÏ≈ÁÙ≈‘ Á∂ Ú∂Ò∂ Ó‘πøÓÁ ¡Ó∆È È∂ ¡Ó∆È≈Ï≈Á È◊ ¡≈Ï≈Á ’∆Â≈ ‹Ø ‘π‰ Â’ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕÍÔ≈◊ Á≈ È≈™ ¡Ò≈‘Ï≈Á ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ ÚÒ∂ «Í¡≈Õ ’∆Û È◊ ‹ª ’∆Û◊≈Ó Á≈ÓΩ‹»Á≈ Ȫ ÏÀ‹È≈Ê «˜Ò∑≈ ’ª◊Û≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ’∆Û È◊ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª¡≈√≈ Á∂√ ¡≈√≈Ó ˘, ◊Ø÷ ‘‡Û∆ «ÍÙ≈Ú ˘, ’≈Ó »Í ˘ ’≈¿∞ »Í «Ò«÷¡≈ ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ’¬∆ √»¯∆ √øª Á∂ Ȫ «ÓÒÁ∂ ‘È «‹Ú∂∫ Ó÷Á»Ó Ï‘≈ÚÁ∆, Ù∂÷¡ÏÁÒ ’≈Á «◊Ò≈È∆, Ó∆¡ª Á≈¿∞Á Ù∂ ◊Û Ú≈Ò∂ ¡≈«ÁÕ «¬È∑ª Á∂ ¡√Ò∆ Ȫ ¡Â∂ Í»≈‘≈Ò ÍÂ≈ ’ ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÁÂ∆ ‹≈‰’≈∆ ÂØ∫ Í»≈ Ò≈Ì ¿∞·≈¿∞‰ Á≈ ÔÂÈ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª «Ú⁄Ø∫ ’¬∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó’≈Ò∆ √È Â∂ ◊π» √≈«‘Ï «¬È∑ª ˘ «ÓÒ∂Õ«¬È∑ª È≈Ò ‘ج∆¡ª ÷ØÙ‡∆¡ª ˘ √Ò ÏØÒ∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ «Ú⁄ ‹Ø ÙÏÁ ’Ê ’∆Â∂ ‘È ¿∞‘ ÙÏÁ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫‘∆ ‘ÈÕ ’ج∆ ÙÏÁ Áº√∆ √≈÷∆ ÂØ∫ «È÷∂Û ’∂ «’√∂ ‘Ø √≈÷∆ È≈Ò È‘∆∫ ‹Ø«Û¡≈Õ ÙÏÁ «‹Ú∂∫‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¿∞⁄≈∂ «ÓÒÁ∂ ‘È ¿∞√∂ Â∑ª ‘∆ «¬√ √ø⁄∂ «Ú⁄ «ÁÂ∂ ‘È ¡Â∂ È≈Ò Îπ‡È؇ª «Ú⁄ Áº«√¡≈ ‘À «’ ÙÏÁ «’‘Û∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ «Ò¡≈ ‘ÀÕ ÙÏÁª Á∂ ¡º◊∂ ÏÀ’¡ª «Ú⁄ADC@ √¯∂ Ú≈Ò≈ ◊π» ◊Ãø’ √≈«‘Ï Á≈ Í≥È≈ Â∂ ≈◊ Á≈ ¡≥’, «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ‘ √≈÷∆ ˘«Ú«◊¡≈È „ø◊ È≈Ò √Ò ÏØÒ∆ «Ú⁄ Í∂Ù ’∆Â≈ ‘À ª ‹Ø ‘ ÍÛ∑∂ «Ò÷∂ ÈØ‹Ú≈È ˘ «¬√ Á∆ (xxvi)
    • √Ófi ¡≈ √’∂Õ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ¡«Ë¡≈ÂÓ’ √ø’∂Â, ◊πÓ Á∆¡ª ◊πfi∆¡ª Ó˜ª, ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÙÏÁª Á∂ ÍÓ≈Ê ¡Â∂ Á≈ÙÈ’ ◊ØÙ‡∆¡ª ’º„ «ÁºÂ∆¡ª ‘È, «’™«’«¬√ Íπ√Â’ Á≈ ÓÈØÊ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ ’∂ÚÒ «¬«Â‘≈√’ »Í «Ú⁄Í∂Ù ’È≈ ‘À, ¿∞È∑ª Á∆ «ÚÙ≈Ò Â∂ ÍÃÌ≈ÚÙ≈Ò∆ Ï≈‰∆ Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ’È≈ È‘∆∫Õ (¡) ◊π  » √≈«‘Ï Á∂ «¬«Â‘≈√’ Ô≈Á◊≈ª Â∂ ◊π  ÁÚ≈«¡ª Á∆ Ì≈Ò :- ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ «Ú⁄ «ÚÙ∂Ù Ó‘≈ÈÂ≈ ÷Á∂ ‘ÈÕ«¬‘ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ª √Ê≈È’ Ú≈«‘ª Á≈ √ØÓª ¡Â∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª¿∞Ò∆’‰ Ò¬∆ ⁄≈ȉ ÓπÈ≈∂ Á≈ ’≥Ó Á∂∫Á∂ ‘ÈÕ Á» Áπ≈‚∂ Á∂Ùª «Ú⁄ ¡Â∂ Á» Ê≈Úª Â∂ «¬‘◊π» √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Â≈ Á∂ ÍÃÓπ÷ «⁄øÈ ‘È «‹È∑ª ÂØ∫ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ ◊π» √≈«‘Ï ¿∞È∑ª Ê≈ÚªÂ∂ ◊¬∂ √ÈÕ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈«¡ª Á∆ Ì≈Ò ¡Â∂ √∂Ú≈ √øÌ≈Ò Á≈ ’øÓ √Í ÂØ∫Í«‘Òª ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ È∂ ¡ø«Ì¡≈ «‹√ Â∑ª «’ ¡√∆ ¿∞Â∂ Á√ ¡≈¬∂ ‘ªÕ Ó‘≈≈‹≈‰‹∆ «√øÿ Â∂ ‘Ø «√º÷ √Á≈ ‹ÁØ∫ Í≥‹≈Ï Â∂ ≈‹ ’È Òº◊∂ ¿∞È∑ª È∂ Ú∆ ◊π» √≈«‘Ï Á∂«¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈«¡ª Á≈ √«Â’≈ ’∆Â≈ ¡Â∂ ¿∞È∑ª ˘ √π«÷¡≈ ’È Á≈ ¿∞Í≈Ò≈’∆Â≈Õ ’∞»’Ù∂Â «Ú⁄ «√ºË χ∆ ◊πÁÚ≈≈ ◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï Á∂ ÏÀ·‰ Á∆ ʪ Á∆ Ì≈Ò ’’∂ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ È∂ ωÚ≈«¬¡≈Õ È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï Á∂ ◊πÁÚ≈«¡ª ˘ ¿∞‹≈◊’ ’∂ ¿∞È∑ª Á∂ Ȫ ‹≈◊∆ª Ò◊Ú≈¬∆¡≈Õ ◊πÁÚ≈≈ Ï≈∂ Á∆ Ï∂ «√¡≈Ғ؇ (Í≈«’√Â≈È)◊πÁÚ≈≈ ØÛ∆ √≈«‘Ï ¬∂Ó≈È≈Ï≈Á (Í≈«’√Â≈È) Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂ ¡≈Í ‹≈ ’∂ÓÊ≈ ‡∂’‰ Â∂ Í≥‹ Í≥‹ √Ø »Í∂ Ì∂‡ ⁄Û≈¿π‰ Á≈ ‘≈Ò ¿π√ Á∂ √’≈∆ Â≈∆÷ «Ò÷‰ Ú≈Ò∂√Ø‘È Ò≈Ò≈ √»∆ Á∆ «Ò÷∆ ¿∞ÓÁ≈Â∞Ò-ÂÚ≈∆÷ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕA «¬√∂ Â∑ª ≈‹≈¿∞Ë∂ «√øÿ ’ÀÊÒ Ú≈«Ò¡ª È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ⁄È Í≈¿∞‰ Ú≈Ò∆¡ª ʪÚ≈ Á∆ ÷Ø‹ ’’∂ ◊πÁÚ≈∂ ω≈¬∂Õ ’ÀÊÒ ≈‹ «Ú⁄ Í‘ØÚ≈ (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ’È≈Ò) ¡Â∂ ’≈ («˜Ò≈’È≈Ò) «Ú⁄ ≈‹≈ ¿∞Ë∂ «√øÿ Á∂ ωÚ≈¬∂ Ô≈Á◊≈∆ «ÈÙ≈È ÓΩ‹»Á≈ √Ó∂∫ Â’ ’≈«¬Ó ‘∂‘ÈÕ «¬‘ ◊πÁÚ≈∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ’∞»’Ù∂Â ‹≈Á Á √Â∂ Á∂ √»⁄’ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª√√≈ («˜Ò∑≈ «‘√≈) «Ú⁄ Ï‘π Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ ’ÊÈ Í≥‚ Â≈≈ «√øÿÈØÂÓ È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬‘ Ú∆ «¬√∂ ≈‘ Â∂ ‘ÀÕ Í«‡¡≈Ò≈, È≈Ì≈ ¡Â∂ ‹∆∫Á ≈‹ «Ú⁄ «√º÷≈«‹¡ª È∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «ÈÙ≈È ’≈«¬Ó ’∆Â∂ √ÈÕ ¿∞È∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ Í«‘Ò∂ ¡ºË «Ú⁄ «È˜≈Ó ‘ÀÁ≈Ï≈Á Á≈ «¬’ Ú˜∆ ⁄øÁ»Ò≈Ò Ï∂Á∆ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ ‚∂≈ Ï≈Ï≈ È≈È’ Á≈ «‘‰ Ú≈Ò≈ √∆Õ «¬√ È∂ ¡≈͉∂ √Ó∂∫ «Ú⁄Áº÷‰ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍË≈È Á∂ Ê≈Úª Á∆ Ì≈Ò ’ ’∂ ◊πÁÚ≈∂ ω≈¬∂ ‹Ø ¡‹Â’ ’≈«¬Ó ‘ÈÕ ¿∞√ È∂ Í≥‹ª «ÈÓÈ «Ò÷ ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ◊πÁÚ≈∂ ω≈¬∂ «‹È∑ª «Ú⁄«Âz⁄È≈ÍÒ∆ Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‹Ø √Ã∆ ø◊Ó Á∂ Ó≥Á Á∂ È≈Ò √∆, „«‘ „∂∆ ‘Ø «◊¡≈ ‘À Â∂ Ï≈’∆ A. ¿∞ÓÁ≈Â∞Ò ÂÚ≈∆÷ √Ω‘È Ò≈Ò √»∆; ¿∞ÒÊ≈’≈ Ú∆; ¡∂√. √»∆: «ÁÒ∆, AIFA Í≥È≈ CAA, CAC (xxvii)
    • ¿∞Á≈√∆ √øª Á∂ ¡Ë∆È ‘È Â∂ Ï‘π ÷√Â≈ ‘≈Ò «Ú⁄ ‘È :- A. ≈Ó∂ÙÚÓ (ÓÁ≈√) B. √Ã∆ ø◊Ó-«Âz⁄È≈ÍÒ∆ (ÓÁ≈√) C. «ÂzÈÓÒ≈¬∂ (ÓÁ≈√) D. ’≈⁄∆ÍπÓ (ÓÁ≈√) E. ◊øπ‡» (¡ªË≈ ÍÃÁ∂Ù) «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «ÂÒ◊ø‹∆ √≈«‘Ï ◊πÁÚ≈≈ «‹√ Á≈ Á»‹≈ Ȫ ’±ø‚∆’∞ÂÒ≈Ó ‘À,Í≈ÒӒ؇≈ ‡zÀÚ∂È‚Ó (’∂Ò ≈‹) Á∂ ’ØÒ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Í «¬√ Ú∂Ò∂ «¬‘ ¿∞Ê∂ ‘À ‹ªÒ‘∆∫, «¬√ ◊ºÒ Á≈ ·∆’ ÍÂ≈ È‘∆∫ Òº◊ √«’¡≈Õ ÏÛØ⁄ (◊π‹≈Â) ¡Â∂ È≈È’ÓÂ≈ (Ô±.Í∆.)Á∂ ◊πÁÚ≈∂ «ÚÙ∂Ù «¬«Â‘≈√’ Ó‘≈ÈÂ≈ ÷Á∂ ‘ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¶’≈ ‹≈‰ Á∆ Ú≈«¬Â “‘’∆’ ≈‘ Óπ’≈Ó ≈‹∂ «ÙÚÈ≈Ì’∆” «Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ ‘π‰∂ ‘∆ «ÓÒ∂ ¶’≈ «Ú⁄ «¬’ «√Ò≈Ò∂÷ ÂØ∫ ‘πøÁ∆ ‘À «‹√«Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ’؇∆ Á∂ ≈‹∂ ËÓ≈ Í’Óª Ï≈‘» ÈΩÚ∂∫ ˘ «ÓÒÈ Á≈ √ø’∂«ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Á≈ ÍØÂ≈ ≈‹≈ Ó≈«¬¡≈Á»È∆ ‘Ø«¬¡≈ ‘À «‹√ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √∆Â≈Ú≈’≈ Á∂≈‹∂ Ó≈«¬¡≈ Á»È∆ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ Ó‡∆¡≈’ÒÓ (ÏÀ‡∆’∞Ò≈) Á∂ ’ØÒ «¬’ «Í≥‚ ’∞π’ÒÓ≥‚Í ‘À ‹Ø◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «‹Ú∂∫ ψÁ≈Á «Ú⁄ ’ج∆«¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈≈ È≈ ‘؉ Â∂ Ú∆ ¿∞Ê∂ ψÁ≈Á Á∂ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÒºÌ∂ Â∞’∆ Ì≈Ù≈«Ú⁄ «¬’ «√Ò≈Ò∂÷, «‹√ Á≈ «Ú√Ê≈ ¡√∆∫ ψÁ≈Á Á∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‘À, ◊π» √≈«‘Ï Á∂¿∞Ê∂ ‹≈‰ Á≈ Ó‘ºÂÚ Í»È «⁄øÈ ‘À, «¬√∂ Â∑ª ¶’≈ Á≈ Ò«Ì¡≈ «√Ò≈Ò∂÷ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ Ô≈Á«Ú⁄ Ú√≈«¬¡≈ «Í≥‚ Ú∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «¬È∑ª «¬Ò≈«’¡ª «Ú⁄ «Ú⁄È Á∆ Ô≈ÁÁπ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ ÒºÁ≈÷ ¡Â∂ «ÂϺ Á∂ Ó≥Áª «Ú⁄ ¡Â∂ «ÚÙ∂Ù ’’∂ Ó≈È√ØÚ fi∆Ò, ⁄Ó∂Ò∆ Ú≈Á∆¡≈«Á «¬Ò≈«’¡ª Á∂ «ÂºÏÂ∆ Ó≥Áª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ó»Â∆ Ú∂÷∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫«ÂÏÂ∆ ÒØ’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÍÁÓ√øÌÚ Á≈ ¡ÚÂ≈ Ó≥È ’∂ ¡≈͉∂ Â∆’∂ È≈Ò Í»‹Á∂‘È Í ¿∞È∑ª Á≈ ◊π» È≈È’ Á∆ Ô≈Á ˘ Â≈˜≈ º÷‰≈ «¬√ ◊Ò ˘ «√ºË ’Á≈ ‘À «’ ◊π»√≈«‘Ï «ÂºÏ Á∂ «¬Ò≈«’¡ª «Ú⁄ «Ú⁄Á∂ ‘∂ ‘؉◊∂Õ «¬Ê∂ «¬‘ ◊ºÒ √ÍÙ‡ ’ Á∂‰≈ ·∆’‘ØÚ∂◊≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «‹√ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ◊¬∂ ¿∞ÊØ∫ Á∂ Ú√È∆’ª È∂ ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈͉∂„ø◊ È≈Ò ¡≈ˉ≈ Â∂ Í»‹‰≈ ¡øÌ ’ «ÁºÂ≈Õ Â≈¬∆ Â∂ È≈È’ ÓÂ∂ Á∂ ¡√Ò Ú√È∆’Ë≈» ÒØ’ ‘π‰ Â’ ◊Ø÷ È≈Ê Á∆ Ë»‰∆ Ú≈◊ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ë»‰∆ ˘ Ó‘≈ÈÂ≈ «ÁøÁ∂‘È ¡Â∂ Ë»‰∆ Á∆ ≈÷ ÿª ˘ ÒÀ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ «¬≈’ «Ú⁄ Ú√Á∂ √»Ï∆, ‹Ø ÷πÒ∂ Ú≈Ò ÷Á∂ ‘ÈÂ∂ ◊Òª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ Á∆ Â√Ú∆ Ò‡’≈™Á∂ ‘È Â∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ◊π» È≈È’ Á∂ È≈ÓÒ∂Ú≈ Á√Á∂ ‘È, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ¡≈͉∆¡ª ‘∆ Ú≈«‘ª È≈Ò Ô≈Á ’Á∂ ‘ÈÕ «¬√∂Â∑ª ‹∂’ «ÂºÏÂ∆ ◊π» È≈È’ ˘ ÍÁÓ√øÌÚ Á≈ ¡ÚÂ≈ Ó≥È ’∂ Í»‹Á∂ ‘؉ ª ’ج∆ ‘À≈È∆Ú≈Ò∆ ◊ºÒ È‘∆∫Õ ¶’≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ ˘ «√ºË È≈Ê, ¿∞Ò◊ ◊π» ’’∂ Ô≈Á ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ (xxviii)
    • «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ Ô≈Á◊≈∆ «ÈÙ≈È ◊π ‹∆ Á∆¡ªÚ≈«¬Âª ˘ √»‹∆ ÷Á∂ ‘ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ‹∆ÚÈ∆ ¿∞Ò∆’‰ «Ú⁄ «¬È∑ª Á≈«ÚÙ∂Ù ¡√Ê≈È ‘ÀÕ (¬) √¯ Á∂ √≈ËÈ ¡Â∂ Ô≈Â≈ ‹ª ‹≈ Á∂ √Â∂ :- √Ó∂∫ Á∂ Ô≈Â≈ ‹ªÚÍ≈’ ≈‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á∆ ÂÂ∆Ï Á√Á∂ ‘È Â∂ «¬√ ◊ºÒ Á≈√ø’∂ ’Á∂ ‘È «’ «’‘Û∆ √≈÷∆ Í«‘Òª ¡Â∂ «’‘Û∆ «Í¤Ø∫ ‘ج∆ ‘ØÚ∂◊∆Õ Í≥‹≈Ï Á∂ «Í≥‚ª«Ú⁄ «‹ºÊ∂ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹ª √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ χ≈Ò∂ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ Ì≈Ú∂∫ ◊π» √≈«‘Ï«Í≥‚Ø «Í≥‚ ◊¬∂ ‘؉ Í Í≥‹≈Ï ÂØ∫ Ï≈‘ ’∂ÚÒ Íë√ºË ⁄≈¨ √«Â¡ª Â∂ ¡Â∂ Í⁄ÒÂ√≈ËÈ≈ ≈‘∆∫ ‘∆ ¿∞‘ √¯ ’ √’Á∂ √ÈÕ ¡Ô∞«Ë¡≈ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ ‹∂ ’ √Á∆¡ª ÂØ∫ Ô≈Â»Ï∂Û∆¡ª «Ú⁄ ÏÀ· ’∂ ÿº◊ Á«¡≈ «Ú⁄ ‹ªÁ∂ √È, ª ◊π» ‹∆ Ú∆ ˜» Ï∂Û∆ Â∂ ‘∆ ◊¬∂‘؉◊∂Õ Ì≈ Á∂ ’¬∆ Á«¡≈ √Á∆Ú ’≈Ò ÂØ∫ ¡≈Ú≈‹≈¬∆ Á∂ ÍÃÓπ÷ √≈ËÈ ‘∂ ‘È Â∂ √ØÒ∑Ú∆∫√Á∆ «Ú⁄ Ú∆ ¿∞‘ ÍÃÓπ÷ √≈ËÈ √ÈÕ Ù≈«¬Á «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ¿∞È∑ª Á∂ Ô≈Á◊≈∆◊πÁ≈Ú∂ Íë√ºË ÈÁ∆¡ª Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘È «‹È∑ª «Ú⁄ Ï∂Û∆ ¡≈√≈È∆ È≈Ò ⁄Ò √’Á∆ √∆,«‹Ú∂∫ «’ «È˜≈Ó≈Ï≈Á («˜Ò≈ ¡˜Ó◊Û Ô±. Í∆.) ‡≈È√ ÈÁ∆∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À, ÏÛØ⁄ (◊π‹≈Â)ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À, Â∂ ÏÈ≈√ ◊ø◊≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘ÀÕ ¿∞È∑ª Á≈ ¡≈͉≈ Ú√≈«¬¡≈ È◊’Â≈Íπ Ú∆ ≈Ú∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À Â∂ Ò÷Í ’º¤ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á∆ ÏøÁ◊≈‘ «√øË Á«¡≈ Á∆√≈ı ’Ø∆ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï∂Û∆ Â∂ √¯ ’È Á∆ Ú≈«¬Â ¿∞µ⁄√‘∆¯ (Íπ≈‰∆ «¡≈√ ϑ≈ÚÒÍπ) «Ú⁄ ı≈È◊≈‘ Á∂ ÂϺ’ª «Ú⁄ ͬ∆ «¬’ ¤Ø‡∆ ‹‘∆Ï∂Û∆ È≈Ò ‘π‰ Â’ √øÏøË ‘ÀÕ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂ Í⁄ºÒ √Â∂ «’√∂ ‘ºÁ Â’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ªÁ≈ «È‰≈ ’Á∂ ‘ÈÕ Í‘≈Û≈ «Ú⁄ Ô≈Â≈ Á∂ Íπ≈‰ √«Â¡ª Á≈ ¡«Ë¡ÀÈ ’∆«Â¡ª ÍÂ≈Ò◊Á≈ ‘À «’ ‘«Áπ¡≈ Ú≈Ò∆ ʪ ÂØ∫ ◊Ó∆¡ª «Ú⁄ Ï‘π √≈∂ Ô≈Â» ’∂Á≈ È≈Ê, ÏÁ∆È≈Ê ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ¡≥ÂË≈≈ Áº∂ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ Ò∂Í» Ò∂÷ Áº∂ ≈‘∆∫ Â≈¬∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ Íπ‹Á∂‘ÈÕ Ì≈Â∆ √≈Ë»¡ª Á≈ «¬‘ √Á∆¡ª ÂØ∫ Íπ≈‰≈ √Â≈ √∆Õ ‹∂’ «¬√ √Â∂ Â∂ ◊π» √≈«‘ÏÁ∂ Ô≈Á◊≈∆ «ÈÙ≈Ȫ Á≈ ¡«Ë¡È ’∆¬∂ ª ÍÂ≈ Ò◊∂◊≈ «’ ◊π» √≈«‘Ï «¬√∂ √Â∂ Â∂⁄ÒÁ∂ ‘ج∂ È≈È’ ÓÂ∂ Íπº‹∂ √ÈÕ «¬’ Í≈√∂ ‘«Áπ¡≈ Â∂ Á»‹∂ Í≈√∂ È≈È’ ÓÂ≈ ÁØ‘ª Ê≈Úª¿∞Â∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ◊πÁÚ≈∂ ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «√∆ È◊ (ÍΩÛ∆) ‡∆∆◊ÛÚ≈Ò, ’؇ Áπ¡≈, «¬√∂ √Â∂ Â∂ ‘È Â∂ «¬È∑ª Ê≈Úª Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄«¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈∂A ‘È ‹Ø «¬È∑ª Ê≈Úª Â∂ ◊π» ‹∆ Á∂ «Ú⁄È Á∆ Ô≈Á Áπ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ„≈’∂ ÂØ∫ ’≈ÓπÍ ‹≈‰ Á≈ ≈‘ ÏÃ‘Ó ÍπºÂ Á«¡≈ ≈‘∆∫ √∆Õ «¬‘ ‘∆ Ó≈◊ ¿∞√ √Ó∂∫ ’≈Ó»Í‹≈‰ Á≈ Í⁄ºÒ √∆Õ Ù≈«¬Á «¬‘ ‘∆ ’≈‰ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ √≈∂¡√Ê≈È ÏÑÓÍπºÂ Á«¡≈ Â∂ ‘È, «‹Ú∂∫ ËπÏ∆, ◊Ø‘≈‡∆ (’≈Ó»Í) ¡≈«ÁAÕ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ A. «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷∂ È≈È’-ÓÂ∂ ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆ (xxix)
    • Óº’∂ ¡Â∂ ÓÁ∆È∂ ‹≈‰ Á∂ √Â∂ Á≈ √ø’∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ÂØ∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞Ê∂Óº’≈ Í«‘Ò∂ ¡≈™Á≈ ‘À ¡Â∂ ψÁ≈Á «Í¤Ø∫ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» √≈«‘Ï √ÓπøÁ∆√Â∂ Óº’∂ Íπ‹∂Õ Íπ∆ ‹≈‰ Ò¬∆ √ÓπøÁ Á≈ ≈‘∆ ’Á∆ Ú∆ ·∆’ È‘∆∫ √Ó«fi¡≈ «◊¡≈ «’™«’«¬Ê∂ »¯≈È ¡≈™Á∂ √È ¡Â∂ ‹‘≈˜≈‘È∆ ’·È √∆Õ «¬√ Ò¬∆ Ïø◊≈Ò Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫ Íπ∆‹≈‰ Ò¬∆ ıπÙ’∆ Á≈ ≈‘ Í⁄Ò √∆Õ ‹◊ÈÈ≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚºÒ Ô≈Â»¡ª Á≈ ≈‘ √∆¡Â∂ Áº÷‰ Á∂ √Ì Ë≈Ó’ ¡√Ê≈È ’ª⁄∆ÍπÓ, «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ ¡Â∂ «Âz⁄È≈ÍÒ∆ ¡≈«Á «¬√∂≈‘ Â∂ √ÈÕ Áº÷‰ ÂØ∫ ¿∞µÂ ÚºÒ ¡≈¿∞‰ Á≈ ≈‘ Ú∆ «ÏÁ, (ÓÀ√» ≈‹) ȪÁ∂Û (Ó‘ª≈Ù‡Ã)ÏÛØ⁄ (◊π‹≈Â) ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ¿∞µÂ ÚÒ ¡≈™Á≈ √∆BÕ Óº’∂ ÂØ∫ ψÁ≈Á ÚºÒ ¡≈¿∞‰ Ú≈√Â∂‘≈‹∆¡ª Á∂ √«Â¡ª Á≈ ¡«Ë¡ÀÈ ’∆«Â¡ª ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ‘≈‹∆¡ª Ú≈√;Â∂ ıÒ∆¯≈‘≈»ø¡Ò-Ù∆Á Á∆ Ï∂ˆÓ ˜ÏÀÁ≈ È∂ ÓÁ∆È∂ ÂØ∫ «¬’ «√ºË≈ ≈‘ ψÁ≈Á ˘ ωÚ≈«¬¡≈ √∆Õ«¬‘ ≈‘ Á√Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ ÂØ∫ ‘π‰ Â’ ⁄ÒÁ≈ ¡≈ «‘≈ ‘ÀÕ ‘≈‹∆¡ª ˘ «¬‘ √Â≈ Ï‘π‹⁄Á≈ √∆Õ √Ø ◊π» √≈«‘Ï ‘ØȪ ‘≈‹∆¡ª Úª◊ «¬√ Â∂ ‘∆ Â∂√ ψÁ≈Á ◊¬∂ ‘؉◊∂ÕC ψÁ≈Á ÂØ∫ ’≈ÏÒ ¡≈¿∞‰ Á≈ √Â≈ ¿∞µÂ∆ ¬∆≈È ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ¿∞µÂ∆ ¡¯ˆ≈«È√Â≈ÈÂ’ Íπ‹Á≈ √∆DÕ «¬È∑ª ≈‘ª Â∂ ’≈¯Ò∂ ¡≈Ó ¡≈™Á∂ ‹ªÁ∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ Ì≈Ú∂∫ Óπ◊Òª Á∆ ‘Ò⁄Ò ’ ’∂ Ì≈ È≈Ò ÒØË∆¡ª Á∂ √Ó∂∫ ÚÍ≈ Ï‘π ÿº‡ «◊¡≈ √∆Õ ’≈ÏÒ ÂØ∫ «ÍÙ≈Ú Á≈«√ºË≈ ≈‘ Í⁄ºÒ ȑ∆∫ √∆ «’™«’ «¬‘ ≈‘ ¡ÏπÒ ¯˜Ò ’Â≈ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ Á∂’ÊÈ ¡È∞√≈ ¡’Ï Á∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ Í⁄Ò ‘Ø«¬¡≈Õ Í«‘Òª «ÍÙÚ≈ ¡≈¿∞‰ Ú≈√Â∂Í≈≈«⁄È≈ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄Ø∫ ‘Ø ’∂ ÏÈß» ’∞‘≈‡ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫ «ÍÙ≈Ú ¡≈ √’∆Á≈ √∆EÕ «¬‘∆‘∆ ’≈È ‘À «’ Í≈≈«⁄È≈ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈∂«ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ ≈‘ª Á≈ ¡«Ë¡ÀÈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∂ ÍÛ⁄ØÒ Ò¬∆ Ï‘π ˜»∆ ‘ÀÕ «Êº ≈ ÚÒ∆ :- ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Â≈∆÷ª Á≈ «È‰≈ ’È Ò¬∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ÍøÍ≈ «˜¡≈Á≈ √‘≈«¬Â≈ È‘∆∫ Á∂∫Á∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ’∂ÚÒ ÁØ ‘∆ Â≈∆÷ª ‘È «¬’ ‹ÈÓ Á∆ Á»‹∆ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ‹ÈÓ Â≈∆ı «Ú√≈÷ √πÁ∆ «ÂøÈ √øÓ AEBF «Ï’Ó∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ‹ÈÓ Â≈∆÷ «¬‘Ø ‘ÀÕ √Ú≈¬∂ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ Ï≈’∆ √Ì‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ‹ÈÓ «Ú√≈÷ Á≈ ‘∆ ÓøÈÁ∆¡ª ‘È √Ø ¡√ª «Ú√≈÷ ‘∆ ·∆’ A. «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷ ’≈Ó»Í ‹≈‰∆ Á∆ √≈÷∆ ¡Â∂ ≈÷√π Â≈È Ú≈Ò∆ √≈÷∆ B. Ú∂÷Ø “‹◊ÈÈ≈Ê Íπ∆” ¡Â∂ ’ª⁄∆ÍπÓ «Ú⁄ «¬’ “‹ÀÈ∆ È≈Ò Ó∂Ò” Á∆¡ª √≈÷∆¡ªÕ C. Ú∂÷Ø √≈÷∆ ψÁ≈Á ‹≈‰ Á∆ D. Ú∂÷Ø ÓÙ‘Á Ú≈Ò∆ √≈÷∆ E. Ú∂÷Ø «ÍÙ≈Ú ‹≈‰ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ (xxx)
    • Ó≥«È¡≈ ‘ÀAÕ «˜¡≈Á≈ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ’Ó «√øÿ Á≈ «Ò«÷¡≈ “’ºÂ’ «’ «Ú√≈÷Õ ‹ØÂ∆‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ Â≈∆ı Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫«ÓÒÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ «¬√Â∑ª ¡≥«’ ‘À :- ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆-√øÓ AEIE ¡º√» √πÁ∆ A@ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆-√øÓ AEIF ¡º√» √πÁ∆ A@ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ «ÓÂ∆ √øÓ AEIF ¡º√» √πÁ∆ A@ ·∆’‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √øÓ AEIE «Ï’Ó∆ ‘À ‹Ø “◊” √øÓ ‘ÀÕ «‹Ú∂∫ «’Ì≈¬∆ ’Ó «√øÿ È∂ «√ºË ’∆Â≈ ‘À «’ «Ï’Ó∆ √øÓ ¡≈Ó ÂΩ Â∂ “◊“ «Ò«÷¡≈ ‹ªÁ≈ √∆BÕ«¬√ Ò¬∆ «Ï’Ó∆ √øÓ AEIE ◊ ‘À Â∂ «¬√Á≈ ÚÂÓ≈È √øÓ AEIF ‘∆ ωÁ≈ ‘ÀÕ «¬™‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ÚÒ≈«‘ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ’Â≈ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ÈÓ Á≈ √øÓÂÚÂÓ≈È Á∂ «ÁºÂ≈ ¡Â∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ Á∆ ◊ÂÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ √ºÌ ÂØ∫ ÍÃ≈⁄∆È ÷Û≈ ‹Ø ¡√ª ¡≥Â’≈ Á∂ «Ú⁄¤≈Í «ÁºÂ≈ ‘À, Á∆¡ª Â≈∆÷ª Ï‘π ÌπÒ∂÷≈ Í≈¿∞‰ Ú≈Ò∆¡ª ‘ÈÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ AEHB«Ï’Ó∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‹≈‰≈ ◊Ò ‘À «’™«’ AEHB Ì≈Ú AEBE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ’Â≈Íπ «‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª Â≈∆÷ª «¬√ Â∑ª ‘È :- ADFI ¬∆: = AEBF «Ï’Ó∆ = ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹ÈÓ (¡≥Â’≈ Í≥È≈ BBC) ADHG ¬∆: = AEDD «Ï’Ó∆ = È≈È’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ (‹ª È≈È’ Ú«∑¡ª ¡·≈ª Á≈ ‘Ø«¬¡≈) (¡≥Â’≈ BBH) ADHG ¬∆: = AEDD «Ï’Ó∆ «Ú⁄ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ (¡≥Â’≈ BC@) ADHC ¬∆: = AED@ «Ï’Ó∆ ÓØÁ∆-÷≈È∂ Á∆ ÈΩ’∆ (¡≥Â’≈ BCA) ADHF ¬∆: = AEDC «Ï’Ó∆ ÓØÁ∆-÷≈È∂ Á≈ «‘√≈Ï Á∂‰≈ (¡≥Â’≈ BCC) ADHG ¬∆: = AEDD «Ï’Ó∆ ’∞ÛÓ≈¬∆ (¡≥Â’≈ BCD) ADHH ¬∆: = AEDE «Ï’Ó∆ «Ú¡≈‘ (¡≥Â’≈ BCG) ADIF ¬∆: = AEEC «Ï’Ó∆ ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ ¡øÌ (¡≥Â’≈ BEF) √√∆ ÂΩ Â∂ «¬È∑ª Â≈∆÷ª ˘ Ú≈«⁄¡≈ ÍÂ≈ Òº◊∂◊≈ «’ «¬È∑ª «Ú⁄ «Ò÷≈∆ ˘‡ÍÒ≈ Òº◊≈ ‘ÀÕ Í«‘Òª AEDD Ì≈Ú ADHG «Ï’Ó∆ «Ú⁄ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ Â∂ «¬√ ÂØ∫ «ÂøÈÍ«‘Òª ÓØÁ∆-÷≈È∂ Á∆ ÈΩ’∆ «ÓÂ∆ AED@ «Ï’Ó∆ = ADHC ¬∆√Ú∆ ‘؉≈ ¿∞√∂ Â∑ª ¡√øÌÚ ‘À«‹√ Â∑ª AEHB «Ï’Ó∆ Ì≈Ú AEBE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹ØÂ∆ ‹Ø A. ◊πÍπÏ «È‰Ô ’Ó «√øÿ, Í«‡¡≈Ò≈ AI(B) Í≥È≈ DD B. ◊πÍπÍ «È‰Ô; ’Ó «√øÿ Í≥È≈ CI-D@ (xxxi)
    • È‘∆∫ √È √Ó≈«¬ ‹ÈÓ √≈÷∆, Á≈ «Ò«÷¡≈ ‹≈‰≈Õ «¬‘ ‘∆ ◊ºÒ AEDC «Ï’Ó∆ «Ú⁄ Ò∂÷≈Á∂‰ Á∆, ‹ª Ï∆Ï∆ È≈È’∆ Á∂ «Ú¡≈‘ Á∆ Â≈∆ı, Ì≈Ú AEDD «Ï’Ó∆ (ADHG ¬∆√Ú∆)ˆÒ ‘À Â∂ ‹ª ÓØÁ∆-÷≈È∂ Á∆ ÈΩ’∆ ’È ¡Â∂ Ò∂÷≈ Á∂‰ Ú≈Ò∆¡ª Â≈∆ıª ˆÒ ‘ÈÕ «¬√Â∑ª «¬™ ÍÂ≈ Òº◊Á≈ ‘À «’ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª «ÁºÂ∆¡ª Â≈∆÷ª ÌØ√∂ÔØ◊ È‘∆∫ «’™«’√ͺه ÂΩ Â∂ ˆÒ Â≈∆÷ª È∂ √‘∆ Â≈∆÷ª ˘ Ú∆ Ùº’∆ ω≈ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ «ÊºÂ≈Ú≈Ò∆ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ √øÍ≈ÁÈ’È Òº«◊¡ª ¿∞√ Íπ√Â’ Á∆ ¡≥Â’≈ «Ú⁄ Á∂ «ÁºÂ∆ ‘À ‹Ø «¬√ Â∑ª ‘À :- ADFI ¬∆√Ú∆ = AEBF «Ï’Ó∆ ¡ÚÂ≈ Ë≈È≈ ADGF ¬∆√Ú∆ = AECC «Ï’Ó∆ ͪË∂ Í≈√ ÍÛ∑È≈ ADGG ¬∆√Ú∆ = AECD «Ï’Ó∆ ÓπºÒª Í≈√ ÍÛ∑È≈ ADGH ¬∆√Ú∆ = AECE «Ï’Ó∆ ‹øfi» √ø√’≈ ADHD ¬∆√Ú∆ = AEDA-DB «Ï’Ó∆ «Ú¡≈‘ ADIF-IG ¬∆√Ú∆ = AEEC-ED «Ï’Ó∆ √Ã∆ ⁄øÁ Á≈ ‹ÈÓ AE@D ¬∆√Ú∆ = AEFA «Ï’Ó∆ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ «¬√ «ÊºÂ≈ÚÒ∆ «Ú⁄ «’Ë∂ √ÚÀ-«ÚØË È‘∆∫Õ «¬√ Ò¬∆ ’¬∆ «Ò÷≈∆ «¬È∑ª Â≈∆÷ª˘ «˜¡≈Á≈ ÌØ√∂ÔØ◊ √ÓfiÁ∂ ‘ÈÕ Í «¬√ ◊ºÒ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Òº◊Á≈ «’ «¬È∑ª Â≈∆÷ª ˘«’√ ¡Ë≈ Â∂ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÁºÂ∂ √ø’∂ª ÂØ∫ ’∞fi ’∞ Â≈∆÷ª Á≈ «È‰≈ ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ «¬‘√Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ÓØÁ∆-÷≈È∂ Á∆ÈΩ’∆ ’∆Â∆ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘∆ «‘øÁ≈ √∆Õ ÁΩÒ ÷ª ÒØË∆ ˘ «√’øÁÒØË∆ È∂ Í≥‹≈Ï Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √∆Õ «¬√ Â∑ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á∂ ¡øÌ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú¬∆∫-ÍÚ∂Ù Ú∂Ò∂¡Â∂ ’≈˜∆ ⁄⁄≈ Ú∂Ò∂ ÁΩÒ ÷ª ÒØË∆ √πÒÂ≈ÒÍπ «‘øÁ≈ √∆Õ Â≈∆ı-«¬-Ù≈‘∆ Á≈ ’Â≈¡«‘ÓÁ ÔÁ◊ «Ò÷Á≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ Ï≈Ï È∂ AEBD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Á∂ «¬Ò≈’∂ ˘ «‹ºÂ«Ò¡≈ ª «¬Ï≈‘∆Ó ÒØË∆ È∂ «¬’ «⁄º·∆ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ ˘ «Ò÷∆ Â∂ ¿∞√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «’Ú∆‘ √≈Ò ‘ج∂ Ó∂∂ «ÍÂ≈ ˘ Â∞‘≈˘ Í≥‹≈Ï Á≈ È≈˜Ó ω≈«¬¡≈ √∆ ¡Â∂ Â∞√ª Í≥‹≈Ï Óπ◊Òª‘Ú≈Ò∂ ’ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ √ͺه ‘πøÁ≈ ‘À «’ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Á≈È≈˜Ó Ï«‰¡≈Õ ¿∞√ ÂØ∫ Í«‘Òª ¿∞‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘∆ «‘øÁ≈ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ Ú¬∆∫-ÍÚ∂Ù Ú≈Ò∆√≈÷∆ ¡Â∂ ’≈˜∆ ⁄⁄≈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆∆ ‹ª ª AE@D ¬∆√Ú∆ ÂØ∫ Í«‘Òª ‘ج∆ ‹ª AE@D ¬∆√Ú∆«Ú⁄Õ «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ ¡øÌ AE@D ¬∆√Ú∆ ÂØ∫ Ø«¬¡≈‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «¬’ ‘Ø Â∑ª È≈Ò Ú∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √»‹ ◊둉 Á∂ √Ó∂∫ ’∞»’Ù∂Â √È¡Â∂ «Ú√≈÷∆ Ú≈Ò∂ «ÁÈ ‘Áπ¡≈Õ Í‹ø≈Ï ÚÒØ∫ ‘Áπ¡≈Õ Í≥‹≈Ï ÒÚØ∫ ‘Áπ¡≈ ‹≈‰ Á≈Íπ≈‰≈ ≈‘ ’π»’Ù∂Â √È ¡Â∂ «Ú√≈÷∆ Ú≈Ò∂ «ÁÈ ‘Áπ¡≈Õ Í≥‹≈Ï ÚÒØ∫ ‘Áπ¡≈ ‹≈‰ (xxxii)
    • Á≈ Íπ≈‰≈ ≈‘ ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬‘ ¿∞‘ ‘∆ ≈‘ ‘À «‹√ Â∂ ◊π» ¡Ó Á≈√ ‹∆◊ø◊≈ ◊¬∂ √È ¡Â∂ «‹√ Á≈ Ú‰È Â∞÷≈∆ ≈◊ «Ú⁄ ◊π» ≈Ó Á≈√ ‹∆ È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕA √Ø√»‹ ◊둉 Á∂ √Ó∂∫ ’∞»’Ù∂Â Á∂ Ó∂Ò∂ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ◊π» ‹∆ «Ú√≈÷∆ ˘ ‘«Áπ¡≈ Íπ‹ ◊¬∂ÕÍ‘≈Û∆ √¯ ’È Ú≈√Â∂ ‘«Áπ¡≈ ÂØ∫ ¡º◊∂ ◊Ó∆¡ª Á∂ ÓΩ√Ó «Ú⁄ ‘∆ ‹≈ √’∆Á≈ ‘À √Ø«Ú√≈÷∆ Á∂ √Ó∂∫ ‘«Áπ¡≈ ‘؉≈ Ó‘ºÂÚ Í»‰ Ș ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ ‹∂ ’ ¡√∆∫ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂Í«‘Ò∂ Á‘≈’∂ Á∂ √»‹ ◊둉 ¡Â∂ «Ú√≈÷∆ Ú≈Ò∂ «ÁÈ≈ Á≈ ¡«Ë¡ÀÈ ’∆¬∂ ª ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ’∞»’Ù∂Â ¡Â∂ ‘«Áπ¡≈ ‹≈‰∆ Á∆¡ª Â≈∆÷ª Á≈ ¡È∞Ó≈È Ò◊ √’Á≈ ‘ÀÕ √»‹◊둉 ¡Â∂ «Ú√≈÷∆ Á∆¡ª Â≈∆ıª «¬√ Â∑ª ‘È :- √»  ‹ ◊à « ‘‰ Á∆¡ª Â≈∆ıª «Ú√≈÷∆ Á∆¡ª Â≈∆ıª Ó¬∆ BG, AE@@ Ó≈⁄ BG, AE@@ ¡’±Ï AB, AE@A Ó≈⁄ BG, AE@A ¡ÍÀÒ G, AE@B Ó≈⁄ BH, AE@B Ó≈⁄ BG, AE@C Ó≈⁄ BH, AE@C √ÂøÏ B@, AE@C Ó≈⁄ BG, AE@D ‹ÈÚ∆ D, AE@F Ó≈⁄ BH, AE@F ‹πÒ≈¬∆ B@, AE@F ‹ÈÚ∆ AC, AE@G Ó≈⁄ BH, AE@G ‹πÒ≈¬∆ A@, AE@G Ó≈⁄ BG, AE@C ÈÚøÏ AB, AE@I Ó≈⁄ BG, AE@I Ó¬∆ G, AEA@B Ó≈⁄ BH, AEA@C ’∞»’Ù∂Â ¡Â∂ ‘«Áπ¡≈ «Ú⁄’≈ Á≈ «√ºË≈ ÍÀÁÒ √Â≈ «¬’ √Ω Ó∆Ò ÂØ∫ ÚºËÈ‘∆∫Õ √«Â¡ª Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ «Ú⁄ ¡√∆∫ Á√ ¡≈¬∂ ‘ª «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «√ºË∂ ‘∆’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ ‘«Áπ¡≈ ¡≈¬∂ «‹Ú∂∫ «’ «Í¤Ø∫ ◊π» ¡Ó Á≈√ √≈«‘Ï ‹∆ È∂ ’∆Â≈Õ √Ω ¡≥Á≈˜∂È≈Ò ÚºË ÂØ∫ ÚºË «¬’ ‹ª ÁØ Ó‘∆È∂ «Ú⁄ ¿∞Ê∂ ÍÀÁÒ Í‘πø⁄ ‹≈¬∆Á≈ √∆Õ «¬‘ ◊ºÒ Óπ÷ ÷ ’∂‹∂ ’ ¿∞Â∂ «ÁºÂ∆¡ª √≈È∆¡ª ˘ «Ú⁄≈∆¬∂ ª ÍÂ≈ Ò◊∂◊≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ BD‹È∆ AE@F ˘ ’∞»’Ù∂Â √»‹ ◊둉 Á∂ √Ó∂∫ Â∂ «¬√ ÂØ∫ ¡◊∂ BH Ó≈⁄ AE@F ˘ ‘Áπ¡≈Í‘πø⁄‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞√ √» «Ú⁄ ¿∞‘ AE@D ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡ı∆ «Ú⁄ √πÒÂ≈È ÍπØ∫⁄Ò∂ ‘؉◊∂ «’™«’ ¿∞‘ √Â∂ «Ú⁄ ’¬∆ Ê≈Úª «‹Ú∂∫ √ÔºÁÍπ (¬∂ÓÈ≈Ï≈Á), Â∞¶Ï≈, ÓıÁ»ÓÍπ,«˜Ò≈ ÓπÒÂ≈È Í≈’Í‡È («˜Ò≈ «Ó≥‡◊πÓ∆) Â∂ ·«‘Á∂ ¡≈¬∂ √ÈÕ √«Â¡ª ¡Â∂ Â≈∆ıª Á∂ A. Â∞÷≈∆ Ó‘Ò≈ 4, ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ AAAF-AG B. Indian Ephemeris Swami, Kannupillay, «¬ø‚∆¡È «¬¯∂Ó∆˜, √Ú≈Ó∆ ’ȱ«ÍÒ∂Õ C. È≈È’Ù≈‘∆ ‹øÂ∆, ◊ø‚≈ «√øÿ (¿∞Á»), «√º÷ «‘√‡∆ √Ø√≈«¬‡∆ ¡≥«ÓÃÂ√Õ (xxxiii)
    • «ÓÒÚ∂∫ ¡«Ë¡ÀÈ ˘ √≈˘ ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ «√ºË≈ ‘«Áπ¡≈ ‹≈‰≈ «˜¡≈Á≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ √Ø«¬√ Â∑ª AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í«‘Ò∆ ¿∞Á≈√∆ Á≈ ¡øÌ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ ¿∞Á≈√∆ Ï≈ª √≈Òª«Ú⁄ Óπº’∆Õ «¬‘ ¿∞Á≈√∆ Í»Ï ¡Â∂ Áº÷‰ Á∆ √∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï Ï≈ª √≈Òª «Í¤Ø∫ ÂÒÚø‚∆ ¡≈¬∂ ¡Â∂ Í»Ï ¡Â∂ Áº÷‰ Á∆ √≈∆ Ô≈Â≈Ò¬∆ «¬‘ ¡√≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞µÂ «ÁÙ≈ Á≈ √¯ ¡Â∂ Óº’∂ ÓÁ∆È∂ ¡≈«Á Á∂ √¯ª Â∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ¤∂ ’∞ √≈Òı⁄ ‘ج∂ Â∂ Î∂ AEBA ‹ª AEBB ¬∆√Ú∆ ¿∞‘ Í≥‹≈Ï Ú≈Í√ ¡≈¬∂Õ AEB@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ï≈ÏÈ∂ √ºÔÁÍπ ˘ ¿∞‹≈«Û¡≈Õ «¬√∂ ÿ‡È≈ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √ºÔÁÍπ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ˘«ÓÒ‰ ◊¬∂ ª √ºÔÁÍπ Á∂ ¿∞‹≈Û∂ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂Õ Ô’∆È ÂΩ Â∂ ◊π» ‹∆ AEBA ‹ªAEBB «Ú⁄ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ ‘∆ √ÈÕ ¡√ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ¡Ë≈ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª ’∞fi ’∞Â≈∆ıª Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ’È Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Í «¬√ √≈∂ ¡«Ë¡ÀÈ «Ú⁄ ¡≥ÂÓ √⁄≈¬∆ Á≈Á≈‘Ú≈ ’ج∆ È‘∆∫Õ «¬√ √øÏøË «Ú⁄ «¬‘ Á√ Á∂‰≈ ÔØ◊ ‘ØÚ∂◊≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂‹∆ÚÈ √øÏøË∆ Â≈∆ıª Á≈ «ÈÈ≈ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ ‹∆ ¡Â∂ ÍÃدÀ√ √≈«‘Ï «√øÿ È∂ Ú∆’∆Â≈ ‘ÀÕ ÁØ‘ª È∂ ’∞fi ’∞ Â≈∆ıª Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª ¡Í‰≈¬∆¡ª ‘È ¡Â∂’∞fi ¡≈͉∂ ¡≥Á≈˜∂ È≈Ò «Ò÷ «ÁºÂ∆¡ª ‘ÈÕ Í «¬‘ Â≈∆ıª ¿∞È∑ª «’√ ¡Ë≈ Â∂ ·∆’Ó≥È∆¡ª ‘È, «¬‘ È‘∆∫ Áº«√¡≈Õ ÍÃدÀ√ √≈«‘Ï «√øÿ È∂ Ì≈ Á∂ «‘øÁ» ¡√Ê≈Ȫ Á∂ Ó∂«Ò¡ªÁ∂ «ÁȪ Á≈ ÍÂ≈ ’ ’∂, ’∞fi Â≈∆÷ª ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «Ú⁄Ø∫ ÒÀ ’∂ ¡Â∂ ’∞fi «◊¡≈È∆«◊¡≈È «√øÿ Á∆¡ª Â≈∆ıª ˘ √≈Ó∑‰∂ º÷ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‘ ʪ ‹≈‰ Á∂ «ÁÈÚ≈ ’º„∂ ‘ÈÕ ’∂ÚÒ Ó∂«Ò¡ª Á∆¡ª «Êª Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √¯ª Á∂ «ÁÈÒ̉≈ «Ú«◊¡≈È’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ √¯ Á∂ ≈‘, √¯ Á∂ √≈ËÈ, ¯≈√Ò≈, ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª«Ú⁄ «ÁºÂ∂ √ø’∂Â, ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∆¡ª ‘Ø ÿ‡È≈Úª ¡≈«Á √Ì ◊ºÒª ˘ Óπ÷ ÷ ’∂ ‘∆ ’∞fiÂ≈∆ıª Á≈ ·∆’ «ÈÈ≈ ’∆Â≈ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∆ ÔØ‹È≈ AIFF «Ú⁄ ¡øÌ ‘ج∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂Íπ≈ÂÈ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈«¡ª Á∆ Ì≈Ò «Ú⁄ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ È≈È’ ÓÂ∂(Ô±.Í∆.) ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ≈Ó∂ÙÚÓ (ÓÁ≈√) ¡Â∂ ¶’≈ Â’ √¯ ’ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï √øÏøË∆Íº⁄Ò Ú≈«¬Âª ˘ «¬’ºÂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈¬∆¡ª Ú≈«¬Âª È≈ÒÓ∂Ò ’∂ Íπ≈‰∂ ≈‘ª Á∆ ÷Ø‹ ÍÛÂ≈Ò ’∆Â∆ ‘ÀÕ ‘ ◊ºÒ ˘ Îπ‡ È؇ª ≈‘∆∫ √ÍÙ‡ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Í◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ √Ó’≈Ò∆ «Ò÷Â∆ Ó√≈Ò≈ È≈ «ÓÒ‰ ’ ’∂ ’¬∆¡ªÊ≈Úª Â∂ ¡È∞Ó≈È Ò≈¿∞‰≈ «Í¡≈ ‘À √Ø ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘À «’ ‘ ◊ºÒ √Ó∂∫ Á∂ ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈Ú∂÷ ’∂ «√º‡∂ ’„∂ ‹≈‰Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ ’º„∂ ◊¬∂ «√º‡∂ Í≈·’ª ˘ È≈ ‹⁄Á∂‘؉, ¿∞È∑ª ‘≈Ò≈ «Ú⁄ «ÈÓÂ≈ √«‘ Ô≈⁄È≈ ‘À «’ √⁄≈¬∆ Á∂ ¡≥ ’ Í‘π⁄‰ Á≈ ’ج∆Á≈‘Ú≈ È‘∆∫ ‘À, «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ √⁄≈¬∆ Â∂ Í‘πø⁄‰ Á≈ «¬’ ÔÂÈ ‘ÀÕ ÌπÒ∂÷≈ Ú∆ Ò◊√’Á≈ ‘À «’™«’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÎπÓ≈«¬¡≈ ‘À :- ÍÓ √«Â’≈ ÔØ◊ √Á≈ «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ È∂ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ «Ú⁄ (xxxiv)
    • ¡øÌ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ¡ı∆ Â’ «ÁÒ⁄√Í∆ Ò¬∆ ‘ÀÕ ÓÀ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ◊πÁÚ≈«¡ª Á∆Ì≈Ò Ò¬∆ Á» Á» Ê≈Úª Â∂ ‹≈ ’∂ ÷Ø‹ ’È Á∆ ¡≈«◊¡≈ «ÁºÂ∆Õ ‚≈’‡ ¯Ω‹≈ «√øÿ ‘À‚¡≈¯ «‘√‡∆ ‚∆Í≈‡ÓÀ∫‡ ¡Â∂ ‚≈«¬À’‡ Í≥‹≈Ï «¬«Â‘≈√ ¡«Ë¡ÀÈ «ÚÌ≈◊ È∂ «¬√ ⁄È≈Á≈ «¬’ «¬’ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ ¡Â∂ Ï‘π √≈∂ ’∆ÓÂ∆ √πfi≈ «ÁÂ∂ ‘ÈÕ ◊πøfiÒª Á∂ √πÒfi≈‰ Ò¬∆¡◊Ú≈¬∆ ¡Â∂ √‘≈«¬Â≈ ’∆Â∆ ‘À ¡Â∂ ‘ ¡Ω’Û «Ú⁄ ¿∞ÂÙ≈‘ «ÁÂ≈ ‘ÀÕ ‚≈’‡ ◊ø‚≈ «√øÿ‹∆ È≈Ò ÓÀ∫ «¬√ ÔØ‹È≈ Á∂ ’¬∆¡≈ ͺ÷ª Â∂ «Ú⁄≈ Ú‡ªÁ≈ ’∆Â≈ ‘À ¡Â∂ ¡◊Ú≈¬∆ Ò¬∆ ‘ÀÕÓÀ∫ «¬È∑ª √≈«¡ª Á≈ «ÁÒØ∫ ËßÈÚ≈Á∆ ‘ªÕ ‚≈’‡ ‚ÏÒÔ± : ¡À√: ’È≈ ÂÈ≈, ¡«√√‡À∫‡ ‚≈«¬À’‡ ¡≈’∂¡≈ÒØ‹∆«√ÒØÈ Ó∂∂ È≈Ò Êª ʪ «√ÒØÈ «Ú⁄ «ÎÁ∂ ‘∂ ‘ÈÕ √Ã∆ «Í¡≈∂ Ò≈Ò ’±Í «ÁºÒ∆ È∂ AFEH¬∆√Ú∆ Á≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ ÎØ‡Ø ’≈Í∆ ’È Á∆ ¡≈«◊¡≈ «ÁºÂ∆Õ ’ÈÒ ‹◊‹∆ «√øÿ◊πÒ∂∆¡≈ ÈÚ∆∫ «ÁºÒ∆, √Á≈ ‘⁄È «√øÿ ≈Ó∂ÙÚÓ (ÓÁ≈√), √ø ’Â≈ «√øÿ «ÏÁ(ÓÀ√»), «◊¡≈È∆ ‘⁄È «√øÿ, ÓÀÈ∂‹ ◊πÁÚ≈≈ È≈È’ ÓÂ≈ (¿∞µÂ ÍÃÁ∂Ù), √ø ’Â≈«√øÿ, ͇È≈ √≈«‘Ï («Ï‘≈) ÓÀÈ∂‹ ◊πÁÚ≈≈ √Ã∆ ‘˜» √≈«‘Ï, È≈Á∂Û (Ó‘≈≈Ù‡)√Á≈ ≈Ó «√øÿ ⁄≈ÚÒ≈ ÷≥‚Ú≈ (Óº«Ë¡≈ ÍÃÁ∂Ù), √Ã∆ ÙøÌ» ÍÃÙ≈Á ‘ ÍÃÙ≈Á ‚∂√≈¬∆,‹»È≈◊Û (√π≈Ù‡ ◊π‹≈Â), √Ã∆ ‚∆. ’∂ «Ú«Á¡≈, «’¿∞∂‡ Ìπ‹ (’º¤ ◊π‹≈Â) √Á≈◊π«Á¡≈Ò «√øÿ, Ò÷Í √≈Ó‹∆ Ó≈˙ ‹∆ √Í≥⁄ Ò÷Í (’º¤ ◊π‹≈Â), √Ã∆ Ï⁄» Ì≈¬∆«¬È≈ÓÁ≈ ¡À‚ÚØ’∂‡ ÏÛØ⁄ (◊π‹≈Â), √Ú≈Ó∆ Í≥⁄≈ ÈßÁ (’؇ Ï≈Ï≈ Á«¬¡≈ ≈Ó) ¡Ò≈‘Ï≈Á,(¿∞µÂ ÍÃÁ∂Ù) Ì≈¬∆ ’«Ò¡≈È «√øÿ ÏÈ≈√ (¿∞µÂ ÍÃÁ∂Ù) √ø ’Â≈ «√øÿ ’Ó≈Ò∆¡≈Ú≈Ò∂ Í«‡¡≈Ò≈Õ «¬È∑ª √Ì √‹‰ª È∂ «’√∂ È≈ «’√∂ »Í «Ú⁄ √«‘ÔØ◊ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª√≈∆¡ª Á≈ ÓÀ∫ «ÁÒØ∫ «‰∆ ‘ªÕ «¬È∑ª ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Á∂Ù ÍÁ∂Ù «Ú⁄ ’¬∆ √’≈∆ ’Ó⁄≈∆¡ªÈ∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ «Ú⁄ «ÁÒ⁄√Í∆ ÒÀ ’∂ √«‘ÔØ◊ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ÓÀ∫ «¬È∑ª √≈«¡ª ËøÈÚ≈Á’Á≈ ‘ªÕ ‚≈’‡ Ó«‘øÁ Í≈Ò ’Ø‘Ò∆ ¡Â∂ √Á≈ ÁÙÈ «√øÿ ¡Ú≈≈ È∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ÍøÍ≈ ˘ Ì≈Ù≈¬∆ «ÁzÙ‡∆’ØÈ ÂØ∫ Í«Û¡≈ ‘À ¡Â∂ ’¬∆ ⁄ø◊∂ √πfi≈¡ «ÁÂ∂ ‘ÈÕ √Á≈ ÁÙÈ«√øÿ È∂ Í»¯ ÍÛ∑È «Ú⁄ Ú∆ √‘≈«¬Â≈ ’∆Â∆ ‘À ÓÀ∫ «¬È∑ª Á≈ ËøÈÚ≈Á∆ ‘ªÕ «’Í≈Ò «√øÿ (xxxv)
    • iBw;kyh gozgok 1 ¡ÚÂ≈ Ë≈È≈ Íπ  ≈ÂÈ Í≥ ‹ ≈Ï Á∆ ≈‹Ë≈È∆ Ò≈‘Ω  Á∂ Áº ÷ ‰ ͺ ¤ Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ CD Ó∆Ò Â∂̺ ‡ ∆¡ª Á∂ ÂÍ∂ «Ú⁄ «¬’ «Í≥ ‚ ÂÒÚø ‚ ∆ ≈¬∂ ÌØ « ¬ A √∆ «‹√ ˘ ¡‹’Ò ÈÈ’≈‰≈√≈«‘Ï ’«‘ø Á ∂ ‘ÈÕ «¬√ «Í≥ ‚ «Ú⁄ ◊π  » È≈È’ Á∂ Ú ‹∆ È∂ Ó«‘Â≈ ’≈¨ Á∂ Ó≈Â≈«Âz Í Â≈ B ‹∆ Á∂ ÿ AEBF «Ï’Ó∆ «Ú√≈÷ √π Á ∆ «Âø È C (AE ¡Íà À Ò ADFI ¬∆√Ú∆)≈ Á∂ «¬’ Ú‹∂ ¡ÚÂ≈ Ë≈«¡≈Õ Ó«‘Â≈ ’≈» Ò ‹≈ Á∂ Ï∂ Á ∆ ÷º  ∆ Â∂ «Í≥ ‚ Á∂͇Ú≈∆ √È DÕ ‹ÈÓ √Ó∂ ∫ Ï≈Ò’ È≈È’ È∂ ‘Ø  Ȫ Ï≈Ò’ª Úª◊» ““¿± ¡ ª ¿± ¡ ª” È‘∆∫’∆Â≈ √◊Ø ∫ ““Â∂  Ø È≈™ Â∂  ∂ È≈™”” Á≈ ¿∞ ⁄ ≈‰ ’∆Â≈ EÕ ‹ÈÓ ÂØ ∫ ‘∆ È≈È’ ‹∆ 1. tbkfJs tkbh, GkJh pkb/ tkbh s/ GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh ftZu r[o{ BkBe ;kfjp dk iBwsbtzvh okJ/ GfJ fbfynk j? s/ pkpk fwjopkB tkbh iBw ;kyh ftZu r[o{ ih dk iBw fgzv ukjbKtkbk EkDkpoeh (f}bk bkj"o) nzfes j? fiZE/ r[o{ ih d/ BkBe/ ;B . ukjbK tkbk iBw n;EkB jD dh g[FNh fe;/ j iBw;kyh sI BjhI j[zdh . fwjopkB tkbh iBw;kyh ;kyh dh d{ih ekgh i ]kb;k ekbik nzfqws;o (n?; n?u nko2190) ftZu ;[oZfyns j?, ftZu iBw n;EkB sbtzvh jh fbfynk j? . fJ; sI fJbktk fwjopkB tkbh iBw ;kyhgzBk 52 s/ fbfynk j? ¿sp r[o{ pkpk BkBe ih gzikp eh Xosh Brfo sbtzvh okfJ GJ/ eh iBw n;EkfB r[o{ pkp/BkBe ih ekÀ fi; sI gsk brdk j? fe sbtzvh jh iBw n;EkB mhe j? . 2. r[o{ BkBe d/t ih d/ fgsk dk BkT[I ;G iBw;kyhnK ftZu fwbdk j? . g[oksB iBw ;kyh ftZu r[o{ ih dhwksk dk BkT[I BjhI fdZsk . iBw ;kyh GkJh pkbk s/ GkJh wBh f;zx ftZu wksk fsqgsk fbfynk j? s/ iBw ;kyhfwjopkB ftZu fsgo . fsgsk BkT[I g[okDK ftZu nkT[Idk j? s/ pj[s g[okDk j? . fsgs fJ;/ dk ftrfVnk o{g ikgdkj? . 3 g[oksB iBw ;kyh ns/ fwjopkB dh iBw ;kyh ftZu r[o{ BkBe ;kfjp dk iBw fdB ft;ky ;[dh fsBj? ns/ GkH pkb/ dh iBw ;kyh ftZu eZse dh g{oBwkFh . GkJh wBh f;zx ih dh iBw ;kyh dhnK g[oksB jZE-fbysK ftZu ft;ky j? . r[o{ BkBe ;kfjp dh ;zskB ftZu ;[ytk;h okJ/ d/ fby/ r[o{ BkBe pz; gqekF ftZu th ft;kydk iBw fbfynk j? . wfjwk gqekF tkose ns/ wfjwk gqekF pktk ;o{g GZbk, ft;ky dk iBw jh wzBdhnK jBfJ; eoe/ ft;ky jh mhe ikgdk j? . 4 pkb/ tkbh iBw ;kyh ftZu wfjsk ekb{ B{z gNtkoh ns/ tbkfJs tkbh iBw ;kyh ftZu ekb{ yZsoh ikst/dh fbfynk j? . fwjopkB tkbh iBw ;kyh ftZu wfjsk ekb{ g[Zso B{z efjzd/ jB ªpuk BkBe n;hIokje jK«,fwjopkB tkbh iBw ;kyh 67, (nzsek 77) . fJ; sI fJj f;ZX j[zdk j? fe T[j gNtkoh th ;B s/ fiwhIdko th . 5. fwjopkB tkbh iBw ;kyh, gzBk 9, (nzsek 58) . GkJh wBh f;zx dh iBw ;kyh ftZu fbfynk j? fe BkBeih B/ iBw ;w/I ªtkfjr[o{« Fpd T[ukfonk j? i mhe BjhI ikgdk feT[Ife ªtkfjr[o{« Fpd dh wjkBsk r[o{ noiB;kfjp ih dh nkfd r[o{ rqzE ;kfjp ih dh phV fsnko eoB fgZSI goubs jJh idI fe GZNK B/ ªtkfjr[o{« Fpd dkikg ehsk . s/o BkUI s/o BkUI Fpd r[o{ BkBe ;kfjp d/ ;[Gk s/ T[d/F d/ f}nkdk nB[e{b jB .
    • iBw;kyh gozgok 2√«‘‹ Â∂ ÙªÂ∆ √π Ì ≈ Ú≈Ò∂ √È A Õ ‘Ø  Ȫ Ï≈Ò’ª Úª◊ Ø ‰ Á∆ ¡≈Á ȑ∆∫ √∆Õ ‹ÁØ∫«¬‘ Â∂ª «ÁȪ Á∂ ‘ج∂ ª «¬È∑ª Á≈ È≈™ ¡≈͉∆ Úº‚∆ ÌÀ‰ È≈È’∆ Á∂ È≈™ Â∂ È≈È’º«÷¡≈ «◊¡≈ÕB ‹ÁØ∫ «ÂøȪ Ó‘∆«È¡ª Á∂ ‘ج∂ ª ËΩ‰ «‡’≈¬∆ ¡Â∂ √ºÂª Ó‘∆«È¡ª Á∆ ¿∞Ó«Ú⁄ ÏÀ·‰ Ò◊ ͬ∂Õ ÈÚª Á√ª Ó‘∆«È¡ª «Ú⁄ «Û∑È≈ «√«÷¡≈ Â∂ ‚∂„ Ú∑∂ Á∂ ‘Ø ’∂ ÂØÂÒ∆˜Ï≈È È≈Ò ÊØÛ≈ ÊØÛ≈ ÏØÒ‰ Â∂ «ÂøÈ ⁄≈ Ú«∑¡≈ Á∂ ‘Ø ’∂ Ï≈Ò’ª È≈Ò ÷∂‚‰C Òº◊∂ ͬ∂Õ’Á∆ ’Á∆ Ï≈Ò’ª Á∆¡ª ÷∂‚ª ÂØ∫ Úº÷ ‘Ø ’∂ ¡≈Í ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ Ó√ ‘Ø ‹ªÁ∂ÕDÍ≥‹ª Ú«∑¡ª Á∆ ¿∞Ó «Ú⁄ «¬È∑ª È∂ ¡≈͉∂ «Í≥‚ Á∂ Ú√È∆’ª ˘ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú ’∆Â≈Õ «‘øÁ»Â∂ Óπ√ÒÓ≈È ÁØ‘ª È≈Ò ’≈Á Â∂ ’∞Á Á∆¡ª ◊ºÒª ’Á∂ «‹√ ÂØ∫ «Í≥‚ Ú≈√∆¡ª ˘ «¬√Ï≈Ò’ Á∆ ¡˜Ó Á≈ «È√⁄≈ ‘Ø «◊¡≈EÕ «¬√ ¡ÒΩ«’’ Ï≈Ò Á≈ ‘≈Ò «Í≥‚ Á∂ Ó≈Ò’ Â∂̺‡∆¡ª Á∂ √Á≈ ≈¬∂ ÌØ«‘ Â∂ ¿∞√ Á∂ ÍπºÂ ≈¬∂ ÏπÒ≈ ˘ Ú∆ Òº◊ «◊¡≈ÕF 1. fwjopkB tkbh iBw ;kyh gzBk 10, (nzsek 58) s/ iBw ;kyh GkJh wBh f;zx gzBk 42 (nzsek 331). iBw ;kyh fwjopkB s/ iBw ;kyh wBh f;zx ftZu ;gFN o{g ftZu fbfynk j? fe pkbe BkBe pj[s FKsh s/ ;fji;[Gk tkb/ ;B s/ fJj jh rZb T[BQK d/ ihtB d/ nB[e{b ikgdh j? . 2. fwjopkB tkbh iBw ;kyh gzBk 10 (nzsek 58) id BtK fdBK ek j{nk sp BkT[I eoD j{nk pkb/ dhiBw ;kyh ftZu s/oK fdBK dk jD s/ BkBe BkT[I oZfynk fbfynk j? . s/oK fdBK fgZSI BK oZyD dh o;w yZsohnK ftZuj[D sZe goubs j? fJ; bJh s/oQK fdBK fgZSI BK oZyDk mhe ikgdk j? . 3 pkbe BkBe dh ;ohoe ftqXh dk t/otk iBw ;kyh fwjopkB s/ iBw ;kyh GkJh wBh f;zx ftZu fdZsk j?,g[oksB s/ pkb/ tkbh iBw ;kyh ftZu BjhI . go fJj t/otk ;XkoB j? s/ mhe ikgdk j? . 4. tbkfJs tkbh iBw ;kyh ftZu, ªnksw nfGnk;[ gow/;o ek eoª fbfynk j? s/ iBw ;kyh GkJh wBhf;zx ftZu fbfynk j? ªf;X nk;B eo p?m/ no gqkDK e/ phu tkfjr[o{ ek ikg eo/ª fwjopkB dh iBw ;kyh ftZufbfynk j? ªnto pkbeK dh nto u/FNk r[o{ pkp/ BkBe ih eh feS[ no u/FNk« . pkb/ tkbh iBw ;kyh ftZu fJ;pko/ e[M fJ; soQK BjhI fbfynk . gfjbhnK fszB iBw ;kyhnKdk eEB mh ikgdk j? . 5 tbkfJs tkbh iBw ;kyh ftZu, fbfynk j?, ¿bZrk pksk nr fBr dhnK eoBÀ GkJh pkb/ tkbh iBw;kyh ftZu th fJj jh tke j? . fwjopkB tkbh iBw ;kyh th fJ;/ rZb dh g[FNh eodh j? . go iBw ;kyh GkJhwBh f;zx ftZu ;gs ;beh rhsk dk gkm eoBk fbfynk j? i mhe BjhI f;ZX j[zdk . 6 fwjopkB tkbh iBw ;kyh ftZu okJ/ GfJ s/ tbkfJs tkbh s/ pkb/ tkb/ iBw ;kyh ftZu okJ/ p[[bko B{zfgzv dk wkbe dZf;nk j? . GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh ftZu ;gFN fbfynk j? jfJnk j? fe okJ/ p[bko okJ/GJ/ dk g[Zso ;h . okJ/ p[bko dh epo th BBekDk ;kfjp eb w"i{d j? . fJ; bJh r[o{ BkBe ;kfjp d/ pugB d/;w/I fJj dt/I fgT[I g[Zso sbtzvh jh jDr/ . okJ/ p[bko nkgD/ fgsk BkbI f}nkdk fdbu;gh r[o{ BkBe ftZu oZydk;h feT[Ife iBw ;kyhnK ftzu T[; dk eEB pj[s tkoh nkT[Idk j? .
    • iBw;kyh gozgok 3 ÍÛÈ∂ Í≈¿∞ ‰ ≈ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ √ºÂ Ú∑∂A Á∂ ‘ج∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ «ÍÂ≈ È∂ ÙπÌ «ÁÈ Ú∂÷ ’∂B ͪË∂ Í≈√ÍÛ∑È∂ Í≈«¬¡≈CÕ ÍªË∂ È∂ ¶«‚¡ªD Á∆ ͺ‡∆, «‹√ ˘ ¿∞√ √Ó∂∫ «√ËØŸ≈«¬¡≈E ’«‘øÁ∂ √È, «Ò÷«ÁÂ∆CÕ ’∞fi Ú∑∂ «¬√ Â∑ª ÍÛ∑≈¬∆ «Ú⁄ Ï∆Â∂ Â∂ Ï≈Ò’ È≈È’ È∂ ͪË∂ ˘ Ï‘π ÍÃÌ≈ÚÂ’∆Â≈GÕ ÊØÛ∂ √Ó∂∫ ‘∆ ÍÛ∑≈¬∆ Â∂ «Ò÷≈¬∆ Á≈ ’øÓ ıÂÓ ’ «Ò¡≈ ¡Â∂ «‘øÁ» ËÓ Á∆ Ï‘πÂ√≈∆ ‹≈‰’≈∆ ÍÃ≈Í ’ Ò¬∆ «‹√ Á≈ √≈˘ ¿∞È∑ª Á∆ ¡≈͉∆ ⁄È≈ «Ú⁄ «ÁºÂ∂ √ø’∂ª ÂØ∫ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ó«‘Â≈ ’≈¨ È∂ ¡≈͉∂ ÍπºÂ ˘ ¯≈√∆ ÍÛ∑≈¿∞‰ Á≈ «Ú⁄≈ 1. tbkfJs tkbh, fwjopkB tkbh s/ GkJh pkb/ tkbh iBw ;kyh ftZu ;ZsK tfoQnk dh T[wo s/ gVQB/ gkT[Dfbfynk j? . GkJh wBh f;zx dh iBw ;kyh ftZu fJj T[wo gzi tfoQnK dh dZ;h jJh j? . ;ZsK tfoQnK dh T[wo s/gVQB gkT[Dk tX/o/ mhe ikgdk j? . 2 Gkt/I tbkfJs tkbh s/ fwjopkB tkbh iBw ;kyh ftZu F[G fdB dk eJh eEB BjhI go GkJh wBh f;zxs/ GkJh bkb tkbh iBw ;kyh ftZu F[G fdB ftuko e/ gVQB/ gkT[IDk dZf;nk j? . g[okD/ ;fwnK ftZu jo ezw fdBtko fsE nkfd t/y e/ eod/ ;B fJ; bJh r[o{ ih d/ fgsk B/ th F[G fdB t/y e/ r[o{ ih B{z gVQB/ gkfJnk . 3 GkJh wBh f;zx dh iBw ;kyh ftZu gkX/ dk BK fpqi BkE gzvs fbfynk j? go fJ dh g[FNh fe;/ jo iBw;kyh sI BjhI j[zdh . 4 gzikp d/ gjkVh fJbkfenK ftZu Fkodk s/ w?dkBh fJbkfenK ftZu bzv/ nkw gVQ/ fby/ iKd/ ;B . tgkohbe bzv/ j[D th tosd/ jB . GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh ftZu fbfynk j? fe gKE/ B/ r[o{ ih B{z ª;kodk Unz;[nkj ;[n;s« gVQkfJnk . 5 fJj bzv/ nZyoK dh g[okDh w[jkoBh d/ pb jB . ¿T[j nZyo ªUBw f;X?« d/ wzrbkuoD sI F[o{ j e/ ªn:nzC/ ;G[ ir nkfJnk eky? nzC? ekb GfJnk .. oh oh bbh gkg ewkD/, gfV ntrD r[D th;fonk .. f;zXCkfJnkf;wofj Bkjh, BzB? Bk s[X[ Bkw[ bkfJnk .. nkfd o{gk ftZu eqwtko ubd/ jB . ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ftZu fJ: pko/okr nk;k wjbk 3 gZNh dk fJe Fpd j?, n: nzC ;G ir[ nkfJnk eky? nzC? ekb GfJnk ,oh oh bbh gkg ewkD/, gfV ntrD r[D th;fonk ,,,, f;XzCkfJn? f;wofj Bkjh BzB? Bk s[C Bkw bkfJnk . 6 tbkfJs tkbh s/ pkb/ tkbh iBw ;kyh ftZu fJj BjhI dZf;nk fe gZNh s/ eh fby e/ fdZsk . fwjopkBtkbh iBw ;kyh ftZu ;zXCkfJnk s/ GkJh wBh f;zx dh iBw ;kyh ftZu p?okyVh (pkjo nZyoK dh ;[to s/ ftnziBBkb w[jkoBh) fbfynk j? . feT[Ife bzfvnK Bkb brK wksoK BjhI j[zdhnK ;B fJ; bJh f;XkCkfJnk mhe j? . 7 ;G iBw ;kyhnK ftZu nzfes j? fe pkbe BkBe ih B/ gKX/ B{z nkgDh :rsk Bkb gqGkts ehsk . ;kohnKiBw ;kyhnK ftZu r[o{ ih dk fJ; ;w/I ¿ikfb wj[ xf; w;[ efo wfs ekrd[ efo ;ko{À T[ukoBk dZf;nk j? .tbkfJs tkbh s/ GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh ftZu r[o{ ih dk nk;k gNh pkDh dk T[ukoBk s/ GkJh wBh f;zxtkbh iBw ;kyh fJ; sI gfjbK wksk fgsk B{z ;gs ;beh rhsk dk gkm eo e/ ;[DkT[Dk nzfes j? . r[o{ BkBe;kfjp dh nk;k gZNh ftZu s/ ikfb wj xf; tkbh Fpd ftZu ihtB s/ ftFkb siop/ dk toDB j? fit/ i w? ehnk; w? gkfJnk d[;[ B dhi? nto iBk . BkBe FkfJo fJt efjnk Bkt fiBK ;[bskB ykB jId/ fvZm/ y/j sI FgFN j?. fJ; bJh fJj ouBktK ;Zs nZm ;kb dh SNh T[wo ftZu BjhI jJhnK ikgdhnK .
    • iBw;kyh gozgok 4’∆Â≈AÕ «¬’ «ÁÈ ¿∞È∑ª ˘ ÓπºÒª ’ØÒ ÒÀ ◊¬∂Õ Í«‘Ò∂ «ÁÈ ÓπºÒª È∂ ÂıÂ∆ «Ò÷ «ÁÂ∆ Â∂¯≈√∆ Á∂ ¡º÷ ¡Ò¯, Ï∂, ¡≈«Á «√÷≈¬∂Õ È≈È’ ‹∆ È∂ «¬‘ √Ì ’∞fi ¤∂Â∆ ‘∆ Ô≈Á ’«Ò¡≈ Â∂ ¡º÷ «Ò÷‰ Ú∆ Óπ‘≈ ‘≈√Ò ’ Ò¬∆,B «‘√≈Ï «’Â≈Ï ‹Ó∑≈ ı⁄ ¡≈«Á «√÷«Ò¡≈Õ «¬√ Â∑ª ÊØÛ∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ ¿∞‘ ¡≈͉∂ √≈Ê∆¡ª ’ØÒØ∫ Ï‘π ¡º◊∂ ¶ÿ ◊¬∂ Â∂ ÓπºÒª «¬√Ï≈Ò’ Á∆ √Ófi Ï»fi Â∂ Ï‘π ‘À≈È ‘Ø«¬¡≈ ‹ø fl » √ø √ ’≈ C ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ ÈΩ √≈Ò Á∂ ‘ج∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ È∂ Í⁄Ò ∆ ¡È∞√≈‹øfl» √ø√’≈ Á≈ «Ú⁄≈ ’∆Â≈Õ Í≥«‚ ‹∆ √»Â Á≈ ‹øfl» ω≈ ’∂ ÒÀ ¡≈¬∂Õ √Ó∂∫ Á∆ √Ó¡È∞√≈ «¬’ ⁄Ω’≈ ωÚ≈«¬¡≈Õ ¿∞√ Â∂ ◊ª Á∂ ◊Ø‘∂ Á≈ ÍØ⁄≈ Î∂«¡≈Õ È≈È’ ‹∆ ˘ ¿∞√ «Ú⁄«Ï·≈ ’∂ ’øÈ «Ú⁄ «’‘≈, ÏÑÓÈ ÷Â∆¡≈ Á≈ ËÓ ‘À «’ ‹øfl» Í≈¿∞‰DÕ ‹øfl» Á∆ √Ó Í»∆ ‘Ø A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ “ÂØ’∆” «Ò«÷¡≈ ‘À ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄“Óπ√ÒÓ≈È≈” Â∂ “ÂØ’∆”Õ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÓπºÒª ’ØÒ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ‘À Â∂ ÓπºÒª Á≈ Ȫ Ú∆’∞ÂÏÁ∆È «Ò«÷¡≈‘ÀÕ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù «ÚÁ Ï≈Ï≈ √»Í Á≈√ ̺Ò≈ «Ò÷Á∂ ‘È :- ÓπºÒª ’∂ ÿ ÍÛÈ ’Ø Ò∂ ’≈¨ ‹∆ √ø◊Õ Ó’ÂÏ ÓØ ÏÀ·∂ ÍÃÌ» √ØÌ≈ ¡«Ó ¡Ìø◊Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ Ï≈‰∆ «Ú⁄ ¯≈√∆ Á∂ √ÏÁ «ÓÒÁ∂ ‘È «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆˘ Î≈√∆ ÏØÒ∆ Á≈ «◊¡≈È √∆ B. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «‹√ Ú∂Ò∂ ÓπºÒª È∂ ͺ‡∆ Â∂ ¡Ò¯ Ï∂ «Ò÷«ÁºÂ∆ ª ◊π» È≈È’ ¬∂ «¬È∑ª ¡µ÷ª Á≈ ¡Ê Íπº«¤¡≈, ÓπºÒª ˘ ¡Ê È≈ ¡≈¿∞‰ Â∂ ¡≈Í √∆‘Î∆ ¿∞⁄≈∆ :- ““¡Ò¯ ¡Ò≈ ˘ Ô≈Á ’ ◊¯Ò ÓÈ‘π «Ú√≈πÕ”” Í «¬‘ √∆‘¯∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ≤Ù≈ÓÒ È‘∆∫Õ ÚÒ≈«¬Â, «Ó‘Ï≈È Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆¡ª ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄ «¬√ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬√ ’’∂ «¬‘ ◊ºÒ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆¡È∞√≈ ◊π» ‹∆ È∂ «¬√ √Ó∂∫ ÓπºÒª≈ ˘ “Ô’ ¡˜ ◊π¯ÂÓ” Ú≈Ò≈ ÙÏÁ √π‰≈«¬¡≈ ‹Ø ·∆’ È‘∆∫, «’™«’ «¬√ÙÏÁ «Ú⁄ Ï≈Ò’ ¡Ú√Ê≈ «Ú⁄ ⁄∂ ‹≈‰ ’ج∆ ◊ºÒ Ș∆ È‘∆∫ ¡≈™Á∆Õ C. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÈΩ∫ √≈Ò Á∆ ¿∞Ó «Ú⁄‹øfl» √ø√’≈ ‘؉≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ √≈÷∆ ¡≥«’ÂÈ‘∆∫ ‘ÀÕ ‹øfl» Á≈ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ¡≈͉∂ ÙÏÁª «Ú⁄ ’Û≈ ÷≥‚È ’∆Â≈ ‘À Â∂ ¡≈Í È∂ «¬√ √Ó Á≈ Ú∂Ú≈ Á«√¡≈‘À:- Â◊ ’Í≈‘‘π ’Â∆¡À Ï≈Ó‰ Ú‡∂ ¡≈«¬Õ ’∞«‘ Ï’≈ ««È ÷≈«¬¡≈ √Ì ’Ø ¡≈÷∂ Í≈«¬Õ..... .... «√÷≈ ’øÈ ⁄Û≈¬∆¡ª ◊π» ÏÃ≈‘Ó‰ Ê∆¡≈Õ ¡≈«ÁÕ «¬√ ÂØ∫ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ «¬‘ √Ó ◊π» √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ ÍÃ⁄Ò √∆ «‹‘Û∆ ◊π» ‹∆ Á∂ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ È∂ Ú∆Í»∆ ’∆Â∆ ‘ØØÚ∂◊∆ Â∂ ¿∞‘ √Ì ’∞fi ‹≈Â∆ ‹Ï∂ ÂØ∫ «Ò÷ ‘∂ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ D. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ √Ó Á∂ «Ú√Ê≈
    • iBw;kyh gozgok 5◊¬∆ √Ì «ÙÂ∂Á≈ ¡≈͉∂ ÿª ˘ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ «¬√ √Ó Á≈ ◊π» ‹∆ Á∂ ÓÈ Â∂ ’ج∆ ⁄ø◊≈ÍÃÌ≈Ú È≈ «Í¡≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ ¡√Ò ‹øfl» Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ «Ú⁄ «¬√ Â∑ª ’∆Â∆‘À :- Á«¬¡≈‘ ’Í≈‘ √øÂØ÷π √π ‹Â∞ ◊ø„∆ √Â∞ Ú‡π «¬‘π ‹È∂¿± ‹∆¡ ’≈ ‘¬∆ ª ͪ‚∂ ÿºÂ∞ È «¬‘ Â∞‡∂ È Ó´ Ò◊À È «¬‘π ‹ÒÀ È ‹≈«¬ ËøÈ∞ √π Ó≈‰√ È≈È’≈ ‹Ø ◊«Ò ⁄Ò∂ Í≈«¬..... È≈«‘ Ó≥«È¡À Í«Â ¿±Í‹À √≈Ò≈‘∆ √⁄π √»Â∞ Á◊‘ ¡≥Á« Í≈¬∆¡À Â◊π È Â±‡«√ Í»ÂÕ (Ú≈ ¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 Õ1® (471) ◊π» √≈«‘Ï Á√Á∂ ‘È «’ ‹øfl» √ø√’≈ ’Ú≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ Íø«‚ ¡≈Í «Ú«Ù¡ª «Ú⁄Î√∂ ‘ج∂ ‘È ¡Â∂ ¿∞‘ ’ج∆ ¡À√≈ ‹øfl» È‘∆∫ Í≈ √’Á∂ «‹√ È≈Ò ÓÈ∞º÷ «Ú⁄ √ø‹Ó ÚË∂ Â∂ ¿∞‘«ÚÙ∂ «Ú’≈ª ÂØ∫ Ï⁄ √’∂ :- Â◊π È «¬øÁz∆ Â◊π È È≈∆ ÌÒ’∂ Êπ’ ÍÚÀ «È Á≈Û∆ Â◊π È ÍÀ∆ Â◊π È ‘Ê∆ Â◊π È «‹‘Ú≈ Â◊π È ¡÷∆ Ú∂Â◊≈ ¡≈Í∂ ÚÂÀ Ú«‡ Ë≈◊∂ ¡Ú≈ ÿÂÀÕ (Ú≈ ¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 Õ1® (471) ‚ø ◊  ⁄≈È≈ È≈È’ ‹∆ Ï⁄ÍÈ «Ú⁄ ¯’∆ª Â∂ √øª Á∆ √ø◊ ’Á∂ √ÈÕ ÂÒÚø‚∆ «Ú⁄ √≈˯’∆ ¡≈™Á∂ ¿∞È∑ª È≈Ò Ï⁄È «ÏÒ≈√ ’Á∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ «Ú⁄≈ Ï‘π «Ë¡≈È È≈Ò(«Í¤Ò∂ Îπ≤‡È؇ Á∆ Ï≈’∆)Á≈ Ï‘π ¡≥Â ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ’≈¨ ÚÒØ∫ «¬’ Ï‘π ں‚≈ ‹◊ ’È≈ «‹√ «Ú⁄≈¬∂ ÏπÒ≈ Á≈ ‘È Ó≈ ’∂ «Ò¡≈¿∞‰≈, Á√ª Ï’«¡ª Á≈ Ó≈√ Úø‚‰≈, √øª √≈˪ Ú≈√Â∂ ´⁄∆¡ª Â∂ ’Û≈‘Úø‚‰ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ «ÏË È≈Ê Í≥‚ Í≥⁄Ó∆ ¡ÀÂÚ≈ ◊≈«¬Â∆ Ó≥Â Â∂ ‹øfl» √ø√’≈ Á≈ Ï‘π Ú‰È ‘ÀÕ «¬√Á∂ ¿∞Ò‡ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‹Ø Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ Ï‘π ͫ‘Òª «Ò÷∆ ◊¬∆, «Ú⁄¿∞ÍÃØ’Â √Óª «Ú⁄Ø∫ «’√∂ Á≈ Ú∆ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ ¡√ª Ï≈Ï≈ «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ «¬Ê∂ ·∆’Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ‹øflÚ» Í≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ Í≥‚““È≈È’ Ó∂ √∆Á Á≈ «¬’ Ï «‘’ ÊÚ≈‘π”” √π‰≈«¬¡≈® «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ““Á«¬¡≈ ’Í≈‘√øÂØ÷ √»Â ‹Â∞ ◊ø„∆ √ ں‡π”” ¿∞⁄≈È ’∆Â≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í «¬‘ ÙÏÁ Ú‚∂∆ ¿∞Ó Â∂ «ÚÙ≈Ò Â‹Ï∂ Á∂ Ò÷≈«¬’‘È; «‹Ú∂∫ - “Â◊ È «¬øÁ∆ Â◊ È È≈∆”” ¡≈«ÁÕ «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ⁄È≈Úª ÈΩ √≈Ò Á∂ Ï≈Ò’ È≈È’ ‹∆ Á∆¡ªÈ‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆¡ªÕ
    • iBw;kyh gozgok 6√π‰Á∂ √ÈAÕ «‹™ «‹™ È≈È’ ‹∆ Á∆ ¿∞Ó Úº‚∆ ‘πøÁ∆ ◊¬∆, Ó«‘Â≈ ’≈¨ ¿∞È∑ª ˘ «’√∂’≈ «Ú⁄≈ Â∂ Ò◊≈¿∞‰ Ò¬∆ «¯’Ó≥Á ‘ج∂Õ «¬’ «ÁÈ Ó«‘Â≈ ‹∆ È∂ È≈È’ ‹∆ ˘ ‚ø◊Ó≈Ò ⁄≈‰ Ú≈√Â∂ ÷∂ª «Ú⁄ ÒÀ ‹≈‰ Ò¬∆ ¡≈«÷¡≈Õ È≈È’ ‹∆ Ó≥È ◊¬∂ Â∂ ¡◊Ò∂ «ÁÈ◊¿±¡ª Óºfiª ÒÀ ’∂ ÷∂Â≈ ˘ ⁄Ò∂ ◊¬∂B Â∂ ‘ ؘ «¬√∂ Â∑ª ’È Òº◊∂Õ «¬’ «ÁÈ Á∆ ◊ºÒ ‘À«’ È≈È’ ‹∆ ¡≈͉∂ √πÌ≈ ¡È∞√≈ ¡≈͉∂ ¡≈Í «Ú⁄ Ó◊È ÏÀ·∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª Á∂ ‚ø◊ «¬’̺‡∆ Á∂ ÷∂ «Ú⁄ ÍÀ ◊¬∂Õ ¿∞√ ̺‡∆ È∂ «Í≥‚ Á∂ Ó≈Ò’ ≈¬∂ ÏπÒ≈C ¡◊∂ «Ù’≈«¬Â ’∆Â∆Õ ¿π√È∂ Ó«‘Â≈ ’≈¨ Â∂ È≈È’ ‹∆ √º«Á¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª ’ØÒØ∫ ̺‡∆ Á∆ «Ù’≈«¬Â Ï≈∂ Íπº¤ «◊¤ ’∆Â∆Õ¡◊Ø∫ È≈È’ ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «ÁºÂ≈ «’ ÷∂ ‹≈ ’∂ ª Ú∂÷ØÕ ‹ÁØ∫ ÷∂ Ú∂÷‰ ◊¬∂ ª ÷∂ ‘«¡≈Ì«¡≈ √∆Õ «¬‘ Ú∂÷ ’∂ ̺‡∆ ‘À≈È ‘Ø «◊¡≈ÕD ’∞ Û Ó≈¬∆ Â∂ «Ú¡≈‘ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ √ØÒª √≈ÒªE Á∂ ‘ج∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ È∂ ¿∞È∑ª Á≈ «Ú¡≈‘’È Ï≈∂ √Ø«⁄¡≈FÕ ¿∞‘ Ú∂÷Á∂ √È «’ È≈È’ ‹∆ Á≈ ‹∆¡ «’√∂ ’≈ «Ú‘≈ «Ú⁄ È‘∆∫Ò◊Á≈Õ ¿∞È∑ª È∂ ¡≈͉∂ ’∞Ò Á∂ ÍØ‘Â ˘ √º«Á¡≈ Â∂ È≈È’ ‹∆ Ò¬∆ ’ج∆ ÔØ◊ ’ø«È¡≈ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À “Î’∆ª È≈Ò Ó‹Ò√ ’∂”Õ Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆AIBG “Í≥È≈ H (¡≥Â’≈ D) Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ DG Â∂ «Ò«÷¡≈‘À «’ “‹Ï ’ج∆ √ø ¡≈Ú∂ª ¿∞√ ˘ ÿ «Ò¡≈«¬ √∂Ú≈ ‡‘Ò Ì∆ Ï‘π ’∂” (¡≥Â’≈ CCA) B. √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ ◊π» ‹∆ Ó≈Ò ‚ø◊ ⁄≈¿∞‰ ◊¬∂Õ «¬√ ÂØ∫ ¡º◊∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂Á∆ ‹ÒÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ √≈÷∆ ˘ √Í Á∆ ¤≈«¬¡≈ Â∂ Áı Á∆ ¤ª È≈ „Ò‰ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ≈‘À Â∂ Áº«√¡≈ ‘À «’ «Ú√≈÷ Á∂ «ÁÈ √È Â∂ ◊π» ‹∆ ˘ È∆∫Á ¡≈ ◊¬∆ Â∂ «¬’ √ºÍ È∂ ¿∞È∑ª Á∂ √øπÁ Óπ÷Û∂ Â∂¤ª ’∆Â∆ Â∂ ¿∞√ π÷ Á∆ ¤ª Ú∆ È≈ «Î∆Õ ≈¬∂ ÏπÒ≈ È∂ «¬‘ ’ΩÂ’ Ú∂«÷¡≈Õ Ú≈Ò≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆,«Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √Í Á∆ ¤≈«¬¡≈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ È‘∆∫ ‘À,“÷∂ ‘«¡≈” √≈÷∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ïä Á∆ ¤ª È≈«ÎÈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ ‘ÀÕ C. «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «Ú⁄ ≈«¬ ÌØ¡≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ú≈Ò≈«¬Â Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ Ú≈Ò∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ≈¬∂ ÏπÒ≈ ‘ÀÕ ≤≤Ù≈«¬Á ≈¬ ÌØ¡≈ ’ØÒ ‘ «˜Ó∆Á≈ Á∆ Í‘πø⁄ È‘∆ √∆∫ ¡Â∂¤Ø‡∆ Ó؇∆ ◊ºÒ Á≈ ¯À√Ò≈ ≈¬∂ ÏπÒ≈ ‘∆ ’Á≈ √∆Õ √Ø ≈¬∂ ÏπÒ≈ ‘∆ ·∆’ ‘ÀÕ D. «¬‘ √≈÷∆∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò÷ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√∂ »Í«Ú⁄ «ÁÂ∆ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ìº‡∆ È∂ ‹ÁØ∫ Á»Ø∫ Ú∂«÷¡≈ «’ ÈΩ‹π¡≈È Ú≈◊∆ ¡≈͉∂ ø◊ «Ú⁄ Ó◊È ‘À Â∂ Ó≈Ò‚ø◊ ¿∞√ Á≈ ÷∂ ⁄ ‘∂ ‘È Âª ¿∞‘ Ï‘π Ø‘ «Ú⁄⁄ ¡≈ «◊¡≈ Â∂ ‹ÒÁ∆ «Ú⁄ ‹≈ «Ù’≈«¬Â ’∆Â∆Õ ‹ÁØ∫÷∂ Ú∂«÷¡≈ «◊¡≈ ª ¿∞√ Á≈ ’ج∆ «ÚÙ∂Ù È∞’√≈È È‘∆∫ √∆ ‘Ø«¬¡≈Õ E. È≈È’ ‹∆ Á∂ «Ú¡≈‘ Ú∂Ò∂ ¿∞Ó Ï≈∂ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ¡º‚ ¡º‚ «Ò÷Á∆¡ª ‘ÈÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ AB √≈Ò, Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ AD √≈Ò, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ «Ú⁄ AF √≈ÒÂ∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ «Ú⁄ AH √≈Ò «Ò÷∆ ‘ÀÕ «’™«’ «ÂßȪ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «Ú¡≈‘ Á∆ ¿∞Ó AD √≈Ò ÂØ∫ ÚË ‘ÀÕ ¡√ªÍ≥Áª √ØÒª Á∆ ¿∞Ó «Ú⁄ «Ú¡≈‘ Á≈ ‘؉≈ ·∆’ Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ F. √Ú≈¬∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ Ï≈’∆ Á∂ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ◊π» ‹∆ Á≈ ÂÒÚø‚∆
    • iBw;kyh gozgok 7Ò̉ Ò¬∆ «’‘≈Õ ÍØ‘Â ÔØ◊ ’ø«È¡≈ Á∆ Ì≈Ò «Ú⁄ ≈Ú∆ Á«¡≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ «Í≥‚ Í÷Ø’∆øË≈Ú∂ (¡‹’Ò «˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ «Ú⁄ ‘À) Í‘πø⁄ «◊¡≈Õ «¬ÊØ∫ Á≈ ͇Ú≈∆ Ó»Ò≈, ˜≈ ⁄ØÈ≈÷ºÂ∆ √∆Õ ¿∞√ Á∆ ’ø«È¡≈ ÿπøÓ∆A È≈Ò È≈È’ ‹∆ Á∂ «Ú¡≈‘ Á∆ ◊ºÒ ’ ¡≈«¬¡≈BÕ√Ê≈È’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ÿπøÓ∆ Ó≈«Í¡ª Á∆ «¬’Ø «¬’ Ϻ⁄∆ √∆ Â∂ Ó»Ò∂ Á≈ ‘Ø ’ج∆ Ϻ⁄≈Ϻ⁄∆ È‘∆∫ √∆Õ ∆ ¡È∞√≈ Ó»Ò∂ Á≈ Ì≈ Â∂ ⁄Ø«È¡ª Á≈ ÍØ‘Â ≈¬∂ ÌØ«¬ Á∆ ÂÒÚø‚∆ ◊¬∂Â∂ È≈È’ ‹∆ Á∆ ’∞ÛÓ≈¬∆ ’’∂ «Ú¡≈‘ Á≈ «ÁÈ «ÈÔ ’ ¡≈¬∂ÕC «¬‘ Ú∆ ¯À√Ò≈ ‘Ø«¬¡≈«’ Ï≈ Í÷Ø’∂ ÂØ∫ B@ Ó∆Ò Á» χ≈Ò∂ («˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ) ‹Ø Ó»Ò∂ ⁄ØÈ∂ Á≈ ¡√Ò «Í≥‚ √∆,¡≈Ú∂DÕ Ï‡≈Ò∂ «Ú⁄ «‹ºÊ∂ Ó»Ò∂ Á≈ ÿ √∆ ¿∞Ê∂ ¡‹’Ò ◊πÁÚ≈≈ ‚∂≈ √≈«‘Ï ‘ÀÕ Ó«‘Â≈’≈¨ ‹∆ Ï≈ ÒÀ ’∂ χ≈Ò∂ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ È≈È’ ‹∆ Á≈ «Ú¡≈‘ ‘Ø«¬¡≈Õ «‹√ ¡√Ê≈È Â∂ ¿∞‘ÏÀ·∂ ¿∞Ê∂ ¡‹’Ò ¿∞√ √Ó∂∫ Á∆ «¬’ ’øË ÓΩ‹»Á ‘À Â∂ ¿∞Ê∂ ◊πÁÚ≈∂ Á≈ Ȫ ◊πÁÚ≈≈ ’øË√≈«‘Ï ‘ÀÕ √º ⁄ ≈ √Ω Á ≈ «Ú¡≈‘ Á∂ Ï≈¡Á Ú∆ È≈È’ ‹∆ Á≈ ÓÈ «’√∂ ’≈ «Ú‘≈ «Ú⁄ È≈ Òº◊≈ Â∂ Í«‘ÒªÚª◊ ‘∆ ¿∞Í≈Ó «‘øÁ∂ √ÈÕ ÂÒÚø‚∆ ¡≈¬∂ √≈Ë, √ø Â∂ ¯’∆ª È≈Ò È≈È’ ‹∆ «ÓÒÁ∂ Â∂Ï⁄È «ÏÒ≈√ ’Á∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ ÿ «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ⁄πÍ ⁄≈Í Â∂ Ò∂‡∂ «‘øÁ∂ √ÈEÕ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈Ò¬∆ «¬‘ ◊ºÒ ÏÛ∆ Áπ÷Á≈«¬’ √∆ «’ È≈È’ ÿ Ï≈ Ú≈Ò≈ ‘Ø ’∂ Ú∆ ÷º‡∆ ’Ó≈¬∆ È≈ ’∂ Â∂[«Í¤Ò∂ Îπ‡È؇ Á≈ Ï≈’∆] ‘Ø«¬¡≈ Á√Á∆¡ª ‘È ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «Ú¡≈‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘Ø«¬¡≈Õ÷ºÂ∆ ˜≈ Á∂ «‘øÁ»¡ª «Ú⁄ ÒÛ’∆ Á∂ ÿ ÍπºÂ Á≈ «Ú¡≈‘ ’È∆ ·’∆ È‘∆∫ Ó√«fi¡≈ ‹ªÁ≈√∆Õ «¬√ Ò¬∆ Ó«‘Ò≈’≈¨ Á∂ ÍπºÂ Á≈ «Ú¡≈‘ ÂÒÚø‚∆ ‘∆ ’∆Â≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ïø√ «Ú⁄Ø∫ √π÷Ú≈√∆ ≈¬∂ Ï∂Á∆ Á∂ «Ò÷∂◊π» È≈È’ Ïø√ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ È≈È’ ‹∆ Á≈ «ÚÚ≈‘ ÂÒÚø‚∆ ‘Ø«¬¡≈ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ A. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ “ÿπÓ∆” Ȫ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ FG(¡≥Â’≈ GF) Í Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ “√πÒ÷È∆” «Ò«÷¡≈ ‘À, «Í¡≈∂ Ò≈Ò Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ CCA(¡≥Â’≈ BCH) ‘Ø √’Á≈ ‘À Í∂’≈ Ȫ ÿπÓ∆ ‘ØÚ∂ Â∂ √Ω‘≈ È≈ √πÒ÷‰∆ ‘ØÚ∂Õ B. Ï∂Á∆¡ª Á∂ ÍØ‘Â Á≈ Í÷Ø’∂ ø˪Ú∂ ‹≈‰≈/«Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ï≈Ú≈ √»ÍÁ≈√ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À:- ÂÏ ’≈¨ ÍÃØ‘Â ’Ø ’‘≈, Â∞Ó ‹≈‘π ’∞‡øÏ ’«øÈ¡≈ ‘Ø ‹‘≈Õ È≈È’ ‹∆ ’∆ ‘Ø«¬ √◊≈¬∆, ÂÏ ’À «Ï¡≈‘ ’‘À √Ì Ì≈¬∆Õ C. «¬‘ «Ú√Ê≈ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ BI (¡≥Â’≈ FH) Â∂ «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘À ‹Ø ·∆’‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ «Ú¡≈‘ Ú‡≈Ò∂ («˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ) «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ E. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À, ““«⁄ «’√∂ È≈Ò Ò≈¬∂ È≈‘∆, ÿ Á∆ ıÏ Ò¬∂ È≈‘∆∫Õÿ Á∂ ¡≈ÁÓ∆ ¡≈÷È ‹Ø ¡º‹ Î’∆ª È≈Ò ¿∞· ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ”” (Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÈ≈ H ¡≥Â’≈ D)Õ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Í≥È≈ CH (¡≥Â’≈ G@) ¡≥«’ ‘À, ““‹Ï Ï∆¡≈‘ ‘Ø¡≈ ÂÏ ⁄πÍ ’ «‘¡≈, È ÏØÒ∂ È≈Ï’À””Õ ““ÂÏ ÏØÒ‰∂ Â∂ «‘ ◊«¬¡≈ ¡π ◊Ñ√ Â∂ ÓÈ ¿∞Á≈√ ‘Ø ◊«¬¡≈Õ ÓÈ∞ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’≈ «‡’À È≈‘∆Õ””
    • iBw;kyh gozgok 8√≈˪ Â∂ ¯’∆ª È≈Ò «ÎÁ≈ ‘∂Õ ¿∞‘ ‚Á∂ √È «’ «’Ë∂ «¬‘ Ú∆ √≈Ë ‘∆ È≈ ‘Ø ‹≈Ú∂Õ¿∞È∑ª ˘ ÒØ’ª Á∂ Ó∂‘«‰¡ª ‘≈«È¡ª Á≈ Ú∆ ÌÀ √∆ «’ ¿∞‘ «¬‘ È≈ ’«‘‰ «’ ’≈¨ Á≈ ÍπºÂÓ÷º‡» «È’«Ò¡≈ ‘ÀÕA «¬√ Ò¬∆ È≈È’ ‹∆ Á∂ Ó≈Â≈ ¡Â∂ «ÍÂ≈ ¿∞È∑ª ˘ ’ج∆ ’≈ «Ú‘≈’È Ò¬∆ ’«‘øÁ∂Õ «¬’ «ÁÈ Ó«‘Â≈ ’≈¨ È∂ ÍπºÂ ˘ ’ج∆ ’≈ «Ú‘≈ ’È Ò¬∆ √Ófi≈«¬¡≈Õ È≈Ò‘∆ Ú∆‘ »ÍÀ «ÁºÂ∂ Â∂ ’ج∆ ⁄ø◊≈ √ΩÁ≈ ’ «Ò¡≈¿∞‰ Ò¬∆ ¡≈«÷¡≈BÕ È≈È’ ‹∆ ¡≈«◊¡≈ ÒÀ’∂ ‡π ͬ∂ Â∂ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ‹∆ È∂ «¬’ ¡≈ÁÓ∆ È≈Ò Ì∂‹ «ÁºÂ≈ÕC ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ ⁄»‘Û’≈‰∂ È◊ Á∂ È∂Û∂ ◊¬∂ ‹Ø ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ’ج∆ Í≥Áª Ó∆Ò √∆ ª¿∞È∑ª ˘ ’∞fi Ìπ÷∂ √≈Ë»¡ªD Á≈ ‡ØÒ≈ «ÓÒ «Í¡≈Õ ¿∞È∑ª √Ø«⁄¡≈ «’ «¬√ ÂØ∫ ⁄ø◊≈ √ΩÁ≈ ‘Ø ’∆‘Ø √’Á≈ ‘À «’ Ìπº÷∂ √≈˪ ˘ ÍÃ√≈Á ¤’≈«¬¡≈ ‹≈¬∂Õ «¬√ Â∑ª ¿∞‘ ¡≈͉∆ √≈∆ Í»ø‹∆ ˘√≈˪ Á∂ ¶◊ Â∂ ı⁄ ’ ’∂ ÿ ˘» Í ¡≈¬∂ÕE ‹ÁØ∫ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ‹∆ ˘ «¬√ ◊ºÒ Á≈ÍÂ≈ Òº◊≈ ª ¿∞‘ Ï‘π ◊πº√∂ ‘ج∂ «’™«’ ¿∞È∑ª Á≈ ÚÍ≈ ’È Ò¬∆ ’Ó «ÁÂ∆ √∆ È≈ «’√≈˪ ˘ ÷π¡≈¿∞‰ Ò¬∆Õ È≈È’ ‹∆ Ú∆ «ÍÂ≈ ‹∆ Á∂ √πÌ≈ ˘ √ÓfiÁ∂ √È Â∂ «√ºË≈ ÿ ‹≈‰Á∆ ʪ «Í≥‚Ø∫ Ï≈‘ Ú‰ª Á∂ ˙Ò∂ Á∂ √πº’∆ „≈Ï «Ú⁄ «¬’ Ú‚∂ π÷÷ ÊÒ∂ ¡≈ ´’∂ «‹ÊØ∫ ¡≈ ’∂Ó«‘Â≈ ’≈¨ Â∂ È≈È’∆ ‹∆ ¿∞È∑ª ˘ ÿ ÒÀ ◊¬∂Õ «¬È∑ª fi≈Û∆¡ª Ú≈Ò∆ ʪ ’∂ ¡‹’Ò◊πÁÚ≈≈ ÂøÏ» √≈«‘Ï ‘ÀÕF «‹√ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈Í È∂ √≈˪ ˘ ¶◊ ¤’≈«¬¡≈ √∆ ¿∞√¡√Ê≈È Á≈ È≈ ¡‹’Ò √º⁄≈ √ΩÁ≈ ‘ÀÕG A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AB (¡≥Â’≈ E) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À, ““ÂÏ √Ìπ ÍÚ≈π Áπ«÷¡≈, ¡≈÷È,“‹Ø «¬‘ ’ÓÒ≈ ‘Ø¡≈ ‘À”Õ Â«Ï ◊π» È≈È’ ‹∆ ’∆ Ó≈Â≈ ¡≈¬∆, ¿∞√ ¡≈«÷¡≈..... ““«È «È ÌÒ∂∆¡ª ◊ºÒª ¤º‚¡√ª ˘ ÒØ’ ‘√Á∂ ‘À«È ‹Ø ’≈¨ Á≈ ÍπÂz Ó÷‡» ‘Ø¡≈ ‘ÀÕ”” B. √⁄∂ √ØÚ∂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ √Ú≈¬∂ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬ÂÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AC (¡≥Â’≈ D) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““÷Âz∆¡ª «Á¡ª Íπª Í≈«√ Í≥‹∆‘∂ ‘Ø∫Á∂ ‘È Âª π˜◊≈’Á∂ ‘À«ÈÕ”” Ú∆‘ πÍÀ «¬’ Ú‚∆ ’Ó √Ófi∆ ‹ªÁ∆ √∆Õ «¬’ »ÍÀ Á∂ ⁄≈Ò∆ Á≈Ó ‘πøÁ∂ √ÈÕ Ú∆‘ »ÍÀ Á≈ Ì≈Ú ¡·√Ø Á≈Ó √∆Õ «¬√ Ò¬∆ «’√∂ Á≈≈ È≈Ò ‹≈‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ C. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹Ø ¡≈ÁÓ∆ È≈È’ ‹∆ Á∂ È≈Ò «◊¡≈ ¿∞‘ Ì≈¬∆Ï≈Ò≈ √∆Õ Í «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù È∂ Ú∆ ‡«‘Ò∆¡≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÏ≈Ò≈ È‘∆∫Õ √πÈ Ï⁄È «ÍÂ≈ Ï≈Ï∂ ÓÈ Ò∆È≈Õ ÒÀ ‡«‘Ò∆¡≈ √ø◊ «Í¡≈È≈ ’∆È≈ D≤. Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ¿∞È∑ª √≈˪ «‹È∑ª Á≈ Ȫ √ø ∂‰ «Ò«÷¡≈ ‘À, «’‘≈, ““‹Ø ÍÓ∂√ÌŒ∂‹Â≈ ‘À ÷≈Â∂ ‘∫ÀÕ «¬√∆ Ú≈√Â∂ ¿∞«Á¡≈È Ó∂«‘ ¿∞Á≈√∆ ‘Ø«¬ ’∂ Ï√Â∂ ‘À∫Õ”” «Í¡≈∂ Ò≈Ò Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Í≥È≈ AB(¡≥Â’≈) E. Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Á∂ È≈Ò Á∂ È◊ «Ú⁄ ◊¬∂Õ ¿∞Ê∂ ‹≈ ’∂ √Á Í≈‰∆∆«Ò¡ªÁ≈ Â∂ ¶◊ «Â¡≈ ’∆Â≈ ¿∞È∑ª ˘ ÍÃ√≈Á ¤’≈ ’∂ Î∂ ¿∞ÊØ∫ ⁄Ò∂Õ F.≤ ◊ÁÚ≈≈ ÂøÏ» √≈«‘Ï ÈÈ’≈‰≈ √≈«‘Ï «˜Ò≈ Ù∂÷»Íπ≈ (Í≈«’√Â≈È) Á∂ Íë√ºË ◊πÁÚ≈«¡ª «Ú⁄Ø∫‘ÀÕ G. È◊ Á≈ Ȫ Ú∆ √º⁄≈ √ΩÁ≈ ‘À «¬‘ ∂ÒÚ∂ √‡∂ÙÈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 9 Á∂ Ù ‡È Á≈ «Ú⁄≈ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ Ú∆‘ª Ú«∑¡ª Á∂ ‘ج∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ¡≈͉∂ È≈Ò Â∆ʪ Â∂‹≈‰ Ò¬∆ ¡≈«÷¡≈ÕA ÓÁ≈È≈ ÂÒÚø‚∆ «Ú⁄ «‘‰ Ú≈Ò∆ Ó∆≈√∆ Â∂ Ï≈Ï Ú‹≈ ’∂ ’Ï∆,ÂÒ⁄ØÈ, ÚÁ≈√ ¡≈«Á Ì◊ª Á∂ ÍÁ∂ ◊≈™Á≈ √∆Õ È≈È’ ‹∆ Ì◊ Ï≈‰∆ Á≈ ◊≈«¬‰«¬√ ÂØ∫ √π«‰¡≈ ’Á∂ √ÈÕB ‹ÁØ∫ ÓÁ≈È∂ È∂ È≈È’ ‹∆ Á∆ ◊ºÒ √π‰∆ ª ¿∞√ È∂ «’‘≈ «’ÓÀ∫ Â∆ʪ Â∂ È‘∆∫∫ ‹≈ √’Á≈ «’™«’ ÓÀ∫ ¡≈͉∆ ‹π¡≈È ÒÛ’∆ Á≈ «Ú¡≈‘C ’È≈ ‘ÀÕ «ÎÚ∆ ¿∞È∑ª È∂ «¬’ «ÁÈ ¡≈͉∂ «ÍÂ≈ ‹∆ ˘ «’‘≈ ’∆ Â∆ʪ Â∂ ‹≈‰ Á∆ ¡≈«◊¡≈ «Á˙ÕÓ«‘Â≈ ’≈¨ ‹∆ ÚÈ≈ Ó≥È∂ Â∂ ¿∞È∑ª ¡º◊Ø∫ «’‘≈ «’ ‘π‰∂ Â∂≈ «Ú¡≈‘ ’∆Â≈ ‘ÀÕD ‘≈Ò∆ Ï‘π¿∞Ó ‘À Â∆Ê Ô≈Â≈ ’È Á∆ «¬‘ ◊ºÒ √π‰ ’∂ ◊π» ‹∆ ⁄πÍ ’ ‘∂Õ «√∆ ⁄ø Á Á≈ ‹ÈÓ È≈È’ ‹∆ Á∂ «Ú¡≈‘ ‘ج∂ ˘ ’¬∆ √≈Ò Ï∆ ◊¬∂Õ ¿∞‘ Í«‘Òª Úª◊ ‘∆ ¿∞Í≈Ó«‘øÁ∂ √ÈÕ Ó≈Â≈ «ÂzÍÂ≈ ‹∆ Â∂ Ó≈Â≈ √πÒ÷‰∆ ÁØÚ∂∫ Ï≈Ï≈ ‹∆ Á∆ «¬√ ¡Ú√Ê≈ ÂØ∫ Áπ÷∆√ÈEÕ È≈È’ ‹∆ Á∆ Ú‚∆ ÌÀ‰ È≈È’∆ ‹∆ Á∆ Ú∆ ’ج∆ ¡ΩÒ≈Á È‘∆∫ √∆ Ì≈Ú∂∫ ¿∞È∑ª Á≈ A. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AAA-AAB (¡≥Â’≈ CCH) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ““‹Ï Ï≈Ï≈ Ú∆‘ªÏ√ª Á≈ ‘Ø«¬¡≈ ª «¬’ «ÁÈ ÓÁ≈È∂ ˘ ’«‘¡≈ ‹Ø ¡√∆∫ Â∆ʪ ˘ ‹≈Úª◊∂ √Ø Â±ø √≈‚∂ È≈Ò ⁄Ò∂∫◊∂≈Õ”” Ì≈Ú∂∫«¬√ ◊ºÒ Á∆ ÍπÙ‡∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‹ª Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ È‘∆∫‘πøÁ∆, Í «¬ÊØ∫ «¬‘ ◊ºÒ √ÍÙ‡ ‘πøÁ∆ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Á≈ Á∂√ ‡È ’È≈ ¿∞È∑ª Á∆ Íπ≈‰∆ «Ú⁄≈ Á≈ «√º‡≈ √∆Â∂ ÓÁ≈È∂ È≈Ò ¿∞‘ Í«‘Òª ‘∆ ◊ºÒ Ï≈ ’Á∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ «¬‘ ◊ºÒ ’∞ÁÂ∆ Â∂ √πÌ≈Ú’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ B. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ GC Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ““ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ √≈«Ê ¡º◊∂ ‘∆Ï«Ò͉ ÓÀ∫ Ì∆ √≈∂ ÷∂ÒÂ≈ ÓÁ≈È≈ ‚±Ó ’Ò≈Òª ’≈ ÂÒÚø‚∆ ≈«¬‘ Ì∂¡À ’∆ «‘øÁ≈, Ï≈Ï Ú‹≈«¬Á≈, È≈Ó≈,’Ï∆, «ÂzÒØ⁄È, «ÚÁ≈√, ËøÈ∂, Ï∂‰∆ ’∂ ÍÁ∂ ◊≈ÚÂ≈ ◊π» Ï≈Ï∂ ’Ø ¡º◊À ÍÁ∂ ◊≈ÚÂ≈Õ (¡≥Â’≈ GH-GI) C. ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AA@ (¡≥Â’≈ CCH) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ““Ó∂∆ ’ø«È¡≈ Ú ÍÃ≈ÍÂ∆‘À √Ø ¿∞√ Á≈ «Ú¡≈‘ ’ª ª Ó∂∫ ⁄ÒªÕ”” D. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AA@ (¡≥Â’≈ CCG) Â∂ ¡≥«’ ‘À, ““Ï≈Ï∂ «¬’ «ÁÈ ’≈¨˘ ¡≈«÷¡≈ ‹∂ ¡√≈‚≈ «Á≈ Â∆ʪ Á∂ «¬ÙÈ≈È ˘ ‘Ø«¬¡≈ ‘À ª ’≈¨ ¡≈«÷¡≈ Ï⁄≈ Â∞«‘ ª ‘π‰∂ «Ú¡≈‘π ’∆¡≈‘ÀÕ”” «¬‘ ◊ºÒ «√ºË ’Á∆ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Á∂ ÓÈ «Ú⁄ Á∂Ù ‡È Á≈ Ú∆⁄≈ ÂÒÚø‚∆ «Ú⁄ ‘∆ ¿∞ÂÍ≥È ‘Ø«¬¡≈«‹√ Á∆ Í»Â∆ Ú¬∆∫ ÍÚ∂Ù «Í¤Ø∫ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ‘ج∆Õ E. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AB (¡≥Â’≈ E) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ““ª Ï≈Ï∂ Á∆ «¬√Âz∆ √√π Í≈√«¡≈¬∆Õ ¿∞«È ¡≈«÷¡≈ ““√√π! »ø «’¡≈ ÏÀ·∆ ‘À «‹√ Á≈ ÍπÂz Í«¬¡≈ ‘À ⁄¿∞Ê≈ «Á‘≈Û≈ ‘Ø¡≈ ‘À ÷ªÁ≈ Í∆∫Á≈ «’¤∞È≈‘∆Õ””« «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Í≥È≈ CH (¡≥Â’≈ G@) Â∂ Ú∆ Ó≈Â≈ ‹∆ È∂ ◊π» ‹∆ Á∂ ⁄πÍ «‘‰≈¿∞È∑ª Á∂ √πÌ≈ «¬’ ¡≥◊ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 10«Ú¡≈‘ ‘Ø«¬¡≈ ’≈¯∆ √Óª ‘Ø «◊¡≈ √∆AÕ «¬È∑ª ’≈‰ª ’’∂ È≈È’ ‹∆ Á∂ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ ◊π»‹∆ Á∂ ÿ ¡ΩÒ≈Á ⁄≈‘πøÁ∂ √ÈÕ È≈È’ ‹∆ Á∆ √º√ ⁄øÁØ ≈‰∆ «⁄øÂ≈Â∞ √∆ Â∂ ¿∞√ È∂ «¬’Ú≈∆ È≈È’∆ ‹∆ ˘ ¡≈͉∂ Ú∆ ˘ √Ófi≈¿∞‰ Ò¬∆ «’‘≈BÕ È≈È’∆ ‹∆ È∂ Ú∆ Ú∆ ˘ «¬√ı≈‘Ù ÂØ∫ «◊¡≈ ’∆Â≈ ‹ÁØ∫ ¿∞‘ ÂÒÚø‚∆C ¡≈¬∂Õ ’∞fi √Óª Í≈ ’∂ È≈È’ ‹∆ Á∂ ÿ Ï≈Ò’‹È«Ó¡≈ «‹√ Á≈ Ȫ «√∆ ⁄øÁ «÷¡≈Õ ÊØÛ∂ √Ó∂∫ «Í¤Ø∫ Ò÷Ó∆ Á≈√ Á≈ ‹ÈÓ ‘Ø«¬¡≈DÕ ÚÀ Á Ïπ Ò ≈«¬¡≈ ◊π» ‹∆ Á∆ ¿∞Ó Ú∆‘ √≈Òª ÂØ∫ ‡Í ⁄π’∆ √∆Õ ‘≈Ò∆ Â’ ¿∞‘ ’≈ «Ú‘≈ ÂØ∫¿∞Í≈Ó √ÈÕ «¬’ Ú≈∆ È≈È’ ‹∆ È∂ ’∞fi Ó‘∆È∂ ’∞fi È≈ ÷≈Ë≈ Â∂ Ì‹È ÏøÁ◊∆ «Ú⁄ Ó√Â‘∂EÕ Ó≈Â≈ ‹∆ Â∂ ‘Ø √øÏøË∆¡ª ˘ «⁄øÂ≈ ‘ج∆ «’ È≈È’ ‹∆ ˘ ’ج∆ Ø◊ Òº◊ «◊¡≈ ‘ÀÕ √ÌÍÚ≈ È∂ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ˘ «’‘≈ ’ج∆ ⁄ø◊≈ ÚÀÁ≈ √Á ’∂ ÍπºÂ ˘ «Ú÷≈¿∞Õ ’≈¨ ‹∆ «¬’«√¡≈‰∂ ‘’∆Ó ˘ √Á «Ò¡≈¬∂Õ ‘’∆Ó È∂ ¡≈ ’∂ È≈È’ ‹∆ Á∆ Ϫ‘ Í’Û ’∂ ÈϘ ‡Ø‘∆ Â∂Íπº«¤¡≈ Â∞‘≈˘ ’∆ Ø◊ ‘ÀÕ È≈È’ ‹∆ ¡º◊Ø∫ ‘º√ ͬ∂ Â∂ ÚÀÁ ˘ «’‘≈ «’ ÓÀ˘ ’ج∆ Ø◊ È‘∆∫ ‘ÀÕ A. «¬‘ ◊ºÒ∆ Ó≥È∆ ‹ªÁ∆ ‘À «’ È≈È’ ‹∆ Á∆ ¡ΩÒ≈Á È‘∆∫ √∆Õ È≈È’∆ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ ADFD ¬∆√Ú∆∫«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ Â∂ «¬‘ ◊π» È≈È’ È≈ÒØ∫ Í≥‹ √≈Ò Úº‚∆ √∆Õ «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È≈È’ ‹∆ Á∆ ¡ΩÒ≈Á Á≈ ’ÊÈÈ‘∆∆∫ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂ ¡≈͉∆ Úº‚∆ ÌÀ‰ ˘«¬’ ÒΩ∫◊ Â∂ «¬’ Ò≈⁄∆ «ÁÂ∆ Â∂ «’‘≈ «¬’ ÒÛ’∆ Â∂ «¬’ ÒÛ’≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ B. Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á∆ √º√ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈ ’∂ È≈È’∆ ‹∆ ˘ ¿∞Ò≈‘Ó∂ Á∂‰Á≈ «Ú√«Âz ‘≈Ò ‘À Â∂ ¿∞√ «¬‘ «≤Ù’≈«¬Â ’∆Â∆ ‘À «’ È≈È’ ‹∆ ¡≈͉∆ «¬√Âz∆ ˘ Ó»ø‘ È‘∆∫ Ò≈™Á∂Õ ◊π» ‹∆Á≈ ¡≈͉∆ «¬√Âz∆ È≈Ò È≈ ÏØÒ‰ Á∂ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ «ÓÒÁ≈‘ÀÕ Î∂ È≈È’∆ ‹∆ È≈È’ ‹∆ ˘ √Ófi≈™Á∂ ‘ÈÕ ◊π» ‹∆ Á∆ √º√ Á≈ È≈È’∆ ‹∆ ˘ ’«‘‰ Á≈ ’ÊÈ Ú≈Ò≈«¬ÂÚ≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ ÓÒ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í «‹√ Â∑ª ‘≈Ò≈ √È ¿∞È∑ª ÂØ∫«¬‘ «¬’ ◊ºÒ √πÌ≈Ú’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ C. Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √Ã∆ ⁄øÁ Á≈ ‹ÈÓ √πÒÂ≈ÈÍπ Á«√¡≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √Ã∆ ⁄øÁ Â∂ Ò÷Ó∆ Á≈√ ÁØ‘ª Á≈ ‹ÈÓ ¡√Ê≈È ÂÚ¶‚∆ Á«√¡≈‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AA (¡≥Â’≈ D) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ““Â«Ï ¡≈«◊¡≈ ÍÓ∂√ ’∆ ‘Ø‘∆Õ‹Ø ◊π» È≈È’ Á∂ ÿ« Á𫬠Ï∂‡∂ ‘ج∂, Ò÷Ó∆ Á≈√ Â∂ √Ã∆ ⁄øÁÕ”” «¬√ ÂØ∫ «¬‘ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À Ò÷Ó∆ Á≈√ ‹∆ Úº‚∂√È Â∂ «√∆ ⁄øÁ ¤Ø‡∂, Í «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «√∆ ⁄øÁ ˘ Úº‚≈ ÍπºÂÁº«√¡≈ ‘ÀÕ Ï∂Á∆¡ª Á∂ ⁄∂ ◊ÃøÊ Ú∆ «‹Ú∂∫ “◊π» È≈È’ Ïø√ ÍÃ’≈Ù” ¡≈«Á «√∆ ⁄øÁ ˘ Úº‚≈ Á√Á∂ ‘ÈÕ √Ø Ï≈Ï≈√Ã∆ ⁄øÁ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ Í«‘Òª ‘Ø«¬¡≈Õ E. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ““Â«Ï Ï≈Ï≈ È≈È’∞ Ó‘∆È∂ «ÂøÈ Â≈¬∆ ÷≈ÚÀ Í∆ÚÀ «’¤È‘∆∫”” Í≥È≈ AG (¡≥Â’≈ G)Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘À ““ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ Ó‘∆È∂ ⁄≈«Í≥«‹ ‘ج∂, È ¡≥È ‘∆ ‹∂Ú∂, È «’√∆ √¿∞ ÏØÒ∂, È Ï’À”” Í≥È≈ DE (¡≥Â’≈ GB), «¬‘ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ «Ò÷∆ ‘À Í≥È≈ A@I (¡≥Â’≈ CCG)Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ÕÍ Ï≈Ï≈ ‹∆ Á∂ √πÌ≈ ¡≈«Á ˘ Ú∂÷«Á¡ª ·∆’ ÍÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 11’∂ÚÒ ’Â≈ Á∂ «ÓÒ≈Í Á∆ ªÿ ‘ÀÕ ÚÀÁ «¬‘ ◊ºÒ √π‰ ’∂ ‘À≈È ‘Ø «◊¡≈ Â∂ ¿∞· ’∂ ‡π«Í¡≈Õ Ó«‘Â≈ ’≈¨ Á∂ Íπº¤‰ Â∂ ¿∞√ ˘ Á«√¡≈ «’ Ó∂∂ ’ØÒ «¬√ Ø◊≈ Á≈ ’ج∆ Á≈ È‘∆∫ ‘ÀÕ ’∞fi «⁄ «Í¤Ø∫A ◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬√ ÿ‡È≈ ˘ ¡≈͉∆ ⁄È≈ «Ú⁄ «¬√ Â∑ª¿∞Ò∆«’¡≈ ‘À :- ÚÀÁπ ÏπÒ≈«¬¡≈ ÚÀÁ◊∆, Í’«Û, „ø„ØÒ∂ Ϫ‘ ÌØÒ≈ ÚÀÁπ È≈ ‹≈‰¬∆ ’’ ’Ò∂‹∂ Ó≈«‘B..... Áπ÷π «Ú¤ØÛ≈ «¬’∞ Áπ÷ Ìπ÷Õ «¬’ Áπ÷π √’ÂÚ≈ ‹ÓÁ»Â «¬’∞ Áπ÷π Ø◊π Ò◊À Â«È Ë≈«¬® ÚÀÁ È∂ ÌØÒ∂ Á≈» Ò≈«¬Õ ÁÁπ ‘ØÚ∂ Áπ÷ ‘∂ √∆Õ ¡À√≈ Á≈» Ò◊∂ È Ï∆Õ 1 Õ ‘≈¿∞Õ ÷√Óπ «Ú√≈« ’∆¬∂ √ ÌØ◊Õ Âª Â«Ò ¿∞«· ÷Òج∂ Ø◊ ÓÈ ¡øË∂ ’¿∞ «ÓÒÀ √‹≈«¬Õ ÚÀÁ È ÌØÒ∂ Á≈» Ò≈«¬ ⁄øÁÈ ’≈ δ ⁄øÁÈ Ú≈√πÕ Ó≈‰√ ’≈ δ ÿ‡ Ó«‘ √≈√π √≈«√ ◊«¬¡À ’≈«¬¡≈ „«Ò Í≈«¬Õ ª ’∂ Í≈¤∂ ’Ø«¬ È ÷≈«¬ ’ø⁄È ’≈«¬¡≈ «ÈÓÒ ‘ø√πÕ «‹√ Ó«‘ È≈Óπ «Èø‹È ¡≥√π Áπ÷ Ø◊ √«Ì ◊«¬¡≈ ◊Ú≈«¬Õ È≈È’ ¤±‡«√ √≈⁄∂ È≈«¬Õ (ÓÒ≈ Ó‘Ò≈ 1 ÿ 2 Õ 2 Õ (1256) √π Ò Â≈ÈÍπ  ‹≈‰≈ È≈È’ ‹∆ Á∆ Ú‚∆ ÌÀ‰ È≈È’∆ ‹∆ Á≈ «Ú¡≈‘ ‹À ≈Ó È≈Ò ‘Ø«¬¡≈CÕ ‹À ≈Ó«Ï¡≈√ Á«¡≈ Á∆ «¬’ √‘≈«¬’ ÈÁ∆ ’≈Ò∆ Ú¬∆∫ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ Â∂ «¬’ Ó‰∆’ È◊√πÒÂ≈ÈÍπ «‘øÁ≈ √∆Õ «¬‘ Áπ¡≈Ï∂ Á∂ Íë√Ë È◊ ‹¶Ë ÂØ∫ BH Ó∆Ò Áº÷‰ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂Í≈√∂ ‘ÀÕ √πÒÂ≈ÈÍπ Á≈ Íπ≈‰≈ È≈™ Â≈Ó√Ú‰ √∆DÕ «¬√ Á≈ È≈™ √πÒÂ≈ÈÍπ Ó«‘Ó»Á A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ÚÀÁ ˘ √π‰≈«¬¡≈Õ Í «¬‘ ◊ºÒ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂«¬√ ÿ‡È≈ ˘ Óπ÷ º÷ ’∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ B. √ÒØ’ Ó‘Ò≈ A ÓÒ≈ ’∆ Ú≈, ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ 127® C. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ‹À ≈Ó ‹≈ ÍÒÂ≈ ÷Â∆ «¬’ Ú≈∆ ÂÒÚø‚∆ ¡≈«¬¡≈ Â∂¿∞√ È∂ Ï∆Ï∆ È≈È’∆ ˘ Í≈‰∆ Ì«Á¡ª Ú∂«÷¡≈ Â∂ ≈«¬ ÏπÒ≈ «Í≥‚ Á∂ Ó≈Ò’ ≈‘∆∫ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ˘ È≈È’∆ Á∂«ÙÂ∂ Ò¬∆ «ÏÈÀ ’∆Â∆Õ Ó«‘Â≈ ’≈¨ Ó≥È «◊¡≈ Â∂ È≈È’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ ‹À ≈Ó È≈Ò ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ «Ú¡≈‘ Á∂Ú∂Ú∂ Á∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ «¬‘ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ È≈È’∆ ‹∆ Á≈«Ú¡≈‘ ‹À ≈Ó È≈Ò ‘Ø«¬¡≈Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ‹À ≈Ó ¿∞µÍÒ ÷ºÂ∆ √∆, ÍÒÂ≈ ÷ºÂ∆ È‘∆∫Õ D. «‘¿±È √ª◊ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «¬Ê∂ «¬’ ÏØË∆ ¡√Ê≈È √∆ «‹√ ˘ Ú≈‘ ’∂ Ï≈ÁÙ≈‘∆ √ª ω≈¬∆◊¬∆Õ «’™«’ ÈÁ∆ Á≈ Í≈‰∆ ’≈Ò≈ Â∂ «¬ÊØ∫ Á∆ «Ó‡∆ Ú∆ ’≈Ò∆ √∆ «¬√ Ò¬∆ «¬√˘ Â≈Ó√Ú‰, Ì≈Ú ’≈Ò≈ ‹ø◊Ò«’‘≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ÁΩÒ ÷ª ÒØË∆ È∂ «’Ò∑≈ ω≈«¬¡≈ «‹√ Á≈ ’ÊÈ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ (‘Ø«Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø Report of the tour in Punjab, Alexander Cunningham. ∆ÍØ‡ ¡≈¯ Á∆ ‡» «¬È Í≥‹≈Ï«¬È AHGH-HI, ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ, √πÍ‡À∫‚À∫‡ ◊Ω«Ó≥‡ «ÍÃø«‡◊ ’Ò’ºÂ≈ AHHB, Í≥È≈ EE)
    • iBw;kyh gozgok 12ˆ˜ÈÚ∆ Á∆ ¯Ω‹ Á∂ «¬’ ¡¯√ √πÒÂ≈È ıªA ÂØ∫ «Í¡≈ √∆ «‹√ È∂ «¬√ ˘ ¡≈Ï≈Á ’È Á≈ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Í ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ˘ ÚË∂∆ Ω‰’ ÒØË∆ ÚøÙ Á∂Ï≈È∆ Ï«‘ÒØÒ ÒØË∆ Á∂ ÁΩÒ ÷ª ÒØË∆B È∂ «ÁÂ∆ «’™«’ «¬‘ ¿∞√ Á∆ ‹≈◊∆ Á≈ Óπ÷ È◊√∆Õ È≈È’ ‹∆ Á≈ Ï«‘Èج∆ ‹À ≈Ó ÁØÒ ÷ª Á≈ ‘∆ ’Ó⁄≈∆ √∆CÕ ‹ÁØ∫ ‹À ≈Ó ˘ ÍÂ≈ Òº«◊¡≈ «’ È≈È’ ‹∆ Á≈ ‹∆¡ «’√∂ ’≈ «Ú‘≈ «Ú⁄⁄ È‘∆∫Ò◊Á≈ ª ¿∞È∑ª È∂ È≈È’ ‹∆ ˘ √πÒÂ≈ÈÍπ Ì∂‹‰ È‘∆ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ˘ «⁄º·∆D «Ò÷ Ì∂‹∆’∆ Ù≈«¬Á ¿∞Ê∂ ¿∞È∑ª Á≈ ‹∆¡ Òº◊ ‹≈¬∂ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ ÈΩ’∆ Á≈ ÍÃÏøË ’È Ï≈∂ Ú∆«Ò«÷¡≈Õ «¬√ «⁄º·∆ ÂØ∫ Í«‘Òª Ó«‘Â≈ ’≈¨ È≈È’ ‹∆ ˘ Úº÷ Úº÷ ’øÓª Â∂ Ò≈¿∞‰ Á≈ÔÂÈ ’ ⁄π’∂ √È Í ¿∞È∑ª ˘ √¯ÒÂ≈ È‘∆∫ √∆ ‘ج∆Õ «¬√ Ò¬∆ √Ì ÍÚ≈ È∂ È≈È’ ‹∆˘ √πÒÂ≈ÈÍπ Ì∂‹‰ Á≈ ¯À√Ò≈ ’ «Ò¡≈Õ «¬√ Â∑ª «⁄º·∆E √π‰ ’∂ È≈È’ ‹∆ Ú∆ ¡≈͉∆ÌÀ‰ È≈È’∆ ’ØÒ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰ Ò¬∆ «Â¡≈ ‘Ø ◊¬∂Õ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ Â∞È Òº◊∂ ª È≈È’ ‹∆ Á∆ «¬√Âz∆ Ï‘π ¿∞Á≈√ ‘ج∆Â∂ Ø Í¬∆ Â∂ «’‘≈, ““Ó∂≈ ’∆ ω∂◊≈Õ ÂÒÚø‚∆ Ì≈Ú∂∫ Â∞√∆ ¿∞Í≈Ó «‘øÁ∂ √∆ Í ÓÀ˘ ‘Ω√Ò≈√∆ «’ Â∞√∆∫ ÿ ‘ØÕ ‘π‰ ÍÁ∂√ ‡π ⁄Ò∂ ‘Ø, Î∂ ÍÂ≈ È‘∆∫ Â∞√∆∫ ’ÁØ∫ ÿ ¡≈˙ «’ È≈ ‘∆¡≈˙Õ”” «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ È≈È’ ‹∆ È∂ Ë∆‹ «ÁºÂ≈ Â∂ «’‘≈ ““‹ÁØ∫ π˜◊≈ Òº◊ «◊¡≈ ª¡≈Í ˘ √πÒÂ≈ÈÍπ ÏπÒ≈ ÒÚª◊∂Õ””F «¬‘ ◊Ò ’«‘ ’∂ ¡≈Í √πÒÂ≈ÈÍπ ˘ ‡π ͬ∂Õ A. ÁΩÒ ÷≈ ÒØË∆ Â≈Â≈ ıª Á≈ ÍπºÂ √∆Õ Â≈∆÷ Ù≈‘∆ «¥Â ¡«‘ÓÁ ÔÁ◊ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «¬‘AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Á≈ È≈˜Ó Ï«‰¡≈Õ Âؘ’∂-Ï≈Ï∆ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ÁΩÒ ÷ª Á≈ «√˪ AEBF ¬∆√Ú∆«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ B. Ú∂÷∂ Report of the Tour in Punjab, Alexander Cunningham. ∆ÍØ‡ ¡≈¯ Á∆ ‡π «¬È Í≥‹≈Ï,¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ, Í≥È≈ EE-EHÕ C. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹À ≈Ó ˜Ó∆È ’¤‰ Ò¬∆ ÂÒÚø‚∆ «◊¡≈ √∆Õ Í«¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ÂØ∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ «˜¡≈Á≈ √øÌ≈ÚÈ≈ «¬‘ ‘À «’ ‹À ≈Ó √πÒ≈ÂÈÍπ ‘∆ «‘øÁ≈√∆ Â∂ ¿∞Ê∂ ‘∆ ÓØÁ∆÷≈È∂ Á∆ ÈΩ’∆ ’Á≈ √∆Õ ÚÒ≈«¬Â Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ‹À ≈Ó ˘ ÁΩÒÂıª Á≈ ÓØÁ∆ «Ò÷Á∆¡ª ‘È ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹À ≈Ó ‹∆ È∂«’Â≈Ï «Ò÷∆Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ «’Â≈Ï Á≈ ‘∆ ’ÊÈ ‘ÀÕ È≈È’ ‹∆ Á≈ ¿∞Á≈√ «‘‰≈ È≈È’‹∆ Ò¬∆ ¿∞Ȫ ‘∆ «⁄øÂ≈‹È’ √∆ «‹ºÈ≈ «’ Á»√∂ ÍÚ≈ Ò‘∆Õ ‹À ≈Ó Á≈ «¬√ Ì≈Ú Á∆ «⁄º·∆ «Ò÷‰≈ «¬’ √πÌ≈Ú’◊ºÒ √∆Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ≈«¬ ÏπÒ≈ È∂ ‹À ≈Ó ÚºÒ «⁄º·∆ «Ò÷∆ «’ È≈È’ ‹∆ ˘√πÒÂ≈ÈÍπ √Á ÒÚØ Í «¬√ ◊ºÒ Á∆ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ E. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ GC (¡≥Â’≈ GI) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹À ≈Ó È∂ ÁØ «⁄º·∆¡ª Ì∂‹∆¡ª«¬’ Ó«‘Â≈ ’≈¨ ÚÒ Â∂ «¬’ È≈È’ ‹∆ ÚºÒÕ Í ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬’Ø«⁄º·∆ Á≈ ’ÊÈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ F. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ó≈Â≈ √πÒÚ‰∆ ˘ «ÁÒ≈√≈ Á∂‰≈«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í «¬‘ ◊ºÒ ·∆’ Â∂ √πÌ≈Ú’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 13 ÓØ Á ∆ı≈È≈ √ø Ì ≈«Ò¡≈ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ √πÒÂ≈ÈÍπ Í‘πø⁄ ª È≈È’∆ ‹∆ Â∂ ‹À ≈Ó È∂ ¡≈Í Á≈ «Í¡≈È≈Ò √π¡≈◊ ’∆Â≈Õ ¡◊Ò∂ «ÁÈ ‹À ≈Ó ¡≈Í ˘ ÁΩÒ ıª ’ØÒ ÒÀ «◊¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ’ج∆ÈΩ’∆ Á∂‰ Á∆ «√¯≈Ù ’∆Â∆Õ ÁΩÒ ıª È∂ È≈È’ ‹∆ ÚÒ ⁄ø◊∆ Â∑ª Ú∂«÷¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆Ùı√∆¡Â ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ‹À ≈Ó È≈Ò ÓØÁ∆÷≈È∂ «Ú⁄ ’øÓ ’È Â∂ «ÈÔ∞’ ’ «ÁÂ≈AÕ ‹À ≈Ó Á∆ ÁΩÒ ıª Á∂ ÓØÁ∆ı≈È∂ Á∂ Óπº÷ ¡«Ë’≈∆ √ÈÕ ÓØÁ∆ı≈È≈B «’√∂ ‹≈◊∆◊Á≈Á∆ ÏÛ∆ Ó‘≈ÈÂ≈ Ú≈Ò∆ √ø√Ê≈ √Ófi∆ ‹ªÁ∆∆ √∆Õ «’™«’ ¿∞√ √Ó∂∫ («√’øÁ ÒØË∆ Á∂ √Ó∂∫ADHH-AEAG ¬∆√Ú∆) Ó≈Ò∆¡≈ ¡≈Ó ÂΩ Â∂ ¡È≈‹ «Ú⁄ ‘∆ Ú√»Ò ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ Ì≈Ú∂∫Ó≈Ò∆¡≈≈ π«Í¡ª Á∂ »Í «Ú⁄ Á∂‰ Á∆ ÓÈ≈‘∆ È‘∆∫ √∆ ‹Ø Ï≈¡Á «Ú⁄ AEAG ¬∆√Ú∆ ÂØ∫ «Í¤Ø∫«¬Ï≈‘∆Ó ÒØË∆ È∂ ’ «ÁÂ≈ √∆CÕ Í «√º’∂ Á∆ ÊπÛ ’’∂ «˜Ó∆Á≈ Ó≈Ò∆¡≈ ¡È≈‹ Á∂ »Í«Ú⁄ ‘∆ Á∂∫Á∂ √È Â∂ «¬‘ Ó≈Ò∆¡≈ ÍÀÁ≈Ú≈ Á≈ «ÈÔ∞’ «‘º√≈ ‘πøÁ≈ √∆DÕ Í≥ÁÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Á∂ ¡ı∆Ò∂ Á‘≈’∂ «Ú⁄ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ «¬’ ‹≈◊∆Á≈ √∆ ‹ØAE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¡≈͉∂ «ÍÂ≈ Â≈Â≈ ıª Á∆ ÓΩ «Í¤Ø∫ Í≥‹≈Ï Á≈ È≈«˜Ó Ï«‰¡≈EÕ ‹ÁØ∫È≈È’ ‹∆ ÓØ Á ∆ı≈È∂ «Ú⁄ «ÈÔ∞ ’  ‘Ø ¬ ∂ ¿∞ √ Ú∂ Ò ∂ ÁΩ Ò Â ÷ª ’Ø Ò A. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹À ≈Ó È∂ È≈È’ ‹∆˘ ÈΩ’∆ ’È Ò¬∆ «ÏÈ∂ ’∆Â∆Õ Í«‘Òª ¿∞‘ ÈΩ’∆ ’È≈ È≈ Ó≥È∂ Â∂ Î∂ ÂÒ∂ «ÓøȪ ’È Â∂ Ó≥È ◊¬∂Õ Í«¬‘ ◊ºÒ ‘≈Ò≈ Á∂ ¡È∞’±Ò È‘∆∫Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √ͺه ‘À «’ ‹À ≈ÓÈ≈È’ ‹∆ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ ÁΩÒ ÷ª ˘ «ÓÒ∂Õ ÁΩÒ ÷ª Â∂ È≈È’ ‹∆ ˘ Ú∂÷ ’∂ «’‘≈ ¬∆Ó≈ÈÁ≈ Ș ¡≈™Á≈‘À Â∂ Î∂ ÈΩ’ ÷ «Ò¡≈Õ «¬‘ Ì∆ ◊ºÒ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ B. ÓØÁ∆÷≈È≈ «¬’ ¯≈√∆ Á≈ ÙÏÁ ‘À «‹√ Á≈ Ì≈Ú ¿∞‘ ʪ ‘À «‹Ê∂ ¡È≈‹ «¬’º·≈ ’ ’À º«÷¡≈‹≈¬∂ ¡Â∂ ÒØÛ ¡È∞√≈ Úø«‚¡≈ ‹≈¬∂Õ Ì≈Ú ÓØÁ∆ ¿∞‘ ‘πøÁ∆ ‘À «‹√ Á∂ ‘Ê «Ú⁄ ¡È≈‹ Úø‚È Á≈ ’øÓ ‘ØÚ∂Õ C. √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ ◊π» ‹∆ Ú∆‘ √≈Ò Á∆ ¿πÍ «Í¤Ø∫ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¬∂Õ «√’øÁÒØË∆ AEHH «Ú⁄ Âı Â∂ ÏÀ·≈ «¬√ Ò¬∆ ◊π» È≈È’ Á∂ √πÒÂ≈ÈÍπ «ÈÚ≈√ Á≈ √Óª «√’ø ÒØË∆ Á≈ √Óª √∆Õ D. ÒØË∆¡ª Á∂ ≈‹ «Ú⁄ ’ج∆ ÏøÁ◊≈‘ È‘∆∫ √∆ «‹√ ’’∂ Ï≈‘Ò∂ Á∂Ùª Ò≈Ò ÚÍ≈ Ï‘π ÿº‡ ‘øπÁ≈√∆ Â∂ «√º’∂ Á≈ ⁄Ø÷≈ ÎÀÒ≈˙ È‘∆ √∆ ‘Ø √’Á≈Õ «¬√ Ò¬∆ ¡È≈‹ Ï‘π √√Â≈ √∆ Â∂ π«Í¡≈ ÍÀ√≈ ÿ‡ «ÓÒÁ≈‘πøÁ≈ √∆Õ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø (Agrarain System of Moslem India. W. H. Moreland) ¡◊∂∆¡È «√√‡Ó¡≈¯ Óπ√«ÒÓ «¬ø‚∆¡≈, ‚ÏÒÔ± : ¡À⁄⁄: ÓØÒÀ∫‚, ¡Ò≈‘Ï≈Á, AIBI, Í≥È≈ FHÕ E. ÁΩÒ ÷ª Á≈ «Á‘ªÂ Âؘ’∂-Ï≈Ï∆ ¡Èπ√≈ AEBF ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞‘ AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄Í≥‹≈Ï Á≈ Ï«‰¡≈ Ú∂÷Ø Â≈∆ı-«¬-Ù≈‘∆ ¡«‘ÓÁ ÔÁ◊, ¬∂Ù∆¡≈«‡’ √Ø√≈«¬¡∆, ’Ò’ºÂ≈ AICI Í≥È≈ BBÕ «¬√«Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «’ ‹ÁØ∫ Ï≈Ï È∂ AEBD ¬∆: «Ú⁄ Í≥‹≈Ï «‹ºÂ «Ò¡≈ ª «¬Ï≈‘∆Ó ÒØË∆ È∂ ÁΩÒ ÷ª ˘ «⁄º·∆«Ò÷∆ «’ Ó∂∂ «ÍÂ≈ È∂ ÂÀ˘ Í≥‹≈Ï Á≈ ‘≈’Ó Ï‰≈«¬¡≈ √∆ Â∂ Ú∆‘ √≈Ò ÂØ∫ ±ø ‘≈’Ó ‘À∫ ‘π‰ «¬‘ ’∆ ’∆Â≈ ÓπˆÒª˘ √Á «Ò¡≈Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Á≈ È≈˜Ó Ï«‰¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 14√πÒÂ≈ÈÍπ Á∆ ‹≈◊∆ √∆AÕ «‹Ú∂∫ ÒØË∆ √πÒÂ≈È ¡≈͉∂ «ÚÙ∂Ù ¡«Ë’≈∆¡ª ˘ ‹≈◊∆ªÁ∂∫Á∂ √È «¬√ Â∑ª ‹≈◊∆Á≈ ¡≈͉∂ ’Ó⁄≈∆¡ª ˘ ˜Ó∆È Á∂ Á∂∫Á∂ √ÈÕ √Ì √ÀÈ’ÍÁÚ∆¡ª ˜Ó∆È Á∆ Úø‚ Â∂ ‘∆ ¡Ë≈ √ÈÕ «¬√∂ Â∑ª ÓØÁ∆ı≈È∂ Á∂ ’Ó⁄≈∆¡ª ˘ Ó≈Ó»Ò∆Ú∂ÂÈ «ÓÒÁ≈ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ Óπ÷ ¿∞Í‹∆Ú’≈ ¡¨¯≈ √∆B Ì≈Ú «¬‘ «’ ‘ ؘ «È√«⁄«ӒÁ≈ ¡È∞√≈ ¡È≈‹ ÿ ÒÀ ‹≈‰ Á∆ ¡≈«◊¡≈ √∆Õ ÓØÁ∆ı≈È∂ «Ú⁄ È≈È’ ‹∆ Á≈ ’øÓ ¡È≈‹ ÂØÒ ’∂ Á∂‰≈C Â∂ ¡È≈‹ Á≈ «‘√≈Ï«’Â≈Ï ÷‰≈ √∆Õ ¡≈Í ‘ ؘ «‘√≈Ï Ú‘∆¡ª Â∂ «Ò÷Á∂ Â∂ Ù≈Ó∆ Í»≈ ’Á∂ Ì≈Ú∂∫ «’øÈ∆ Á∂‘Ø ‹≈¬∂ «‘√≈Ï Í»≈ ’ ’∂ ‘∆ ≈Â∆∫ ¡≈≈Ó ’Á∂ √ÈÕ «‹Ê∂ «¬‘ ÓØÁ∆ı≈È≈ √∆ ¿∞√∂ ʪ Â∂¡‹’Ò ◊πÁÚ≈≈ ‘º‡ √≈«‘Ï ‘ÀÕ ÂØÒ‰ Ú≈Ò∂ ’∞fi Úº‡∂, ‹Ø ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √ Ó∂∫ Á∂ Á√∂ ‹ªÁ∂‘È, ¿∞Ê∂ √π«÷¡Â ‘ÈÕ ÓØ Á ∆ı≈È∂ Á≈ Ò∂ ÷ ≈ Á∂ ‰ ≈ ÓØÁ∆ı≈È∂ «Ú⁄ ’¬∆ Í’≈ Á∂ ÒØ’ «˜Ó∆∫Á≈≈, ⁄ΩË∆, Óπ’ºÁÓ ¡≈«Á ¡È≈‹ ◊πÛ¡≈«Á Á∂‰ ¡≈™Á∂ √ÈÕ ÁΩÒ ıª Á∂ ’Ó⁄≈∆, «÷¡’, √ÀÈ’ Â∂ Óπ‰Ù∆ Óπ√ºÁ∆ «ÈÔ∞’«ӒÁ≈ ¡È∞√≈ ¡È≈‹ ÒÀ∫Á∂ √ÈDÕ È≈È’ ‹∆ ‘ «¬’ È≈Ò ¬∆Ó≈ÈÁ≈∆∆ È≈Ò ÚÂÁ∂√ÈÕ È≈È’ ‹∆ ÂØ∫ Í«‘Òª «‹øÈ∂ Ú∆ ÓØÁ∆ √È ¿∞‘ ¡È≈‹ Á∂‰ Ò«◊¡ª ““Á«‘È∆Ó∆””E Ì≈ÚÚø‚∂ ¡È≈‹ Á≈ Á√Úª «‘º√≈ ¡≈͉∂ ’ØÒ ÷ «Ò¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «¬‘ «¬’ ˆÒ Ú≈‹⁄«Ò¡≈ ¡≈™Á≈ √∆Õ È≈È’ ‹∆ È∂ ““Á«‘È∆Ó∆”” ÒÀ‰∆ ÏøÁ ’ «ÁºÂ∆ Â∂ ‘ «¬’ ˘ «‹øÈ≈¡È≈‹ Á∂‰≈ ‘πøÁ≈ ‘À Í»≈ ÂØÒ «ÁøÁ∂Õ «¬√ ◊ºÒ È≈Ò ¡È≈‹ Ú≈«Ò¡ª ˘ Ï‘π ¯’ «Í¡≈ Â∂¿∞‘ ÈÚ∂∫ ÓØÁ∆ Á∆ ¿∞√ ’È Òº◊∂Õ «¬√ Â∑ª √Ì Í≈√∂ È≈È’ ‹∆ Á∆ Ó«‘Ó≈ ÎÀÒ ◊¬∆Õ ÓØÁ∆ı≈È∂ «Ú⁄ ÁÚ∂Ù, ’¶Á, √≈Ë ¯’∆ Â∂ ‘Ø ’¬∆ Í’≈ Á∂ ˆ∆Ï Ó≥◊‰Ò¬∆ ¡≈™Á∂ √ÈÕ È≈È’ ‹∆ ˘ «¬√ Ù∂‰∆ È≈Ò «ÚÙ∂Ù «Í¡≈ √∆Õ ’¬∆ Ú≈∆ ¯’∆ª ˘È≈Ò «Ò‹≈ ’∂ È≈È’ ‹∆ ¿∞È∑ª Á≈ ؘ∆È≈ (ؘ ¡È≈‹ «ÓÒ‰ Á∆ «Ó’Á≈) È∆¡Â ’Ú≈ A. Âؘ’-«¬-Ï≈Ï∆ ’∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ÁΩÒ ıª ’ØÒ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª √πÒÂ≈ÈÍπ Á∆ ‹≈◊∆ ‘∆ √∆(Ú∂÷Ø Memoirs of Babar, Lucas King) ÓÀÓ≈«¬˜ ¡≈¯ Ï≈Ï «¥Â √ ´’√ «’ø◊, «‹ÒÁ Á»‹∆ Í≥È≈ AG@ B. Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ ˘ “¡¨Î≈” «ÓÒÁ≈ √∆ «‹√Á≈ Ì≈Ú «¬‘ ‘À«’ ◊π» È≈È’ ˘ ‘ ؘ ¡È≈˜ Ú˜∆¯∂ ‹ª ؘ∆È∂ Ú‹Ø∫ «ÓÒÁ≈ √∆Õ C. √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÓØÁ∆÷≈È∂ «Ú⁄ ¡È≈‹ Úø‚‰ Á≈ ’øÓ ’Á∂√ÈÕ D. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, Í≥È≈ GF, (¡≥Â’≈ HA-HB)Õ Ì≈Ú∂∫ «¬‘ «Ú√Ê≈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈ Í ¿∞‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ √Ó∂∫ Á∂ ‘≈Ò≈ Á∂ ¡È∞’±Ò ‘ÀÕ E. Á«‘È∆Ó∆ Á≈ ’ÊÈ Ú∆ ’∂ÚÒ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ GF (¡≥Â’≈ HA) Â∂ ‘À «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ Í «¬‘Ø «‹‘∆¡ª ◊ºÒª ¿∞√ Ú∂Ò∂ ’Ó⁄≈∆ ’ «Ò¡≈ ’Á∂ √ÈÕ
    • iBw;kyh gozgok 15Á∂∫Á∂AÕ «¬√ Â∑ª √≈Ë √ø Â∂ ¯’∆ ÈÚ∂∫ ¡≈¬∂ ÓØÁ∆ Â∂ Ï‘π ÍÃ√øÈ √È Â∂ È≈È’ ‹∆ Á∆¿∞√ ’Á∂ √ÈÕ «¬√ Â∑ª È≈È’ ‹∆ Á∆ ÍÃÌπÂ≈ Á» Â’ ÎÀÒ ◊¬∆Õ √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂ ’ØÒ ¡º· Ó∆Ò Á∆ Á»∆ Â∂ «Í≥‚ ÓÒ√∆‘≈ √∆Õ «¬√ «Í≥‚ Á≈ ⁄ΩË∆Ì≈◊∆Ê √∆BÕ «¬‘ Ï‘π Ì◊Â∆ Ì≈Ú Ú≈Ò≈ √∆ Â∂ Á∂Ú∆ Á≈ ¿∞Í≈Ù’C √∆Õ ‹ÁØ∫ «¬’ Ú≈«¬‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ÓØÁ∆ı≈È∂ ¡È≈‹ Á∂‰ «◊¡≈ ª «¬‘ ÈÚ∂∫ ¡≈¬∂ ÓØÁ∆ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú‘ث¬¡≈Õ È≈È’ ‹∆ Á≈ ˆ∆Ϫ Á∆ Í≈Ò‰≈, ¡≈͉∂ ’øÓ ’≈‹ «Ú⁄ √π⁄∂ Â∂ ‘ Ú∂Ò∂ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆∆ Ô≈Á «Ú⁄ Ò∆È «‘‰ Ú≈Ò∆ Ó‘≈È ¡≈ÂÓ≈ ˘ ¿∞√ Í«‘⁄≈‰ «Ò¡≈Õ ¿∞√ ˘«¬™ ¡È∞ÌÚ ‘Ø«¬¡≈ «’ «‹√ Á∂Ú∆ Á∆ ¿∞‘ Í»‹≈ ’Á≈ ‘À ¿π‘ Ú∆ «¬√ Ó‘≈È Ùı√∆¡Â Á∆√∂Ú≈ ’Á∆ ‘ÀÕ ¿∞√ Á∂ ÓÈ Á∂ √Ì √ø√∂ «È«Ú ‘Ø ◊¬∂ Â∂ ¿∞‘ È≈È’ ‹∆ Á≈ «√º÷ ω«◊¡≈Õ ‘π‰ ‹ÁØ∫ ’Á∆ ¿∞‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈™Á≈ ª È≈È’ ‹∆ ˘ «ÓÒ ’∂ ·ß„ Â∂ ÙªÂ∆ÍÃ≈Í ’Á≈Õ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ Á∆ ÍÃÌπÂ≈ «ÁÈØ∫ «ÁÈ ÚËÁ∆ ◊¬∆ ª «’√∂ ¬∆÷≈¨ È∂ ÁΩÒ ıªÍ≈√ «Ù’≈«¬Â ’∆Â∆ «’ È≈È’ ÓØÁ∆ı≈È≈ ¯’∆ª Â∂ √≈˪ ˘ ´‡≈ «‘≈ ‘ÀÕ ÓØÁ∆ Á≈ ’øÓÏ‘π «˜Ó∂Ú≈∆ Á≈ ’øÓ √∆ «¬√ Ò¬∆ ÁΩÒ ıª È∂ È≈È’ ‹∆ Á∂ Ï«‘Èج∆ ‹À ≈Ó ˘ √º«Á¡≈Â∂ ÓØÁ∆ı≈È∂ Á≈ «‘√≈Ï ’È Ò¬∆ «’‘≈Õ ‹À ≈Ó ‹∆ È∂ È≈È’ ‹∆ ˘ Á√ «ÁºÂ≈ Â∂ ÁΩÒ ıªÁ∂ «ÈÔ∞’ ’Ó⁄≈∆¡ª È∂ «‘√≈Ï ’∆Â≈ ª ÓØÁ∆ı≈È∂ Á≈ «‘√≈Ï ·∆’ «È’«Ò¡≈ Â∂¬∆÷≈¨¡ª Á∆ «Ù’≈«‘ fi»·∆ √≈Ï ‘ج∆DÕ ÓÁ≈È∂ Á∆ ÒÛ’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ È≈È’ ‹∆ Á∂ ÓØÁ∆ Ï‰È Á∆ ıÏ ÂÒÚø‚∆ Íπ‹ ⁄π’∆ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª Á∆ ıÀ≈«¬Â Â∂ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ˘ ¡¨Î≈ «’‘≈ ‘ÀÕ “«ÂÈ≈ ‹Ø◊π ÷≈È Â≈¬∆ «ÓÒ≈«¬ ’ ¡¨¯≈’≈«¬ Á∂Ú∂ √Ì ؇∆¡ª ÷≈Ú«È” √≈÷∆ ÈßÏ I, (¡≥Â’≈ H)Õ B. «¬‘ √ÍÙ‡ ‘À «’ ÓÒ√∆‘≈ √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂ Ï‘π È∂Û∂ ‘À Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Èπ√≈«¬Ò≈’∂ ⁄ΩË∆¡ª ˘ ÓØÁ∆ı≈È∂ ‹ ’∂ ¡È≈‹ ¡≈«Á ‹Ó≈ ’Ú≈¿∞‰≈ ÍÀ∫Á≈ √∆Õ Ì◊∆Ê ˘ ◊π» ‹∆ Á≈ Ò≈‘Ω Ì∂‹‰Â∂ Î∂ Í≈‘∆ ÓÈÓπ÷ Á∆ √≈÷∆ Á≈ Ú‰È ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Í≈‘∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ì◊∆Ê Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ Í Ì◊∆Ê Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ◊π» ‹∆Á≈ «√÷ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘À : “ “ÓÀÒ√∆‘≈ «Ú⁄ ¡≈÷∆¡À Ì≈◊∆Ê ’≈Ò∆◊π‰◊≈ÚÀ” C. Ú≈ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√, Ú≈ AA, Í¿∞Û∆ AE «¬‘ √≈∆ Ú≈Â≈ È≈È’ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ Ú∆ ‘À (Ú∂÷Ø ¡«Ë¡≈«¬ BG) D. ÓØÁ∆÷≈È∂ Á∂ «‘√≈Ï Á∂‰ Á≈ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄È‘∆∫, Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÁØ Ú≈ ◊π» È≈È’ Á∂ «‘√≈ÏÁ∆ ÍÛÂ≈Ò Á≈ Ú‰È ÏÛ∂ «Ú√Ê≈ È≈Ò «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ «Ù’≈«¬Â Ò≈¿∞‰ Ú≈«Ò¡ª Á≈ È≈™ Â∂ Ï’≈«¬¡≈’Ó ¡≈«Á Á≈ Ú∂Ú≈ Ú∆ ‘ÀÕ ◊π» ‹∆ Á∆ ıÀ≈«¬Â Ú∂÷ ’∂ «Ù’≈«¬Â Òº◊‰∆ ’πÁÂ∆ √∆ Â∂ ÍÛÂ≈Ò Ú∆ ˜»∆Õ«’Õ«’ ◊π» ‹∆ «‘√≈Ï «’Â≈Ï ·∆’ º÷Á∂ √È, ¡≈Í Á∂ Ò∂÷∂ «Ú⁄ Ú≈Ë≈ ‘∆ ‘Ø«¬¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 16÷πÒ∑-«ÁÒ∆ Á∆¡ª ËπÓª ÂÒÚø‚∆ Í‘πø⁄ ◊¬∆¡ª √ÈÕ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ¡≈«¬¡≈ ‹Ø ’ج∆ È≈È’ ‹∆˘ √πÒÂ≈ÈÍπ «ÓÒÁ≈ ¿∞‘ ¿∞√Á≈ ¡¨¯≈ (ؘ Á≈ «ÈÔ ¡È≈‹) ÒÚ≈ Á∂∫Á∂ √ÈA Â∂ ¿∞‘Ï‘π ÍÃ√øÈ ‘Ø ’∂ ÂÒÚø‚∆ ¡≈™Á≈ Â∂ È≈È’ ‹∆ Á≈ ‹√ ◊≈™Á≈Õ È≈È’ ‹∆ Á∆¡ª ıÀ≈«¬Â Á∆¡ª ’‘≈‰∆¡ª Á≈ ÓÁ≈È∂ Á∂ ÓÈ Â∂ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú«Í¡≈ Â∂ ¿∞√ Á≈ Ú∆ È≈È’ ‹∆ ˘ «ÓÒ‰ Â∂ ‹∆¡ ’Á≈ √∆Õ Á∂ÚÈ∂ È≈Ò Ó«‘Â≈ ’≈¨ ‹∆È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ‘∆ ’«‘ «ÁºÂ≈ «’ ¿∞‘ È≈È’ ‹∆ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπØ∫ ÍÂ≈ ÒÀ ¡≈Ú∂Õ ÓÁ≈È≈ «¬‘◊ºÒ √π‰ ’∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈«¬¡≈BÕ È≈È’ ‹∆ È∂ ¿∞√ ˘ ’∞ºfi √Ó∂∫ Ò¬∆ ’ØÒ º«÷¡≈Õ ‘ ؘÈ≈È’ ‹∆ ¡≥«ÓàÚ∂Ò∂ ¿π· ’∂ Ú¬∆∫ Â∂ ¡ÙÈ≈È ’È ‹ªÁ∂Õ Î∂ ’∞fi «⁄ Ì‹È «Ú⁄ Ó◊È‘πøÁ∂Õ Î∂ ÓÁ≈È≈ Ì◊ª Á∂ ÍÁ∂ √π‰≈™Á≈ Ù≈Ó ˘ Ú∆ ’∆ÂÈ ‘πøÁ≈CÕ «¬√ Â∑ª ’∞fi √ÓªÏ∆ÂÁ≈ «◊¡≈Õ «¬’ «ÁÈ ÓÁ≈È∂ È∂ È≈È’ ‹∆ Á∆ ÷πÒ∑«ÁÒ∆ Â∂ ıÀ≈«¬Â Á∂÷ ’∂ È≈È’ ‹∆¡º◊∂ ¡≈͉∆ √Óº«√¡≈ º÷ «ÁÂ∆ ¡Â∂ ¡≈͉∆ ÒÛ’∆ Á∂ «Ú¡≈‘ ’È Ò¬∆ √‘≈«¬Â≈ Ó≥◊∆DÕ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ BB (¡≥Â’≈ H) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À, “¡ ‘Ø ‹Ø «Í¤∂ ¡≈Ú«È, «ÂÈ≈‹Ø◊π ÷≈È Â≈¬∆ «ÓÒ≈«¬ ’ ¡¨Î≈ ’≈«¬ Á∂Ú∂ √Ì ؇∆¡≈ ÷≈Ú«ÈÕ ◊π» È≈È’ ’∂ ÍÃ√≈«Á √«Ì ÷πÙ∆ ‘ج∂Õ” «¬√Á∆ ÍπÙ‡∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ GF (¡≥Â’≈ HA) ÂØ∫ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ Í ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Á≈È ÍπøÈ Á∂ √πÌ≈ ˘ Óπ÷ ÷«Á¡ª «¬‘◊ºÒ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ B. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ BB (¡≥Â’≈ H) «Ú⁄ ÓÁ≈È∂ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Úº«⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ““«Í¤Ø∫ ÓÁ≈È≈ ‚»Ó ¡≈«¬¡≈Õ ÂÒÚø‚∆˙¡≈«¬ Ï≈Ï∂ È≈Ò «‡«’¡≈”” Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈«ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ √»Í Á≈√ ÌÒ≈ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù «Úº⁄ «Ò÷Á∂ ‘È «’ ÓÁ≈È∂ ˘ Ó«‘Â≈ ’≈¨ È∂ ÓπÒÂ≈È Íπ Ì∂«‹¡≈‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ÓÁ≈È≈ „≈„∆ ÿ √Ø ¡≈«¬¡≈Õ ’≈¨ ‹∆ √πË Ò∂È Í·≈«¬¡≈Õ C. È≈È’ ‹∆ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ’∆ÂÈ ’È ’≈¿∞‰ Á≈ Ú‰È «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈GF (¡≥Â’≈ HA) Â∂ «¬√ Â∑ª ‘ÀÕ ““◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’∞ ‹∆ ≈«Â ’∂ √Ó∂∫ ’∆ÂÈ∞ ’∂ ’≈«‘ ¡ «Í¤Ò∆ ≈ È≈Ú«‰‹≈«¬Õ È≈«¬ ’ Á«¡≈«¬ ¿∞Í« «√ÓÈ∞ ’∆ÂÈ∞ ’∂Õ”” Ì≈Ú∂∫ «¬√ ’≈ ’ÊÈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √ÍÙ‡»Í «Ú⁄ È‘∆∫ Í «¬‘ ◊ºÒ ◊π» È≈È’ Á∂ √πÌ≈ ¡È∞’»Ò ‘À Â∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ D. ÚÒ≈«¬Ò Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ √≈÷∆ «¬’Â≈ÒÚ∆∫ «Ò÷∆ ‘À «’ Í«‘Ò∆ ¿∞Á≈√∆ Á∂ ¡≥ «Ú⁄‘ÀÕ ¿∞Ê∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ «¬’ ˆ∆Ï ÷Â∆ Á∆ ÒÛ’∆ Ú≈√Â∂ √≈ÓÈ Ó≥◊Ú≈«¬¡≈Õ ¿∞Ê∂ Ú∆ «¬‘ √≈÷∆√πÒÂ≈ÈÍπ ‘ج∆ Áº√∆ ‘ÀÕ «’™«’ ÓÒ√∆‘≈ «Íø‚ √πÒÂ≈ÈÍπ ’ØÒ ‘∆ ‘À «¬√ Ò¬∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ú∆ Ì◊∆Ê Ú≈Ò∆ √≈÷∆ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘∆ ‘ج∆ Ó≥ÈÁ∆¡≈ ‘ÈÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ Ì◊∆Ê Â∂ ÓÈÓπ÷ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ È‘∆∫ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ Ì◊∆Ê Á≈ ’ÊÈ ’∆Â≈ ‘À «¬√ Ò¬∆ Ì◊∆ÊÁ∆ √≈÷∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ï≈’∆ √Ú≈Ò «¬‘ «‘≈ «’ «¬‘ √≈÷∆ ’ÁØ∫ ‘ج∆Õ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄«Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÂÒÚø‚∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Á∂Ù ‡È Â∂ ‹≈‰ Ò¬∆ «’‘≈ ª ¿∞√ È∂ «¬‘π¿∞µÂ «ÁºÂ≈ «’ ¿∞√ Á∆ ÒÛ’∆ ‹π¡≈È ‘À Â∂ ¿∞√Á≈ «Ú¡≈‘ ’ ’∂ ‘∆ ¿∞‘ ÿØ∫ Ï≈‘ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ È≈È’‹∆ ÁΩÒ ıª Á∂ ÓØÁ∆ ω∂ ª ÓÁ≈È∂ È∂ ¿‘π √Óº«√¡≈ Î∂ º÷ «ÁºÂ∆Õ «¬√ Â∑ª ¿∞Á≈√∆¡ª Â∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª«¬‘ √≈÷∆ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ‘ج∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ √øÂØ÷ «√øÿ È≈È’ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ ÓÁ≈È∂Á∆ ÒÛ’∆ Ò¬∆ √≈Ó≈È Ó≥◊Ú≈¿∞‰≈ «Ò÷Á∂ ‘È ‹Ø ·∆’ ÍÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 17È≈È’ ‹∆ «¬‘ ◊ºÒ √π‰ ’∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «’‘≈ «’ «‹È∑ª «‹È∑ª ⁄∆˜ª Á∆ ÒØÛ ‘À ¿∞‘ «Ú⁄≈’ ’∂ «Ò÷Ú≈ «Ò¡≈Ú∂ ª ‹Ø ¿∞√ Á≈ ÍÃÏøË ’∆Â≈ ‹≈ √’∂AÕ ÓÁ≈È∂ È∂ √Ì √≈Ó≈È «Ò÷Ú≈«Ò¡ªÁ≈ Â∂ È≈È’ ‹∆ ˘ Á∂ «ÁºÂ≈Õ ’∞fi «ÁÈ≈ «Íº¤Ø∫ Ì◊∆Ê ◊π» ‹∆ Á∂ ÁÙȪ ˘ ¡≈«¬¡≈Õ Âª È≈È’ ‹∆ È∂ ÓÁ≈È∂Ú≈Ò≈ ’≈◊˜ ¿∞√ ¡º◊∂ ÷ «ÁºÂ≈ Â∂ √≈∆ ◊ºÒ Á√ «ÁÂ∆Õ Ì◊∆Ê È∂ √Ì ◊ºÒ Ï≈ «Ë¡≈ÈÈ≈Ò √π‰∆ Â∂ «’‘≈ «’ ÓÀ∫ Ò≈‘Ω ‹≈ ’∂ √Í √≈Ó≈È È∂ ¡≈Úª◊≈Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ò≈‘Ω Í≥‹≈Ï Á∆≈‹Ë≈È∆ √∆ Â∂ ¿∞Ê∂ ‘ Í’≈ Á≈ √≈Ó≈È «ÓÒ √’Á≈ √∆Õ «¬√ ◊ºÒ ˘ Óπ÷ ÷«Á¡ª «’«Ú¡≈‘ Á≈ √≈Ó≈È «Ò¡≈¿∞‰ «Ú⁄ Á∂∆ È≈ ‘ØÚ∂ È≈È’ ‹∆ È∂ Ì◊∆Ê ˘ Ò≈‘Ω «Ú⁄ «¬’≈ ÂØ∫ ÚË È≈ «‘‰ Ò¬∆ ¡≈«÷¡≈BÕ Ì◊∆Ê Á≈ «ÓºÂ ÓÈ√π÷ √∆Õ «¬‘ «¬’ ÚÍ≈∆ √∆ Â∂ Ò≈‘Ω «Ú⁄ Áπ’≈È ’Á≈√∆Õ Ì≈¬∆ Ì◊∆Ê È∂ √≈Ó≈È Á≈ «Ò«÷¡≈ ’≈◊˜ ÓÈ√π÷ ¡◊∂ ‹≈ «÷¡≈ Â∂ √≈∆ «Ú«Ê¡≈√π‰≈¬∆Õ ÓÈ√π÷ È∂ «¬’ «ÁÈ «Ú⁄ √≈Ó≈È Âª √≈≈ Í»≈ ’ «ÁºÂ≈ Í √≈∂ ’ΩÂ’ ÂØ∫ Ï‘π‘∆ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞√ √Ø«⁄¡≈ «’‘Û≈ Ó‘ªÓπ÷ ‘ØÚ∂◊≈ «‹‘Û≈ «’√∂ ˆ∆Ï Á∂ «Ú¡≈‘ Â∂¡ÀÈ∆¡ª Ú√ª ÒÀ ’∂ Á∂ «‘≈ ‘À Â∂ Ì≈¬∆ Ì◊∆Ê Á∆ ÙË≈ Â∂ Ú≈‘ Ú≈‘ ’∆Â∆ ‹Ø «¬’ «ÁÈ«Ú⁄ ¡ÀÈ≈ √≈Ó≈È ¡≈͉∂ ◊π» Ò¬∆ ÒÀ ’∂ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ ’∞ÁÂ∆ ÂΩ Â∂ ÓÈ√π÷ È∂ ◊π» ‹∆ Ï≈∂Ï‘π √≈∆¡ª ◊ºÒª Ì◊∆Ê ’ØÒØ∫ Íπº¤∆¡ª ‘؉◊∆¡ª Â∂ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ó‘≈ÈÙı√∆¡Â ÂØ∫ ¡ÀÈ≈ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø«¬¡≈ «’ Ì◊∆Ê Á∂ È≈Ò ‘∆ √πÒÂ≈ÈÍπ ÚÒ ‡π «Í¡≈ ª ‹Ø¿∞‘ ¿∞√ Ó‘ªÍπ÷ Á∂ ÁÙÈ ’ √’∂ «‹√ Á∂ ⁄Ȫ Á≈ ÌΩ≈ ¿∞√ Á≈ «ÓºÂ Ì◊∆Ê Ï‰«◊¡≈ √∆ ÁØÚ∂∫ √πÒ≈ÂÈÍπ ¡≈¬∂Õ ÓÈ√π÷÷ ÁÙÈ ’ ’∂ «È‘≈Ò ‘Ø«¬¡≈ Â∂ Ì◊∆Ê Úª◊¿∞‘ Ú∆ ◊π» È≈È’ Á≈ «√º÷ ω «◊¡≈ÕC «Ú¡≈‘ Á≈ √≈Ó≈È ÒÀ ’∂ ÓÁ≈È≈ ÂÒÚø‚∆ ⁄«Ò¡≈ «◊¡≈ Â∂ «Ú¡≈‘ ’ ’∂ Î∂√πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ «◊¡≈ÕD Ó≈Â≈ √π Ò ÷‰∆ Á≈ √π Ò Â≈ÈÍπ  ‹≈‰≈ È≈È’ ‹∆ È∂ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ‡πÈ Ò«◊¡ª Ó≈Â≈ √πÒ÷‰∆ ˘ «’‘≈ √∆ «’ π˜◊≈ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ ABC (¡≥Â’≈ CI) «Ò«÷¡≈ ‘À “«‹ «’¤∞ Ú√Â∞ ÂÀ˘ ⁄≈‘∆Á∆ ‘À√Ø Â∞ø «Ò÷≈«¬ ÒÀ ¡≈¿∞, ¡√∆∫ ¡‰≈«¬ Á∂‘ª◊∂”” B. Ò≈‘Ω «Ú⁄ «¬’ ≈ ÂØ ÚºË È≈ «‘‰ Á≈ Úȉ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ C. ÓÈ√π÷ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ ’∂ ◊π» È≈È’ Á∂ «√º÷ Ï‰È Á≈ Úȉ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÓÈ√π÷ Á≈ È≈™«’Ë∂ È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ Í ÓÈ√π÷ Á∂ «√º÷ Ï‰È Á∆ Ú≈«‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ D. ÂÒÚø‚∆ ÒÛ’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ ’ ’∂ ÓÁ≈È≈ Î∂ Ú≈Í√ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ «◊¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ «¬‘ Ú¬∆∫ ÍÚ∂Ù Ú∂Ò∂ √πÒÂ≈ÈÍπ √∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 18Òº◊‰ Â∂ ¡√∆∫ ¡≈Í ˘ √πÒÂ≈ÈÍπ ÏπÒ≈ ÒÚª◊∂AÕ ÓØÁ∆-ı≈È∂ «Ú⁄ Òº◊‰ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ È≈È’‹∆ È∂ Ó≈Â≈ √πÒ÷‰∆ Â∂ Ϻ«⁄¡ª ˘ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ÏπÒ≈ «Ò¡≈Õ È≈È’ ‹∆ √πÒÂ≈È Íπ «Ú⁄«¬’ Úº÷≈ Ó’≈Ò ÒÀ ’∂ «‘‰ Òº◊∂Õ «¬’ Ó’≈È Ú≈Ò∆ ʪ Â∂ ¡‹’Ò ◊πÁπ¡≈≈ ◊π» ’≈Ï≈◊ ‘ÀÕ È≈È’ ‹∆ Á∂ ÷πÒ∑ «ÁÒ∂ ÚÂ≈∂ ’’∂ Ï‘π √≈∂ √≈Ë», √ø Â∂ ¯’∆ ÓØÁ∆-ı≈È∂¡≈¿∞‰ Òº◊ ͬ∂Õ ÁΩÒ ıª Á∆ ¡≈«◊¡≈ È≈Ò ¿∞‘ ¯’∆ Ò¬∆ ؘ ¡È≈‹ Á∂‰ Ò¬∆«ÈÔ∞’ ’Ú≈ Á∂∫Á∂ ‹Ø Ï⁄ ‹ªÁ∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡≈͉∂ ÿ ÒÀ ‹ªÁ∂ Â∂ ؇∆ ÷Ú≈ Á∂∫Á∂Õ «¬√ Â∑ªÁØ Ú∂Ò∂ È≈È’ ‹∆ Á∂ ÿ ؇∆ ÷≈‰ Ú≈Ò∂ √≈˪ Â∂ ¯’∆ª Á∆ Ì∆Û Ò◊∆ ‘∂ÕB ‹ÁØ∫ «¬√ ◊ºÒÁ≈ ÍÂ≈ È≈È’ ‹∆ Á∂ √º√ √Ø‘∂ ˘ Òº◊ª ª ¿∞‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¬∂Õ ¿∞‘ ⁄≈‘πøÁ∂ √È «’È≈È’ ‹∆ ¡≈Ó ÁπÈ∆¡≈Á≈ª Úª◊ «‘‰ ¡Â∂ √≈˪ ¯’∆ª ˘ ÿ È≈ ´‡≈¿∞‰ÕC √πÒ÷‰∆Á∆ Ó≈Â≈ Ì≈Ú Ó»Ò∂ ⁄ØÈ∂ Á∆ «¬√Â∆ «‹√ Á≈ È≈™ ⁄øÁØ ≈‰∆ √∆ È≈È’∆ ‹∆ ˘ «ÓÒ∂ Â∂«’‘≈ «’ ¿∞‘ ¡≈͉∂ Ì≈ ˘ ÿ ¿∞‹≈ÛÈ ÂØ∫ Ø’∂Õ ¿∞√ «’‘≈ «’ È≈È’ ‹∆ ‹∂’ ÍπøÈ Á≈È’Á∂ ‘È Âª ¡≈͉∆ ÷º‡∆ ’Ó≈¬∆ «Ú⁄Ø∫ ’Á∂ ‘È, ¿∞È∑ª Á∂ ÿ «Ú⁄ «’√∂ Í’≈ Á∆ ÊπÛÈ‘∆∫ÕD Ú¬∆∫ ÍÚ∂ Ù √πÒÂ≈ÈÍπ «‘ø«Á¡ª È≈È’ ‹∆ ‘ ؘ Ú¬∆∫ ÈÁ∆ «Ú⁄ ¡ÙÈ≈È ’È ‹≈«¬¡≈’Á∂ √ÈÕ «‹√ ʪ Â∂ ¿∞‘ ¡ÙÈ≈È ’È ‹ªÁ∂ √È ¿∞‘ ʪ È◊ ÂØ∫ ͺ¤Ó ÚºÒ ¡ºË Ó∆Ò A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ È≈È’ ‹∆ È∂ Ó≈Â≈ √πÒ÷‰∆∆ ˘ «’‘≈ √∆ «’ π˜◊≈Òº◊‰ Â∂ ¡√∆∫ ¡≈Í ˘ √πÒÂ≈ÈÍπ ÏπÒ≈ ÒÚª◊∂Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊π» ‹∆ Á∆ ’∞ÛÓ≈¬∆Â∂ «Ú¡≈‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘ج∂, ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ Ú∂÷∂ √≈÷∆ ’∞ÛÓ≈¬∆ Â∂ «Ú¡≈‘Õ B. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ BB (¡≥Â’≈ H) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À “‹ª Ï≈Ï∂ Á∆ √ج∆ ‘ØÚÀ” ª √Ì¡≈«¬ Ï«‘«ÈÕ” Ì≈Ú∂∫ «¬√ Â∑ª Á∆ ‡π’ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ ⁄È‘∆∫ «ÓÒÁ∆ Í «¬‘ ◊ºÒ ‘≈Ò≈ Á∂¡È∞’±Ò Â∂ ◊π» È≈È’ Á∂ √πÌ≈ È≈Ò «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ C. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ Úȉ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄Ø∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆ Í «¬‘ ◊ºÒ √Ó∂∫ Â∂ ‘≈Ò≈ Á∂ ¡È∞’±Ò ‘ÀÕ Ó»Ò∂ ⁄؉∂ Â∂ ÿπÓ∆ Á∆ Ó≈Â≈ ˘ Ë∆ Á∂ ÿ Á≈ «¯’‘؉≈ √πÌ≈Ú’ ◊ºÒ √∆Õ «ÚÙ∂Ù ’’∂ ‹ÁØ∫ «’ ÿπÓ∆ ÂØ∫ «ÏȪ ¿∞È∑ª ’≈ ’ج∆ ‘Ø Ϻ⁄≈ È‘∆∫ √∆Õ D. «¬√ Ú≈Â≈Ò≈Í Á≈ Úȉ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ «√Ú≈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫«ÓÒÁ≈Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ◊Ñ√Â∆ ‹∆ÚÈ Á≈ «¬‘ ͺ÷ Ï‘π «Ú√Ê≈ È≈Ò«ÁºÂ≈ ‘ÀÕ È≈È’∆ ‹∆ Â∂ ⁄øÁØ≈‰∆ Á≈ Ú≈Â≈Ò≈Í Ï‘π ں‚≈ ‘À Í √≈ «¬‘∆ ‘À «’ ◊π» È≈È’ Á≈ ‹∆¡ «’√∂Â∑ª ÿ «Ú⁄ Òº◊∂Õ È≈È’∆ ‹∆ È≈È’ ‹∆ Á∂ ’ØÒ ‘؉ ’’∂ Úº‚∆ ÌÀ‰ ‘؉ ’∂ È≈Â∂ ‘ Â∑ª È≈È’ ‹∆ Á∂ ÿÁ∆ «˜øÓ∂Ú≈∆ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ ⁄øÁØ ≈‰∆ Á≈ È≈È’∆ ‹∆ ˘ «ÁÒ Á∆ ◊ºÒ Áº√‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 19Â∂ Ú¬∆∫ ÈÁ∆ Á∂ Ó‰∆’ «’È≈∂ Â∂ √∆Õ «¬Ê∂ ¿∞‘ ’∞fi √Óª Ì‹È ÏøÁ◊∆ ’Á∂ √ÈÕ √Ê≈È’Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «¬√ ʪ Á∂ È≈Ò ‘∆ «¬’ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ ¡ºÒ≈ «ÁºÂ∂ (ıÏ»‹∂ Ù≈‘) Á∆’∞‡∆¡≈ √∆ «‹√ È≈Ò È≈È’ ‹∆ ’Á∆ ’Á∆ Ï⁄È «ÏÒ≈√ ’«¡≈ ’Á∂ √ÈÕ ¡ºÒ≈ «ÁºÂ∂ Â∂«Á‘ªÂ «Í¤Ø∆ ¿∞√ Á∆ ’Ï Ú∆ ’∞‡∆¡≈ Á∂ ’ØÒ Ï‰≈¬∆ ◊¬∆ √∆ ‹Ø «¡≈√ ’Í»ÊÒ≈ ÚºÒØ∫«¬√ ¡√Ê≈È Â∂ ◊πÁÚ≈≈ Ï∂ √≈«‘Ï Ï‰≈¿∞‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ÓΩ‹»Á √∆Õ ÓΩ‹»Á≈ ◊πÁÚ≈≈AIDA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ó‘≈≈‹≈ ’Í»ÊÒ≈ ÚÒØ∫ ω≈«¬¡≈ «◊¡≈ Â∂ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª Ú∆ «Èº’∆∆«¬‡ Á≈ ¤Ø‡≈ «‹‘≈ ◊πÁÚ≈≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «¬Ê∂ ¡ÙÈ≈È ’È Á∆ Ô≈Á Áπ¡ªÁ≈√∆Õ «¬’ «ÁÈ Á∆ ◊ºÒ ‘À «’ È≈È’ ‹∆ Ï‘π √Ú∂∂ ¿∞· ’∂ Ú¬∆∫ Â∂ ¡ÙÈ≈È ’È ◊¬∂Õ¿∞È∑ª Á∂ È≈Ò «¬’ ‡«‘Ò∆¡≈ √∆ «‹√ ˘ ¿∞È∑ª ’ÍÛ∂ «ÁºÂ∂ Â∂ ¡≈Í ¡ÙÈ≈È ’È Ò¬∆ ÈÁ∆«Ú⁄ ◊¬∂Õ ‹ÁØ∫ ’∞ºfi √Ó∂∫ Â’ Ï≈‘ È≈ ¡≈¬∂ ª ‡«‘Ò∆¡ª ÿÏ≈ «◊¡≈ Â∂ ¿∞√ ΩÒ≈ Í≈«ÁºÂ≈ «’ È≈È’ ‹∆ ‚πºÏ ◊¬∂ ‘ÈÕ ¤∂Â∆ ‘∆ √≈∂ √πÒÂ≈ÈÍ «Ú⁄ ◊ºÒ ÎÀÒ ◊¬∆ «’ ÁΩÒÂıª Á≈ ÓØÁ∆ Ú¬∆∫ «Ú⁄⁄ ¡ÙÈ≈È ’È «◊¡≈ ‚∞ºÏ «◊¡≈ ‘ÀÕ ‹À ≈Ó Â∂ È≈È’∆ ‹∆ ˘ ‹ÁØ∫ÍÂ≈ Òº◊≈ ª ¿∞‘ Ú∆ Ï‘π ÿÏ≈¬∂Õ ‹ÁØ∫ ÁΩÒ ıª ˘ «¬√ ÿ‡È≈ Á≈ ÍÂ≈ Òº◊≈ ª ¿∞‘‹À ≈Ó ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ Ú¬∆∫ Á∂ ’ø„∂ Â∂ «◊¡≈ Â∂ Óª¤∆¡ª ˘ «’‘≈ «’ ‹≈Ò Í≈ ’∂ Ò≈≤√ ÒºÌØÕAÏ‘π ÔÂÈ «Í¤Ø∫ Ú∆ ’ج∆ Ê‘π ÍÂ≈ È≈ Òº◊≈Õ Âª ¿∞√ È∂ ÓØÁ∆ ı≈È∂ Á≈ Ò∂÷≈ ’È Á≈ ‘π’ÓÁ∂ «ÁºÂ≈Õ ‹À ≈Ó Á∂ «‘√≈Ï ’È Â∂ ÓØÁ∆ı≈È∂ Á≈ Ò∂÷≈ ·∆’ «È’«Ò¡≈Õ ‹Ø ÊØÛ≈ Ï‘πÂÚËÁ≈ √∆ ¿∞‘ ¡È≈‹ ¡≈«Á Úº÷≈ ’ ’∂ ÷ «ÁºÂ≈ÕB «¬™ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ ‹∆ Ú¬∆∫ ÈÁ∆ Á∂ Á» √ ∂ ’ø „ ∂ Â∂ ‹≈ ’∂ «’√∂ «¬’ªÂʪ Â∂ ÍÓ∂ Ù  È≈Ò ‹π Û ◊¬∂ Õ ¡À √ ∆ «ÒÚ Òº ◊ ∆ «’ ¿∞ È ∑ ª Á∆ √Ó≈Ë∆ «Âø È ª «ÁȪ «Í¤Ø ∫÷π º Ò ∑ ∆ Õ «¬√ ¡È∞ Ì Ú∆ ¡Ú√Ê≈ Á∆ ¡√⁄‹Â≈ Á≈ Úȉ ¡≥ √ ÌÚ ‘À Õ C «Âø È ª «ÁȪ A. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú¬∆∫ √≈Ò Íπ¡≈¿∞‰ Á≈ ’ÊÈ ‘À, «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ÕÁΩÒ ıª Á≈ ÌΩ÷Ò≈ ’∞ÁÂ∆ √∆Õ ¿∞‘ ‹≈ȉ≈ ⁄≈‘πøÁ≈ √∆ «’ È≈È’ ‹∆ È≈Ò ’∆ Ï«‰¡≈Õ Ú∂√À Ú∆ ¿∞‘ È≈È’‹∆ Â∂ «ÚÙÚ≈√ º÷‰ Ú≈«Ò¡ª «Ú⁄Ø∫ √∆Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘À, “ÁΩÒ ıª ÒØË∆ ÌÒ≈ ‘Ø¡≈ «‹≥ÁÍ∆ ¡ÏÈ≈Ù∆Õ” B. Ò∂÷≈ ’È≈ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘À «’√∂ ‘Ø ʪ È‘∆∫Õ ÁΩÒ ıª Á≈ Ò∂÷≈’È Á≈ ÂΩ÷Ò≈ ‘؉≈ «¬’ ’∞ÁÂ∆ Â∂ √πÌ≈Ú’ ◊ºÒ √∆Õ C. «¬√ ¡Ú√Ê≈ Á≈ Úº÷ Úº÷ Úȉ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆¡≈Í≥È≈ BC (¡≥Â’≈ I) «Ò«÷¡≈ ‘À “¡≈«◊¡≈ ÍÓ∂√ ’∆ È≈«Ò √∂Ú’ ÒÀ ◊¬∂ Á◊≈‘ ÍÓ∂√ ’∆, √∂Ú’≈ ‹≈«¬¡˜ ’∆Â∆ “«’ È≈È’∞ ‘≈˜π ‘À.... ¡≥«ÓàÁ≈ ’‡Ø≈ Ì« ’« ¡≈«¡≈ È≈Ò «Ó«Ò¡≈......” «¬√∂ Â∑ª «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È≈È’ ‹∆ Á≈ ¡’≈Ò Íπ÷ ’ØÒÒ ‹≈‰≈ Â∂ ÁπË Á≈ ’‡Ø≈ Í∆‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘À ¿∞ÁØ∫ ÏıÙ√ªÂ∂ «‘Óª Á≈ Ó∆∫‘ Ú√Á≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ È∂ «¬√ ¡Ú√Ê≈ Á≈ Úȉ “ÏıÙÁ” Ì≈Ú «‘ÓÂ∞ ÁÚ≈˜≈ ’’∂’∆Â≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 20«Í¤Ø ∫ A ¡≈Í ¡ÙÈ≈È ’È Ú≈Ò∆ ʪ ÂØ∫ Í»Ï ÚºÒ ‚∂„ ’∞ Ó∆Ò Á∆ «ÚÊ Â∂ Ú¬∆∫ ÂØ∫ Ï≈‘¡≈¬∂ Â∂ È◊ ÂØ∫ Ï≈‘ ÙÓÙ≈È Ì»Ó∆ «Ú⁄ ‹≈ ÏÀ·∂Õ «‹ÊØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Ú¬∆∫ ÈÁ∆ «Ú⁄Ø∫ «È’Ò∂¿∞Ê∂ √ø ÿ≈‡ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ÙÓÙ≈È Ì»Ó∆ «Ú⁄ ÏÀ·≈ Ú∂÷ ’∂ √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂ ÒØ’ª ˘ Ï‘π¡⁄øÌ≈ ‘Ø«¬¡≈Õ √≈∂ Í≈√∂ ΩÒ≈ ÍÀ «◊¡≈ «’ È≈È’ «ÂøȪ «ÁȪ «Í¤Ø∫ Î∂ ‹∆¿∞ «Í¡≈ ‘ÀÕ’¬∆¡ª ÒØ’ª «’‘≈ «’ «¬‘ ª Ì»ÂÈ≈ ‘À ‹Ø Í«‘Òª Ó «◊¡≈ √∆ Â∂ Î∂ ‘π‰ ‹∆¿∞ ’∂ ÙÓÙ≈ÈÌ»Ó∆ «Ú⁄ ¡≈ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂ «¬√ √Ó∂∫ Á∂ ÒØ’ª Á∂ ÍÃÌ≈Ú ˘ «¬È∑ª ÙÏÁª «Ú⁄ ¡≥«’Â’∆Â≈ ‘À :- ’ج∆ ¡≈÷À Ì»ÂÈ≈ ’Ø ’‘À Ï∂Â≈Ò≈Õ ’ج∆ ¡≈÷À ¡≈ÁÓ∆ È≈È’ Ú∆⁄≈≈Õ Ì«¬¡≈ «ÁÚ≈È≈ √≈‘ ’≈ È≈È’ Ï¿∞≈È≈Õ ‘¿∞ ‘« «ÏÈ ¡Úπ È ‹≈‰≈Õ Â¿∞ Á∂Ú≈È≈ ‹≈‰∆¡À ‹∂ ÌÀ Á∂Ú≈È≈ ‘Ø«¬Õ ¬∂’∆ √≈«‘Ï Ï≈‘≈ Á»‹≈ ¡Ú È ’Ø«¬Õ ¿∞ «ÁÚ≈È≈ ‹≈‰∆¡À ‹ª ¬∂’≈ ’≈ ’Ó≈«¬Õ ‘π’Ó Í¤≈‰∂ ı√Ó Á≈ Á»‹∆ ¡Ú «√¡≈‰Í ’≈«¬Õ ¿∞ Á∂Ú≈È≈ ‹≈‰∆¡À ‹≈ √≈«‘Ï Ë∂ «Í¡≈Õ Ó≥Á≈ ‹≈‰∂ ¡≈Í ’Ø ¡Úπ ÌÒ≈ √ø√≈Õ (Ó≈» Ó‘Ò≈ 1 ÿ 1 Õ 7 Õ, 991) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ó√≈‰ª «Ú⁄Ø∫ ¿∞µ· ’∂ ÓØÁ∆ı≈È∂ ◊¬∂ Â∂ ‹Ø ¡È≈‹ ¿∞È∑ª Á∂ «‘º√∂Á≈ Úº÷≈ «Í¡≈ √∆ ¿∞√ ˘ ¯’∆ª √≈˪ «Ú⁄ ´‡≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞Ê∂ Ï‘π √≈∂ ÒØ’ «¬’º·∂ ‘Ø ◊¬∂Â∂ ⁄⁄≈ ’ÈÒ Òº◊∂ «’ È≈È’ «ÂøÈ «ÁÈ Á«¡≈ «Ú⁄ «‘¡≈ ‘À «¬√ Ò¬∆ «¬√ Á≈«ÁÓ≈ˆ ·∆’ ’øÓ È‘∆∫ ’Á≈Õ «¬‘ Á∆Ú≈È≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ ‚∂≈ ´‡≈¬∂ ’ ¯’∆≈ «Ú⁄ ‹≈ÏÀ·≈ÕB ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ ‹∆ Á∂ √Ø‘∂ ˘ «¬√ ÿ‡È≈ Á≈ ÍÂ≈ Òº◊≈ ª ¿∞‘ √πÒÂ≈ÈÍπÌ≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Èπ√≈ ÍÓ∂√ È∂ È≈È’ ‹∆ ˘ «’‘≈ «’ Âπ√∆∫ Â∆ʪ Â∂ ‹≈ ’∂ √«ÂÈ≈ÓÁ≈ ⁄º’ ⁄Ò≈˙Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ ¡È∞√≈ Ó»Ò “Ó≥Â Â∂ ◊◊È Ó∂∫ Ê≈Ò” Ú≈Ò≈ ÙÏÁ «¬√ √Ó∂∫ ¿∞⁄≈«¡≈ÕÌ≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ “√ØÁ «’‘≈ √Ø ÿ ’∂‘≈” Ú≈Ò≈ ÙÏÁ «¬√ √Ó∂∫ ¿∞⁄≈«¡≈Õ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ √Ó∂∫ ’ج∆ ÙÏÁ ¿∞⁄≈È≈ È‘∆∫ «Ò«÷¡≈Õ A. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ¡º·ª «ÁȪ «Í¤Ø∫ Ú¬∆∫ «Ú⁄Ø∫ «Ò’Ò∂ ‹Ø ·∆’È‘∆∫ «’™«’ Ï≈’∆ Á∆¡ª «ÂøȪ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÂøÈ «ÁÈ ‘∆ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‘ÀÕ B. «¬√ ◊ºÒ Á≈ Ú‰È Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ’∆Â≈ÕÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘À Â∂ ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 21¡≈«¬¡≈Õ ◊π» È≈È’ ˘ ÙÓÙ≈È Ì»Ó∆ «Ú⁄ Ú∂÷ ’∂ Ï‘π Áπ÷∆ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬’ Í≥‚ ˘ È≈Ò È∂’∂ Ï‘π √Ófi≈¿∞‰ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈Õ Í ◊π» ‹∆ Â∂ ’ج∆ ¡√ È≈ ‘Ø«ª¡≈ÕA Ó»Ò≈ ⁄ØÈ≈ Ï‘πÂÁπ÷∆ ‘Ø«¬¡≈Õ ¡≈͉∆ ÒÛ’∆ √πÒ÷‰∆ Â∂ Ò÷ÙÓ∆ Á≈√ ˘ Í÷Ø’∆ ÒÀ «◊¡≈Õ «√∆ ⁄øÁ ˘È≈È’∆ ‹∆ È∂ ¡≈͉∂ ’ØÒ ÷ «Ò¡≈ÕB È ’Ø «‘ø Á » È Óπ √ ÒÓ≈È Ú¬∆∫ ÈÁ∆ ⁄Ø∫ «È’Ò‰ «Í¤Ø∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú È∂ Í«‘Ò Ï⁄È ‹Ø Ó»ø‘Ø∫ ’«„¡≈ ¿∞‘√∆, ““È ’Ø «‘øÁ» È Óπ√ÒÓ≈È”” «‹√ È≈Ò √≈∂ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ΩÒ≈ ÍÀ «◊¡≈Õ «¬√ Ú≈’ ˘√π‰ ’∂ √Í ‘À≈È ‘ج∂ «’™«’ √πÒÂ≈ÈÍπ «¬’ Óπ√ÒÓ≈È∆ È◊ √∆CÕ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ≈‹«Ú⁄ «¬‘ ’«‘‰≈ ÷Â∂ ÂØ∫ ı≈Ò∆ È‘∆∫ √∆DÕ ÒØ’ª È∂ ÁΩÒ ıª ˘ ‹≈ ’∂ «’‘≈ «’ È≈È’ ‹∆““È ’Ø «‘øÁ» È Óπ√ÒÓ≈È”” ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ¿∞√ È≈È’ ‹∆ ˘ √Á Ì∂«‹¡≈ Â∂ È≈Ò Ò‘∆ È◊ ’∂’≈˜∆E ˘ Ú∆ ¿∞Ê∂ ÏπÒ≈ «Ò¡≈Õ ‹ÁØ∫ È≈È’ ‹∆ ÁΩÒ ıª ’ØÒ ¡≈¬∂, ’≈˜∆ Ú∆ ¿∞Ê∂ ÏÀ·≈ √∆ÕÁΩÒ ıª È∂ Ï≈Ï≈ ‹∆ Á≈ ¯’∆∆ Ï≈‰≈ Ú∂÷ ’∂ ¡≈Á È≈Ò «Ï·≈«¬¡≈ Â∂ «’‘≈, ’≈˜∆ «¬’ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á∂ √Ω‘∂ Á∂√πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¿∞‰ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫Õ Í ÍÂ≈ Òº◊‰ Â∂ ¿∞√ Á≈ √∞ÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¿∞‰≈ ’∞ÁÂ∆ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ¿∞√ È∂ ˜» È≈È’ ‹∆ ˘ √Ófi≈Úπ‰ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ØÚ∂◊≈ «’™«’ ¿∞‘ È≈È’ ‹∆ «¬’ √≈Ë ‹ª Î’∆ È‘∆∫√∆ Ú∂÷‰≈ ⁄≈‘πøÁ∂Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ù≈Ó∂ Í≥‚ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ Ó»Ò≈ ⁄ØÈ≈ «Ó«Ò¡≈Â∂ Ï‘π √Óª È≈È’ ‹∆ È≈Ò ⁄⁄≈ ’∆Â∆ Â∂ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂ «¬√ √Ó∂∫ «¬‘ ÙÏÁ Ù≈Ó∂ Í≥‚ ˘ √π‰≈’∂ ⁄πÍ ’≈«¬¡≈ :- ≈‹≈ Ï≈Ò’∞ È◊∆ ’≈⁄∆ Áπ√‡≈ È≈«Ò «Í¡≈ØÕ Á𫬠Ó≈«¬ Á𫬠Ï≈Í≈ ÍÛ∆¡≈«‘ Í≥«‚ ’‘ Ï∆⁄≈∂Õ √π¡≈Ó∆ Í≥«‚Â≈ Â∞Ó ÁÀ‘π ÓÂ∆ «’È «Ï«Ë Í≈Ú¿∞ ÍÃ≈ÈÍÂ∆Õ...... B. «¬√ ◊ºÒ Á≈ ’ÊÈ ’∂ÚÒ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À Í «¬‘ ◊ºÒ ‘≈Ò≈ Á∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆‘ÀÕ «’™«’ È≈È’ ‹∆ Á∂ ÿ ’ج∆ ¡≈͉∆ ¡ΩÒ≈Á È‘∆∫ √∆Õ C. ÒØË∆¡ª Á∂ ≈‹ «Ú⁄ √πÒÂ≈ÈÍπ Óπ√ÒÓ≈È∆ Ó Á≈ ’∂∫Á √∆Õ «Í¤Ø∫ ÓπˆÒ Ï≈ÁÙ≈‘ ¡Ωø◊˜∂Ï È∂Ï⁄ÍÈ «Ú⁄ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘∆ «Ú«Á¡≈ ÍÃ≈Í ’∆Â∆Õ Ú∂÷Ø Â≈∆÷-«¬-Ó÷˜È-«¬-Í≥‹≈Ï ÓπÎÂ∆ ◊π≤Ò≈Ó √Ú Í≥È≈AIB. D. «√’øÁ ÒØË∆ Á≈ ≈‹ (ADHH-AEAG) «‘øÁ Á∂ «¬«Â‘≈√ «Ú⁄ «‘øÁ» Ó Á∂ «ÚπË √Ó«fi«¬¡≈ ‹ªÁ≈‘À «’™«’ «¬√ Á∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ È◊ ’؇ Â∂ ÓÊ≈ Á∂ Ó≥Áª ˘ „≈‘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «’ ¿∞√ È∂ «¬√ ◊ºÒ Á≈ Á≈‘Ú≈’∆Â≈ √∆ «’ : ““«¬√Ò≈Ó √º⁄≈ ‘À, Í «‘øÁ» ËÓ Ú∆ √º⁄≈ ‘ÀÕ”” Ú∂÷Ø Â≈∆ı-«¬-¯∆ÙÂ≈ Á≈ ¡≥◊∂˜∆ ¿∞ÒÊ≈ Riseof Mohomedan Power in India, J. Briggs. ≈¬∆˜ ¡≈¯ Ó‘πøÓ‚È Í≈Ú «¬È «¬ø«‚¡≈, ’Ò’ºÂ≈ AIFF«‹ÒÁ Í«‘Ò∆, Í≥È≈ CC@ E. ÓØÒÀ∫‚ Á∂ ’ÊÈ ¡Èπ√≈ «¬√Ò≈Ó∆ ≈‹ «Ú⁄ ’≈˜∆ «¬È√≈¯ ’È Ò¬∆ ¡Â∂ ÍÃÏøË Ò¬∆ ‘ Ò◊«Ú⁄ «ÈÔ∞’ ‘πøÁ≈ √∆Õ Ú∂÷∂ Agrarai System of Moslem, India, ¡◊∂∆¡È ¡≈¯ Óπ√«ÒÓ «¬ø‚∆¡≈ ‚ÏÒÔ±.¡À⁄. ÃØ ÓØÒÀ∫‚ AIBI, Í≥È≈ BGF
    • iBw;kyh gozgok 22◊ºÒ Íπ¤‰≈ ⁄≈‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ◊π» ‹∆ È∂ ’≈˜∆ ÚºÒ Ú∂«÷¡≈ Â∂ ’≈˜∆ È∂ «’‘≈ Â∞√∆ ’«‘øÁ∂ ‘Ø È≈’ج∆ «‘øÁ» È≈ Óπ√ÒÓ≈ÈÕ «¬√ Á≈ ’∆ Ì≈Ú ‘À? ’∆ ‘˜ Óπ‘øÓÁ Á≈ ⁄Ò≈«¬¡≈ ËÓ ’≈«¬ÓÈ‘∆∫ ‘ÀA? ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «’‘≈ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰È≈ ¡Ω÷≈ ‘À Ï Á∆ ˜≈ «Ú⁄ «‘‰≈;¡≈͉∂ ÓÈ «Úº⁄Ø∫ ‘ø’≈ ’„ ’∂ √Ì ‹∆¡ª Ú≈√Â∂ ÂÙ, ‘ÓÁÁ∆ Â∂ «Í¡≈ º÷‰≈ ËÓ Á≈¡√Ò √Â≈ ‘À «‹√ Â∂ ’ج∆ «ÚÒ≈ ‘∆ ⁄ÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ Ì≈Ú Á≈ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÙÏÁ√π‰≈«¬¡≈ :- Óπ√ÒÓ≈‰∞ ’‘≈Ú‰∞ Óπ√’´ ‹≈ ‘Ø«¬ ‘ª Óπ√ÒÓ≈‰∞ ’‘≈ÚÀ ¡Ú«Ò ¡¿∞«Ò Á∆È∞ ’« «Ó·≈, Ó√’Ò Ó≈È≈ Ó≈´ Óπ√≈ÚÀ ‘Ø«‘ Óπ√«ÒÓ Á∆È Ó‘≈‰À Ó‰ ‹∆Ú‰ ’≈ ÌÓπ ⁄π’≈ÚÀ Ï ’∆ ‹≈«¬ Ó≥È∂ «√ ¿∞Í« ’Â≈ Ó≥È∂ ¡≈Íπ ◊Ú≈ÚÀ ¿∞ È≈È’ √Ï ‹∆¡≈ «Ó‘øÓ«Â ‘Ø«¬¡≈  Óπ√ÒÓ≈‰ ’‘≈ÚÀÕ (Ó≈fi ’∆ Ú≈ Õ 8 Õ (141) Í≥«‹ «ÈÚ≈‹≈ Ú÷ Í≥«‹ Í≥‹≈ Í≥‹∂ È≈¿∞ Í«‘Òª √⁄π ‘Ò≈´ Á𫬠Â∆‹≈ ÷À ÷πÁ≈«¬ ⁄¿∞Ê∆ È∆¡«Â ≈«√ ÓÈ∞ Í≥‹Ú∆∫ «√Ϋ √È≈«¬ ’‰∆ ’ÒÓ≈ ¡≈«÷ ’À Â≈ Óπ√ÒÓ≈‰ ’‘≈«¬ È≈È’ ‹∂Â∂ ’±Œ«Û¡≈ ’±Û∂ ’±Û∆ Í≈«¬® (Ó≈fi ’∆ Ú≈ Õ 7 Õ (141) «Ó‘ Ó√∆«Â «√Á’∞ Óπ√Ò≈ ‘π’ ‘Ò≈´ ’∞≈‰ √Ó √πÈ«Â √∆´ Ø‹≈ ‘Ø‘π Óπ√ÒÓ≈‰∞ ’‰∆ ’≈Ï≈ √⁄π Í∆π ’ÒÓ≈ ’Ó «ÈÚ≈‹ Â√Ï∆ √≈ «Â√ Ì≈Ú√∆ È≈È’ ÷À Ò≈‹Õ (Ó≈fi Á∆ Ú≈ Õ 7Õ (14@) ’≈˜∆ «’‘≈ ““«¬’ «‘øÁ»¡ª Á≈ ≈‘ ‘À «¬’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á≈ ≈‘ ‘ÀÕ Âπ√∆∫ «’√ ≈‘ Â∂‘Ø?”” ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ ““ÓÀ∫ ıπÁ≈«¬ Á∂ ≈‘ Â∂ ‘ª ıπÁ≈ È «‘øÁ» È Óπ√ÒÓ≈È””BÕ ’≈˜∆ È∂ ¿∞µÂ«ÁºÂ≈ ““‹∂’ ıπÁ≈ Á∂ ≈‘ Â∂ ‘Ø Âª Í∂Ù∆ Á∆ ÈÓ≈˜ Á≈ √Óª ‘Ø «◊¡≈ ‘À √≈‚∂ È≈Ò ⁄Ò ’∂«ÈÓ≈˜ ÍÛ∑Ø””, ª ◊π» ‹∆ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È Ò¬∆ «Â¡≈ ‘Ø ◊¬∂Õ ÁΩÒ ıª, ’≈˜∆ Â∂ ◊π» Ó√‹Á A. «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ IC (¡øÂ’≈ I@) «Ú⁄ ’≈˜∆ È≈Ò ◊ºÒÏ≈ Á≈ «Ú√Ê≈ «ÁºÂ≈«ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈ Í ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ B. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ √Ú≈Ò ‹Ú≈Ï «ÁºÂ∂ ‘ÈÕ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫‘È Â∂ «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ
    • iBw;kyh gozgok 23«Ú⁄ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È ⁄Ò∂ ◊¬∂AÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ó√‹Á «Ú⁄ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È ◊¬∂ ª È◊ Á∂ «‘øÁ»¡ª «Ú⁄«¬‘ ÂΩ÷Ò≈ ‘Ø«¬¡≈ «’ ’≈˜∆ Â∂ ÁΩÒ ıª ◊π» È≈È’ ‹∆ ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰≈ ÒÀ‰◊∂ «’™«’¿∞È∑ª ˘ Ó√‹Á «Ú⁄ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È ÒÀ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬‘∆ ◊Ò ‹À ≈Ó È∂ È≈È’∆ ‹∆ ˘ ¡≈ ’∂’‘∆Õ È≈È’∆ ‹∆ Ï‘π «√Á’ Ú≈Ò∂ √È Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡≈͉∂ Ú∆ Á∆ «ÁzÛ∑Â≈ Â∂ ÌØ√≈ √∆ √Ø¿∞È∑ª È∂ ‹À ≈Ó ˘ È≈È’ ‹∆ Ï≈∂ Â√ºÒ∆ «ÁºÂ∆BÕ ’≈˜∆, ÁΩÒ ıª È∂ ◊π± È≈È’ «¬’ Ò≈¬∆È «Ú⁄ ÷ÒØ ◊¬∂Õ ’≈˜∆ Â∂ ÁΩÒ ıª È∂È≈Ó˜ ÍÛ∑È≈ ¡ø«Ì¡≈ Í È≈È’ ‹∆ «¬È∑ª ÁØ‘ª ÚºÒ Ï‘π «Ë¡≈È È≈Ò Ú∂÷Á∂ ‘∂Õ ¡≈Í«¬’ Ú≈∆ ’≈˜∆ ÚºÒ Ú∂÷ ’∂ ‘º√ ͬ∂ «’™«’ ¡≈Í Á∆ ¡≈ÂÓ’ ¡º÷ È∂ Ú∂«÷¡≈ «’ ’≈˜∆ Á≈«Ë¡≈È ÈÓ≈˜ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘À Â∂ «’√∂ ‘Ø Í≈√∂ ‘ÀÕ ‹ÁØ ÈÓ≈˜ ıÂÓ ‘ج∆ ª ’≈≤˜∆ È∂ ÏÛ∂ ◊πº√∂È≈Ò «’‘≈ «’ È≈È’ ÈÓ≈˜ Â∂ ‘√Á≈ «’™ «‘≈ ‘À∫? ◊π» ‹∆ È∂ Ë∆‹ È≈Ò «’‘≈, Â∞‘≈‚∆ÈÓ≈˜ ’Ï»Ò È‘∆∫ ‘ج∆ «’™«’ Â∞‘≈‚≈ «Ë¡≈È «’√∂ ‘Ø Í≈√∂ √∆Õ ‹ÁØ∫ Â∞√∆∫ ¡≈Í ÂªÈÓ≈˜ «Ú⁄ Ù≈ÓÒ È‘∆∫ √∆ ª ¡√ª ’∆ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È∆ √∆CÕ «¬√ ◊ºÒ Â∂ ’≈˜∆ ˘ ◊πº√≈¡≈«¬¡≈ Â∂ ¿∞√ È∂ «’‘≈ ÓÀ∫ ª ÈÓ≈˜ «Ú⁄ ÙÓ≈Ò √ª Í Â∞√∆∫∫ ’ØÒ ÷ÒØÂ∂ ‘√ ‘∂ √∆Õ Âª◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’ ˜»∆ È‘∆∫ «’ √∆’ »Í «Ú⁄ fiπ’‰ È≈Ò ‘∆ ºÏ ˘ «√‹Á≈ ‘πøÁ≈‘ÀÕ«√‹Á≈ ÓÈ È∂ ’È≈ ‘À, ¿∞‘ «’√∂ »Í «Ú⁄⁄ Ú∆ ’ √’Á≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª ‹∂’ ÓÈ ÈÓ≈˜«Ú⁄ ‘ØÚ∂, «’√∂ »Í «Ú⁄ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑ Ò¬∆¬∂, Í ‹∂’ ÓÈ Ï ÚÒ È≈ ‘ØÚ∂ ÿ «Ú⁄ √»¬∆ÿØÛ∆ Á∂ Ú¤∂∂ «Ú⁄ ‘ØÚ∂ ª ÈÓ≈˜ Á≈ ’ج∆ ¯≈¬∆Á≈ È‘∆∫Õ «¬‘ ◊ºÒ √π‰ ’∂ ’≈˜∆ ⁄Ω’∆«Í¡≈Õ ¿∞√ ˘ «¬‘ ¡È∞ÌÚ ‘Ø«¬¡≈ «’ ◊π» È≈È’ È∂ ¿∞√ Á∆ Ó≈È√’ ÁÙ≈ Á≈ ·∆’ «È‰≈’ «Ò¡≈ ‘ÀÕ ’≈˜∆ Á≈ «¬‘ ‘≈Ò Ú∂÷ Á∂ ÁΩÒ ıª È∂ ’≈˜∆ ’ØÒØ∫ Íπ«¤¡≈ Âπ√∆∫ ⁄πÍ «’™ ’◊¬∂? ª ’≈˜∆ È∂ «’‘≈ ◊π» È≈È’ È∂ ‹Ø «’‘≈ ‘À ·∆’ ‘ÀDÕ «¬‘ ◊º Ò Ò √π ‰ ’∂ ÁΩ Ò Â ıª Ï‘π  ‘À  ≈È ‘Ø « ¬¡≈ Â∂ Î∂  ¿∞ √ È∂ ’≈˜∆ ’Ø Ò Ø ∫Íπ « ¤¡≈ «’ √⁄Óπ ⁄ ÈÓ≈˜ Ú∂ Ò ∂ Â∞ ‘ ≈‚≈ «Ë¡≈È Â∞ ‘ ≈‚∂ ÿ √» ‘ ∆ ÿØ Û ∆ «Ú⁄ ⁄Ò≈«◊¡≈ √∆ Â∂ ’≈˜∆ È∂ «’‘≈ È≈È’ ‹∆ È∂ √⁄ Ïπ º « fi¡≈ ‘À Õ ÁΩ Ò Â ıª È∂ ’≈˜∆ È≈È’ A. ’≈˜∆ Á∂ ◊π» È≈È’ ‹∆ Á≈ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È Ò¬∆ Ó√‹Á «Ú⁄ ‹≈‰≈ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª‘ÈÕ «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ·∆’ ‘ÀÕ B. «¬√ Á≈ Úȉ ’∂ÚÒ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘∆ ‘À «’ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄È‘∆∫Õ Í «¬‘ Ú≈Â≈ ‘≈Ò≈ Á∂ ¡È∞√≈ ‘À «¬√ Ò¬∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ C. «¬‘ ÿ‡È≈ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ‘ÀÕ D. «¬‘ ÿ‡È≈ √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≥’ ‘À «¬√ Ò¬∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ÁΩÒ ÷ª È∂ ◊π» ‹∆ ˘ «’‘≈ «’ ‹∂’ ’≈˜∆ «ÈÓ≈˜ È‘∆∫ √∆ ÍÛ «‘≈ ª Â∞√∆∫ Ó∂∂È≈Ò ÈÓ≈˜ ÍÛ∑ ÒÀ‰∆ √∆, «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ Â∞√∆∫ ’≈ÏÒ ¡Â∂ ’øË≈ «Ú⁄ ÿØÛ∂ ı∆Á ‘∂√∆™ «¬√ Á∂ ÁΩÒ ⁄: ⁄πÍ ’ «‘≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 24Á∆ ¡˜Ó Â∂ ‘À  ≈È ‘Ø ¬ ∂ AÕ Ì≈¬∆ Îø Á Ø ’Ø Ò Ø ∫ Ï≈Ï ÒÀ ‰ ∆ Á∂Ù Á∂ÙªÂª «Ú⁄ √«ÂÈ≈Ó Á≈ ⁄º’ ⁄Ò≈¿∞‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ Ó≈È√’ Â∂ √∆’ ÂΩ Â∂ «Â¡≈ ’∆Â≈Õ Ú¬∆∫ ÍÚ∂Ù ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ¡≈Í ÿÈ‘∆∫ ◊¬∂ Â∂ ÍÚ≈ È≈ÒØ∫ ÓØ‘ ÂØÛ «Ò¡≈BÕ Âͺ«√¡≈ ’∆Â∆, ÷π≈’ ÿ‡ ’ «ÁºÂ∆ ’∂ÚÒ ◊ªÁ≈ ÁπºË Í∆ ’∂ ‘∆ ◊π˜≈≈ ’È Òº◊∂CÕ ÓÁ≈È≈ Ú∆ È≈Ò ‘∆ «‘≈Õ ÂÒÚø‚∆ «‘ø«Á¡ª «¬’Ú≈ ◊π» ‹∆ È∂ ’≈«È¡ª Á≈ «¬’ √≈˜ ω≈«¬¡≈ ‹Ø Ï≈Ï Úª◊ Ú‹Á≈ √∆ Â∂ ÓÁ≈È∂ È∂◊π» ‹∆ ˘ «¬√ È≈Ò ’∆ÂÈ √π‰≈; ’∂ ÍÃ√øÈ ’∆Â≈ √∆DÕ≤ «¬√ Ò¬∆ ¿∞È∑ª ¡È∞ÌÚ ’∆Â≈ «’ ÓÁ≈È∂ ˘ Ï≈Ï Á∆ ÒØÛ ‘ÀÕ Ï≈Ï ÂøÁ∆ Â∂ Â≈Á≈ «¬’ √≈˜ ‘À ‹Ø ¡≈Ó È‘∆∫ «ÓÒÁ≈ √∆Õ Ì≈Ò ’È Â∂ «¬‘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂Áº÷‰ ͺ¤Ó ÚÒ «¬’ «Í≥‚ ÌØ¡≈‰≈ ‘À ¿∞Ê∂ Ì≈¬∆ ΫøÁ∂ ’ØÒ Ï≈Ï ‘À Â∂ ¿∞‘ Ó≥◊‰ Â∂ Á∂ A. ÁΩÒ ıª Á≈ Úȉ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «◊¡≈∑Ú∆ Ú≈ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘À: “ÁΩÒ ıª ÒØË∆ ÌÒ≈ ‘؇≈ «‹øÁ Í∆ ¡Ï≈È≈Ù∆ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ÁΩÒ ı≈ Â∂ «‹øÁ Í∆ Á∂ Úº÷∂ Úº÷∂ ¡≈ÁÓ∆ ‘؉ «‹È∑ª Á≈ ’ÊÈ ◊πÁ≈√ È∂ ’∆Â≈‘ÀÕ Â≈∆ı∂ Ó÷˜È∂-«¬-Í≥‹≈Ï «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À Ù∂ı √Á-¿∞Á-Á∆È Ù∂Ú≈È∆ ˘ “«‹øÁ Í∆” «’‘≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ (Ú∂÷ØÂ≈∆ı∂ Ó÷˜È∂-«¬-Í≥‹≈Ï, Óπ¯Â∆ ◊πÒ≈Ó √Ú, ÍøÈ≈ BH, BI) «¬‘ Ì≈∆ √»÷ Ú≈Ò∂ √ÈÕ «Ï‘ÒØÒ ÒË∆ Á∆ÒÛ’∆ «¬È∑ª È≈Ò «Ú¡≈‘∆ ‘ج∆ √∆ Â∂ ‹≈◊∆ «Ú⁄ ‹Ø «Í≥‚ «ÓÒ∂ ¿∞È∑ª È≈Ò «¬È∑ª È∂ Ó≈Ò∂’؇Ò≈ «¡≈√ Á∆È∆∫‘ º÷∆Õ «¬È∑ª Á≈ «Á‘ªÂ AEAE ¬∆√∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ (Ú∂÷Ø ⁄∆Θ ¡À∫‚ ÎÀÓÒ∆˜ ¡≈¯ È؇ «¬È Í≥‹≈Ï, AID@«◊ëÎÈ «‹ÒÁ Á»‹∆ Í≥È≈ EBI) Ì≈¬∆ ‰Ë∆ «√øÿ Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ Ù∂÷ √Á-¿∞Á-Á∆È «‹øÁ Í∆ ¿∞√ Ú∂Ò∂√πÒÂ≈ÈÍπ Á≈ ’≈˜∆ √∆ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È ◊¬∂Õ Í «¬‘ ◊ºÒ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ʪ ÂØ∫ È‘∆∫‘πøÁ∆ : Á√ ¡‹ ¡ºÒ’∂ ‹ÈØ ¯ÏøÁ ’ ¡¯Ù≈ÈÁÕ B. Ì≈Ú ÍπºÂ Â∂ «¬√Âz∆ È≈ÒØ∫ ÓØ‘ ÂØÛ «Ò¡≈-Ú∂÷Ø Á«Ï√Â≈È, ÈÚÒ «’ÙØ ÍÃÀµ√, ’≈ÈÍπ, Í≥È≈BBCÕ C. ¿∞’ «¯‹Óπ‹Ò≈ È≈È’ «¡≈˜≈«Â Ù≈’≈ ’Ù∆Á≈ Èıπ√ ’Ò∆«Ò ˆ˜≈ ’ÁÕ ’Á∂ ¡˜ ◊≈¿∞ Ù∆ «È‘≈ÁÕ ¡˜≈ Í√ ÏØˆÈ ÏπÁÕ Í√ ¡≈Ï Ú≈ ¡ª◊‘≈ Ï≈Á Ó∂ ı≈Á «’ ⁄πÈ∆∫ ’√∂ ≈ Ï«‘øÁ∆ ÍÚÈ-¡‘≈∆ ◊Ø«¬øÁ ¡≥ «Ú⁄ È≈È’ È∂ ÿØ Âͺ«√¡≈ ’∆Â∆Õ Í«‘Òª ¡≥È ÷≈‰≈ ÿº‡ ’∆Â≈Õ Î∂ ◊ª Á∂ ÁπË Â∂ ◊π˜≈≈’∆Â≈Õ «¬√∂ Â∑ª «Í¤Ø∫ «ÿ˙ Á∆ Ó≈ÒÙ ’Á∂ √È Î∂ Í≈‰∆ Â∂ ‘Ú≈ Â∂ ‘∆ ◊π˜≈≈ ’Á∂ ‘∂Õ «¬√ ˘ ÍÚÈ-¡‘≈∆’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ D. ’∆ÔØ ÂøÂ≈Ø ’≈«È«È’ Á∆ÔØ ÎÛ≈«¬Õ Ï‹≈«¬ ÙÏÁ Ï«‘ ◊≈Ú¬∆ √Ì Ï≈ÒÈ √≈Ê Ò≈«¬Õ Í≥Ê ÍÃ’≈Ù, ÂÈ Ò«√øÿ, ¡≥«ÓÃÂ√, AICI Í≥È≈ I
    • iBw;kyh gozgok 25Á∂Ú∂◊≈Õ ◊π» È≈È’ È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ «’‘≈ «’ ÌÀ‰ È≈È’∆ ’ØÒØ∫ ’∞fi »ÍÀ ÒÀ ’∂ ¿∞‘ ΫøÁ∂ ˘«ÓÒ∂ Â∂ Ï≈Ï≈ ÒÀ ¡≈Ú∂AÕ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ÌØ¡≈‰∂ «Í≥‚ «◊¡≈Õ «¬‘ «Í≥‚ ¡º‹ ’Ò Á«¡≈«Ï¡≈√ Á∆ Ï∂‡ «Ú⁄ ‘À «‹ºÊ∂ Ú¬∆∫ ÈÁ∆ «Ï¡≈√ Á«¡≈ «Ú⁄ ¡≈ ’∂ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ΫøÁ∂Á≈ ¿∞Ê∂ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ΫøÁ≈ ¡≈Í √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ˘ Ï≈Ï Á∂«◊¡≈BÕ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ’Ø Ò ‹≈‰≈ ¶Ó∂ √¯ Â∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ÓÁ≈È∂ ¡≈͉∂ ÍÚ≈ ˘ «ÓÒ‰ Á∆ «¬º¤≈ Í◊‡’∆Â∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ √ºÔÁÍπ (√ÀÁÍπ) √Òج∆ ¡≈¬∂ «‹√ Á≈ ÓΩ‹»Á≈ Ȫ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á («˜Ò≈ ◊π‹ªÚ≈Ò≈-Í≈«’√Â≈ÈC) ‘ÀÕ «¬Ê∂ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ «‘øÁ≈ √∆ ‹Ø Â÷≈‰≈’øÓ ’Á≈ √∆DÕ ¡≈Í ¿∞√ ’ØÒ ¡≈ ·«‘∂ Â∂ ÓÁ≈È≈ «¬ÊØ∫ ÂÒÚø‚∆ ¡≈͉∂ ÍÚ≈ ˘«ÓÒ‰ ⁄Ò≈ «◊¡≈EÕ «’™«’ ÂÒÚø‚∆ «Í≥‚ª Á∂ √Â∂ «¬ÊØ∫ Ú∆‘ Í≥fi∆ Ó∆Ò ÂØ∫ ÚË È‘∆∫ √∆FÕ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ Á∂ ÿ ·«‘«¡≈ ‘ ؘ ◊π» ‹∆ √Ú∂∂ ÿØ∫ Ï≈‘ «È’Ò ‹ªÁ∂Õ √≈≈«ÁÈ «Í≥‚Ø∫ Ï≈‘ Ì‹È ÏøÁ◊∆ «Ú⁄ Ó√ «‘øÁ∂ √ÈÕ ¶Ó∂ √¯ Á∆ «Â¡≈∆ Ò¬∆ Â∂ √∆ A. È≈È’∆ ‹∆ ’ØÒØ∫ »ÍÀ ÒÀ‰ Á≈ ’ÊÈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ È‘∆∫Õ Í ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ «¬‘ ·∆’ ‘ÀÕ B. Ì≈¬∆ ΫøÁ∂ ’ØÒØ∫ Ï≈Ï Ó≥◊Ú≈¿∞‰ Á∆ √≈÷∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ ÌØ¡≈‰≈ È≈Ó∆ «Í≥‚(«˜Ò≈ ’Í»ÊÒ≈) «Ú⁄ ΫøÁ∂ Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ ΫøÁ≈ ÌØ¡≈‰≈ «Í≥‚ Á≈ «‘‰Ú≈Ò≈ √∆Õ C. Ï≈Ï È∂ Âؘ’-«¬-Ï≈Ï∆ «¬√ «Ú⁄ È◊ Á≈ Ȫ √ºÔÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂«Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «¬√ ˘ √ÀÁÍπ Á√Á∆¡ª ‘ÈÕ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ «¬√ È◊ ˘„≈‘ «ÁºÂ≈ Â∂ ¿∞√∂ ʪ Â∂ Ù∂◊Û∑ «Í≥‚ ¡≈Ï≈Á ’∆Â≈ √∆ «‹√Á∂ ÷≥‚ ‘π‰ Ú∆ Ș∆ ¡≈™Á∂ ‘È ‹Ø ÓΩ‹»Á≈ È◊Á∂ A Ó∆Ò Áº÷‰ ͺ¤Ó ÚÒ √ÈÕ ‘Ó≈Ô±ø Ï≈ÁÙ≈‘‘ Á∂ «¬’ ‹ÈÀÒ ¡Ó∆È Ï∂◊ È∂ Ù∂◊Û∑ ˘ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘Á∂ √Ó∂∫ ¿∞‹≈Û ’∂ ¿∞√ Á∂ ÓÒÏ∂ È≈Ò ÈÚª È◊ ¡Ó∆È≈≈ Ï≈Á (¬∂ÓÈ≈Ï≈Á) Ú√≈«¬¡≈Õ (Ú∂÷Ø Gujranwala Distt.Gazetteer. ◊π‹ªÚ≈Ò≈ «‚√«‡«’‡ ˆ‹∂‡∆¡, AICE, Í≥È≈ CED) D≤ Ì≈¬∆ ’≈È∑ «√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ÿ‡≈¿∞Û≈ ‹≈ Á≈ ÍÃ∂Ó∆ Â÷≈‰ √∆Õ «¬√ Á≈ ÍπºÂ’ج∆ È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ Á∆ «¬’ Ë∆ √∆ «‹√ Á∆ ¡ΩÒ≈Á AIDG ÂØ∫ Í«‘Òª ÂÂÒ≈ Ȫ Á∂ «Í≥‚ «˜Ò≈ ◊π˜ªÚ≈Ò∂«Ú⁄ Ú√Á∆ √∆ (Ú∂÷Ø Ó‘≈È ’ØÙ) E. «¬™ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á ¡≈¿∞‰ Á≈ ÓÈØÊ «¬‘ √∆ «’ ¶Ó∂ √ÎªÂ∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ «¬’ Ú≈∆ ÍÚ≈ ˘ «ÓÒ ¡≈Ú∂Õ ¡≈Í ÂÒÚø‚∆ È‘∆∫ ◊¬∂ «’™«’ ¿∞‘ √ÓfiÁ∂√È «’ ¿∞È∑ª Á≈ ÍÚ≈ ¿∞È∑ª Á∂ √≈Ë ‘؉ Â∂ Áπ÷∆ ‘À, ¿∞È∑ª ˘ √≈Ë Ú∂÷ ’∂ ‘Ø Áπ÷∆ ‘ØÚ∂◊≈Õ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ÂÒÚø‚∆ ¡≈¿∞‰≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À, ‹Ø ·∆’ ‘ÀÕ F. ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á ◊π‹ªÚ≈Ò∂ ÂØ∫ ¡º· Ó∆Ò Â∂ Ò≈‘Ω ÂØ∫ CE Ó∆Ò ‘ÀÕ CE Ó∆Ò ‘∆ È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï Ò≈‘ΩÂØ∫ ‘ÀÕ ∂Ò Áπ¡≈≈ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á ÂØ∫ È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï Ù≈‘Á∂ Á∂ √Â∂ √º· Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 26Á∆ √≈ËÈ≈ Ò¬∆ ¡≈Í È∂ ÿØ Âͺ«√¡≈ ¡øÌ «ÁºÂ∆Õ ¡≈Í È∂ ØÛª Â∂ ÏÀ· Â∂ Âͺ«√¡≈’∆Â∆AÕ √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «‹Ê∂ ÏÀ· ’∂ ¡≈Í È∂ Âͺ«√¡≈ ’∆Â∆ ¿∞Ê∂ ¡‹’Ò ØÛ∆√≈«‘Ï ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀBÕ «¬Ê∂ Í≈«’√Â≈È Ï‰È ÂØ∫ Í«‘Òª Á» Á» ÂØ∫ Ô≈Â»¡≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ’ØÒ «‘ø«Á¡ª «¬’ Ú≈∆ √ºÔÁÍπ Á∂ «¬’ ¡‹≈∂Á≈, ÓÒ’ Ì≈◊Ø È∂ÏÑÓ-ÌØ‹ ’∆Â≈ Â∂ √Ì Ú‰ª Á∂ ÒØ’ª Á∆ ؇∆ ¡≈÷∆Õ «¬‘ ÒØ’ª Â∂ Ï‘π ˜πÒÓ ’Á≈ √∆ Â∂ÒØ’ «¬√ ÂØ∫ Ï‘π Âø◊ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ √ºÁ≈ Ì∂«‹¡≈Õ Í ◊π» ‹∆ ÓÒ’ Ì≈◊Ø Á∂ÏÑÓ-ÌØ‹ Â∂ È≈ ◊¬∂ÕC ˜≈ ¡«ÌÓ≈È∆ ÏÑӉª È∂ ÓÒ’ Ì≈◊Ø ¡º◊∂ «Ù’≈«¬Â ’∆Â∆ «’ «¬’È≈È’ ¯’∆ ‘À, ¿∞‘ ¡≈ÍÁ∂ ÏÑÓ-ÌØ‹ «Ú⁄ Ù≈ÓÒ È‘∆∫ ‘Ø«¬¡≈Õ √Ø ÓÒ’ Ì≈◊Ø È∂ ◊π»√≈«‘Ï ˘ √Á Ì∂«‹¡≈Õ ◊π» ‹∆ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ ÓÒ’ Ì≈◊Ø ’ØÒ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ÓÒ’Ì≈◊Ø È∂ «’‘≈ «’ Âπ√∆∫ √≈‚∂ ÏÑÓ-ÌØ‹ Â∂ «’™ È‘∆∫ ¡≈¬∂Õ ¡≈Í È∂ ÏÛ∆ ÁÒ∂∆ È≈Ò «’‘≈«’ Â∂∂ Í’Ú≈Ȫ «Ú⁄ √≈˘ ˆ∆Ϫ Á≈ Ò‘» Ș ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ ¿π√ «’‘≈, Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ √»Á’ØÒ «’™ «‘øÁ∂ ‘Ø Âª ¡≈Í È∂ «’‘≈, Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ Á∆ √ºπ’∆ ؇∆ √≈˘ ÁπºË √Ó≈È ‘ÀÕ «’™«’¿∞‘ Á√ª≈ È∑Úª Á∆ «’ ’Á≈ ‘ÀÕ ÓÒ’ Ì≈◊Ø ˘ «¬√ ◊ºÒ Â∂ ◊πº√≈ Â∂ Ï‘π ¡≈«¬¡≈ ÍÁ»√∂ ÒØ’ª √Ófi≈«¬¡≈ «’ ÏÑÓ-ÌØ‹ Ú∂Ò∂ √≈Ë ¯’∆ È≈Ò ’ØÛ∂ Ï⁄È ÏØÒ‰∂ ·∆’ È‘∆∫Õ ◊π»√≈«‘Ï ÓÒ’ Ì≈◊Ø ’ØÒØ∫ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ Á∂ ÿ ¡≈ ◊¬∂Õ ÊØÛ∂ «⁄ «Í¤Ø∫ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ Ú≈Í√ ¡≈ «◊¡≈ Î∂ ◊π» ‹∆ Ì≈¬∆Ò≈ÒØ∫ ÂØ∫ ¡≈«◊¡≈ ÒÀ ’∂ ¡º◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ √º ‹ ‰ ·º ◊ Á≈ «È√Â≈≈ ÂÒÚø‚∆ «‘ø«Á¡ª «¬’ Ú≈∆ ÓÁ≈È∂ È∂ «¬’ Ô≈Â»¡ª Á≈ ‡ØÒ≈ Ú∂«÷¡≈ √∆ ‹Ø Ù∂ı¯∆Á Ù’◊ø‹ Á∂ Ó˜≈ Á∆ «˜¡≈ ’È Í≈’Í‡È ‹≈ «‘≈ √∆Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ÓÁ≈È∂ È∂ A. Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- Í«‘Ò≈ Ï≈Ï∂ Í≈Ô≈ Ï÷√π ’« «Í¤Ø∫ Á∂ «Î« ÿ≈«Ò ’Ó≈¬∆Õ ∂Â∞ ¡’∞ ¡≈‘≈ ’« ØÛ≈ ’∆ ◊π ’∆ «Ú¤≈¬∆Õ (Ú≈ Í«‘Ò∆ Í¿∞Û∆ 24) Ì≈∆ ºͫ√¡≈ ’È Â∂ √ø’∂ Á«Ï√Â≈È «Ú⁄ Ú∆ «ÓÒÁ∂ ‘È «‹Ú∂∫ «’ Í«‘Ò≈ Á√ ¡≈¬∂ ‘ªÕ √Ê≈È’Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «¬‘ Âͺ«√¡≈ ’È Ú≈Ò≈ ¡√Ê≈È ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á √∆Õ B. ¿∞ÓÁ≈Â∞Ò-ÂÚ≈∆÷ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ «¬’ Ú≈ Ò≈‘Ω ÂØ∫ «ÍÙ≈Ú ÚÒ‹ªÁ∂ ‘ج∂ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ ¡≈¬∂ Â∂ «ÚÙ∂Ù Ì∂‡ ⁄Û∑≈¬∆Õ Ú∂÷Ø ¿∞ÓÁ≈Â∞Ò-ÂÚ≈∆ı Á¯Â Â∆‹≈ ¡≥◊∂˜∆ ¿∞ÒÊ≈ Ú∆.¡À√. √»∆, ÈÚ∆∫ «ÁºÒ∆ AIFA Í≥È≈ BEG C. ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‹ÒÁ Á»‹∆ ¡È∞√≈ “ÏÃ‘Ó ÌØ‹” Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Í¤Ò∂∆ ¿∞Ó «Ú⁄ Ò≈‘Ω «Ú⁄‘ج∆ ‘ÀÕ √ºÔÁÍπ È‘∆∫Õ Í Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √ºÔÁÍπ (¬∂ÓÈ≈Ï≈Á) «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ √≈÷∆ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á‘ج∆ Ó≥È∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 27◊π» ‹∆ ˘ «’‘≈ √∆ «’ ÓÀ˘ Í≈’Í‡È ÒÀ ⁄Ò‰ÕA √Ø ÓÁ≈È∂ Á∆ «¬º¤≈ Í»È ’È Ò¬∆ ◊π»‹∆ √ºÔÁÍπ ÂØ∫ Í≈’Í‡È ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ √ºÔÁÍπ ÂØ∫ Í≈’Í‡È ‹≈‰ Á≈ ¿∞‘ ≈‘ ¿∞√ Ú∂Ò∂ √ºÔÁÍπ ÂØ∫ Ò≈‘Ω Â∂ Ò≈‘Ω ÂØ∫ÓπÒÂ≈È Â’ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ √Û’ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ‹≈‰≈ ÍÀ∫Á≈ √∆Õ Ò≈‘Ω Â∂ Óπ√ÒÓ≈È ÁØÚ∂∫ ¡≈͉∂«¬Ò≈’∂ Á∆¡ª ≈‹Ë≈È∆¡ª √È Â∂ ÁØ‘ª Á∂ Ș≈Ó Úº÷ Úº÷ ‘πøÁ∂ √ÈÕ ÁØ Óπ÷ È◊ª «Ú⁄’≈√Û’ √∆Õ «¬√ ÂØ∫ «√Ú≈ Ò≈‘Ω ÂØ∫ ÓπÒÂ≈È ‹≈‰ Ú≈Ò∆ ≈Ú∆ Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆ Ú∆ ⁄ÒÁ∆√∆ «‹√ Â∂ ÚÍ≈∆ √≈Ó≈È ¡≈«Á ÒÀ ’∂ ‹≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈBÕ Ï∂Û∆ Á∂ √Â∂ Ú∆ Â∂ Áπ√∂ ≈‘Â∂ Ú∆ Ò≈‘ØØ∫ ÓπÒÂ≈È ÚÒ ‹ª«Á¡ª ≈Ú∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ Â∞¶Ï≈ «¬‘ Íë√ºË È◊ ¡≈™Á≈ √∆Õ«¬√ Á≈ ÓΩ‹»Á≈ Ȫ Ó÷Á»ÓÍπ («˜Ò≈ ÓπÒÂ≈È) ‘ÀÕ Â∞¶Ï∂ Á∂ È∂Û∂ ’ج∆ √ª È‘∆∫ √∆ «‹ºÊ∂¡≈™Á∂ ‹ªÁ∂ Óπ√≈Î ·«‘ √’‰Õ «¬’ √ª Ù≈‘‹‘≈È Á∂ Ú∂Ò∂ ω∆ ‹Ø AGE@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄≈Ú∆ Á«¡≈ È∂ „≈‘ «ÁºÂ∆CÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «¬Ê∂ ’ج∆ √ª È‘∆∫ √∆Õ «¬√ ’’∂È◊ Á∂ Ï≈‘ Ú≈ «¬’ ·º◊ È∂ «‹√ Á≈ È≈™ √º‹‰ √∆D ¡≈͉∆ «È‹∆ √ª ω≈¬∆ √∆ Â∂¿∞‘ ÌØÒ∂ Ì≈Ò∂ Óπ√≈¯ª ˘ Ú◊Ò≈ ’∂ ¡≈͉∆ √ª «Ú⁄⁄ ÒÀ ‹ªÁ≈ Â∂ ¿∞Ê∂ ¿∞È∑ª ˘ Ó≈Á∂∫Á≈ √∆Õ √Û’ Â∂ Í≈‰∆ Á∂ ÿÛ∂ Ì ’∂ ÷∂ √ÈÕ ‹Ø «‘øÁ» Â∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ Í∆‰ Ú≈√Â∂ ¡º‚¡º‚ √ÈÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ ¿∞√ √Û’ ÂØ∫ ¶ÿ∂ ª ¿π√ È∂ ◊π» ‹∆ ˘ ≈ «ÏÙ≈Ó A. ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ““«¬’ «ÁÈ ÓÁ≈È≈ «Ó≈√∆ Ï≈Ï∂ ˘ ¡≈‰ «Ó«Ò¡≈√∂ ÂÁ ÒØ’ ¯∆Á ‹∆ Á∆ ‹≈ ˘ ‹ªÁ∂ √ÈÕ Âª ÓÁ≈È∂ ’«‘¡≈ Ï≈Ï≈ ‹∆ ‹∂ ±ø ⁄Ò∂ ª ¡√∆∫ ‹∆ ‹≈Âz∆¡ªÈ≈Ò ‹≈ ’ ¡≈¬∆¬∂, ª Ï≈Ï∂ ¡≈«÷¡≈ ‹∂ ±ø ¡√≈‚∂ È≈Ò Íº’∆ Î≈’ ’∂∫ ª ¡√∆∫ ⁄Ò∆¬∂Õ”” Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ EH (¡≥Â’ CCB) B. Commerce by River in the Punjab, F. C. Arora. ’≈Ó√ Ï≈¬∆ «Ú «¬È Á∆ Í≥‹≈Ï, ¡À¯.√∆. ¡ØÛ≈ Í≥‹≈Ï ◊Ø«Ó≥‡ ¡≈«¯√ Ò≈‘Ω, AIC@ Í≥È≈ IB-IC C. Multan Distt. Gazetteer √πÒÂ≈È «‚√«‡z’‡ ˆ˜‡∆¡ Ò≈‘Ω, AIBC-D Í≥È≈ BHCÕ D. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‘ºÊ-«Ò÷ «Ú⁄ √º‹‰ ·◊ ˘ Â∞¶Ï∂ Á≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ªÌ≈¬∆ √øÂØ÷ «√øÿ ’Â≈ È≈È’ ÍÃ’≈Ù È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À √º‹‰ ·º◊ Â∞¶Ï∂ Á≈ √∆Õ «Ó‘Ï≈≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ √º‹‰ ·º◊ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Áº÷‰ Á∂Ù «Ú⁄ ‘ج∆ ‘ÀÕ ÚÒ≈«‘ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ Ì≈Ú∂∫ ʪÁ≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ «ÁÂ≈ Í «¬√ ÿ‡Òª ˘ ◊π» ‹∆ Á∂ Í≈‰∆Í Â∂ «ÁºÒ∆ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª Áº«√¡≈ ‘À ‹Ø Â∞¶Ï∂ È≈ÒÓ∂Ò ÷ªÁ≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «‘øÁ»¡ª Â∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Ò¬∆ Úº÷ Úº÷ ÿÛ∂ º‰ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √º‹‰ ·º◊ ˘ ‘√ÂÈ≈Íπ Á∂ ’ØÒ «‘‰ Ú≈Ò≈ Á√Á∆ ‘ÀÕ «¬‘ ʪ «ÁºÒ∆ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆«’™«’ «¬‘ È≈È’ ÓÂ∂ («˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈Ò) ÂØ∫ «Íº¤Ø∫ Â∂ ÏÈ≈√ ÂØ∫ Í«‘Òª ¡≈™Á∆ ‘ÀÕ √Ø «¬√ Ï≈Ï∂ ’∞fi È‘∆∫ «’‘≈‹≈ √’Á≈Õ Â∞¶Ï∂ ·º◊ ˘ «ÓÒ‰ Ú≈Ò∆ Ú≈«¬Â ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Í ·º◊ «’√∂ ‘Ø ʪ Ú∆ «ÓÒ √’Á∂ ‘È Â∂«¬’ ÂØ∫ ÚË∆’ Ê≈Úª Â∂ Ú∆ «ÓÒ √’Á∂ ‘ÈÕ
    • iBw;kyh gozgok 28’È Á≈ √ºÁ≈ «ÁºÂ≈AÕ ؇∆ ÷π¡≈¬∆Õ Ï‘π √∂Ú≈ Ì≈Ú È≈Ò «Ó«Ò¡≈ Â∂ Î∂ «ÏÈÀ ’∆Â∆ «’Â∞√∆∫ Ê’ ◊¬∂ ‘ØÚØ◊∂ √Ø Âπ√∆ √Ω∫ ‹≈ÚØÕ Í ◊π» ‹∆ ¿∞√ Á∆ È∆¡Â ÌªÍ ◊¬∂, √º‹‰ Á∆ ’∞‡ÒÓ ˘ ¡≈͉∆ ¡≈ÂÓ’ ¡º÷ È≈Ò Ú∂÷ «Ò¡≈ Â∂ ÓÁ≈È∂ ˘ «’‘≈ Ï≈Ï Ú‹≈ ’∂ ¡≈Í È∂ «¬‘ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ :≠- ¿∞‹´ ’À‘≈ «⁄Ò’‰≈ ÿØ«‡Ó ’≈Ò‚∆ Ó√π Ëث¡≈ ‹»«· È ¿∞Â∂ ‹∂ √¿∞ ËØÚ≈ «Â√π √‹‰ √∂¬∆ È≈«Ò ÓÀ∫ ⁄Ò«Á¡ª È≈«Ò ⁄¶«È «‹Ê∂ Ò∂÷≈ Ó≥◊∆¡À «ÂÊ∂ ÷Û∂ «Á√ø«ÈÕ® ‘≈¿∞Õ ’Ø·∂ Ó≥‚Í Ó≈Û∆¡≈ Í≈√‘π «⁄ÂÚ∆¡≈‘≈ „·∆¡≈ ’ø«Ó È ¡≈ÚÈ∆ «Ú⁄‘π √÷‰∆¡≈‘≈ Ï◊≈ Ï◊∂ ’ÍÛ∂ Â∆Ê Ó≥«fi Ú√ø«È ÿπ‡ ÿ‡ ‹∆¡ ÷≈Ú‰∂ Ï◊∂ È ’‘∆¡«ÈÕ 3 Õ «√øÓÒ π÷π √∆π ÓÀ ÓÀ ‹È Á∂«÷ Ìπ¶È∞ √∂ ÎÒ ’ø«Ó È ¡≈ÚÈ∆ Â∂ ◊π‰ ÓÀ∫ Â«È ‘«È ¡≥ËπÒ∂ Ì≈ ¿∞·≈«¬¡≈ ‚±◊ Ú≈‡ Ï‘πÂ∞ ¡÷∆ ÒØÛ∆ È Ò‘≈ ‘¿∞ ⁄«Û ¶ÿ≈ «’Â∞ ⁄≈’∆¡ª ⁄ø«◊¡≈¬∆¡ª ¡Ú «√¡≈‰Í «’Â∞ È≈È’ È≈Óπ √Ó≈«Ò ± ϺË≈ ¤∞‡«‘ «‹Â∞BÕ [√»‘∆ Ó‘Ò≈ 1 ÿ 6 Õ 1 Õ (729)] «¬√ ÙÏÁ È∂ √º‹‰ Â∂ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú Í≈«¬¡≈Õ «¬√ Á∆ «¬’ «¬’ Â∞’ ¿∞√ Á∂ «‘Á∂Á∆ ÓÀ∫ ËØ∫Á∆ ◊¬∆Õ ¿π√ Ú∂«÷¡≈ «’ √≈∂ ¡Ω◊‰ «‹È∑ª Á≈ Úȉ «¬√ ÙÏÁ «Ú⁄ ‘À Ó∂∂ «Ú⁄ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ «¬‘ ¯’∆ ª ’ج∆ «ÁÒª Á∆¡ª ‹≈‰È Ú≈Ò∂ ‘ÈÕ √Ø ¿∞‘ ÍÀª Â∂ ÍÀ ’∂ Ï‘πÂØ«¬¡≈, ¡≈͉∂ ¡Ω◊‰ Ș∆ ¡≈ ◊¬∂ Â∂ ¿∞‘ È∂’ «¬È√≈È Ï‰ «◊¡≈CÕ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ≈«‡’ ’∂ ¡º◊∂ ⁄Ò∂Õ A. Ó≥Á «Ú⁄ ·«‘≈¿∞‰ Ò¬∆ ’«‘‰≈, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆, ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ È≈È’ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ ÓÁ≈È∂ Á∂ÍπºÂ Ù«‘˜≈Á∂ ˘ √º‹‰ ’ÀÁ ’ ÒÀ∫Á≈ ‘À Â∂ ◊π» ‹∆ ¤‚≈¿∞‰ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ B. «¬‘ ÙÏÁ ÚÒ≈«¬Â ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√≥ÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄⁄ Â∂ È≈È’ ÍÃ’≈Ù«Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á≈ ¿∞⁄≈È≈ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ √º‹‰ È∂ Í≈ͪ È≈Ò «¬’º·≈ ’∆Â≈ ËÈ √Ì ´‡≈«ÁºÂ≈Õ ¡≈͉∂ Í≈ͪ Á∆ Óπ¡≈¯∆ Ó≥◊∆ Â∂ ¡◊Ø∫ ÂØ∫ È∂’ Íπ٠ω «◊¡≈Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈‘À √º‹‰ ◊π» ‹∆ Á∂ ÍÀª Â∂ «‚◊ ’∂ Ï‘π Ø«¬¡≈ Â∂ Ø Ø ’∂ ¡≈͉∂ ÓÈ ÂØ∫ Í≈ͪ Á∆ ÓÀÒ Ò≈‘∆ Â∂ Î∂ ‹Ø ÒØ’ª·º◊‰ Ò¬∆ «¬Ó≈ª ω≈¬∆¡ª √È ¿∞È∑ª ˘ „≈‘ «ÁºÂ≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 29 Í≈’Í‡È ‹≈‰≈ Í≈’Í‡È (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ «Ó≥‡◊πÓ∆) √Á∆¡ª ÂØ∫ √´‹ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ Í«√ºËͺÂÈ «‘≈ ‘ÀAÕ «¬Ê∂ ͺ¤Ó ÂØ∫ ¡≈™Á∆¡ª ÁØ √Û’ª «ÓÒÁ∆¡ª √ÈÕ «¬’ √Û’ ‚∂≈«¬√Ó≈¬∆Ò ıª, ÓÈ’∂, √Ø’؇ Â∂ ‘ÛºÍ≈ ÂØ∫ ‘πøÁ∆ Í≈’Í‡È Íπ‹Á∆ √∆Õ Á»√∆ ‚∂≈ ◊≈˜∆ ıªÂØ∫ ‘Ø ’∂ ÓπÒÂ≈È ‘πøÁ∆ ‘ج∆ Í≈’Í‡È Íπ‹Á∆ √∆Õ Í«√ºË ͺÂÈ Â∂ ÁØ‘ª √Û’ª Á≈ √ø◊Ó ‘؉’ ’∂ √Ïπ’Â◊∆È, Ó«‘Ó»Á ˆ˜ÈÚ∆, Í«√ºË Ô≈Â» «¬ÏÈ ÏÂΩÂ≈ Â∂ ÂÀÓ» «¬ÊØ ¶ÿ∂ √ÈÕÍ≈’Í‡È Ù∂ı ¯∆Á ◊ø‹-«¬-Ù’ (Ù’ ◊ø‹) Á∂ È≈™ È≈Ò Íë√ºË √∆Õ «¬Ê∂ Ù∂ı ¯∆Á Á∂√«Â’≈ Ú‹Ø∫ ÂÀÓ» È∂ ACII ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «¬√ È◊ ˘ Òº‡‰ ÂØ∫ ¯Ω‹ª ˘ Ø’ «ÁºÂ≈ √∆Õ¿∞√ Ú∂Ò∂ Í≈’Í‡È Á≈ Ȫ ¡‹ØËÈ √∆Õ Ï≈¡Á «Ú⁄ Ù∂÷ ¯∆Á Á≈ ¡√Ê≈È ‘؉ ’Í≈’Í‡È Èª ÍÀ «◊¡≈EÕ ’«‘øÁ∂ ‘È ‹ÁØ∫ Â∂∑Ú∆ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ √Ì ÂØ∫ Í«‘Ò≈ Ù∂ı ¯∆Á«¬Ê∂ ¡≈¬∂ ª «¬Ê∂ «¬’ Ï∆ È≈Ê ‹Ø◊∆ «‘øÁ≈ √∆Õ Í«‘Òª ¿∞√ È∂ Ù∂ı ¯∆Á Á≈ ‡≈’≈’∆Â≈ Í «Í¤Ø∫ Ù∂÷ ¯∆Á Á≈ Óπ∆Á ω «◊¡≈Õ ¿∞√ È∂ «¬√Ò≈Ó Ë≈È ’ «Ò¡≈ Â∂ Í∆’Ó≈Ò Á∂ È≈™ È≈Ò Í«√ºË ‘Ø«¬¡≈FÕ Â∞¶Ï∂ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‘ÛºÍ∂ ¡≈¬∂ ‹Ø Â∞¶Ï∂ ÂØ∫ ÊØÛ∆ Á» ¿∞µÂ ÚÒ √∆ Â∂ Î∂¿∞‘ ‚∂≈ «¬√Ó≈¬∆Ò ıª Â∂ ÙØ’؇ ÂØ∫ Í≈’Í‡È Íπº‹∂G Ï≈‘ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ¿∞√ A. Montgomery Distt. Gazetteer «Ó≥‡◊πÓ∆ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, Ò≈‘Ω AICC, Í≥È≈ FE B. ¿∞’ C. ¿∞’ Í≥È≈ CA Á≈ Îπ‡ È؇ D. ¿∞’ È؇ Í≥È≈ CA E. ¿∞’ Îπ‡ È؇ Í≥È≈ CA F. ¿∞’ Í≥È≈ FE Í∆ ’Ó≈Ò Á≈ Ȫ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ Í «¬‘ ’Ó≈Ò Â∂ ¿∞‘ Í∆’Ó≈Ò «¬’ È‘∆∫ ‘Ø √’Á∂, «’™«’ «¬‘ Í∆ ’Ó≈Ò Â∑∂Ú∆∫ ¬∆√Ú∆ Á≈ ‘ÀÕ ¿∞’ Í≥È≈ FEÕ Arnold, Preachigof Islam in India, ¡≈ÈÒ‚ È∂ ““Í∆«⁄ø◊ ¡≈¯ «¬√Ò≈Ó «¬È «¬ø«‚¡≈”” «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ √∂≤÷ ¯∆Á È∂«¬Ò≈’∂ Á∂ √ØÒª ’Ï∆«Ò¡ª ˘ Óπ√ÒÓ≈È Ï‰≈«¬¡≈Õ G. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÁØ √≈÷∆¡ª ¡≈™Á∆¡ª ‘ÈÕ«¬’Ù∂ı ¯∆Á È≈Ò Â∂ «¬’ Ù∂÷ ÏÃ‘Ó È≈Ò ‘ÀÕ Ù∂ı ÏÃ‘Ó Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ Ù∂÷ ≤¯∆Á≈ Á≈ ÍØÂ≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ÂØ∆ ¡È∞Ó≈È Ò≈«¬¡≈ Ì≈¬∆ Ú∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬√ ◊ºÒ ˘ √ÍÙ‡ ’Á∆ ‘ÀÕ ¿∞Ê∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ÁØ Ú≈ Í≈’Í‡È ◊¬∂Õ «¬’ Ú≈ Í«‘Ò∆ ¿∞Ó «Ú⁄ Â∂ «¬’ Ú≈ «Í¤Ò∆ ¿∞Ó «Ú⁄, ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ù∂÷ ¯∆Á ˘ «ÓÒ‰ Á∆ √≈÷∆ «Ú⁄ √Â∂ Á≈ Ú∂Ú≈ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂
    • iBw;kyh gozgok 30Ú∂Ò∂ Ù∂ı ¯∆Á Á∆ ◊ºÁ∆ Â∂ Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó «Ú≈‹Ó≈È √ÈA «‹È∑ª ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Ù∂ıÏÃ‘Ó ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª Á≈ «¬’ Óπ∆Á «‹√ Á≈ Ȫ Ù∂÷ ’Ó≈Ò √∆ ‹ø◊Ò «Ú⁄ Ò’Û∆¡ª⁄π‰È ¡≈«¬¡≈ Â∂ Ú∂«÷¡≈ «’ ◊π» È≈È’ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ ’∆ÂÈ ’ ‘∂ ‘ÈÕ ¿∞‘ Ò’Û∆¡ª⁄π‰È≈ ¤º‚ ’∂ «¬È∑ª ’ØÒ ¡≈ «◊¡≈Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «¬√ √ÒØ’ Á≈ ’∆ÂÈ ‘Ø «‘≈ √∆ :- ¡≈Í∂ ͇∆ ’ÒÓ ¡≈«Í ¿∞Í Ò∂÷ «Ì ± ¬∂’Ø ’‘∆¡À È≈È’≈ Á»‹≈ ’≈‘À ’»BÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1, ÓÒ≈ ’∆ Ú≈ Õ 28 Õ (1291)]Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈√≈ Á∂Ù «Ú⁄ ◊π» ‹∆ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ÏÀ·∂ √È Â∂ Ù∂÷ ¯∆Á ¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ ÁØ‘ª ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄ Ù∂÷ ¯∆Á Á∆ √≈÷∆ Í«‘Òª ¡≈™Á∆ ‘ÀÕ Ù∂÷ Ï≤Ã‘Ó Á∆ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∂ Í≈’Í‡È ‹≈‰ Á≈ √Â≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À (Á»‹∆ ¿πÁ≈√∆ Á≈ ¡≈øÍ‘À ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ⁄ÒÁ∂ ‘ÈÕ “ÂÏ √Ã∆ ◊π» Ï≈Ï≈ ¿∞Ê‘π ⁄«Ò¡≈ ≈Ú∆ ⁄È≈˙ Ú∂«÷ ’ ¿∞‹≈Û ÍÀ ⁄«Ò¡≈ Í‡È Á∂√¡≈«¬ «È’«Ò¡≈ ‹∂’ ◊π» ‹∆ Ò≈‘Ω Á∂ ÓπÒÂ≈È Ú≈Ò∆ √Û’ Â∂ ¡≈¬∂‘ª «¬‘ ª Ú∆ ≈Ú∆ Ú∂÷‰≈ ·∆’ Ò◊Á≈‘À «’™«’ ¿∞‘ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ «√ºË∂ Í≈’Í‡È ¡≈¬∂Õ √Ø ⁄È≈Ó Ú∂÷‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À, “≈«¬ Ì𫬠’∆ ÂÒÚø‚∆ Â∂ ◊Ê∂ «‘Á∂, Ó≈‰∂ ◊ØÍ≈Ò∂ «Ú⁄Á∂, Ú«Ò¡≈ ‹Ø Ë«’¡ª«Ú⁄ Á∂, ÷≈«ÈÍπ √«‘øÁ∂ «Ú⁄Á∂, «Ó·∂ ¡≈¬∆ «Ú⁄ Á∂ √Âÿ∂ «Ú⁄Á∂ Ó≈fi∂ Á∆ ËÂ∆ «Ú«⁄ ’ ≈Ú∆ «Ú¡≈«‘«Ú«⁄ ’ Ù∂ı ¯∆Á Á∂ ͇‰ Â∂ √Ú≈«¬ ȘÁ∆’ ’Ø‘ª ÁØ‘ª ’∞ ¯’ ¡≈«¬ ÏÀ·≈Õ” «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊»» ‹∆ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ‘∆ ⁄Ò∂Õ Í«¬Ê∂ ≈Ú∆ Á∂ «Ï¡≈Ò («Ú¡≈«‘) «Ú⁄ Á∆ ‘Ø ’∂ ¡≈¿∞‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘À «‹√ Á≈ Ì≈Ú «¬’ «¬‘ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Í«‘Òª√πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¬∂ Â∂ √∞ÒÂ≈ÈÍπØ∫ ‘Ø ’∂ Î∂ √´‹ Á∂ ’ø„∂ ’ø„∂ ¡≈¬∂, ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ Á»‹≈ Ì≈Ú «¬‘ ‘À«’ ≈Ú∆ ¡Â∂ «Ï¡≈√ «Ú⁄Ø∫ ‘Ø ’∂ ¡≈¬∂Õ ¡Òˆ˜ª‚ ’ø«ÈÿÓ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «Ï¡≈√ Íπ≈‰∂ √«Ó¡ª «Ú⁄ ≈Ú∆«Ú⁄ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ √∆Õ «‹‘Û∂ È≈™ √Â∂ «Ú⁄ Áº√∂ ‘È ¿π‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ √Âÿ≈ «˜Ò≈ «Ó≥‡◊πÓ∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞⁄ Ù∆¯ (Ï‘≈ÚÒÍπ «¡≈√Â) «Ú⁄Ø∫ Í≈’Í‡È ¡≈¿∞‰≈ «Ò«÷¡≈‘À ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈ ‘À, «’™«’ ÂÒÚø‚∆ ‹ª √ºÔÁÍπ Ú≈Ò∂ Í≈«√™ Í≈’Í‡È Íπº‹‰ Ò¬∆ √Â∂ «Ú⁄ ¿∞µ⁄È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ A. Ù∂÷ ¯∆Á-¿∞Á-Á∆È Ó«‘Ó»Á Á∂ ◊Á∆ ÈÙ∆È≈ «Ú⁄Ø∫ ‹Ø ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ó’≈Ò∆ ‹ª ¡Ë √Ó’≈Ò∆√È «¬‘ √È :- (A) ÈΩÚ∆∫ Í∆Û∑∆ Ù∂÷ ¡«‘ÓÁ (B) Á√Ú∆∫ Í∆Û∑∆ Ù∂÷ ¡ºÂ≈ ¿∞µÒ≈ (C) Ô≈∑Ú∆∫ Í∆Û∑∆ Ù∂÷ Óπ‘ÓÁ (C) Ï≈∑Ú∆∫ Í∆Û∑∆ Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆Ó ¯∆Á √≈È∆ Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó ⁄≈Ò∆ √≈Ò ÂØ∫ ÚºË ◊Á∆ ÈÙ∆È ‘∂Õ Ú∂÷∂ «˜Ò≈ «Ó≥‡◊πÓ∆ ◊˜∂‡∆¡ Í≥È≈ FGÕ B. √Ì ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ Ù∂÷ ’Ó≈Ò ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈«¡≈ ª ¿∞‘ «¬√ √ÒØ’Á≈ ’∆ÂÈ ’ ‘∂ √È
    • iBw;kyh gozgok 31 Ù∂÷ ’Ó≈Ò ˘ Í«‘Òª «¬√ √ÒØ’ Á∆ √Ófi È≈ ¡≈¬∆ Â∂ Î∂ ¿∞√ Ï∂ÈÂ∆ ’∆Â∆ «’«¬‘ √ÒØ’ «¬’ Ú≈∆ Î∂ ÍÛ∑ØÕ Î∂ ¿∞√ È∂ «¬‘ √ÒØ’ Ô≈Á ’ «Ò¡≈ Â∂ Ò’Û∆¡ª √πº‡ ’∂¡≈͉∂ ÓπÙÁ ’ØÒ «◊¡≈ Â∂ Áº«√¡≈ «’ «¬’ ¯’∆ ¡≈«¬¡≈ ‘À «‹√ È≈Ò «¬’ Ï≈Ï∆ ‘À Â∂¿∞‘ ¯’∆ ¡≈͉∂ ’Ò≈Ó ¡≈Í ◊≈™Á≈ ‘À Â∂ «¬’ ÁØ‘≈ ÓÀ∫ Ú∆ Ô≈Á ’∆Â≈ ‘À ‹Ø «¬‘ ‘À :- ¡≈Í∂ ͇∆ ’ÒÓ ¡≈«Í ¿∞Í Ò∂÷ «Ì ± ¬∂’Ø ’‘∆¡À È≈È’≈ Á»‹≈ ’≈‘À ’»AÕ Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆Ó ˘ ÁØ‘≈ ¡‹∆Ï Òº◊≈ «’™«’ Óπ√ÒÓ≈È∆ Ó ¡È∞√≈ «¬’ ºÏ ‘À Â∂Á»‹≈ ¿∞√ Á≈ √»Ò ‘˜ Óπ‘ºÓÁ ‘ÀÕ ’ÒÓ∂ Á≈ Óπ„Ò≈ Ú≈’ Ú∆ «¬‘ ‘∆ Á√Á≈ ‘ÀÕ ÓÙÁ È∂’Ó≈Ò ’ØÒØ∫ Íπ«¤¡≈ «’ ¿∞‘ ¯’∆ «‘øÁ» ‘À «’ Óπ√ÒÓ≈ÈÕ Âª ’Ó≈Ò È∂ «’‘≈, ““«‘øÁ» ‘À””Õ¿∞√ ˘ Ï‘π ‘À≈È∆ ‘ج∆ «’ «‘øÁ» ¯’∆ Ú∆ ¡ÀÈ∆ ºÏ Á∆ ¬∂’Â≈ Â∂ «ÚÙÚ≈√ ’ √’Á≈ ‘ÀÕÁ»√∂ «ÁÈ ¿∞‘ ¡Â∂ ’Ó≈Ò ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ ˘ «ÓÒ‰ ¡≈¬∂B Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡≈͉∂ ‚∂∂ ÒÀ◊¬∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ‚∂∂ ÒÀ ‹≈ ’∂ Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó È∂ Ù∂ı ¯∆Á Ù’◊ø‹Á∂ ÁØ‘∂ √π‰≈¬∂C ‹Ø ◊π» ‹∆ ˘ Ï‘π Í√øÁ ¡≈¬∂Õ ’∞fi √Óª ◊π» ‹∆ «¬Ê∂ ·«‘ ’∂ Í»Ï Ú≈Ò∂ A. ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡≈, ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ «Ú⁄ Ú≈Â≈ «¬√∂ Â∑ª «Ò÷∆ ‘ÀÕ B. ¿∞ÍØ’Â ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «¬√∂ Â∑ª «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬Ò Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¯∆Á Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Â∂ Ù∂ı«¬Ï≈‘∆Ó Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ÍÃÙÈ ¿∞µÂ ’«ÚÂ≈ «Ú⁄ ’È≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√∂ ‘∆ Â∑ªÁ≈ ‘Ú≈Ò≈ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «‹√ ÂØ∫ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ù∂÷ ¯∆Á ◊ø‹-«¬-Ù’ (Ù’◊ø‹) Á∂ ÁØ‘∂ √π‰∂ Â∂ Î∂ ¿∞È∑ª ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ Ï≈‰∆ ⁄∆Õ «¬√ «ÚÙ∂ ˘ «Ú√Ê≈È≈Ò ¡√ª Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆Ó Á∆ √≈÷∆ «Ú⁄ Áº«√¡≈ ‘À ‹ÁØ∫ Á»√∆ Ú≈∆ ◊π» ‹∆ Í≈’Í‡È ¡≈™Á∂ √ÈÕ «¬√ ◊ºÒ «Ú⁄ ’ج∆ √øÁ∂‘ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Ù∂÷ ¯∆Á Á∆ Ï≈‰∆ ÍÃ≈Í √∆ «’™«’◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ Á‹ Ù∂÷ ¯∆Á Á∆ Ï≈‰∆ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ Á∂ ’∞fi ÙÏÁ ¡≈Í√ «Ú⁄ Ï‘π«ÓÒÁ∂ ‹πÒÁ∂ ‘È «‹Ú∂∫ «’ ≈◊ √»‘∆ Ù∂ı ¯∆Á Ï∂Û≈ Ïø«Ë È √«’˙ ÏøËÈ Á∆ Ú∂Ò≈ Ì« √Úπ ‹Ê ¿±¤Ò∂ ÂÏ ’‰ Áπ‘∂Ò≈ ‘Êπ È Ò≈«¬ ’∞√øÌÛ∂ ‹«Ò ‹√∆ „ØÒ≈ «¬’ ¡≈Í∆È∂ ÍÂÒ∆ √‘ ’∂∂ ÏØÒ≈ ÁπË≈ ʉ∆∆ È ¡≈Ú¬∆ «Î« ‘Ø«¬ È Ó∂Ò≈ ’‘À ¯∆Á» √‘∂Ò∆‘Ø √‘π ¡Ò≈¬∂√∆ ‘ø√ ⁄Ò∆√∆ ‚±øÓ‰≈ ¡«‘ È „∂∆ Ê∆√ (◊ππ ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ 494) √»‘∆ Ó‘Ò≈ A :- ‹Í ÂÍ ’≈ ÏøËπ Ï∂ÛÒ≈ ¶ÿ«‘ Ú‘∂Ò≈
    • iBw;kyh gozgok 32Í≈√∂ ‡π ◊¬∂Õ ’∞  » ’ Ù∂   ‹≈‰≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Í≈’Í‡È ÂØ∫ √´‹ Á«¡≈ ¶ÿ ’∂ √√∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ √Û’ Â؇π ͬ∂Õ Í≈’Í‡È ÂØ∫ √√≈ ‘ª√∆ Â∂ «ÁºÒ∆ «¬’ Íπ≈‰∆ √Û’ ‹ªÁ∆ √∆AÕ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ‹∆ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ √√∂ «¬’ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈B ‘ÀÕ √√∂ ÂØ∫ «¬’ ‘Ø √Û’Ê≈È∂√ ˘ ‹ªÁ∆ √∆CÕ Ê≈È∂√ Ú≈Ò∆ √Û’ Â∂ ◊π» ‹∆ ’≈ ¡Â∂ Í‘ØÚ∂ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ’∞»’Ù∂ÂÍπ‹∂Õ ’≈ ‘√∆Ò ’ÀÊÒ («˜Ò≈ ’È≈Ò) Í‘ØÚ∂ ÂØ∫ √ Ó∆Ò Íº¤Ó ÚºÒ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ≈‹≈ ¿∞ËÀ«√øÿ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈≈ ω≈«¬¡≈ √∆Õ Í‘ØÚ≈ «‘øÁ»¡ª Á≈ Â∆Ê ‘ÀÕ’«‘øÁ∂ ‘È √Ã√ÚÂ∆ Á«¡≈ Í«‘Òª «¬ÊØ∫ ¶ÿÁ≈ √∆Õ «¬‘ ¡√Ê≈È ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ Ú∆‘ Ó∆Òͺ¤Ó ÚºÒ ‘ÀÕ √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ‘À «’ Ó‘≈ Ì≈ Á∂ Ô∞ºË «Í¤Ø∫ ͪ‚Ø¡ª È∂ Í‘ØÚ∂ ¡≈ ’∂ ‘∆◊Â∆ ’Ú≈¬∆ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ Í«‘Òª ≈‹≈ ¿∞ËÀ «√øÿ È∂ Î∂ √Ê≈È’√ø◊ È∂ ◊πÁÚ≈≈ ωÚ≈«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬’ ÷»‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á≈ Áº«√¡≈ ‹ªÁ≈√∆ «‹√ «Ú⁄ Í≈‰∆ Á≈ ⁄√Ó≈ ⁄ÒÁ≈ «‘øÁ≈ ‘ÀÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ «¬‘ ÷»‘ Á≈ ⁄ÙÓ≈ Íπ≈‰∂√Ã√ÚÂ∆ Á«¡≈ «Ú⁄ «’√∂ √Ó∂∫ ⁄«Ò¡≈ ’Á≈ √∆Õ «¬√ ÷»‘ Â∂ Ó◊Ø∫ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘ÏÈ∂ Í¿∞Ò∆ ωÚ≈¬∆ √∆Õ ’π’Ù∂Â ¿∞√ Íë√ºË ¡√Ê≈È Á≈ Ȫ ‘À «‹Ê∂ Ó‘≈Ì≈ ¡È∞√≈ ’ΩÚ≈ Â∂ ͪ‚Úª Á≈ »Ô∞Ë ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬‘ Ê≈È∂√ Á∂ Áº÷‰, Í≈‰∆Í ÂØ∫ D@ Ó∆Ò ¿∞µÂ Â∂ ¡≥Ï≈Ò∂ ÂØ∫ C@ Ó∆Ò Áº÷‰ º È √Úπ È ¿±¤ÒÀ ¡À√≈ Í≥Ê √π‘∂Ò≈ Â∂≈ «¬’Ø È≈Ó Ó‹∆·Û≈ Â≈ Ó∂≈ ⁄ØÒ≈ √Áø◊ „ØÒ≈ √≈‹È ⁄Ò∂ «Í¡≈«¡≈ «’™ Ó∂Ò≈ ‘ج∆ ‹∂ ◊π‰ ‘ØÚ«‘ ◊ø·∆Û¡À Ó∂Ò∂◊≈ √ج∆ «Ó«Ò¡≈ ‘Ø«¬ È «Ú¤Û∂ ‹∂ «Ó«Ò¡≈ ‘ج∆ ‘¿∞ÓÀ Ó≈ «ÈÚ≈«¡≈ √∆Â≈ ‘À ⁄ØÒ≈ ◊πÏ⁄È∆ ÎπÒ, Í≈«¬¡≈ √‘π ’∂ ¡≥«ÓàÏØÒ≈ ‘Ó √‘ ’∂∆¡≈ Á≈√∆¡≈ √≈⁄‘π ÷√Ó ‘Ó≈≈ (◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ 729) A. Historical Atlas of India, «‘√‡≈’∆Ò ¡À‡Ò√ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, √∆Â≈ ≈Ó ’Ø‘≈Ò∆ Â∂ ‘∆ ≈Ó◊πÍÂ≈, ¡Ò≈‘Ï≈Á, AIED, Í≥È≈ AE B. Ú∂÷Ø Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘Ò «√øÿ, Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊ Í«‡¡≈Ò≈, AIF@, Í≥È≈ ABC C. «‘√‡≈’Ò ¡À‡Ò√ ¡≈¯ «¬ø‚¡≈, Í≥È≈ 15
    • iBw;kyh gozgok 33ÚºÒ ‘ÀÕ «‘¿±È √ª◊ È∂ «¬√ ˘ ““ËÓ ÷∂Â”” ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀAÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √»‹◊둉 Á∂ ÓΩ’∂ Â∂ ’∞»’Ù∂Â Íπº‹∂BÕ Â∂ «¬’ ¿∞µ⁄∆ ʪ Â∂ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ «‹√ ʪ Â∂ ◊π» ‹∆ÏÀ·∂ √È ¿∞√ Á≈ ÍÂ≈ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ È∂ Ò◊Ú≈«¬¡≈ Â∂ ¿∞‘ ˜Ó∆È ı∆Á ’∂ ¿∞Ê∂◊πÁÚ≈≈ ωÚ≈«¬¡≈ «‹√ Á≈ Ȫ ◊πÁÚ≈≈ «√Ëχ∆ ‘ÀÕ «¬‘ ◊πÁÚ≈≈ Íπ≈‰∆ «¬º‡ Á≈‘À Â∂ √Ω √≈Ò ÂØ∫ Íπ≈‰≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ È≈Ò Ï‰≈«¬¡≈ ÷»‘ Ú∆ Íπ≈‰∆ «¬º‡ Á≈ ‘ÀÕ «¬‘¡√Ê≈È ’∞»’Ù∂Â ÂÒ≈¡ Á∂ È∂Û∂ ‘À ¡Â∂ ◊πÁÚ≈∂ Á∆ ‘ºÁ ÈÚ∆∫ ω∆ ’∞»’Ù∂Â Ô±È∆Ú«√¡∆Á∆ ‘ºÁ Á∂ È≈Ò Ò◊Á∆ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ ’∞»’Ù∂Â Á∂ Í«ÚºÂ ÂÒ≈¡ Á∂ È∂Û∂ ÏÀ·∂ √È Âª «¬’ ≈‹ ’∞Ó≈ Â∂¿∞√Á∆ Ó≈Â≈ ¿∞Ê∂ ¡≈¬∂CÕ ≈‹ ’∞Ó≈ ˘ √»‹ ◊둉 Á∂ Ó∂Ò∂ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ √∆ √Ø ¿∞√ È∂ ≈‘«Ú⁄ ‹Ø «¬’ ‘È «Ù’≈ ’∆Â≈ √∆ È≈Ò ‘∆ ÒÀ ¡ªÁ≈Õ ¿∞‘ ‘È ◊π» ‹∆ Á∆ Ì∂‡≈ ’ «ÁºÂ≈Õ◊π» ‹∆ ≈‹’πÓ≈ Á∆ ÙË≈ Â∂ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂ Â∂ ¿∞√ Á∆ Ì∂‡≈ ÍÃÚ≈‰ ’Á∂ ‘ج∂ «¬’ Ó‡’≈«Ò¡≈¿∞‰ ¡Â∂ ¿∞√ «Ú⁄ «¬√ ˘ Í’≈¿∞‰ Ò¬∆ ¡º◊ Â∂ Ë Á∂‰ Ò¬∆ ¡≈«÷¡≈DÕ ‹ÁØ∫ ¿∞È∑ª«¬√ Â∑ª ’∆Â≈ ª Ë»¡ª «È’ÒÁ≈ Ú∂÷ ’∂ √Ì Íª‚∂ ̺‹∂ ¡≈¬∂Õ ’¬∆ ¿∞È∑ª «Ú⁄Ø∫ Ï‘π Â∂˜√È Â∂ ¿∞‘ ◊π» ‹∆ È≈Ò ÒÛÈ Òº◊∂ «’ √»‹ ◊둉 «Ú⁄ «¬‘ Ó‡’≈ «’™ «fiÁ≈ ‘ÀÕ Î∂‹ÁØ∫ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ «¬√ «Ú⁄ ‘È Á≈ Ó≈√ ‘À ª ¿∞‘ ‘Ø Ú∆ ◊πº√∂ ‘ج∂Õ ◊π» ‹∆ È∂ ÏÛ∆ ÙªÂ∆È≈Ò √Ófi≈«¬¡≈ «’ √»‹ ◊둉 «Ú⁄ ÒÛ≈¬∆ fi◊Û≈ Ú∆ ’È≈ ·∆’ È‘∆∫Õ «¬È∑ª √«≈¡ª A. Report of Tour in Punjab, Alexander Cunnningham, ∆ÍØ‡ ¡≈¯ ¬∂ ‡» «¬È Á∆ Í≥‹≈Ï,¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ, ’Ò’ºÂ≈ AHHB, Í≥È≈ HG B. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ √»‹ ◊둉 Á∂ √Ó∂∫’∞’∂ÙÂ Íπ‹∂Õ «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊π» ‹∆ ’Â≈Íπ ÂØ∫ ’π»’∂ÙÂ ¡≈¬∂Õ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈‘À «’ ’∞»’∂ÙÂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Ï‘π «Íº¤Ø∫ Á∆ ÿ‡È≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ÓÊ≈ ÂØ∫ ¡≈¬∂ÕÌ≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊π» ‹∆ √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ ’∞»’∂ÙÂ ¡≈¬∂Õ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄«¬‘ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ◊ø◊≈ ◊¬∂ Â∂ ◊ø◊≈ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ Í≥‹≈Ï≈ Ú≈Ò∂ Í≈«√˙ ’∞»’ÙÂ≈‘ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ √∆, «‹Ú∂∫ «’ ◊π» ¡ÓÁ≈√ ‹∆ Á∂ Í«‘Òª ’∞±’Ù∂Â Â∂ Î∂ ◊ø◊≈ ‹∆ ‹≈‰ Á≈ Úȉ ◊π»≈Ó≈Á≈√ ‹∆ ’∆Â≈‘À Ú∂÷Ø : Â∞÷≈∆ ¤ø ӑÒ≈ D Õ 101 Õ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ 1116--7 C. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ˘ ͇È∂ Á≈ ≈‹≈ Áº«√¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈«’™«’ ÓΩ‹»Á≈ ͇È≈ «Ï‘≈ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ Ï‘π Á» ‘ÀÕ «¬‘ ’ج∆ ’π»’Ù∂Â Á∂ È∂Û∂ Á≈ ≈‹≈‘∆ ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ¡º‹ ’Ò Í«‡¡≈Ò≈ Ù«‘ ¡≈Ï≈Á ‘À, Í«‘Òª Í‡È Ú≈Ò≈ «Í≥‚ ‘πøÁ≈ √∆Õ Ú∂÷Ø «¬È∑ª √ÂªÁ∂ «Ò÷≈∆ Á∆ «Ò÷∆ Íπ√Â’ Maharaja Ala Singh and His times, Ó‘≈≈‹≈ ¡≈Ò≈ «√øÿ ¡À∫‚ «‘˜ ‡≈¬∆Ó˜Í≥È≈ GG, ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ¬‘ Í‡È Á≈ ≈‹≈ ‘ØÚ∂Õ D. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ Óº¤∆ Á≈ Ó≈√ «Ò¡≈ ’∂⁄≈«Û∑¡≈ ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ó≈√ ⁄≈Û∑È Ú≈Ò≈ «Ïª ȑ∆∫ «ÁºÂ≈ √◊Ø∫ «¬‘Áº«√¡≈ «’ Í≥‚ª È∂ Â∆ʪ Â∂ È∑≈¿∞ Á∂ ÎÒ Ï≈∂ ⁄⁄≈ ’∆Â∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ Ó≈√ ⁄≈Û∑È Ú≈Ò≈ «Ïª Áº«√¡≈ ‘À ‹Ø ÚË∂∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 34Í≥‚ª «Ú⁄ È≈ȱ ÓÒ Í≥‚ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ Ï‘π ⁄Â √ÓfiÁ≈ √∆ √Ø ¿∞‘ ◊π» ‹∆ È≈Ò¡◊∂ ¡≈ ’∂ fi◊ÛÈ Òº◊≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞√ ˘ «¬‘ ÙÏÁ √π‰≈¬∂ :- Í«‘Òª Ó≈√‘π «Èß«Ó¡≈ Ó≈√À ¡≥Á« Ú≈√π ‹∆¿∞ Í≈«¬ Ó≈√ Óπ«‘ «Ó«Ò¡≈ ‘‚ ⁄øÓπ ÂÈ∞ Ó≈√πÕ Ó≈√‘π Ï≈‘« ’«„¡≈ Ó≥Ó≈ Ó≈√ «◊≈√π Óπ‘π Ó≈√À ’≈ ‹∆Ì Ó≈√À ’∆ Ó≈√∂ ¡≥Á« √≈√π Ú‚≈ ‘Ø¡≈ Ú∆¡≈«‘¡≈ ÿ ÒÀ ¡≈«¬¡≈ Ó≈√π Ó≈√‘π ‘∆ Ó≈√ ¿∞Í‹À Ó≈√‘π √ÌØ √≈’ √«Â◊π «Ó«Ò¡À ‘π’Ó Ïπfi∆¡À Â≈ ’Ø ¡≈ÚÀ ≈«√ ¡≈«Í ¤∞‡∂ È‘ ¤∞‡∆¡À È≈È’ Ï⁄«È «Ú‰≈√πÕ 1 Õ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 Õ Ú≈ ÓÒ≈ ’∆ Õ 25 Õ (1289)] Ó≈√π Ó≈√π ’« Ó»÷π fi◊Û∂ «◊¡≈È «Ë¡≈È È‘∆∫ ‹≈‰∂ ’¿∞‰∞ Ó≈√π ’¿∞‰ √≈◊π ’‘≈ÚÀ «’√π Ó«‘ Í≈Í √Ó≈‰∂ ◊À‚≈ Ó≈« ‘ØÓ ‹◊ ’∆¬∂ Á∂ګ¡ª ’∆ Ï≈‰∂ Ó≈√π ¤Ø«Û ÏÀ«√ È ’∞Í’«Û«‘ ≈Â∆ Ó≈‰√ ÷≈‰∂Õ ÎÛ∞ ’« ÒØ’ª ÈØ «Á÷Ò≈Ú«‘ «◊¡≈È «Ë¡≈È È‘∆∫ √»fiÀ È≈È’ ¡≥Ë∂ «√¿∞ «’¡≈ ’‘∆¡À ’‘À È ’«‘¡≈ Ï»fiÀ ¡≥Ë≈ ‘Ø«¬ «‹‹ ¡≥Ë ’≈ÚÀ «Â√π «ÁÀ «√ ÒØ⁄È È≈‘∆ Ó≈ «ÍÂ≈ ’∆ ’Â∞ È Í≥È∂ Ó¤≤∆ Ó≈√π È ÷≈‘∆Õ «¬√Âz∆ Íπ÷À Ȫ «È«Ó Ó∂Ò≈ ˙ÊÀ Ó≥Ëπ ’Ó≈‘∆Õ Ó≈√‘π «ÈßÓ∂ Ó≈√π ‹øÓ∂ ‘Ó Ó≈√À ’∂ ̪‚∂ «◊¡≈È «Ë¡≈È∞ «’¤∞ √»fi∂ È≈¬∆ ⁄Â∞π ’‘≈Ú∂ ͪ‚∂Õ Ó≈√π Íπ≈‰∆ Ó≈√π ’Â∂Ï∆ ⁄‘π ‹π◊ Ó≈√π ’‘≈‰≈ ‹ø«fi ’≈«‹ Ú∆¡≈«‘ √π‘≈ÚÀ ˙ÊÀ Ó≈√ √Ó≈‰≈ «¬√Âz∆ Íπ÷ «ÈÍ«‹«‘ Ó≈√‘π Í≈«ÂÙ≈‘ √πÒÂ≈È≈ ‹∂ ˙«¬ «Á√«‘ È’ ‹ªÁ∂ ª ¿∞È ’≈ Á≈È∞ È ÒÀ‰≈ Á∂∫Á≈ È«’ √π«◊ ÒÀ∫Á∂ Á∂÷‘π ¬∂‘π «ËŸ≈‰≈ ͪ‚∂ ± ‹≈‰∂ ‘∆ È≈‘∆ «’ÊØ∫ Ó≈√ ¿∞Í≥È≈ ÂØ«¬¡‘π ¡≥È ’Ó≈Áπ ’Í≈‘≈ ÂØ«¬¡≈‘π «ÂzÌÚ‰ ◊øÈ≈ ÂØ¡≈ ¡≈÷∂ ‘¿∞ Ï‘π«Ï«Ë ‘¤≈ÂØ¡À Ï‘∞ «Ï’≈≈ ¬∂Â∂ √ ¤Ø«‚ ‘ØÚ∂ √ø«È¡≈√∆ È≈È’ ’‘À «Ú⁄≈≈Õ [Ú≈ ÓÒ≈ ‘ÓÒ≈ 1 Õ 25 Õ (1289-90)] ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «Ú⁄≈ √π‰ ’∂ È≈ȱ Í≥‚ Â∂ ‘Ø ¿∞√ Á∂ √≈Ê∆ ◊π» ‹∆ ÂØ∫Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª «¬Ê∂ ‘∂ ’∂ Î∂∂ ¡º◊∂ ˘ ⁄Ò∂Õ
    • iBw;kyh gozgok 35 ‘Áπ ¡ ≈ ‹≈‰≈ ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ ‘Áπ¡≈ ‹≈‰ Á≈ ≈‘ ’≈¯∆ Íπ≈‰≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Í≥‹≈Ï Á∂ ÒØ’ ¡≈ÓÂΩ Â∂ ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ◊ø◊≈ ‹∆ ‹≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ ◊π» ≈Ó Á≈√ ‹∆ È∂ ◊π» ¡ÓÁ≈√‹∆ Á∆ Â∆Ê-Ô≈Â≈ Á∂ √Â∂ Á≈ Úȉ ’«Á¡ª «¬√ √Â∂ Á≈ «Ú√Ê≈ «¬√ Â∑ª«Ò«÷¡≈ ‘À :- ““ÍÃÊÓ ¡≈¬∂ ’∞Ò÷∂«Â ◊π √«Â◊π ÍπÏπ ‘Ø¡≈...... ÁπÂ∆¡≈ ‹ÓÈ ◊¬∂ ◊π ‘« ‘« ‹ÍÈ∞ ’∆¡≈....... «ÂzÂ∆¡≈ ¡≈¬∂ √π√∆ ‘ ’¿∞Â’∞ ⁄Ò ̫¬¡≈A.. ’∞»’Ù∂Â ÂØ∫ ÓΩ‹»Á≈ «ÍÍÒ∆ Ú≈Ò∆ √Û’ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ Ô≈Â»¡ª ˘ Á«¡≈ ‹ÓÈ≈ ¶‰≈ÍÀ∫Á≈ √∆ Â∂ Î∂ ˙‘ ◊ø◊≈ ‹∆ Í‘πø⁄ ‹ªÁ∂ √ÈÕ «¬√∂ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹ÓÈ≈ ¶ÿ ’∂◊ø◊≈ Á∂ º‡ Â∂ Íπ‹ ◊¬∂ «‹√ ˘ ‘Áπ¡≈ ’«‘øÁ∂ ‘ÈBÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ ‘Áπ¡≈≈ Á≈ ÓΩ‹»Á≈ È◊ ¡≈Ï≈Á È‘∆∫ √∆Õ «‘¿±È √ª◊È∂ «¬√∂ ʪ ˘ ““Ó¿±Ò∂”” ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀC Â∂ ¡≈«¬È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ «¬√ ˘ Ó≈«¬¡≈-Íπ«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕD ◊π» ≈Ó Á≈√ ‹∆ È∂ Ú∆ ’∞’±Ù∂Â Á≈ ’ÊÈ ’∆Â≈ ‘À Í ‘Áπ¡≈ Á≈ ’ÊÈÈ‘∆∫ ’∆Â≈ÕE «ÙÚ Á∂ ¿∞Í≈√’ ‘«Áπ¡≈ ˘ «ÙÚ≈ Á≈ ÁÚ≈˜≈ Â∂ «ÚÙ˘ ˘ Ó≥ȉ Ú≈Ò∂ «¬√˘ ‘∆Áπ¡≈ «ÚÙȱ Á≈ ÁÚ≈˜≈ Â∂ ““‘∆ Á∆ Í¿∞Û∆”” ’’∂ Ó≥ÈÁ∂ ‘ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï“‘∆ ’∆ Í¿∞Û∆” ÂØ∫ ’ج∆ ‚∂„ ¯Òª◊ Á∂ ¯≈√Ò∂ Â∂ ‹≈ ’∂ ·«‘∂Õ ¿∞√ √Ó∂∫ ¿∞Ê∂ «ÏÒ’∞Ò¿∞‹≈Û √∆Õ «‹Ê∂ ¡≈Í ÏÀ·∂ Áº√∂ ‹ªÁ∂ ‘È ¿∞√ ʪ ˘ ““È≈È’ Ú≈Û≈”” ‹ª ““È≈È’ Ï≈Û≈””’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ Íπ≈‰∆ «¬º‡ Á∆ «¬Ó≈ ‘À Â∂ «¬√ Ú’Â «¬Ê∂ ¿∞Á≈√∆ √≈Ë» «‘øÁ∂ ‘È «‹È∑ª È∂◊π» È≈È’ Á∆ «¬’ Úº‚∆ Ó»Â∆ √Ê≈Í ’∆Â∆ ‘ÀÕ Ï≈Ï≈ Ì◊ Ì◊Ú≈È Á∂ ⁄∂Ò∂ «¬√ √Ó∂∫◊ºÁ∆ Â∂ ‘ÈFÕ Ï≈Ï≈ Ì◊ Ì◊Ú≈È √Ã∆ ◊π» ‘ ≈«¬ ‹∆ Á≈ «√º÷ ‘Ø«¬¡≈ √∆ Â∂ ◊π» ‹∆ È∂ A. Âπ÷≈∆ ¤ø ӑÒ≈ 4 - ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ 1116-17Õ B. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ““‘Áπ¡≈””Ú≈Ò∆ √≈÷∆ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ Í «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘Áπ¡≈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆«ÓÒÁ∆ ‘À Â∂ ÁØ‘ª «Ú⁄ «Ú√Ê≈ Ú∆ «¬’Ø «‹‘≈ ‘ÀÕ ÁØ‘ª «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ «Ú√≈÷∆ Á∂ ÍπÏ Â∂ ‘Áπ¡≈¡≈¬∂Õ C. Imperial Gazetteer of India «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, ¡≈’√¯Ø‚ AI@H, «˜ÒÁAC, Í≥È≈ EA D. ¿∞’ E. ◊π» ¡ÓÁ≈√ ‹∆ ‘πÁπ¡≈ Á∂ ’ØÒ ’È÷Ò ·«‘∂ «‹Ê∂ ¡º‹ ’Ò ¿∞È∑ª Á≈ ◊πÁπ¡≈≈ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ’È÷Ò Ï‘π Íπ≈‰≈ ¡√Ê≈È ‘À Â∂ «¬√Á≈ ’ÊÈ ’≈Ò∆ Á≈√ È∂ ¡Í‰∂ ““Ó∂ÿÁ»Â”” «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘ÀÕ F. ÓΩ‹»Á≈ ¿∞Á≈√∆ √Ú≈Ó∆ √ø ≈Ó ‹∆ È∂ ¡≈͉∆ ◊π ÍÉ≈Ò∆ «¬√ Â∑ª «Ò÷≈¬∆ ‘À :- Ï≈Ï≈ Ì◊ Ì◊Ú≈È, Ï≈Ï≈ ÈÀ‰ Á≈√, Ï≈Ï≈ Ï≈Ò’ Á≈√, Ï≈Ï≈ ‹Ø◊∆ Á≈√, Ï≈Ï≈ Á≈√ ‹∆, Ï≈Ï≈ÏÃ‘Ó ‘Óπ÷ Á≈√, Ï≈Ï≈ ‹À ÍÃ’≈Ù, Ï≈Ï≈ ≈Ó ÙÈ ‹∆, Ï≈Ï≈ Ó≥◊Ò∆ ≈Ó, Ï≈Ï≈ Ì◊ ≈Ó, Ï≈Ï≈ ¡≈ÂÓ≈≈Ó, Ï≈Ï≈ ÓØÂ∆ ≈Ó, Ï≈Ï≈ Í»È Á≈√, √Ú≈Ó∆ √ø ≈ÓÕ
    • iBw;kyh gozgok 36«¬√ Á≈ È≈™ «÷¡≈ Â∂ «¬√ È∂ Á» Á» «¬Ò≈«’¡ª «Ú⁄ «√º÷∆ Í⁄≈ ’∆Â≈AÕ «¬™‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï È∂ «¬√ ¡√Ê≈È Á∆ Ì≈Ò ’ ’∂ √∂Ú≈ √øÌ≈Ò Ï≈Ï≈ Ì◊ÂÌ◊Ú≈È ˘ «ÁÂ∆BÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏC ‘Áπ¡≈ ◊¬∂, «Ú√≈÷∆ Á∂ Ó∂Ò∂ ’ ’∂ Ô≈Â»¡ª Á∆ Ï‘πÂÌ∆Û √∆Õ ◊π» ‹∆ ◊ø◊≈ «Ú⁄ ÷ÒØ ◊¬∂Õ √≈∂ ¡ÙÈ≈È ’È Ú≈Ò∂ Ô≈Â» √»‹ ˘ Í≈‰∆ Á∂∫Á∂√È∂ Í ◊π» ‹∆ È∂ ◊ø◊≈ ‹∆ «Ú⁄ ÷ÒØ ’∂ ͺ¤Ó ÚºÒ Í≈‰∆ Á∂‰≈ ¡øÌ ’ «ÁºÂ≈Õ √Ì Í≈√∂ΩÒ≈ ÍÀ «◊¡≈Õ √Ì ’«‘‰ «¬‘ ͺ¤Ó ÚÒ Í≈‰∆ Á∂‰ Ú≈Ò≈ ’Ω‰ ‘ÀÕ «’√∂ «’‘≈ «¬‘ ª ’ج∆Á∆Ú≈È≈ ‘ÀÕ «’√∂ «’‘≈ «¬‘ ’ج∆ Â∞’ ‘ÀÕ «’√∂ ‘Ø È∂ «’‘≈ «’ «¬√ ’ØÒØ∫ Íπº¤Ø «’ Í≈‰∆ͺ¤Ó ˘ «’™ Á∂∫Á≈ ‘ÀÕ √Ø ’∞fi ÒØ’ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈¬∂ Â∂ ¿∞È∑ª Íπ«¤¡≈ ““≈Ó Á∂ «Í¡≈∂ ±øͺ¤Ó ÚºÒ Í≈‰∆ «’™ Á∂∫Á≈ ‘À?”” ª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ ““Â∞√∆∫ √»‹ ÚºÒ Í≈‰∆ «’™ Á∂∫Á∂‘Ø?”” Ô≈Â»¡ª «’‘≈ ¡√∆∫ ª ¡≈͉∂ «ÍÂª ˘ Á∂∫Á∂ ‘ªÕ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «ÍÂ «’µÊ∂ ‘ÈÂ∂ Ô≈Â»¡ª «’‘≈ Á∂Ú ÒØ’ «Ú⁄ ““¿∞ÈÚø‹≈ ’ØÛ ’Ø‘””Õ Âª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ ““Í≈‰∆ ¿∞Ê∂Íπ‹Á≈ ‘À?”” ª ¿∞È∑ª «’‘≈, ‘ª Íπ‹Á≈ ‘ÀÕ Âª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ Ò≈‘Ω Á∂ È∂Û∂ √≈Û∆ ÷∂Â∆ ‘À¿∞µÊ∂ ¡√∆∫ Í≈‰∆ Á∂∫Á∂ ‘ªÕ ª ¿∞‘ ÒØ’ √≈∂ ‘º√ ͬ∂ Â∂ «’‘≈, «’ºÊ∂ Ò≈‘Ω Á∆ ËÂ∆ Â∂ «’ºÊ∂«¬‘ Í≈‰∆! «¬‘ Í≈‰∆ Ò≈‘Ω Á∆ ËÂ∆ Â∂ «’Ú∂∫ Íπ‹ √’Á≈ ‘À? ª ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «ÁÂ≈«‹Ú∂∫ Â∞‘≈‚≈ Í≈‰∆ «ÍÂª Íπ‹∂◊≈DÕ ¿∞√∂ Â∑ª «¬‘ Í≈‰∆ Ò≈‘Ω Á∆ ËÂ∆ Â∂ Ú∆ Íπ‹‹≈Ú∂◊≈Õ Ô≈Â ◊ºÒ Ï≈ √Ófi ◊¬∂ Â∂ ¿∞È∑ª ˘ ¡≈͉∂ ¯Ø’‡ ’Ó Á∆ √Ófi ¡≈ ◊¬∆Õ ’∞fi√Óª ◊π» √≈«‘Ï ‘Áπ¡≈ «‘ ’∂ Î∂ ¡º◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ È≈È’-ÓÂ∂ ‹≈‰≈ «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ““’Ó≈˙ ÍÏ «Ú⁄ËÓ ¡√Ê≈Ȫ ˘ ‹≈‰ Ú≈Ò≈ Ô≈Â»¡ª Á≈ ≈‘ ‘Áπ¡≈ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿÁ≈ ‘ÀEÕ”” «¬√ √Â∂ Á≈«Ú√Ê≈ ⁄≈Ò√ ÙÀ«ø◊, ‹Ø ’¬∆ √≈Ò ¡ÒÓØÛ≈ «˜Ò∂ Á≈ «‚͇∆ ’«ÓÙÈ «‘≈, È∂ ¡≈͉∆Íπ√Â’ ““ÚÀ√‡È «ÂÏ ¡À∫‚ Á∆ «Ïë‡Ù Ï≈‚ ÒÀ∫‚”” «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ¿∞√È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ A. Ó‘≈È ’ØÙ ’≈‘È «√øÿ, ÍÈ≈ FGE B. ‘Áπ¡≈ È◊ «Ú⁄ ’∂ÚÒ «¬‘ ‘∆ Íπ≈‰≈ ¡√Ê≈È «√º÷∆ Á≈ ’∂∫Á ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ú√≈÷∆ Á∂ √Ó∂∫ ‹≈‰ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ Â∂ È≈‘∆ ‘Áπ¡≈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ú√≈÷∆ Á∂ √Ó∂∫ ‘Áπ¡≈ ‹≈‰ Á≈’ÊÈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. «¬‘ Ú≈Â≈Ò≈Í «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√∂ Â∑ª «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆∆ «Ú⁄ Ò≈‘Ω Á∂ ’ØÒ Ï≈◊ ˘ Í≈‰∆ Á∂‰ Á≈ Úȉ ‘ÀÕ √Óπ⁄≈ Ì≈Ú ÁØ‘ª √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «¬’Ø ‘∆ ‘ÀÕ E. Imperial Gazetter of India, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, ¡Ø’√¯Ø‚ AI@H, «‹ÒÁAC, Í≥È≈ EA
    • iBw;kyh gozgok 37““«‘øÁ» Ô≈Â» ¡≈Ó ÂΩ Â∂ Í»Ï ÚÒØ∫ (ÓΩ‹»Á≈) ‡È’Íπ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈Ò ‹Ø È∆Í≈Ò Ï≈‚ Á∂È≈Ò ‘À Â∂ Á«¡≈ Ù≈Á≈, «‹√ ˘ ’≈Ò≈ Á«¡≈ Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘È, Á∂ È≈Ò È≈Ò Ò∂Í» Ò∂÷ Á∂«Ú⁄Ø∫ ¶ÿÁ∂ ‘ج∂ Ó≈È√ØÚ ¡Â∂ ’ÀÒ≈Ù Á∆ Í’Ó≈ ’Á∂ ‘ج∂ ¡≥Â≈Íπ≈ ‹ª «’√∂ ‘Ø Á∂«Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ ‘Áπ¡≈ Íπ‹Á∂ ‘ÈÕ ‹Ø Ô≈Â» ◊Ó∆¡ª «Ú⁄ ‘Áπ¡≈ ÂØ∫ ⁄ÒÁ∂ ‘È ¿∞‘ÏÁ∆ È≈Ê ¡Â∂ ’∂Á≈È≈Ê ÂØ∫ ‘Ø ’∂ «√ºË∂ Ò∂Í» Ò∂÷ Áº∂ Â∂ Íπ‹ ‹ªÁ∂ ‘ÈAÕ”” «¬‘ Ó≈È√ØÚ¡Â∂ ’ÀÒ≈Ù ‹≈‰ ÂØ∫ «ÏȪ ‘Áπ¡≈ ÂØ∫ Â≈¬∆ Ú≈Ò∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ‹≈‰ Á≈ ¤Ø‡≈ ≈‘ √∆Õ«¬√∂ ≈‘ ÂØ∫ ‘∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊Ø÷ÓÂ∂ Íπº‹∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‘Áπ¡≈ ÂØ∫ ’È÷Ò ◊¬∂Õ Ù≈«¬Á «¬‘ ‘∆ ’≈È √∆ «’ ◊π»¡ÓÁ≈√ ‹∆ Ú∆ ’È÷Ò ‹≈’∂ ·«‘∂Õ ’È÷Ò ÂØ∫ Í‘≈Û∆ √Â≈ ’؇ Áπ¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ √Ø ◊π»‹∆ ’È÷Ò ÂØ∫ ’؇Áπ¡≈ Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ ◊π» ‹∆ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘À«‹√Á≈ Ȫ ◊πÁÚ≈≈ ⁄ÈÍ≈Á’≈ ‘ÀÕB √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «¬ºÊ∂¡≈¬∂ √ÈÕ ’؇Áπ¡≈ ÂØ∫ «√ºË≈ Í‘≈Û∆ √Â≈ √Ã∆ È◊ (ÍØÛ∆) ˘ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬‘ √Ã∆ È◊◊Û∑Ú≈Ò «¡≈√ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √∆Õ «¬Ê∂ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ Íπ≈‰≈◊πÁÚ≈≈ ⁄ÈÍ≈Á’≈ √∆, ‹Ø AH@C ¬∆√Ú∆ Á∂ Ìπ⁄≈Ò ¡Â∂ Á«¡≈ Á∂ ‘ÛªC ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ú∆ÓΩ‹»Á √∆, «’™«’ «¬√ Á≈ ’ÊÈ Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ Â∂ ◊πÂ∆Ê √ø◊Ñ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘ÀÕ√Ã∆È◊ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ÏÁ∆ È≈Ê ¡Â∂ ’∂Á≈ È≈Ê ◊¬∂ÕD ’∂Á≈ È≈Ê ÂØ∫ ÓΩ‹»Á≈ ‹ØÙ∆ Ó·Ú≈Ò∂ √Â∂ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ¡≥ÂËπ≈ Á∂ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ Ò∂Í»Ò∂÷ Á∂ ’ØÒ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ √Ã∆ È◊ ÂØ∫ ¡º◊∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ Ï«‰¡≈ ’ج∆ ◊πÁÚ≈≈ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ ÓΩ‹»Á≈ ¡ÒÓØÛ≈ «˜Ò∂ Á∂ Áº÷‰ «Ú⁄ ÈÀÈ∆Â≈Ò Á≈ «˜Ò≈ «ÈÍ≈Ò Á∆ ͺ¤Ó∆ √‘ºÁÈ≈Ò Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «ÈÍ≈Ò Á∆ √‘º Á Á∂ È≈Ò È≈Ò Ì≈ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ’≈Ò∆ Á«¡≈Ú«‘ø Á ≈ √∆ «‹√ ˘ Ù≈Á≈ Á«¡≈ Ú∆ ’«‘ø Á ∂ ‘ÈÕ Ò∂ Í » Ò∂ ÷ ÂØ ∫ «¬’ √Â≈ «¬√Á«¡≈ Á∂ ’ø „ ∂ ’ø „ ∂ ¡≈ ’∂ ‘∆ ¡º ◊ ∂ ¡ÒÓØ Û ≈ E ˘ ‹ªÁ≈ √∆Õ ¡ÒÓØ Û ∂ ÂØ ∫ Í‘≈Û∆ √Â∂Áº ÷ ‰ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÈÚ∆È Ù«‘ ‘ÒÁÚ≈È∆ F Ó≥ ‚ ∆ ‘À Â∂ «¬√ ÂØ ∫ CC Ó∆Ò Í»  Ï Úº Ò A. Western Tibet and the British Borderland, Charles A. Cheering, ÚÀ√‡È «‡ºÏ ¡À∫‚ Á∆«Ïë‡Ù ÏØ‚ ÒÀ∫‚, ¶‚È, AI@F, ÍßÈ≈ DI-EA B. ◊π» Â∆Ê √ø◊Ñ, Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ ÍºÊ ¤≈Í≈ AHHD Í≥È≈ CE C. East India Gazetteer, Walter Hamilton, ¬∆√‡ «¬ø‚∆¡≈ ◊˜∂‡∆¡, Ú≈Ò‡ ‘«ÓÒ‡È, «‹ÒÁÁ»‹∆, AHBH Í≥È≈ AEI D. ◊π Â∆Ê √ø◊Ñ, Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ, Ú∂÷Ø ◊πÁÚ≈≈ √Ã∆È◊ «˜Ò≈ ÍΩÛ∆ - ¡≥’ AI E. ¡ÒÓΩÛ≈ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ ‘À «‹√ Á≈ ’ÊÈ «√’øÁÍπ≈È «Ú⁄ Ú∆ ¡≈™Á≈ ‘À «‹Ú∂∫ ’ÀÒ≈ÙÓ≈È√ØÚ ¡≈«Á ¡√Ê≈Òª Á∂ Ȫ Íπ≈‰ª «Ú⁄ ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ Ú∂÷Ø Almora District Gazetteer ¡ÒÓØÛ≈ «‚√«‡z’‡◊˜∂‡∆¡ Í≥È≈ B@G F. ¡ÒÓØÛ∂ ÂØ∫ ‘ÒÁÚ≈È∆ Ó؇ Á∂ √Â∂ HH Ó∆Ò Â∂ ‘À ÍÀÁÒ Í‘≈Û∆ √Â∂ DA Ó∆Ò ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 38Áπ  ◊≈ «Íº Í Ò A ÂØ ∫ ‘Ø ’∂ ‹ø ◊Ò «Ú⁄ «¬’ ‹Ø◊∆¡ª Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ Í‘πø⁄ ‹≈¬∆Á≈ ‘ÀÕ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Í‘≈Û∆ √Â∂ ¡ÒÓØÛ∂ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ «¬√ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ¡≈¬∂Õ «‹√ ¡√Ê≈È Â∂ ÏÀ·∂¿∞‘ ¡√Ê≈È ¡ÒÓØÛ∂ ÂØ∫ Í»Ï ÚºÒ Í≥fi∆ ‹ª Â∆‘ Ó∆Ò ÂØ∫ ÚË È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬√ ¡√Ê≈È ˘¡‹’Ò ∆·≈ √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ √ØÒ∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ «¬‘ √≈≈ «¬Ò≈’≈ ‹Ø◊∆¡ª Á∂ Ó·ª È≈ÒÌ«¡≈ «Í¡≈ √∆Õ Ì≈Ú∂∫ Í≈Âø‹Ò∆ Á∂ ÔØ◊ Ù≈√Â ˘ Ó≥ȉ Ú≈Ò∆¡ª ’¬∆ Ë≈≈Úª √ÈB Í√ØÒ∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Â∂ ¡øÌ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Â∂ ¿∞µÂ∆ «‘øÁ «Ú⁄ ’øÈÍ≈‡∂ ‹Ø◊∆¡ª Á≈ ˜Ø √∆C Â∂«¬‘ √≈∂ ◊Ø÷ È≈Ê Á∂ ⁄∂Ò∂ √ÈD Õ ¡ÒÓØÛ≈ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ Óº· ω≈ ’∂«‘øÁ∂ √ÈÕ «¬È∑ª Á∆¡ª ¡◊Ø∫ Ï≈ª √øÍÁ≈ÚªE √È Â∂ ‘ √øÍÁ≈ Á∂ ‹Ø◊∆ Úº÷ Úº÷ Óº·≈«Ú⁄ «‘øÁ∂ √ÈÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «¬√ ‹Ø◊∆¡ª Á∂ ¡√Ê≈È ’ØÒ Í‘øπ⁄∂ ª¿∞È∑ª Á∂ √≈Ê∆ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ï‘π Ìπ÷ Òº◊∆Õ ¿∞È∑ª È∂ ‹Ø◊∆¡ª Á∂ ¡√Ê≈È ÂØ∫ ¿∞√˘ ’∞fi÷≈‰ Ú≈√Â∂ Óø◊‰ Ò¬∆ «’‘≈ Í ‹Ø◊∆¡ª È∂ «¬È’≈ ’ «ÁºÂ≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÓÁ≈È∂ ˘«’‘≈ «‹√ «Ï¤ ‘∂· ¡√∆∫ ÏÀ·∂ ‘ª «¬√ Á≈ ÎÒ Âø» ÷≈ ÒÀÕ ÓÁ≈È≈ ¿π√ π÷ Â∂ ⁄Û∑ «◊¡≈, A. Áπ◊≈ «ÍºÍÒ ‘ÒÁÚ≈È∆ ÂØ∫ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ‹ªÁ∆ «¬’ √Û’ Â∂ ‘À «‹√ Â∂ ‡º’ ¡≈«Á ⁄Ò √’Á∂‘ÈÕ «¬‘ Áπ◊≈ «ÍºÍÒ ‘ÒÁÚ≈È∆ ÂØ∫ BE Ó∆Ò ‘À Â∂ Î∂ H Ó∆Ò Í‘≈Û∆ √Â∂ Â∂ ÍÀÁÒ ‘∆ ‹≈ √’Á∆≈ ‘ÀÕ «Ú√≈÷Á∆ Í»ÈÓ≈Ù∆ ˘ ‘ √≈Ò √Ã∆ ◊π» «√øÿ √Ì≈ ‘ÒÁÚ≈È∆ «¬√ ¡√Ê≈È Â∂ Ô≈Â»¡ª ˘ ÒÀ ‹≈‰ Á≈ ÍÃÏøË ’Á∆‘ÀÕ «¬√ ‹ø◊Ò «Ú⁄ Ù∂ ⁄∆Â∂ Ï‘π ‘È «¬√ Ò¬∆ «¬’ºÒ≈ Áπº’Ò≈ Ô≈Â» «¬Ê∂ Í‘πø⁄ È‘∆∫ √’Á≈Õ B. ‹Ø◊∆ ““ÙÏÁ”” ·∆’ Â∑ª Í«Â‹Ò Á∆ «¯Ò≈√¯∆ ˘ Ó≥ȉ Ú≈«Ò¡ª Ò¬∆ Ú«Â¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ””Religious Sects of the Hindus H. H. Wilson. ∆Ò∆‹√ √À’‡√ ¡≈¯ Á∆ «‘øÁ»˜ AIEH, Í≥È≈ AAF C. È≈Ê √≥ÍÁ≈, ‚≈: ‘˜≈∆ ÍÃÙ≈Á «ÁÚ∂Á∆, Ú≈≈È√∆ AIFF, Í≥Ò≈ A@, AIHA ÓÁÓÙπÓ≈∆¡È∞√≈ ¿πºÂ ÍÃÁ∂Ù «Ú⁄ ◊Ø÷ È≈Ê∆¡ª Á∆ √ø«÷¡≈ BH,HAF √∆Õ D. ◊Ø÷ È≈Ê Á√Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘ج∂ Ó≥È∂ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ Ùø’ ¡⁄≈∆¡≈ Á∂ «Í¤Ø∫ «‘øÁ» ËÓÁ∂ √Ì ÂØ∫ Íë√ºË È∂Â≈ ‘ج∂ «ÏÃ◊√ Á∂ «Ú⁄≈ ¡È∞√≈ «¬‘ ˜» ͺ¤Ó ¿∞µÂ∆ «‘øÁ «Ú⁄ «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ «ÍÙ≈ÚÂ∂ «˜Ò≈ «‹‘ÒÓ «Ú⁄ ‘∂ ‘؉◊∂ «’™«’ ¿∞Ê∂ «¬È∑ª Á∂ Íπ≈‰∂ ¡√Ê≈È ◊Ø÷ ‘‡Û∆ Â∂ ◊Ø÷ «‡ºÒ≈ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ«¬È∑ª Á≈ ’ÊÈ ¡ÏπÒ ¯˜Ò È∂ Ú∆ ¡’Ï-È≈Ó∂ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø È≈Ê √øÍÁ≈ ‘˜≈∆ ÍÃÙ≈Á Í≥È≈ A@F Â∂∆Ò∆‹√ ¡≈¯ Á∆ «‘øÁ»˜ Í≥È≈ AAI E. ◊Ø÷ Í≥Ê∆ Óºπ÷ Ï≈ª √≈÷ª «Ú⁄ Úø‚∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ «¬‘ Ï≈ª √≈÷ª «¬‘ ‘È :- √ÂÔÈ≈Ê∆, ËÓ È≈Ê∆,≈Ó Í≥Ê, ȇ∂ÙÚ∆, ’È‘Û, ’«ÍÒ≈È∆, ÏÀ≈◊, Ó≈È È≈Ê∆, ¡≈¬∆Í≥Ê∆, ◊ø◊≈È≈Ê∆Õ Ú∂÷Ø, È≈Ê √øÍÁ≈, Í≥È≈ABÕ «¬’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «ÙÚ (¡≈Á∆ È≈Ê) Á∂ Á∂ ⁄∂Ò∂ √È Ó«√øÁ È≈Ê Â∂ ‹¶Ë È≈ÊÕ Ó«√øÁÈ≈Ê Á∂ ⁄∂Ò∂ ’ÈÍ≈‡∂ ‹Ø◊∆ √È Â∂ ‹¶Ë È≈Ê Á∂ ⁄∂Ò∂ √≈Ï ’øÈ ÷Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª ÁØ‘ª «Ú⁄ ÒÛ≈¬∆ ‘ج∆Õ ‹¶ËÈ≈Ê ‘≈ «◊¡≈ Â∂ ’ÈÍ≈‡∂ ‹Ø◊∆¡ª Á∆ «‹ºÂ ‘ج∆Õ Í≥‹≈Ï Á≈ Íë√ºË √«≤‘ ‹¶Ë, ‹¶Ë È≈Ê Á∂ Ȫ Â∂ ‘∆«Í¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘À (Ú∂÷Ø ‹¶Ë «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡)Õ Ó«√øÁ È≈Ê Á≈ √Ì ÂØ∫ Íë√Ë ⁄∂Ò≈ ◊Ø÷ È≈Ê ‘Ø«¬¡≈‘ÀÕ √ØÒÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï ÂØ Â≈¬∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ «˜Ò≈ ¡ÒÓØÛ≈ Â∂ ÈÀÈ∆Â≈Ò «Ú⁄ ◊Ø÷Í≥Ê∆¡ª Á≈ ‘∆ ˜Ø √∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 39«¬‘ «¬’ ∆·∂ Á≈ Áı √∆ Â∂ «¬√ Á≈ ÎÒ Ú∆ ∆·≈ √∆ Í «¬‘ ∆·∂ ’ΩÛ∂ ‘؉ Á∆ ʪ «Óº·∂√ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ È≈Ó Ò∂Ú≈ «¬√ Áº÷ ˘ √«Â’≈ È≈Ò ∆·≈ √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÂ∂ «¬√ Á÷ Á≈ ÎÒ ‘π‰ Ú∆ ¿∞√∂ Â∑ª «Óº·≈ ‘ÀÕ Ï‘π Á» Á» Â’ ÒØ’ ¿∞√ ∆·∂ Á∂ÍÙ≈Á ˘ ÒÀ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ ∆·≈ √≈«‘Ï Á∆ Á∂÷ Ì≈Ò ‹Ø◊∆¡ª Á∂ ‚∂∂ Á≈ Ó‘ø ‘∆ ’Á≈ ‘ÀÕ‘π‰∂ ‘∆ «¬’ ¤Ø‡≈ «‹‘≈ ¤ºÍ ¿∞Ê∂ Í≈«¬¡≈ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ ¡√Ê≈È ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ ◊π» ‹∆ «Á¿∞‘≈ ÈÁ∆ Á∂ ’ØÒ ¿∞√ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈ ◊¬∂ «‹√˘ ¡º‹ ’Ò È≈È’-ÓÂ≈ ’«‘øÁ∂ ‘È Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ¿∞√ ˘ ◊Ø÷-ÓÂ≈ ‹ª«√ºË-ÓÂ≈A ’«‘øÁ∂ √ÈÕ «¬¬ ¡√Ê≈È ∂·≈ √≈«‘Ï ÂØ∫ Í‘≈Û∆ ≈‘ Â∂ C@ Ó∆Ò ‘ÀÕ Í‘ÒÁÚ≈È∆ ÂØ∫ ‘Ø’∂ ’ج∆ √ºÂ Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï ‘À BÕ ◊π» ‹∆ ◊Ø÷-ÓÂ∂ ¡≈ ’∂ «¬’ «ÍºÍÒ ÊÒ∂ÏÀ· ◊¬∂CÕ «¬Ò≈’∂ Á∂ ¡√Ò Ú√È∆’, «‹È∑ª ˘ Ë≈» «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À, «¬√ «ÍºÍÒ ˘ Í≥‹≈√≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª Á≈ «ÚÙÚ≈√ ‘À «’ «¬√ Á∂ ‘ ͺÂ∂ Â∂ Í‹≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ Á∆Ú≈Ò∆ Á∂√Ó∂∫ Â∂ ‹ÁØ∫ «¬Ê∂ Ó∂Ò≈ Ò◊Á≈ ‘À «¬‘ ÒØ’ ‘˜≈ª Á∆ «◊‰Â∆ «Ú⁄ «¬Ê∂ ¡≈¿∞∫Á∂ ‘È Â∂““Í≥‹≈ √≈«‘Ï ’∆ ‹À”” ““Í≥‹≈ √≈«‘Ï ’∆ ‹À”” Á∆¡ª ◊»ø‹ª Í≈¿∞∫Á∂ ‘ÈDÕ ’Â≈ Á∂ ø◊ ‘È«¬¬ «ÍºÍÒ Ú∆ ¡≈Ó «ÍºÍÒ Á∂ Á÷ª Ú◊≈ È‘∆∫ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ ‘ «¬’ ͺÂ≈ ‘«¡≈Ò∆ È≈ÒÌÍ», ¡≈Ó «ÍºÍÒ Á∂ ͫ¡ª È≈ÒØ∫ «˜¡≈Á≈ ÓπÒ≈«¬Ó Â∂ ‘ ͺÂ∂ Â∂ «¬’ ÂØ∫ ÚºË È∞’«Â¡ªÁ∂ «ÈÙ≈È ‘ÈÕ È≈Ò ‘∆ Ú∆‘ ◊˜ Á∆ Á»∆ Â∂ È≈È’-ÓÂ∂ ◊πÁÚ≈∂ «Ú⁄ «¬’ ‘Ø «ÍºÍÒ ‘ÀÍ ¿∞‘ «ÍºÍÒ «ÏÒ’∞Ò √≈Ë≈‰ ‘À Â∂ Í≥‹≈Ï √≈«‘Ï «ÍºÍÒ Ú≈Ò∆ ¿∞√ «Ú⁄ ’ج∆ ◊ºÒ È‘∆∫‘ÀÕ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ √≈«‘Ï È∂ Ï≈Ï≈ ¡ÒÓ√ ˘ Ì∂«‹¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ «‘øÓ È≈Ò «¬√ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ¡√Ê≈ÈÈ Á≈ Ȫ È≈È’-ÓÂ≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕÌ≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊Ø÷-ÓÂ≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ¡√Ê≈È,Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ Ï≈Ú≈ √»Í Á≈√ ̺Ò∂ È∂ «¬√ Á≈ Ȫ «√Ë-ÓÂ≈ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ≈‹≈ ’Ó≈¿± Á∂√ Ó∂ «√Ë-ÓÂ≈ ¡√Ê≈ÈÕ «√Ë ¿∞‘≈ Ó∂Ò≈ ’À ‘≈ ¡≈¬∂ «’ÃÍ≈ «ÈË≈ÈÕ B. ∆·≈ √≈«‘Ï ÂØ∫ DB Ó∆Ò ‘ÒÁÚ≈È∆ ‘ÀÕ ‘ÒÁÚ≈È∆ ÂØ∫ «’º¤Ø Â’ ∂ÒÚ∂ Ò≈¬∆È ‘À Â∂ «’º¤Ø ÂØ∫ È≈È’-ÓÂ≈ ’ج∆ Í≥fi∆ Ó∆Ò ‘ÀÕ È≈È’-ÓÂ∂ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ Í∆Ò∆Ì∆ ÂØ∫ ¤Ø‡∆ ∂Ò Â∂ ÷‡∆Ó≈ √‡∂ÙÈ Â∂ Íπ‹ ‹≈¬∆Á≈ ‘ÀÕ÷‡∆Ó≈ ÂØ∫ Í¤Ó ÚÒ ‚ÀÓ Á∂ È≈Ò È≈È’-ÓÂ≈ Á√ Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ «¬’ ÏØ‘Û Á∂ πÍ ‘∂· ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ«Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Ï≈Ï∂ ’∞fi È‘∆∫ «Ò«÷¡≈Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ «ÍºÍÒ ÊÒ∂ ÏÀ·‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‘À «’™«’ ¿∞‘ «ÍÍÒ ‘π‰ Â’ ÓΩ‹»Á ‘ÀÕ D. Ú≈‹Ï-¿∞Ò-¡˜ Í◊È≈ È≈È’-ÓÂ≈, «‘√∆Ò «’ÒÍπ∆ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈Ò ACAD ¯√Ò∆ (AI@F-@G) ¬∆√Ú∆ Á∂ ⁄ØÊ∂ ’ª‚ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À “Ò◊≈È Ú√»Ò ’È Ú∂Ò∂ ‘ «¬’ ¡≈√≈Ó∆ ’ØÒØ∫ «¬’ π«Í¡≈ Í≥‹≈ √≈«‘ÏÁ∂ Ó‘ø Ҭ∆ Ú√»Ò ’∆Â≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ” Ò∂÷’∂ È∂ Ú≈‹Ï-¿∞Ò-¡˜ Á∆ È’Ò «◊¡≈È∆ ‘⁄È «√øÿ ÓÀÈ∂‹◊πÁÚ≈≈ È≈È’-ÓÂ≈ ’ØÒØ∫ ËøÈÚ≈Á √«‘ Í≈ÃÍ ’∆Â∆ √∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 40¡√Ê≈È ˘ ¿∞‹≈◊ ’∆Â≈AÕ ‹Ø◊∆¡ª È∂ ¬∆÷≈ È≈Ò «¬√ «ÍºÍÒ ˘ √≈Û «ÁºÂ≈Õ Î∂¡ÒÓ√ ‹∆ Á∂ √ºÁ∂ Â∂ √Ã∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï È≈È’-ÓÂ∂ Íπº‹∂Õ ¿∞È∑ª È∂ «¬√ «ÍºÍÒÁ∆¡ª ‹Û∑ª «Ú⁄ ’∂√ Á≈ ’‡Ø≈ ÿØÒ ’∂ Í≈«¬¡≈BÕ ¿π√ √Ó∂∫ ÂØ∫ «¬‘ «ÍºÍÒ ‘≈ Ì≈ Â∂«¬√Á∂ ‡≈‘‰ Ò≈Ò È˜ ¡≈¿∞∫Á∂ ‘ÈÕ «¬√ «ÍºÍÒ ‘∂·ª ÏÀ· ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ë»‰∆ Ï≈Ò‰ Ò¬∆«’‘≈Õ ÓÁ≈È≈ Òº’Ûª «¬’º·∆¡ª ’ ’∂ «ÍºÍÒ Á∂ ’ØÒ Ë»È∆ ‹Ò≈‰ Ò¬∆ ‹Ø◊∆¡ª ’ØÒØ∫ ¡º◊ÒÀ‰ «◊¡≈Õ ‹Ø◊∆¡ª È∂ ¡º◊ Á∂‰ ÂØ∫ «¬È’≈ ’ «ÁºÂ∆Õ Í ÓÁ≈È≈ «’√∂ Â∑ª ¡º◊ ÍÃ≈ÍÂ’È «Ú⁄ √ÎÒ ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¿∞√ È∂ Ë»‰∆ Ï≈Ò∆Õ ¿π√ ≈ √÷ Ó∆∫‘ ‘È∂∆ ¡≈¬∆Õ ’«‘øÁ∂ ‘È«’ √Ì ‹Ø◊∆¡ª Á∆¡ª Ë»‰∆¡ª Ïπfi ◊¬∆¡ª ’∂ÚÒ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ë»‰∆ ÏÒÁ∆ ‘∆CÕ √Ú∂∂ ¿π· ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Í≈‰∆ Á∆ ÒØÛ Í¬∆ ª ¿∞È∑ª È∂ ÓÁ≈È∂ ˘Í≈‰∆ «Ò¡≈¿∞‰ Ò¬∆ Ì∂«‹¡≈Õ ‹Ø◊∆¡ª È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ Í≈‰∆ Á∂‰ ÂØ∫ «¬È’≈ ’ «ÁºÂ≈Õ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ¿∞µÂ ÚÒ ‹≈‰ Á≈ Ï⁄È ’∆Â≈Õ ÓÁ≈È≈ ÁØ «ÂøȯÒª◊ Â∂ ‹≈ ’∂ «¬’ ÈÁ∆ «Ú⁄Ø∫ Í≈‰∆ ÒÀ ¡≈«¬¡≈Õ «¬√ ÈÁ∆ Á≈ Ȫ ÎΩÛ∆ ◊ø◊≈ √∆D ‹Ø◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «÷¡≈ √∆Õ «¬‘ √≈∆ ÈÁ∆ ‘π‰ «Á¿∞‘≈ ‚ÀÓ «Ú⁄ ¡≈ ◊¬∆‘ÀÕ √Ê≈«È’ «√º÷ª Á∂ ˜Ø Á∂‰ Â∂ ¿∞µÂ ÍÁ∂Ù √’≈ È∂ ÎΩÛ∆ ◊ø◊≈ Á∂ ’∞fi ⁄Ù«Ó¡ª ˘«¬’ ÷»‘ Á∆ Ù’Ò Á∂ ’∂ ¿∞√ Á∆¡ª ’øÊ≈ ˘ ÍπÒ ≈‘∆∫ ÏøË È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ÷»‘ «Ú⁄ ÁØ‘ª A. ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂ √Ó∂∫ «Ò÷∆ Íë√ºË Íπ√Â’ ÷πÒ≈√≈-¿∞Â∞-ÂÚ≈∆÷ «¥Â √π‹≈È ≈¬∂ Ìø‚≈∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈‘À :- È≈È’ ÓÂ≈ ‹≈¬∂√ «’ Óπ∆Áª Ú≈ Óπ¡Â«’ºÁ≈«È Ï≈Ï≈ È≈È’ ‘π‹»Ó ÈÓ»Á≈ «È¡≈«¬Ù Ï‹≈ ¡≈ÚπÁøÁÕ B. «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈≈ √Ã∆ È≈È’-ÓÂ≈, ÍÃ’≈Ù’ ◊πÁÚ≈≈ ÍÃÏøË’ ’Ó∂‡∆ È≈È’-ÓÂ≈ («˜Ò≈ÈÀÈ∆Â≈Ò) Í≥È≈, AB C. È≈È’-ÓÂ∂ Á∂ Óπ÷ ¡√Ê≈È Á≈ ‹Ø Ï≈ÓÁ≈ «ÍºÍÒ √≈«‘Ï Á∂ √≈Ó∑‰∂ ‘À ¿∞Ê∂ Ë»‰∆ √≈«‘Ï Á∆ ʪ√π«÷¡Â ‘À «‹√ Â∂ «¬‘ ÏØ‘È Ò◊≈ ‘À, “’Û≈’∂ Á∆ √Á∆ ≈ ˘ ÓÁ≈È≈ ‹∆ Á∂ ¡º◊ Ó≥◊‰ ÂØ∫ «√Ë≈ È∂ ÓÁ≈È∂˘ ÓıΩÒ ’∆Â≈ Â∂ ¡º◊ È≈ «ÁºÂ∆Õ ≈ ˘ ˜ØÁ≈ ‘È∂∆ Â∂ Ó∆∫‘ «Í¡≈ ª «√ºËª Á∆¡ª Ë»‰∆¡ª Ïπfi ◊¬∆¡ª Â∂√Ã∆ ◊π» È≈È’ ‹∆ Á∆ Ë»‰∆ ÏÒ‰ Ò◊ ͬ∆”Õ Á∆Ú≈Ò∆ Á∂ √Ó∂∫ Â∂ Á» Á» ÂØ∫ Ë≈» ÒØ’ ‹Ø Â≈¬∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á∂¡√Ò∆ Ú√È∆’ ‘È, «¬√ Ë»‰∆ Á∆ ≈÷ ÒÀ‰ ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ ÈÚ∂∫ ‹Ó∂∫ Ï⁄∂ Á∂ ‘ºÊ «‹È∂ ÍÀ√∂ ¡≈ ‹≈‰ Ë»‰∆ Á∆ Ì∂‡’ Á∂∫Á∂ ‘È Â∂ ¿∞È∑ª ’≈ˆ‹ª Á∆¡ª ÍπÛ∆¡ª ω≈ Á∂∫Á∂ ‘È «‹È∑ª Â∂ “√«ÂÈ≈Ó” ¤«Í¡≈ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ AIFG Á∆ Á∆Ú≈Ò∆˘ Ë»¡ª √≈«‘Ï Á∆ E@@@ πÍÀ Á∆ ⁄Û ‘ج∆ √∆Õ «¬√ ⁄Û∑ «Ú⁄ √ØÈ≈, ⁄ªÁ∆, ¤‹∂ Â∂ ‘Ø ’¬∆ ’∆ÓÂ∆ Ú√±¡ªÚ∆ ‘πøÁ∆¡ª ‘ÈÕ D. √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ‘À Â∂ «ÚÙÚ≈√ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¡≈͉∆ ¡≈ÂÓ’ Ù’Â∆È≈Ò ÓÁ≈È∂ ˘ ÎΩÛ∆ Á∂ ’∂ «¬‘ ÈÁ∆ Í‘≈Ûª ÂØ∫ Ó≥◊Ú≈¬∆ √∆Õ «¬√∂ ’’∂ «¬√ Á≈ Ȫ ÎΩÛ∆ ◊ø◊≈ ‘ÀÕ Â≈¬∆Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ÎΩÛ∆ ◊ø◊≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ¡«Ó‡ Ô≈Á◊≈ ω ◊¬∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 41Í≈«√¡ª Â∂ Í¿∞Û∆¡ª ω≈ «ÁºÂ∆¡ª ‘È Âª ‹Ø Ô≈Â» ÷»‘ «Ú⁄ ‘∂·ª ¿∞µÂ ’∂ ⁄È≈«ÓàÒÀ√’‰AÕ ÏøË È≈Ò ‹Ø Í≈‰∆ «¬’º·≈ ’∆Â≈ ‘À ¿∞√ Á≈ Ȫ¿∞∫ È≈È’-√≈◊ «÷¡≈ ‘ÀBÕ «¬√‚ÀÓ Á≈ ÓØ‘≈‰≈ «‹ÊØ∫ Í≈‰∆ ¤«‚¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À, È≈È’-ÓÂ∂ ◊πÁÚ≈∂ ÂØ∫ ÁØ Ó∆Ò Â∂ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ‹Ø◊∆¡ª È∂ «¬‘ Ú∂«÷¡≈ «’ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò È≈-«ÓÒÚ‰’’∂ ¿πÈ∑ª ˘ ¡Ω÷≈ Â∂ ‘À≈È È‘∆∫ ’ √’∂ ª ¿∞‘ ◊π» ‹∆ Á∆ Ó‘≈È Ù÷√∆¡Â ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú‘ج∂ Â∂ ◊π» ‹∆ ’ØÒ √≈∂ «¬’º·∂ ‘Ø ’∂ ¡≈ ◊¬∂ Â∂ Íπº¤‰ Òº◊∂ Â∞‘≈‚≈ ◊π» ’Ω‰ ‘À Â∂ Â∞√ª «’√ÂØ∫ Á∆«÷¡≈ Ò¬∆ ‘À? Ù≈«¬Á «¬‘Ø ÍÃÙÈ ¿∞È∑ª ’ØÒØ∫ «√ºËª È∂ Ú∆ Í‘≈Ûª Â∂ Íπº¤∂ ‘؉◊∂Õ «¬√Ò¬∆ ¿∞È∑ª È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ :- ’¿∞‰ Â≈‹∆ ’¿‰∞ ÂπÒ≈ Â∂≈ ’Ú‰∞ √≈Î ÏπÒ≈Ú≈ ’¿π‰ ◊π» ’∂ Í«‘ Á∆«÷¡≈ Ò∂Úª ’À Í«‘ Óπ´ ’≈ÚªÕ Ó∂∂ Ò≈Ò ‹∆¿∞ Â∂≈ ¡≥Âπ È ‹≈‰≈ Âø» ‹Ò Ê«Ò Ó‘∆¡Ò Ì«Íπ« Ò∆‰≈ ± ¡≈Í∂ √Ï √Ó≈‰≈Õ ÓÈ∞ Â≈‹∆ «⁄ Â∞Ò≈ Â∂∆ √∂Ú √≈Î ’Ó≈Ú≈ ÿ‡ ‘∆ Ì∆« √Ø √‘π ÂØÒ∆ «¬È «Ï«Ë «⁄ ‘≈Ú≈ ¡≈Í∂ ’ø‚≈ ÂØÒ Â≈‹∆ ¡≈Í∂ ÂØÒ‰ ‘≈≈ ¡≈Í∂ Á∂÷À ¡≈Í∂ Ï»fi∂ ¡≈Í∂ ‘À Ú‰‹≈≈ ¡≥ËÒ≈ È∆⁄ ‹≈ ÍÁ∂√∆ «÷È ¡≈ÚÀ «Â´ ‹≈ÚÀÕ Â≈ ’∆ √ø◊«Â È≈È’∞ ‘Á≈ «’¿∞ ’« Ó»Û≈ Í≈ÚÀCÕ [√»‘∆ Ó‘Ò≈ 1Õ 9Õ (730)] A. «¬‘ ÷»‘ AIFB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ B. ‚ÀÓ Á∂ ’ø‡ØÒ »Í Â∂ ω∂ Úº‚∂ ÁÚ≈˜∂ ¿∞Â∂ È≈È’-√≈◊ «Ò«÷¡≈ ‘À Â∂ ¿∞√ Á∂ ‘∂·ª Ï≈ÓÁ∂«Ú⁄ ¡≥◊Ã∂˜∆ Â∂ «‘øÁ∆ «Ú⁄ «¬‘ «Ò÷ ¿π’∆ ‘ÀÕ ¡≥◊∂˜∆ Á∆ «Ò÷ «¬√ Â∑ª ‘À :- Dam on the river Deoha is 12 miles long and has cost of Rs. 1.80 crores. It has beennamed after his holiness Guru Nanak who worshiped for some time in this area. The water fromthis Sagar is to feed a net work of canals in Rohilkhand Division which was hitherto fed by SardaCanal. Through Sarda Deoha feeder Duni pick-up weir is situated at a distance of 16 miles from heredown stream this reservioir in river Deoha is picked up at Duni weir. The water in the Sarda Canalthus saed by construction of this reservoir is now being utilised in extending irrigation in th ecentralan eastern districts of U.P. Annual irrigation proposed : 96750 acres date of start April, 1956, dateof completion June, 1962. C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á≈ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈È≈«Ò«÷¡≈ ‘À Â∂ Ú≈Â≈ Ú∆ ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¬∂√∂ Â∑ª ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆
    • iBw;kyh gozgok 42 ‹Ø◊∆ ◊π» ‹∆ Á∂ «¬√ ÙÏÁ È≈Ò √øÂ∞Ù‡ È≈ ‘ج∂ «’¿∞∫«’ ¿∞È∑ª Á≈ ¡È∞ÌÚ Ï≈‘Ò∂Ì∂÷ ¡≈«Á ÂØ∫ ¿∞⁄∂≈ È‘∆∫ √∆Õ √Ø ¿∞È∑ª ◊π» ‹∆ ˘ ÍÃ∂«¡≈ «’ ¿∞‘ ‹Ø◊∆ Ï‰È Â∂ ¿∞È∑ª Úª◊»«‘‰Õ «¬√ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ : - ‹Ø◊π È «÷≥Ê≈, ‹Ø◊π È ‚ø‚À ‹Ø◊π È Ì√Ó ⁄Û≈¬∆¡À ‹Ø◊π È Ó≥πÁ∆ Ó»ø‚ Óπø‚≈«¬¡À ‹Ø◊π È «√øŸ∆ Ú≈¬∆¡À ¡≥‹È Ó≈«‘ «Èø‹«È ‘∆¡À ‹Ø◊ ‹π◊«Â «¬Ú Í≈¬∆¡ÀÕ ◊Ò∆ ‹Ø◊π È ‘ج∆Õ ¬∂’ «ÁzÙ«‡ ’« √Ó√« ‹≈‰À ‹Ø◊∆ ’‘∆¡À √ج∆ ‹Ø◊π È Ï≈‘« ÓÛ∆ Ó√≈‰∆ ‹Ø◊π È Â≈Û∆ Ò≈¬∆¡À ‹Ø◊π È Á∂«√ «Á√ø« ÌÚ∆¡À ‹Ø◊π È Â∆Ê È≈¬∆¡À ¡≥‹È Ó≈«‘ «Èø‹«È ‘∆¡À ‹Ø◊ ‹π◊«Â «¬Ú Í≈¬∆¡À √«Â◊ππ Ì∂‡∂ Â≈ √ø√≈ ±‡∂ Ë≈ÚÂ∞ Ú«‹ ‘≈¬∆¡À «Èfiπ ‚À √‘‹ Ëπ«È Ò≈◊À ÿ ‘∆ Í⁄≈ Í≈¬∆¡À È≈È’ ‹∆ګ¡≈ Ó« ‘∆¡À ¡À√≈ ‹Ø◊π ’Ó≈¬∆¡À Ú≈‹∂ Ï≈fi‘π «√øŸ∆ Ú≈‹À ¿∞ «ÈÌ¿∞ ÍÁπ Í≈¬∆¡À ¡≥‹«È Ó≈«‘ «Èø‹«È ‘∆¡À ‹Ø◊ ‹π◊«Â ¿∞ Í≈¬∆¡ÀÕA [√»‘∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ 8 Õ (130)] ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «¬√ ÙÏÁ «Ú⁄ ‹Ø◊∆¡ª Á∆ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ Ú ’∂ ¡≈͉≈«ÁzÙ‡∆’ØÈ Áº«√¡≈ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ ‹Ø◊∆¡ª ˘ √Ófi ¡≈ ◊¬∆ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ ◊π» ‹∆ ˘ «ÈÓ√’≈’∆Â∆Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ Î∂ ¡º◊∂ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ ‹≈ Íπº‹∂Õ ‡ª‚∂ ‹≈‰≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÓÂ∂ ÂØ∫ Â’∆ÏÈ √º· Ó∆Ò Áº÷‰ ÚºÒ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂¡≈¬∂Õ «¬‘ È◊ ¿π√ √Û’ Â∂ √∆ ‹Ø ¡º‹ ’Ò Óπ≈Á≈Ï≈Á ÂØ∫ ÈÀÈ∆Â≈Ò ‹ªÁ∆ ‘ÀBÕ «¬√È◊ «Úº⁄ ¿π√ Ú∂Ò∂ Â∂ ‘π‰ Ú∆ «ÚÙ∂Ù ’’∂ Ú‰‹≈≈ ‹ª ω‹≈≈ ‹≈ Á∂ ÒØ’ Ú√Á∂ ‘ÈÕ«¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ ¡øÌ «Ú⁄ «¬‘ È◊ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‘∆ «¬’ ÍÛ≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ«¬√ ’’∂ «¬√ È◊ Á≈ Ȫ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‡ª‚≈ ÍÀ «◊¡≈ √∆Õ È◊ Á∂ Ú√È∆’ Ú‰‹≈∂ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ «¬Ê∂ ““’ج∆ ÍÛÂ≈ √‘√≈«’Â≈ ’ج∆ ÍÛ∂ Íπ≈‰≈””(≈Ó’Ò∆ Ó‘Ò≈ A-876) ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈Õ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘Ø Ú∆ ’¬∆ ’≈Ó≈ª Áº√∆¡ª‘È ‹Ø ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ «ÚªÂÏ‘π «Í¤Ø∫ Á≈ «Úª ‘À, «¬√ Ò¬∆ ¡√ª ÚÒ≈«¬Â Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ «Úª ˘ √‘∆ Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ A. «¬‘ ‘∆ ÙÏÁ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞⁄≈È≈ Á«√¡≈ ‘ÀÕ B. Imperial Gazetteer, of India, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, ¡Ω’√¯Ø‚ AI@H, «‹ÒÁBC@, Í≥È≈ BBAÕ
    • iBw;kyh gozgok 43Â≈¬∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á∆ ¿∞Í‹ Ë≈È ˘ ÓÀÁ≈Ȫ «Ú⁄ «Ò¡≈ ’∂ Ú∂⁄‰ Á≈ ÚÍ≈ ’Á∂ √ÈÕ«¬È∑ª È∂ Ï‘π √≈∂ ÷º⁄ ÿØÛ∂ ¡≈«Á µ÷∂ ‘πøÁ∂ √È «‹È∑ª Â∂ ÒºÁ ’∂ ¡È≈‹ ÒÀ ¡≈¿∞∫Á∂ √ÈAÕ«¬‘ ÚÂÓ≈È «˜Ò≈ ≈ÓÍπ (Í«‘Òª «¡≈√ ≈ÓÍπ) «Ú⁄ ≈ÓÍπ ÂØ∫ Â’∆ÏÈ ¡º· Ó∆ÒÂ∂ Óπ≈Á≈Ï≈Á ÂØ∫ Â’∆ÏÈ Ï≈ª Ó∆Ò Á∆ Á»∆ Â∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‡ª‚∂ È◊ Á∂ ’ØÒ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ¿∞√ «ÁÈ«’√∂ Ú‰‹≈∂ Á∂ ÿ Óπø‚≈ ‹ø«Ó¡≈ √∆ Â∂ ¿∞‘ Ï‘π ÷πÙ∆¡ª ÓÈ≈ ‘∂ √ÈÕ «Í≥‚ Ú≈√∆ ¿∞√ÿ ÓπÏ≈’ª Á∂‰ ¡≈¿∞∫Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª ÷πÙ∆¡ª ˘ Ú∂÷ ’∂ ÓÁ≈È∂ Á∂ ÓÈ «Ú⁄ Íπ≈‰∆ÚË≈¬∆¡ª Ó≥◊‰ Á∆ ∆fi ‹≈◊ ͬ∆ Â∂ √Ã∆ ◊π» ‹∆ ’ØÒØ∫ ¡≈«◊¡≈ ÒÀ ’∂ ¿∞√ ÿ ¡º◊∂ ‹≈÷ÒØÂ≈Õ ¿π√ Ì∆Û ÌÛº’∂ «Ú⁄ ÓÁ≈È∂ Á∆ «’√∂ Ï≈ È≈ Íπº¤∆ Â∂ ¿∞‘ «È≈√Â≈ Ì«¡≈Ú≈Í√ ¡≈«¬¡≈ÕB ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞√ ˘ √Ï Â∂ √øÂØ÷ Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù «ÁºÂ≈Õ Á∂Ú È∂ È≈Ò «‹√ ÒÛ’∂ Á∆¡ª ¡ÀÈ∆¡ª ÷πÙ∆¡ª Â∂ ⁄≈¡ ÓÈ≈¬∂ ‹≈ ‘∂ √È ¿∞‘Á»√∂ «ÁÈ ‘∆ Ó «◊¡≈Õ ÷πÙ∆¡ª Á∆ ʪ √Ø◊ √Ì Í≈√∂ ¤≈ «◊¡≈Õ √Ì Ø∫Á∂ «Í‡Á∂ ¿∞√ ÿ«Ú⁄Ø∫ «È’Ò‰Õ ◊π» ‹∆ «¬√ ÿ‡È≈ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂ Â∂ ¿∞Ȫ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿π⁄≈«¡≈ :- ∑ Í«‘Ò∂ Í‘À À«‰ ’∂ Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ ‘π’«Ó Í≈«¬¡≈ ◊Ì≈«√Õ ¿∞Ë ÂÍπ ¡≥« ’∂ Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ ÷√Ó √∂Â∆ ¡Á≈«√Õ ÷√Ó √∂Â∆ ¡Á≈«√ Ú÷≈‰À ¿∞Ë «Ë¡≈«È «ÒÚ Ò≈◊≈Õ È≈Ó‹≈Áπ ¡≈«¬¡≈ ’«Ò Ì∆« Ï≈‘πÛ ‹≈√∆ È≈◊≈Õ ‹À√∆ ’ÒÓ ÚπÛ∆ ‘À Ó√«’ ÂÀ√∆ ‹∆¡Û∂ Í≈«√Õ ’‘π È≈È’ ÍÃ≈‰∆ Í«‘ÒÀ Í‘À ‘π’Ó Í«¬¡≈ ◊Ì≈«√Õ1Õ Á»‹∂ Í‘À À«‰ ’À Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ «Ú√« ◊«¬¡≈ «Ë¡≈È∞Õ ‘ÊØ∫ ‘ºÊ È⁄≈¬∆¡À Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ «‹√ ‹√πÁ≈ ÿ«’≈È∞Õ ‘ÊØ∫ ‘«Ê È⁄≈¬∆¡À ÍÃ≈‰∆ Ó≈ ’‘À √πÂ∞ Ó∂≈Õ ⁄∂«Â ¡⁄∂«Â Ó»Û ÓÈ Ó∂∂ ¡≥«Â È‘∆∫ ’¤∞ Â∂≈Õ «‹«È «⁄ «⁄¡≈ «Â√«‘ È ‹≈‰À ÓÈ Ì∆Â Ë «◊¡≈È∞Õ ’‘π È≈È’ ÍÃ≈‰∆ Á»‹∂ Í‘À «Ú√« ◊«¬¡≈ «Ë¡≈È∞Õ Â∆‹À Í‘À À«‰ ’À Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ ËÈ ‹ØÏÈ «√˙ «⁄Â∞Õ ‘« ’≈ È≈Ó È≈ ⁄∂Â∆ Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ ÏË≈ ¤∞‡«‘ «‹Â∞Õ A. ¿∞’Â Õ B. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È, Ï≈Ò≈ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘ÀÕ ’∂ÚÒ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ Í È≈È’ ÓÂ∂ ÂØ∫ ◊π» ‹∆ Á≈ «¬√ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈¿∞‰≈ Ì»◊ØÒ’ «ÁzÙ‡∆’Ø ÂØ∫ ·∆’ Â∂ ’∞ÁÂ∆√∆ «’™«’ «¬‘ ‘∆ √Â≈ √Ã∆ ¡◊∂ ‹≈‰ Ú≈√Â∂Õ Ú‰‹≈«¡ª ˘ √øÏØËÈ ’ ’∂ ÙÏÁ ¿∞⁄≈È≈ Ú∆ «¬√ √≈÷∆Á∆ ÍπÙ‡∆ ’Á≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 44 ‘« ’≈ È≈Ó È ⁄∂Â∂ ÍÃ≈‰∆ «Ï’´ Ì«¬¡≈ √ø«◊ Ó≈«¬¡≈Õ ËÈ «√¿∞ Â≈ ‹ØÏ«È ÓÂ≈ ¡«‘Ò≈ ‹ÈÓ ◊Ú≈«¬¡≈Õ ËÓ √∂Â∆ ÚÍ≈ È ’∆ÂØ ’Ó È ’∆ÂØ Ó∆Â∞Õ ’‘π È≈È’ Â∆‹À Í‘À ÍÃ≈‰∆ ËÈ ‹ØÏÈ «√¿∞ «ÓÂ∞Õ ⁄˙ÊÀ Í‘À À«‰ ’À Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ Ò≈Ú∆ ¡≈«¬¡≈ ÷∂Â∞Õ ‹≈ ‹«Ó Í’«Û ⁄Ò≈«¬¡≈ Ú‰‹≈«¡≈ «ÓÂz≈ «’√∂ È «Ó«Ò¡≈ Ì∂ÂÕ Ì∂Â∞ ⁄∂Â∞ ‘« «’√À È «Ó«Ò˙ ‹≈ ‹«Ó Í’Û ⁄Ò≈«¬¡≈Õ fi»·≈ πÁÈ∞ ‘Ø¡≈ ÁØ¡≈È∂ «÷È Ó«‘ Ì«¬¡≈ Í≈«¬¡≈Õ √≈¬∆ Ú√ Í≈Í«Â ‘ج∆ «‹√π «√¿∞ Ò≈«¬¡≈ ‘∂Â∞Õ ’‘π È≈È’ ÍÃ≈‰∆ ⁄¿∞ÊÀ Í‘À Ò≈Ú∆ ´«‰¡≈ ÷∂ÂÕA [√Ã∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 ÿ 1Õ 1Õ (74)] ’∞fi √Óª ◊π» ‹∆ Ú‰‹≈«¡≈ Á∂ ‡ª‚∂ «‘ ’∂ ¡◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ ¡‹π « Ë¡≈ ‹≈‰≈ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Áº÷‰ Í»Ï ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ ¿∞√ √Ó∂∫ ÓΩ‹»Á≈≈ÓÍπ (Í«‘Ò≈ ≈ÓÍπ «¡≈√Â) Í∆Ò∆Ì∆ ¡Â∂ Ï∂Ò∆ Á∂ «˜«Ò¡ª «Ú⁄ ÿ‰∂ ‹ø◊Ò √ÈÕ¡≈Ï≈Á∆ Ï‘π ÿ‡ √∆BÕ «¬È∑ª ‹ø◊Òª «Ú⁄ Â∂ Í‘≈Û∆ «¬Ò≈«’¡ª «Ú⁄ ≈‹Í»Â ≈‹∂ ’¬∆√Á∆¡ª «ÁºÒ∆ Á∂ √πÒÂ≈Ȫ È≈Ò ÒÛÁ∂ ‘∂CÕ ÎΩ‹ª Á∆ ¡≈Ú≈‹≈¬∆ Ò¬∆ ‹ø◊Ò ’º‡ ’∂ «ÁºÒ∆Á∂ Ï≈ÁÙ≈‘ª È∂ √Â∂ ω≈¬∂ √ÈDÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «√ø’Á ÒØË∆ ˘ Í∆Ò∆Ì∆ Á∂Í‘≈Û Ï‘π ⁄ø◊∂ Ò◊Á∂ √È Â∂ ¿∞‘ «Ù’≈ ÷∂‚‰ Ò¬∆ ’¬∆ Ú≈∆ «¬√ Í≈√∂ ¡≈«¬¡≈ ’Á≈√∆EÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‡ª‚∂ ÂØ∫ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ÷∂Û∆ Á∂ «¬’ Íπ≈‰∂ È◊ ◊ØÒ∂ Íπ‹ ◊¬∂Õ◊ØÒ≈ È◊ ÓΩ‹»Á≈ Ò÷∆ÓÍπ Á∂ ¿∞µÂ ͺ¤Ó ÚºÒ BB Ó∆Ò ‘ÀÕ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á≈ Úº‚≈ Â∆Ê A. «¬‘ ÙÏÁ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ““‡ª‚∂ Ú‰‹≈«¡ª”” Á∆ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ B. ≈ÓÍπ, Óπ≈Á≈Ï≈Á Â∂ Ï∂Ò∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ ¡≈Ï≈Á È‘∆∫ √ÈÕ ¿∞√ √Ó∂∫ «¬√ «¬Ò≈’∂Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √øÏÒ √∆ ‹Ø ¡º‹ ’Ò «˜Ò≈ Óπ≈Á≈Ï≈Á Á∆ «‘√∆Ò ‘À Â∂ Óπ≈Á≈Ï≈Á ÂØ∫ BC Ó∆Ò Áº÷‰ ͺ¤ÓÚºÒ ‘ÀÕ C. Moradabad Distt. Gazetteer. Óπ≈Á≈Ï≈Á «‚√«‡Ã’‡, ◊˜∂‡∆¡ ¡Ò≈‘Ï≈Á, AIAA, Í≥È≈ADC-ADG ¡ÚºË Á∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ ˘ ’‡‘∆ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ «¬ÊØ∫ Á∂ «‘øÁ» ≈‹∂ Óπ√ÒÓ≈È ¯Ω‹ª Á∂ ¡≈¿∞‰ Â∂ ‹ø◊ÒªÂ∂ Í‘≈Ûª «Ú⁄ ´’ ‹ªÁ∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆ Â∂Ú∆∫ ⁄ΩËÚ∆∫ Â∂ Í≥ÁÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄ «ÁºÒ∆ Á∂ Óπ√ÒÓ≈È Ï≈ÁÙ≈‘ª˘ «¬√ Í≈√∂ Óπ«‘Óª «Ò¡≈¿∞‰∆¡ª ÍÀ∫Á∆¡ª √ÈÕ D. √Â∫ ÂØ∫ Í«‘Òª «◊¡≈√-¿∞Á-Á∆È ÏÒÏÈ (ABFF-ABHF) È∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ √Û’ª ωÚ≈¬∆¡ª√ÈÕ Moradabad District Gazetter. Óπ≈Á≈Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡ Í≥È≈ ADC. E. ¿∞’ √Î≈ ADF
    • iBw;kyh gozgok 45¡√Ê≈È √∆Õ «¬Ê∂ «ÙÚ Á∂ Ó≥Á √ÈÕ Í≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ ¡È∞Ó≈È Ò≈«¬¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ «¬‘◊ø◊≈ Á∂ «’È≈∂ √∆AÕ Í ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬√ Á∂ ÊØÛ∆ Á»∆ Â∂ Á«¡≈ √≈Á≈BÚº◊Á≈ √∆Õ ÷∂Û∆ «˜Ò∂ «Ú⁄ «¬√ Á«¡≈ Á≈ È≈¿∞∫ Á«¡≈ ⁄Ω’≈ √∆ Â∂ ◊ØÒ≈ È◊ ÂØ∫ ÊØÛ∆Á» «¬√ «Ú⁄ Ï∂Û∆ ≈‘∆∫ ¡≈Ú≈‹≈¬∆ ¡øÌ ‘Ø ‹ªÁ∆ √∆CÕ √Ø ◊π» √≈«‘Ï ◊ØÒ∂ ÂØ∫ ⁄Ò’∂ ⁄Ω’∆Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆ Â∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ⁄Ω’∆ Á«¡≈ ÏÃ‘Ó ÿ≈‡ Á∂ È∂Û∂ ÿ≈◊≈ Á«¡≈ «Ú⁄ «ÓÒ‹ªÁ≈ √∆Õ ÿ≈◊≈D Á«¡≈ ¡‹π«Ë¡≈ ‹∆ ‹≈‰ ¡≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ Ô≈Â»¡ª Ò¬∆ √Î Á≈ «ÚÙ∂Ù√≈ËÈ √∆EÕ √Ø ◊π» ‹∆ ÿ≈◊≈ Áπ¡≈≈ Ï∂Û∆ «Ú⁄ √Î ’Á∂ ÓÁ≈È∂ È≈Ò ¡‹π«Ë¡≈F ‹≈¿πÂ∂Õ ¡‹π«Ë¡≈ «Ú⁄ ‹≈ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «‹ºÊ∂ ÏÀ·∂ ¿∞Ê∂ «¬’ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ A. ◊ØÒ≈ Ï‘π ‘∆ Íπ≈‰≈ È◊ ‘ÀÕ Í«‘Òª «¬‘ ÏØË∆¡ª Á≈ ¡√Ê≈È √∆Õ Ó‘ª Á∂Ú Á∂ Ó≥Á Á≈ «ÙÚ«¶◊ ≈Ó≈«¬‰ Á∆ ’Ê≈ È≈Ò ‹Ø«Û¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ Óπ√ÒÓ≈È Ï≈ÁÙ≈‘ª È∂ «¬√ «ÙÚ «¶◊ ˘¿∞÷≈ÛÈ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘À Í √¯Ò È‘∆∫ ‘ج∂Õ Ú∂÷Ø Kheri District Gazetteer ÷ØÛ∆ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡,¡Ò≈‘Ï≈Á, AI@E, Í≥È≈ AHD-HF B. ⁄Ø’≈ ‹ª √≈Á≈ Á«¡≈ Á∂ ’¬∆ È≈™ ‘ÈÕ ’≈Ò∆ Â∂ √‹ ÈÁ∆¡ª «¬√ «Ú⁄ «‚◊Á∆¡ª ‘ÈÕ Í‘≈Û≈ÂØ∫ ÊÒ∂ È≈È’- ÓÂ∂ ’ØÒ ¿∞ÂÁ≈ ‘À Â∂ Î∂ Áº÷‰ Í»Ï ÚºÒ √≈Á≈ Á∂ Ȫ ÊÒ∂ «˜Ò≈ Í∆Ò∆Ì∆ ˘ È∆Í≈Ò È≈ÒØ∫È÷∂ÛÁ≈ ‘ÀÕ ÓØÂ∆ÿ≈‡ «˜Ò≈ Í∆Ò∆Ì∆ ’ΩÒ ⁄Ω’≈ Á«¡≈ «¬√ «ÓÒ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ¿∞√ ÂØ∫ «¬√ Á≈ Ȫ ⁄Ø’≈ ÍÀ ‹ªÁ≈‘ÀÕ C. ⁄Ø’≈ Á«¡≈ ¡≈͉≈ ≈‘ ¡≈Ó ’’∂ ÏÁÒÁ≈ «‘øÁ≈ ‘ÀÕ ’∞fi √Á∆¡ª ÂØ∫ «¬‘ ÚË∂∂ Í»Ï Ú≈Ò∂Í≈√∂ «‘øÁ≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ÷∂Û∆ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡ Í≥È≈ FAÕ «¬√ Ò¬∆ «‘‘ Á«¡≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ «˜¡≈Á≈◊ØÒ∂ Á∂ È∂Û∂ Ú«‘øÁ≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ ¡º‹ ’Ò ⁄Ω’≈ Á«¡≈ Á≈ Íë√ºË ͺÂÈ «‹ºÊØ∫ Ï∂Û∆¡ª Â∂ ¡≈Ú≈‹≈¬∆ ¡øÌ ‘πøÁ∆ ‘ÀÓØ⁄ ÿ≈‡ ‘À ‹Ø ◊ØÒ∂ ÂØ∫ Ú∆‘ ’∞ Ó∆Ò ¿∞µÂ ͺ¤Ó «Ú⁄ ⁄‘ÀÕ Kheri District Gazetteer ÷∂Û∆ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡Í≥È≈ F Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ⁄Ω’≈ Á«¡≈ «Ú⁄ ¡≈Ó ÂΩ Â∂ ÓÈØØ⁄≈ ÿ≈‡ Â’ Ú‚∆¡ª «’ÙÂ∆¡ª ⁄ÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ D. Faizabad District Gazetteer ¯À˜≈Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡ ¡Ò≈‘Ï≈Á AI@E √Î≈ C Â∂ «Ò«÷¡≈‘À : “Íπ≈‰∂ √«Ó¡ª «Ú⁄ ÿ≈◊≈ Á«¡ «˜Ò∂ Á∆ «ÚÙ∂Ù Ù≈‘≈‘ √∆ ‘π‰ Ú∆ «¬√ «Ú⁄ Ï‘π ¡≈Ú≈‹≈¬∆ ‘ÀÕ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ Ï‘π «˜¡≈Á≈ Ô≈Â» «¬√∂ Á«¡≈ ≈‘∆∫ ¡≈™Á∂ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ E. Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ≈‹ Á∂ ¡≥Ì «Ú⁄ ¡‹π«Ë¡≈ Á≈ Á»‹≈ Ȫ ¡ÚË √∆ Â∂ ¡’Ï Á∂ Ú∂Ò∂ «¬‘ ‘∆ «¬Ò≈’∂Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √∆Õ AGFE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ùπ‹≈¿∞ÁΩÒ≈ È∂ ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ ⁄≈ Ó∆Ò Â∂ ¯À˜≈Ï≈Á È◊ Ú√≈«¬¡≈Õ F. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ ÓÁ≈È∂ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ ÈÁ∆ Â∂ ‹≈«¬ÚπÂ∂∫ «‹√ ÂØ∆ «√Ë ‘πøÁ≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Ï∂Û∆ Áπ¡≈≈ ‘∆ ¡‹π«Ë¡≈ ◊¬∂ ‘؉◊∂Õ «¬√ ÂØ «√Ú≈ È≈È’-ÓÂ∂ ÂØ∫ «Í¤Ø∫¡‹π«Ë¡≈ ‹≈‰≈ Ì»◊ØÒ’ ÂΩ Â∂ ·∆’ ‘À Â∂ «¬‘ ‘∆ ’Ó Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Áº÷‰ Á∆ ËÂ∆ ÂØ∫ ¡‹π«Ë¡≈ ¡≈¬∂ ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ ÚÒ≈«¬ÂÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ï≈Ò∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡‹π«Ë¡≈ ‹≈‰ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 46Ï«‰¡≈ ‘ÀAÕ ¡‹π«Ë¡≈ «‘øÁ»¡ª Á≈ Ó‘≈È Â∆Ê √∆ Â∂ «¬Ê∂ √Ã∆ ≈Ó⁄øÁ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ≈‹≈ Á√Ê Á∆ √Ó≈Ë Ú∆ «¬√ È◊ «Ú⁄ ω∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ ¯≈‘∆‘≈È Â∂ «‘¿±È√ª◊ ⁄∆È∆ Ô≈Â» Ú∆ «¬Ê∂ ◊¬∂ √ÈÕ «¬Ê∂ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ ’ØÒØ∫ Ú÷ Ú÷ √øÍÁ≈Úª Á∂ ¡≈◊»¡ª È∂ ¡≈ ’∂ ÍÃÙÈ’∆Â≈ «’ ’∞fi ÒØ’ ‹º◊ ’ ’∂ Á≈È Í≥πÈ ’Á∂ ‘È, ’∞fi ÒØ’ ÿØ Âͺ«√¡≈ ’Á∂ ‘È Â∂ Èß◊∂«‘øÁ∂ ‘È, Íπº·∂ Ò‡’ ‹ªÁ∂ ‘È ’∞fi Í≈· Í»‹≈ «Ú⁄ Òº◊∂ ‘È, ’∞fi ÒØ’ √∆ ˘ ’Ù‡ Á∂ ’∂¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ Ó≈ ÒÀ∫Á∂ ‘È ’∆ «¬È∑ª ÒØ’ª Á∆ Óπ’Â∆ ‘ØÚ∂◊∆ «’ È‘∆∫? «¬‘ ÍÃÙÈ √π‰ ’∂◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª ⁄πÍ ‘∂ Â∂ Î∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û¡≈B :- ‹◊È ‘ØÓ ÍπøÈ ÂÍ Í»‹≈ Á∂‘ Áπ÷∆ «È Áπ÷ √‘À ≈Ó È≈Ó «ÏÈ∞ Óπ’«Â È Í≈Ú«√ Óπ’«Â È≈«Ó ◊πÓπ«÷ Ò‘À ≈Ó È≈Ó «ÏÈ∞ «ÏÊÀ ‹«◊ ‹ÈÓ≈ «Ï÷π ÷≈ÚÀ «Ï÷ ÏØÒ∆ ÏØÒÀ «ÏÈ È≈ÚÀ «È‘δ Ó« ÌzÓÈ≈ Íπ√Â’ Í≈· «Ï¡≈’‰ Ú÷≈‰∂ √ø«Ë¡≈ ’Ó «Â’≈Ò ’À «ÏÈ ◊π ÙÏÁ Óπ’«Â ’‘≈ ÍÃ≈‰∆, ≈ÓÈ≈Ó «ÏÈ ¿∞«fi ÓÀø ‚ø‚ ’Ó≥‚Ò «√÷≈√»Âπ ËØÂ∆ Â∆«Ê ◊ÚÈ∞ ¡«Â ÌÃÓÈ∞ ’À ≈Ó È≈Ó «ÏÈ∞ √ª«Â È ¡≈ÚÀ ‹«Í ‘« ‘« È≈Óπ √πÍ≈« ÍÀ.... [ÌÀ¿∞ Ó‘Ò≈ 1Õ 8Õ (1127)] ’∞fi √Óª ◊π» ‹∆ ¡‹π«Ë¡≈ ‘∂ «Î ¡◊∂ ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ ÍÔ≈◊ ‹≈‰≈ ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ ÿ≈◊≈C Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆ Â∂ ÏÀ· ’∂ ¿∞√ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈◊¬∂ «‹Ê∂ ¡º‹ ’Ò ‡ª‚≈ («˜Ò≈ ¯À˜≈Ï≈Á ‘À) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «¬‘ È◊ ¡≈Ï≈ÁÈ‘∆∫ √∆Õ Ì≈Ú∂∫ «¬√ È◊ È∂ ÓΩ‹»Á≈ »Í ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ Ë≈«¡≈ ◊π»√≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ CG Ó∆Ò Í»Ï ÚºÒ «¬‘ Íë√ºË ͺÂÈ √∆Õ «¬Ê∂ Ú‰‹≈∂ ¡≈¿∞∫Á∂ A. Ú∂÷Ø Ó‘≈È’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ Í≥È≈ EI B. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À Â∂ «¬‘ ÙÏÁ Á∆ ¿∞Ê∂ ¿∞⁄≈«¡≈ Á«√¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ ’∆ √Ã∆ ≈Ó ⁄øÁ ‹∆ ª √≈∆ È◊∆ ˘ È≈ÒÒÀ ◊¬∂ √È Â∂ «¬‘ È◊∆ «’ÊØ∫ ¡≈¬∆ ‘ÀÕ ¿∞Ê∂ √≈÷∆ ’Â≈ Á√Ó ◊ÃøÊ ’∂ Ú≈’ :- ““≈Ó ’Ê≈ ‹π◊ ‹π◊ ¡‡Ò √Ì ’Ø Ì≈÷ È∂”” ˘ Óπ÷ ÷ ’∂ Ú≈Â≈Ò≈Í «ÁÂ≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ C. ÿ≈◊≈ Á«¡≈ Ï∂Û∆ ≈‘∆∫ ¡‹π«Ë¡≈ ‹≈‰ Â∂ ¡ª¿∞‰ Ú≈Ò∂ Ô≈Â∆¡ª Ò¬∆ «¬’ Úº‚≈ √≈ËÈ √∆ÕÚ∂÷Ø Faizabad District Gazetteer ¯À˜≈Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, AI@E, Í≥È≈ C
    • iBw;kyh gozgok 47‹ªÁ∂ ·«‘Á∂ √ÈAÕ «¬√ ͺÂÈ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Ï≈ª Ó∆Ò Áº÷‰ ÚºÒ ÍÀÁÒ ‡π∂ Â∂ Î∂«√Ÿ‘ØÒ∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ Í‘øπ⁄ ◊¬∂BÕ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á∂ ͺ¤Ó ÚÒ Ó‘≈ ¡Â∂ √Ïج∫ ÁØ ÈÁ∆¡ª«ÓÒÁ∆¡ª √È Â∂ «¬È∑ª Á∂ «ÓÒ‰ ’’∂ ÁØ‘ª Á∆ «ÓÒÚ∆ Úº‚∆ ÈÁ∆ Á≈ Ȫ ‡≈È√ ÍÀ «◊¡≈√∆Õ ‡≈È√ Á«¡≈ «Ú⁄ √≈≈ √≈Ò Ï∂Û∆ ⁄ÒÁ∆ √∆CÕ «√øŸ‘ØÒ∆ ÂÍ∂ «Ú⁄ «‹Ê∂ ¡’ÏÍπ(«˜Ò≈ ÎÀ˜≈Ï≈Á) ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ √Ó∂∫ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈ «¬Ê∂ ‡≈È√ Á«¡≈ Á≈ ͺÂÈ √∆«‹ÊØ∫ ÒØ’ Ï∂Û∆ Â∂ ⁄Û∑ ’∂ ¡≈˜Ó◊Û Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ¡≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «¬ÊØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Ï∂Û∆ Â∂⁄Û∑ ’∂ «È˜≈Ó≈Ï≈Á («˜Ò≈ ¡≈˜Ó◊Û) Íπº‹∂Õ ‡≈È√ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ «¬√ ¡√Ê≈È Â∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ Íπ≈‰∂ √«Ó¡ª ÂØ∫ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ ‡≈È√ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ «È˜≈Ó≈Ï≈ÁD ◊π «√÷∆ Á≈ ’∂∫Á «‘≈ ‘ÀEÕ ‡≈È√ ÈÁ∆ ÂØ∫«¬’ ¯Òª◊ Â∂ È◊ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÏÀ·‰ Á∆ ʪ Áº√∆ ‹ªÁ∆ ‘À Â∂ «¬Ê∂«¬’ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ Ï≈Ï≈ ÍÃ∂Ó Á≈√ ¿∞Á≈√∆ È∂ «¬√ ¡√Ê≈È ˘¿∞‹≈◊ ’∆Â≈ √∆ Â∂ ¿π√ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ̺Ò∂ √≈«‘Ϙ≈«Á¡ª Á∆¡ª ’¬∆ ÍπÙª «¬Ê∂ ‘∆ ‘∆¡ª A. Faizabad District Gazetteer ¯À˜≈Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, Í≥È≈ BGI, «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «‹Ê∂«‹Ê∂ Ú∆ ‡ª‚ª Ȫ Á∂ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘ج∂ ¿∞Ê∂ Í«‘Òª Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ÍÛ≈ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ «Ú⁄Ú‰‹≈«¡ª ˘ √øÏØËÈ ’ ’∂ ’¬∆ ÙÏÁ ¿∞⁄≈∂ «ÓÒÁ∂ ‘È Ú∂÷Ø ““‡ª‚∂ ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆”” Â∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈22 Â∂ ÙÏÁ :- Ú‰‹π ’‘π Ú‰‹≈«‘Ø Ú÷ Ò∂‘π √Ó≈«ÒÕ B. ¡ıÏ≈ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ √Ó∂∫ «√øŸ‘ΩÒ∆ ÂÍ∂ Á≈ Ȫ Ï∂Û∆¡ª ⁄ÒÁ∆¡ª ‘È ‹Ø ‘π‰ Â’ ⁄ÒÁ≈ ¡≈ «‘≈‘ÀÕ C. «¬√ Á«¡≈ «Ú⁄ ‹Ò≈ÒÍπ Â∞’ √≈≈ √≈Ò Ï∂ÈÛ∆¡ª ⁄ÒÁ∆¡ª ‘È ¡Â∂ Ó∆‘ª «Ú⁄ Ï∂Û∆¡ª¡’ÏÍπ Â’ ‹ªÁ∆¡ª ‘È Faizabad District Gazetter ¯À˜≈Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡ Í≥È≈ E D. «È˜≈Ó¿∞Á∆È ‹ΩÈÍπ Á∂ Ù’∆ √πÒÁ≈È Á≈ «¬’ ‹ÈÀÒ √∆ «‹√È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫Í«‘Òª «¬√ È◊ ˘ √ ’∆Â≈ Â∂ «¬√ Á≈ Ȫ ¡≈͉∂ Ȫ Â∂ «÷¡≈Õ Jaunpr Distt. Gazetteer ‹ΩÈÍπ «‚√«‡z’‡◊˜∂‡∆¡ AI@H Í≥È≈ AFC “FD E. «¬Ê∂ «ÂøÈ ◊πÁÚ≈∂ √È-◊πÁÚ≈≈ ÏÛ∆ √ø◊Â, ◊πÁÚ≈≈ ¤Ø‡∆ √ø◊ Â∂ ¡’≈Ò Ïπø◊≈Õ ¡’≈ÒÏπø◊≈ „«‘ «◊¡≈ ‘ÀÕ ¤Ø‡∆ √ø◊ ◊πÁÚ≈≈ ‡≈È√ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À, Í «¬√ «Ú⁄ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ÍÃ’≈ÙÈ‘∆∫ ‘πøÁ≈Õ Ï≈Ò‰ ¡≈«Á ‘∆ «÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á∂ √≈Ó∑‰∂ ÈÁ∆ Á∂ Í≈ Ï≈Ï≈ √≈Ë» «√øÿ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ Òª◊∆Ï≈Ï≈ ˆ∆Ï «√øÿ Á∆¡ª √Ó≈˪ Ș∆ ¡≈™Á∆¡ª ‘ÈÕ Ï≈Ï≈ √πÓ∂ «√øÿ ͇È∂ Ú≈«Ò¡ª Á≈ ‹ÈÓ «¬√∂ È◊«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ È◊ Á∂ ◊πÁÚ≈∂ «Ú⁄ Ï‘π Íπ≈‰∆¡ª ◊πÓπ÷ ‘ºÊ «Ò÷ª ÓΩ‹»Á ‘È «‹È∑ª «Ú⁄ Ó«‘Ó≈ÍÃ’≈Ù Ï≈Ú≈ √»Í Á≈√ Ú∆ ‘ÀÕ Íπ≈‰∆¡ª Ï∆Û≈ Â∂ ◊π‡’∂ Ú∆ ‘ÈÕ «¬√ È◊ Á∂ «√÷ √≈∂ ’≈«¬√Ê ‘È Â∂ ÈÚ∆∫ω∆ √Û’ ÂØ∫ Í≥‹ Ó∆Ò (≈‰∆ Á∆ √≈¬∂ ÂØ∫ ’º⁄∆ √Û’ Í≥‹∆ Ó∆Ò ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ) ‘؉ ’ ’∂ ’ج Í≥‹≈Ï∆ «√÷ «¬Ê∂¡≈ÏÁ≈ È‘∆∫ ؑث¬¡≈Õ «˜Ó∆Á≈∆ ’≈˘È ¡Ë∆È ◊πÁÚ≈∂ Á∆ ˜Ó∆È ÷π√ ◊¬∆ ‘À Â∂ ◊πÁÚ≈∂ Á∆ «¬Ó≈ „«‘‘∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 48‘ÈAÕ «¬√ È◊ È≈Ò √ÏøË ’ج∆ Ú≈«¬Â ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ √≈∂ «√÷¿∞ÊØ∫ Á∂ «¬‘ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¬∂Ê∂ ¡≈¬∂ √È Â∂ Í≥‚ Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ È∂Ú∆ ◊π Â∆Ê √ø◊Ñ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «¬Ê∂ ¡≈¿∞‰≈ Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ÍÔ≈◊ ‹≈‰ Ò¬∆ «È˜≈Ó≈Ï≈Á ≈‘ Â∂ ¡≈¿∞∫Á≈ √∆Õ «È˜≈Ó≈Ï≈Á (ÈÚ∆È «˜Ò≈ ¡≈˜Ó◊Û∑) ÂØ∫ ÍÔ≈◊ Â∆ÏÀ‰∆ √ø◊Ó Â’∆ÏÈ I@Ó∆Ò ‘ÀÕ «È˜Ó≈Ï≈Á ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ÍÔ≈◊ (ÈÚ∆È ¡Ò≈‘Ï≈Á) ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ ÈÚ∆È Î»ÒÍπÓ«‘√∆Ò («˜Ò≈ «¬Ò≈‘Ï≈Á) «Ú⁄Ø∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ◊ø◊≈ Â∂ ‹ÓÈ≈ Á∂ √ø◊Ó Á∂ ÷ºÏ∂ Í≈¬∂ Â∂ ¡’ÏÏ≈ÁÙ≈‘ Á∂ «Í¤Ø∫ ωÚ≈¬∂ «’Ò∂ Á∂ √≈Ó‰∂ Í≈√∂ Íπ≈‰∆ fi»√∆ Á∂ È◊ «Ú⁄ ¡≈ ÏÀ·∂Õ Íπ≈‰∆fi»√∆ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ ‘À Â∂ «¬Ê∂ Ú‚∂ Ú‚∂ «‡Ï∂ ‘π‰ Â’ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ «¬√ È◊ ˘ Íπ≈‰ª«Ú⁄ Áº√∂ ÍÃ≈«Â√Ê≈È ‹ª ’Ø√∆ È≈ ‹Ø«Û¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ √ÓπøÁz ◊πÍ Á∂ √Ó∂∫ Á≈ «¬’ ÷»‘ «¬√È◊ «Ú⁄ ‘ÀÕ ““¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆”” «Ú⁄ «¬√ Á≈ È≈¿∞∫ ‘Á∆¡≈Ï≈Á «Ò«÷¡≈ ‘ÀBÕ «¬‘È◊ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ ¿∞µÂ ÚºÒ √ø◊Ó Á∂ ¿∞√∂ Â∑ª √≈Ó‰∂ ‘À «‹√ Â∑ª ÍÔ≈◊ Á÷º‰ÚºÒÕ ‹ÓÈ≈ Á«¡≈ Ú∆ Á÷‰ Ú≈Ò∂ Í≈«√¿∞∫ ¡≈ ’∂ ◊ø◊≈ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘À Â∂ «¬È∑ª ÁØ‘ªÈÁ∆¡ª Á∂ «Ú⁄’≈ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ «’Ò∑≈ ωÚ≈«¬¡≈ √∆Õ ÍÔ≈◊ È◊ Á∆ Ì∆Û ÂØ∫ A. √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª Ï≈Ï≈ √»Í Á≈√ ‹∆ ̺Ò≈ ‹Ø ◊π» ¡Ó Á≈√ ‹∆ Á∆ ¡≥√ «Ú⁄Ø∫ √È Â∂ «‹È∑ª È∂ Ó«‘Ó≈ÍÃ’≈Ù «Ò«÷¡≈ ‘À «¬Ê∂ ¡≈¬∂ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ «¬È∑ª Á≈ «Ù‹≈ «¬√ Â∑ª Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À :- Ï≈Ú≈ √»Í Á≈√ «’Í≈ «Á¡≈Ò «√øÿ √≈Ë» «√øÿ √πÓ∂ «√øÿ √ø «√øÿ Ï√ø «√øÿ ‹Ú≈‘ «√øÿ ÁÒ∆Í «√øÿ Í∆ÃÂÓ «√øÿ (AI@I ¬∆: «Ú⁄ (AIB@ ¬∆: «Ú⁄ √π◊Ú≈√ ‘ج∂) √π◊Ú≈√ ‘ج∂) «¬È∑ª «Ú⁄Ø∫ ’ج∆ Ú∆ ‹∆™Á≈ È‘∆∫ ‘À Â∂ È≈ ‘∆ ’ج∆ «¬È∑ª Á∆ ¡◊Ø∫ ¡ΩÒ≈Á ‘ÀÕ B. Allahabad District Gazetteer ¡Ò≈‘Ï≈Á «‚√«‡’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ¡Ò≈‘Ï≈Á, AIAA, Í≥È≈ BDE-DF
    • iBw;kyh gozgok 49ÊØÛ∆ Á» ◊π» √≈«‘Ï «È˜≈Ó≈Ï≈Á ÂØ∫ ¡≈¿∞∫«Á¡ª √Â∂ «Ú⁄ fi»√∆ ‘∆ ·«‘ ◊¬∂AÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á«¡≈ ◊ø◊≈ fi»√∆ È◊ Á∂ ’ØÒØ∫ Ú◊Á≈ √∆ Â∂ ¿∞Á≈√∆È¡÷≈Û∂ Á∂ Ó‘ø Ï≈Ï≈ Í≥⁄≈ ÈßÁB Á∂ ’ÊÈ≈È∞√≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÏÀ·‰ Á∆ ʪ Â∂ «¬’ÊÛ≈ Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ ‹Ø Á«¡≈ È∂ ÷Ø‘ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÊÛ≈ ÓΩ‹»Á≈ ¿∞Á≈√∆ ¡÷≈Û≈ (’؇Á«¬¡≈ ≈Ó) Á∂ «ÈÓÒ ¡÷≈Û∂ Á∆¡ª Ú‚∆¡ª «¬Ó≈ª Á∂ «Ú⁄’≈ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀCÕ ÂÃÏÀ‰∆ Â∂ ¡ÙÈ≈È ’È Ú≈Ò∂ Ô≈Â» ¡≈Ó ’’∂ fi»√∆ ¡≈ ‹ªÁ∂ √ÈÕ «¬’ Ú≈∆◊π» ‹∆ ◊ø◊≈ Á∂ «’È≈∂ ¡≈͉∂ «Ë¡≈È «Ú⁄ Ó◊È ÏÀ·∂ √ÈÕ Ï‘π √≈∂ Ô≈Â» ¡≈ÍÁ∂Ó√Â’ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø ’∂ ¡≈Í ‹∆ ’ØÒ ¡≈ ÏÀ·∂Õ ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ È∂ «¬È∑ª ÚºÒ Ú∂«÷¡≈ ª ¿πÈ∑ªÈ∂ ¡≈͉∆ ¡≈ÂÓ’ ¡◊Ú≈¬∆ Ò¬∆ ◊π» ‹∆ ÂØ∫ Íπ«¤¡≈ «’ ¡√∆∫ Í≈· Â∂ Í»‹≈ ‘ ؘ ’Á∂‘ª Í ¡√ ’ج∆ È‘∆∫ ‘πøÁ≈Õ Í≈· Â∂ Í»‹≈ Á≈ √ È‘∆∫ ¡≈¿∞∫Á≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ √Ófi≈«¬¡≈«’ ’≈Ó, ’ØË, ÒØÌ, ÓØ‘ Â∂ ‘ø’≈ «ÚÙ∂ ‹Ø √∆ ˘ ⁄øÏÛ∂ ‘È ¡√Ò √ ˘ Ó≈‰È È‘∆∫Á∂∫Á∂DÕ ◊π» ‹∆ È∂ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈ :- ÒÏπ ’∞Â≈ ’±Û∞ ⁄»‘Û≈ ·«◊ ÷≈Ë≈ ÓπÁ≈π Í «ÈßÁ≈ ÍÓ´ Óπ«÷ √πË∆ ¡◊«È ¥ØËπ ⁄ø‚≈´ √ ’√ ¡≈Íπ √Ò≈‘‰≈ ¬∂ ’Ó Ó∂∂ ’Â≈ Ï≈Ï≈ ÏØÒ∆¡À Í«Â ‘Ø«¬ A. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò‹ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊ø◊≈ ‹ÓÈ≈Á∂ √øÿÓ Â∂ ◊¬∂ ª ¿∞‘ ‹ÓÈ≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ·«‘∂ ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ fi»√∆ ·«‘È≈«ÈÓÈ-«Ò÷ ◊ºÒª ’’∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À :- (¿) «È˜≈Ó≈Ï≈Á ÂØ∫ ¡≈™«Á¡ª fi»√∆ È◊ Í«‘Òª ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ (¡) fi»√∆ ÂØ∫ ‘∆ «¬’ Íπ≈‰∆ √Û’ ÏÈ≈√ ˘ ‹ªÁ∆ √∆ «‹√ Á∆ ÓπºÓ Ù∂ Ù≈‘ È∂ ’Ú≈¬∆ Â∂ «¬√Á∆ «÷¡≈ Ò¬∆ ‘∆ ¡’Ï È∂ ÍÔ≈◊ «’Ò∑≈ ωÚ≈«¬¡≈Õ (¬) «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À ““ÂÏ Â‘≈ ◊ø◊≈ ‹ÓÈ≈, √π√Â∆ «ÂzÏ∂‰∆ √ø◊Ó ‘À«Â√π ¿∞Í« ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’∞ ‹∆ ‹≈«¬ ÍÃ≈Í ͬ∂Õ”” «ÂzÏ∂‰∆ √ø◊Ó fi»√∆ Á∂ «ÏÒ’∞Ò √≈Ó‰∂ ‘ÀÕ (√) √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï fi»√∆ ·«‘∂Õ B. Ï≈Ï≈ Í≥⁄≈ ÈßÁ ‹∆ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï Á∂ Íë√ºË «√º÷ Ì◊ Ì◊Ú≈È Á∂ ⁄ΩËÚ∂∫ ⁄∂Ò∂ Áº√Á∂ ‘ÈÕ¿∞È∑ª Á∆ ◊π-͇È≈Ò∆ «¬√ Â∑ª ‘À :- Ï≈Ï≈ Ì◊ Ì◊Ú≈È, Ï≈Ï≈ Ïø’Ó Á≈√, Ï≈Ï≈ Â∞Ò≈ ≈Ó, Ï≈Ï≈ Ò≈Ò Ó‰, Ï≈Ï≈ √»Í Á≈√, Ï≈Ï≈Ò≈‘Ω∆ Á≈√, Ï≈Ï≈ ≈Ó «Á¡≈Ò, Ï≈Ï≈ ¿∞ÁÓ∆ ≈Ó, Ï≈Ï≈ Ì◊ ≈Ó, Ï≈Ï≈ √» Á≈√, Ï≈Ï≈ Ï≈Ò≈ ÈßÁ, Ï≈Ï≈Ó≈«¬¡≈ ≈Ó, Ï≈Ï≈ Á«¬¡≈ ≈Ó, Ï≈Ï≈ ÍπÈ≈ ÈßÁ, Ï≈Ï≈ Í≥⁄≈ ÈßÁÕ C. «Ï¡≈È Ï≈Ï≈ Í≥⁄≈ ÈßÁ (’؇ Á«¬¡≈ ≈Ó) fi»√∆, «˜Ò≈ ¡Ò≈‘Ï≈ÁÕ D. «¬‘ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ ¡Ë≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍÔ≈◊ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫Õ Í ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ «¬‘ √≈÷∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 50 ¿∞ÂÓ √∂ Á ¿πÂÓ ’‘∆¬∂ È∆⁄ ’Ó Ï«‘ Ø«¬Õ √ √π«¬È≈ √ πÍ≈ ’≈Ó«‰ √π ÍÓÒ ’∆ Ú≈√π √π ÿØÛ∂ √π √∂‹≈ Ó≥Á √π Ó∆·≈ √π Ó≈√π ¬∂Â∂ √ √∆ ’∂ ’À ÿ«‡ È≈Ó «ÈÚ≈√π «‹Â∞ ÏØ«Ò¡À Í«Â Í≈¬∆¡À √Ø ÏØ«Ò¡≈ ÍÚ≈‰∞ «Î’≈ ÏØ«Ò «Ú◊π⁄‰≈ √π«‰ Ó»÷ ÓÈ ¡‹≈‰ ‹Ø «Â√ Ì≈Ú∂ √Ø ÌÒ∂ ‘Ø« «’ ’‘‰ Ú÷≈‰ «ÂÈ Ó«Â «ÂÈ Í«Â «ÂÈ ËÈ∞ ÍÒÀ «‹È «‘ÁÀ «‘¡≈ √Ó≈«¬ «ÂÈ ’≈ «’¡≈ √≈Ò≈‘‰≈ ¡Ú √π¡≈«Ò‘π ’≈«¬ È≈È’ ÈÁ∆ Ï≈‘∂ ≈⁄«‘ Á≈«È È≈ È≈«¬AÕ [«√‘∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1Õ 4Õ (15)] Ô≈Â∆ «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂Õ «¬’ «ÁÈ Î∂ ◊π» √≈«‘Ï ◊ø◊≈ Á∂ «’È≈∂ Ó◊È ÏÀ·∂ √È Â∂ ’∞fi Ô≈Â» ¡≈¬∂ Â∂¿∞‘Ȫ ¡≈Í ’ØÒØ∫ ÏÛ∂ √«Â’≈ È≈Ò Íπ«¤¡≈ «’ ÓÈ ’∂ «Ú’≈ Á» ’È Ú≈√Â∂ ÒØ’ ¡È∂’Í’≈ Á∂ ’Ù‡ fiÒÁ∂ ‘ÈÕ ‹Ò «Ú⁄ ÷ÒØ ’∂ ÂÍ ’Á∂ ‘È, ◊Ò «Ú⁄ √ø◊Ò Í≈ ’∂ Á∂‘∆ ˘Áπ÷ Á∂∫Á∂ ‘ÈÕ Â∆ʪ Â∂ ‹ªÁ∂ ‘È, Èß◊∂ «‘øÁ∂ ‘È Í ¿∞È∑ª Á≈ ‘ø’≈ Â∂ ÓÈ Á∂ «Ú’≈ Á»È‘∆∫ ‘πøÁ∂Õ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’ ÓÈ Á∂ «ÚÙ∂ «Ú’≈ È≈Ó ˘ «Á∂ «Ú⁄ Ú√≈¿∞‰ È≈Ò ‘∆ Á»‘πøÁ∂ ‘È Â∂ ¿∞È∑ª «¬‘ ÙÏÁ ¿π⁄≈«¡≈ :- È≈√«Â Áπ÷∆¡≈ È≈ √«Â √π÷∆¡≈ È≈ √«Â Í≈‰∆ ‹ø «Î«‘ È≈ √«Â Ó»ø‚ Óπ‚≈¬∆ ’∂√∆ È≈ √«Â Í«Û¡≈ Á∂√ «Î«‘ È≈ √«Â π÷∆ «Ï÷∆ ÍÊ ¡≈Íπ ¤≈Ú«‘ Áπ÷ √‘«‘ È≈ √«Â ‘√Â∆ ÏË∂ √ø◊Ò È≈ √«Â ◊≈¬∆ ÿ≈‘π ⁄«‘ «‹√π ‘«Ê «√«Ë Á∂Ú∂ ‹∂ √ج∆ «‹√ ÈØ Á∂«¬ «Â√π ¡≈«¬ «ÓÒÀ È≈È’ Â≈ ’¿∞ «ÓÒÀ Ú‚≈¬∆ «‹√π ÿ‡ Ì∆« √ÏÁπ ÚÀBÕ [≈Ó’Ò∆ ’∆ Ú≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 12Õ (952)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ¡Â∂ «¬√ ¡≥Â∆Ú Ì≈Ú ¡≈ı∆ Í≥◊Â∆ ÂØ∫ √Ófi ’∂ √Ì ¡≈¬∂Ô≈Â»¡ª È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ Í»Ï ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ ÏÈ≈√ ‹≈‰≈ ÂÃÏÀ‰∆ √ø◊Ó Á∂ ¿∞µÂ ÚºÒ ◊ø◊≈ ÂØ∫ Í≈ Íπ≈‰∆ fi»√∆ ÂØ∫ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ È≈ÒÈ≈Ò «¬’ ’º⁄∆ √Û’ ‹ªÁ∆ √∆CÕ «¬√ √Û’ Á∂ Ï‰È Á≈ ’ج∆ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò«◊¡≈Õ «¬‘ A. «¬‘ ÙÏÁ Ú∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ ‘ÀÕ B. «¬‘ √≈÷∆ Â∂ ÙÏÁ ’∂ÚÒ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À, ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ÕÍÔ≈◊ «Ú⁄ «¬‘ Ë≈Ó’ ⁄⁄≈ ‘ج∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ C. Allahabad Distt. Gazetteer. ¡Ò≈‘Ï≈Á «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ¡Ò≈‘≈Ï≈Á, AIAA, Í≥È≈ GD
    • iBw;kyh gozgok 51√Û’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ¡≈¿∞‰ ÂØ∫ Í«‘Òª Á∆ ω∆ ‘ج∆ √∆AÕ «¬√ √Û’ Â∂ ◊π» √≈«‘Ï H@ Ó∆ÒÁº÷‰ Í»Ï ÚÒ ⁄ÒÁ∂ ‘ج∂ ÏÈ≈√ Íπ‹ ◊¬∂BÕ «‹√ ʪ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡≈ ’∂ ÏÀ·∂ ¿∞‘ ¡√Ê≈È ¡º‹ ’Ò ÏÈ≈√ ∂ÒÚ∂√‡∂ÙÈ ÂØ∫ «¬’ Ó∆Ò Á∆ «ÚÊ Â∂ ‘À Â∂ ¿∞√ ˘ ◊π» ’≈ Ï≈◊ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬Ò≈’∂ Á≈ Ȫ ’Óº¤≈‘ÀÕ √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ◊ø◊≈ ≈Ó ÏÃ≈‘Ó‰ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» ‹∆ ˘ «ÓÒ‰ ¡≈«¬¡≈Â∂ ¿∞È∑ª ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø ’∂ «√÷ Ï«‰¡≈CÕ «¬’ «ÁÈ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂‰ ‹∆ ◊ø◊≈ Á∂ «’È≈∂ ‹≈ ÏÀ·∂Õ ¿∞Ê∂ ¿∞È∑ª Ú∂«÷¡≈ «’Ï‘π √≈∂ Í≥‚ Íπ√Â’ª ÒÀ ’∂ ÍÛ∑ ‘∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª ’ØÒ ’¬∆ «ÙÙ ÏÀ·∂ «√«÷¡≈ ÒÀ ‘∂ ‘ÈÕ’¬∆ ÒØ’ Âͺ«√¡≈ ’ ‘∂ ‘È Â∂ ’¬∆ Ó√≈‰ª Á∆ Ë»Û Ó»ø‘ ¡Â∂ «Í≥‚∂ Â∂ ÓÒ ’∂ ÏÀ·∂ ‘ÈÕ ◊π»‹∆ ˘ Ú∂÷ ’∂ ’∞fi ÒØ’ «¬È∑ª ÚºÒ ¡≈ ◊¬∂ Â∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ Â∞√∆∫ ’∆ ’Á∂ ‘Ø? √Ì Ì‹ÈÍ»‹≈ «Ú⁄ Ó√ ‘È ‹ª ÍÛ∑È ÍÛ∑≈¿π‰ «Ú⁄ Òº◊∂ ‘ÈÕ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï È∂ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ : - Áπ«ÏË≈ È ÍÛ¿∞ ‘« «ÏÈ∞ ‘Øπ È Í»‹¿∞ ÓÛÀ Ó√≈«‰ È ‹≈¬∆ «Âz√È≈ ≈«⁄ È Í ÿ« ‹≈Ú≈ «ÂzÙÈ≈ È≈Ó Ïπfi≈¬∫ ÿ Ì∆« ÿπ ◊π» «Á÷≈«¬¡≈ √«‘‹ Â∂ ÓÈ Ì≈¬∆ ± ¡≈Í∂ Á≈È≈ ¡≈Í∂ Ï∆È≈ ± Á∂Ú«‘ Ó«Â √≈¬∆ ÓÈ ÏÀ≈«◊ ‘π ÏÀ≈◊∆ √Ï«Á ÓÈ∞ Ï∂«Ë¡≈ Ó∂∆ Ó≈¬∆ ¡≥Â ‹Ø«Â «ÈøÂ Ï≈‰∆ √≈⁄∂ √≈«‘Ï «√¿∞ «ÒÚ Ò≈¬∆Õ («¬¬ √≈≈ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈) [√Ø· Ó‘Ò≈ 1Õ ¡√‡ÍÁ∆¡ªÕ 1Õ (634)] √π‰È Ú≈Ò∂ Ï‘∞ ÍÃÌ≈Ú«Â ‘ج∂ Â∂ ◊π» ‹∆ Á∂ ⁄Ȫ Â∂ √∆√ «ÈÚ≈«¬¡≈DÕ ÏÈ≈√Ë≈Ó’ ⁄⁄≈, «◊¡≈È ¡≈«Á ◊Ø√‡ª Ò¬∆ Íë√ºË «‘≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ó∂∫ «¬’ A. Benaras Distt. Gazetteer, ÏÈ≈√ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ¡Ò≈‘≈Ï≈Á AI@I, Í≥È≈ GA B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ÏÈ≈√ ‹≈‰≈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ȑ∆∫ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ÏÈ≈√ ‹≈‰≈·∆’ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ C. √»‹ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Í√ø◊ «Ú⁄ ’≈Ù∆ «ÈÚ≈√∆ ‘∆ Ò≈Ò Â∂ ‘« «¥ÙÈ «ÓÒ‰¡≈¬∂ Â∂ ’∞fi √Óª ‘∂Õ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹∂ ¿∞È∑ª Á∂ √øÏøË «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂ √ø√«¥Â Á∂ ÙÒØ’ ¿∞⁄≈∂ÕÌ≈¬∆ ’≈‘È «√≥ÿ Ó‘≈È’ØÙ «Ú⁄ «Ò÷Á∂ ‘È «’ ’≈Ù∆ Á∂ ¡≈√ Í≈√ «√º÷∆ Á≈ ÍÃ⁄≈ «¬È∑ª È∂ ’∆Â≈Õ √Ê≈È’Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ‘∆ Ò≈Ò ¡Â∂ ‘« «¥ÙÈ ◊ø◊≈ ≈Ó ÏÃ≈‘Ó‰ Á∂ ÍØÂ∂ √È ‹Ø ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ÏÈ≈√«Ú⁄ «Ó«Ò¡≈ √∆Õ D. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘À : ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ «‹√Ú≈Â≈Ú‰ ó Ë≈Ó’ ’Ó’ª‚ ó Á≈ «¬‘ Ú‰È ’Á∆ ‘À ¿∞‘ ÏÈ≈√ «Ú⁄ √Á≈ ‘∆ «‘≈ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆«¬‘ ·∆’ ÏÈ≈√ «Ú⁄ ‘∆ ‘ج∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 52Í≥‚ ⁄ Á≈√A ÏÈ≈√ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ¿∞‘ ◊π» ‹∆ ’ØÒ «¬’ «ÁÈ ¡≈ ÏÀ·≈ Â∂ Íπº¤‰Òº◊≈, ““¬∂ Ì◊ Â∂∂ √≈Ò◊≈Ó È‘∆∫Õ Â∞Ò√∆ ’∆ Ó≈Ò≈ È‘∆∫, ⁄øÁÈ Á≈ «‡º’≈ È‘∆∫, ª ±ø’≈‘Á≈ Ì◊ ‘À∫? ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ : - √≈Ò◊Ã≈Ó «ÏÍ Í»«‹ ÓÈ≈Ú‘π √π«¥Â Â∞Ò√∆ Ó≈Ò≈ ≈Ó È≈Óπ ‹«Í Ï∂Û≈ Ϫˑπ Á«¬¡≈ ’‘π Á«¬¡≈Ò≈Õ ’≈‘∂ ’Ò≈ «√ø⁄‘π ‹ÈÓπ ◊Ú≈Ú‘π ’≈⁄∆ „‘«◊ «ÁÚ≈Ò ’≈‘∂ ◊⁄π Ò≈Ú‘πÕ 1Õ ‘≈¿∞Õ ’ ‘« ‘‡ Ó≈Ò «‡ø‚ ÍØÚ‘π «Â√ Ì∆« ÓÈ∞ ‹ØÚ‘ ¡≥«Óà«√ø⁄‘π Ì‘π «’¡≈∂ ¿∞ Ó≈Ò∆ ’∂ ‘ØÚ‘π ’≈Ó ¥ØËπ Á𫬠’‘π Ï√ØÒ∂ ◊Ø‚‘π ËÂ∆ Ì≈¬∆ «‹¿∞ ◊Ø‚‘π «Â¿∞ Â∞Ó √π÷ Í≈Ú‘π «’Â È Ó∂«‡¡≈ ‹≈¬∆ Ï◊Ò∂ Â∂ Îπ«È ‘ø√πÒ≈ ‘ØÚ∂ ‹∂ ± ’«‘ Á«¬¡≈Ò≈ ÍÉګ È≈È’∞ Á≈√«È Á≈√≈ Á«¬¡≈ ’‘π Á«¬¡≈Ò≈BÕ [Ï√ø ӑÒ≈ 1Õ 9Õ (1171)] «¬‘ √π‰ ’∂ ⁄Â Á≈√ È∂ «ÈÓ√’≈ ’∆Â≈CÕ «¬’ «ÁÈ ◊π ‹∆ ÏÀ·∂ √È Â∂ ’∞fi ÒØ’ª ◊π» ‹∆ ’ØÒØ∫ Íπº«¤¡≈ «’ ÏÈ≈√ È◊ «‘øÁ»Ù≈√Âª Á∆ «Úº«Á¡≈ Á≈ Úº‚≈ ’∂∫Á ‘À Â∂ «¬ÊØ∫ ‹Ø ÒØ’ ÍØÊ∆¡ª ÍÛ∑Á∂ ‘È Â∂ «Ú«Á¡≈ ÍÃ≈ÍÂ’Á∂ ‘ÈÕ «¬È∑ª ˘ ’∆ ÍπøÈ ‘ØÚ∂◊≈ Â∂ «’øÈ∆ ’∞ «¬È∑ª Á∆ ¡≈Â’Ó ¿∞µÈÂ∆ ‘ØÚ∂◊∆? ª ◊π»‹∆ È∂ «¬‘ √ÒØ’ ÍÛ∑∂ :- Í«Û Í«Û ◊‚∆ ÒÁ∆¡«‘ Í«Û Í«Û Ì∆¡À √≈ÊÕ Í«Û Í«Û Ï∂Û∆ Í≈¬∆¡À Í«Û Í«Û ◊‚∆¡«‘ ÷≈ÂÕ Í«Û¡«‘ ‹∂Â∂ Ï√ Ï√ ÍÛ∆¡«‘ ‹∂Â∂ Ó≈√Õ ÍÛ∆¡«‘ ‹∂Â∆ ¡≈‹≈ ÍÛ∆¡«‘ ‹∂Â∂ √≈√Õ È≈È’ Ò∂÷∂ «¬’ ◊Ò, ‘Ø ‘¿∞ÓÀ fi÷‰≈ fi≈÷Õ Ï‘π Â∆Ê Ì«Ú¡≈ Â∂ÂØ Ò«Ú¡≈, «Ò«÷ «Ò«÷ Í«Û¡≈ Â∂Â≈ ’«Û¡≈Õ √‘π Ú∂ ‹∆¡≈ ¡≈͉≈ ’∆¡≈, Ï‘π Ì∂÷ ’∆¡≈ Á∂‘∆ Áπ÷ Á∆¡≈Õ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ Ȫ ⁄Â Á≈√ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ B. «¬‘ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ √≈÷∆ Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ «Ò÷∆ ‘ÀÕ «¬‘ √≈÷ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ÕÂ∆Ê ¡√Ê≈È Â∂ Ë≈Ó’ π⁄∆¡ª Ú≈Ò∂ ÒØ’ Ï≈‘Ò∂ «⁄øÈ∑ª Â∂ Ï‘π ˜Ø Á∂∫Á∂ ‘È, «¬√ Ò¬∆ «¬‘ √≈÷∆ ¡≥Â∆ÚÌ≈Ú ¡È∞√≈ ÏÈ≈√ «Ú⁄ ‘ج∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ Áº÷‰∆ ˙∫’≈ Á∆ Ï≈‰∆ ⁄Â Á≈√˘ ÍÛ∑ ’∂ √π‰≈¬∆, Í «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ʪ ÂØ∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Ï≈Ú≈ √»Í Á≈√ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù «Ú⁄ Á√Á∂ ‘È«’ Á÷‰∆ ˙∫’≈ ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ ˙∫’Ò∂ÙÚ Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ ¿∞⁄≈∆Õ Í «¬√ ’ÊÈ Á∆ Ú∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ʪ Â∂È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 53 ¡≥È È≈ ÷≈«¬¡≈, √≈Á ◊Ú≈«¬¡≈Õ Ï‘π Áπ÷ Í≈«¬¡≈, Á»‹≈ Ì≈«¬¡≈Õ Ï√Âz È Í«‘∂, ¡«‘«È«√ ’‘ÀÕ ÓØ«È Ú◊»Â≈ «’¿∞ ‹≈◊À ◊π «ÏÈ √πÂ≈Õ Í ¿∞Í∂Â≈‰≈, ¡≈͉≈ ’∆¡≈ ’Ó≈‰≈Õ ¡Ò ÓÒ ÷≈¬∆, «√« ¤≈¬∆ Í≈¬∆Õ Ó»«÷ ¡≥ËÀ Í«Â ◊Ú≈¬∆, «Ú‰ È≈ÚÀ «’¤∞ Ê≈«¬ È Í≈¬∆Õ ‘À Ï∂Ï≈‰∆ ÓÛ∆ Ó√≈‰∆, ¡≥Ë È ‹≈‰∂ «Î« ͤÂ≈‰∆Õ √«Â◊ππ Ì∂‡∂ √Ø √π÷ Í≈¬∂, ‘« ’≈ È≈Óπ Ó≥«È Ú√≈«¬Õ È≈È’ ÈÁ« ’∂ √Ø Í≈¬∂, ¡≈√ ¡≥Á∂√∂ Â∂ «È‘’∂Ú´ ‘¿∞ÓÀ √Ï«Á ‹Ò≈¬∂Õ [Ú≈√ ¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 Õ 9Õ (457)] √π‰È Ú≈«Ò¡ª Á≈ √ø√≈ «È«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¿∞È∑ª ÈÓ√’≈ ’∆Â≈ÕA √ØÒÚ∆∫ √Á∆ Á∂ «‘øÁ» ’º‡-ÍøÊ∆¡ª È∂ ‘ ¤Ø‡∂ ÂØ∫ ¤Ø‡≈ ’øÓ ’È Ò¬∆ ’∞fi ‘π ∆Âω≈ Ò¬∆ √∆Õ «¬√ ˘ ¿∞‘ ÓÔ≈Á≈ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ÷≈‰ Í∆‰ Á∆ ÓÔªÁ≈ «Ú⁄ √πº⁄ Â∂¡¤±ÂÍπ‰≈ ¡≈¿∞∫Á≈ √∆Õ «¬√ ¡÷ΩÂ∆ Í«ÚºÂÂ≈ ˘ ’≈«¬Ó º÷‰ Ò¬∆ ’¬∆ Í’≈ Á∂ ÔÂÈ’∆Â∂ ‹ªÁ∂ √È, ¡ÙÈ≈È ’È≈, √»Â’ ¡≈«Á ÂØ∫ Ï⁄‰≈Õ «¬’ ÏÈ≈√ Á∂ Í≥‚ È∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ؇∆ ¡≈÷∆Õ ◊π» ‹∆ ˘ ’ØÒ «Ï·≈ ’∂ ÏÛ∆ √πº⁄ÓÂ≈¬∆ È≈Ò ؇∆ «Â¡≈’∆Â∆ Â∂ ◊π» ‹∆ ¡º◊∂ ÷∆ ÂªÕ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «¬‘ √ج∫ ·∆’ È‘∆∫ «’¿∞∫«’ √πº⁄∂ ‘؉ Á≈ ‹Ø¡√Ò Ì≈Ú ‘À ¿∞√ ˘ √≈‘Ó‰∂ È‘∆∫ «÷¡≈Õ ‹ÁØ∫ Í≥‚ ‹∆ È∂ √πº⁄ Á≈ ¡√Ò Ì≈Ú Íπº«¤¡≈ª ¡≈Í È∂ ÙπÁ ¿∞⁄≈È ’∆Â≈ :- «‹¿∞ ‹Ø» «√ È≈Ú‰∆, ¡≈ÚÀ Ú≈ØÚ≈ ‹»·∂ ‹»·≈ Óπ«÷ Ú√À, «È «È ‘Ø«¬ ÷π¡≈Õ √»⁄∂ ¬∂«‘ È ¡ ≈÷∆¡«‘ Ï‘«È «‹ «Í≥‚≈ ËØ«¬Õ √»⁄∂ √∂¬∆ È≈È’≈ «‹È Ó«È Ú«√¡≈ √Ø«¬Õ [Ú≈√ ¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 17Õ (472)] ◊π» ‹∆ È∂ Ú∂«÷¡≈ «’ Í≥‚ È∂ ˜Ó∆È Íπº‡ ’∂ ⁄Ω’≈ ω≈«¬¡≈ ‘À Â∂ Ò’Û∆¡ª ËØ ’∂Ï≈Ò∆¡ª ‘È Âª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ :- ‹∂ ’« √»Â’ Ó≥È∆¡À √Ì ÂÀ √»Â’ ‘Ø«¬Õ ◊Ø‘∂ ¡Â∂ Ò’Û∆ ¡≥Á ’∆Û≈ ‘Ø«¬Õ ‹∂Â∂ Á≈‰∂ ¡≥È ’∂ ‹∆¡ª Ï≈fi È ’Ø«¬Õ Í«‘Ò≈ Í≈‰∆ ‹∆¿∞ ‘À «‹Â∞ ‘«¡≈ √Ì ’Ø«¬Õ A. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À Â∂ «¬‘ ÁØÚ∂∫ ÙÒØ’ ÏÈ≈√ ¿∞⁄≈∂ Áº√∂ ◊¬∂ ‘ÈÕÏÈ≈√ Á∂ Ë≈«Ó’ ÒØ’ª «Ú⁄ ‘π‰ Ú∆ Ú∂Áª Â∂ Ù≈√Âª Á∆ «Úº«Á¡≈ Á≈ Ó≈‰ ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï Ú∂Áª Á∂ «◊¡≈ÈÈ≈Ò ‘¿∞ÓÀ Á≈ ÷≥‚È ’Á∂ ‘ÈÕ ¡ı∆Ò∆¡ª Í≥◊Â∆¡ª «Ú⁄ ’Ó ’ª‚ Á≈ ÷≥‚È ‘À ‹Ø ‘π‰ Â’ Ú∆ ÏÈ≈√«Ú⁄ Ú∂«÷¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 54 √»Â’ «’¿∞∫ ’« ÷∆¡À √»Â’ ÍÚ∂ √Ø«¬Õ È≈È’ √»Â’ ¬∂Ú È ¿∞Â∂ «◊¡≈È∞ ¿∞Â≈∂ ËØ«¬Õ ÓÈ ’≈ √»Â’∞ ÒØÌπ ‘À «‹‘Ï≈ √»Â’∞ ’±Û∞Õ ¡÷∆ √»Â’∞ Ú∂÷‰≈ Í «Âz¡≈ Í ËÈ »ÍπÕ ’øÈ∆ √»Â’∞ ’ø«È ÍÀ Ò≈«¬ÂÏ≈∆ ÷≈«‘Õ È≈È’ ‘ø√≈ ¡≈ÁÓ∆ ÏËÀ ‹ÓÍπ« ‹≈«¬Õ [√≈ø◊ ’∆ Ú≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 16Õ (1243)] √»Â’ «’¿∞∫ ’« ÷∆¡À √»Â’ ÍÚ∂ √Ø«¬Õ È≈È’ √»Â’ ¬∂Ú È ¿∞Â∂ «◊¡≈È∞ ¿∞Â≈∂ ËØ«¬Õ ÓÈ ’≈ √»Â’∞ ÒØÌπ ‘À «‹‘Ï≈ √»Â’∞ ’±Û∞Õ ¡÷∆ √»Â’∞ Ú∂÷‰≈ Í «Âz¡≈ Í ËÈ »ÍπÕ ’øÈ∆ √»Â’∞ ’ø«È ÍÀ Ò≈«¬ÂÏ≈∆ ÷≈«‘Õ È≈È’ ‘ø√≈ ¡≈ÁÓ∆ ÏËÀ ‹ÓÍπ« ‹≈«¬Õ [√≈ø◊ ’∆ Ú≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 16Õ (1243)] Í≥‚ª ˘ √Ófi ¡≈ ◊¬∆ «’ «◊¡≈È Á∆ Í≈ÍÂÂ∆ Ò¬∆ ’Ó Á∆ ÒØÛ ‘À √Ø ¿∞È∑ªÈÓ√’≈ ’∆Â≈ÕB ◊π» ‹∆ ’∞fi «ÁÈ ÏÈ≈√ «‘ ’∂ ¡º◊∂ ‡π ͬ∂Õ ≈‹∂ ‘« È≈Ê ˘ ¿∞ Í Á∂ Ù ÏÈ≈√ ÂØ∫ ‘≈‹∆Íπ (͇È≈) ‹≈‰ Á∂ ÁØ ≈‘ √ÈÕ «¬’ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò È≈Ò’º⁄≈ ≈‘ √∆ Â∂ «¬’ ÏÈ≈√ ÂØ∫ ◊Ô≈ Â∂ ◊Ô≈ ÂØ∫ ͇È∂ ‹ªÁ≈ √∆Õ ÏÈ≈√ ÂØ∫ √√≈Ó Â∂ A. ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È ¡È∞√≈ «¬‘ √≈÷∆ ÏÈ≈√ «Ú⁄ ‘ج∆Õ √πº⁄ Â∂ √»Â’ Á≈ «ÚÙ∂Ù «Ë¡≈È ¿∞Ê∂‘∆ ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ √∆ «‹Ê∂ ÏÑӉ∆ Ó Á≈ Ï‘π ˜Ø √∆Õ ÏÈ≈√ ÏÃ≈‘Ó‰∆ Ó Á≈ Úº‚≈ ’∂∫Á √∆ √Ø «¬√ Ò¬∆¿∞ÊØ∫ √πº⁄ Â∂ √»Â’ Á≈ ⁄⁄≈ ‘؉≈ ’∞ÁÂ∆ √∆Õ B. ‹ÈÓ √≈÷∆ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È ¡È∞√≈ «¬‘ √≈÷∆ ÏÈ≈√ ‘ج∆Õ «◊¡≈È Â∂ ’Ó Á≈ ⁄⁄≈ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ Í«‘Òª Á≈ ⁄«Ò¡≈ ¡≈™Á≈ √∆Õ ÏÈ≈√ «◊¡≈È ÍÃ≈ÍÂ∆ Á≈ ’∂∫Á √∆, «¬√ Ò¬∆ «◊¡≈È Â∂’Ó Á≈ ⁄⁄≈ ‘؉≈ Ú∆ «¬Ê∂ «¬’ ’∞ÁÂ∆ ◊Ò √∆Õ ◊π» ‹∆ È∂ «¬Ê∂ «◊¡≈È Â∂ ’Ó Á≈ √Ø‘‰≈ √πÓ∂Ò Á«√¡≈‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 55◊Ô≈ ‘Ø ’∂ ͇È∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ √Û’ Á≈ Ȫ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ Ú≈Ò∆ √Û’ «Í¡≈ Â∂ «¬√ Á∂ È≈Ò‘∆ Ù∂ Ù≈‘ È∂ √≈Úª ωÚ≈¬∆¡ªÕ «¬√ Â∂ ⁄Ò«Á¡ª ÏÈ≈√ ÂØ∫ BI Ó∆Ò Á∆ «ÚºÊ Â∂ «¬’Íπ≈‰≈ È◊ ⁄øÁΩÒ∆ ‘ÀAÕ «¬√ È◊ Á∂ Í≥‹ Ó∆Ò Â∂ ÿ∂∂ «Ú⁄ ÏÛ∂ Íπ≈‰∂ Ê∂‘ Â∂ È◊ ‘ÈÕ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «¬ÊØ∫ Á≈ ‘∆ «¬’ ≈‹≈ ‘È≈Ê ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀBÕ ÏÈ≈√ ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ ◊π» ‹∆ ◊Ô≈ ‹ªÁ∂ ‘ج∂ ⁄øÁΩÒ∆ ’ØÒ ¡≈ «Ï≈‹∂Õ È◊ Á∂ Ï≈‘‘∆ ÏÀ· ◊¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï ¡≈͉∂ ¡≈Í «Ú⁄ ‘∆ Ó◊È ‘∂ Â∂ «’√∂ È≈Ò ◊ºÒ Ï≈ È≈ ’∆Â∆Õ◊π» √≈«‘Ï È∂ ’πfi √Óª ÓΩÈ Ë≈∆ «÷¡≈ «‹√Á≈ È◊ «ÈÚ≈√∆¡ª Â∂ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú «Í¡≈Õ√≈∂ È◊ «Úº⁄ ËπºÓ «◊¡≈ «’ «¬º’ ¯’∆ ¡≈«¬¡≈ ‘À ‹Ø È≈ ÏØÒÁ≈ ‘À Â∂ È≈ «¬Ù≈∂ ’Á≈‘ÀÕ ¿∞√ Á∂ √Ø‘‰∂ Óπ÷Û∂ Â∂ ÍÃÌ≈ÚÙ≈Ò∆ «⁄‘∂ Á∂ ÁÙÈ ’È È≈Ò ‘∆ ¡ÈßÁ Á∆ ÍÃ≈ÍÂ∆ ‘πøÁ∆‘ÀÕ «¬‘ √π‰ ’∂ È◊ Á≈ ≈‹≈ ‘« È≈Ê Ú∆ ÁÙȪ Ò¬∆ ¡≈«¬¡≈Õ ¡≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ÏÀ·«◊¡≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ «¬√ ¡Ú√ Â∂ «¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- ‹∆¿∞ ÂÍÂ∞ ‘À Ï≈Ø Ï≈, Â«Í Â«Í ÷ÍÀ Ï‘π Ï∂’≈Õ ‹À Â«È Ï≈È∆ «Ú√« ‹≈«¬, «‹¿π Í’≈ Ø◊∆ «ÚÒÒ≈«¬Õ Ï‘πÂ≈ ÏØÒ‰ fi÷‰ ‘Ø«¬, «Ú‰∞ ÏØÒ∂ ‹≈‰∂ √Ì √Ø«¬Õ «‹«È ’È ’∆Â∂ ¡÷∆ È≈’, «‹«È «‹‘Ú≈ «ÁÂ∆ ÏØÒ∂ Â≈Â∞ «‹«È Ó¨ ≈«÷¡≈ ¡◊È∆ Í≈«¬, Ú≈‹À ÍÚ‰ ¡≈÷∂ √Ì ‹≈¬∂Õ ‹∂Â≈ ÓØ‘ Í∆ √π¡≈Á, √Ì≈ ’≈Ò÷ Á≈◊≈ Á≈◊Õ Á≈◊ ÁØ√ Óπ«‘ ⁄«Ò¡≈ Ò≈«¬, Á◊‘ Ï√À‰ È≈‘∆ ‹≈«¬Õ ’«Ó «ÓÒÀ ¡≈÷‰∞ Â∂≈ È≈¿∞, «‹Â∞ Ò«◊ Â‰≈ ‘Ø È‘∆∫ Ê≈¿∞Õ A. ⁄øÁΩÒ∆ «˜Ò≈ ÏÈ≈√ Á∆ «‘√∆Ò Á≈ Óπ÷ È◊ ‘ÀÕ Ï≈∑Ú∆∫ √Á∆ «¬√Ú∆ «Ú⁄ ¡‹π«Ë¡≈ ÂØ∫ ÿ»Ïø√∆≈‹Í»Â, «‹√ Á≈ È≈™ ’øÚÁ∂Ú √∆, «¬Ê∂ ¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ Á∆ ÈΩÚ∆∫ ÍπÙ «Ú⁄ Ë∆Ó≈È Á∂Ú Í≥Á∑Ú∆∫√Á∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ’øÚ Á∂Ú Â∂ Ë∆Ó≈È Á∂Ú Á∆ ¡ΩÒ≈Á È∂ ’¬∆ √Á∆¡ª «¬√ «¬Ò≈’∂ Â∂ ≈‹ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Benaras District Gazetteer, ÏÈ≈√ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡ ¡Ò≈‘Ï≈Á, AI@I, Í≥È≈ CDC-DD. B. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AE@, (¡≥«Â’≈ A@E) Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À, “ÂÏ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’‹∆ ÏÈ≈√ Â∂ «Ó¡≈ ÷∂ÒÂ≈ ≈‹∂ ‘«È≈Ê ’∂ È◊ ¡≈«¬¡≈ Í»Ï ’∆ ËÂ∆ ¡≈«¬ «‡«’¡≈” ⁄øÁΩÒ∆ ÏÈ≈√Á∂ Í»Ï ÚºÒ ‘À ¡Â∂ ⁄øÁΩÒ∆ ’ØÒ «¬’ «Í≥‚ ‘È≈ÊÍπ≈ ‘À ‹Ø ≈‹≈ ‘È≈Ê Á≈ Ú√≈«¬¡≈ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÏÈ≈√ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ⁄øÁΩÒ∆ ‘∆ ≈‹Í»Âª Á∆ Úº‚∆ Ï√Â∆ √∆ ¡Â∂ ÏÈ≈√ «‚√«‡z’‡◊˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ ≈‹≈ Ë∆Ó≈È Á∆ ¡ΩÒ≈Á ⁄øÁΩÒ∆ «Ú⁄ ≈‹ ’Á∆ √∆Õ ≈‹≈ ‘È≈Ê ¿π√ Á∆ ¡ΩÒ≈Á «Ú⁄Ø∫‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Ì»◊ØÒ’ √«ÊÂ∆ ˘ Ú≈«⁄¡ª ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ⁄øÁΩÒ∆ ÏÈ≈√ ÂØ∫ ◊Ô≈ ‹≈‰ Ú≈Ò∆ √Û’ Â∂ ‘À Â∂◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊Ô≈ ‹ªÁ∂ ‘ج∂ √Â∂ «Ú⁄⁄ «¬ÊØ∫ Á∂ ≈‹∂ ˘ «ÓÒ∂ ‘؉◊∂Õ
    • iBw;kyh gozgok 56 ‹∂ ’Ø ‚±ÏÀ «Î«‹ ‘ØÚ∂ √≈, È≈È’ √≈⁄≈ √Ï Á≈Â≈Õ [ËÈ≈√∆ Ó‘Ò≈ 1 ÿ Á»‹≈Õ 5Õ 661)] ≈‹≈ ‘«È≈Ê Á∂ Áπ÷ «‘Á∂ Â∂ «¬√ ÙÏÁ È∂ ÓÒ∑Ó Á≈ ’øÓ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√ ˘ «¬¿∞∫Ì≈«√¡≈ «’ ““‹∆¿∞ ÂÍ ‘À Ï≈ØÏ≈, Â«Í Â«Í ÷ÍÀ Ï‘π Ï∂’≈”” ’«‘ ’∂ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞√ Á∂«‘Á∂ Á≈ «⁄ºÂ «÷«⁄¡≈ ‘ÀÕ ÓØ‘, Í∆ Â∂ √π¡≈Á Ú≈Ò≈ Ó√Ò≈ Ú∆ ¿∞√ ˘ «¬¿∞∫ ‹≈«Í¡≈«’ ÍÓ≈ÂÓ≈ È∂ ¡≈Í «¬√ ¯’∆ Á≈ »Í Ë≈ ’∂ ¿∞√ Á∆ Í∆Û≈ ‘È Á≈ ¿∞Í≈Ò≈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ√Ø ¿∞‘ ◊π» ‹∆ Á∂ ⁄Ȫ Â∂ «‚◊ «Í¡≈ Â∂ Ï∂ÈÂ∆ ’∆Â∆ «’ ¿∞√ ˘ «√÷ ω≈ ’∂ ¡≈͉∂ È≈Òº÷‰ Â∂ ¿∞√ È∂ ≈‹ Á∂ «Â¡≈◊ Á≈ «¬’≈‹ ’∆Â≈Õ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ï⁄È ’∆Â≈ ““≈‹ «Ú⁄‹Ø◊ ‘πøÁ≈ ‘À””Õ Â∞√∆∫ ÒØ’ª Á∆ √∂Ú≈ ’Ø Â∂ È≈Ó Ï≈‰∆ Á≈ «√ÓÈ ’ØÕ «¬√ Â∑ª ◊π» ‹∆≈‹∂ ‘« È≈Ê ˘ È≈Ó Á≈È ˆ∆Ï∆ Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂ ’∂ ¡º◊∂ ˘ ⁄Ò∂ÕA ◊Ô≈ ‹≈‰≈ ÏÈ≈√ ÂØ∫ ⁄øÁΩÒ∆, √√≈Ó ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ◊π» ‹∆ ◊Ô≈ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ «¬‘ ÎÒ◊» ÈÁ∆ Â∂«‘øÁ»¡ª Á≈ Â∆Ê √∆BÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ◊Ô≈ √ÏøË∆ Ú≈«¬Â Íë√ºË √∆ «’◊Ô≈ «¬’ ≈ıÙ √∆ «‹√ È∂ Ï‘π Âͺ«√¡≈ ’∆Â∆ Â∂ «ÚÙȱ È∂ ÍÃ√øÈ ‘Ø ’∂ «’‘≈ «’ ¿∞‘ ’ج∆Ú Ó≥◊∂Õ Âª ≈÷Ù È∂ «’‘≈ «’ ‹Ø ¿∞√˘ Ú∂÷∂ ¿∞‘ È’ ‹≈‰ ÂØ∫ Óπ’ ‘Ø ‹≈¬∂Õ «ÚÙȱÌ◊Ú≈È È∂ «’‘≈ ‹Ø Ó∂∂ ⁄Ȫ Á≈ ÁÙÈ ’∂◊≈ Óπ’ ‘ØÚ∂◊≈Õ «ÚÙȱ ÍÁ Úº‚≈ Ó≥Á ‘À«‹Ê∂ √≈∂ Ì≈ ÂØ∫ Ô≈Â» ¡≈¿∞∫Á∂ √ÈÕ «¬√ Á∂ È≈Ò «¬‘ Ú∆ Ú≈«¬Â Í⁄ºÒ √∆ «’«‹È∑ª Á∂ Ϙπ◊ Ó ◊¬∂ ‘؉ ¿∞È∑ª ˘ Ó∞’ ’È Ú≈√Â∂ «¬Ê∂ «Í≥‚ ’Ú≈¿∞‰ ª ¿∞‘ Ú∆ A. ≈‹∂ ‘«È≈Ê Á∆ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ «¬‘√≈÷∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ ¡≈Ù∂ Á∂ ¡È∞’±Ò ‘À «‹√ ¡È∞√≈ √ø√≈ «Ú⁄ «‘ ’∂ √ø√≈ ÂØ∫ ¡Ò∂Í «‘‰≈Á«√¡≈ ‘ÀÕ B. ◊Ô≈ Í«‘Ò≈ ÏπºË ËÓ Á∂ Úº‚∂ Â∆ʪ «Ú⁄Ø∫ «¬’ √∆Õ ◊Ô≈ ◊À˜∂‡∆¡ ’∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ◊Ô≈ «Ú⁄«‘øÁ»¡ª Á∆¡ª ÁØ «ÚÙ∂Ù ∆Â∆¡ª «ÚÙȱ ÍÁ Á∆ Í»‹≈ Â∂ «ÍºÍÒ Á∆ Í»‹≈ ÏπºË ËÓ ÂØ∫ ¿∞ÂÍ≥È ‘ج∆¡ª ‹≈ÍÁ∆¡ª‘ÈÕ ⁄Ȫ Á≈ Í»‹‰ ÏπË ËÓ Á∆ ÍÃÓπ÷ ∆Â∆ ‘À Â∂ ⁄Ȫ ˘ Ó‘≈ÂÓ≈ ÏπºË Á∂ ⁄È ‘∆ √Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ’«Èÿ≥Ó È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ “ÏπºË ÍÁ” ˘ ÏπºË ËÓ Á∂ ÍÂÈ Â∂ ÏÃ≈‘Ó‰ª È∂ “«ÚÙȱ ÍÁ” «Ú⁄ ÂÏÁ∆Ò ’ «Ò¡≈Õ«¬√∂ Â∑ª Ô≈Â» «Í≥‚ ÍÂÒ ’Ú≈Úπ‰ Ò¬∆ «ÍºÍÒ Á∂ πº÷ Á∆¡ª Í’Ó≈ ’Á∂ ‘ÈÕ «¬‘ «ÍºÍÒ Á≈ πº÷ Ï∂Ë∆¡ªÒ¬∆ Ú∆ Ë≈Ó’ √∆Õ «¬√ «ÍºÍÒ Á∂ πº÷ Á≈ ’ÊÈ «‘¿±È √ª◊ È∂ Ú∆ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª «¬√∂ «ÍºÍÒ Á∂ πº÷ È∂Ú∆ √Ó∂∫ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò «‘øÁ»¡ª Ò¬∆ «ÚÙ∂Ù √Ê≈È ÍÃ≈Í ’ «Ò¡≈Õ Ú∂÷Ø Gaya Distt. Gazetteer, ◊Ô≈ «‚√«‡z’‡◊À˜∂‡∆¡, AI@F, Í≥È≈ FI-G@Õ C. √ØÒÚ∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‚ È∂ ◊Ô≈ «Ú⁄ «‘øÁ»¡ª Á≈ ‘≈Ò ¡≥«’ ’∆Â≈ Â∂ «¬√ ˘ ͇È∂ Á∂«¬’ ⁄π‘≈È «˜Ó∆∫Á≈ È∂ «Ò÷‰ Ò¬∆ «ÈÔ∞’ ’∆Â≈ √∆Õ Ú∂÷Ø Gaya Distt. Gazetteer, ◊Ô≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡,AI@F, Í≥È≈ FI-G@Õ
    • iBw;kyh gozgok 57Óπ’ ‘Ø ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ Â∑ª ◊Ô≈ Á∂ Â∆Ê Â∂ ‹≈ ’∂ «‘øÁ» ÒØ’ ¡≈͉∂ «ÍÂª Á∂ «Í≥‚’Ú≈¿∞∫Á∂ √ÈCÕ «Í≥‚ ’Ú≈¿∞‰ Ú∂Ò∂ ¿∞‘ ⁄≈ÚÒª Á∂ «Í≥È∂ ω≈¿∞∫Á∂ Â∂ Á∆Ú∂ Ï≈ÒÁ∂ √È Â∂¿∞È∑ª Á≈ «ÚÙÚ≈√ √∆ «¬√ ’È È≈Ò ¿∞È∑ª Á∂ «ÍÂª Á∆ ◊Â∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÎÒ◊» ÈÁ∆ Â∂ ¡≈͉∂ «Ë¡≈È ÏÀ·∂ √È Âª ͪ«‚¡ª È∂ ¡≈’∂ ¿∞È∑ª ˘ «’‘≈ «’ Â∞√∆∫ ¡≈͉∆ Â∂ ¡≈͉∂ «ÍÂª Á∆ ◊Â∆ ’Ú≈˙AÕ ¡≈Í È∂ «’‘≈ «’¡√ª ¡≈͉≈ Â∂ ¡≈͉∂ «ÍÂª Á≈ Á∆Ú≈ ’Ú≈ ¤«‚¡≈ ‘À Â∂ ¡À√∆ «’«¡≈ ’∆Â∆ ‘À «’¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á≈ ¡≥Ë∂≈ «Ó‡ «◊¡≈ ‘ÀÕ √Ú◊ Â∂ È’ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ «Ú⁄ ‘È Â∂ «‹È∑ªÈ≈Ó »Í∆ Á∆Ú≈ Ï≈«Ò¡≈ ‘À ¿∞È∑ª Á≈ ¿∞Ë≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¿∞Ê∂ ͪ«‚¡ª˘ «¬‘ ÙÏÁ ÍÛ∑ ’∂ √π‰≈«¬¡≈ :- Á∆Ú≈ Ó∂≈ ¬∂’∞ È≈Óπ Áπ÷ «Ú«⁄ Í≈«¬¡≈ Â∂´ ¿∞«È ⁄≈È«‰ ˙‘π √Ø«÷¡≈ ⁄»’≈ ‹Ó «‹¿∞ Ó∂´ ÒØ’≈ Ó ’Ø Î’«Û Í≈«¬ Ò÷ Ó«Û¡≈ ’ ¬∂’·∂ ¬∂’ Â∆ ÒÀ Ì≈«‘Õ «Í≥‚∞ ÍÂ«Ò Ó∂∆ ’∂√¿∞ «’«¡≈ √⁄ È≈Ó ’Â≈π ¡ÀÊ∂ ˙ÊÀ ¡≈◊∂ Í≈¤∂ «¬‘π Ó∂≈ ¡‘≈πÕ ◊ø◊ ÏÈ≈«√ «√Ϋ Â∞Ó≈∆ È≈ÚÀ ¡≈ÂÓ≈¿∞ √⁄≈ È≈Ú‰∞ ª Ê∆¡À ‹ª ¡«‹‘«È√ Ò≈◊À Ì≈¿∞ «¬’ ÒØ’∆ ‘Ø ¤«Ó¤∆ ÏÑӉπ Ú«‡ «Í≥‚ ÷≈«¬ È≈È’ «Í≥‚ Ï÷√∆√ ’≈ ’Ï‘π «È÷»‡«√ È≈«‘BÕ [¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 32Õ (358)] «¬‘ Ï⁄È √π‰ ’∂ Í≥‚ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂ Â∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊Ô≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ◊Ô≈ ‹≈‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈≈ ‘À ‹Ø «ÚÙ˘ ÍÁ Ó≥Á Á∂ «ÏÒ’∞Ò È≈Ò‘∆ ‘ÀÕ «¬Ê∂ Ï≈Ï≈ ≈ÓÁ≈√ ¿πÁ≈√∆ Ó‘ø ‘È Â∂ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ ˘ ◊πÁÚ≈≈ Á∂˙ ÿ≈‡ A. ⁄ΩÒª Â∂ ¡≈‡∂ Á∂ ◊ØÒ∂ ω≈ ’∂ Í≥‚ ◊Â∆ ’Á∂ √È Â∂ ◊Â∆ ’Ú≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ Í≥‚ª ˘ ÍÀ√∂ πÍÀÁ∂∫Á∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆ Í≥‚ ‘ «¬’ ˘ ◊Â∆ ’Ú≈¿∞‰ Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂∫Á∂ √ÈÕ Á∆Ú≈ ’È≈ «¬’ √Ó ‘À ‹Ø «’√∂ÍÃ≈‰∆ Á∂ ÓÈ ÂØ∫ Í«‘Òª ’Ú≈¿∞‰∆ ˜»∆ √Ófi∆ ‹ªÁ∆ √∆Õ Ó ‘∂ ÓÈ∞º÷ ˘ ËÂ∆ Â∂ «Ò‡≈ Á∂ Á∆Ú≈ Ï≈Ò «ÁºÂ≈‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ ˘ Á∆Ú≈ ’È≈ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ’¬∆ ÒØ’ ÓÈ ÂØ∫ Ï‘π «⁄ Í«‘Òª ¡≈Í ‘∆ «¬‘ √Ó ◊Ô≈ ‹≈’∂ ’Ú≈ ¡≈™Á∂ √ÈÕ B. «¬‘ √≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ‹∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¿π⁄≈∂ ÙÏÁ «Ú⁄◊Ô≈ «Ú⁄ Í⁄ºÒ Ú≈«¬Â Á≈ «Ú√Ê≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «Í≥‚, ÍÂÒ «ÚÙȱ Á∆ Í»‹≈ (’∂√˙ «’«¡≈) Á∂ګ¡ª˘ «Í≥‚ Á∂‰∂ Â∂ Î∂ «ÍºÂª ˘ Á∂‰∂ ¡≈«Á √≈∂ ◊Ô≈ «Ú⁄ ’∆Â∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª √Óª Á≈ «Ú√Ê≈ ‘À ‹Ø ◊π» √≈«‘ÏÈ∂ ◊Ô≈ ‹≈ ’∂ Ú∂÷∂ Â∂ Î∂ Ï≈‰∆ «Ú⁄ Ú‰È ’∆Â≈Õ «¬‘ ÙÏÁ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ◊Ô≈ ‹≈‰ Á∆ ◊Ú≈‘∆ Á∂∫Á≈ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ C. «¬Ê∂ ͬ∆ Ï≈Ï≈ ¡ÒÓ√ ‹∆ Á∆ ÓØ‘ Â∂ «¬‘ ¡º÷ ¿∞’∂ ‘È ““√Ã∆ Ú≈‘π◊π» ’Â≈, È≈È’¡ÒÓ√Â, ≈‹ ◊π» ÂıÂ, È≈È’ √«Â””Õ ¡ÒÓ√ ‹∆ ¿∞‘ ‘∆ √È «‹È∑ª È∂ È≈È’-ÓÂ∂ ◊πÁÚ≈∂ Á∆
    • iBw;kyh gozgok 58’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á∆ √∂Ú≈ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ Ï≈Ï≈ ¡ÒÓ√ ‹∆ È∂’∆Â∆Õ Ï≈Ï≈ ¡ÒÓ√ ‹∆ Á∆ ÓØ‘ «¬Ê∂ ͬ∆ ‘ÀCÕ ‘≈‹∆Íπ  (͇È∂ ) ‹≈‰≈ ◊Ô≈ ÂØ∫ «¬’ ’º⁄∆ √Û’ ¿∞Ê∂ ¡≈¿∞∫Á∆ √∆ «‹ºÊ∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ √Ó∂∫ ÂØ∫ «Í¤Ø∫͇È≈ √≈«‘Ï ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈AÕ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Í≈‡Ò∆ÍπÂ Á∂ Íπ≈‰∂ Ù«‘ Á∂ ÷≥‚ ÓΩ‹»Á √ÈÕ√∂Ú≈ ’∆Â∆ Â∂ «¬È∑ª Á∂ √ºÁ∂ Â∂ ‘∆ ◊π» ‘«◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ¿∞Ê∂ Íπº‹∂ √ÈÕ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ «Ú⁄ ◊π» Â∂◊ Ï‘≈Á√≈«‘Ï ‹∆ Á≈ «¬’ ‘π’ÓÈ≈Ó≈ Ú∆ √πº«÷¡Â ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «¬‘ ◊πÁÚ≈≈ Ï‘π ں‚≈ È‘∆∫Õ «¬√ «Ú⁄ «¬È∑ª ¿∞Á≈√∆√øª Á∆¡ª √Ó≈˪ ‘È :- Ï≈Ï≈ «ÏÙÈÁ≈√, Ï≈Ï≈ ÍÃÌ» Á≈√, Ï≈Ï≈ Ï√ø Á≈√ ¡Â∂ Ï≈Ï≈ √ØÌ≈ Á≈√Õ Ï≈Ï≈ √ØÌ≈Á≈√ Á≈ «Á‘ªÂ AHIH ¬∆√Ú∆ Á∂ ’∆Ï ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ Ï≈Ï≈ √ØÌ≈ Á≈√ Á≈ ⁄∂Ò≈ Ï≈Ï≈ ≈Ó Á≈√ «¬√ Ú∂Ò∂ ◊πÁÚ≈∂Á∂ Ó‘ø ‘ÈÕ A. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ͇È≈ Ù«‘ ¡≈Ï≈Á È‘∆∫ √∆Õ Â≈∆÷-«¬-Á≈¿∞Á∆ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ÓΩ‹»Á≈ ͇È≈ Ù«‘ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ AEDA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¡≈Ï≈Á ’∆Â∆ (Ú∂÷Ø Í‡È≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡) «¬‘‘∆ ’≈È ‘À ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ͇È∂ Ù«‘ Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ ’∂ÚÒ ‹ÈÓ √≈÷∆Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ «Ú⁄ ͇È∂ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ ͇È≈ Íë√ºË È◊ √∆Õ «Ó‘≈Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ ‘≈‹∆Íπ-͇È≈ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ Í‡È≈ √≈«‘Ï ◊≈«¬ ÿ≈‡ ◊πÁÚ≈≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∆ ͇È∂ ‹≈‰ Á∆ Ô≈Á È≈Ò √ÏøË ’∆Â≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ «¬√∂ ÿ≈‡ ÂØ∫ ¶ÿ ’∂ ◊π» √≈«‘Ï ‘≈‹∆Íπ◊¬∂ ‘Ø‰Õ ◊≈¬∂ ÿ≈‡ Ú≈Ò∂ «¬Ò≈’∂ ˘ Í«‘Òª “√øπÁ ω” «’‘≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬√Á≈ Ȫ ¡˜∆Ó≈Ï≈Á‘Ø «◊¡≈ Â∂ «¬√ “√øπÁ ω” Á∂ «¬Ò≈’∂ ˘ ◊πÒ˜≈ Ï≈◊ ’«‘‰ Ò◊∂Õ ¡‹ ’Ò ◊≈¬∂ ÿ≈‡ Á∂ «¬Ò≈’∂ ˘ ◊πÒ˜≈Ï≈◊ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ «Ï√øÏÍπ √≈Ò√≈¬∂ ‹Ω‘∆Á≈ «ÓÒ‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ’¬∆¡ª Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ «Ï√øÏÍπ ‹Ø «’ ¡‹ ’Ò Í‡È∂ Á∂ «¬’ Ó‘Ò∂ Á≈ Ȫ™ ‘À,¿∞√ √Ó∂∫ ’ج∆ ¤Ø‡≈ «Í≥‚ ‘ØÚ∂◊≈ «‹Ê∂ √≈Ò√≈¬∂ ‹Ω‘∆ «‘øÁ≈ ‘ØÚ∂Õ Í «¬‘ ◊Ò «ÈÓÈ «Ò÷ ’≈Ȫ ’’∂·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ∆ :- (¿) AHAA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ï∞’È≈È (Buchanan) È∂ ͇È∂ Ù«‘ Á≈ √Ú∂÷‰ ’∆Â≈ Â∂ ‘ «È’∂ ÂØ∫ «È’∂◊Ò∆ Ó‘Ò∂ Á≈ Ȫ ¿∞√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈Õ ¿∞√ «Ú⁄ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á Â∂ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ ËÓ ¡√Ê≈È Á≈’ÊÈ ‘ÀÕ √Ω ÂØ∫ ÚºË Í‡È∂ Ù«‘ Á∂ ◊Ò∆¡ª Ó‘º«Ò¡ª Á∂ Ȫ ‘È Í «Ï√øÏÍπ «’Ë∂ È‘∆∫ ¡≈«¬¡≈Õ (¡) ‹∂’ «Ï√øÏÍπ ˘ ÓΩ‹»Á≈ ͇È∂ Ú≈Ò∆ ʪ ’ج∆ ¤Ø‡≈ È◊ Ó≥È Ú∆ Ò¬∆¬∂ ª «¬‘ √øÌÚ È‘∆∫«’ ‹Ú≈‘ª Á≈ ÚÍ≈ ’È Ú≈Ò∂ «’√∂ «Èº’∂ «‹‘∂ «Í≥‚ «Ú⁄ «‘øÁ∂ ‘Ø‰Õ ‘∆«¡ª Á≈ ÚÍ≈ Ù«‘ª «Ú⁄ ‘∆ ‘Ø√’Á≈ √∆, «Í≥‚ª «Ú⁄ È‘∆∫Õ (¬) «Ó‘Ï≈È∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø ‹Ø ‘≈‹∆Íπ Á≈ √ø’∂ ‘À ¿∞‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ‘≈‹∆Íπ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬’ Úº‚≈ Ù«‘ √∆ Â∂ Óπ˜¯Íπ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ “‹Ú≈‘‡ØÒ≈” ‘∆«¡ª Á≈ ÚÍ≈’È Ú≈«Ò¡ª Á≈ «¬’ Ó‘Ò≈ Ú÷≈ √∆Õ Muzaffarpur Distt. Gazeteer Ó˜ÎÍπ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡ AIDDÍ≥È≈ GD, Ù∂ Ù≈‘ Â∂ ¡’Ï Á∂ √Ó∂∫ ͇È∂ Á∆ ÍÃÌπÂ≈ ÚË∆ Â∂ ‘≈‹∆Íπ Úª◊ «¬’ ‹Ú≈‘∆¡ª Á≈ Ó‘Ò≈ «¬Ê∂Ú∆ ω «◊¡≈Õ B. ‘≈‹∆Íπ «˜Ò≈ Óπ˜ÎÍπ-͇È≈ Ù«‘ ÂØ∫ Á«¡≈ ◊ø◊≈ Í≈ ‘≈‹∆Íπ «‘√∆Ò Á≈ Óπ÷ È◊ ‘ÀÕ«¬√ ˘ ‘≈‹∆ «¬«Ò¡≈√ (ÙÓ√¿∞Á∆È «¬«Ò¡≈√) È∂ ACDE-ACHH ¬∆: Á∂ «Ú⁄’≈ ¡≈Ï≈Á ’∆Â≈ √∆Õ ’≈¯∆ √Óª«¬‘ «Ï‘≈ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ «‘≈Õ Ú∂÷Ø Muzaffarpur Distt. Gazetteer Óπ˜¯Íπ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡Õ
    • iBw;kyh gozgok 59«¬È∑ª ÷≥‚ª «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Í≈ ’ ’∂ ◊π» ‹∆ ¿∞√ √Ó∂∫ Á∂ Í«√ºË Ù«‘‘≈‹∆ÍπB Íπ‹ ◊¬∂Õ ‘≈‹∆ Íπ ÓΩ‹»Á≈ ͇È≈ √≈«‘Ï Á∂ √≈Ó‰∂ ◊ø◊≈ Á«◊¡≈ Á∂ ¿∞µÂ∆ ’ø„∂Â∂ ¿∞√ √Ê≈È Â∂ ¡√«Ê √∆ «‹Ê∂ ◊ø‚’ Á«¡≈ ◊ø◊≈ È≈Ò «ÓÒÁ≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï◊ø◊≈ Á«¡≈ Í≈ ’’∂ ¿∞√ ʪ Â∂ ÏÀ·∂ «‹Ê∂ ¡‹’Ò È≈È’ Ù≈‘∆ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ «¬√¡√Ê≈È ‘∆‘ ÷∂Â ≈Ó ⁄Ω≈ Ó‘Ò∂ «Ú⁄ ‘ÀAÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‘≈‹∆Íπ Íπº‹∂ ª ¿∞È∑ª Á∂ √≈Ê∆ ÓÁ≈È∂ ˘ √ı Ìπ÷ Òº◊∆Õ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ‹Ú≈‘ ‡ØÒ∂ Ì∂«‹¡≈ ª ‹Ø ¿∞‘ ËÈ≈„ª Á∂ Ó‘Ò∂ «Ú⁄ Ó≥◊ ’∂ÌØ‹È ’ ÒÚ∂BÕ «¬’ ‹Ú≈‘∆ È∂ «ÂøÈ ÍÀ√∂ «ÁºÂ∂Õ ÓÁ≈È≈ Ï‘π Ó≈Ô±√ ‘Ø«¬¡≈Õ Á»√∂ ÿ«◊¡≈ ª «¬√ √≈Ò√ ≈¬∂ ‹Ω‘∆ «‘øÁ≈ √∆Õ «¬‘ Ï‘π È∂’ ÓÈπº÷ √∆ Â∂ «¬√ Á≈ ÓπÈ∆Ó¡Á’≈ Ú∆ ºÏ Á≈ ÌÀ ’È Ú≈Ò≈ √∆Õ «‹√ Ú∂Ò∂ ÓÁ≈È≈ √≈Ò√ ≈¬∂ Á∂ ÿ «◊¡≈ ª ¿∞‘؇∆ ÷≈ «‘≈ √∆CÕ ¡Á’≈ ÓπÈ∆Ó Ï≈‘ ¡≈«¬¡≈ Â∂ ¿∞‘ ÓÁ≈È∂ ˘ ¡≈͉∂ Ó≈Ò’ ’ØÒ ÒÀ«◊¡≈Õ √≈Ò√ ≈¬∂ È∂ Ú∂«÷¡≈ ÓÁ≈È≈ Ìπº÷≈ ‘À ¿∞√ ˘ ÍÙ≈Á ¤’≈«¬¡≈ Â∂ √¯ ı⁄Ú≈√Â∂ ’∞fi πͬ∂ Ì∂‡≈ «ÁµÂ∂Õ ÓÁ≈È≈ πÍÀ ÒÀ ’∂ ıπÙ∆ ıπÙ∆ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈«¬¡≈ ª ¡≈Í È∂«’‘≈ πÍÀ «’√ Ú≈√Â∂ ÒÀ ¡ªÁ∂ ‘È Â∂ πÍÀ Ú≈Í√ ’È Ú≈√Â∂ «’‘≈Õ ÓÁ≈È≈ √≈Ò√ ≈¬∂’ØÒ ¡≈«¬¡≈ Â∂ ¡≈ ’∂ πÍÀ Ú≈Í√ ’ «ÁºÂ∂Õ √≈Ò√ ≈¬∂ «¬√ ◊ºÒ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¿∞‘≈ ¡≈Í ¡≈͉∂ ÓπÈ∆Ó √‰∂◊π» ‹∆ Á∂ ÁÙȪ ˘ ¡≈«¬¡≈ È≈Ò Í’Ú≈È Ì∂‡ Ú∆ ÒÀ ¡≈«¬¡≈Õ «Ò¡≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ¡º◊∂ ÷«ÁºÂ≈ Â∂ Ï⁄È ’∆Â≈ «’ ÓÀ∫ ª ÓÁ≈È∂ ˘ Ò≈Ò √ÓfiÁ≈ √ª Í Â∞‘≈‚∂ ÁÙȪ È≈Ò Âª√Ì Í≈√∂ Ò≈Ò ‘∆ Ò≈Ò È˜∆ ¡≈¿∞∫Á∂ ‘ÈÕ Âª ◊π» ‹∆ «’‘≈ «’ «‹È∑ª Á∂ È∂Âª «Ú⁄ È≈Ó»Í∆ Ò≈Ò ‘À ¿∞È∑ª ˘ ’ج∆ ‘ Ș ‘∆ È‘∆∫ ¡≈¿∞∫Á≈Õ «‹√ Â∑ª √ø√≈ «Ú⁄ ◊πÓπ÷ Â∂ÓÈÓπ÷ Ú∆ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª Í≈‰∆ «Ú⁄ ’øÚÒ ÎπÒ Ú∆ ‘È Â∂ ‚º‚± Ú∆ ‘È Í ÁØ‘ª Á≈ ’º÷Ú÷ Ú÷ ‘ÀÕ ◊π» ‹∆ È∂ ÙÏÁ ¿π⁄≈«¡≈ :- «ÏÓÒ Ófi≈« Ï√«√ «ÈÓÒ ‹Ò ÍÁÓ«È ‹≈ÚÒ ∂Õ ÍÁÓ«È ‹≈ÚÒ ‹Ò √ √ø◊«Â √ø«◊ ÁØ÷ È‘∆∫ ∂Õ Á≈Á ± ’Ï«‘ È ‹≈È «√∂Õ Ì÷«√ «√Ï≈´ √÷«√ «ÈÓÒ ‹Ò ¡≥ÓÃ«Â È Ò÷«√ ∂Õ A. «Ï¡≈È √ø ’Â≈ «√øÿ ‹∆ ͇È≈Õ √ø ’Â≈ «√øÿ ‹∆ È∂ √Ã∆ ‘∆Ó≥Á √≈«‘Ï Í‡È≈ Á∆ Ï‘πÂ√∂Ú≈ ’Ú≈¬∆ ‘À, ◊πÁÚ≈≈ ‘º‡ √≈«‘Ï √πÒÂ≈ÈÍπ («˜Ò≈ ’±ÍÊÒ≈ Í≥‹≈Ï) Á∆ Ú∆ √∂Ú≈ ’Ú≈¬∆ ‘ÀÕ ¡≈Í͇È≈ √≈«‘Ï Â∂ ¡≈√ Í≈√ Á∂ «¬Ò≈’∂ ÂØ∫ ⁄ø◊∆ Â∑ª ‹≈‰± ‘ÈÕ B. ‹Ú≈‘ ‡ØÒ≈ È≈ ‘∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‘ÀÕ C. √≈Ò√≈¬∂ Á∆ √≈÷∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈™Á∆ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬ÂÚ≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À«’ ◊π» ‹∆ È∂ È≈Ó »Í∆ ÓÁ≈È∂ ˘ «ÁºÂ≈, ͺÊ Á≈ ‘∆≈ ‹ª Ò≈Ò È‘∆∫Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Ú≈Â≈ «¬√∂ Â∑ª «Ò÷∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 60 Ï√π ‹Ò «ÈÂ È Ú√ ¡Ò∆¡Ò ÓØ ⁄⁄≈ ◊πÈ ∂Õ ⁄øÁ ’∞ÓÁÈ∆ Á»‘π «ÈÚ√«√ ¡ÈÌ¿∞ ’≈«È ∂ ¡≥Óà÷≥‚∞ Áπ«Ë ÓËπ √ø⁄«√ ± ÏÈ ⁄≈Â∞ ∂Õ ¡≈ÍÈ≈ ¡≈Íπ ± ’Ï‘» È ¤Ø‚«√ «Í√È ÍÃ∆ «‹¿∞ ∂Õ Í≥‚«Â √ø«◊ Ú√«‘ ‹È Ó»÷ ¡≈◊Ó √≈√ √πÈ∂Õ ¡≈ÍÈ≈ ¡≈Íπ ± ’Ï‘» È ¤Ø‚«√ √π¡≈È Í»«¤ «‹¿∞ ∂Õ «¬«’ Í≈÷≥‚∆ È≈«Ó È ≈⁄«‘ «¬’ ‘« ‘« ⁄‰∆ ∂Õ Í»«Ï «Ò«÷¡≈ Í≈Ú«√ È≈È’ ⁄È≈ È≈Óπ ‹«Í ∂ÕA [Ó≈» Ó‘Ò≈ 1Õ 4Õ (990)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ √≈Ò√ ≈¬∂ Á∂ ÓÈ √ªÂ ¡≈¬∆, ¿∞√ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈ Â∂ Ì∂‡≈ÍÚ≈‰ ’È Á∆ «ÏÈÀ ’∆Â∆Õ ◊π» ‹∆ È∂ πͬ∂ ¡≈«Á ÒÀ‰ ÂØ∫ «¬È’≈ ’ «ÁºÂ≈ Â∂ Í’Ú≈ÈÒÀ Ò¬∂Õ Î∂ √≈Ò√ ≈¬∂ È∂ «’‘≈ ’ج∆ √∂Ú≈ Áº√Ø Âª ◊π» ‹∆ È∂ √Ófi≈«¬¡≈ «’ È≈Ó »Í∆ ◊π‰˜»∆ È‘∆∫ «’ «’√∂ ÍÁÚ∆ È≈Ò Í≈Í ‘πøÁ≈ ‘ØÚ∂Õ «¬√ Ò¬∆ Úº‚∂ ‘؉ Á∆ ‘¿∞ÓÀ È‘∆∫ ‘؉∆⁄≈‘∆Á∆Õ ◊π» ‹∆ È∂ Áº«√¡≈ «’ ¿∞√ Á∂ √∂Ú’ ¡Á’∂ «Ú⁄ È≈Ó ÍÚ∂Ù ’ «‘≈ ‘À Â∂ ¿∞‘¡≈ÂÓ’ »Í «Ú⁄ ¿∞√ ÂØ∫ Úº‚≈ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ ¿∞√ Á∆ ’Á ’È∆ ⁄≈‘∆Á∆ ‘ÀÕ «¬‘ Ï⁄È√π‰ ’∂ √≈Ò√ ≈¬∂ Â∂ ¿∞√ Á≈ √∂Ú’ ¡Á’≈ ◊π» ‹∆ Á∂ ⁄È∆ Òº◊∂Õ ‘≈‹∆Íπ Á∂ ’ØÒ ◊‹◊Ñ Á≈ «¬’ Íπ≈ÂÈ Ó≥Á √∆ «‹ºÊ∂ √ØÈÍπ Á≈ Ó∂Ò≈ ‘ ’Â’Á∆ Í»ÈÓ≈Ù∆ ˘ Ò◊Á≈ √∆Õ «¬√ √Ó∂∫ Ï‘π Ô≈Â» Á» Á» ÂØ∫ ¡≈¿∞∫Á∂ √ÈÕ ÚÀ√∂ Ú∆ «ÚÙ˘Á∂ Íπ‹≈∆ «¬Ê∂ Ô≈Â≈ ’È √≈≈ √≈Ò ¡≈¿∞∫Á∂ ‹ªÁ∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ «¬’ Ú≈∆ «¬’ «ÚÙ˘ Á≈Íπ‹≈∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’ØÒ ¡≈«¬¡≈ Â∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ ÓÈ ËÈ ÍÁ≈Ê ⁄≈‘πøÁ≈ ‘À Â∂ËÈ ‘¿∞ÓÀ ÂØ∫ «ÏÈ≈ ÍÃ≈Í ȑ∆∫ ‘Ø √’Á≈ Â∂ ‘¿∞ÓÀ È≈Ò ¬∆ÙÚ ÂØ∫ Á» ‘ج∆Á≈ ‘ÀÕ √Ø ≈Ó Á∆ÍÁÚ∆ Â’ «’Ú∂∫ Íπ‹ √’∆Á≈ ‘ÀÕ Âª ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û¡≈ :- ÂÈ «ÏÈ√∂ Ë´ ’≈ ’Ø ’‘∆¡ÀÕ «ÏÈ ◊π ≈ÓπÈ≈Ó ’ ґ∆¡ÀÕ ≈Ó È≈Ó ËÈ∞ √ø«◊ √÷≈¬∆Õ ¡«‘«È«√ «ÈÓ´ ‘« «Ò÷ Ò≈¬∆Õ ≈ÓÈ≈Ó «ÏÈ∞ ’ÚÈ∞ ‘Ó≈≈Õ Áπ÷ √π÷ √Ó ’« È≈Óπ È ¤Ø‚¿∞ ¡≈Í∂ Ï÷«√ «ÓÒ≈Ú‰‘≈≈Õ........ [¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 ¡√‡ÍÁ∆¡ª (416)] ª ¿∞√ ÚÀÙÈÚ ˘ ÙªÂ∆ ¡≈¬∆ ◊π» ‹∆ Á∆ ⁄È∆ Òº◊≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª ‘≈‹∆Íπ‹«ÏÂ≈ ¡◊∂ ˘ Í»Ï ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ A. «¬‘ √≈÷∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√∂ Â∑ª ‘ÀÕÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ Úȉ È‘∆∫ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 61 ’≈Ó» Í ‹≈‰≈ ‘≈‹∆Íπ (͇È≈) ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò È≈Ò Óπø◊∂ Â∂Ì≈◊ÒÍπ Ù«‘ª ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ Í»È∆¡ª «˜Ò∂ Á∆ ÓΩ‹»Á≈ ’«Â¡≈ «‘√∆Ò Á∂ È◊ ’øÂÈ◊, ‹Ø ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂ ’≈◊ØÒ≈ Á∂ Íë√ºË È◊ ’ØÒ √∆, Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á≈ «¬’ Íπ≈‰; ◊πÁÚ≈≈ ‘À Â∂ √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ‘À «’ ◊π» √≈«‘Ï «¬Ê∂ ·«‘∂√ÈÕ A ’ø È◊ ÂØ∫ Í»Ï Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ⁄ÒÁ∂ ◊¬∂Õ «‹Ê∂ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Áº÷‰Œ ÚºÒ ÓπÛÁ≈ ‘ÀÕ¿∞Ê∂ ¿∞µÂ ÚÒØ∫ ¡≈ ’∂ Ó‘≈ÈßÁ≈ Á«¡≈ «¬√ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ◊ø◊≈ Á≈È≈ ’«ÒøÁ∆ ‘ÀBÕ ’«ÒøÁ∆ Â∂ Ó‘≈ÈßÁ≈ Á«¡≈Úª Á∂ √ø◊Ó Â∂ «¬’ È◊ Ó≈ÒÁ≈ √∆Õ «¬‘È◊ Ó‘≈ÈßÁ≈ Â∂ ’«¶Á∆ Á«¡≈Úª «Ú⁄ ⁄Ò‰ Ú≈Ò∆¡ª Ï∂Û∆¡ª Á≈ Úº‚≈ ¡º‚≈ √∆CÕ«¬Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¿∞Â ͬ∂Õ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ «¬Ê∂ ◊π» ‹∆ ˘ «¬’ √≈‘»’≈ ≈Ó Á∂Ú«Ó«Ò¡≈ ‹Ø ◊π» ‹∆ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú ‘Ø«¬¡≈Õ ◊π» ‹∆ ’πfi √Óª «¬Ê∂ ‘∂DÕ Â∂ Î∂ ¡º◊∂ Í»ÏÁº÷‰ ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ ◊π» ‹∆ ‘π‰ ◊ø◊≈ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò Áº÷‰ ÚºÒ ¿∞√ √Û’ Â∂ ⁄Ò Í¬∂ ‹Ø«Í¤Ø∫ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ ͺ’∆ ’∆Â∆ √∆Õ «¬‘ √Û’ Ó’√»Á≈Ï≈Á (ÓπÙÁ≈Ï≈Á) ÂØ∫ ‘πøÁ∆ ‘ج∆Í»Ï ÚºÒ ÓπÛ ’∂ √πÈ≈ ◊≈¿π∫ Í‘øπ⁄Á∆ √∆EÕ √πÈ≈ ◊≈¿∞∫ „≈’∂ ÂØ∫ AE Ó∆Ò ¿∞µÂ ÚºÒ ‘ÀÕ◊π» √≈«‘Ï √πÈ≈ ◊≈¿∞∫ Í‘πø⁄‰ Á∆ ʪ Áº÷‰ ÚºÒ ‘Ø ’∂ „≈’∂ Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ «¬’ Â∆ÊÔ≈Â≈ Á≈ ÏÛ≈ Íπ≈‰≈ ¡√Ê≈È „’∂ÙÚ∆ Á∂Ú∆ Á≈ Ó≥Á √∆ Â∂ „’∂ÙÚ∆ Á∂Ú∆ Á∂ Ȫ Â∂ ‘∆È◊ Á≈ Ȫ „≈’≈ «Í¡≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ „≈’≈ ’∂ÚÒ Á∂Ú∆ Á∂ Ó≥Á ’’∂ ‘∆Íë√ºË √∆ Â∂ AF@H ¬∆√Ú∆∫ «Í¤Ø∫ ‘∆ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ Ï«‰¡≈FÕ „≈’≈ ÏØ‘∆ ◊ø◊≈Á∂ ’ø„∂ Â∂ √∆ Â∂ ÏØ‘∆ ◊ø◊≈ Íπ≈‰∂ √Ó∂∫ ÍÁÓ≈ ÈÁ∆ Á∆ «ÚÙ∂Ù √‘≈«¬’ ÈÁ∆ √∆GÕ A. ’∞√∂Ò≈ ¡À√‡∂‡ Á∂ Ó≈Ò’ √Ã∆ ÿπÏÈ√ ÍÃ√≈Á «√øÿ ‹∆ È∂ ¡≈͉∂ ͺÂ Èß: ‚∆: ˙: B/FH «ÓÂ∆G-B-AIFH ’∞√∂Ò≈ ¡À√‡∂‡, «˜Ò≈ Í»È∆¡≈ ÂØ∫ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Í»È∆¡≈ «˜Ò∂ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊ø◊≈Á∂ «’È≈∂ «Í≥‚ ’ø È◊, ÍπÒ∆√ √‡∂ÙÈ Ï≈∆, «Ú⁄ ¡≈ ’∂ «Ï≈‹∂ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈≈Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ «¬√∂ ͺÂ «Ú⁄ ¿∞È∑ª È∂ ‘Ø ◊πÁÚ≈«¡ª Á≈ Ú∆ Ú∂Ú≈ «ÁºÂ≈Õ ’≈◊ØÒ≈ Íπ≈ÂÈ √«Ó¡ª ÂØ∫ ◊ø◊≈ Á≈ Íë√ºË ͺ‰ √∆ Â∂ «¬√ ’ØÒ ’ø È◊ π’‰≈ ·∆’ ‘∆ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ B. Encyclopaedia Britainica «¬È√≈¬∆’ÒØÍ∂‚∆¡≈ «Ï뇫Ȓ≈, ÙÏÁ ““Ó≈Ò Á≈””Õ C. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡, ¡≈’√¯Ø‚ Ô±È∆Ú«√‡∆ ÍÃÀ√, AI@H ‹ÒÁ AG, Í≥È≈HC D. ÂÚ≈∆÷ ◊π» ı≈Ò√≈ «‹ÒÁ Í«‘Ò∆ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ, ¤≈Í ⁄ΩÊ∆ Í≥È≈ AGE E. Historical Atlas of India «‘√‡≈∆’Ò ¡À‡Ò√ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, √∆Â≈ ≈Ó ’Ø‘Ò∆ ¡Â∂ ‘∆ ≈Ó◊πÍÂ≈, ¡Ò≈‘≈Ï≈Á, AIED, Í≥È≈ AG F. Imperial Gazetteer of India «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, «‹ÒÁ AF, Í≥È≈ AAF. G. ¿∞’ÂÕ
    • iBw;kyh gozgok 62 ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï „≈’∂ Á∂ ¿∞µÂ∆ Í≈√∂ ¿π√ ¡√Ê≈È Â∂ ‹≈ ·«‘∂ «‹√ ˘ ¡º‹’Ò ∂¡ Ï≈‹≈ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ÿπº«Ó¡≈ª Á∂ ÿ √È «‹Ú∂∫ «’ ¡º‹ ’Ò Ú∆ ‘È Â∂«¬È∑ª ÒØ’ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¿∞Ê∂ ‹≈‰ Á∆ Ú≈«¬Â ‘π‰ Â’ Í⁄Ò ‘ÀÕ «¬’∂◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á≈ «¬’ ÷»‘ Ú∆ ÓΩ‹»Á ‘ÀAÕ Â∂ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï È∂ ¡≈͉∆ √؇∆ È≈Ò ˜Ó∆È ˘ ÷ØÁ∆¡≈ Â∂ ÷»‘ Íπ«‡¡≈Õ «¬Ê∂ Í≈«’√Â≈È Ï‰È ÂØ∫Í«‘Òª ⁄∂Â Á∂ Ó‘∆È∂ Ó∂Ò≈ Òº◊Á≈ √∆ÕB ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï „≈’∂ ÂØ∫ ’≈Ó»Í ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ „≈’∂ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫ ’≈Ó»Í ‹≈‰Á≈ «ÚÙ∂Ù √≈ËÈ ¿∞È∑ª √«Ó¡ª «Ú⁄ ÏÑÓͺπÂ Á«¡≈ √∆Õ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò∂ ◊Ø¡≈ÒÍ≈≈,’≈Ó»Í-ø◊Íπ ¡Â∂ ’º¤ «Ï‘≈ ’≈Ó»Í «Ú⁄ «◊‰∂ ‹ªÁ∂ √ÈÕ √Ø ◊π» ‹∆ ÏÑÓÍπºÂ «Ú⁄Ï∂Û∆ ≈‘∆∫ ËπÏ∆ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈¬∂ ‹Ø ÓΩ‹»Á≈ ◊Ø¡≈ÒÍ≈∂ «˜Ò∂ Á≈ «ÚÙ∂Ù È◊ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ◊π»Â∂ˆ Ï‘≈Á √≈«‘Ï È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊ø◊≈ Ó‡∆ ÂØ∫ «Ó‡∆⁄π’Ú≈ ’∂ «¬’ «‡ºÒ≈ ω≈Ú≈«¬¡≈ √∆CÕ Â∂ ◊Ø¡≈ÒÍ≈ ◊À˜∂‡∆¡ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π»Â∂◊ Ï‘≈Á ‹∆ Á∂ ’«‘‰ Â∂ Óπ√ÒÓ≈È √ÀÈ’ª È∂ „≈Òª «Ú⁄ «Ó‡∆ Í≈ ’∂ «¬√ «‡ºÒ∂ Á∆¿∞√≈∆ ’∆Â∆ √∆ÕD ËπÏ∆ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ÏÑÓÍπºÂ ≈‘∆∫ ◊π‘≈‡∆ Íπ‹ ◊¬∂ «‹√Á≈ Íπ≈‰≈ ȪÍÃÔ≈◊ ‹ÔØ«Â√Íπ √∆Õ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ ’≈Ó»Í Á∂ ÒØ’ÂøÂ «Ú«Á¡≈ «Ú⁄ ÏÛ∂ «ÈÍπøÈ√ÈÕ Ù’Â∆ Á∂ Íπ‹≈∆ √ÈÕ Ì≈Ú∂∫ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È∂ ’≈Ó«÷¡≈ Á∂Ú∆ Á∂ Ó≥Á ˘ «¬’ Ú≈∆ „≈‘«ÁºÂ≈ √∆ Í ‚∂ Ú∆ ¿∞È∑ª Á≈ «ÚÙÚ≈√ª «Ú⁄ ’ج∆ ¯’ È‘∆∫ √∆ «Í¡≈Õ ’≈Ó»Í «Ú⁄«ÚÙ∂Ù ’’∂ ’Ø⁄∆ ’Ï∆Ò∂ Á∂ ÒØ’ Ú√Á∂ √È ‹Ø ’≈Ó«÷¡≈ Á∂Ú∆ Á∆ Í»‹≈ ’Á∂ Â∂ Á∂Ú∆ Ì∂‡ÓπȺ÷∆ ÏÒ∆ Á∂∫Á∂ √ÈEÕ ’≈Ó»Í Á∂ «¬’ È◊ Á∂ Ï≈‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹≈ ·«‘∂Õ ◊π» ‹∆Á∂ √≈Ê∆ ÓÁ≈È∂ ˘» «¬Ê∂ Ï‘π Ìπ÷ Òº◊∆ Â∂ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞√ ˘ È◊ «Ú⁄ ‹≈ ’∂ ’∞fi ÷≈ A. Dacca District Gazetteer „≈’≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ’Ò’ºÂ≈ (AIAB) Í≥È≈ G@ B. Sikh Relics in Eastern Bangal «√º÷ À«Ò’√ «¬È ¬∆√‡È Ïø◊≈Ò, ‹∆: Ï∆: «√øÿ, Í‹≈Ï Í≈√‡¡À∫‚ ÍÀ˜À∫‡ «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, AIFG, Í≥È≈ GE C. A Short History of the Sikhs, ¬∂ Ù≈‡ «‘√‡∆ ¡≈¯ Á∆ «√÷√, Â∂‹≈ «√øÿ-◊ø‚≈ «√øÿ, ˙∆¡À∫‡Òª◊ÓÀÈ, Í≥È≈ EE D. Goalpara District Gazetteer, ◊Ø¡≈ÒÍ≈≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ’Ò’Â≈ AI@E, Í≥È≈ EI,«◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «¬ÊØ∫ Á∂ ≈‹∂ Á≈ ÍπÂ ÂÈ ≈¬∂ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ ÁÏ≈ «Ú⁄¡≈«¬¡≈ √∆ Â∂ «¬√ Á∂ «ÍÂ≈ ≈‹≈ ≈Ó ˘ ◊π» Â∂ˆ Ï‘≈Á ‹∆ È∂ «√º÷ ω≈«¬¡≈ √∆Õ E. Kamrup Distt. Gazetteer ’≈Ó»Í «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, ’Ò’Â≈, AI@E, Í≥È≈ IA, Ù’∆«¬˜Ó«¬È ¡≈√≈Ó, Encyclopaedia of Religion and Ethics «¬È√≈¬∆’ÒØÍ∆‚∆¡≈ ¡≈¯ «Ò∆‹È˜ ¡À∫‚ ¡À«Ê’√«‹ÒÁ B, «È¿±Ô≈’ AIEH, Í≥È≈ ACDÕ F. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬ÊØ∫ Á∆ ≈‰∆ Á≈ Ȫ ȱÙ≈‘ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í «¬√ Ȫ Á∆ «’√∂‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∂ ÷È∂ «Ú⁄
    • iBw;kyh gozgok 63¡≈¿∞‰ Á∆ ¡≈«◊¡≈ «ÁºÂ∆Õ ‹ÁØ∫ ¿∞‘ «’√∂ ÿ ¡º◊∂ ‹≈ ÷Û≈ ‘Ø«¬¡≈ ª ’∞fi «¬√Â∆¡ª È∂ÓÁ≈È∂ ˘ ¡≥Á √Á «Ò¡≈ Â∂ ¡≈͉∆ Âø«’ «Ú«Á¡≈ È≈Ò ¿∞√ ˘ √Ø⁄‰ Â∂ ÏØÒ‰Ù’Â∆ ÷Ø‘ Ò¬∆ Â∂ ¿∞√ ˘ «Íº¤∂ ‡πÈ Ú≈Ò≈ Ò∂Ò≈ ω≈ «Ò¡≈FÕ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ ¿∞‚∆’Á∂ ‘∂ Â∂ Î∂ ◊π» ‹∆ ÓÁ≈È∂ Á∆ Ì≈Ò«Ú⁄ «È’Ò∂ Â∂ È◊ «Ú⁄ ¡≈ ÷ÒØÂ∂Õ ¿∞È∑ª «¬√Â∆¡ª È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Ú∆ ¿Ï‘‘∆ ‘≈Ò ’È Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‹Ø ¿∞È∑ª ÓÁ≈È∂ Á≈ ’∆Â≈ √∆Õ Í ◊π» √≈«‘Ï Á∆ ¡≈ÂÓ’Ù’Â∆ ¡º◊∂ ¿πÈ∑ª Á∂ ‹≈‰∞ ‡»«‰¡ª Á∆ ’ج∆ Í∂Ù È≈ ◊¬∆Õ √Ì È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π»√≈«‘Ï È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ¡≈͉∂ ¡√Ò∆ »Í «Ú⁄ ÒÀ ¡ªÁ≈ Â∂ «’‘≈ Ï≈Ï Ú‹≈ Â∂ ◊π» È∂ «¬‘ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- ◊π‰ÚøÂ∆ √‘π ◊≈«Ú¡≈ «È◊π‰ ’±’∂ ’≈«¬Õ ‹∂ ◊π‰ÚøÂ∆ Ï∆ ‘∂ Â≈ Ì∆ √‘π ≈Ú‰ ‹≈«¬Õ Ó∂≈ ’ø ∆√≈¨ ’∆ ËÈ ¡Ú≈ ≈Ú∂ ‹∆Õ 1Õ ‘≈¿∞Õ ’‰∆ ’≈Ó‰ ‹∂ Ê∆¡À ‹∂ ÓÈ Ë≈◊≈ ‘Ø«¬Õ Ó≈‰’∞ Ó»«Ò È Í≈¬∆¡À Ò∆‹À «⁄«Â ÍØ«¬Õ 2Õ ≈‘π Á√≈¬∆ È ‹πÒª ¡÷ª ¡≥ÓÛ∆¡≈√πÕ ÂÀ √‘ È≈«Ò ¡’±¡‰≈ «’¿∞ Ê∆ÚÀ ÿÚ≈√πÕ È≈È’ ¬∂’∆ Ï≈‘∆ Á»‹≈ È‘∆ ’Ø«¬Õ ÂÀ √‘ Ò◊∆ ‹∂ ‘À Ì∆ √‘π ≈Ú∂ √Ø«¬ÕA [Ú‚‘ø√ Ó‘Ò≈ 1 (557)] «¬È∑ª «¬√Â∆¡ª √Ø«⁄¡≈ «’ √≈¬∆∫ ¯’∆ ◊≈‰≈ √π‰È Á≈ ⁄≈‘Ú≈È ‘ØÚ∂◊≈ Â∂Ù≈«¬Á ¡√∆∫ ¡≈͉∂ È≈⁄, ø◊, ÂÓ≈Ù∂ È≈Ò «¬√ ˘ ¡≈͉∂ Ú√ ’ √’∆¬∂Õ √Ø ¿∞È∑ª ¡≈͉∂È≈⁄ ◊≈‰∂ È≈Ò ◊π» ‹∆ ˘ ∆fi≈¿∞‰ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ Í √¯Ò È≈ ‘ج∆¡ªÕ ◊π» ‹∆ È∂ ÙÏÁ◊≈«Ú¡≈ :- Â≈Ò ÓÁ∆∂ ÿ‡ ’∂ ÿ≈‡Õ „ØÒ’ ÁπÈ∆¡≈ Ú≈‹«‘ Ú≈‹Õ È≈Á È≈⁄∂ ’«Ò ’≈ Ì≈¿∞Õ ‹Â∆ √Â∆ ’ ≈÷«‘ Í≈¿∞ÕÈ»Ù≈‘ Ȫ È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ Ȫ È‘‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ’∞fi «¬√Âz∆¡ª Á≈ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ì∂‚± ‹ª Ò∂Ò≈ ω≈¿∞‰ Á≈ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á»‘ª «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘À ‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ A. «¬‘ ÙÏÁ Â∂ «¬√ ÂØ∫ ¡◊Ò∂ ÙÏÁ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊π» ‹∆ È∂ ’≈Ó»Í «Ú⁄¿∞⁄≈∂ Á√∂ ‘ÈÕ Ì≈Ú∂∫ «¬√ ◊Ò Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘πøÁ∆ Í «¬È∑ª «Ú⁄ Á√∂ Ú∆⁄≈ √≈÷∆È≈Ò «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ Ò¬∆ ¡√ª «¬‘ ÁØÚ∂∫ ÙÏÁ «¬Ê∂ Á∂ «ÁºÂ∂ ‘ÈÕ
    • iBw;kyh gozgok 64 È≈È’ È≈Ó «Ú‡‘π ’πÏ≈‰∞Õ ¡≥Ë∆ ÁπÈ∆¡≈ √≈«‘Ï ‹≈‰∞Õ 1 Õ ‘≈¿∞Õ ◊π» Í≈√‘π «Î« ⁄∂Ò≈ ÷≈«¬Õ Â≈«Ó ÍÃ∆«Â Ú√À ÿ ¡≈«¬Õ ‹∂ √¿∞ Ú«∑¡≈ ‹∆Ú‰ ÷≈‰∞Õ ÷√Ó Í¤≈‰À √Ø «ÁÈ∞ ÍÚ≈‰∞Õ Á√«È Á∂«÷¡À Á«¬¡≈ È ‘Ø«¬Õ Ò¬∂ «ÁÂ∂ «Ú‰∞ ‘À È ’Ø«¬Õ ≈‹≈ «È¡≈¿∞ ’∂ ‘«Ê ‘Ø«¬Õ ’‘À «È¡≈¿∞ ’∂ ‘«Ê ‘Ø«¬Õ ’‘À ÷πÁ≈«¬ È Ó≈È∂ ’Ø«¬Õ Ó≈‰√ Ó»«Â È≈È’ È≈ÓπÕ ’‰∆ ’∞Â≈ Á« ÎÓ≈È∞Õ ◊π Í√≈«Á ‹≈‰∂ «Ó‘Ó≈È∞Õ Âª «’¤∞ Á◊‘ Í≈ÚÀ Ó≈È∞Õ [¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 (349)] ‹ÁØ∫ È≈⁄ ◊≈‰∂ Á≈ ¡√ Ú∆ ◊π» ‹∆ Â∂ È≈ ‘Ø«¬¡≈ ª ¿π‘ ¡È∂’ Ó≈«¬¡≈ Á∂ÍÁ≈Ê ÒÀ ’∂ ¡≈¬∆¡ª Â∂ ◊π» ‹∆ Á∆ Ì∂‡ ’∆Â≈, Í ◊π» ‹∆ ¡≈͉∂ «Ë¡≈È «Ú⁄ Ó◊È ‘∂Ւج∆ Ú√ È≈ ⁄ÒÁ≈ Ú∂÷ ’∂ ¿∞‘ ◊π» ‹∆ Á∆ ⁄È∆∫ ¡≈ Òº◊∆¡ªÕ ◊π» ‹∆ È∂ È≈Ó ‹Í‰ Á≈¿∞ÍÁ∂Ù «ÁºÂ≈ Â∂ ’πfi √Óª ¿∞Ê∂ «‘ ’∂ ¡º◊∂ ⁄Ò Í¬∂Õ Ú√Á∂ ‘Ø , ¿∞ µ ‹Û ‹≈¿∞ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ ’≈Ó»Í Á∆ ‘ºÁ ÏÈ≈ ÈÁ∆ Á∂ È∂Û∂ ıÂÓ ‘Ø ‹ªÁ∆ √∆ Â∂ ÓΩ‹»Á≈«˜Ò≈ Áø◊ ÂØ∫ ¡≈√≈Ó Á≈ «¬Ò≈’≈ ¡≈øÌ ‘πøÁ≈ √∆AÕ «¬√∂ ’’∂ ‹ÈÓ √≈Ú÷∆¡ª «Ú⁄’≈Ó»Í Â∂ ¡≈√≈Ó (¡≈√≈ Á∂√)B Úº÷ Úº÷ «Ò÷∂ ‘ÈÕ ’≈Ó»Í «Ú⁄ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ’Ø⁄∆ ≈‹∂ ≈‹’Á∂ √È Â∂ ¡≈√≈Ó «Ú⁄ ¡‘ØÓ «‹È∑ª Á∂ Ȫ Â∂ ‘∆ «¬Ò≈’∂ Á≈ È≈ Í«‘Òª ¡‘≈Ó, ¡≈Ù≈Ó A. ¡ÒÀ◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ÓΩ‹»Á≈ ¡≈√≈Ó ˘ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ ’≈Ó»Í «’‘≈ ‹ªÁ≈√∆Õ «‘¿±È √ª◊ È∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ ˘ ’≈Ó»Í ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÓË’≈Ò∆È «Ú⁄ ¡≈‘ØÓ ’Ï∆«Ò¡ª È∂, ‹Ø Ù≈È’Ï∆«Ò¡ª Á∆ «¬’ Ù≈÷ √È, ’≈Ó»Í Á∂ Í»Ï∆ «¬Ò≈’∂ ˘ «‹ºÂ «Ò¡≈Õ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ ’≈Ó»Í Â∂ ¡≈√≈ÓÁ∂ Úº÷ Úº÷ «¬Ò≈’∂ Áº√∂ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Ú∆ «¬‘ Úº÷ Úº÷ «¬Ò≈’∂ √ÈÕ ’Ø⁄∆ ≈‹∂ ’≈Ó»Í «Ú⁄‘À ¡‘ØÓ ≈‹∂ ¡≈√≈Ó «Ú⁄ ≈‹ ’Á∂ √ÈÕ B. ¡≈√≈ Á∂Ù ˘ ¡≈√≈Ó «Ò÷‰ Á∆ ÍπÙ‡∆ «¬√ ◊ºÒ ÂØ∫ ‘πøÁ∆ ‘À «’ ¡≈√≈ Á∂Ù Á∆ √≈÷∆ «Ú⁄ ≈‹≈√ÓπøÁ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ ≈‹≈ √ÓπøÁ ¡√≈Ó Á≈ ≈‹≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ¡‘ØÓ ’Ï∆Ò∂ ¡√≈Ó «Ú⁄ Á≈÷Ò ‘ج∂ ª¿∞È∑ª Á∂ Ï≈ª ≈‹∂ √È «‹È∑ª ˘ Ï≈ª Ì»¬∆¡ª ’«‘øÁ∂ √ÈÕ «¬‘ Ï≈ª ≈‹∂ ¡≈͉∂ ¡≈Í ˘ ≈‹≈ √ÓπøÁ Á∆ ¡ΩÒ≈ÁÁ√Á∂ √ÈÕ Ú∂÷Ø Encyclopaedia of Religion and Ethics, «¬È√≈¬∆’ÒØÍ∆«‚¡≈ ¡≈Î «Ò∆˜È ¡À∫‚ ¡ÀŒ«Ê’√«È¿∞Ô≈’, «‹ÒÁ Á»‹∆, Í≥È≈ ACE
    • iBw;kyh gozgok 65‹≈ ¡≈√≈Ó ÍÀ «◊¡≈ √∆Õ ¡‘ØÓ ÒØ’ Ù’Â∆ Á∆ Í»‹≈ ’Á∂ √È Â∂ Ù’Â∆ Á∂ ¿∞Í≈Ù’ √ÈÕ«¬‘ Ï‘π ’º‡Û-Í≥Ê∆ √È Â∂ «’√∂ ÈÚ∂∫ «ı¡≈Ò ˘ ÏÁ≈Ù ȑ∆∫ √∆ ’Á∂Õ «¬√ «¬Ò≈’∂«Ú⁄ Ùø’ Á∂Ú (ADDI-AEFI ¬∆√Ú∆) «¬’ Ó‘≈ÂÓ≈ ‘ج∂ ‘È «‹È∑ª È∂ ÚÀÙÈØ Ó Á≈ ÍÃ⁄≈¡≈ø«Ì¡≈Õ Í √≈’ª È∂ ¿∞√ Á∆ ’ج∆ ◊ºÒ È≈ √π‰∆ Â∂ √Ó∂∫ ≈‹≈ √Ú◊ È≈≈«¬‰,(ADIG-AEIC ¬∆√Ú∆), «‹√Á≈ Í«‘Ò≈ Ȫ ⁄»‘πÓ≥◊ √∆, È∂ ¿∞√ ˘ Á∂√-«È’≈Ò≈ Á∂ «ÁºÂ≈AÕ ◊π» ‹∆ ’≈Ó»Í ÂØ∫ ÏÑÓÍπºÂ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò È≈Ò Í»Ï ÚºÒ ⁄Ò Í¬∂ ª √Â∂«Ú⁄ ’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ ·«‘∂Õ ◊π» √≈«‘Ï «¬’ È◊ «Ú⁄ ◊¬∂ ª ¿∞ÊØ∫ Á∂ ÒØ’ª È∂ ·º·≈,ÓıΩÒ ’È≈ ¡≈øÌ «ÁºÂ≈ Â∂ «‡’‰ È≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞ÊØ∫ ◊π» √≈«‘Ï «¬‘ ’«‘ ’∂ ‡π ͬ∂ «’ «¬‘«Í≥‚ Úº√Á≈ ‘∂Õ ¡º◊∂ ⁄Ò ’∂ ◊π» ‹∆ È∂ «¬’ È◊ «Ú⁄ «ÚÙ≈Ó ’∆Â≈Õ «¬√ È◊ Á∂ ÒØ’ª ‹ÁØ∫◊π» ‹∆ Á∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ Á∆ Ï‘π √∂Ú≈ ’∆Â∆ ª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’ «¬‘ È◊ ¿∞µ‹Û‹≈Ú∂Õ ‹ÁØ∫ «¬‘ Ï⁄È Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ È∂ √π‰∂ ª ¿∞√ È∂ «’‘≈ «’ «¬‘ ’∆ ◊ºÒ ‘À? «‹È∑ªÏÀ·‰ È≈ «ÁºÂ≈ Â∂ Âø◊ ’∆Â≈, ¿∞È∑ª ˘ Ú√≈«¬¡≈ Â∂ «‹È∑ª √∂Ú≈ ’∆Â∆ ¿∞È∑ª ˘ ¿∞‹≈«Û¡≈Õ◊π» ‹∆ È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ √Ófi≈«¬¡≈ «’ «’√∂ È◊ Á∂ ⁄ø◊∂ ÓÈ∞º⁄ Á»‹∂ Ù«‘ ‹≈‰◊∂ ª ¿∞È∑ªÁ∆ √ø◊ È≈Ò ‘Ø ÒØ’ Ú∆ √πËÈ◊∂Õ ‹∂’ «’√∂ È◊ Á∂ ÌÀÛ∂ ÓÈ∞º÷ Á»‹∂ Ù«‘ ‹≈‰◊∂ ª¿∞È∑ª Á∆ √ø◊ È≈Ò ‘Ø ÒØ’ Ú∆ «Ú◊ÛÈ◊∂Õ Âª ÓÁ≈È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ≈’Ù Â≈È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÏÑÓÍπºÂ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò È≈Ò Í»Ï ÚºÒ √¯ ’Á∂ ’Á∂◊ØÒ≈ÿ≈‡ Á∂ È◊ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ «¬‘ È◊ ËÈ≈√∆ Á«¡≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ Â∂ ¡≈√≈Ó Á∂ÓΩ‹»Á≈ Ëπ ÍπÏ∆ «˜Ò∂ «√Ï√≈◊ Á∆ «‘√∆Ò ‘ÀÕ ◊ØÒ≈ÿ≈‡ Á∂ È≈Ò Ò◊Á∂ Á«¡≈ Á∆Ú≈Á∆ ˘ ËÈ≈√∆ Ú≈Á∆ ’«‘øÁ∂ √ÈB «’¿π∫«’ ËÈ≈√∆ Á«¡≈ Á∂ È≈Ò È≈Ò «¬‘ ÓÀÁ≈È∆«¬Ò≈’≈ √∆Õ ËÈ≈√∆ Á«¡≈ È≈◊≈ Í‘≈Ûª «Ú⁄Ø∫ «È’ÒÁ≈ ‘À Â∂ ÓΩ‹»Á≈ «√Ï√≈◊ «˜Ò∂ Á∆ A. ¿π’ Í≥È≈ ACD B. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ËÈ≈√∆ Á∂√ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ C. ÚÒ≈«¬ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ «¬‘ ÙÏÁ ““¿±‘ª ≈’Ù ¡≈ÁÓ∆ Ì÷Á≈ Ê≈ ËÈ≈√∆ Á∂Ù ’≈ ‘ªÏ≈Ï≈ ‹≈«¬ ÍÃ◊«‡¡≈”” Á√Á∂ √È «’ «¬‘ ËÈ≈√∆ Á∂√ Â∂ È≈◊≈ ÒØ’ª ÚºÒ «¬Ù≈≈ ‘ÀÕ «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡«Ú⁄ È≈◊ª ÒØ’ª Ï≈∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- The custom which has attarcted most attention and which differeniate Nagas from otherTibet Burmah tribes such as Bodas, Mukris an Daflas and such Himalyau people, in their carvingfor human heads. Any head was valued whether of man, women or chilld and victims were usuallymurdered not in fight but by treachery. Imerpial Gazetter of India «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈,«˜ÒÁ AH Í≥È≈ BHG
    • iBw;kyh gozgok 66‘ºÁ ˘ È¿∞◊ø◊ «˜Ò∂ È≈ÒØ «È÷∂ÛÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ ¿∞µÂ ͺ¤Ó ÚÒ ‘Ø ’∂ ÏÑÓÍπºÂ Á«¡≈ «Ú⁄«ÓÒ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ËÈ≈√∆ Ú≈Á∆ Á∂ ¿∞ºÂ∆ Í≈√∂ ⁄ΩÛ∂ ÓÀÁ≈È √È ‹Ø È≈◊≈ Â∂ Óπ’∆ Í‘≈ÛªÈ≈Ò «ÿ∂ ‘ج∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª Í‘≈Ûª Â∂ È≈◊≈ ÒØ’ Ú√Á∂ √È ‹Ø ÓÈ∞º÷ª Á∆ ÏÒ∆ Á∂∫Á∂ Â∂ ÓÈ∞º÷ªÁ≈ Ó≈√ ÷ªÁ∂ √ÈCÕ ‹ÁØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ËÈ≈√∆ Ú≈Á∆ «Ú⁄ ◊¬∂ ª «¬’ «ÁÈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ÓÁ≈È∂ ˘ È≈◊≈ ÒØ’ª È∂ Í’Û «Ò¡≈Õ ¿∞È∑ª Ú∂«÷¡≈ «’ Ï≈Ï≈ ‹∆ Â∂ ÓÁ≈È≈ ÁπÈ∆¡≈ ÂØ∫¡‡ø’ ‘Ø ’∂ ’∆ÂÈ «Ú⁄ ‹πÛ∂ ‘ÈÕ ‹ÁØ ¿∞‘ «¬È∑ª ˘ Ó≈È Ò◊∂ ª ◊π» ‹∆ Á∂ Ï∆ ‹Ò≈ÒÂ∂ ¡≈ÂÓ’ Ù’Â∆ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂AÕ ¿πÈ∑ª ¡È∞ÌÚ ’∆Â≈ «’ «¬‘ ÓÈ∞º÷ ¡≈Ó ÓÈ∞º÷ª Ú◊∂È‘∆∫Õ «¬Ò≈‘∆ Ï≈‰∆ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ «¬È∑ª ˘ ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ ◊π» √≈«‘Ï «¬È∑ª ˘È≈Ó Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂ ’∂ Ú≈Í√ ÓπÛ∂Õ ◊π» √≈«‘Ï ◊ØÒ≈ÿ≈‡ ÂØ∫ Ú≈Í√ ◊π‘≈‡∆ ÏÑÓÍπºÂ Á«¡≈ ≈‘∆∫ ¡≈ ◊¬∂ Â∂ ◊π‘≈‡∆ÂØ∫ «¬’ Í‘≈Û∆ ≈‘ ÓΩ‹»Á≈ Ù∆Òª◊ ÚºÒ ‹ªÁ≈ √∆, «¬√ Â∂ ÍÀ ’∂ Î∂ ¡◊∂ ‹ØÚ≈¬∆ ÂØ∫ ‘Ø ’∂‹ÀÈÂ∆Íπ∂ Í‘≈Û∆ ≈‘ Â∂ «‹Ê∂ ’∂ÚÒ ÿØÛ∂ Â∂ ¡≈ÁÓ∆ ‘∆ ⁄Ò √’Á∂ √È, «√Ò‘º‡ Íπº‹ ◊¬∂ÕÓΩ‹»Á≈ «ÙÒª◊ ÂØ∫ ‹ØÚ≈¬∆ Á∂ √Â∂ ‹ÀÈÂ∆Íπ≈ FD Ó∆Ò, Â∂ ‹ÀÈÂ∆Íπ∂ ÂØ∫ «√Ò‘‡ BF Ó∆Ò√∆BÕ «√Ò‘º‡ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘πøÁ≈ √∆ «‹√ Á≈’ÊÈ ““◊π Â∆Ê √ø◊ë‘”” «Ú⁄ Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ «¬‘◊πÁÚ≈≈ AHIG Á∂ Ìπ⁄≈Ò «Ú⁄ „«‘ «◊¡≈ ‘ØÚ∂Õ «’¿π∫«’ «¬√ Á≈ ’ÊÈ «Í¤Ø∫ Á∆¡ª«Ò÷∆¡ª Íπ√Â’ª «Ú⁄ «’√∂ ʪ Â∂ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ «√Ò‘º‡ ÏÑÓÍπºÂ Ú≈Á∆ Á∂ Áº÷‰ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ √πÓ≈ ‹ª Ï≈’ Á«¡≈Úª Á∆ Ú≈Á∆«Ú⁄ ‘؉ ’’∂ Í»Ï∆ Ïø◊≈Ò Á∂ «˜¡≈Á≈ È∂Û∂ √∆Õ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂ ¡≈øÌ «Ú⁄ «√Ò‘º‡ Â∂Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á≈ ’Ϙ≈ ‘Ø ⁄π«’¡≈ √∆Õ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á≈ ’È∆ Ú≈Ò≈ ¯’∆ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ≈’Ù È∂ ◊π» È≈È’ Â∂ ÓÁ≈È∂ ÁØ‘ª ˘ Í’È«Ò¡≈Õ Î∂ ◊π» ‹∆ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ÁØ‘ª ˘ ¤º‚ «ÁºÂ≈Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À«’ Ï≈Ò∂ ˘ ≈’Ù È∂ ÎÛ «Ò¡≈ Â∂ ’Û≈‘∂ «Ú⁄ ÂÒ‰ Òº◊≈ Í ’Û≈‘≈ √∆ÂÒ ‘Ø «◊¡≈Õ Î∂ ¡º◊∂ ¿∞‘∆ Í≥⁄ÓÍ≈ÂÙ≈‘ Á≈ ÙÏÁ «Ò«÷¡≈ ‘À «‹√ «Ú⁄ “ÂÍ ’Û≈‘≈ Ïπ«fi ◊«¬¡≈” Â∞’ ¡≈™Á∆ ‘À∂Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ ’Ø‚∂ ≈’Ù Á≈ Ȫ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ ≈’Ùª Á≈ ◊π» ‹∆ Á∂ ’ØÒ ¡≈¿∞‰≈ Â∂ Î∂ ’∆‰ √π‰ ’∂ «√÷ ωÈ≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ’ÊÈ «˜¡≈Á≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬‘ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È≈Ò Ó∂Ò ÷ªÁ≈ ‘ÀÕ B. Sylthet Distt. Gazetteer, «√Ò‘º‡ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, ’Ò’ºÂ≈, AIFE, Í≥È≈ AHF C. Sylthet Distt. Gazetteer, «√Ò‘º‡ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, ’Ò’ºÂ≈, AI@E, Í≥È≈ HA D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¯∆Á È≈Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ◊ØÙ‡ ‘ج∆ Á√∆ ‘ÀÕ Í ¿∞√‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ’Â≈ «Ò÷Á≈ ‘À, ““͇‰ Á≈ Í∆ Ù∂ı ¯∆Á Ê≈, «Â√ ’À Â÷«Â Â∂ Ù∂÷ ÏÃ‘Ó Ê≈” Ú∂÷Ø √≈÷∆ “Ù∂÷ÏÃ‘Ó È≈Ò ◊ØÙ‡” «‹√ ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘À «’ √≈÷∆ ’Â≈ Ï≈Ï≈ ¯∆Á ◊ø‹-«‘’-Ù’ Á∂ Ï‘π «⁄ Í«‘Òª «Á‘ªÂ‘Ø ‹≈‰ ÂØ∫ ¡‰‹≈‰ È‘∆∫ Î∂ “¡≈√≈ Á∂Ù «Ú⁄ Ù∂÷÷ ¯∆Á È≈Ò ◊ØÙ‡” Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ Ù∂ı Î∆Á Á∆ ◊ºÒÏ≈ Á√Á∆ ‘À «’ «¬‘ ¯∆Á ’ج∆ ‘Ø Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ «¬‘ Ù∂÷ ¯∆Á Á≈ ’ج∆ ⁄∂Ò≈ ‘ØÚ∂ÕÙ≈‘ ‹Ò≈Ò È≈Ò «√Ò‘º‡ «Ú⁄ ◊ØÙ‡ ‘؉∆ ÏÈ∆ √πÌ≈Ú’ Â∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò Á≈ ÚË∂∂ ÍÂ≈ Òº◊‰Â∂ «¬‘ «È‰≈ ‘Ø √’∂◊≈ «’ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò ¯∆Á Úª◊ «⁄√Â∆ √»¯∆ √øÍÁ≈ «Ú⁄Ø∫ √∆ «’ È‘∆∫Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ «¬‘ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò Ï≈Ï≈ ¯∆Á Á∂ Óπ∆Áª «Ú⁄Ø∫ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 67‘Ø«¬¡≈ ‘À «‹√ Á≈ Á∂‘ªÂ AECA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈C Â∂ «‹√ Á∆ Ó√‹Á Â∂ Ó˜≈ ‘π‰ Â’«√Ò‘º‡ Á∆¡ª «ÚÙ∂Ù Ô≈Á◊≈ª Ó≥È∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò ◊π± È≈È’ √≈«‘Ï Á≈√Ó’≈Ò∆ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ù≈‘ ‹Ò≈Ò Á≈ Ó∂Ò ‘Ø«¬¡≈‘ØÚ∂DÕ «√Ò‘º‡ Â∂ ÓΩ‹»Á≈ ’Ò’Â∂A Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ‹≈‰ Ú≈√Á∂ ’¬∆ √Â∂ √ÈÕ Í «√Ò‘º‡ Á∂«¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ¡≈Ó ÂΩ Â∂ ÒØ’ Ï∂Û∆¡ª «Ú⁄ ‘∆ √¯ ’Á∂ √ÈBÕ √Ø ◊π» √≈«‘Ï «√Ò‘º‡ ÂØ∫√πÓ≈ Á«¡≈ «Ú⁄ Í»Ï Â∂ Î∂ Ï≈’ Á«¡≈ «Ú⁄ Áº÷‰ ͺ¤Ó „≈’∂ ’ØÒØ∫ ¶ÿÁ∂ ‘ج∂’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ Ï∂Û∆¡ª ≈‘∆∫ Â∂ ’¬∆¡ª Ê≈Úª Â∂ ÍÀÁÒ √¯ ’Á∂ ¿∞√ √Û’ Â∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂‹Ø ÓΩ‹»Á≈ ’Ò’ºÂ∂ Á∂ ’ÒØ∫ ‘Ø ’∂ ◊ø‹≈Ó Â’ ‹ªÁ∆ √∆Õ ◊ø‹≈Ó ¿∞Û∆√≈ Á∂ Áº÷‰ Á≈ «¬’È◊ √∆Õ «¬√ √Û’ Â∂ ⁄ÒÁ∂ ⁄ÒÁ∂ ¡≈Í ¿∞Û∆√≈ Á∆ ≈Ë≈È∆ ’‡’ Í‘øπ⁄ ◊¬∂Õ ¿∞Û∆√≈ Á≈ √Ì ÂØ∫ Íë√ºË Ó≥Á ‹◊È È≈Ê √∆Õ «¬√ ’’∂ ¿∞Û∆√≈ Á∂ ≈‹∂ ˘ ≈‹≈‹◊È È≈Ê ’’∂ √«Â’≈«¡≈ ‹ªÁ≈ √∆CÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’‡’ Íπº‹∂ ¿∞√ Ú∂Ò∂¿∞Û∆√≈ Á≈ ≈‹≈ ÍÂ≈ÍπÁ≈Á∂Ú √∆ ‹Ø ADIG ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¡≈͉∂ «ÍÂ≈ Í√ØÂÓÁ∂Á Á∂«Á‘ªÂ «Í¤Ø∫ Âı Â∂ ÏÀ·≈ √∆DÕ ÍÂ≈ÍπÁ≈Á∂Ú √»‹ Ïø√∆ ≈‹≈ √∆ Â∂ ÚÀÙÈØ Ó Á≈ Ë≈È∆√∆Õ «¬√ Á∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ÚÀÙÈÚ Ó Á≈ √Ì ÂØ∫ ÚË ÍÃ√≈ ‘Ø«¬¡≈EÕ «¬√ Á∂ √Ó∂∫ ‘∆ ⁄∂Âø«È¡≈ (ADHE-AECC A. ’Ò’Â≈ È◊ Á≈ ’ÊÈ ADIE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «Ò÷∆ «¬’ ’«ÚÂ≈ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘À, Ú∂÷∂ ImperialGazetteer «¬øÓÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ I Í≥È≈ BFBA B. Sylthet Distt. Gazetteer, «√Ò‘º‡ «‚√«‡z’‡ ◊˜∂‡∆¡, Í≥È≈ AHC C. «¬√ Â∑ª ≈Ó∂ÙÚÓ Á∂ ≈‹∂ ˘ ≈‹≈ ≈Ó∂ÙÚÓ «’‘≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ Ú∂÷∂ ≈Ó∂ÙÚÓ ‡À∫ÍÒ ◊≈¬∆‚(Rameshwarm Temple Guide), ≈‹≈ ¿∞Ë∂ «√ÿ ’ÀÊÒ ˘ Í‘ØÚ≈ È∂Ù ‹ª ≈‹≈ Í‘ØÚ≈ ’’∂ √«Â’≈«¡≈ ‹ªÁ≈√∆Õ «’™«’ Í‘ØÚ≈ «‘øÁ»¡ª Á≈ «¬’ Íπ≈ÂÈ Â∆Ê ¡√Ê≈È ¿∞√ Á∂ ≈‹ «Ú⁄ √∆Õ D. «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡-Íπ∆-’Ò’ºÂ≈, AI@H Í≥È≈ C@ E. ¿∞’ Í≥È≈ CA. F. Ì≈Ú∂ «¬√ √≈÷∆ Á≈ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆, Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄È‘∆∫, ’∂ÚÒ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À Í «¬‘ ◊ºÒ √ͺه ‘À Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Ó≥ÈÁ∆¡ª
    • iBw;kyh gozgok 68¬∆√Ú∆) AEA@ «Ú⁄ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ¡≈¬∂ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ÍÃ⁄≈ Á≈ √Á’≈ Ú∂ÙÈÚ Ó Á≈Ï‘π ÍÃ⁄≈ ‘Ø«¬¡≈Õ ‹ÁØ∫ ÍÂ≈ÍπÁ≈Á∂Ú ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ¿∞µÂ ͺ¤Ó∆ Ì≈ ÂØ∫ «¬’Ó‘≈Íπ÷ ¡≈¬∂ ‘È Â∂ ¿∞È∑ª È≈Ò «¬’ ’≈Ï∆ ‘À ‹Ø Ì‹È ◊≈¿∞∫Á≈ ‘À ª ¿∞‘ ÿØÛ∂ Â∂ √Ú≈‘Ø ’∂ ◊π» ‹∆ ˘ «ÓÒ‰ ¡≈«¬¡≈FÕ ‹Ø ÒØ’ Í«‘Òª ◊π» ‹∆ ’ØÒ ÏÀ·∂ √È, ¿π‘ Á» ‘Ø ◊¬∂ Â∂≈‹≈ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ÏÀ· «◊¡≈Õ ’∞fi √Óª ÏÀ·∂ ‘∂ ª ≈‹∂ È∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ «¬‘ √ø√≈ ’∆‘À, ’∞fi ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈? ’ج∆ ‹∆¡ «’√∂ Â∑ª Á≈ ‘À ’ج∆ ‹∆¡ «’√∂ Â∑ª Á≈ ‘À, ’¬∆ √≈Ë‘È ’¬∆ ⁄ØÕ ¿∞√ Á∆ ω≈¬∆ ⁄È≈ ÂØ∫ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á≈ √»Í ’∆ √Ófi∆¬∂? «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- ¬∂’Ø √Úπ ’ÓÒ ¡È±ÍÕ √Á≈ «Ï◊≈√À ÍÓÒ »ÍÕ ¿±‹Ò ÓØÂ∆ ⁄π◊«‘ ‘ø√Õ √Ï ’Ò≈ ‹◊Á∆√À ¡≥√Õ ‹Ø Á∆√À √Ø ¿∞Í‹À «ÏÈ√ÀÕ «ÏÈ ‹Ò √Ú« ’Ó´ È Á∆√ÀÕ «ÏÒ≈ Ïπ‚∂ Í≈ÚÀ Ì∂ÁπÕ √≈÷≈ Â∆«È ’‘À «È Ï∂ÁπÕ È≈Á «ÏøÁ ’∆ √π«Â √Ó≈«¬Õ √«Â◊π √∂«Ú ÍÓÍÁπ Í≈«¬Õ Óπ’ÂØ ≈¿∞ ø«◊ Ú≈¿∞Õ ≈‹È ≈«‹ √Á≈ «Ï◊√ªÂ¿∞Õ «‹√» ±ø ≈÷«‘ «’Í≈Ë≈«Õ Ï»‚ Í≈‘È Â≈«‘ Â≈«Õ «ÂzÌÚ‰ Ó«‘ ‹Ø«Â «ÂzÌÚ‰ Ó«‘ ‹≈«‰¡≈Õ ¿∞Ò‡ ̬∆ ÿπ ÿ Ó«‘ ¡≈«‰¡≈Õ ¡«‘«È«√ Ì◊«Â ’∂ «ÒÚ Ò≈«¬Õ È≈È’∞ «ÂÈ ’À Ò≈◊À Í≈«¬Õ [¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1Õ 12Õ (352)] ‹ÁØ∫ ≈‹∂ È∂ «¬‘ ÙÏÁ √π«‰¡≈ ª ¿∞√ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈, ◊π» ‹∆ Á≈ √«Â’≈’∆Â≈ Â∂ «ÚÁ≈ ‘Ø«¬¡≈AÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ’‡’ «¬’ Íπ≈ÂÈ ◊πÁÚ≈≈‘ÀBÕ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ◊¬∂Õ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ‹≈‰ Á≈ √Â≈ ’‡’ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ‘∆ ‹ªÁ≈ √∆«’™«’ √ÓπøÁ∆ √¯ √π«÷¡Â È‘∆∫ √∆, «’ÙÂ∆¡ª Â∞¯≈Ȫ È≈Ò ‚∞ºÏ ‹ªÁ∆¡ª √ÈÕ Ú∂÷Ø Puri District Gazetteer,Íπ∆ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, AI@H, Í≥È≈ AIB, √Ø ’‡’ ¡≈ ’∂ ’‡’ Á∂ ≈‹∂ ˘ «ÓÒ‰ Á≈ Úª √Ó∂∫ Á∂ ‘≈ÒÁ∂ ¡È’±Ò ‘À Â∂ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ ⁄ÓÂ’≈ «Ú⁄ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ ‹∆ È∂ ’‡’ Á∂ Íπ≈‰◊πÁÚ≈∂ Á∂ Ó‘ø Á∆ √∆È≈-Ï√∆È≈ ⁄Ò∆ ¡≈ ‘∆ Ú≈Â≈ ¡≥«’ ’∆Â∆ ‘ÀÕ ¿∞√ ¡È∞√≈ Ú∆ ’‡’ Á∂ ≈‹∂ Á≈◊π» ‹∆ ˘ «ÓÒ‰≈ Á«√¡≈ ‘ÀÕ Á∂÷Ø ◊π» È≈È’ ⁄Ó¡≈ (¤≈Í≈ √ÂÚ∆∫ Ú≈) Í≥È≈ C@E Í√ø◊ CG. A. «¬‘ √≈∆ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ ¡Ë≈« ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «Ó‘Ï≈ÈÍ≥È≈ BEE. B. ◊π» È≈È’ ⁄ÓÂ’≈, Í≥È≈ C@E.
    • iBw;kyh gozgok 69 ‹◊È È≈Ê Íπ  ∆ Á∂ ≈‘ «Ú⁄ ’‡’ ÂØ∫ Íπ∆ ÚÒ Íπ≈‰≈ «¬’ Ô≈Â»¡ª Á≈ √Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ ˘ ‹◊È È≈ÊÁ∆ √Û’ Ú∆ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ◊π» √≈«‘Ï ’‡’ ÂØ∫ Íπ∆ ÚºÒ «¬√ √Û’ Â∂ ⁄Ò Í¬∂Õ ‹ÁØ∫ ¿∞Û∆√≈ Á≈ ≈‹≈ ◊π» ‹∆ ˘ ’‡’ «Ó«Ò¡≈ ª «¬‘ ◊ºÒ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ Â∂‘Ø Ê≈Úª Â∂ ÎÀÒ ◊¬∆Õ Íπ∆ «Ú⁄ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «¬’ Í≥‚ «‘øÁ≈ √∆Õ «¬‘ Í≥‚ Â’-«Ú«Á¡≈Á≈ ‹≈‰» √∆ Ï‘π ËÈ≈„ √∆Õ ¡È∂’ª Ô≈Â» «¬√ Á∂ ‹‹Ó≈È √È Â∂ Íπ∆ ¡≈ ’∂ «¬√ ’ØÒ ‘∆·«‘«¡≈ ’Á∂ √ÈÕ √πÌ≈ Á≈ Ï‘π Â∂‹ √∆ Â∂ «¬√Á≈ Ȫ ’Ò‹π◊ Íπ«√ºË ‘Ø «◊¡≈ √∆AÕ‹ÁØ∫ «¬√ ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ≈‹∂ È∂ ◊π» ‹∆ ˘ √«Â’≈«¡≈ ‘À ª «¬‘ Í≥‚ ¡≈͉∆ ª«Âz’«Ú«Á¡≈, ËÈ ÁΩÒ È≈Ò ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈͉∆¡ª Ù’Â∆¡ª È≈Ò «‹ºÂ‰ Ò¬∆ ‹◊È È≈ÊÚ≈Ò∆ Íπ≈‰∆ √Û’ Â∂ ¡≈ «◊¡≈Õ Í«‘Òª ◊π» ‹∆ ˘ ‚≈¿∞‰Œ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈Õ ’¬∆«Ì¡≈È’ »Í Ë≈∂Õ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ‚ «◊¡≈ Í ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈, » ‚ È≈Õ ‹ÁØ∫ ¿∞√Á∆’ج∆ Í∂Ù È≈ ◊¬∆ ª ¿∞‘ ¡≈Í ◊π» ’ØÒ ¡≈ ÏÀ·≈ Â∂ ¡≈ ’∂ ¡≈͉∆ ÁΩÒ Á≈ Ò≈Ò⁄ Á∂‰Òº◊≈ ¡Â∂ ÓØÂ∆¡ª Á∂ Ó≥Á, ÓØ‘È∆¡ª «¬√Âz∆¡ª Á∂ Ú≈«‘«Á¡ª È≈Ò ÌÓ≈¿∞‰ Ò◊≈Õ Í◊π» ‹∆ ¡‚ØÒ ‘∂ Â∂ ÓÁ≈È∂ ˘ «’‘≈, Ï≈Ï Ú‹≈¿∞Õ «¬‘ ¡≈Í È∂ «¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- ÓØÂ∆  Ó≥Á ¿∞√«‘ ÂÈ∆  ‘Ø«‘ ‹Û≈¿∞ ’√±« ’øπ◊» ¡◊« ⁄øÁ«È Ò∆«Í ¡≈ÚÀ ⁄≈¿∞ Ó Á∂÷ Ì»Ò≈ Ú∆√À Â∂≈ «⁄«Â È ¡≈ÚÀ È≈¿∞ ‘« «ÏÈ∞ ‹∆¿∞ ‹«Ò Ï«Ò ‹≈¿∞Õ ÓÀ∫ ¡≈͉≈ ◊π Í»«¤ Á∂«÷¡≈ ¡≈Úπ È‘∆ Ê≈¿∞Õ ¤Â∆ Â∂ ‘∆∂ Ò≈Ò ‹ÛÂ∆ Ͷ«ÿ Ò≈Ò ‹Û≈¿∞ ÓØ‘‰∆ Óπ«Ú Ó‰∆ √Ø‘∂ ’À ø◊ Í√≈¿∞ ÓÂ∞ Á∂«÷ Ì»Ò≈ Ú∆√À Â∂≈ «⁄«Â È ¡≈Ú∂ È≈¿∞ «√Ëπ ‘ØÚ≈ «√«Ë Ò≈¬∆ ««Ë ¡≈÷≈ ¡≈¿∞ ◊πÍ ÍÃ◊‡ ‘Ø«¬ Ï∂√≈ ÒØ’ ≈÷À Ì≈¿∞ ÓÂ∞ Á∂÷ Ì»Ò≈ Ú∆√À Â∂≈ «⁄«Â È ¡≈Ú∂ È≈¿∞ √πÒÂ≈È ‘ØÚ≈ Ó∂«Ò Ò√’π Â÷«Â ≈÷≈ Í≈¿∞ ‘π’Ó ‘≈√Òπ ’∆ ÏÀ·ª È≈È’≈ √Ì Ú≈¿∞ Ó Á∂«÷ Ì»Ò≈ Ú∆√À ÂØ≈ «⁄«Â È ¡≈Ú∂ È≈¿∞Õ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ’Ò‹π◊ Á∆ √≈÷∆ ‘ÀÕ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ Â∂ Ì≈¬∆ Ú∆ «√øÿ‹∆ ÁØÚ∂∫ «¬‘ Ó≥ÈÁ∂ ‘È «’ ’Ò‹π◊ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ Á≈ «¬’ ͪ‚≈ √∆, «‹√ È≈Ò ◊π» ‹∆ Á≈ Ó∂Ò ‘Ø«¬¡≈Õ ¿∞ÍÁzÚ∆‘؉ ’’∂ ¿π√ Á≈ Ȫ ’Ò‹π◊ ÍÀ «◊¡≈ √∆Õ B. «¬‘ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À Â∂ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ ‹Ø ÚÒ≈«¬ÂÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘≈Ò≈ Á√∂ ‘È ¿∞√ ¡È∞√≈ «¬‘ ’‡’ Â∂ Íπ∆ Á∂ ≈‘ «Ú⁄ ‘∆ «¬‘ ÿ‡È≈ Ú≈Í∆‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 70 [«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1Õ 1Õ (14)] «¬‘∆ √π‰ ’∂ ’ÒÔ∞◊ ⁄È∆ Ò◊≈ BÕ «¬√ Â∑ª ’Ò‹π◊ È≈Ò Ú≈Â≈Ò≈Í ’Á∂ ‘ج∂¡≈Í ‹◊È È≈Ê Íπ∆ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ ‹◊È È≈Ê Íπ  ∆ ‹≈‰≈ ’‡’ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Íπ∆ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ¬∂Ê∂ ◊π» ‹∆ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ Íπ≈‰≈◊πÁÚ≈≈ √π«÷¡Â ‘À «‹√ ˘ Ï≈¿∞Ò∆ √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕA ‹◊È È≈Ê Á∂ Ó≥Á Á∂ √øÏøË «Ú⁄ ͺ¤Ó∆ «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ «¬‘ Í«‘Òª«¬’ ÏØË∆ ¡√Ê≈È √∆ Â∂ ÓË’≈Ò «Ú⁄ ¿∞Û∆√≈ Á∂ ◊ø◊≈ Â∂ √»‹ Ïø√∆ ≈«‹¡ª Á∆ √‘≈«¬Â≈È≈Ò «¬√ ¡√Ê≈È È∂ «ÚÙ˘ Á∂ ÓøÁ Á≈ »Í Ë≈«¡≈B √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂«ÚÙ˘ Á≈ «¬‘ Íë√ºË Ó≥Á √∆ Â∂ «¬√ Á∆ Ô≈Â≈ Ò¬∆ Á» Á» ÂØ∫ Ô≈Â» ¡≈™Á∂ √ÈÕÏø◊≈Ò Á∂ Íë√ºË Ì◊ ⁄∂Âø«È¡≈ ÍÃÌ» (ADHE-AECC ¬∆√Ú∆) Í≥fi∆ √≈Ò Á∆ ¿πÓ «Ú⁄ Íπ∆¡≈ ◊¬∂ Â∂ Î∂ ¡≈͉∆ ¿∞Í Á≈ ⁄Ø÷≈ «‘º√≈ ¬∂Ê∂ ‘∆ ‘∂Õ Íπ∆ ÂØ∫ √ÓπøÁ Â∂ ¡’≈Ù Á∂ «ÓÒÚ∂∫«ÁzÙ È∂ ⁄∂Âø«È¡≈ ‹∆ ˘ ¬∂È≈ ÍÃÌ≈«Ú ’∆Â≈ «’ ¡≈Í «¬’ Ú≈∆ Ó√Â∆ «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ÍÃÌ» ˘«ÓÒ‰ Ò¬∆ √ÓπøÁ Á∆¡ª Ò«‘ª «Ú⁄ ’∞Á ͬ∂ Â∂ «¬’ Ó≈¤∆ È∂ È≈Ò Áπ¡≈≈ ¡≈Í ˘’«„¡≈ÕC ’¬∆¡ª «Ò÷≈∆¡ª Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ⁄∂Âø«È¡≈ ‹∆ ˘ Íπ∆ «Ú⁄«ÓÒ∂ Â∂ ’∞fi √Óª ¿∞È∑ª È≈Ò ’∆ÂÈ ’Á∂ ‘∂ÕD «◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ Íπ∆ Á≈ ¡√Ê≈È √ÓπøÁ Á∆¡ª Ò«‘ª, Ò«‘ª Â∂ πÓ’Á∆ÍÚÈ, ¡√Ó≈È Â∂ Â≈∂ Â∂ ⁄øÈ Ï‘π √π‘≈ÚÈ∂ Â∂ «Í¡≈∂ Ò◊Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª ˘ «¬™ Ì≈√Á≈√∆ «‹Ú∂∫ √≈∂ «ÁzÙ ¿∞√ ¡’≈Ò Íπ÷ Á∆ ¡≈Â∆ ’ ‘∂ ‘πøÁ∂ ‘ÈÕ «¬’ Ú≈ ‹ÁØ∫ ¡≈Í ‹◊ÈÈ≈Ê Á∂ Ó≥Á ◊¬∂ Â∂ ͪ«‚¡≈ È∂ ÷ÒØ ’∂ ¡≈Â∆ ’∆Â∆Õ ¡≈Í ÏÀ·∂ ‘∂Õ ¡≈Â∆ ‘Ø ◊¬∆ ªͪ«‚¡ª È∂ ¡≈Í ’ØÒØ∫ Íπ«¤¡≈ «’ ¡≈Í ¡≈Â∆ Ò¬∆ «’™ È‘∆∫ ¿∞·∂? ª ¡≈Í È∂ ÎπÓ≈«¬¡≈ A. ◊π Â∆Ê √ø«◊Ñ, Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ, ͺÊ ¤≈Í≈ AHHD ¬∆√Ú∆ Í≥È≈ I-BD≤ B. Puri District Gazetteer Íπ∆ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ’Ò’Â≈, AI@H Á∂ Í≥È∂ HG-IE Â∂ «¬√ ◊ºÒÁ∆ ⁄⁄≈ ’∆Â∆ ‘ÀÕ C. ¿∞’Â, Í≥È≈ IE. D. ¬∆Ù Á≈√ È∂ ⁄∂Âø«È¡≈ Ì≈◊Ú «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ √Ã∆ ⁄∂Âø«È¡≈ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò«ÓÒ ’∂ ’∆ÂÈ ’∆Â≈ «¬√ Á∂ √øÂ≈Ò∆Ú∂∫ ¡«Ë¡≈«¬ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ √Ã∆ ⁄∂Âø«È¡≈ È∂ ¿∞«Á¡≈Â≈ È≈Ó∂ «¬’ ⁄∂Ò∂˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ √∂Ú≈ ¡≈«Á Ò¬∆ «ÈÔ∞’ ’∆Â≈Õ Ú∂÷Ø ‚≈: ÂÒØ⁄È «√øÿ Á≈ Ò∂÷ «√÷ ∆Ú∆¿∞, ’Ò’Â≈√ÂøÏ AIFC Í≥È≈ BI-CA Íπ∆ ◊À˜∂‡∆¡ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ⁄∂Âø«È¡≈ AEA@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¡≈¬∂ Â∂ Î∂ Íπ∆ ‘∆ ‘∂Õ ◊π» ‹∆Á≈ Íπ∆ Í‘πø⁄‰≈ AEA@ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ‘Ø √’Á≈ ‘ÀÕ √Ø ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Ó∂Ò ⁄∂Âø«È¡≈ È≈Ò ‘Ø «◊¡≈ ‘ØÚ∂Õ Í«¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ÂØ∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ E. «¬‘ √≈÷∆ ÚÒ≈«‘ Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ÙÏÁ
    • iBw;kyh gozgok 71«’ Â≈∂ √Ì ¿∞√ ¡’≈Ò Íπ÷ Á∆ ¡≈Â∆ ’ ‘∂ ‘ÈÕ «¬‘ ‘∆ ¡√Ò ¡≈Â∆ ‘ÀÕ ÂªÍª«‚¡ª «’‘≈ «‹√ ¡≈Â∆ Á≈ Â∞√∆∫ ’ÊÈ ’Á∂ ‘Ø ¿∞‘ ¡≈Â∆ √≈˘ √π‰≈¿∞ ª ◊π» ‹∆ È∂ÙÏÁ Í«Û¡≈E:- ◊◊È ÓÀ∫ Ê≈´ «Ú ⁄øÁz Á∆Í’ ÏÈ∂ Â≈«’≈ Ó≥‚Ò ‹È’ ÓØÂ∆Õ Ë»Íπ ÓÒ¡≈ÈÒØ ÍÚ‰∞ ⁄ÚØ ’∂ √◊Ò ÏÈ≈«¬ λ¶Â ‹ØÂ∆Õ ’À√∆ ¡≈Â∆ ‘Ø«¬ ÌÚ ÷≥‚È≈ ¡≈Â∆Õ ¡È‘Â≈ ÙÏÁ ‹ø Ì∂∆Õ √‘‹ ÂÚ ÈÀÈ ÈÈ ÈÀÈ ‘À ÂØ«‘ ’¿∞ √‘√ Ó»«Â ÈÈ≈ ¬∂’ ÂØ‘∆Õ √‘√ ÍÁ «ÏÓÒ ÈÈ ¬∂’ ÍÁ ◊øË «ÏÈ∞ √ø‘√ ÂÚ ◊øË «¬Ú ⁄Ò ÓØ‘∆Õ ... ... .... ... ..... ..... ‘« ⁄È ’ÚÒ Ó’øÁ ÒØ«Ì ÓÈØ, ¡È«ÁÈØ ÓØ«‘ ¡≈‘∆ «Í¡≈√≈Õ «¥Í≈ ‹´ Á∂«‘ È≈È’ √≈«ø◊ ’¿∞ ‘Ø«¬ ‹≈Â∂ Â∂∂ È≈«Ó Ú≈√≈Õ [ËÈ≈√∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ 9 Õ (663)] «¬‘ ¡≈Â∆ ‹ÁØ∫ ͪ«‚¡ª √π‰∆ ª Ï‘π ÍÃÌ≈Ú ‘ج∂Õ ¿∞ Û ∆√≈ Á∂ ≈‹∂ Á≈ Î∂  «ÓÒ‰≈ ¿∞Û∆√≈ Á∂ ≈‹∂ Í≈Â≈ÍπÁ∂Ú ˘ ◊π» √≈«‘Ï ’‡’ «ÓÒ ¡≈¬∂ √È Í Î∂ ‹ÁØ∫ ¿∞√˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Íπ∆ ◊¬∂ ‘È Âª ¿∞‘ Ú∆ Íπ∆ ⁄«Ò¡≈ «◊¡≈ Â∂ Íπ∆ ‹≈’∂ Î∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ≈‹∂ ˘ Í«‘⁄≈‰ «Ò¡≈,«’™«’ ’‡’ «Ú⁄ ÁØ‘ª Á≈ Ó∂Ò ‘Ø«¬¡≈ √∆, Â∂ √π÷ √ªÁ Íπº¤∆Õ ≈‹∂ È∂ Íπº«¤¡≈ «’ Â∞√ª ‹Ø«¬‘ È≈Ó Á∆ Á≈ ÍÃ≈Í ’∆Â∆ ‘À, «’√ Â∑ª ’∆Â∆ ‘ÀÕ «¬√ Â∂ ◊π» ‹∆∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ◊≈«Ú¡≈A:- «ÈË «√«Ë «ÈÓÒ È≈Óπ Ï∆⁄≈πÕ Í»È Í»« «‘¡≈ «Ï÷π Ó≈«ÕÁ≈ ¿π⁄≈È≈ ≈Ó∂ÙÚÓ «Ú⁄ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ¡≈Â∆ «Ú⁄ ¡≈¬∂ √ÏÁ ““ÓÒ¡≈ÈÒØ”” Á≈ ¡Ê Â≈«ÓÒ «Ú⁄ ¿∞‘‘Ú≈ ‘À ‹Ø √ÓπøÁ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ ÂØ∫ ¡≈™Á∆ ‘ÀÕ ¡≈Â∆ «Ú⁄ ÚÂ∂ ÙÏÁ, ““¡È‘ª ÙÏÁ Ú≈‹ø Ì∂∆”” Ú∆ ¿∞Û∆¡ªÏØÒ∆ Á∂ Á√∂ ‹ªÁ∂ ‘È «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ ÙÏÁ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ «Ú⁄ ¿∞⁄≈«¡≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ A. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹È √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ ‘ÀÕ Ú∂÷∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «’à«Ó‘Ï≈È Í≥È≈B@@-B@B (¡≥Â’≈ AAA) ¿∞Ê∂ ≈‹ Á≈ Ȫ ÍÂ≈ÍπÁ∂Ú Á∆ ʪ ≈‹ ÌÊ∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» ‹∆ Á≈ ≈‹∂ ˘Í«‘⁄≈ȉ≈ Â∂ ≈‹∂ Á≈ ◊π» ‹∆ ˘ Í«‘⁄≈ȉ≈ √ÍÙ‡ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í«‘Òª ““Ï≈Ï≈ Â∆’ Á∂ ÿ Ê≈ ‹Ï Ïπ‘ÛÌÊ∆ Á∂÷∂ Â˙ Â∆’ Á∂ ÿ Â∂ ¿∞«¡≈ ‘À Ï≈Ï≈”” ª ¿∞√ «¬‘ √π¡Ò Íπº«¤¡≈Õ Ì≈Ú∂∫ «¬‘ √≈÷∆ «’√∂ ‘Ø‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í ‘≈Ò≈ Á∂ ¡È∞√≈ «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ ¿∞Û∆√≈ Á∂ «¬«Â‘≈√ «Ú⁄ ÍÂ≈ÍπÁ∂Ú ÚÀÙÈØÓ Á≈ Úº‚≈ ¿∞Í≈Ù’ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø Puri Distt. Gazetteer, Íπ∆ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡ Í≥È≈ C@.
    • iBw;kyh gozgok 72 «Âz’∞‡ ¤∞‡∆ «ÏÓÒ Ófi≈«Õ ◊π» ’∆ Ó«Â ‹∆«¬ ¡≈¬∆ ’≈«Õ «¬È «Ï«Ë ≈Ó Ó ÓÈ Ó≈«È¡≈Õ «◊¡≈È ¡≥‹È∞ ◊π √Ï«Á ͤ≈«È¡≈Õ «¬’ √π÷π Ó≈«È¡≈ √«‘‹ «ÓÒ≈«¬¡≈Õ «ÈÓÒ Ï≈‰∆ ÌÓπ ⁄π’≈«¬¡≈Õ Ò≈Ò Ì¬∂ √»‘≈ ø◊ Ó≈«¬¡≈Õ ÈÁ« ̬∆ «Ï÷ ·≈«’ ‘≈«¬¡≈Õ ¿∞Ò‡ ̬∆ ‹∆Ú ӫ ‹≈«◊¡≈Õ √Ï«Á Ú∂ ÓÈ ‘« «√¿∞ Ò≈«◊¡≈Õ √π √ø◊ë‘ «Ï÷π Í«‘ «Â¡≈«◊¡≈Õ Ì≈«¬ Ï√∂ ‹Ó ’≈ Ì¿∞ Ì≈«◊¡≈Õ √≈Á ‘∂ Ï≈Áø ¡‘ø’≈≈Õ «⁄Â∞ ‘« «√¿∞ ≈Â≈ ‘π’«Ó ¡Í≈≈Õ ‹≈«Â ‘∂ Í«Â ’∂ ¡⁄≈≈Õ «ÁzÙ«‡ ̬∆ √π÷π ¡≈ÂÓ Ë≈≈Õ.... [◊¿∞Û∆ Ó‘Ò≈ 1 ¡Ù‡ÍÁ∆¡ª Õ1Õ (220)] ≈‹∂ È∂ «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª Íπ∆ ·«‘ Â∂ Î∂ ’‡’ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ Áº÷‰ ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ «¬’ ÂÒ≈¡ Á∂ ’ø „ ∂ Â∂ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ Áº÷‰ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÓπÛ ◊¬∂ÕA «¬√Ò¬∆ ¡≈Í Íπ∆ ÂØ∫ ’‡’ Â∂ ’‡’ ÂØ∫ ◊ø‹≈Ó ¡≈ ◊¬∂Õ Ïø◊≈Ò ÂØ∫ ◊ø‹≈Ó Â’ Íπ≈‰∆ √Û’¡≈™Á∆ √∆ÕB ◊ø‹≈Ó ÂØ∫ ¡≈Í Áº÷‰ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ’≈⁄∆ÍπÓ ‹ª ÓΩ‹»Á≈ ’≈‹∆ÚÓ Ú≈Ò∆ √Û’Â∂ Â∞«Á¡ªC Â∞«Á¡ª ¿∞√ ʪ Â∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂ «‹√ ˘ ¡º‹ ’Ò ◊ø‡» ’«‘øÁ∂ ‘È Â∂ «¬‘ «¬√∂Ȫ Á∂ «˜Ò∂ Á≈ Óπ÷ È◊ Â∂ ¡ªË≈ ÍÁ∂Ù Á≈ «¬’ ¿∞µÿ≈ Ù«‘ ‘ÀÕ «¬‘ È◊ Ó√»Ò∆͇ÓÂØ∫ F@ Ó∆Ò Íº¤Ó Â∂ È≈Ò Ò◊Á∂ Í‘≈Û ÂØ∫ F Ó∆Ò Í»Ï ÚºÒ ‘ÀÕ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘À ‹Ø ¿∞È∆Ú∫ √Á∆ Á∂ Í«‘Ò∂ ¡ºË «Ú⁄‘ÀÁ≈Ï≈Á Áº÷‰ Á∂ «¬’ Ú‹∆ ⁄øÁ» Ò≈Ò È∂ ωÚ≈«¬¡≈ √∆ÕD Áº÷‰ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Í«‘Ò∆ ¿∞Á≈√∆ «¬Ê∂ ÷ÂÓ‘Ø ‹ªÁ∆ ‘À Â∂ ◊π» √≈«‘Ï ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Ú≈Í√ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ Í «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡È∞√≈ ◊π» √≈«‘Ï Í»Ï Á∆ ¿∞Á≈√∆ ıÂÓ ’ ’∂ Áº÷‰ ÚºÒ ÓπÛ Í¬∂ ‹Ø «˜¡≈Á≈’∞ÁÂ∆ Â∂ ·∆’ ◊Ò ‹≈ÍÁ∆ ‘À, «’™«’ ‹∂’ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Áº÷‰ ˘ ‹≈‰≈ √∆ ª Íπ∆ ÂØ∫ Ú≈Í√ ‹≈ ’∂ Î∂Áº÷‰ ‹≈‰≈ ·∆’ È‘∆∫ Ò◊Á≈Õ «Ó‘Ï≈È≈ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ √ÍÙ‡ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ Í»Ï ÂØ∫ Áº÷‰˘ ÓπÛ ◊¬∂Õ B. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡, «‹ÒÁ I Í≥È≈ IB-IC C. Áº÷‰ ÚºÒ ‹≈‰ Á≈ «¬‘ Íπ≈‰≈ √Â≈ √∆ D. ⁄øÁ» Ò≈Ò Ï∂Á∆ «È˜≈Ó ‘ÀÁ≈Ï≈Á Á≈ Ú˜∆ «‘≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ «Á‘ªÂ AHDE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ÕÚ∂÷∂ Indian Express «¬ø‚∆¡È ¡À’√ÍÃÀµ√ ÓÁΩ≈ ¤≈Í «ÓÂ∆ BC ‹»È, AIFH Á≈ Ò∂÷ Once a properous SikhColony “ÚÈ√ ¬∂ ÍÃ≈√Ó√ «√º÷ ’≈ÒΩÈ∆”Õ E. «Ï¡≈È Ó‘ø ◊πÁÚ≈≈ È≈È’ ¿∞Á≈√∆ Ó·, ≈Ó∂ÙÚÓÕ F. ¿∞’ÂÕ G. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ AB Í≥È≈ BHI
    • iBw;kyh gozgok 73√≈«‘Ï Á∆ ¤Ø‘ ÍÃ≈Í ’È Ú≈Ò∂ Í≥‹ ¡√Ê≈Ȫ≈ Â∂ ¿∞√ È∂ ◊πÁÚ≈∂ ωÚ≈¬∂ √ÈÕE ◊ø‡»¿∞È∑ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ √∆Õ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á≈ Íπ‹≈∆ ¿∞Á≈√∆ √≈Ë» ‘ÀÕF ◊ø‡» È◊ Á≈ Ȫ ÂÒÀ◊» Á∂ ÙÏÁ ◊øπ‡≈ ÂØ∫ «Í¡≈ ‘À Â∂ ◊πø‡≈ Á≈ Ì≈Ú ‘À ÂÒ≈¡GÕ√ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ ◊ø‡» ¡ÀÈ≈ Íë√ºË È◊ È‘∆∫ √∆Õ ◊ø‡» Á∆ ÓΩ‹»Á≈ Íë√ºËÂ≈ ¡·≈Ú∆∫√Á∆ «Ú⁄ ¯ª√∆√∆¡ª ’ ’∂ ‘ج∆ «‹È∑ª ˘ «¬√ ¡√Ê≈È Á∂ ’∞ÁÂ∆ Ș≈«¡ª È∂ Ï‘πÂÍÃÌ≈«Ú ’∆Â≈AÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∆ «¬√ ÓÈ∆’ ʪ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ ’∞fi√Óª «¬Ê∂ π’ ’∂ ¿∞È∑ª ’≈Á Á∆ ’∞Á Á≈ √ Ó≈«‰¡≈ ¡Â∂ ‚º‚± Á∆¡ª «Ó√≈Òª Á∂ ’∂ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈ :- «ÏÓÒ Ó≥fi≈« «ÈÓÒ ‹Ò ÍÁÓ«È ‹≈ÚÒ ∂Õ ÍÁÓ«È ‹≈ÚÒ ‹Ò √ √ø◊«Â √ø«◊ ÁØ÷π È‘∆∫ ∂Õ Á≈Á ± ’Ï«‘ È ‹≈È«√ ∂Õ Ì÷«√ «√Ï≈´ Ï√«√ «ÈÓÒ ‹Ò ¡≥«ÓÃÂ È Ò÷«√ ∂Õ Ï√π ‹Ò «ÈÂ È Ú√ ¡Ò∆¡Ò Ó∂ ⁄⁄≈ ◊πÈ ∂Õ ⁄øÁπ ’∞ÓπÁÈ∆ Á»‘π «ÈÚ√«√ ¡ÈÌ¿∞ ’≈«È ∂Õ ¡≥«Óà÷≥‚∞ Áπ«Ë ÓËπ √ø⁄«√ ± ÏÈ ⁄≈Â∞ ∂Õ ¡ÍÈ≈ ¡≈Í Â± ’Ï‘π È ¤Ø‚«√ «Í√È ÍÃ∆ «‹™ ∂Õ Í≥«‚ √ø«◊ Ú√«‘ ‹È Ó»÷ ¡≈◊Ó √≈√ √πÈ∂Õ ¡≈ÍÈ≈ ¡≈Í Â± ’Ï‘π È ¤Ø‚«√ √π¡≈È Í»«¤ «‹¿∞ ∂Õ «¬«’ Í≈÷≥‚∆ È≈«Ó È ≈⁄«‘ «¬«’ ‘« ‘« ⁄‰∆ ∂Õ Í»«Ï «Ò«÷¡≈ Í≈Ú«√ È≈È’ √È≈ È≈Óπ ‹«Í ∂Õ [Ó≈» Ó‘Ò≈ 1 ÿ 1 Õ 4 Õ (990)] ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬√ ÂÒ≈¡ Â∂ ·«‘ ’∂ ¡º◊∂ Áº÷‰ ÚºÒ ‡π ͬ∂BÕ ’ª⁄∆Íπ  Ó «Ú⁄ «‘’ ‹À È ∆ È≈Ò Ó∂ Ò ◊ø‡» ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÓΩ‹»Á≈ ÓÁ≈√ Ù«‘ Ú≈Ò≈ «¬Ò≈’≈ ¶ÿ ’∂ «¬√Á∂ Áº÷‰ «Ú⁄ ’ª⁄∆ÍπÓ «‹√ ˘ ¡ø◊∂˜ ’ª‹∆ÚÓ ‹ª ’ª⁄∆ ’«‘øÁ∂ √È Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬‘¡‹ ’Ò ⁄ø◊Ò͇ Á∂ «˜Ò∂ «Ú⁄ Â∂ ÓÁ≈√ ÂØ∫ DE Ó∆Ò Áº÷‰ ͺ¤Ó ÚÒ ‘ÀÕ ’ª⁄∆ ‹ª ’ª⁄∆ÍπÓ Ì≈ Á∂ √ºÌ ÂØ∫ Íë√Ë Â∆ʪ «Ú⁄Ø∫ √∆Õ √ÂÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆«Ú⁄ «¬Ê∂ «‘¿±È√ª◊ ¡≈«¬¡≈ √∆ Â∂ ¿∞√ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «¬Ê∂ ‹ÀÈ∆¡ª Á∆ «◊‰Â∆ ÏØË∆¡ª A. ¿∞’ÂÕ B. «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÈ≈ BGF Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À “ÂÏ ¿π√ ¿∞«Á¡≈È Â∂ Áº÷‰ Á∆ ËÂ∆ ◊π»Ï≈Ï≈ È≈È’ ¡≈ÚÂ≈ «Â˙ «¬’ Á∆¡≈˙ ¿∞«Á¡≈È ’∂” «Ï÷∂ Ș ¡≈«¬ «◊¡≈ «Â˙ ‹ª Á∂÷Ø Âª Ï‚≈ ÂÒ≈˙‘À”Õ «¬‘ √≈÷∆ «’√∂ ‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ’∂ÚÒ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁºÂ≈«Ú√Ê≈, ◊ø‡» Á∂ ÂÒ¡≈ Á∆ Ì»◊Ø«Ò’ √«ÊÂ∆ Â∂ «¬Ê∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈∂ ÂØ∫ «¬‘ ‘∆ ÍÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘À «’ «¬‘√≈÷∆ ¬∂Ê∂ ‘ج∆ Â∂ ÙÏÁ Ú∆ «¬Ê∂ ¿∞⁄≈‰ ‘Ø«¬¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 74Â∂ ÏÑÓȪ Á∂ Â∞Ò ‘ÀAÕ «¬‘ Ù«‘ Í≈Ò≈ Â∂ ⁄ØÒ≈ ≈«‹¡ª Á∆ ≈‹Ë≈È∆ «‘≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’Ù«‘ Á∂ √Ó’≈Ò∆ «Ú«‹¡≈È◊ ≈‹ Á∂ √Ì ÂØ∫ ÚºË Ù’Â∆Ù≈Ò∆ ≈‹∂ «¥ÙÈ≈ Á∂Ú≈ È∂ «¬Ê∂AE@B «Ú⁄ ÁØ Ó≥Á ωÚ≈¬∂ √ÈBÕ «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Ú∆ «¬Ê∂ «ÚÙ˘ ¡Â∂«ÙÚ≈ ÁØ‘ª Óª Á∂ Ó≥Á ÓΩ‹»Á √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬Ê∂◊πÁÚ≈≈ ‘ÀC, ‹Ø Ó‘ø ȫøÁ È≈Ê Á∂ ¡Ë∆È ‘ÀÕ «¬’ «ÁÈ ◊π» √≈«‘Ï ’ª⁄∆ÍπÓ ÂØ∫ ÁØ Ó∆Ò Áº÷‰ ÚÒ «ÂzÍ≈πÂ∆’∞ÓÓ È◊ ⁄Ò∂◊¬∂Õ «¬Ê∂ ⁄ØÒ≈ ≈«‹¡ª Á∂ √Ó∂∫ Á≈ «¬’ Íπ≈‰≈ ‹ÀÈ∆¡ª Á≈ Ó≥Á √∆Õ «¬√ Á∂ Íπ‹≈∆ ˘‹ÁØ∫ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ¿∞µÂ∆ «‘øÁ ÂØ∫ «¬’ √≈Ë» ¡≈«¬¡≈ ‘À ª ¿∞‘ «ÓÒ‰ Ò¬∆ Ï≈‘ ‘∆ ¡≈«◊¡≈Õ Ï≈‘ ¡≈ ’∂ Íπº¤‰ Ò◊≈, ““Â∞√∆ ¡≥È ÈÚª Íπ≈‰≈ ÷ªÁ∂ ‘Ø Â∂ Í≈‰∆ ¤≈‰È ÂØ∫ «ÏȪÍ∆∫Á∂ ‘Ø Â∂ «È ‹∆¡ Ó≈Á∂ ‘Ø””D? ◊π» ‹∆ «¬‘ ÍÃÙ‰ √π‰ ’∂ ⁄πÍ ’ ‘∂ Â∂ Î∂ ÏÀ· ’∂ ¿∞È∑ª«¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- «√π ÷Ø‘≈«¬ Í∆¡«‘ ÓÒÚ≈‰∆ ‹»·≈ Ó≥«◊ Ó≥«◊ ÷≈‘∆ ÎØ«Ò ÎÁ∆‘«Â Óπ«‘ ÒÀ«È ÌÛ≈√≈ Í≈‰∆ Á∂«÷ √◊≈‘∆ Ì∂‚≈ Ú≈◊∆ «√ ÷Ø‘≈«¬«È Ì∆¡È ‘Ê √π¡≈‘∆ Ó≈¿± Í∆¿± «’Â∞ ◊Ú≈«¬È ‡ºÏ ØÚÈ Ë≈‘∆ ˙È≈ «Í≥‚∞ È ÍÂ«Ò «’«¡≈ È Á∆Ú≈ Óπ¬∂ «’Ê≈¿∞ Í≈‘∆ ¡·√«· Â∆Ê Á∂«È È „ج∆ ÏÑӉ ¡≥È∑ È ÷≈‘∆ √Á≈ ’∞⁄∆Ò ‘«‘ «ÁÈ∞ ≈Â∆ ÓÊÀ «‡’À È≈‘∆ Ò¬∆ ’≈√À ‘Ê∆ ÎπÓ‰ ¡◊Ø∫ «Í‚∆ ‹≈‘∆ È ˙«¬ ‹Ø◊∆ È ˙«‘ Ó‰À Á«Û Á∆Ï≈«‰ È ‹≈‘∆ Á«Ô «Ú◊ج∂ «Î«‘ «Ú◊πÂ∂ «Î‡≈ ÚÂÀ ◊Ò≈ ‹∆¡≈ Ó≈« ‹∆Ú≈Ò∂ √ج∆ ¡Úπ È ’ج∆ ÷À A. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ≈ A@ Í≥È≈ CGG-GH B. ¿∞’ÂÕ C. ¿∞È∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂ Í«‘Ò∂ ¡ºË «Ú⁄ ‘ÀÁ≈Ï≈Á Áº÷‰ Á∂ Ú˜∆ ⁄øÁ» Ò≈Ò Ï∂Á∆ È∂ Í≥‹ ◊πÁ≈Ú∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡√Ê≈Òª Á∆ Ì≈Ò ’ ’∂ ωÚ≈¬∂ √ÈÕ ¿∞‘ Í≥‹ Ê≈Úª «¬‘ √È : ◊ø‡», ’ª⁄∆ÍπÓ, «‡zÚÈÓÒ≈¬∂,√Ã∆ø◊Ó, Â∂ ≈Ó∂ÙÚÓÕ ’ª⁄∆ÍπÓ, «‡ÃÚÈÓÒ∆¬∂ Â∂ ≈Ó∂ÙÚÓ Á∂ ◊πÁÚ≈∂ Ó‘ø ȫøÁ È≈Ê Á∂ ¡Ë∆È ‘È‹Ø ‹¶Ë Á∂ ‘ÈÕ «¬‘ ‹≈‰’≈∆√: ‘⁄È «√øÿ Ó≥‘ ◊πÁÚ≈≈ ≈Ó∂ÙÚÓ Á∂ «Ï¡≈È Â∂ ¡≈Ë≈« ‘ÀÕ D. «¬‘ √≈÷∆ ’∂ÚÒ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ ‹ÀÈ∆ Ó· Á∂ Íπ‹≈∆ Á≈ Ȫ ¡È∞ÌÚ∆ «Ò«÷¡≈‘À Â∂ Áº«√¡≈ ‘À «’ ¡ÈπÌÚ∆ √∂ÚÛ≈ ◊π» ‹∆ ˘ Áº÷Á Á∆ ¿∞Á≈√∆ «Ú⁄ «Ó«Ò¡≈ √∆Õ ‹ÀÈ∆¡ª Á≈ «¬’ Íë√ºË Â∂Íπ≈‰≈ Ó≥Á ’ª⁄∆ ’ØÒ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ «¬‘ √≈÷∆ «¬Ê∂ ‘∆ ‘ج∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘À ’ª⁄∆ Íπ≈‰∂ ≈‘ Â∂ √∆ Â∂ «Âz‰ÓÒ∆¬∂Â∂ √Ã∆ ø◊Ó ˘ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ ◊ºÒ ÂØ∫ ¡ÈÌÚ∆ √∂ÚÛ∂ Á∆ √≈÷∆∫ «¬Ê∂ ‘؉ Á∆ ÍπÙ‡∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 75 Á≈È‘π ÂÀ «¬√È≈È‘π Úø‹∂ Ì√π ͬ∆ «√« ÷πÀ Í≈‰∆ «Ú⁄‘π ÂÈ ¿∞Í≥È∂ Ó∂ ’∆¡≈ Ó≈Ë≈‰∆‘ ¡·√«· Â∆Ê Á∂Ú∆ Ê≈ÍÀ ÍπÏ∆ Ò◊À Ï≈‰∆ È≈«¬ «ÈÚ≈‹≈ È≈ÂÀ Í»‹≈ È≈Ú«È √Á≈ √π‹≈‰∆ Óπ«¬¡ ‹∆Ú«Á¡≈ ◊«Â ‘ØÚÀ ‹ª «√« Í≈¬∆¡À Í≈‰∆ È≈È’ «√ ÷πÏÀ √ÀÂ≈È∆ ¬∂È≈ ◊Ò È Ì≈‰∆ Úπ·À ‘ج∆¡À ‘Ø«¬ «ÏÒ≈ÚÒ ‹∆¡≈ ‹π◊«Â √Ó≈‰∆ Úπ·À ¡≥È∞ ’Ó≈Áπ ’Í≈‘≈ √Ì√À ÍÛÁ≈ ‘ØÚÀ Úπ·∂ ÿ≈‘π ⁄«È «È«Â √π‘∆∆ √≈ËÈ Á‘∆ «ÚÒØÚÀ «ÂÂ∞ «ÿ«¬ ‘ØÓ ‹◊ «√÷∆ È≈Â∂ «‹Â∞ Ú«‚¡≈¬∆ È≈È’ ‹Ø «√ ÷πÏÀ È≈Ú«È È≈‘∆ ª √«Â ⁄‡∂ «√« ¤≈¬∆Õ [Ó≈fi Á∆ Ú≈ Ó‘Ò≈ 1 Õ2FÕ (149)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ¿∞√ ‹ÀÈ∆ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈AÕ ◊π» √≈«‘Ï ’∞fi √Ó≈ ’ª⁄∆ «Ú⁄«‘ ’∂ ¡◊∂ Áº÷‰ ÚÒ ⁄Ò Í¬∂Õ È≈È’ Áπ ÷ ∆¡≈ √Ì √ø √ ≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ’ª⁄∆ÍπÓ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚÒ ⁄ÒÁ∂ ⁄ÒÁ∂«ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ È≈Ó∆ È◊ Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬‘ È◊ ¡º‹ ’Ò Áº÷‰∆ ¡’≈‡ Á∂ «˜Ò∂ «Ú⁄ ‘ÀÕ√ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ «¬‘ Áº÷‰ ÚÒ ‹ªÁ∆ Úº‚∆ √Û’ Â∂ √∆ Â∂ «¬ÊØ∫ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ Í‘≈Û∆√Â∂ ‹ªÁ∂ √ÈBÕ ÈÚ∆È √Ó∂∫ «Ú⁄ ⁄≈∂ Í≈«√¡ª ˘ √Û’ª «¬ÊØ∫ «È’ÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂Á≈ ¡Ê ““Í‘≈Û∆ Â∂ ÍËÒ ͫںÂ ¡◊È∆”” ‘ÀCÕ «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ «¬’ Ú≈∆ Í≈ÏÂ∆È∂ «ÙÚª Á∆¡ª ¡º÷ª Â∂ ‘ºÊ ÷ «ÁºÂ∂ «‹√ È≈Ò √≈∂ √ø√≈ Â∂ ‘È∂≈ ‘Ø «◊¡≈Õ «ÙÚ ‹∆Í≈ÏÂ∆ È≈Ò Ï‘π È≈˜ ‘ج∂ Â∂ ¿∞√ ˘ √ø√≈ Â∂ Ì∂«‹¡≈Õ «‹È∑ª Ê≈Úª Â∂ ¿∞√ È∂ Âͺ«√¡≈’∆Â∆ ¿∞È∑ª «Ú⁄Ø∫ «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ «¬’ √∆Õ ’∞fi √Óª Í≈ÏÂ∆ È∂ «¬Ê∂ Âͺ«√¡≈ ’∆Â∆ Â∂ Î∂«ÙÚ È∂ È≈Ò Ò◊Á∆ Í‘≈Û∆ Â∂ ‹Ú≈Ò≈ ÍËÒ ’ ’∂ Í≈ÏÂ∆ ˘ √ø’∂ ’∆Â≈ «’ ¿∞√ Á∆ÌπÒ Óπ¡≈¯ ’ «ÁºÂ∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª ““ÍËÒ ¡◊È∆ ‹Ø Í‘≈Û∆ Â∂ Ș∆∫ ¡≈¬∆, ¿∞√ Á∂Ȫ Â∂ «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ È◊ Í‘≈Û∆ Á∂ ʺÒ∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈DÕ «¬‘ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ ‘À Â∂«¬Ê∂ «ÙÚ ‹∆ Á≈ «¬’ √πøÁ Ó≥Á ‘À ‹Ø Ï‘π Íπ≈‰≈ ‘ÀÕ A. «¬‘ √≈∆ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬’ ¡È∞ÌÚ∆ √∂Û∂ Á∆ √≈÷∆ Â∂ ¡≈Ë≈ ‘ÀÕÚ∂÷Ø ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ √≈÷∆ ÈßÏ DC (¡≥Â’≈ DC-DD) B. Imperial Gazetter «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜‡∆¡, ÓÁ≈√ √ÁÈ «‚√«‡z’‡√, ÓÁ≈√ AI@A, √≈¿±Ê¡’≈‡ Í≥È≈ C@Õ C. Imperial Gazetter «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡, «˜ÒÁ BC, Í≥È≈ D@AÕ D. ¿∞’ÂÕ
    • iBw;kyh gozgok 76 «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ «Ú⁄ ’∞fi √Óª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‘∂ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á«Ú⁄ ◊πÁπ¡≈≈ Ï«‰¡≈ ‹Ø Ó‘ø ȫøÁ È≈Ê Á∂ ¡Ë∆È ‘ÀAÕ «¬Ê∂ «‘ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ Ú∆⁄≈«¡≈ «’ ’ج∆ Á∂Ú∆ Á∂ÚÂ≈ ¡≈͉∂ ’ÓªÁ∂ ÎÒ ÂØ∫ È‘∆∫ Ï⁄ √«’¡≈Õ Í≈ÏÂ∆ ˘ Ú∆ ºͫ√¡≈ ’È∆ ͬ∆BÕ ’∂ÚÒ È≈Ó Áπ¡≈≈ ‘∆’Óª Á∂ ¯Ò ÂØ∫ Ï⁄ √’∆Á≈ ‘ÀÕ ¿∞È∑ª «¬Ê∂ «¬‘ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡ª :- √‘ø√Á≈È Á∂ «¬øÁz Ø¡≈«¬¡≈Õ Í√≈Óπ ØÚÀ ÿ« ¡≈«¬¡≈ ¡‹À √π ØÚÀ Ì∆«÷¡≈ ÷≈«¬Õ ¡À√∆ Á◊‘ «ÓÒÀ √‹≈«¬ ØÚÀ ≈Óπ «È’≈Ò≈ Ì«¬¡≈Õ √∆Â≈ Ò÷Ӊà «Ú¤∞«Û ◊«¬¡≈ ØÚÀ Á‘«√π ¶’ ◊Ú≈«¬Õ «‹«È √∆Â≈ ¡≈Á∆ ‚¿∞» Ú≈«¬ ØÚ«‘ ͪ‚Ú Ì¬∂ Ó‹»«Õ «‹È ’À √π¡≈Ó∆ ‘ ‘Á»« ØÚÀ ‹ÈÓ∂‹≈ ÷𫬠◊«¬¡≈Õ ¬∂’∆ ’≈«‰ Í≈Í∆ Ì«¬¡≈ ØÚÀ«‘ √∂÷ Ó√≈«¬’ Í∆Õ ¡≥ ’≈Ò ÓÂ∞ Ò≈◊À Ì∆Û ØÚÀ«‘ ≈‹∂ ’øÈ ÍÛ≈¬∂Õ ÿ« ÿ« Ó≈◊«‘‘ Ì∆«÷¡≈ ‹≈«¬ ØÚ∂«‘ «’ÍÈ √ø⁄«‘ ËÈ∞ ‹≈«¬Õ Í≥«‚ ØÚ«‘ «◊¡≈È∞ ◊Ú≈«¬Õ Ï≈Ò∆ ØÚÀ È≈«‘ ÌÂ≈πÕ È≈È’ Áπ÷∆¡≈ √Ìπ √ø√≈π Ó≥È∂ È≈¿∞ √ج∆ «‹«‰ ‹≈«¬Õ ¡¿∞∆ ’Ó È Ò∂÷À Ò≈«¬Õ [≈Ó’Ò∆ ’∆ Ú≈Õ1Õ (953)] ÊØÛ≈ √Óª ◊π» ‹∆ «¬Ê∂ «‘‘ ’∂ ¡º◊∂ Áº÷‰ ÚÒ ‡π ͬ∂Õ ¶’≈ ‹≈‰≈ «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ Áº÷‰ ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ‘ج∂«Âz⁄È≈ÍÒ∆ Íπ‹ ◊¬∂Õ «Âz⁄È≈ÍÒ∆ Á∂ ’ØÒÒ Â≈ÓÒ Á∂ ¡ÒÚ≈ ÚÀÙÈÚ √øª Á≈ √Ì ÂØ∫Íë√Ë Ó≥Á √Ã∆ ø◊Ó √∆Õ «¬‘ Ó≥Á ’≈Ú∂∆ Â∂ ’ØÒ∂»È Á«¡≈Úª Á∂ «Ú⁄’≈ ‘ÀÕ √Ã∆ ø◊ÓÁ≈ Ì≈Ú «¬‘ Â≈«ÓÒ «Ú⁄ ÁØ Á«¡≈Úª Á∂ «Ú⁄’≈ √«Ê ‘؉≈ ‘ÀÕ Áº÷‰∆ Ì≈ «Ú⁄ÚÀÙÈÚª Á≈ √Ì ÂØ∫ Úº‚≈ Ó≥Á «¬‘ ‘∆ √∆ Â∂ «¬Ê∂ ‘∆ Íë√ºË ÚÀÙÈÚ Â∂ Ì◊Â∆ Ó Á∂ ¡≈◊»≈Ó≈È∞‹ È∂ ¡≈͉∆ ¿∞Ó Á∂ ¡≈ı∆ √≈Ò ◊π˜≈∂ √ÈCÕ «¬√ Ó≥Á Á∆¡ª √ºÂ Í’Óª ‘ÈÕ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «¬√ Ó≥Á «Ú⁄ ’∞fi √Óª ·«‘∂ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ·«‘È Á∆ A. «¬‘ ◊πÁπ¡≈≈ ⁄øÁ» Ò≈Ò Ú˜∆ ‘ÀÁ≈Ï≈Á Á∂ ωÚ≈¬∂ ◊πÁÚ≈«¡ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ ‘ÀÕ B. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ «¬Ê∂ «ÁºÂ∆ ‘ÀÕ ¿∞Ê∂ «√Ò∂÷ ‘À ““◊π» ‹∆ Áº÷‰Á∂ ÁØ‘∂ «Ú⁄”, Í≥È≈ B@C-B@D (¡≥Â’≈ AAB-CG) «¬‘ √≈÷∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ∆Õ ¿∞Ê∂«Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ «¬Ê∂ ‘∂ √È Âª Ó≥Á Á∆ «¬º‡ ¿∞È∑ª Á∂ «√ «Ú⁄ ¡≈ Úº‹∆ Â∂ ¿π√ Ú∂Ò∂ ¿∞È∑ª «¬‘ ÙÏÁ¿∞⁄≈«¡≈Õ «¬√ Ò¬∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ʪ ÂØ∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Í≈ÏÂ∆ ˘ √˜≈ «ÓÒ‰∆ Â∂ ¿∞√ Á∆ Âͺ«√¡≈ Â∂ «ÙÚ≈ ’ØÒØ∫«÷Ó≈ «ÓÒ‰ Á≈ Ú≈Â≈Ú‰ ‘∆ ¡À√≈ √∆ «‹√ «Ú⁄ ◊π» È∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ C. A Short Note on Sri Ranganatha Swami Temple, ¬∂ Ù≈‡ È؇ ¡≈È √Ã∆ ø◊≈È≈Ê≈ √Ú≈Ó∆‡À∫ÍÒ, √Ã∆ ø◊Ó, ÓÁ≈√ √‡∂‡Õ
    • iBw;kyh gozgok 77Ô≈Á «Ú⁄ «¬Ê∂ «¬’ ◊πÁÚ≈≈ Ú∆ ‘πøÁ≈ √∆ ‹Ø √Ó∂∫∆ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò „«‘ «◊¡≈ ‘ÀAÕ «Âz⁄È≈ÍÒ∆ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’≈Ú∂∆ Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆ Á∂ ≈‘ È≈◊≈͇ÈÓÍπ‹ ◊¬∂Õ ¶’≈ ‹≈‰ Ò¬∆ «¬‘ Áº÷‰∆ Ì≈ Á∆ «¬’ Íπ≈‰∆ ÏøÁ◊≈‘ √∆BÕ «¬ÊØ∫ ◊π»√≈«‘Ï Òø’≈ ◊¬∂Õ Áº÷‰∆ Ì≈ ¡Â∂ ¶’≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ «Ú⁄’≈ √Á∆¡ª ÂØ∫ ¡≈Ú≈‹≈¬∆‘؉ Á∂ √ϻ «ÓÒÁ∂ ‘ÈCÕ ¶’≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ Â∂ «ÂzÈ’ØÓÒ∆ «Ú⁄ Ï‘π Íπ≈‰≈ «‘øÁ» Ó≥Á‘πøÁ≈ √∆ «‹√ ˘ ÍπÂ◊≈Ò∆¡ª È∂ √Â≈∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ „≈‘ «ÁºÂ≈ √∆DÕ ÂzÈ’ØÓÒ∆ Á∂ Áº÷‰«Ú⁄ «¬’ ‘Ø ÏøÁ◊≈‘ Ó‡∆¡≈’ÒÓ ‹ª Ó‚≈’∞Ò≈Í≈ √∆Õ «¬√ Á≈ ÈÚ∆È Á≈ ÏÀ‡∆’∞Ò≈ ‘ÀÕ«¬‘ ÈÚª È≈ ‚⁄ ÒØ’ª È∂ Í≈«¬¡≈ √∆EÕ Ó‚≈’∞Ò≈Í≈ Â≈«ÓÒ ÒØ’ª Á∆ Ï‘π Íπ≈‰∆ Ï√Â∆√∆Õ «¬√ ’≈ ’ÊÈ √’øÁÍπ≈‰ «Ú⁄ Ú∆ ¡≈™Á≈ ‘À Â∂ ≈Ó≈«¬‰ «Ú⁄ ‘ȱøÓ≈È Á∆ ¶’≈√≈ÛÈ Á∆ Ú≈Â≈, «¬√∂ ¡√Ê≈È Â∂ ‘ج∆ Á√∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀFÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈◊≈͇ÈÓ ÂØ∫ «ÂzÈ’ØÓÒ∆ Â∂ Î∂ Ó‡∆¡≈’∞ÒÓ (ÈÚ∆È ÏÀ‡∆’∞Ò≈)¡≈ ◊¬∂GÕ A. «¬‘ ⁄øÁ» È≈Ò Á∂ ωÚ≈¬∂ ◊πÁÚ≈«¡ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ √∆Õ B. Ô±È∆ «Ò÷≈∆ ‡≈ÒÓ∆ (Ptolmey) È∂ «¬√ ˘ È∆◊≈Óؘ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø Imperial Gazetteer,Madras Sothern Districts «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ ÓÁ≈√, √ÁÈ «‚√«‡z’χ˜ ÓÁ≈√ AI@F, Âø‹Ø ÍßÈ≈C@Õ «¬√ ÂØ∫ ⁄≈ Ó∆Ò Â∂ Ù≈‘ ‘Ó∆Á È≈◊Ø∆ Á∆ Á◊≈‘ ‘ÀÕ «¬‘ ’≈Á∆¡ª «Ú⁄Ø∫ √∆ Â∂ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆Á≈ √Ó’≈Ò∆ √∆Õ «¬√ Á≈ ‹ÈÓ AE@D ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ (Ú∂÷Ø Á◊≈‘ ÚÒØ∫ ¤«Í¡≈ ÍÀ∫¯ÒÀ∫‡) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï‹ÁØ∫ «¬ÊØ∫ ¶ÿ∂ ª «¬‘ Ï‘π ¤Ø‡∆ ¿∞Ó Á≈ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ Ó∂Ò √øÌÚ È‘∆∫ ‘ÀÕ C. ≈Ó∂ÙÚÓ Á∂ Ó≥Á Á≈ «¬’ Ì≈◊  Â∂ Âø‹Ø Á≈ «¬’ Ó≥Á ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª¶’≈ Á∂ ≈«‹¡ª È Ï‰Ú≈¬∂ √ÈÕ Ú∂÷∂ ¬∂ ◊≈¬∆‚ ‡» √Ã∆ ≈Ó≈ È≈Ê≈ √Ú≈Ó∆ ‡À∫ÍÒ ≈Ó∂ÙÚÓ ( A guide to SriRama Natham Swami Temple) D. Ceylon Literary Register, √∆ÒØÈ, «Ò‡∂∆ «‹√‡, √ÂøÏ BD, AHHF, Í≥È≈ FC √ «ÚÒ∆¡Ó‹ØȘ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- This island was peopled, time out of memory by the Hinud race. The templewhich stood at Trinocomalee is not to be forgotten. It would have remained for the present day avenerable relic, had not the misguided religious zeal of the Portugese razed it to ground in 1622 tosupply material to one of their fortifications. 5. A Monograph on Batticoal ¬∂ ÓØÈØ◊≈¯ ¡≈È ÏÀ‡∆’ØÒ≈, ⁄À͇ A, ‡ØÍØ◊≈¯∆ (Topography) F. ¿∞’Â, ⁄À͇ ¡ÀÈÙÀ∫‡ «‘√‡∆ (Ancient History) G. “‘’∆’ ≈‘ Óπ’≈≈‹∂ «ÙÚÈ≈Ì ’∆”” «Ú⁄ È≈◊≈͇ÈÓ ÂØ∫ ¶’≈ ‹≈‰ Á≈ ≈‘ «Ò«÷¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’‘À «’™«’ «¬‘ ‘∆ √Â≈ «˜¡≈Á≈ ⁄ÒÁ≈ √∆Õ ‘Ø «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ Á≈ ∆√⁄ Í∂Í““◊π» È≈È’’˜ «Ú«˜‡ ‡» √∆ÒØÈ”” ÍÃØ√∆«‚ø◊˜ ¡≈¯ Í≥‹≈Ï «‘√‡∆ ’≈ȯø√ Í«‡¡≈Ò≈ AIFI.
    • iBw;kyh gozgok 78 ÏÀ‡∆’∞Ò≈ Á≈ ≈‹≈ «ÙÚ Á≈ ¿∞Í≈Ù’ √∆AÕ «¬√∂ ’ ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ⁄‰‘≈ªÈ∂ «¬√ Á≈ Ȫ ≈‹≈ «ÙÚÈ≈Ì «Ò«÷¡≈ ‘ÀB «‹√ Á≈ Ì≈Ú ‘À «’ ¿∞‘ «ÙÚ Á≈ ¿∞Í≈Ù’ √∆Õ«¬√ Á∂ ¡√Ò∆ Ȫ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈Õ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ó«‘Ó≈ √π‰ ⁄π«’¡≈ √∆«’™«’ Ò≈‘Ω «ÈÚ≈√∆ Ì≈¬∆ ÓÈ√π÷ ‹Ø ÓÒ√∆‘≈ Á∂ Ì◊∆Ê È≈Ò ◊π» ‹∆ ˘ √πÒÂ≈ÈÍπ«Ó«Ò¡≈ √∆, «¬Ê∂ ¡≈͉∂ ÚÍ≈ Á∂ √Ïø Ë «Ú⁄ ¡≈«¬¡≈ √∆ Â∂ ≈‹∂ È≈Ò ◊Ò Ï≈Â’«Á¡≈C ¿∞√ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ó«‘Ó≈ Áº√∆ √∆Õ ÏÀ‡∆’∞Ò≈ Á∂ ≈‹∂ È∂ Ì≈Ú∂∫ ◊π»È≈È’ Á≈ Ȫ ª √π«‰¡≈ √∆ Í Ù’ÒØ∫ È‘∆∫ √∆ ‹≈‰Á≈Õ √Ø ‹ÁØ∫ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈ Ò◊≈ «’¿∞µÂ∆ «‘øÁ ÂØ∫ «¬’ √≈Ë» ¡≈«¬¡≈ ‘À ª ¿π√ È∂ ÍÃ∆«÷¡≈ Ò¬∆ ÓØ‘‰∆¡ª «¬√Âz∆¡ª Ì∂‹∆¡ªÕ¿∞È∑ª ¡È∂’ ø◊ ’ ’∂ «Ú÷≈¬∂ Í Ï≈Ï∂ ˘ ÓØ‘ È≈ √’∆¡ªÕ ◊π» √≈«‘Ï ¡≈͉∂ «Ë¡≈ÈÓ◊È ‘∂DÕ «¬‘ ≈‹≈ ¡≈Í ¡≈«¬¡≈ Â∂ ¡≈ ’∂ Íπ«¤¡≈ «’ Â∞√∆∫ ’Ω‰ ‘πøÁ∂ ‘Ø? ‹Ø◊∆ ‘ØE ‹ª Í≥‚‘Ø? ª ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈ :- ‹Ø◊∆ ‹π◊«Â È≈Óπ «ÈÓ≈«¬´ Â≈’À Ó∂´ È ≈Â∆ ÍÃ∆ÂÓ È≈Êπ √Á≈ √⁄π √ø◊∂ ‹ÈÓ Ó‰ ◊«Â Ï∆Â∆ ◊π√≈¬∆ Â∂≈ ’‘≈ È≈Óπ ’À√∂ ‹≈Â∆ ‹≈ ¿∞ Ì∆« Ó«‘Ò ÏπÒ≈Ú«‘ ͱ¤¿∞ Ï≈ «ÈøÂ∆ A. √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡≈øÌ «Ú⁄ ¶’≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ Â∂ √ ≈‹∂ ≈‹ ’Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª √ºÂ≈≈«‹¡ª Á∂ È≈Úª Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Òº◊Á≈ Í ¿∞‘ √ ≈‹∂ «ÙÚ Á∂ ¿∞Í≈Ù’ √È Â∂ «¬È∑ª Ê≈Úª Â∂ ≈‹ ’Á∂√È :- (¿) ÓπÒ≈«‡Ú (¡) «‡øÈ’ØÓÒ∆ (¬) ÏÀ‡∆’∞Ò≈ (√) ’؇∆¡≈ (‘) ÍÒ◊Ó (B) Í≈ÈÓ (÷) ÔÒ≈ B. ÚÒ≈«¬Ò Ú≈Ò∆, Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ Â∂ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¶’ª Á∂ ≈‹∂ Á≈ Ȫ «ÙÚÈ≈Ì«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ C. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¶’ª ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ÓÈ√π÷ Á≈ ¡≈͉∂ ÚÍ≈ Á∂ √øÏøË «Ú⁄ ¶’≈‹≈‰≈ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ¿∞ÊØ∫ Á∂ ≈‹∂ ¡◊∂ Ó«‘Ó≈ ’È ’≈ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «Ú⁄ ‘À, Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ Ì≈¬∆ ÓÈ√π÷ Á≈ ¶’≈ ‹≈ ’∂ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ Í∆⁄À’Ú≈¿∞‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ӑ؉∆¡ª «¬√Âz∆¡ª Ì∂‹‰Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Á≈ Ï‘π «Ú√Ê≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ÍÃ∆«÷¡≈ Á≈ ’ÊÈ≈ È‘∆∫ ‘ÀÕ Í Í∆ë÷¡≈ ’È Á≈ √πÌ≈ Íπ≈‰∂ ڒª «Ú⁄ ÍÃ⁄Ò √∆Õ «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ E. ¶’≈ Á∂ ÒØ’ ‹Ø◊∆¡ª ÂØ∫ Ú≈’¯ √ÈÕ ⁄ΩËÚ∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «¬ÊÈ Ï±Â≈ «Ò÷Á≈ ‘À «’ ¿∞‘¶’≈ «Ú⁄ ‹Ø◊∆¡ª ˘ «Ó«Ò¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 79 ÏÑӉ∞ ÏÃ‘Ó «◊¡≈È «¬√È≈È∆ ‘« ◊π‰ Í»‹∂ Í≈Â∆ ¬∂’Ø È≈Óπ ¬∂’∞ È≈≈«¬‰ «ÂzÌÚ‰ ¬∂’≈ ‹ØÂ∆ «‹‘Ú≈ ‚ø‚∆ «¬‘π ÿº‡π ¤≈Ï≈ ÂØÒ¿∞ È≈Ó ¡‹≈⁄∆ ¬∂’Ø ‘≈‡π √≈‡π √ÌÈ≈ «√« Ú‰‹≈∂ «¬’ Ì≈Â∆ ÁØÚ∂ «√∂ √«Â◊π «ÈÏ∂Û∂ √Ø Ï»fi∂ «‹√π ¬∂’ «ÒÚ Ò≈◊∆ ‹∆¡‘π ‘À «ÈÌ◊Â∆Õ √ÏÁπ Ú√≈¬∂ ÌÓ ⁄π’≈¬∂ √Á≈ √∂Ú’∞ «ÁÈ∞ ≈Â∆ ¿∞Í« ◊◊È∞ Í« ◊Ø÷π ¡◊Óπ ◊π» Íπ«È Ú≈√∆ ◊π Ï⁄È∆ Ï≈‘« ÿ« ¬À’Ø È≈È’ Ì«¬¡≈ ¿∞Á≈√∆AÕ [Ó≈» Ó‘Ò≈ 1 Õ1® (992)] ≈‹∂ ˘ √Ófi ¡≈ ◊¬∆ «’ «‹√ Ó‘≈Íπ÷ Á≈ ÓÈ√π÷ È∂ ’ÊÈ ’∆Â≈ √∆, ¿∞‘ «¬‘ ‘∆‘ÈÕ ≈‹∂ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈ Â∂ ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈͉∂ Ó«‘Ò «Ú⁄ ÒÀ «◊¡≈ Â∂ ’∞fi √Óª ’ØÒ«÷¡≈Õ Í ◊π» √≈«‘Ï ≈‹∂ ’ØÒØ∫ ¡≈«◊¡≈ ÒÀ ’∂ ÏÀ‡∆’∞Ò≈ Á∂ Áº÷‰ ÚÒ Ï≈ª Ó∆Ò Á∆ Á»∆Â∂ ‹≈ ‘∂Õ «¬‘ ʪ Ï‘π Ó‰∆’ √∆Õ «¬Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ √Óª «ÏÂ≈«¬¡≈Õ «¬Ê∂ ‘∆ ◊π» ‹∆È∂ ⁄ø◊∂ Ì≈‡Û∂ ˘ «√º÷ ω≈«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀBÕ «‹√ ¡√Ê≈È ÒÂ∂ ◊π» ‹∆ ·«‘∂, ¿∞Ê∂ «¬’È◊ ’∞»’Ò Ó≥‚Í ¡≈Ï≈Á ‘ÀÕ ’∞»’Ò Ó≥‚Í Â≈«ÓÒ Á≈ ÙÏÁ ‘À «‹√ Á≈ Ì≈Ú ‘À “◊π» Á≈È◊” «¬√ È◊ Á∂ ÒØ’ª È∂ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ ˘ Á«√¡≈ ‘À «’ «¬Ê∂ ¿∞µÂ∆ «‘øÁ ÂØ∫«¬’ «√ºË Ï≈Ï≈ È≈Ê ¡≈¬∂ √È ‹Ø √≈„∂ ⁄≈ √Ω √≈Ò Á∂ ’∆Ï ‘ج∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª Á∆ Ô≈Á «Ú⁄⁄«¬‘ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘ÀCÕ ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ ◊π» ‹∆ ¡◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ ¶’≈ Á∂ ≈‹∂ È≈Ò Ó∂ Ò ’∞»’Ò Ó≥‚Í ÂØ∫ ◊π» ‹∆ ¶’≈ Á∂ ÍÃ≈«√ºË Â∆Ê ’Â◊≈Ó≈ ‹Ø ¶’≈ Á∂ Ëπ Áº÷‰Í»Ï «Ú⁄ ‘À ‡π ͬ∂Õ «¬√ ¡√Ê≈È Á∆ Ô≈Â≈ ◊π» √≈«‘Ï ÂØ∫ √Á∆¡ª Í«‘Òª Ì≈Â∆ Ô≈Â»’Á∂ ¡≈¬∂ √ÈÕ ÏÀ‡∆’∞Ò≈ ÂØ∫ ¶’≈ È∂ Í»Ï∆ √ÓπøÁ∆ ’ø„∂ Á∂ È≈Ò È≈Ò Ô≈Â» ’Â◊≈Ó≈ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÙÚÈ≈Ì ’ØÒ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈Ò≈ Áº«√¡≈‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘Ø ÙÏÁ Á√∂ ‘È «’™«’ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆,Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ Í«‘Òª «Ò÷∆¡ª ◊¬∆¡ª, «¬√ Ò¬∆ ¡√ª ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘∆·∆’ Ó≥È∆ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÍÃ≈‰√ø◊Ò∆ Á≈ ¿∞⁄≈È≈ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂Ì≈¬∆ ÍÀÛ∂ ˘ Ì≈¬∆ √øÂØ÷ «√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ ÍÃ≈‰ √ø◊Ò∆ «Ò¡≈¿∞‰ Ò¬∆ ¶’≈ Ì∂«‹¡≈ √∆ Â∂ Î∂ ÍÃ≈‰ √ø◊Ò∆◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ Á‹ È‘∆∫ √∆ ’∆Â∆Õ «¬√ ÂØ∫ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’ ÍÃ≈‰ √ø◊Ò∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ⁄È≈È‘∆∫ √∆Õ B. Ì≈Ú∂∫ «¬√ Ú∂Ò∂ Ì≈‡Û∂ Òø’≈ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘ÈÕ Í ÂÚ≈∆ı ◊π» ı≈Ò√≈ «Ú⁄ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ«Ò÷Á∂ ‘È «’ ⁄ø◊≈ Ì≈‡Û≈ «¬Ê∂ ‘∆ ◊π» ‹∆ Á≈ «√÷ Ï«‰¡≈ √∆Õ C. «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ ¡≈«’¡≈ÒØ‹∆ Ó«‘’Ó∂ Á∆ √‘≈«¬Â≈ È≈Ò √ÂøÏ AIFH «Ú⁄ «¬√ √≈∂«¬Ò≈’∂ Á≈ √Ú∂÷‰ ’∆Â≈ √∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 80‹ªÁ∂ √ÈÕ √Ø ◊π» ‹∆ ÓΩ‹»Á≈ ’ÒÓπÈ≈¬∂, «‡¿±’Ø«¬Ò, Í≈±«ÚÒ ¡Â∂ Í≈ÈÓ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ¿∞√ Íë√ºË¡√Ê≈È Â∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂A ‹Ø Ó≈È’ ◊ø◊≈ Á∂ «’È≈∂ √«Ê ‘ÀÕ «¬√ ¡√Ê≈È È≈Ò ’¬∆Ú≈«¬Âª Í⁄ºÒ ‘È ‹Ø ¬∆√≈ Á∂ ‹øÓ‰ ÂØ∫ E ‘˜≈ √≈Ò Íπ≈‰∆¡ª Áº√∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ«¬‘ √≈∆¡ª Ú≈«¬Âª «ÙÚ≈ Á∂ ÍπºÂ √’øÁ≈ √πÌÓ≈È∆¡≈ «‹√ ˘ «√È‘≈Ò∆ «Ú⁄ ’ø‚≈’∞Ó≈≈‹ª ’Â◊≈Ó≈ Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘È, È≈Ò √ÏøË ‘ÈÕB ◊π» √≈«‘Ï ’Â◊≈Ó≈ ‹ª ’≈Â’√Ú≈Ó∆ Á∂ Ó≥Á ÂØ∫, «◊¡≈È∆ «◊¡≈È Ò«√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡Èπ√≈, Ï‚∞Ò≈ È≈Ó Á∂ Ù«‘ «Ú⁄⁄È∂ ◊¬∂Õ C ¿∞ÊØ∫ Èπ≈ ¡«‘Ò∆¡≈ «‹√ ˘ √∆Â≈ ¡«‘Ò∆¡≈D Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘È Á∂ Í‘≈Û∆«¬Ò≈«’¡ª ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ √∆Â≈Ú≈’≈ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ’؇∆ ≈‹ «Ú⁄ Íπ‹ ◊¬∂Õ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ’؇∆E Â∂ ≈‹≈ËÓ≈ÍÃ’Ó≈Ï≈‘» ÈØÚª ≈‹ ’Á≈ √∆Õ «¬√Á≈ ≈‹ ¿∞µÂ ÚºÒ ’≈Ò≈ ˙¬∆¡≈ ÂØ∫ ÒÀ ’∂Áº÷‰ «Ú⁄ ÚÒ≈Ò¬∆ ◊ø◊≈ Â’ √∆ÕF ËÓ≈ÍÃ’Ó≈Ï≈‘» ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú‘ث¬¡≈Õ ’؇∆ ≈‹ «Ú⁄ ÏπºË ËÓ Ú≈«Ò¡ª Á≈ ˜Ø √∆G ‹Ø ¡È∆ÙÚ≈Á∆ ËÓª «Ú⁄Ø∫«◊«‰¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ◊π» ‹∆ È≈ ’∂ÚÒ ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆ ‘Ø∫Á ˘ Ó≥ÈÁ∂ √È √◊Ø∫ ÍÓ≈ÂÓ≈ ˘¡≥◊ √ø◊ √ÓfiÁ∂ √ÈÕ √Ø ¿∞È∑ª ˘ ¬∆ÙÚÚ≈Á Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù «ÁºÂ≈ «‹√ ÂØ∫ ≈‹≈ ÍÃÌ≈«Ú‘ث¬¡≈Õ ÏπºË ËÓ «Ú⁄ √øÿ≈-≈‹≈ ÏØË∆¡ª Á∆ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ √Ê≈È’ ÍÁÚ∆ √Ófi∆ ‹ªÁ∆√∆ÕH ‹ÁØ∫ √øÿ≈ ≈‹≈ ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ «¬’ √≈Ë» ¿∞µÂ∆ «‘øÁ ÂØ∫ ¡≈«¬¡≈ ‘À Â∂ ¿∞√ È∂ ≈‹∂˘ ¡≈͉≈ ¡È∞Ô≈¬∆ ω≈ «Ò¡≈ ‘À ª ¿∞√ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ⁄⁄≈ ’È Á≈ÔÂÈ ’∆Â≈Õ «’™«’ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù ‹≈ Í≈ ¡Â∂ Ó»Â∆-Í»‹≈ Á∂ «ÚπË √∆, «¬√Ò¬∆ ÏÑӉ Ú∆ ÏØË∆¡ª Á∂ È≈Ò ‘Ø ◊¬∂Õ «¬‘ √≈∂ ’؇∆ Á∂ ≈‹∂ Á∂ √≈Ó∑‰∂ ◊π» ‹∆ È≈Ò ⁄⁄≈’È Ò◊∂IÕ ◊π» ‹∆ È∂ √Ófi≈«¬¡≈ «’ ¬∆ÙÚ Á≈ È≈Ó ‘∆ √Ì ˘ ÙªÂ∆ ÍÁ≈È ’ √’Á≈ A. Hinduism in Ceylon, Rev. J. Cartman «‘øÁ»«¬˜Ó «¬È «√ÒØÈ, ’≈‡ÓÀÈ, ’ضÏØ, AIEG, Í≥È≈AB@Õ B. Katargama, Paul Wirz, Translated by Doris Barta Pralle, ’Â◊≈Ó≈, Í≈Ò «Ú˜, ¿∞ÒÊ≈’≈‚Ø√ ÏÂ≈ Ï∂Ò∆, ’ضÏØ, AIFF, Í≥È≈ B C. ÂÚ≈∆÷ ◊π» ı≈Ò√≈ «‘º√≈ Í«‘Ò≈, «◊¡≈È «◊¡≈È «√øÿ ⁄ØÊ∆ ¤≈Í, Í≥È≈ BGC D. «¬√ «¬Ò≈’∂ ˘ ¡ÙØ’ ω Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ Íπ≈‰∆ Ú≈«¬Â ‘À «’ √∆Â≈ ˘ «¬√∂ ω «Ú⁄ ≈Ú‰È∂ ’ÀÁ «÷¡≈ √∆Õ «¬‘ «¬’ Ó‰∆’ Í‘≈Û∆ Â∂ ‘À ◊Ó∆¡ª ˘ Ï‘π ÒØ’ «¬Ê∂ √À ’È ‹ªÁ∂ ‘È E. ’؇∆ ≈‹ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ ’Ø∆ √∆ Â∂ «¬‘ ÓΩ‹»Á≈ ’ضÏØ Ù«‘ Á∂ ÊØÛ∆ Á» º÷‰ «Ú⁄ √∆Õ F. Hinduism in Ceylon «‘øÁ»«¬˜Ó «¬È «√ÒØÈ, Í≥È≈ DA G. ¿∞’ H. Guru Nanak and Ceylon, Dr. S. W. Karunaratna ◊π» È≈È’ ¡À∫‚ «√ÒØÈ «¥Â ‚≈: ’πÈ≈ÂÈ≈Á∂ Í⁄∂ «Ú⁄Ø∫Õ «¬‘ Í⁄≈ «¬’ «ÙÒ≈ Ò∂÷ Á∂ Â∂ ¡Ë≈ ‘À ‹Ø ¡È≈ËÍπ≈ ¡‹≈«¬Ï ÿ «Ú⁄ √πº«÷¡Â ‘ÀÕ«√Ò≈Ò∂÷ Á≈ ÈßÏ, ¡ÀÓ. AAA ‘ÀÕ «¬‘ Í⁄≈ ’ΩÓªÂ∆ ◊ØÙ‡∆ Á∂ √Ó∂∫ E √øÂÏ AIFI ˘ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú√‡∆«Ú⁄ Í«Û∑¡≈ «◊¡≈Õ I. ¿∞’Â
    • iBw;kyh gozgok 81‘ÀÕ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈A:- √‹π◊ √ √ √ ÏØÒ∂Õ ÍΩ‰≈‘≈∆ ÓÈ È‘∆∫ ‚ØÒ∂Õ ÂzÀÂ∂ ‹π◊ Ì◊ ’Ó≈¬∆Õ ‹Í Í √ø‹Ó Â≈Û∆ Ò≈¬∆Õ ÁÚ≈Í Ì◊Â≈ Í»‹≈ ⁄≈Õ ’«Ò‹π◊ ’∆ÂÈ È≈Ó ¡Ë≈Õ ÍπÈ √‹π◊ Âz∂Â≈ ‹π◊≈ Áπ¡≈Íπ Í»‹≈ ⁄≈Õ Â∆ÈØ ‹π◊ Â∆ÈØ «ÁzÛ∂ ’«Ò ’∂ÚÒ È≈Ó ¡Ë≈Õ («¬‘ Â∞’ª ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ È‘∆∫ ‘È) «¬‘ Ï⁄È √π‰ ’∂ ËÓ≈ÍÃ’Ó≈Ï≈‘» Â∂ ‘Ø √Ì ÒØ’ ÍÃÌ≈«Ú ‘ج∂BÕ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ’∞fi √Óª ’؇∆ «‘ ’∂ ¿∞µÂ ÚºÒ ⁄Ò Í¬∂Õ ÓÁ≈È∂ Á∆ Ìπ º ÷ «Í¡≈√ Á»  ’∆Â∆ ’؇∆ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ¿∞µÂ ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ‘ج∂ √∆Â≈Ú≈’≈ Íπ‹ ◊¬∂Õ √∆Â≈Ú≈’≈ Á≈ÓΩ‹»Á≈ È≈ ¡«Ú√Ú∂Ò≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÈÚ∆È ’∞¶ÏØ ÂØ∫ CC Ó∆Ò ¿∞µÂ Í»Ï ÚºÒ ‘ÀÕ “‘’∆’ ≈‘Óπ’≈Ó” «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ √∆Â≈Ú≈’≈C È◊ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ¡√Ê≈Í ’∆Â∆√ø◊ ‘πøÁ∆ √∆Õ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á≈ √Ú∂÷‰ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬√ Ú∂Ò∂ «¬Ê∂È≈ ’ج∆ «√÷ ‘À ¡Â∂ È≈ ‘∆ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ √∆Â≈Ú≈’≈ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï ¿∞µÂ ÚºÒ ‘ج∂ ¡È≈ËÍπ≈ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ ¡È≈ËÍπ≈ÍÃ≈⁄∆È √«Ó¡ª ÂØ∫ ¶’≈ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ √∆DÕ ¡È≈ËÍπ≈ ÂØ∫ ¡≈Í ¿∞µÂ ÚºÒ ‡π ͬ∂ Â∂ ¿πÊ∂ A. ÂÚ≈∆÷ ◊π» ı≈Ò√≈, «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ, «‘º√≈ Í«‘Ò≈ ⁄ΩÊ∆ ¤≈Í, Í≥È≈ BGG B. «¬‘ √≈÷∆ ‚≈: ¡À√: ÍÈ≈«ÚÂ≈È≈, ∆‡≈«¬‚ ÍÃدÀ√ ¡≈¯ ¡≈«’¡≈ÒØ‹∆; ’ØÒøÏØ («√ÒØÈ) ¡Â∂‚≈’‡ ¡À√: ‚ÏÒÔ± ’È≈ÂÈ≈ ¡«√√‡À∫‚ ‚≈«¬À’‡ ¡≈«’¡≈ÒØ‹∆ Á∂ ÒÌ∂ «¬’ «ÙÒ≈-Ò∂÷ Â∂ ¡Ë≈ ‘À‹Ø ¡È≈Íπ≈ Á∂ ¡‹≈«¬Ï ÿ «Ú⁄ «Í¡≈ ‘ÀÕ «¬√Á≈ ÈßÏ ¡ÀÓ: AAA ‘ÀÕ «¬‘ Í«‘Ò≈ «Ò÷∂ «’√∂ ‘Ø Ò∂÷ Â∂ «Ò«÷¡≈‘ÀÕ «¬‘ «√Ò≈-Ò∂÷ √ø√«¥Â ‘ÀÕ «¬‘ ËÓ≈Í’Ó≈Ï≈‘» Á∂ ≈‹ Á∂ Í≥Á∑Ú∂∫ √≈Ò Á≈ ‘ÀÕ ‚≈: ’È≈ÂÈ≈ Á∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ ËÓ≈ÍÃ’Ó≈Ï≈‘» ADIC ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Âı Â∂ ÏÀ·≈Õ «¬√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ ˘ “È≈È’ ¡⁄≈∆¡” ’’∂«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬È∑≈ Á≈ ËÓ «¬’ ¡’≈ÒÍπ÷ Á≈ ËÓ √∆ ‹Ø Ó»Â∆ Í»‹≈ ¡Â∂ ‹≈ Í≈ Á∂ «ÚπË Áº«√¡≈ ‘ÀÕÚØ÷Ø Guru Nanak and Ceylon, Dr. S. W. Karunaratne, ◊π» È≈È’ ¡Â∂ «√ÒØÈÕ ‚≈’‡ ’È≈ÂÈ≈ Á≈Í⁄≈ ‹Ø ¿∞È∑ª È∂ ’ΩÓªÂ∆ ◊π» È≈È’ √ÀÓ∆È≈ Â∂ E √ÂøÏ AIFF ˘ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú√‡∆, Í«‡¡≈Ò≈, «Ú⁄Í«Û∑¡≈Õ C. “‘’∆’ ≈Ó Óπ’≈Ó” «Ú⁄ √∆Â≈Ú≈’ ˘ “√ÂÚ≈‘Á” «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬ÊØ∫ Á∂ ≈‹≈ Ó≈«¬¡≈Á»È∆ Á≈ÍπºÂ ≈‹≈ «√øÿ≈ (AEHA-AEI@ ¬∆√Ú∆) ‘Ø«¬¡≈ ‘À «‹√ È∂ √≈∂ ¶’ª ˘ «‹Â «Ò¡≈ √∆Õ D. A Concise History of Ceylon University of Ceylon ¬∂ ’È√≈¬∆˜ «‘√‡∆ ¡≈¯ «√ÒØÈ,Ô±È∆Ú√‡∆ ¡≈¯ «√ÒØÈ, AIFA, Í≥È≈ C@
    • iBw;kyh gozgok 82Í‘πø⁄ ◊¬∂ «‹Ê∂ ¡º‹ ’Ò Â≈Ò∆«ÓÈ≈ ÏøÁ◊≈‘ ‘ÀÕ Â≈Ò∆«ÓÈ≈ Á∂ È∂Û∂ Í«‘Òª ÓÀÈ Á∆Íë√ºË ÏøÁ◊≈‘ √∆ «‹Ê∂ «¬ÏÈ ÏÂØÂ≈ Ú∆ «◊¡≈ √∆ Â∂ ¿∞Ê∂ Ú√Á∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ˘ «Ó«Ò¡≈√∆Õ A ¡È≈ËÍπ≈ ÂØ∫ ÓÀÈ Â’ √≈≈ «¬Ò≈’≈ ÷πÙ’ √∆Õ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ Ó∆∫‘ Â∂ Í≈‰∆Á∆ Ï‘π ÿ≈‡ √∆ «¬√ Ò¬∆ Ú√Ø∫ Ú∆ ÿ‡ √∆Õ √ÓπøÁ Á∂ ’ø„∂ «Í≥‚ ¡≈Ï≈Á √È «‹ÊØ∫ Á∂ ÒØ’Óº¤∆¡ª Í’ÛÈ Á≈ ’øÓ ’Á∂ √ÈÕ «≤‹¡≈Á≈ Ú√Ø∫ ÂÒ≈Úª ¡Â∂ √ØÚª Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘πøÁ∆ √∆ÕÍ«‘Ò∂ √«Ó¡ª «Ú⁄ ÒØ’ Ó∆∫‘ ÍÀ‰ √Ó∂∫ ÂÒ≈Úª «Ú⁄ Í≈‰∆ Ì ÒÀÁ∂ √È Â∂ Î∂ √≈≈ √≈Ò¿π‘ Í≈‰∆ ÚÂÁ∂ √ÈBÕ √Ø ’∂ÚÒ ÂÒ≈Úª Á∂ ’ØÒ ‘∆ «Í≥‚ ¡≈Ï≈Á ‘πøÁ∂ √ÈÕ Ï≈’∆ √Ì «¬Ò≈’≈ ‹ø◊Ò √∆«‹√ «Ú⁄ ⁄∆Â∂ Â∂ «◊ºÁÛ Ï‘π √ÈCÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡È≈ËÍπ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ÓÀÈ ÚºÒ¡≈ ‘∂ √È Âª Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ï‘π «Í¡≈√ Òº◊∆Õ ¿∞√ È∂ ◊π» ‹∆ ˘ «’‘≈, Ìπ÷ Â∂ È‘∆∫Í «Í¡≈√ Ï‘π Һ◊∆ ‘ÀDÕ ◊π» ‹∆ ¿∞√ Ú∂Ò∂ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ÏÀ·∂ √ÈÕ ◊π» ‹∆ È∂ Ú∂«÷¡≈ «’ ’∞fi«◊ºÁÛ «Í¡≈√ È≈Ò «Ú¡≈’Ò ‘È Â∂ «¬’ Í≈√∂ ˘ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ ◊π» ‹∆ È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ «’‘≈«‹√ Í≈√∂ «¬‘ «◊ºÁÛ ‹≈‰◊∂ ¿∞Ê∂ ˜» Í≈‰∆ «ÓÒ∂◊≈, «’™«’ ¿∞‘ ¡≈Í Ú∆ Í≈‰∆ Í∆‰ ‘∆‹≈ ‘∂ √ÈÕ √Ø ◊π» √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ ¿∞È∑ª «◊ºÁÛª «Í¤∂ ‡π ͬ∂Õ «◊ºÁÛ «¬’ ÂÒ≈¡ Â∂Íπ‹∂Õ ¿∞Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È∂ È∂ Í≈‰∆ Í∆Â≈Õ Í≈‰∆ Í∆ ’∂ «’‘≈ «’ ‘π‰ Ìπº÷ Ú∆ Ò◊ ͬ∆‘ÀÕ ◊π» ‹∆ «¬ÙÈ≈È ’È Ò¬∆ «¬√ ÂÒ≈¡ «Ú⁄ ÚÛ∂ Â∂ Ï‘π √Óª Ï≈‘ È≈ «È’Ò∂ÕÓÁ≈È≈ ¿∞‚∆’Á≈ «‘≈ Â∂ Ï‘π ÿÏ≈«¬¡≈Õ Í ◊π» ‹∆ ÂÁ∂-ÂÁ∂ ÂÒ≈Ú Á∂ Á»‹∂ ’ø„∂‹≈ «È’Ò∂ Â∂ È≈Ò Á∆ Ï√Â∆ «Ú⁄Ø∫ ÓÁ≈È∂ Ò¬∆ ’∞fi ÷≈‰ ˘ ÒÀ ¡≈¬∂Õ ÷≈‰ Ú≈Ò∆ Ú√± Â∂ A. ¿∞’ Í≥È≈ BEFÕ B. A Reginal Geograpy of Ceylon, S. F. D. Salva ¬∂ «‹∆ÈÒ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «√ÒØÈ, ¡À√. ¡À¯.‚∆. √≈ÒÚ≈, Í≥È≈ AIIÕ C. A Reginal Geograpy of Ceylon, S. F. D. Salva ¬∂ «‹∆ÈÒ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «√ÒØÈ, ¡À√. ¡À¯.‚∆. √≈ÒÚ≈, Í≥È≈ BBI-C@ ¡Â∂ Í≥È≈ BAC, Ú≈Ú≈È∆¡≈ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ «¬È∑ª √ª Á≈ «Ò÷≈∆ ¡≈Í «Î«¡≈‘ÀÕ ‹ø◊Ò Á∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ «◊ºÁÛ Â∂ ‘Ø ‹≈ÈÚ √Û’ Â∂ ¡≈Ó «Î∂ Ș ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ D. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ≈ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «¥Â «Ó‘Ï≈È Í≥È≈B@F-B@HÕ «¬√ √≈÷∆ Á≈ ’ÊÈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫Õ «¬‘ √≈÷∆ √∂ÂÏø ≈Ó∂ÙÚÓ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª¡≈™Á∆ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ «◊ÁÛª Á≈ ◊π» ‹∆ Â∂ ÓÁ≈È∂ ˘ Í≈‰∆ Â∂ ÂÒ≈Ú ’ØÒ ÒÀ ‹≈‰ Á≈ √ͺه ’ÊÈ ‘ÀÕ √ÓπøÁÁ≈ ’ø„≈ √ÍÙ‡ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á≈ ¶’≈ ‹≈‰≈ √ÍÙ‡ ÂΩ Â∂ È‘∆∫ «Ò«÷¡≈ ¡≈Ó∂ÙÚÓ ÂØ∫ ¡◊∂ ’≈Ò∆ ËÂ∆ Â∂ Ú÷∆ ÏØÒ∆ Ú≈Ò∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ‹≈‰ Á≈ √ø’∂ ‘ÀÕ Ì»◊ØÒ’ ÂΩÂ∂ ¿∞√ √Ó∂∫ Á∆ Òø’ª Á∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á∆ ¡Ú√Ê≈ ˘ Ú≈«⁄¡ª «¬‘ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ √≈÷∆ ¡È≈ËÍπ≈Â∂ ÓÀÈ Á∂ «Ú⁄’≈ «’√∂ «Í≥‚ «Ú⁄ ‘ج∆ ‘ØÚ∂◊∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 83Ï≈Ï∂ ˘ Ú∂÷ ’∂ ÓÁ≈È≈ Ï‘π ÍÃ√øÈ ‘Ø«¬¡≈Õ ◊π» ‹∆ ÓÁ≈È∂ Á∆ Ìπº÷ Â∂ «Í¡≈√ «Ó‡≈ ’∂ ¡º◊∂˘ ⁄Ò∂Õ √∂  Ïø Á ≈Ó∂ Ù ÚÓ ‹≈‰≈ ¶’≈ «Ú⁄ ÓÀÈ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Ï∂Û∆ ‹ª Ï≈ÁÏ≈È∆ ‹‘≈˜ «Ú⁄√∂ÂÏøË Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ ¡º’ ’Ò ËÈ∞√’Ø‚∆ ÏøÁ◊≈‘ ‘ÀÕ «¬‘ ¡√Ê≈È ≈Ó∂ÙÚÓ ÂØ∫ ¡º· ÈΩ∫Ó∆Ò ‘ÀÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ≈Ó ⁄øÁ ‹∆ È∂ ¶’ª «‹ºÂ‰ Ú≈√Â∂ «¬Ê∂ ÍπÒ Ïø«È∑¡≈ √∆Õ √∂ÂÏøËÚ∆ «¬’ Â∆Ê ¡√Ê≈È ‘ÀÕ √∂ÂÏøË ÂØ∫ ◊π» ‹∆ ≈Ó∂ÙÚÓ ¡≈ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∂ ¡≈¿π‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ ◊πÁÚ≈≈ È≈È’ ¿∞Á≈√∆ Óº· ‘À ‹Ø Ï‘π «ÈøÁ È≈Ê Á∂¡Ë∆È ‘À Â∂ «¬Ê∂ ‘π«Ù¡≈Íπ Á∂ «¬’ «√º÷ ‘⁄È «√øÿ ’∞fi √≈Òª ÂØ∫ «‘øÁ∂ ‘ÈÕ ≈Ó∂ÙÚÓ Á≈ Ó≥Á Í≈ÓÏÈ Á∆Í Á∂ ¿∞µÂ Í»Ï ÚºÒ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ ¡≥ÁÒ≈ «‘º√≈’≈Ò∂ ͺÊ È≈Ò Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘À ‹Ø ¶’≈ ÂØ∫ «Ò¡ªÁ≈ «◊¡≈ √∆AÕ ¯◊»√È ’∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ ≈Ó∂ÙÚÓ Á≈ Ó≥Á Á≈ÚÛª Á∆ ‘πÈ’≈∆ Á≈ «¬’ ÚË∆¡≈ ÈÓ»È≈ ‘ÀÕ Ó≥Á ÚÒØ∫¤Í∂ ÍÀ∫¯ÒÀ‡ «Ú⁄ «¬√ Ó≥Á Á≈ «˜¡≈Á≈ «‘º√≈ √ØÒ∑Ú∆∫ Â∂ √Â≈Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄ Ï«‰¡≈‘ÀÕB ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «¬‘ Ó≥Á ¡ÀÈ≈ Úº‚≈ È‘∆∫ √∆ «‹øÈ≈ «’ ‘π‰ ‘ÀÕ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «¬‘Ó≥«Á Ï‘π ¤Ø‡≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ≈Ó∂ÙÚÓ Á∂ ’ØÒ ◊¬∂ ª ¿∞Ê∂ Ï‘π √≈∂ ‹Ø◊∆¡ª ‹Ø,◊Ø÷ Í≥Ê∆ √È, ¿∞È∑ª È≈Ò ⁄⁄≈ ’∆Â∆ÕC ‹ÁØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Ó≥Á Ó≥Á ◊¬∂ ª «’√∂ ‹Ø◊∆ «’‘≈ «’ Â∞√∆∫ ª «Èø’≈ Á∂¿∞Í≈Ù’ ‘Ø, «¬√ Ó≥Á «Ú⁄ «’™ ‹ªÁ∂ ‘Ø? ª ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈D:- Á»‹∆ Ó≈«¬¡≈ ‹◊ «⁄ÂÚ≈√πÕ ’≈Ó ¥ØË ¡‘øÁ’≈ «ÏÈ≈√πÕ Á»‹≈ ’¿∞‰ ’‘≈ È‘∆∫ ’ج∆Õ √Ì Ó«‘ ¬∂’∞ «Èø‹Èπ √ج∆Õ A. A Guide to Ramnath Temple ¬∂ ◊≈¬∆‚ ‡» ≈ÓÈ≈Ê ‡À∫ÍÒ, ≈Ó∂ÙÚÓÕ B. Imperial Gazeteer, Madras, Southern Districts «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ ÓÁ≈√, √ÁÈ«‚√«‡z’‡√, ÓÁ≈√ AI@F ÓπÁØ≈ «‚√«‡z’‡ Í≥È≈ CH C. «¬ÏÈ ÏÂØÂ≈ ˘ ‹Ø◊∆ ‹ÎÈ≈ (¶’≈) «Ú⁄ «ÓÒ∂ √È Iban Batuta, Travels in Asia and Africa,«¬ÏÈ ÏÂØÂ≈, ‡ÀÚÒ˜ «¬È ¬∂Ù∆¡≈ ¡À∫‚ ¡¯∆’≈, ¶‚È, AIFC, Í≥È≈ BEE. √Ø ‹Ø◊∆¡ª Á≈ «¬Ê∂ ‘؉≈ ’ج∆¡⁄øÌ∂ Ú≈Ò∆ ◊Ò È‘∆∫Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬Ê∂ ◊Ø÷ Í≥Ê∆¡ª Â∂ ◊π» È≈È’ Á∆ ⁄⁄≈ Á≈ «Ú√Ê≈È≈Ò ‘≈Ò «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ ◊Ø÷ Í≥Ê∆ ‹Ø◊∆¡ª Á≈ ≈Ó∂ÙÚÓ «Ú⁄ «ÓÒ‰≈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫«ÓÒÁ≈ Í «¬‘ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ D. Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊∞» È≈È’, «’à«Ó‘Ï≈È Í≥È≈ BAD-AF (¡≥Â’≈ AAH) Ì≈Ú∂∫ «¬‘ √≈÷∆ «’√∂‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í ‘≈Ò≈ ¡È∞√≈ «¬‘ ≈Ó∂ÙÚÓ «Ú⁄ ‘ج∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 84 Á»‹∆ ÁπÓ«Â ¡≈÷À ÁØ«¬Õ ¡≈Ú∂ ‹≈«¬ Ó« Á»‹≈ ‘Ø«¬Õ Ë«‰ ◊◊«È È≈ Á∂÷¿∞ ÁØ«¬Õ È≈∆ Íπ÷ √Ï≈¬∆ ÒØ«¬Õ «Ú √«√ Á∂÷¿∞ Á∆Í’ ¿∞«‹¡≈Ò≈Õ √Ï «Èø« ÍÃ∆ÂÓπ Ï≈Ò≈Õ ’« «’Í≈ Ó∂≈ «⁄Â∞ Ò≈«¬¡≈Õ √«Â◊π ÓØ«’¿∞ ¬∂’ Ïπfi≈«¬¡≈Õ ¬∂’π «Èø‹È ◊πÓπ«÷ ‹≈Â≈Õ Á»‹≈ Ó≈« ◊π ÙÏ«Á ͤ≈Â≈Õ ¬∂’Ø ‘π’Óπ ÚÂÀ √Ì Òج∆Õ ¬∂’√» ÂÀ √Ì ˙Í«Â ‘ج∆Õ ≈‘ ÁØÚÀ ÷√Ó ¬∂’Ø ‹≈‰±Õ ◊π ’À ÙÏ«Á ‘π’Ó Í¤≈‰∞Õ √◊Ò »Í ÚÈ ÓÈ Ó≈‘∆Õ ’‘π È≈È’ ¬∂’Ø √≈Ò≈‘∆Õ [◊¿∞Û∆ Ó‘Ò≈ 1 ¡Ù‡ÍÁ∆¡ª Õ4Õ (223)] ‹Ø◊∆ «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ⁄πÍ ’ ◊¬∂Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª ≈Ó∂ÙÚ◊ ·«‘∂ Â∂ «Î¿∞µÂ ÚÒ ‡π ͬ∂Õ Úø ‚ ¤’‰≈ ≈Ó∂ÙÚÓ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ ÓΩ‹»Á≈ ≈ÓÈ≈ÁÍπÓ Â∂ «ÂzÚÈÓÒ≈¬∂ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ÓΩ‹»Á≈ ‡∆ÚÈ‚Ó ’ØÒ Íπ‹ ◊¬∂Õ ¿∞√ √Ó∂∫ ‡∆ÚÈ‚Ó √Ó≥πÁ ÂØ∫ ÊØÛ∆ Á» «‡z¿∞¡ÈßÂÍπÓ Á∂ Ȫ È≈Ò Íë√ºË È◊ √∆Õ «‹√ Á≈ Ì≈Ú √∆ √Ã∆ ¡ÈßÂ≈ ‹∆ Á≈ Í«ÚÂ È◊,«’™«’ «¬Ê∂ √Ã∆ ¡ÈßÂ≈ ÍÁÓ≈È≈Ì≈ √Ú≈Ó∆ Á≈ «¬’ Íπ≈‰≈ Ó≥Á √∆AÕ «‡z¿ ¡≥ÈÂÍπÓ Á∂Ȫ ÂØ∫ ‘∆ ‘ΩÒ∆ ‘ΩÒ∆ «¬√ Á≈ Ȫ ‡Ã∆ÚÈ‚Ó ÍÀ «◊¡≈ ‘ÀÕ ‡Ã∆ÚÈ‚Ó Á∂ È∂Û∂ ¿∞µÂ-ͺ¤ÓÚºÒ Á∂ ¤Ø‡∂ ¤Ø‡∂ È◊ Í≈ÒÓ Â∂ ’؇≈«¬Ó √ÈBÕ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡≈ ’∂ ÏÀ·∂ √ÈÕ «¬Ê∂Íπ≈‰≈ «¬’ ‹Ø◊∆¡ª Á≈ ‚∂≈ √∆Õ ‹Ø◊∆¡ª È≈Ò ◊ºÒ Ï≈ ’«Á¡ª ◊π» ‹∆ È∂ Úø‚ ¤’‰Á≈ «√˪ Áº«√¡≈Õ ¿∞È∑ª È∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ «¬’ «ÂÒ Ì∂‡ ’∆Â≈ Â∂ «’‘≈ «¬√ ˘ «’√ Â∑ªÚø‚ ’∂ ÷≈ √’Á∂ ‘ØÕ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¿∞‘ «ÂÒ ’∞ø‚∆ «Ú⁄ Í≈ ’∂ ’∞‡ «Ò¡≈ Â∂ √Ì ˘ ÚÂ≈«ÁÂ≈CÕ «¬√ ¡√Ê≈È ˘ «ÂÒ◊ø‹∆ √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬Ê∂ ◊πÁÚ≈≈ ‘À Â∂ ¿∞Á≈√∆ √≈Ë»«‘øÁ∂ ‘ÈÕ A. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ BD, Í≥È≈ E@ B. Í≥‚ Â≈≈ «√øÿ ÈØÂÓ È∂ “Í»Ò∆¡Ó ’؇≈” ¡√Ê≈È Á≈ Ȫ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ Â∂«ÂÒ◊ø‹∆ √≈«‘Ï Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ’«Á¡ª Ó‘≈È’ØÙ Í≈Ò∆ÍØ‡ ¡√Ê≈È «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í Í≥‹≈Ï∆ «Ú⁄ «¬√ ˘Í≈Ò∆ÍØ‡ «Ò÷‰ Á∆ ʪ Í≈Ò∆Íπø «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í≈Ò∆Íπø ‹ª Í≈Ò∆Íπ÷ ’≈Ò∆’º‡ «˜Ò∂ «Ú⁄ ‘À ‹Ø ‡zÀÚÈ‚Ó ÂØ∫¿∞µÂ ÚÒ ‘ÀÕ Í≈Ò∆ÍØ‡ ‡zÀÚÈ‚Ó Á∂ ’ØÒ «¬’ √Ê≈È ‘ÀÕ ÍØ√‡ Â∂ ‡ÀÒ∆◊≈¯ ‚≈«¬À’‡∆ «Ú⁄ Í≈ÒÓ, ’؇≈«¬ÓÂ∂ Í≈Ò∆ÍØ‡ ‡ÃÀÚÈ‚Ó Á∂ È≈Ò È≈Ò ¤Ø‡∂ ‚≈’ı≈È∂ Á√∂ ‘È ÂÀ ÂzÀÚ∂ Ê≈Úª Ú÷ Á√∆¡ª ‘ÈÕ ‚≈’‡ ◊ø‚≈ «√øÿÈ∂ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á∆ Ô≈Â≈ ’∆Â∆ ‘À Â∂ ¿∞‘ Á√Á∂ ‘È «’ Í≈ÒÓ Â∂ ’؇≈«‘Ó ÁØ ¤Ø‡∂ ¤Ø‡∂ È◊ ‘È ‹Ø ‡ÃÀÚÈ‚ÓÁ∂ ¿∞µÂ-ͺ¤Ó «Ú⁄ ‘È Â∂ «¬È∑≈ È◊ª «Ú⁄’≈ ◊πÁÚ≈ ‘ÀÕ «¬√ ’’∂ «¬√ ¡√Ê≈È ˘ Í≈ÒÓØ ’؇≈«¬Ó’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ C. ◊π» ‹∆ Á∂ «ÂÒ ÿ؇ ’∂ ‹Ø◊∆¡ª «Ú⁄ Úø‚‰ Á∆ √≈÷∆ Ì≈Ú∂∫ Ï≈Ò∂ Á∆ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‘Ê «Ò÷«Ú⁄ È‘∆∫ Í ‘Ø ’¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª ‘ºÊ «Ò÷ª «Ú⁄ ¡≈™Á∆ ‘ÀÕ Í «’Ë∂ «ÈÙ«⁄ ʪ Â∂ «¬√Á≈ ‘؉≈ È‘∆∫ Á«√¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 85 ’Ω ‚ ≈ ≈÷Ù Â≈È≈ Í≈Ò’ ’؇≈«¬Ó ÂØ∫ ◊π» ‹∆ ¿∞µÂ ÚºÒ ‡π ͬ∂ ª ÓΩ‹»Á≈ ’øÏ∂‡» «˜Ò∂ Á∂ Áº÷‰ ÚÒ¡È≈ÓÒ≈¬∂ ÍÏ ’ØÒ ¡≈ ◊¬∂Õ «¬‘ ÍÏ ͺ¤Ó∆ ÿ≈‡ Á∂ Í‘≈Ûª Á≈ «¬’ «‘√≈ √ÈÕ«¬È∑ª ˘ ‘≈Ê∆ Í‘≈Û (Elephant Hills) Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬È∑ª Í‘≈Ûª Á∆¡ª ¿∞Â≈¬∆¡ª«Ú⁄ √Á∆¡ª ÂØ∫ ‹ª◊Ò∆ ÒØ’ «‘øÁ∂ √È «‹È∑ª Á≈ Ȫ ’≈‚≈È √∆AÕ «¬‘ ÒØ’ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Í‘≈Ûª Á∆¡ª ’øÁª «Ú⁄ «‘øÁ∂ √È Â∂ ‹ø◊Ò∆ ¿∞Í‹ Â∂ ‘∆ ◊π˜≈≈ ’Á∂√ÈÕ ‘ØȪ ‹ø◊Ò∆ ’Ï∆«Ò¡ª Úª◊ Ï≈‘Ø∫ ¡≈¬∂ ÓÈ∞º÷ ˘ Ó≈ Á∂∫Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª ’≈‚≈È‹ø◊Ò∆ ÒØ’ª ˘ ‘∆ ’Ω‚≈ ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀBÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ ¡È≈ÓÒ≈¬∂ ÍÏ ’ØÒ ¡≈¬∂ ª «¬’ ’≈‚≈ÈC È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ Í’Û«Ò¡≈ Â∂ Ó≈ Á∂‰ Òº◊≈Õ ◊π» ‹∆ ¿∞Ê∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ ◊π» ‹∆ È∂ ⁄∂‘∂ ÂØ∫ ‹Ò≈Ò ‡Í’Á≈ Ú∂÷ ’∂’≈‚≈È ‘À≈È «‘ «◊¡≈ Â∂ ⁄È∆ Òº◊≈Õ ◊π» ÓÁ≈È∂ ˘ ¤∞‚≈ ’∂ È≈Ò ÒÀ ◊¬∂ Â∂ ¿∞µÂÚºÒ ˘ ‡π ͬ∂Õ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ «¬‘ ’≈‚≈È Ú∆ ◊π» ‹∆ Á≈ «√÷ Ï«‰¡≈Õ A. Ú∂÷Ø Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ E Í≥È≈ BCC, È∆Ò ’ø· Ù≈√ÃÂ∆ È∂ ’≈‚≈ÈÏ≈∂ «¬√ Â∑ª «Ò«÷¡≈ ‘À :- The occurence of dwarish wooly haired individuals with more or lessround hedas among the Kedars of Parambikulam and Phuaiyan of adjoing Anaimalai Hills in theextreme south of the Peninsula may be taken to attest the early nerite type”. History of SouthIndia Neelkanth Shastri «‘√‡∆ ¡≈¯ √≈¿±Ê «¬ø‚∆¡≈ È∆Ò’ø· Ù≈√Âz∆, ¤≈Í≈ Â∆‹≈ Í≥È≈ EH B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ¿∞‘ ‹ª◊Ò∆ ÒØ’ ‹Ø ÓÈ∞º÷ª ˘ Ó≈Á∂ Â∂ ’¬∆ Ú≈∆ Ó≈ ’∂ ÷ªÁ∂ √È,«ÂøÈ Ê≈Úª Â∂ «ÓÒÁ∂ √ÈÕ «¬’ Â∂ È≈◊≈ ÒØ’ √È ‹Ø È≈◊≈ Í‘≈Ûª «Ú⁄ ÓΩ‹»Á≈ ¡≈√≈Ó «Ú⁄ «‘øÁ∂ √È Â∂ Á»√∂÷Ø∫‚ √È ‹Ø ¿∞Û∆√≈ Á∂ ‹ø◊Òª Â∂ Í‘≈Ûª «Ú⁄ «‘øÁ∂ √È Â∂ Â∆√∂ È∆Ò◊∆ Í‘≈Ûª «Ú⁄ √Ò «‹È∑ª ˘ ’≈‚≈È’«‘øÁ∂ √ÈÕ ÙÏÁ ’¿∞‚≈ ’≈‚≈È Á≈ Á»‹≈ »Í ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÒÓ √≈÷∆ Á∂ Ó»Ò Í≈· «Ú⁄ ÙÏÁ“’¿∞‚≈” È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï Ì≈¬∆ Ú∆ «√øÿ ‹∆ È∂ «√Ò∂÷ «Ú⁄ «¬√ ˘ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ó»Ò Í≈· «Ú⁄ √ø’∂ÂÈ≈◊≈ ÒØ’ª ÚºÒ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ ËÈ≈√∆ ÿ≈‡∆ Á∂ ’ØÒ È≈◊≈ ÒØ’ Ú√Á∂ ‘ÈÕ ’¬∆ ¿∞Û∆√≈ Á∂ ÷Ø∫‚ ÒØ’ª ˘‘∆ ’Ω‚≈ Ó≥ÈÁ∂ ‘ÈÕ C. ‹ÈÓ √≈«÷¡ª «Ú⁄ ¡≈¬∂ È≈Úª ˘ Ú≈«⁄¡≈ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ï‘πÂ∆ Ú≈∆ È≈™ ‹≈ ÁØ È≈ÚªÈ≈Ò Áº√∂ ‘πøÁ∂ ‘È Â∂ ¿∞‘ ‹≈Â∆ Ȫ ‘πøÁ∂ ‘È, ÓÈ∞º÷ª Á∂ È‘∆∫ «‹Ú∂∫ ÓÁ≈È≈ “¿∞µÍÒ ÷Â∆” Á∂ ÿ «◊¡≈Õ ¿ºπÍÒ÷Â∆ ˜≈ Á≈ Ȫ ‘À «ÚÙ∂٠Ȫ È‘∆∫Õ ÁØÁ∂ ‹‡ È∂ ◊π» ‹∆ Á∆ √∂Ú≈ ’∆Â∆Õ ÁØÁ≈ ‹≈Â∆ Á≈ Ȫ ‘À ÓÈ∞º÷ Á≈ È‘∆∫Õ«¬√∂ Â∑ª ’¿∞‚≈ ‹ª ’≈‚≈È≈ ‹≈Â∆ Á≈ È≈ ‘À Ï∂ÁØÁ≈ È‘∆∫Õ ’Ω‚∂ ≈÷Ù Á≈ È≈™ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈«¬¡≈ Â∂ «¬‘ Ȫ √ø◊Ò≈Á∆Í Á∆ √≈÷∆ ÂØ∫«Íº¤∂ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª «¬‘ ’≈‚≈È ‘∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 86 «ÏÁ ‹≈‰≈ È∆Ò◊∆ ÍÏ Ó≈Ò≈Ï≈ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¶ÿÁ∂ ‘ج∂ «ÏÁÈ◊ «Ú⁄ Íπ‹ ◊¬∂Õ «ÏÁ È◊ª Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ Í«‘Òª Ϫ√ª Á≈ ‹ø◊Ò ‘Ø«¬¡≈ ’Á≈√∆AÕ «¬√ ‹ø◊Ò ˘ ’º‡ ’∂ Ú≈ø◊Ò Á∂ ’≈’‡∆¡≈ ≈‹≈ È∂ «¬’ Ó‘≈Á∂Ú Á≈ Ó≥Á ωÚ≈«¬¡≈«‹√ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Â∂∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈B Â∂ «¬√ Á≈ È≈ «ÏÁÍÀ «◊¡≈Õ «ÏÁ Ï≈‘ÓÈ∆ √≈Ó≈‹ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ «‘≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂Ï≈‘ÓÈ∆ √≈Ó≈‹ Á≈ ÍÂÈ ‘Ø «‘≈ √∆, «ÏÁ Â∂ ¿∞√ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ Â∂ ¡Ó∆Ï∆Á Á≈ ≈‹ √∆Õ «‹√ È∂ ADIB ÂØ∫ AECH ¬∆√Ú∆ Â’ ≈‹ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Ï≈‘ÓÈ∆ Ï≈ÁÙ≈‘ªÁ∂ Ó’Ï∂ «ÏÁ Á∂ ¿∞µÂ Í»Ï Â∂ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ «ÓÒÁ∂‘ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «ÏÁC Á∂ ¿∞µÂ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ «¬’ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ÍË≈∂Õ «¬√«¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ÁØ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ ‹Ò≈ÒÁ∆È Â∂ √ºÔÁ Ô≈’Ï» ¡Ò∆ «‘øÁ∂ √ÈDÕ ‹ÁØ∫ ¿∞È∑ª˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ «¬‘ ¯’∆ ¡≈«¬¡≈ ‘À Â∂ ¿∞√ È≈Ò «¬’ ÓπÂÓ ‘À ª ¿∞‘ ◊π» ‹∆ ˘«ÓÒ‰ ¡≈¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬È∑ª ¯’∆≈ ’ØÒ ‘∂ Â∂ ¿∞Ê∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿π⁄≈«¡≈E :- Óπ√ÒÓ≈Ȫ «√Ϋ √∆¡«Â Í«ÛÍ«Û ’«‘ Ï∆⁄≈πÕ ÏøÁ∂ √∂ «‹ ÍÚ«‘ «Ú«⁄ ÏøÁ∆ Ú∂÷‰ ’¿∞ Á∆Á≈Õ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ A Ú≈ ¡≈√≈ Õ6 (465)] ‹Ò≈Ò Á∆È Â∂ Ô≈’±Ï ¡Ò∆ ÁØ‘ª Á∆¡ª ’Ïª ‘π‰ Â’ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ «¬È∑ª ’Ïª Á∂’ØÒ «¬’ «Ó·∂ Í≈‰∆ Á≈ ⁄ÙÓ≈ Ú◊Á≈ ‘À ‹Ø ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∆ Ô≈Á ‘ÀÕ «¬√ ˘«√÷∆ Â∂ «‘øÁ» È≈È’ fi∆≈ ’«‘øÁ∂ ‘È Â∂ Óπ√ÒÓ≈È ⁄ÙÓ≈-¬∂-Ù≈‘Á≈ÁÕ «¬‘ ¡√Ê≈È‘ÀÁ≈Ï≈Á «¡≈√ «Ú⁄ √∆ Â∂ «¬Ò≈’∂ Á∆ «√÷ ‹ÈÂ≈ È∂ ÏÛ∆ ÿ≈Ò‰≈ È≈Ò ÍÃ≈Í ’∆Â≈‘ÀFÕ ¡‹’Ò «ÏÁ «˜Ò∂ Á≈ Óπ÷ È◊ ‘À ¡Â∂ ÓÀ√» ≈‹ «Ú⁄ ¡≈ «◊¡ ‘ÀÕ A. ˜’≈-«¬-√Ò≈Â∆È-«¬-Áº’È, Óπ‘øÓÁ ¡ÏÁÒ ‹Ï≈ ıª Í≥È≈ DII, Ϫ√ ˘ ÓÒ¡≈«ÒÓ Ú⁄«ÏÁ ’«‘øÁ∂ ‘È B. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ H, Í≥È≈ AFI-G@Õ C. «ÏÁ Á≈ ’ÊÈ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘À Â∂ «¬ÊØ∫ Á∂ Ù≈‘ Ù¯ Á≈ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ˘ «ÓÒ‰≈ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ Í Ù≈‘ √¯ Á≈ Í≈‰∆Í «Ú⁄ Ú∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ «ÓÒ‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕÍ≈‰∆Í Á≈ √¯ ¿∞ÒÁ∆È, Ï»-¡Ò∆ ’¶Á ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’«ÏÁ Á≈ Ù≈‘ √¯ Ú∆ ◊π» ‹∆ ˘ «Ó«Ò¡≈ ‘ØÚ∂Õ D. ˜’≈-«¬-Ï≈Ï≈ È≈È’ (¿∞Áπ) ÓΩÒÚ∆ √»Î∆ ˆπÒ≈Ó, ’≈«√Ó, ¡≥«ÓÃÂ√ AIBB Í≥È≈ E@-EG ¡Â∂ÂÚ≈∆÷ ◊π»-ı≈¬√≈ «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ «‹ÒÁ Í«‘Ò∆ ¤≈Í ⁄ΩÊ∆, Í≥È≈ BEG E. ÂÚ≈∆ı ◊π» ı≈Ò√≈, «◊¡≈È∆ «◊¡≈È «√øÿ, Í≥È≈ BEG F. ‹ÁØ∫ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂ √Ó∂∫ ’∞ºfi «√º÷ ¯Ω‹ª «È˜≈Ó ‘ÀÁ≈Ï≈Á È∂ Ó≥◊Ú≈¬∆¡ª ª ¿∞È∑ªÈ∂ «¬‘ ¡√Ê≈È ÍÃ≈Í ’È Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ Í √ÎÒ È≈ ‘ج∂Õ «ÏÁ ÂØ∫ ÁØ Ó∆Ò Â∂ ¿∞È∑ª È∂ «√÷ Í؇ «¬’È◊ ¡≈Ï≈Á ’∆Â≈ «‹√ ˘ «¬√ «¬Ò≈’∂ Á∂ ÒØ’ «⁄’Í∂‡ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ
    • iBw;kyh gozgok 87 ȪÁ∂ Û ‹≈‰≈ «ÏÁ ÂØ∫ ¿∞µÂ ÚºÒ «¬’ √Ω √Â≈ª Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï ÈªÁ∂Û È◊ √∆Õ «¬Ê∂ ’≈’‡∆¡≈≈«‹¡ª Á≈ «¬’ Íπ≈‰≈ «’Ò≈ ȪÈ≈«◊∆ √∆Õ «‹√ ÂØ∫ È◊ Á≈ Ȫ È≈Á∂Û «Í¡≈ ‹≈ÍÁ≈‘ÀAÕ ◊π» √≈«‘Ï ÈªÁ∂Û ¡≈ ’∂ ȪÁ∂Û Á∂ ¿∞µÂ Í»Ï ÚºÒ È◊∆ ÂØ∫ Ï≈‘ «ÂøÈ Ó∆Ò Á»¡≈ ÏÀ·∂ «‹Ê∂B ¡‹’Ò ◊πÁÚ≈≈ Ó≈Ò ‡∆’∆ ‘ÀÕ «¬Ê∂ «¬’ ¯’∆ √ÔÁ Ù≈‘ ‘π√ÀÈ Ò’Û«‘øÁ≈ √∆Õ ◊π» √≈«‘Ï ¿∞√ ’ØÒ ’∞fi √Óª ·«‘∂CÕ ¯’∆ √ÔÁ Ù≈‘ ‘π√ÀÈ Ò’Û Á∆ ’Ï◊πÁÚ≈∂ Á∂ «Í¤Ò∂ Í≈√∂ ‘ÀÕ «¬‘ ÁØ ’Ïª ‘È Â∂ «¬È∑ª Á∂ √‘≈È∂ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ «¬’ «ÙÒ≈Ò∂÷‘À «‹√ Á∂ ¯’∆ Ò’Û Ù≈‘ Á∂ «Á‘ªÂ Á∆ «ÓÂ∆ «Ò÷∆ ‘À ‹Ø A@A@ «‘‹∆ Ì≈Ú (AF@A¬∆√Ú∆) ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ù≈‘ ‘π√ÀÈ Ò’Û Ù≈‘ Á≈ «Á‘ªÂ ’≈≤¯∆ Ú‚∂∆ ¿∞Ó«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø „ ∂ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÈªÁ∂Û ÂØ∫ ¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚÒ ⁄Ò Í¬∂ Â∂ ¡≈͉∂ √Ó∂∫ Á∂ Í«√ºËÈ◊ Á∂Ú«◊∆, «‹√ ˘ ¡‹ ’Ò ÁΩÒÂ≈Ï≈Á (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ¡Ωø◊≈Ï≈Á) ’«‘øÁ∂ ‘È Â∂ ‘πøÁ∂ ‘ÀÁ≈Ï≈Á «¡≈√ Á∂ AIDC Á∂ ¡≥’Û∂ «‹È∑≈ Á∆¡ª ’≈Í∆¡ª ÈÈ≈È’ fi∆≈ ◊πÁπ¡≈≈ «Ú⁄ ÓΩ‹»Á‘È «Ú⁄ «¬√ ¡√Ê≈È ˘ ◊πÁÚ≈≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ AIE@ Á∂ B@ ÈÚøÏ Á∂ ¯À√Ò∂ ¡È∞√≈ «‹√ Á∆ È’Ò ◊πÁÚ≈∂«Ú⁄ ‘À, «¬‘ ¡√Ê≈È Óπ√ÒÓ≈Ȫ ’ØÒØ∫ ÒÀ ’∂ «√º÷ª ˘ «ÁÂ≈ «◊¡≈Õ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ ⁄∞‰ Í≥‹-«Í¡≈«¡ª«Ú⁄Ø∫ √≈«‘Ï «√øÿ «ÏÁ Á∂ «‘‰ Ú≈Ò≈ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø «¬«Â‘≈√ ◊πÁÚ≈≈ È≈È’ fi∆≈ ÍÃ’≈Ù’◊πÁÚ≈≈ È≈È’ fi∆≈, «ÏÁ Í≥È≈ A@ A. Imperial Gazetteer «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡ª «‹ÒÁ H Í≥È≈ AFI-GH «¬’ √Ê≈È’Ú≈«‘ ¡Èπ√≈ ȪÁ∂Û Á≈ Ȫ ÈßÁ∆◊È ÂØ∫ «Í¡≈ ‘ÀÕ ÈªÁ∂Û «Ú⁄ ‘π‰ Ú∆ √≈Ò «Ú⁄ «¬’ «ÁÈ ÏÀÒ≈ Á≈ «ÁÈÓÈ≈«¬¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ÏÀÒª Á≈ ‹¨√ ’«„¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ Í«‘Òª Ȫ ÈØ ÈƒÁ ‡’∂ √∆ Â∂ «¬√ Â∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂Ï‘π √≈∂ «Í≥‚ √È ‹Ø ¡º‹ ’Ò ÈªÁ∂Û È◊ «Ú‘ ‘∆ ¡≈ ◊¬∂ ‘ÈÕ «‹Ê∂ ◊πÁÚ≈≈ √ø◊ √≈«‘Ï ‘À ¿∞√ «Í≥‚≈Á≈ Ȫ «√Ë È≈ÊÍπ∆ ‹ª ÏÑÓÍ»∆ √∆Õ «¬√ Á∂ È≈Ò Ú˜∆Ï≈Á √∆ ‹Ø «’ «¬’ Ú˜∆ Á∆ ‹≈◊∆ ‘؉ ’ ’∂ Ȫ«Í¡≈ √∆Õ «¬√ Ú˜∆ Á≈ Ó‘ºÒ ◊πÁÚ≈≈ Ó≈Ò‡∆’∆ Ú≈Ò∂ ¡√Ê≈È Â∂ √∆Õ («Ï¡≈È ¡ÏÍÒ √ÓºÁ ıª Ó≈Ó»ÒÁ,Âı √⁄÷≥‚, √Ã∆ ‘‹» √≈«‘Ï ÈÁ∂Û) B. ‘˜»∆ Á∆Á≈∂-ÍÃ’≈Ù √ø Ï≈Ï≈ ‘È≈Ó «√øÿ È≈Á∂Û Í≥È≈ BG@ C. ȪÁ∂Û «Ú⁄ ’¬∆ «√º÷ Ò’Û Ù≈‘ ˘ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ Á≈ Á√Á∂ ‘È ‹Ø ·∆’ È‘∆∫ «’™«’¿∞√ Á≈ «Á‘ªÂ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ Ò’Û Ù≈‘ ¯’∆ Á≈ ◊π» È≈È’ Á≈ √Ó’≈Ò∆ ‘؉≈ «˜¡≈Á≈·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ¿π√ Á∆ ¿∞Ó «˜¡≈Á≈ È≈ ‘ØÚ∂Õ
    • iBw;kyh gozgok 88‘ج∂ ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ «‹Ê∂ ÈÏÁ≈ ¡Ê √≈◊ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ √∆ ÏÛØ⁄ È◊ Íπ‹ ◊¬∂Õ √ØÒ∑Ú∆∫ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄ ÏÛØ⁄ ͺ¤Ó∆ Á∂Ùª È≈Ò ÚÍ≈ ’È Á∆ «¬’ Íë√ºË ÏøÁ◊≈‘ √∆A Â∂ √ÌÍ≈√∂ ÂØ∫ √Û’≈ «¬Ê∂ ¡≈ ’∂ «ÓÒÁ∆¡ª √ÈÕ ÚÀ√∂ Ú∆ ◊π‹≈ Á∂ ≈‹Í»Â ≈‹∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª Á∂Ú«◊∆ Á∂ «‘øÁ» ≈«‹¡ª È≈Ò Ï‘π Ó∂Ò ‹ØÒ ÷Á∂ √ÈBÕ «¬√Ò¬∆ Á∂Ú «◊∆ Â∂ ◊π‹≈ «Ú⁄’≈ ¡≈Ú≈‹≈¬∆ Á∂ √≈ËÈ ¡≈Ó √ÈÕ ÏÛØ⁄ Ï‘π ‘∆ Íπ≈‰≈ È◊ ‘À «‹√ ˘ Ô±È≈È∆¡ª È∂ Ï∆◊≈˜≈ ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ C‘À Õ ÓÂ√Ô Íπ≈‰ ¡È∞√≈ Ú≈ÓÈ È∂ ≈‹≈ ÏÒ ÂØ∫ «¬ÊØ∫ ‘∆ „≈¬∆ ’Ó «ÍÃÊÚ∆ Ó≥◊∆ √∆Õ ◊π»√≈«‘Ï ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ ¿π√ ¡√Ê≈È Â∂ ‹≈ ÏÀ·∂ ‹Ø ¡º‹ ’Ò ∂ÒÚ∂ √‡∂ÙÈ ÏÛØ⁄ Á∂ È∂Û∂ ‘À«‹√ ˘ È≈È’-Ú≈Û∆ ‹ª È≈È’-Ú≈‚∆ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ‹ÁØ∫ ◊π» √≈«‘Ï «¬Ê∂ ÏÀ·∂ ª «¬’«◊∆ √«È¡≈√∆ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈ ÏÀ·≈Õ ’∞fi √Óª ÏÀ· ’∂ ◊π» ‹∆ Á∆ ¡≈«◊¡≈ È≈Ò ¿∞√ È∂Íπ«¤¡≈, ÍÓ∂Ù ÂØ∫ Á» ‘Ø«¬¡≈ ÓÈ «’√ Â∑ª ÍÓ∂√ È≈Ò «ÓÒ √’Á≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ«Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈D :- È≈ ÓÈ∞ ÓÀ È ’≈‹ ‘Ø«¬Õ ÓÈ∞ Ú«√ ÁπÂ≈ ÁπÓ«Â ÁØ«¬ ÓÈ Ó≈È∂ ◊π Â∂ «¬’∞ ‘Ø«¬ «È◊π‰ ≈Ó ◊π‰‘ Ú«√ ‘Ø«¬Õ ¡≈Íπ «ÈÚ≈« Ï∆⁄≈∂ √Ø«¬ ÓÈ∞ Ì»ÒØ Ï‘π «⁄ÂÀ «Ú’≈πÕ ÓÈ Ì»ÒØ «√« ¡≈Ú∂ Ì≈π ÓÈ∞ Ó≈ÈÀ ‘« ¬∂’ø’≈πÕ ÓÈ Ì»ÒØ Ó≈«¬¡≈ ÿ« ‹≈«¬Õ ’≈«Ó «Ï»Ë¿∞ ‘À È ·≈«¬ ‘« Ì‹π ÍÃ≈‰∆ √È √≈«¬ ◊ÀÚ ‘ÀÚ ’ø⁄È √π È≈∆Õ Ï‘π «⁄øÂ≈ «ÍÛ ⁄≈ÒÀ ‘≈∆ ‹»¡À ÷∂Ò‰∞ ’≈⁄∆ √≈∆ √øÍ¿∞ √ø⁄∆ ̬∂ «Ú’≈Õ ‘Ê √Ø÷ ¿∞Ì∂ ÁÚ≈« √π÷π √‘‹∂ ‹«Í «ÁÀ Óπ≈«Õ ÈÁ« ’∂ ª Ó∂«Ò «ÓÒ≈¬∂Õ ◊π‰ √ø◊ë‘ ¡¿∞◊‰ √Ï«Á ‹Ò≈¬∂ ◊πÓπ«÷ È≈Óπ ÍÁ≈Êπ Í≈¬∂Õ «ÏÈ È≈ÚÀ √Ì Áπ÷ «ÈÚ≈√πÕ ÓÈÓπ÷ Ó»Û Ó≈«¬¡≈ «⁄ Ú≈√π ◊Óπ«÷ «◊¡≈È Ëπ« ’«Ó «Ò«÷¡≈√πÕ A. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ I, Í≥Ò≈ B@ B. History of the Khiljis, «‘√‡∆∆ ¡≈¯ Á∆ «ıÒ‹∆˜, «’ÙØ∆ √È Ò≈Ò, ÏøϬ∆, AIFG, Í≥È≈BCC-CE C. Ancient Geography of India, Alexander Cunningham, ¬∂ÈÙÀ∫‡ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡,¡ÀÒ◊‹ª‚ ’«¶ÿÓ, Í≥È≈ BGE D. ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆, «Ó‘Ï≈È≈, Í≥È≈ BIA (¡≥Â’≈ ABH-BI)
    • iBw;kyh gozgok 89 ÓÈ∞ ⁄ø⁄´ Ë≈ÚÂ∞ Îπ«È Ë≈ÚÀÕ √≈⁄∂ √»⁄∂ ÓÀÒ È Ì≈ÚÀÕ È≈È’ ◊πÓπ«÷ ‘« ◊π‰ ◊≈ÚÀÕ [◊¿∞Û∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ¡Ù‡ÍÁ∆¡≈ Õ3Õ (222)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ¿∞√ √«È¡≈√∆ È∂ ◊π» ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» √≈«‘Ï ÏÛØ⁄’∞fi √Óª ·«‘∂Õ È≈È’-Ú≈‚∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Íπ≈‰∆¡ª Ô≈Á◊≈ª «Ú⁄Ø∫ «¬’‘ÀAÕ ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ ‹ÁØ∫ ¡≥◊∂˜ª È∂ «¬Ò≈’∂ Á≈ ÏøÁØÏ√ ’∆Â≈ ª «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á∂Ȫ Í≥‹ºÂ »Í∂ √≈Ò≈È≈ Á∆ ‹≈◊∆ Ò≈¬∆ ‹Ø ‘π‰ Â’ ⁄ÒÁ∆ ¡≈ ‘∆ ‘ÀÕ «¬√ ‹≈◊∆ Á≈͇≈ ◊πÁÚ≈∂ Á∂ ‡√º¡∆ ’ØÒ ‘ÀBÕ «¬√ ◊πÁÚ≈∂ Á≈ «¬’ Íë√ºË Ó‘ø ÈÏÁ≈ Á≈√‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∆ √Ó≈Ë ◊πÁÚ≈∂ Á∂ «Ú⁄ ‘∆ ω∆ ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ ¡º◊∂ ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ «◊È≈ ÍÏ (√Ø  · Á∂ √ ) ‹≈‰≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÏÛØ⁄ ÂØ∫ √Ì Í≈√∂ Ï∂Û∆¡ª Â∂ Ï≈ÁÏ≈È∆ ‹‘≈˜ ⁄ÒÁ∂√ÈÕ √ÓπøÁ Á∂ ’ø„∂ Á∂ È≈Ò È≈Ò Ï∂Û∆¡ª Á≈ √¯ ¡≈Ó √∆CÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÏÛØ⁄ ÂØ∫Ï∂Û∆ Â∂ √Ú≈ ‘Ø ’∂ ÓΩ‹»Á≈ ÚÀ≈ÚÒ ÏøÁ◊≈‘ Á∂ ’ØÒ ¿∞√ √Ó∂∫ Á∆ ÏøÁ◊≈‘D ÍÌ≈√ ͺÂÈÍπ‹ ◊¬∂Õ ÍÌ≈√ ͺÂÈ Á∂ ’ØÒ √ØÓÈ≈Ê Á≈ Ó≥Á √∆ ‹Ø Ï≈∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ Á∂ ¡øÌ«Ú⁄ Ó«‘Ó»Á È∂ „≈‘ «ÁºÂ≈ √∆ Â∂ Î∂ «¬√ ˘ ’πÓ≈ Í≈Ò≈ È∂ ωÚ≈«¬¡≈ √∆EÕ √ØÓÈ≈Ê Á∂Ó≥Á ÂØ∫ Í≥‹≈‘ Ó∆Ò Á∆ Á»∆ Â∂ «◊È≈ ÍÏ ͑πø⁄ ◊¬∂Õ «◊È≈ ÍÏ ‹»È≈◊Û ÂØ∫ A@Ó∆Ò ‘ÀFÕ ‹»È≈◊Û Á∂ «¬Ò≈’∂ Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ √Ø· √∆Õ √π≈Ù‡ √Ø· Á≈ ‘∆ Á»‹≈ È≈™ √∆ÕÌ≈Ú∂∫ ¡ø◊∂˜∆ ≈‹ √Ó∂∫ √π≈Ù‡≈ «¡≈√ª «Ú⁄ ≈‹’؇ ¡≈«Á ‘Ø ‹Ú≈Û∂ Ú∆ Ù≈«ÓÒ√È, Í √Ø· √’≈ ’∂ÚÒ ‹»È≈◊Û Á∂ ÈÚ≈Ï ˘ ‘∆ «’‘≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ Â∑ª ‹»È≈◊ÛÁ≈ «¬Ò≈’≈ ‘∆ ¡√Ò √Ø· Á∂Ù √∆GÕ ◊π» È≈È’ «‹√ √Ó∂∫ √Ø· Á∂Ù ◊¬∂ ¿∞√ Ú∂Ò∂ √Ø· Â∂ A. Ú∂÷Ø ◊πÂ∆Ê √ø◊Ñ, Â≈≈ «√øÿ «ÈØÂÓ Í«‘Ò∆ Í≈ÁÙ≈‘∆ ’∂ ◊πÁÚ≈∂, ◊πÁÚ≈≈ ÈßÏ C@ B. «Ï¡≈È ‡√‡∆ ◊πÁÚ≈≈ È≈È’ Ï≈‚∆ - √Ã∆ Ï⁄» Ì≈¬∆ «¬Ó≈ÒÁ≈ ¡À‚ÚØ’∂‡, ÏÛØ⁄ (◊π‹≈Â) C. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ I Í≥È≈ BF D. ÚÀ≈ÚÒ «ÂÈ √Ω √≈Ò ÂØ∫ ω∆ ÏøÁ◊≈‘ ‘ÀÕ ¿∞√ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ ÍÃÌ≈٠ͺÈÏøÁ◊≈‘ √∆ ‹Ø ÚÀ≈ÚÒ ÂØ∫ «ÂøÈ Ó∆Ò Â∂ ‘ÀÕ √ØÓÈ≈Ê Á∂ È∂Û∂ ÍÌ≈√ ͺÂÈ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰≈ È◊ √∆Õ E. History of the Khiljis, «‘√‡∆ ¡≈¯ «ıÒ◊∆˜, ’ÙØ∆ √È Ò≈Ò, Í≥È≈ FG-FH F. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ AB Í≥È≈ BDG G. √Ø· Ȫ Ï‘π Íπ≈‰≈ È≈™ ‘ÀÕ «¬√ ˘ Íë√ºË Ô±È≈È∆ Ò∂÷’ √‡ÀÏØ (F@ Í»Ú ¬∆√≈) È∂ “‘Ø‡”’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ÓÀ◊√ÊÈ∆˜ È∂ √ØÓÈ≈Ê Á∂ Ó≥Á ˘ ““‘Ø‡”” «Ú⁄ Á«√¡≈ ‘À Õ «¬√∂ Âª ÍÃ≈⁄∆È ‹ÀÈ∆ Íπ√Â’ª«Ú⁄ √π≈Ù‡≈ ˘ √Ø· «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ““√π¡≈√‡ÈØ «¬«Â‘≈√”” ÙøÏ» ÍÃ√≈Á ‘ ÍÃ√≈Á ‚∂√≈¬∆(◊π‹≈Â∆) Á»‹∆ ¤≈Í, AIFI, Í≥È≈ C Â∂ DÕ Íπ√Â’ ’Â≈ È∂ ¡≈Í «¬√ ‡»’ Á≈ ◊π‹≈Â∆ ÂØ∫ ¡≥◊∂˜∆ ¿∞ÒÊ≈’ ’∂ «Ò÷Ú≈«¬¡≈ «‹√ Ò¬∆ Ò∂÷’ ËøÈÚ≈Á∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 90Óπ˜Î Á»‹≈ (AEAA-BF ¬∆√Ú∆) ≈‹ ’Á≈ √∆AÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ √Ø· Á∂Ù «Ú⁄ ‹≈’∂ ÓÁ≈È∂ ˘ Áº«√¡≈ «’ «¬‘ √Ø· Á∂Ù ‘À «‹√ «Ú⁄ √Ø· Ï∆‹≈ È≈Ó Á∂ ÍÃ∂Ó∆ ‘ج∂ ‘È Â∂√Ø· ≈◊ ª ‘∆ ⁄ø◊≈ Â∂ √π‘≈ÚÈ≈ Ò◊Á≈ ‘À ‹∂’ ¿∞√ ÍÃÌ» È≈Ò Ó∂Ò ‘ØÚ∂Õ «Î ¡≈Í È∂ÓÁ≈È∂ ˘ Ï≈Ï Â∂ √Ø· ≈◊ ◊≈«¬È ’È Ò¬∆ «’‘≈ Â∂ ¡≈Í «¬‘‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈B :- √Ø«· √Á≈ √π‘≈Ú‰∆ ‹∂ √⁄≈ Ó«È ‘Ø«¬Õ ÁøÁ∆ ÓÀ´ È ’Â∞ Ó«È ‹∆Ì∂ √⁄≈ √Ø«¬Õ √√π∂ ÍÀ¬∆¡À ÌÀ Ú√∆ √«Â◊π √∂«Ú «È√ø◊Õ Í‘« ’ÍÛ∞ ‹∂ «Í «ÓÒÀ ÷π√∆ ≈ÚÀ «Íπ √ø«◊Õ √Á≈ √∆◊≈∆ È≈¿∞ Ó«È ’Á∂ È ÓÀÒ ÍÂø◊πÕ Á∂Ú ‹∂· Óπ¬∂ Áπ«÷ √√» ’≈ ‚π «’√πÕ ‹Ø «Í Ì≈ÚÀ È≈È’≈ ’Ó Ó‰∆ √Ìπ √⁄πÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 √Ø· ’∆ Ú≈ Õ1Õ (642)] ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ‹»È≈◊Û∑ Á∂ È∂Û∂ «◊È≈ ÍÏÂC Â∂ ◊Ø÷ Í≥Ê∆ ‹Ø◊∆ªÁ≈ Íë√ºË ¡√Ê≈È Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ‹Ø◊∆¡ª √øÏøË∆ ¿∞µÂ∆ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ◊π» ÁÂ≈Âz∂Ó«¤øÁ È≈Ê Á≈ ◊» ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ ¿∞√ È∂ Ó«¤øÁ È≈Ê ˘ Á∆«÷¡≈ «ÁºÂ∆ Â∂ Ó«¤øÁ È∂ ◊Ø÷˘Õ «◊È≈ ÍÏ Â∂ ÁÂ≈Âz∂ Á≈ ¡√Ê≈È «¬’ ¿∞ÂÒ∆ ⁄؇∆ Â∂ √∆DÕ «◊È≈ ÍÏ Á∆¡ªÍ≥‹ ⁄؇∆¡ª √È «‹È∑ª Á∂ ÓΩ‹»Á≈ Ȫ «¬‘ ‘È :- ¡≥Ï≈ Ó≈Â≈, ◊Ø÷ È≈Ê, ˙◊Á «√÷, ◊π»ÁÂ≈ÂzÀ ¡Â∂ ’≈Ò’≈ ‹∆Õ «¬È∑ª ⁄؇∆¡ª Â∂ ⁄Û«Á¡ª ≈‘ «Ú⁄ ‹ÀÈ∆¡ª Á∂ Ó≥Á Ú∆ ¡≈™Á∂√∆Õ ÓΩ‹»Á≈ ¡≥Ï≈ Ó≈Â≈ Á≈ Ó≥Á ¡√Ò «Ú⁄ ‹ÀÈ∆¡ª Á≈ ‘∆ ¡√Ê≈È √∆EÕ Ï≈∑Ú∆∫ √Á∆«¬√Ú∆ ◊π‹≈ Á∂ ◊ÚÈ √‹È È∂ AAAC ¬∆: «Ú⁄ ¡≈͉∂ ≈‹ Á∆ √≈∆ ¡≈ÓÁÈ«◊È≈ Â∂ ‹ÀÈ∆¡ª Á∂ Ó≥Á ÏÈ≈¿∞‰ Â∂ ı⁄ ’ «ÁÂ∆ √∆FÕ «¬√∂ Â∑ª √’øÁ Íπ≈‰ «Ú⁄‹Ø «◊È≈ Á≈ «Úê «ÁºÂ≈ ‘À, ¿∞√ «Ú⁄ ◊Ø÷ È≈Ê Ú≈Ò∆ ⁄؇∆ Á≈ ’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ«¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ ’≈Ò’≈ ‹∆ Á∆ ⁄؇∆ Â∂ ÈÚ∆È √Ó∂∫ Â’ ¡ÿØ∆ ‹ª ÓÁÓ÷Ø√≈Ë» «‘øÁ∂ √È ‹Ø ÷≈‰ Á∆ Í«ÚºÂÂ≈ «Ú⁄ «ÚÙÚ≈√ È‘∆∫ √È ÷Á∂ Â∂ ÓÈ∞º÷∆ Ó≈√ Ú∆ ÷≈ A. √Ø Ù‡ÈØ «¬«Â‘≈√, Í≥È≈ EEA B. «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «¬‘ ÙÏÁ √Ø· ÁØÙ «Ú⁄ ¿∞⁄≈È≈Á«√¡≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È, Í≥È≈ CEF-G (¡≥Â’≈ ACF-G) Ì≈Ú∂∫ «¬√ Á≈ ’ÊÈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆«Ú⁄ ⁄È‘∆∫ Í ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ø· Á∂Ù ‹≈‰ Á∆ Ú≈«‘ ‹»È≈◊Û∑ «Ú⁄ ‘À, «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ÙÏÁ ¿∞Ê∂ ‘∆¿π⁄≈«¡≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ C. «◊È≈ ÍÏ Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ ¿π‹ÀÈÂ≈ ‹ª «◊Ú √∆Õ D. √Ø≈Ù‡ÈØ «¬«Â‘≈√, √øÌ»È≈Ê ‘ÍÃ√≈Á ‚∆√≈¬∆, ¤≈Í Á»‹∆ Í≥È≈ BEI E. «Ï¡≈È √Ã∆ √øÌ» È≈Ê ‘ÍÃ√≈Á ‚∆√≈¬∆ ’Â≈ √π◊Ù‡ÈØ «¬«Â‘≈√Õ ‚∆√≈¬∆ √≈«‘Ï ’∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ «◊È≈ ÍÏ Â∂ ’¬∆ Ú≈∆ Ó≥Áª Á∂ Íπ‹≈∆ Ó≥Á Ú∂÷ Á∂∫Á∂ √È, ‹ª Íπ≈‰∆¡ª Ê≈Úª ¤º‚ ’∂ ÈÚ∆¡ªÊ≈Úª Â∂ Ó≥Á ω≈ ÒÀ∫Á∂ √È F. √π≈Ù‡ÈØ «¬«Â‘≈√, √∆ ‚∆√≈¬∆, Í≥È≈ BEIÕ
    • iBw;kyh gozgok 91ÒÀ∫Á∂ √ÈÕA «¬√ Â∑ª ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ «◊È≈ ÍÏ Â∂ Í≈⁄∆È ’≈Ò ÂØ∫ ‘ Í’≈ Á∂ Â∂‘ √øÍÁ≈ Á∂ √≈Ë» «‘øÁ∂ ¡≈ ‘∂ √ÈÕ «◊È≈ ÍÏ Á∂ «ÂøÈ ’∞ø‚ ¡º‹ ’Ò Íë√ºË ‘È ó◊Ø÷ Óπ÷∆ ’∞ø‚, ‘ȱÓ≈È Ë≈≈ ¡Â∂ ’Ó≥‚Ò ’∞ø‚Õ Í«‘Ò∂ ÁØ ’∞ø‚ª Á∂ È≈Úª ÂØ∫ ÍÂ≈ Òº◊Á≈‘À «’ «¬‘ ’∞ø‚ «’øÈ∑ª √≈Ë»¡ª Á∂ ¡Ë∆È ‘ÈÕ ’Ó≥‚Ò ’∞ø‚ Ï≈∂ ÁØ Ú≈«¬Â≈ Í⁄Ò ‘ÈÕ«¬’ «¬‘ ‘À «’ ÁºÂ≈ÂzÀ ⁄؇∆ Á∂ ’ØÒ Í≈‰∆ Á∆ ÿ≈‡ √∆ Â∂ ’∞fi √≈Ë»¡ª È∂ Í≈‰∆ Ó≥«◊¡≈ Â∂«¬’ ’È∆ Ú≈Ò∂ √≈Ë» È∂ ¡≈͉≈ ’Ó≥‚Ò ‹Ø Í≈‰∆ Á≈ Ì«¡≈ √∆ √π‡ «ÁÂ≈Õ «‹Ê∂ ¿∞‘’Ó≥‚Ò √π«‡¡≈, ¿∞Ê∂ ’Ó≥‚Ò ’∞ø‚ ω «◊¡≈Õ Á»‹∆ Ú≈«¬Â «¬‘ ‘À «’ È≈Ò’ Í≥Ê∆ √≈Ë»‹Ø «◊È≈ Â∂ ‹ª ‹»È≈◊Û∑ «‘øÁ∂ ‘È ¿∞‘ Ó≥ÈÁ∂ ‘È «’ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «◊È≈ÍÏ Â∂ ◊¬∂ ª ¿∞Ê∂ ’Ó≥‚Ò ’πø‚ ω «◊¡≈Õ ’¬∆¡ª Á≈ «¬‘ Ú∆ «Ú⁄≈ ‘À «’ «¬√ ’øπ‚Á∆ Ù’Ò ’Ó≥‚Ò Ú◊∆ ‘À, «¬√ Ò¬∆ «¬√ ’Ó≥‚Ò ’øπ‚ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ Ì≈Ú∂∫ «’Ú∂∫ Ú∆ ‘ج∂,«¬‘ ’∞ø‚ Ï‘π ÍÃ≈⁄∆È È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈, «’™«’ «√’øÁ Íπ≈‰ Á∂ ÍÍ≈√ ÷≥‚ «Ú⁄ «¬√ Á≈’ج∆ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘À, «◊È≈ ÍÏ Á≈ ¿∞√ «Ú⁄ «Ú√Ê≈ È≈Ò ‘≈Ò «ÁºÂ≈ ‘ÀBÕ √Ø ‘Ø√’Á≈ ‘À «’ «¬‘ ’∞ø‚ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∆ ‘∆ Ô≈Á◊≈ ‘ØÚ∂Õ ‹»È≈◊Û∑ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ’ج∆ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ ’«‘øÁ∂‘È «’ ‹»È≈◊Û∑ «Ú⁄ È≈Ê ‹∆ ’∂ ◊Ò∆⁄∂ Á∂ «Í¤∂ «‹Ê∂ Áπ◊≈ Á≈ Ó≥Á ‘À (Ë≈≈◊ÛÁÚ≈‹≈) «¬’ È≈È’ Ù≈‘∆ ◊πÁÚ≈≈ ‘πøÁ≈ √∆ «‹Ê∂ √πÊ∂-Ù≈‘∆ √≈Ë» «‘øÁ∂ √ÈCÕ ‘π‰ ¿∞‘√πÊ∂-Ù≈‘∆ √≈Ë» ¿∞√ ʪ ˘ «’√∂ ◊Ñ√Â∆ ’ØÒ Ú∂⁄ ’∂ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ’∞fi √Óª ◊π» √≈«‘Ï«◊È≈ ÍÏ Â∂ «‘ ’∂ ¿∞µÂ Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ⁄Ò Í¬∂Õ ¿∞ ‹ À È ‹≈‰≈ «◊È≈ ÍÏ ‹»È≈◊Û ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Í«‘Òª ¿∞µÂ Â∂Î∂ Í»Ï ÚºÒ √¯ ’Á∂ ¡«‘ÓÁ≈Ï≈Á ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ¿π‹ÀÈ Íπ‹ ◊¬∂Õ Íº¤Ó∆ √ÓπøÁ∆ ’ø„∂ ÂØ∫ÚÍ≈∆ ¡«‘ÓÁ≈Ï≈Á ¡Â∂ ¿∞‹ÀÈ ¡≈Ó ¡≈™Á∂ ‹ªÁ∂ «‘øÁ∂ √È, «’™«’ «¬‘ ÁØÚ∂∫ È◊ÚÍ≈ Á∂ Úº‚∂ ’∂∫Á √ÈDÕ ¿∞‹ÀÈ Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ ¡ÚøÂ∆Íπ≈ √∆Õ «¬‘ ¡ÚøÂ∆ ÈÁ∆ «‹√ ˘ ¡º‹ ’Ò √Í≈ A. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ AB, ÍßÈ≈ BDG-DH B. Ú∂÷Ø «√’øÁ Íπ≈‰ ◊π‹≈Â∆-¿∞ÒÊ≈’≈ ◊Ø≈Ï≈¬∆ ≈Ó ‹∆, «¬√ «Ú⁄ «◊È≈ Ó‘≈ÂÓ Â∂ ‘Ø ’¬∆÷≥‚ ‘ÈÕ C. «Ï¡≈È Ï≈Ò’ Á≈√ ¿∞Á≈√∆ √≈Ë», È∂ Áπ◊≈ Ó≈Û∆, ‹»È≈◊Û∑Õ D. ¡«‘ÓÁ≈Ï≈Á Ȫ «Í¡ª ÊØÛ∑≈ √Óª ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ Í«‘Òª «¬√ Á≈ Ȫ ¡Ù≈ÚÒ √∆Õ «¬‘ ͺ¤Ó∆ √ÓπøÁ∆’ø„∂ È≈Ò ÚÍ≈ Á≈ Úº‚≈ ’∂∫Á √∆Õ Ú∂÷Ø Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ E, Í≥È≈ A@B, ¿∞‹ÀÈÁ∂ È◊ ˘ √Ì Í≈«√¡ª ÂØ∫ √Â∂ √È ÚÍ≈ Á≈ Úº‚≈ ’∂∫Á √∆Õ Ú∂÷Ø «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ BD, Í≥È≈AACÕ
    • iBw;kyh gozgok 92ÈÁ∆ ’«‘øÁ∂ ‘È Â∂ ’ø„∂ Â∂ ¡≈Ï≈Á √∆Õ ¡ÚøÂ∆Íπ≈ Í≈⁄∆È ’≈Ò Á∂ ¡ÚøÂ∆ Á∂Ù Á≈ «¬’Íë√ºË È◊ √∆Õ ≈‹≈ «Ï’Ó≈‹∆Â, «‹√ Á∂ Ȫ Â∂ ¿∞µÂ∆ «‘øÁ «Ú⁄ ‘π‰ Â’ √øÓ ⁄ÒÁ≈‘À, ¿∞‹ÀÈ Á≈ ‘∆ ≈‹≈ √∆Õ «¬√ Á≈ Ì≈ ÌÊ∆ ‘∆ ÿ «Â¡≈ˆ ’∂ ‹Ø◊∆ ω «◊¡≈ √∆Õ¿∞‹ÀÈ «Ú⁄ ÌÊ∆ Á∆ ◊π¯≈ ‘π‰ Â’ Íë√ºË ‘ÀÕ «¬Ê∂ Ó‘≈ ’≈Ò Á≈ Ó≥Á «‘øÁ»¡ª Á≈ Íë√ºËÂ∆Ê «◊«‰¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ABCE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ √πÒÂ≈È ¡ÒÂ∞ÓÙ È∂ Ù«‘ Â∂ Ó≥Á ˘´«‡¡≈ √∆Õ Í≥Á∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ù«‘ Á∆ ≈÷∆ Ò¬∆ Î√∆Ò Ï‰≈¬∆ ◊¬∆ √∆Õ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ‹ÁØ∫ ¿∞‹ÀÈ ◊¬∂, ¿∞√ Ú∂Ò∂ «¬‘ Î√∆Ò ÓΩ‹»Á √∆ Â∂ Íπ≈‰≈ Ù«‘ Ó‘≈’≈Ò Á∂¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ ¡≈Ï≈Á √∆Õ ¡º‹ ’Ò Íπ≈‰≈ Ù«‘ Â∂ Î√∆Ò „«‘ ⁄π’∂ ‘È ¡Â∂ Ù«‘ ÈÚ∆∫ ʪÂ∂ ¡≈Ï≈Á ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÌÊ∆ ‘∆ Á∆ ◊π¯≈ √Í≈ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Ù«‘ ÂØ∫ Ï≈‘√∆Õ ÌÊ∆ ‘∆ Á∆ ◊πÎ≈ ’ØÒ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È∂ «¬’ Ó√∆ ω≈¬∆ √∆ «‹√ Á∂ ¡º◊∂ «¬’ «¬ÓÒ∆Á≈ π÷ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «¬√ πº÷ ’ØÒ ‹≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂AÕ ÌÊ∆ ‘∆ Á∆ ◊πÎ≈ Â∂ ‘ÍÃ’≈ Á∂ «‘øÁ» Ô≈Â» ¡≈™Á∂ √ÈÕ «¬√ ◊πÎ≈ Á∂ ’ØÒ «¬’ ÌÊ∆ ‹Ø◊∆ «‘øÁ≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ¿∞√È∂ ◊π» È≈È’ Â∂ ÓÁ≈È∂ ˘ ’∆ÂÈ ’«Á¡ª Ú∂«÷¡≈ ª ¿∞‘ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂¿∞√ È∂ ¡≈ ’∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ «¬Ê∂ ¡≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ Ï‘π √≈∂ ‹Ø◊∆¡ª «Ú⁄Ø∫ «’øÈ∂ ’∞ Óπ’Â∆ÍÃ≈Í ’È◊∂ ª ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈B:- ¡«Ë¡≈ÂÓ ’Ó ’∂ ª √≈⁄≈Õ Óπ«’«Â Ì∂Áπ «’¡≈ ‹≈‰∂ ’≈⁄≈Õ ¡À√≈ ‹Ø◊∆ ‹π◊«Â Ï∆⁄≈ÀÕ Í≥⁄ Ó≈« √⁄π ¿∞«Ë≈ÀÕ «‹√ ’À ¡≥« √≈‹ Ú√≈ÚÀÕ ‹Ø◊ ‹π◊«Â ’∆ ’∆Ó«Â Í≈ÚÀÕ «Ú √«√ ¬∂’Ø «◊Ñ ¿∞«Á¡≈ÈÀÕ ’‰∆ ’∆«Â ’Ó √Ó≈ÈÀÕ ¬∂’ ÙÏÁ «¬’ «Ò«÷¡≈ Ó≈◊ÀÕ «◊¡≈È «Ë¡≈È∞ ‹π◊«Â √⁄π ‹≈◊∂Õ ÌÀ «⁄ ‘∂ È Ï≈‘« ‹≈«¬Õ ’∆Ó«Â ’¿∞‰ ‘À «ÒÚ Ò≈«¬Õ ¡≈Í∂ Ó∂Ò∂ ÌÓπ ⁄π’≈¬∂Õ ◊π Í√≈«Á ÍÓ ÍÁπ ͬ∂Õ ◊π» ’∆ √∂Ú≈ ÙÏÁ Ú∆⁄≈πÕ ‘¿∞ÓÀ Ó≈À ’‰∆ √≈Õ ‹Í Â’ √ø‹Í Í≈· Íπ≈‰∞Õ ’‘π È≈È’ ¡ÍøÍπ Ó≈È∞Õ [◊¿∞Û∆ Ó‘Ò≈ 1 ¡√‡ÍÁ∆¡ª Õ6Õ (BBC)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ÌÊ∆ ‹Ø◊∆ Á∂ ÓÈ «Ú⁄Ø∫ ’¬∆ Ùø’∂ Á» ‘ج∂ Â∂ ‘Ø Ú∆ ’¬∆«Ú«Ù¡ª Â∂ ◊π» ‹∆ È≈Ò ◊ºÒ Ï≈ ’ ’∂ ¿∞√ È∂ ÙÏÁ È≈Ó Á∆ Ó«‘Ó≈ Ï≈∂ «◊¡≈È ÍÃ≈ÍÂ’∆Â≈Õ «¬’ «ÁÈ ÌÊ∆ ‹Ø◊∆ Ï‘π «ÈÓÂ≈ Ì≈Ú «Ú⁄ ¡≈«¬¡≈ Â∂ ◊π» ‹∆ ˘ ’«‘‰Ò◊≈, ““¡≈Ó ÌØ‹È Â∞√∆∫ ÷ªÁ∂ È‘∆∫, ¡√∆∫ πº÷ª «Ï÷ª «Ú⁄ «‘øÁ∂ ‘ªÕ «’√ ⁄∆˜ Á≈ ÌØ‹È¡≈Í ‹∆ ¡º◊∂ º÷∆¬∂ «‹√ È≈Ò Â∞‘≈‚∆ ÍÃ√øÈÂ≈ ‘ØÚ∂Õ Â∞√∆∫ «Ë∆ «√ºË∆ È≈Ò ÍÃ≈Í Ú√± Ú∆ A. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «¥Â «Ó‘Ï≈È≈, Í≥È≈ C@@ (¡≥Â’≈ ABI) B. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ ’Â≈ «Ó‘Ï≈È, ÍßÈ≈ C@@-C@B (¡≥Â’≈ AC@)
    • iBw;kyh gozgok 93È‘∆∫ ⁄≈‘πøÁ∂Õ √≈˘ ‚ ‘À «’ ¡√∆∫ ’ج∆ ¡≈Í Á∆ √∂Ú≈ È‘∆∫ ’ √’∂Õ «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ◊π»‹∆ È∂ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈A:- «÷Ó≈ ◊‘∆ ÏÃÂ∞ √∆Ò √øÂØ÷≥Õ Ø◊ È «Ï¡≈ÍÀ È ‹Ó Á∂÷≥Õ Óπ’ ̬∂ ÍÃÌ »Í È ∂÷≥Õ ‹Ø◊∆ ’¿∞ ’À√≈ ‚π ‘Ø«¬Õ »«Í «Ï«÷ «◊ë‘ Ï≈‘ √Ø«¬Õ «ÈÌ¿∞ ‹Ø◊∆ «Èø‹È∞ «Ë¡≈ÚÀÕ ¡≥È«ÁÈ∞ ‹≈◊À √«⁄ «ÒÚ Ò≈ÚÀÕ √Ø ‹Ø◊∆ Ó∂∂ Ó«È Ì≈ÚÀÕ ’≈Ò ‹≈Ò ÏÃ‘Ó ¡◊È∆ ‹≈∂Õ ‹≈ Ó‰ ◊Â∞ ◊Ì «ÈÚ≈∂Õ ¡≈«Í ÂÀ «ÍÂ∆ «È√Â≈∂Õ √«Â◊π» √∂ÚÀ √Ø ‹Ø◊∆ ‘Ø«¬Õ ÌÀÀ «⁄ ‘À √π «ÈÌ¿∞ ‘Ø«¬Õ ‹À√≈ √∂ÚÀ ÂÀ√≈ ‘Ø«¬ È «È‘’∂ÚÒ «ÈÌ¿∞ È≈¿∞Õ ¡È≈Ê‘ È≈Ê ’À Ï«Ò ‹≈¿ ÍπÈ«Í ‹ÈÓ È≈‘∆ ◊π‰ ◊≈¿∞Õ ¡≥« Ï≈‘« ¬∂’Ø ‹≈‰∂Õ ◊π ’À ÙÏÁ∂ ¡≈Íπ ͤ≈‰ÀÕ √≈⁄À √Ï«Á Á« È∆√≈‰∂Õ √Ï«Á ÓÀ «Â√π «È‹ÿ« Ú≈√≈Õ ¡≈ÚÀ È ‹≈ÚÀ ⁄»’À ¡≈√≈Õ ◊π ’À √Ï«Á ’Ó´ Í◊≈√≈Õ ‹Ø Á∆√À √Ø ¡≈√ «È≈√≈Õ ’≈Ó ¥ØË «Ï÷π Ìπ÷ «Í¡≈√≈Õ È≈È’ «ÏÒÀ «ÓÒ«‘ ¿∞Á≈√≈Õ [◊¿∞Û∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ ¡√‡ÍÁ∆¡ª Õ 6 Õ (223)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ÌÊ∆ È∂ ◊π» ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ Î∂ ‘Ø «◊¡≈È ⁄⁄≈¡øÌ ‘Ø ◊¬∆Õ Î∂ ÌÊ∆ È∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ Â∞‘≈‚≈ «◊¡≈È Ó≈◊ ’∆ ‘À? «’‘Û∂ ¡ÙÈ≈È˘ Â∞√∆∫ Ó‘≈ÈÂ≈ Á∂∫Á∂ ‘Ø Â∂ Â∞√∆∫ «’√ Á≈ «√ÓÈ ’Á∂ ‘Ø? «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂«¬‘ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈B:- ¿∞« ¡Úÿ«‡ √Ú« È≈ÚÀÕ Ï’À È ÏØÒÀ ‘«◊π‰ ◊≈ÚÀÕ ‹´ ¡≈’≈√∆ √øπ«È √Ó≈ÚÀÕ √π √Â∞ fiØ«Ò Ó‘≈ √ Í≈ÚÀÕ ¡À√≈ «◊¡≈È∞ √πÈ‘π ¡Ì ÓØ∂Õ Ì« Íπ« Ë≈« «‘¡≈ √Ì ·¿∞∂Õ √⁄π ÏÃÂ∞ È∂Óπ È ’≈´ √øÂ≈ÚÀÕ √«Â◊π ÙÏ«Á ’ØËπ ⁄π’≈ÚÀÕ ◊◊«È «ÈÚ≈√ √Ó≈«Ë Ò◊≈ÚÀÕ Í≈√π Í«√ ÍÓÍÁπ Í≈ÚÀÕ √⁄π ÓÈ ’≈«‰  «ÏÒØÚÀÕ √πÌ« √Ú« ÓÀ´ È ËØÚÀÕ ‹À «√¿∞ ≈Â≈ ÂÀ√Ø ‘ØÚÀÕ ¡≈ÍÀ ’Â≈ ’À √π ‘ØÚÀÕ ◊π «‘Ú √∆´ ¡◊È Ïπfi≈ÚÀÕ «√Ú √π«Â «ÏÌ»«Â ⁄Û≈ÚÀÕ Á√È∞ ¡≈«Í √‘«‹ ÿ« ¡≈ÚÀÕ «ÈÓÒ Ï≈‰∆ È≈Áπ Ú‹≈ÚÀÕ A. ¿∞’ Í≥È≈ C@C-C@F B. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «¥Â «Ó‘Ï≈È Í≥È≈ C@F-A@.
    • iBw;kyh gozgok 94 ¡≥« «◊¡≈È∞ Ó‘≈ √π √≈≈Õ Â∆Ê Ó‹È∞ ◊π Ú∆⁄≈≈Õ ¡≥« Í»‹≈ Ê≈È Óπ≈≈Õ ‹ØÂ∆ ‹Ø«Â «ÓÒ≈Ú‰ ‘≈≈Õ «√ «√≈ Ó«Â ¬∂’À Ì≈«¬Õ Â÷«Â «ÈÚ≈√∆ Í≥⁄ √Ó≈«¬Õ ’≈ ’Ó≈¬∆ ÷√Ó ‹≈«¬Õ ¡Ú◊Â∞ È≈Ê È Ò«÷¡≈ ‹≈«¬Õ ‹Ò Ó«‘ ¿∞Í‹À ‹Ò Â∂ Á»«Õ ‹Ò ÓØ«‘ ‹Ø«Â «‘¡≈ ÌÍ»«Õ «’√π È∂ÛÀ «’√π ¡≈÷≈ Á»«Õ «È«Ë ◊π‰ ◊≈Ú≈ Á∂«÷ ‘Á»«Õ ¡≥« Ï≈‘ ¡Ú» È ’Ø«¬Õ ‹Ø «Â√π Ì≈ÚÀ √Ø Îπ«È ‘Ø«¬Õ √𫉠ÌÊ«A È≈È’ ’‘À Ï∆⁄≈πÕ «ÈÓÒ È≈Ó Ó∂≈ ¡Ë≈πÕ [¡≈√≈ Ó‘Ò≈ 1 ¡Ù‡ÍÁ∆¡ª Õ 1 Õ (411)] «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ÌÊ∆ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ’∞fi √Ó∂∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÌÊ∆’ØÒ «‘‘ ’∂ ¿∞µÂ ÚÒ ⁄Ò Í¬∂Õ ÓÊ≈ ‹≈‰≈ ¿∞‹ÀÈ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ⁄ÂΩÛ Â∂ ¡‹Ó∂ «Ú⁄Ø∫ ‘πøÁ∂ ÓÊ≈Íπ‹∂Õ ¡‹Ó∂ Á∂ ’ØÒ ÍπÙ’ fi∆Ò Â∂ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ ÓÊ≈«¬’ Í≈⁄∆È È◊ √∆Õ Íë√ºË Ô±È≈È∆ Ò∂÷’ ‡≈ÒÓ∆ È∂ «¬√ ˘ ÓÊΩ≈, ¡≈∆¡È Â∂ÍÒ≈¬∆È∆ È∂ «¬√ ˘ Ó∆ÊΩ≈ ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «‘¿±È√ª◊ Ú∂Ò∂ «¬‘ «¬’ ÏØË∆ ¡√Ê≈È √∆«‹√ «Ú⁄ ¿∞√ È∂ Ú∆‘ ÏØË∆ «Ú‘≈ª «Ú⁄ B@@@ «Ì÷Ù» Ú∂÷∂ √ÈAÕ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ≈‹ Á∂ √Ó∂∫ÓÊ≈ «ÚÙ˘ Ó Á≈ ’∂∫Á Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆ Â∂ «¬√ Á∂ ͺ¤Ó∆ «¬Ò≈’∂ ˘ «ÏË Ì»Ó∆ «’‘≈‹ªÁ≈ √∆, «’™«’ «¬√ «Ú⁄ √Ã∆ «¥ÙÈ ‹∆ Ó‘≈≈‹ Á≈ ‹ÈÓ ¡√Ê≈È Â∂ ‘Ø ¿∞È∑ª Á∂‹∆ÚÈ È≈Ò √ÏøË ’¬∆ Ô≈Á◊≈ª √ÈÕ «¬‘ «ÁºÒ∆ Á∂ È∂Û∂ ‘؉ ’ ’∂ Óπ√ÒÓ≈È Ï≈ÁÙ≈‘ªÁ∆ ͺ÷Í≈Â∆ ’ØÍ∆ Á≈ «ÈÙ≈È≈ ωÁ≈ «‘≈Õ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª Ó«‘Ó»Á ◊˜ÈÚ∆∫ È∂ ÓÊ≈ Á∂Ó≥Áª ˘ „≈«‘¡≈Õ Ï≈ÁÙ≈‘ «√’øÁ ÒØË∆ (ADHH-AEAG ¬∆√Ú∆) È∂ ÓÊ≈ Á∂ ’¬∆ Ó≥Áª ˘„≈‘ „∂∆ ’Ú≈ «ÁºÂ≈ √∆BÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÓÊ≈ «Ú⁄ ’∂ÙÚ Á∂Ú≈ Á∂ «¬’ Ó≥Á «Ú⁄ ‹≈ «Ï≈‹∂CÕ ’∂ÙÚÁ∂Ú≈ Á≈ Ó≥Á «¬’ ¤Ø‡∆ «‹‘∆ «¬Ó≈ √∆Õ ‹‘ª◊∆ Á∂ √Ó∂∫ ’∂ÙÚ Á∂Ú≈ Á≈ Úº‚≈ Ó≥ÁÏ«‰¡≈ Â∂ AFFI ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ¡Ωø◊˜∂Ï Á∂ ‘π’Ó È≈Ò „≈‘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ √∆DÕ ‹ÁØ∫ ◊π»√≈«‘Ï «¬√ Ó≥Á «Ú⁄ ÏÀ·∂ √È Âª Ï‘π √≈∂ Ì◊ «¬È∑ª ’ØÒ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ◊ÒÏ≈Â’«Á¡ª Ì◊ª ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ Â∞‘≈˘ ‹∂ ÍÓ≈ÂÓ≈ «Ó«Ò¡≈ ‘À ª «’√ √∂Ú≈ ’’∂«Ó«Ò¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ ¿π⁄≈«¡≈E:- A. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ≈ BC Í≥È≈ FD. B. Â≈∆÷-«¬-Á≈¿±Á∆ Á∆ ‡»’, Muttra District Gazetteer, ÓÊ≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, ¡Ò≈‘Ï≈Á,AIAA Í≥È≈ AI@. C. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «Ó‘Ï≈È, Í≥È≈ CF@ (¡≥Â’≈ ACH-I) D. Muttra District Gazetteer, ÓÊ≈ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, Í≥È≈ BID-BIE. E. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «Ó‘Ï≈È, Í≥È≈ CFB-FD (¡≥Â’≈ ACI)
    • iBw;kyh gozgok 95 √‘«‹ «ÓÒÀ «Ó«Ò¡≈ ÍÚ≈‰∞Õ È «Â√π Ó‰∞ È ¡≈Ú‰∞ ‹≈‰∞ ·≈’∞ Ó«‘ Á≈√π Á≈√ Ó«‘ √Ø«¬Õ ‹‘ª Á∂÷ ‘ ¡Úπ È ’Ø«¬ ◊πÓπ«÷ Ì◊«Â √‘‹π ÿ Í≈¬∆¡ÀÕ «ÏÈ∞ ◊π Ì∂‡∂ Ó« ¡≈¬∆¡À ‹≈¬∆¡À √Ø ◊π» ’˙ «‹ √≈⁄ «ÁzÛ≈ÚÀÕ ¡’Ïπ ’Ê≈ÚÀ √Ï«Á «ÓÒ≈ÚÀ ‘« ’À ÒØ’ ¡Úπ È‘∆∫ ’≈≈Õ √≈⁄¿∞ ·≈’∞π √≈⁄ «Í¡≈≈ ÂÈ Ó«‘ Óȱ¡≈ ÓÈ Ó«‘ √≈⁄≈Õ √Ø √≈⁄≈ «Ó«Ò √≈⁄À ≈⁄≈ √∂Ú’∞ ÍÃÌ ’À Ò≈◊À Í≈«¬Õ √«Â◊π Í»≈ «ÓÒÀ «ÓÒ≈«¬ ¡≈«Í «Á÷≈ÚÀ ¡≈Í∂ Á∂÷ÀÕ ‘«· È ÍÂ∆‹À È≈ Ï‘π Ì∂÷À ÿ«Û Ì≈‚À «‹«Ò ¡≥«ÓàÍ≈«¬¡≈Õ ÍÃ∂Ó Ì◊«Â ÍÃ«Ì ÓÈ∞ ÍÂ∆¡≈«¬¡≈ Í«Û Í«Û ÌπÒ«‘ ⁄؇≈ ÷≈«‘Õ Ï‘πÂ∞ «√¡≈‰Í ¡≈Ú«‘ ‹≈«¬ È≈Ó ‹ÍÀ Ì¿∞ ÌØ‹È∞ ÷≈«¬Õ ◊πÓπ«÷ √∂Ú’ ‘∂ √Ó≈«¬ Í»«‹ «√Ò≈ Â∆Ê Ï«ÈÚ≈√≈Õ ÌÓ ‚ØÒ ̬∂ ¿∞Á≈√≈ Ó«È ÓÀÒÀ √»⁄≈ «’™ ‘Ø«¬Õ √≈«⁄ «ÓÒÀ Í≈ÚÀ Í«Â √Ø«¬ ¡≈⁄≈≈ Ú∆⁄≈π √∆«Õ ¡≈«Á ‹π◊≈«Á √‘«‹ ÓÈ∞ Ë∆« ÍÒ Í≥’‹ Ó«‘ ’Ø«‡ ¿∞Ë≈∂Õ ’« «’Í≈ ◊π Ó∂«Ò «Í¡≈∂ «’√π ¡≈◊À ÍÃÌ Â∞Ëπ √≈Ò≈‘∆Õ Â∞Ëπ «ÏÈ∞ Á»‹≈ ÓÀ ’Ø È≈‘∆ «‹¿∞ Â∞Ëπ Ì≈ÚÀ «Â¿∞ ≈÷π ‹≈«¬Õ È≈È’ √‘«‹ Ì≈«¬ ◊π‰ ◊≈«¬Õ [ËÈ≈√∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ ¡√‡ÍÁ∆¡≈ Õ 2 Õ (686)] ÓÊ≈ «Ú⁄ «‘ø«Á¡ª ’∞fi ÚÀÙÈØ ÒØ’ ‹Ø ÓÊ≈ Á∂ «‘‰ Ú≈Ò∂ √È, ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ’∞fi √Óª ÏÀ·‰ «Í¤Ø∫ ¿∞È∑ª È∂ ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ ““Â∞‘≈‚≈ «’‘Û≈ Í≥Ê ‘À, «’‘Û∆«‘ ‘À Â∂ «’‘Û≈ ¿∞ÍÁ∂Ù ‘À?”” «¬√ ÍÃÙÈ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «¬√ ÙÏÁ◊≈«Ú¡≈A:- ¡ÍπÈ∂ ·≈’ ’∆ ‘¿∞ ⁄∂∆ √«È ◊‘∂ ‹◊ ‹∆ÚÈ ÍÃÌ ’∂ ‘˙ÓÀ Ó≈ «ÈÏ∂∆ Í»È ÍÓ ‹Ø«Â ÍÓ∂√π ÍÃ∆ÂÓ ÍÃ≈È ‘Ó≈∂ ÓØ‘È ÓØ«‘ Ò∆¡≈ ÓÈ∞ Ó∂≈ √Ófi«√ √ÏÁπ Ï∆⁄≈∂ ÓÈ√π÷ ‘∆È ‘ؤ∆ Ó«Â fi»·∆ Ó«Ò Â«È Í∆ √∆∂ ‹Ï ’∆ ≈Ó ø◊∆Ò∂ ≈Â∆ ≈Ó ‹Í ÓÈ∞ Ë∆∂ ‘¿∞ÓÀ ¤Ø«‚ ̬∆ ÏÀ≈◊«È ÂÏ √≈⁄∆ √π«Â √Ó≈È∆ ¡’∞Ò «Èø‹È «√¿∞ ÓÈ∞ Ó≈«È¡≈ «Ï√∆ Ò≈‹ ´’≈È∆ Ì» Ì«Ú÷ È≈‘∆ Â∞Ó ‹À√∂ ÍÃ∆ÂÓ ÍÃ≈È ¡Ë≈≈ ‘« ’À È≈«Ó Â∆ √Ø‘≈◊«È È≈È’ ≈Ó ÌÂ≈≈Õ [√≈ø◊ Ó‘Ò≈ 1 Õ ⁄¿∞ÍÁ∂ Õ 1 Õ (1197)] A. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú «Ó‘Ï≈È, Í≥È≈ CFH-G@ (¡≥Â’ ACI)
    • iBw;kyh gozgok 96 ‹ÁØ∫ ¿∞È∑ª ÚÀÙÈÚª È∂ «¬‘ ÙÏÁ √π«‰¡≈ ª ¿∞È∑ª ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â∆Õ ◊π» √≈«‘Ï’∞fi √Óª ÓÊ≈ «‘ ’∂ ¿∞Â ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ «Áº Ò ∆ «Ú⁄ ¿∞ Í Á∂ Ù ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÓÊ≈ ÂØ∫ ¿∞µÂ ÚºÒ ˘ ⁄ÒÁ∂ ‘ج∂ «ÁºÒ∆ Íπ‹ ◊¬∂Õ ‹ÓÈ≈ Á∂’ø„∂, Ù«‘ ÂØ∫ Ù«‘ «¬’ªÂ «Ú⁄ «¬’ ¿∞µ⁄∆ ʪ Â∂ ‹≈ ÏÀ·∂ «‹√˘ Ó‹˘ Á≈ «‡ºÒ≈A ’«‘øÁ∂√ÈÕ «¬Ê∂ «¬’ Ó‹˘ ÁÚ∂Ù «‘øÁ≈ √∆ ‹Ø Ï Á∆ ÏøÁ◊∆ ’Á≈ √∆ Â∂ ¿∞√∂ Á∂ Ȫ È≈Ò «¬√«‡ºÒ∂ Á≈ Ȫ Ӌȱ Á≈ «‡ºÒ≈ ‘Ø «◊¡≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ «ÁºÒ∆ ·«‘∂ ‘ج∂ √È Âª ¿∞√ Ú∂Ò∂ «√’øÁ ÒØË∆ Á∆ ÷À≈«¬Â Á∆Ï‘π ⁄⁄≈ √∆Õ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ Â∂ ÁÚ∂Ù ¿∞√ Á∂ Ï‘π ◊π‰ ◊≈™Á∂ √ÈÕ «¬Ê «ÁÈ ’∞fi¯’∆ª Ï≈Ï≈ ‹∆ ’ØÒ Íπ«¤¡≈ «’ ˆ∆Ï ˘ Á≈È Á∂‰≈ √Ì ËÓª «Ú⁄ ⁄ø◊≈ √Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈‘À Â∂ ‹∂’ Ï≈ÁÙ≈‘ ÷À≈«¬Â∂ ’∂ ª ¿∞‘ È‹≈ ‹ª Óπ’Â∆ Á≈ Ì≈◊∆ ‘À «’ È‘∆∫Õ ◊π»√≈«‘Ï «√’øÁ ÒØË∆ Á∂ „≈‘∂ Ó≥Á ÓÊ≈ «Ú⁄ Ú∂÷ ¡≈¬∂ √È, √Ø ¿∞È∑ª ¿∞µÂ «ÁºÂ≈ ‹Ø ÓÈ Á∂¡≥È∑∂ ‘È Â∂ ͺ÷Í≈Â∆ ‘È ¡Â∂ ÒØ’ª Â∂ ˜πÒÓ ’Á∂ ‘È, ¿∞È∑ª Á∆ ÷À≈«¬Â √Ó≥πÁ ¡◊∂«⁄’Û Á≈ ÏøÈ∑ Ò≈¿∞‰ Ú≈Ò∆ ◊ºÒÒ ‘ÀÕ ¡≈͉∂ «Ú⁄≈ ˘ √ÍÙ‡ ’È Ò¬∆ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈B:- ¡≥Ë∆ ’øÓ∆ ¡≥Ëπ ÓÈ∞ Ó«È ¡≥ËÀ ÂÈ∞ ¡≥ËπÕ «⁄’«Û Ò≈¬∆¡À «’¡≈ Ê∆¡À ‹ª Â∞‡∂ ÍÊ ÏøËπÕ ÏøË Â∞‡≈ Ï∂Û∆ È‘∆∫, È Â∞Ò‘≈ È ‘≈ÊÕ È≈È’ √⁄∂ È≈Ó «Ú‰∞ ’∂Â∂ ‚πÏ∂ √≈ÊÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 ÓÒ≈ ’∆ Ú≈ Õ 21 Õ (1287)] ª ¿∞È∑ª ¯’∆ª ˘ √Ófi ¡≈ ◊¬∆ «’ ¡√Ò ÷À«¬Â È∂’-⁄ÒÈ È≈Ò ‘∆ ÎÒÁ≈«¬’ ‘ÀÕ ¿∞È∑ª È∂ ◊π» Ï≈Ï∂ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «ÁºÒ∆ «‘ ’∂ Î∂ ¡◊∂ͺ¤Ó-¿∞µÂ ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ A. Ú∂÷Ø ◊π ÙÏÁ ÂÈ≈’, Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ, ““Ӌȱ Á≈ «‡Ò≈”” B. «¬‘ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È∆ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í≥È≈ AAD (¡≥Â’≈ II) Â∂ ¡Ë≈ ‘À ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁºÒ∆ Óج∂ ‘≈Ê∆ √π‹∆ ’È Á∆ √≈÷∆ ‘À Â∂ Áº«√¡≈ ‘À ؉ «Í‡º‰Â∂ ◊π» ‹∆ È∂ ÓØ«¬¡≈ ‘≈Ê∆ ‹π¡≈ «ÁºÂ≈ Â∂ Ï≈ÁÙ≈‘ ˘ ÍÂ≈ Òº◊ «◊¡≈ ª ¿∞‘ «¬‘ ’≈Ó≈ Ú∂÷ ’∂ ‘À≈È ‘Ø«¬¡≈ÕÏ≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ’∞»’Ù∂Â Á∂ Ó∂Ò∂ Ó≈√ ω≈¿∞‰ Â∂ ’ج∆ «‘øÁ»¡ª È∂ «ÁºÒ∆ «Ù’≈«¬Â’∆Â∆ Â∂ Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ «Í¡≈Á∂ ¡≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ˘ Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ √≈Ê∆¡ª ˘ Í’Û ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÷À≈«¬Â Ú≈Ò∆«Ò÷∆ ‘∂ ‹Ø ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄⁄ «ÁºÂ∆∆ √≈÷∆ ÂØ∫ «˜¡≈Á≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 97 Í≈‰∆Í ‹≈‰≈ Í≈‰∆Í «ÁºÒ∆ ÂØ∫ ¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚºÒ ‹ªÁ∆ ¿∞√ √Û’ Â∂ √∆ «‹√ ˘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ ͺ’≈ ’∆Â≈ √∆Õ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ «ÁºÒ∆ Á∂ ≈‹Á≈ ÎÀ√Ò≈ Í≈‰∆Í «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ ÒÛ≈¬∆¡ª «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈«ÁºÒ∆ ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ Í≈‰∆͉ Í‘πø⁄ ◊¬∂Õ «¬‘ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ’È≈Ò «Ú⁄ ‘ÀÕ Í≈‰∆Í «Ú⁄«¬’ Íë√ºË ¯’∆ Ï»¡Ò∆ ’¶Á Ù∂÷ Ùο∞Á-Á∆È ‘ج∂ ‘È «‹È∑ª ˘ Ù. ‘ √Î ’ ’∂√«Á¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬È∑ª Á≈ «Á‘ªÂ ACBE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈AÕ «¬È∑ª Á≈ Ó˜≈ Í≈‰∆Í«Ú⁄ Ï«‰¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ◊¬∂ ª Ù≈‘ √Î Á≈ Ó‹≈ √»¯∆ ¯’∆ªÁ≈ Úº‚≈ ’∂∫Á √∆BÕ ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ù≈‘ √¯ Á∂ «Ó‹≈ Â∂ Ù∂÷ ¬∆ÁπÒ ’Ï∆ √∆, ‹Ø ’È∆ Ú≈Ò≈¯’∆ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «¬√ Á≈ «Á‘ªÂ AED@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ Á∂ ’¬∆ Ȫ√ÈCÕ ““Ù∂÷ Â≈‘”” Ú∆ «¬√ Á≈ Ȫ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀDÕ Â≈‘ ¡Ï∆ Á≈ ¡º÷ ‘À «‹√ Á≈ Ì≈Ú Í≈’Í«ÚºÂ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «¬√ ˘ Ù∂÷ ‡‡∆‘ ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í≈‰∆Í Á∂ Ï≈‘«‹Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ÏÀ·∂ √È, ¿∞Ê∂ Ù∂÷ Â≈‘ Á≈ «¬’ Óπ∆Á Í≈‰∆ÌÈ ¡≈«¬¡≈Õ ¿∞√ Ú∂«÷¡≈ «’ «¬’ √≈¬∆ ¯’∆ Â∂ «¬’ ¿∞√ È≈Ò Ï≈Ï∆ ÓÁ≈È≈ ÏÀ·∂’∆ÂÈ ’Á∂ ‘ÈÕ Óπ∆Á «¬Ò≈‘∆ ’∆ÂÈ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ‹≈ ’∂ ¡≈͉∂ÓπÙÁ ˘ √≈≈ ‘≈Ò≈ Á«√¡≈Õ ¿∞√Á∂ ÓÈ «Ú⁄ Ú∆ ¿∞’√≈‘‡ ‘ج∆ «’ «’‘Û≈ ¯’∆ ‘À,«‹‘Û≈ Ï≈‘ ÏÀ·≈ «¬Ò≈‘∆ √ØÁ ’Á≈ ‘ÀÕ √Ø ¿∞‘ Óπ∆Á Â∂ ¿∞√ Á≈ ÓπÙÁ ÁØÚ∂∫ ◊» ‹∆ ’ØÒ¡≈¬∂Õ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ’∞fi √Ó∂∫ «Í¤Ø∫ ¿∞È∑ª Íπº«¤¡≈ «’ √¯≈ «ÁÒ ÁÚ∂Ù «’‘Ø «‹‘≈ ‘πøÁ≈ ‘ÀÂ∂ ¿π√Á≈ ÚÂ≈≈ «’‘Ø «‹‘≈ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ◊≈«Ú¡≈E:- ‹∆Ú ÓÀ ‹≈◊ Îπ«È √ØÚÀÕ ‹≈È ¡≈Íπ Óπ√≈ÚÀÕ √ÎÈ √Î≈ ‘Ø«¬ «ÓÒ∂ ÷≈Ò’ ’¿∞ ¿∞ ÁÚ∂√π ’‘≈ÚÀÕ Â∂≈ ‹È ‘À ’Ø ¡À√≈ «ÁÒ∆ ÁÚ∂ÙÕ √≈Á∆ ◊Ó∆ ÂÓ’ È≈‘∆ ◊π√≈ ÷πÁ∆ «‘√π È‘∆∫ ¬∂√ A. Ϙπ◊≈È-«¬-Í≈‰∆ÍÂ, ÓΩÒ≈È≈ √ºÔÁ Óπ‘øÓÁ, «ÁºÒ∆, AIFC, Í≥È≈ ACEÕ B. ¿∞’Â, Í≥È≈ ADD-AFI C. ¿∞’Â, Í≥È≈ BDHÕ D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ˘ Ù∂÷ ‡‡∆‘ Ì≈Ú Ù∂÷ Â≈«‘ ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ‡‡∆‘Â≈«‘ Á≈ «¬’ »ÍªÂ ‘ÀÕ E≤. «¬‘ √≈÷∆ ’∂ÚÒ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡Ë≈ Â∂ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø √≈÷∆ ÈßÏ ADÕ «Ó‘Ï≈È Â∂Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ¡≈™Á∆Õ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ ◊ØÙ«‡ Ù≈‘ ÙÎ Â∂ ÚÒ∆’øË≈∆ Á∆ ’Ï≈Ò «Ú⁄ Áº√∆ ‘ÀÕ Í Ù≈‘ Ù¯-Ù¯¿∞Á-Á∆È Á≈ Ó˜≈ Í≈‰∆Í «Ú⁄ ‘À «¬√ Ò¬∆ «¬‘ Í≈‰∆Í‘ج∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 98 ’ø⁄È ÷≈’ Ï≈Ï Á∂÷À ‘’ ‘Ò≈Ò Í¤≈‰ÀÕ ¡≈¬∆ ÂÒÏ √≈«‘Ï ’∆ Ó≈ÈÀ ¡Ú ÂÒÏ È≈‘∆ ‹≈ÈÀÕ ◊◊È Ó≥‚Ò Ó«‘ ¡≈√«È ÏÀ·∂ ¡È‘Áπ È≈Á Ú‹≈ÚÀÕ ’‘π È≈È’ √≈Ë» ’∆ Ó«‘Ó≈ Ï∂Á ’∞≈È È≈ Í≈ÚÀAÕ ‹ÁØ∫ Ù∂÷ Â≈‘ È∂ «¬‘ ÙÏÁ √π«‰¡≈ ª ¿π√ È∂ Ï≈Ï≈ ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈ Â∂ ◊π»‹∆ ’∞fi √Óª ¿∞Ê∂ «‘ ’∂ Î∂ ¡º◊∂ ˘ ⁄Ò Í¬∂Õ Ú≈Í√ √π Ò Â≈ÈÍπ  ≈ ¡≈¿∞ ‰ ≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ Í≈‰∆Í ÂØ∫ Ê≈È∂√ Â∂ Î∂ ÓΩ‹»Á≈ √ø◊» ÂØ∫ ‘Ø ’∂ÓΩ‹»Á≈ «Í≥‚ Âı±Íπ≈ Ê≈‰≈ «È‘≈Ò «√øÿ Ú≈Ò≈ ‘∆√∆Ò ÓØ◊≈ «˜Ò≈ ¯∆ؘÍπ «Ú⁄ ¡≈«Ú≈‹∂Õ «¬Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≈¿∞‰ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈≈ ‘À ‹Ø «¬«Â‘≈√’Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀBÕ «Î Âı±Íπ∂ ÂØ∫ √´‹ Á«¡≈ ¶ÿ ’∂ ¡≈Í √πÒÂ≈ÈÍπ Íπ‹ ◊¬∂Õ √πÒÂ≈ÈÍπ Íπ‹ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡≈͉∆ ÌÀ‰ È≈È’∆ ‹∆ ˘ «ÓÒ∂CÕ Í ¿∞‘ÓØ‘ Ó≈«¬¡≈ ÂØ∫ ¡Ò∂Í √ÈÕ √πÒÂ≈ÈÍπ «¬’ √≈¬∆∫ ÒØ’ «Ó«Ò¡≈ ¿∞√ Íπ«¤¡≈ ““Â∞√≈ ÍÓ∂√ÍÃ≈Í ’∆Â≈ ‘À Í √≈˘ ¿∞√ Á≈ ’∞fi ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈ «’ ¿∞‘ «’º‚≈ ’∞ ‘À Â∂ «’√ Â∑ª Á≈‘À? «¬√ Á∂ ¿∞Â «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÙÏÁ ÏØ«Ò¡≈D:- ¡≈÷«‰ ¡≈¿∞÷≈ √πÈ«‰ ¡¿∞÷≈ ¡≈Í«È ‹Í∆ ¡≈«÷Õ «¬«’ ¡≈«÷ ¡≈÷«‘ ÙÏÁπ Ì≈«÷‘π ¡Ë ¿∞Ë «ÁÈ ≈«ÂÕ ‹∂ «’‘π ‘Ø«¬ ª «’‘π «Á√À ‹≈ÍÀ »Íπ È ‹≈«ÂÕ √Ì ’≈È ’Â≈ ’∂ ÿ‡ ¡¿∞ÿ‡ ÿ‡ Ê≈«ÍÕ ¡≈÷‰ ¡¿∞÷≈ È≈È’≈ ¡≈«÷ È ‹≈ÍÀ ¡≈«÷® [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 √≈ø◊ Á∆ Ú≈ Õ6Õ (1239)] A. √≈÷∆’≈ª È∂ Î≈√∆ ’«ÚÂ≈ Â∂ Í≥‹≈Ï∆ ’«Ú «Ú⁄ √π¡≈Ò ‹π¡≈Ï «Ò÷ ’∂ √≈÷∆ «Ú⁄ √≈‘«Â’ø◊ ÌÈ Á≈ ÔÂÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬‘ ÙÏÁ √Ã∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ È‘∆∫∫ ‘ÀÕ B. «ÍπÁÓÈ ÍÃ’≈Ù Ì≈◊ Í«‘Ò≈ AIAI, ◊πÁÚ≈≈ ÈßÏ CH ¡Â∂ È≈È’√ ÈøÏ G, Ó‘≈’ØÙ√πÒÂ≈ÈÍπÕ C. Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≈͉∆ ÌÀ‰ ˘ √πÒÂ≈ÒÍ «ÓÒ‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «¬‘ ◊Ò√Í≤Ù‡ ÂΩ Â∂ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í «¬‘ ◊Ò ’∞ÁÂ∆ Â∂ √πÌ≈Ú’ ‘ÀÕ D. «¬‘ √≈÷∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «Ó‘Ï≈È «Ú⁄ Í≥È∂ CHC-HD Â∂ «ÁºÂ∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÂøÈ √≈÷∆¡ª ÁΩÒ ÷ª ÒØË∆ È≈Ò √πÒÂ≈ÈÍπ ‘ج∆¡ª «Ò÷∆¡ª ‘È «‹È∑ª «Ú⁄ «ÂøȪ √ÏÁªÁ∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ‘ÀÕ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ È≈Ò √¯ª ÂØ∫ ÓπÛ ’∂ ¡≈’∂ Ó∂Ò Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ È‘∆∫‘πøÁ∆Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ ““√Øˉ Ë ´’≈¬∆”” Á∂ «ÓÙÈ Â∂ «È’ÒØ ‘؉, ¿∞√ Ú∂Ò∂ Í≥‹≈Ï Á≈ ◊ÚÈÏ‰È Á∂ È≈Â∂ ÁΩÒ ıª Ò≈‘Ω «‘‰ Ò◊ «Í¡≈ ‘ØÚ∂Õ Ì≈Ú∂∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- “ÁΩÒ ıª ÒØË∆ ÌÒ≈ ‘Ø¡≈ «‹øÁ Í∆ ¡ÏÈ≈Ù∆””
    • iBw;kyh gozgok 99 «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ ¿∞√ √≈¬∆∫ ÒØ’ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª √πÒÂ≈È Íπ«‡’ ’∂ Î∂ ÂÒÚø‚∆ ˘ ‡π ͬ∂Õ Íº ‡ ∆ Á∂ «˜Ó∆∫Á≈ª ˘ ¿∞ Í Á∂ Ù √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ ◊π» ‹∆ ¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ⁄ÒÁ∂ ͺ‡∆ (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ¡≥«ÓÃÂ√)Íπ‹ ͬ∂Õ √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ «Ï¡≈√ Á«¡≈ ¶ÿ ’∂ «¬‘ Á√ Ó∆Ò ¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚºÒÒ √∆Õ Ì≈Ú∂∫ͺ‡∆ ‹ª ⁄∆È≈ ͺ‡∆ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ √∆, «‹√ «Ú⁄ «‘¿±È√ª◊ √ÂÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄·«‘«¡≈ √∆ Í ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬√ ˘ ‘ÀÏ ı≈È Ù∂Ú≈È∆ È∂ ¡≈Ï≈Á ’∆Â≈ √∆‹Ø «√’øÁ ÒØË∆ Á≈ «¬’ Íë√ºË ÁÏ≈∆ √∆Õ «¬’ ’’∂ «¬√ Á≈ Ȫ ͺ‡∆ ‘ÀÏ ıª ÍÀ «◊¡≈√∆ AÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Íº‡∆ Á∂ È◊ ’ØÒØ∫ ¶ÿ∂ ª ¿∞È∑ª «‹Ó∆∫Ú≈ª ˘ ‘Ò Ú≈‘πøÁ∂Á∂«÷¡≈ Â∂ ’∞fi √Óª ÷∂ª «Ú⁄ ·«‘ ◊¬∂Õ ¿∞È∑ª ÷∂ª Á≈ Ó≈Ò’ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈«¬¡≈ Â∂◊π» ‹∆ È≈Ò Ï⁄È «ÏÒ≈√ ’È Òº◊≈Õ ◊ºÒ Ï≈ ’«Á¡ª ◊π» ‹∆ È∂ Íπ«¤¡≈ «’ ÷∂Â∆ ‹Ø’Ú≈™Á∂ ‘Ø Â∂ ’Á∂ ‘Ø «¬√ Á≈ ’∆ ÎÒ ‘ØÚ∂◊≈Õ Âª ¿∞‘ ‘¿∞ÓÀ Á∆ Ò«‘ «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ’«‘‰Òº◊≈ «’ «¬√ È≈Ò Â∞‘≈‚∂ Ú◊∂ √≈˪ √øª ˘ ؇∆ ÷π¡≈™Á∂ ‘ª, ‡ºÏ Í≈ÒÁ∂ ‘ª √≈’ª√ÈÏøË∆¡ª È≈Ò ÚÂÁ∂ ‘ªÕ «¬√ Â∑ª «¬‘ «’√≈È∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ √≈‚∂ ‹∆ÚÈ «ÈÏ≈‘ Á≈ Óπº÷√≈ËÈ ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «‹Ó∆ÙÁ≈ Á≈ ¿∞µÂ «Ë¡≈È È≈Ò √π‰ ’∂ «’‘≈, ¡≈ÂÓ≈ Á∂ ¿∞Ë≈Ò¬∆ ’∆ ’Á∂ ‘Ø? ¿∞‘ ‘Ø Â∑ª Á∆ «’√≈È∆ ‘À «‹√ È≈Ò ¡≈ÂÓ≈ ÍÃÎπÒ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ Âª«’√≈Ȫ «’‘≈ ‹∆ √≈˘ ¿∞‘ Ú∆ «’√≈È∆ Áº√Ø Âª ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û¡≈B:- «¬‘π ÂÈ∞ ËÂ∆ Ï∆‹π ’Ó≈ ’Ø √«ÒÒ ¡≈Ó≈¿∞ √≈«ø◊ Í≈‰∆Õ ÓÈ∞ «’√≈‰∞ ‘« «ÁÀ ‹øÓ≈«¬ ÒÀ «¬¿∞ Í≈Ú«√ ÍÁπ «ÈÏ≈‰∆Õ ’≈‘∂ ◊Ï«√ Ó»Û∂ Ó≈«¬¡≈Õ «ÍÂ≈ √πÂØ √◊ ’≈ÒÂz Ó≈Â≈ Â∂Ø ‘Ø«¬ È ¡≥«Â √÷≈«¬¡≈Õ «Ï÷∂ «Ï’≈ Áπ√‡ «’÷≈ ’∂ «¬È «‹ ¡≈ÂÓÀ ‘Ø«¬ «Ë¡≈¬∆Õ ‹Â∞ ÂÍπ √ø‹Óπ ‘Ø«‘ ‹Ï ≈‘À ’Ó´ «Ï◊√À ÓËπ ¡≈√ÃÓ≈¬∆ Ï∆√ √ÍÂ≈‘Ø Ï≈√Ø √ø◊ÑÀ Â∆È ÷∂Û≈ «È ’≈´ √≈À Á√ ¡·≈ ÓÀ ¡ÍøÍØ ⁄∆ÈÀ ’‘À È≈È’∞ «¬Ú ¬∂’ Â≈ÀÕ [«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 (23)] ª ¿∞È∑ª «˜Ó∆Á≈ª È∂ ◊π» Ï≈Ï∂ ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈ Â∂ ⁄È∆ Òº◊∂Õ ◊π» √≈«‘Ï A. Ancient Geography of India, Alexander Cunningham, ¬∂ÈÙÀ∫‡ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈,¡Ò◊‹ª‚ ’«ÈßÿÓ, Ú≈≈È√∆, AIFC, Í≥È≈ AG@A ¡ÏπÒ¯˜Ò «¬√ ˘ ‹Ø‘ Á≈ Ú√≈«¬¡≈ È◊ «Ò÷Á≈ ‘ÀÕ‹Ø‘ ‘Ó≈Ô±ø Á≈ «ÚÙ∂Ù ¡«Ë’≈∆ √∆Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ‘Ó≈Ô±ø Á∂ Ú∂Ò∂ ‹Ø‘ Á∆ ‹≈◊∆ «Ú⁄ ‘ØÚ∂ Â∂ ¿π√ È∂ «¬Ê∂÷»‘ ÒÚ≈¬∂ ‘Ø‰Õ B. Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «Ó‘Ï≈È, «‘√≈ Á»‹≈ Í≥È≈ AHB-HC (¡≥Â’≈ ABH)
    • iBw;kyh gozgok 100ͺ‡∆ ÂØ∫ ¡º◊∂ ͺ¤Ó ÚºÒ ‡π ͬ∂Õ ÂÒÚø ‚ ∆ Óπ Û È≈ ͺ‡∆ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Â∂ ÿ«Úø‚∆ È◊ª «Ú⁄ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ÂÒÚø‚∆ Íπµ‹∂Õ ÷≈ÒÛ≈ Â∂ «¬√’ØÒ Á∂ ’∞ Ó∆Ò Â∂ ÿ«Úø‚∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍË≈È Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈∂ ω∂‘È AÕ Ï≈ª √≈Òª Á≈ ÌzÓ‰ ’ ’∂ Â∂ È≈Ó Ï≈‰∆ «√ÓÈ Á≈ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂ ’∂ ◊π» ‹∆ÂÒÚø‚∆ Á∂ Ï≈‘ ¡≈ ÏÀ·∂BÕ ÓÁ≈È≈ ‘π‰ Â’ ◊π» ‹∆ Á∂ È≈Ò ‘∆ «ÎÁ≈ «‘≈ √∆Õ ¿∞√ Á∂ÓÈ «Ú⁄ Ï‘π ⁄≈¡ √∆ «’ «’√∂ Â∑ª «ÙÂ∂Á≈ª ˘ «ÓÒ∂Õ √Ø ‹ÁØ∫ ◊π» ‹∆ ÂÒÚø‚∆ Í‘πø⁄∂ ª¡≈«◊¡≈ ÒÀ ’∂ ¿∞‘ ÿ ˘ ⁄«Ò¡≈ «◊¡≈Õ √≈∂ «Í≥‚ «Ú⁄ ËπøÓ ÍÀ ◊¬∆ «’ ÓÁ≈È≈ ‚±Ó ‹ØÈ≈È’ È≈Ò «ÎÁ≈ √∆ ÓπÛ ÿ ¡≈«¬¡≈ ‘ÀÕ ÓÁ≈È≈ ¡≈͉∂ ÿØ∫ ‘Ø ’∂ ◊π» ‹∆ Á∆ Ó≈Â≈ ˘«Ó«Ò¡≈Õ Ó≈Â≈ ‹∆ È∂ Íπ«¤¡≈ «’ È≈È’ «’Ê∂ ‘À ª ÓÁ≈È∂ È∂ ¿∞µÂ ’ج∆ È≈ «ÁºÂ≈,«’™«’ ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ √∆ «’ ¿∞È∑ª Ï≈∂ «’√∂ ˘ È‘∆∫ Áº√‰≈CÕ Í ÓÁ≈È∂ Á∂ ¤∂Â∆ Î∂Ú≈Í√ ‹≈‰ Â∂ Ï≈Ï≈ ‹∆ Á∆ Ó≈Â≈ √Ófi· ◊¬∆, √Ø ¿∞‘ ÓÁ≈È∂ Á∂ «Í¤∂ «Í¤∂ ‡πÁ∆ ◊π»È≈È’ ’ØÒ Íπ‹ ◊¬∆Õ Ï≈ª √≈Òª «Í¤Ø∫ ÍπºÂ ˘ «ÓÒ ’∂ Ó≈Â≈ Á≈ ÚÀ≈◊ ¤∞‡ «◊¡≈Õ ◊π»‹∆ ¿∞· ’∂ Ó≈Â≈ Á∂ ⁄È∆ Òº◊∂Õ Ó≈Â≈ «’‘≈, ““‘¿∞ Ú≈∆, ‘¿∞ Ú≈∆ Ï∂‡≈, ‘¿∞ Â∞Ëπ «Ú‡‘πÚ≈∆, Â∂∂ È≈¿∞ «Ú‡‘π Ú≈∆, Â∂∂ ÁÙÈ «Ú‡‘π Ú≈∆, «‹Ê∂ ±ø «ÎÁ≈ ‘À «Â√ Ê≈¿∞ «Ú‡‘π‘¿π Ú≈∆, Â∞Ë «È‘≈Ò ’∆Â∆ ÓÀ˘ ¡≈͉≈ Ó»ø‘ «Ú÷≈«Ò˙””ÕD ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «ÍÂ≈ ‹∆ Ú∆¿∞ÂØ∫ Íπ‹ ◊¬∂Õ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ ÁØ‘ª È∂ Ï‘π ‹Ø Ò≈«¬¡≈ «’ ◊π» ‹∆ ÿ ⁄Ò‰ Í ◊π» ‹∆ ÿ‹≈‰≈ È≈ Ó≥È∂Õ ’∞fi √Óª ◊π» ‹∆ ÂÒÚø‚∆ Á∂ ’ØÒ «‘ ’∂ Î∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ È≈Ò ÒÀ ’∂ ‡πͬ∂Õ Áπ È ∆ ⁄ø Á Á≈ «È√Â≈≈ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Ò≈‘Ω ¡≈¬∂ Â∂ ÈÚ∆È ÏÁ≈Ó∆ A. Ú∂÷Ø ◊πÂ∆Ê √ø◊Ñ, Â≈≈ «√øÿ «ÈØÂÓ ◊πÁÚ≈≈ DC ¡Â∂ DD B. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ï≈≈ √≈Òª «Í¤Ø∫ ÂÒÚø‚∆ ¡≈¿∞‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ Ó≈Â≈ «ÍÂ≈ ˘ «’‘≈, ““Áπ«¬√ «ÁÙ≈ Á∆ ¿∞Á≈√∆ ’ ¡≈¬∂ ‘ªÁØ ’∆ «‘øÁ∆ ‘ÀÕ”” ÁØ «ÁÙ≈ Á∆ ¿∞Á≈√∆ Á≈ Ì≈Ú Í»Ï Â∂ Áº÷‰ Á∆ ¿∞Á≈√∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Áº÷‰ Í»Ï Á∆ ¿∞Á≈√∆ «¬’º·∆ ¡≥«’ ’∆Â∆ ‘À √Ø «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ï≈ª √≈Ò «Í¤Ø∫ ÂÒÚ‚∆ ¡≈¬∂Õ C. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬‘ Ú≈Â≈ «¬√ Â∑ª «Ò÷∆ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ √≈÷∆ Á≈ ’ÊÈ È‘∆∫ ‘ÀÕ Í Í«‘Ò∆ ¶Ó∆ ¿∞Á≈√∆ «Í¤Ø∫ ÂÒÚø‚∆ ¡≈¿∞‰≈Â∂ ÓÁ≈È∂ Á∂ ÿ ‹≈‰≈ «¬’ ’∞Á∆ Â∂ √πÌ≈Ú’ ◊ºÒ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ D. «¬‘ Ó≈Â≈ Á≈ ÚÀ≈◊ Á≈ ¡ÁπÂ∆ «ÁzÙ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 101Ï≈ˆ ’ÒØ Ù«‘ ÂØ∫ Ï≈‘ ‘∆ ÏÀ· ◊¬∂AÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ó∂∫ ÁπÈ∆ ⁄øÁ È≈Ó Á≈ «¬’’ØÛ∆ «‘øÁ≈ √∆Õ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ ≈‹ √Ó∂∫ ’ØÛ∆ ÍÁÚ∆ «¬’ √≈Ò Á∂ ¡¯√ ˘ ’«‘øÁ∂ √È‹Ø √’≈∆ ı˜≈È∂ Ú≈√Â∂ ’ØÛ Á≈Ó «¬’º·∂ ’Á≈ ‘ØÚ∂BÕ «¬’ Á≈Ó Á≈ ÓπÒ πÍÀ ÂØ∫ Ï‘π ÿº‡‘πøÁ≈ √∆Õ √Ø ÁπÈ∆ ⁄øÁ ’ØÛ∆ Ò≈‘Ω Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á≈ «¬’ Â∑ª Á≈ Ó≈Ò∆¡¯√ √∆Õ «¬‘ ‹≈ Á≈ ÷Â∆ Â∂ Ò≈‘Ω Á∂ ⁄‘πº‡≈ Ï≈˜≈ ‹Ú≈‘ ÓÒ «Ú⁄ «‘øÁ≈ √∆Õ’«‘øÁ∂ ‘È ‹Ú≈‘ ÓºÒ Ú∆ «¬√ Á∂ Úº‚∂ Ú‚∂«¡ª «Ú⁄Ø∫ ‘∆ √∆ «‹√ Á∂ Ȫ Â∂ «¬√ Ï≈˜≈ Á≈Ȫ «Í¡≈ √∆ ¡Â∂ ‘π‰ Â’ ¿∞√ Ï≈˜≈ Á≈ Ȫ ¿∞‘ ‘∆ ⁄«Ò¡≈ ¡≈ «‘≈ ‘À Â∂ ¿∞Ê∂ ◊π»√≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀCÕ Íπ≈‰∂ √«Ó¡ª «Ú⁄ ¡Ó∆ ÒØ’ ’¬∆ Ú≈∆ ¡≈͉∂ Ï≈‘Ò∂ Á≈Ú≈‹∂ È≈Ò √πøÁ,’ÍÛ∂ Á∆¡ª ÒÛª ÏøÈ∑ «Á¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «¬’ ÒÛ «¬’ Òº÷ Á∆ √»⁄’ ‘πøÁ∆ √∆Õ «¬√ Â∑ª’«‘øÁ∂ ‘È ÁπÈ∆ ⁄øÁ Á∂ ÁÚ≈˜∂ È≈Ò √ ÒÛª ϺË∆¡ª √È «‹√Á≈ Ì≈Ú «¬‘ √∆ «’ ÁπÈ∆⁄øÁ √ Ò÷ Á≈ Ó≈Ò’ √∆D Â∂ «¬√ ËÈ ÁΩÒ Á≈ ¿∞√ ˘ Ó≈È Ú∆ Ï‘π √∆ Õ «¬’ Ú≈∆Ù«‘ ÚºÒ ¡≈™Á≈ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ◊π» ‹∆ ˘ «Ó«Ò¡≈Õ ◊π» ‹∆ Á∂ «¬Ò≈‘∆ ÙÏÁ È∂ ¿∞√ ˘ «÷⁄«Ò¡≈Õ ◊ºÒ Ï≈ ’È È≈Ò ◊π» ‹∆ ˘ ÁπÈ∆ ⁄øÁ «Ú⁄ Ó≈«¬¡≈ Á∂ ‘ø’≈ Á∆ ÏØ ¡≈¬∆Õ ◊π»‹∆ È∂ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ «’‘≈ «’ √≈‚∆ «¬’ √»¬∆ ÒÀ ‹≈ Â∂ ÓÈ «Í¤Ø∫ ¡√∆∫ ÂÀÊØ∫ ÒÀ ÒÚª◊∂Õ ¿∞‘√»¬∆ ÿ ÒÀ «◊¡≈ Â∂ ‹≈ ’∂ ¡≈͉∆ ÿ Ú≈Ò∆ ˘ «ÁºÂ∆ Â∂ È≈Ò ‘∆ ◊π» ‹∆ Á∆ ◊ºÒ Á√«ÁºÂ∆Õ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ ¿∞√ Á∆ «¬√Â∆ È∂ √Ófi≈«¬¡≈ «’ ÓØ«¬¡ª ’ج∆ ⁄∆˜ È≈Ò È‘∆∫ ‹≈√’Á∆ ª ¿∞‘ Ú≈Í√ ¡≈«¬¡≈ Â∂ ¡≈ ’∂ √»¬∆ ¿∞√ Ú≈Í√ ’∆Â∆ Â∂ «’‘≈ «¬‘ ÓÈ Ò«◊¡ªÓÀ∫ È≈Ò È‘∆∫ «Ò‹≈ √’Á≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «’‘≈ «’ «¬‘ ËÈ ÁΩÒ∆ ±ø ‹Ø «¬’º·∆’Á≈ ‘À «¬‘ «’∂Ú∫ È≈Ò ÒÀ ’∂ ‹≈Ú∂∫◊≈Õ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞ÍÁ∂Ù «ÁºÂ≈ «’ È≈Ó Â∂ «√ÓÈ,¿∞Í’≈ Â∂ È∂’È≈Ó∆ ‘∆ È≈Ò ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ◊π» ‹∆ Á∂ ¿∞ÍÁ∂Ù ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬≈ Â∂⁄È≈ Â∂ Ӻʪ ‡∂«’¡≈Õ «¬’ «ÁÈ ÁπÈ∆ ⁄øÁ È∂ ¡≈͉∂ «ÍÂ≈ Á∂ Ù≈Ë Â∂ ◊π» ‹∆ ˘ ÿ √º«Á¡≈Õ ◊π» ‹∆ÿ ◊¬∂Õ ◊» ‹∆ È∂ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ «¬‘ √Ófi≈«¬¡≈ «’ «‹™Á∂ Óª «Í¿∞ Á∆ √∂Ú≈ ’È∆⁄≈‘∆Á∆ ‘ÀÕ ¡≈͉∆ ¡≈ÂÓ’ Ù’Â∆ È≈Ò ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ Ô’∆È Áπ¡≈ «ÁºÂ≈ «’ Ì≈Ú∂∫ ¿∞‘«’øÈ∂ Íø‚ª ˘ ؇∆ ÷π¡≈¬∂Õ ¿∞√ Á∂ «ÍÂ≈ Á∆ ¡≈ÂÓ≈ Ìπº÷∆ ‘ÀEÕ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ◊π» ‹∆ Á∂ ÍÀ∆∫ A. ÁπÈ∆ ⁄øÁ «È√Â≈≈, ÷≈Ò√≈ ¡À’‡ √Ø√≈«¬‡∆, ¡≥«ÓÃÂ√, ‡À’‡ ÈÚøÏ, AIBH B. Agrarian System of Moslem India, Óπ√«ÒÓ «¬ø‚∆¡≈, Ó»ÒÀ∫‚ Í≥È≈Õ C. «ÍÁπÓÈ ÍÃ’≈Ù, Ì≈◊ Í«‘Ò≈, AIAI ◊πÁÚ≈≈ ÈßÏ B@ D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÈßÏ CG Á∂ ¡Ë≈ Â∂ ‘ÀÕ «¬‘ √≈÷∆ «’√ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫‘ÀÕ Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù √»Í Á≈√ ̺Ò≈ «Ú⁄ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ «√¡≈Ғ؇ Á≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ‹Ø ·∆’ È‘∆∫Õ E≤ ÚÒ≈«¬Ò Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ Á≈ ¿∞√ Á∂ «ÍÂ≈ ˘ Ï«ÿ¡≈Û Â∂ »Í «Ú÷≈¿∞‰ Â∂ ¿∞√˘ ÌØ‹È ¤’≈¿∞‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ Ì≈Ú ’∂ÚÒ «¬ÂÈ≈ ‘∆ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ ÁπÈ∆ ⁄øÁ ˘ «¬‘ «Ú÷≈ «ÁºÂ≈«’ ¿∞√ Á∂ «ÍÂ≈ Á∆ ¡≈ÂÓ Ìπº÷∆ ‘À Ì≈Ú∂∫ ¿π‘ «’øÈ∂ Ù≈Ë ’∂, ¿∞√ Á∂ «ÍÂ≈ ˘ ’ج∆ Ò≈Ì È‘∆∫ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 102«Í¡≈ Â∂ «√º÷ Ï«‰¡≈AÕ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈ Ò≈‘Ω ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚÀØÚ≈Ò, ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ¡≥«ÓÃÂ√ ¡≈ ◊¬∂, Â∂ «‹ºÊÀ¡‹ ’Ò ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò Á≈ ͺÂÒ ‘À, ¶ÿÁ∂ ‘ج∂ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ‹¶Ë Â∂ ‘π«Ù¡≈Íπ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ∂Â∂ ¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚºÒ ‹ªÁ∂ ‘ج∂ √´‹ ¶ÿ ’∂ ØÍÛ Á∆¡ª Í‘≈Û∆¡ª «Ú⁄ Íπ‹ ◊¬∂Õ√´‹ ¶ÿ ’∂ √´‹ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ Â∂ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ÏÀ· ◊¬∂Õ «¬‘ ¡√Ê≈È ’«‘¨ Á∆Í‘≈Û∆ «¡≈√ «Ú⁄ √∆ «‹√ ˘ ¡º‹ ’Ò «ÏÒ≈√Íπ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ’«‘¨ Á∂ ≈‹Í»Â ≈‹∂Á∆ ¿∞√ √Ó∂∫ ≈‹Ë≈È∆ ÈÀ‰≈Á∂Ú∆ Á∂ «‡ºÒ∂ Â∂ ’؇ ’«‘¨ «¬’ «’Ò≈ √∆BÕ ÈÀÈ≈ Á∂Ú∆ Á≈«‡Ò≈ ¿∞√ ¡√Ê≈È ÂØ∫ «‹Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È È∂Û∂ ‘∆ √∆Õ «¬‘ ¡√Ê≈È ØÍÛ ÂØ∫ ⁄ΩÁªÓ∆Ò ¿∞µÂ Â∂ ÓΩ‹»Á≈ ¡ÈßÁÍπ √≈«‘Ï ÂØ∫ ¤∂ Ó∆Ò Áº÷‰ «Ú⁄ ‘ÀÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ √´‹ Á∂ «¬√ √π‘≈Ú‰∂ ’ø„∂ Â∂ «¬’ Óπ√ÒÓ≈ȯ’∆ Ïπº„‰Ù≈‘ «‘øÁ∂ √ÈÕ «¬√ Á∂ ’∞fi Ï’∆¡ª ÷∆¡ª √ÈÕ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ Á∂ «¬Ò≈‘∆ÙÏÁ Á∆¡ª ËπȪ √∞‰ ’∂ «÷º«⁄¡≈ «◊¡≈ Â∂ ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈͉∆ ’∞‡∆¡≈ «Ú⁄ ÒÀ «◊¡≈ ◊π»‹∆ ’∞fi √Óª «¬√ ’ØÒ ·«‘∂ Â∂ Ïπº„‰ Ù≈‘ È∂ Ï’∆¡ª Á≈ ÁπË ◊π» ‹∆ ˘ Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂˘ «Í¡≈«¬¡≈CÕ «‹√ ¡√Ê≈È Â∂ ◊π» √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È ¿∞Ê∂ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï È∂ ’∆ÂÍπ Ȫ Á≈È◊ ¡≈Ï≈Á∆ ’∆Â≈DÕ √≈¬∆∫ Ïπº„‰ Ù≈‘ Á≈ Â’∆¡≈ ÓΩ‹»Á≈ ’∆ÂÍπ Á∂ Áº÷‰ ÚºÒ ¡ºËÓ∆Ò Â∂ ‘À Â∂ «¬‘ Ï≈Ï≈ ◊π«ÁºÂ≈ ‹∆ Á∂ ÁÏ≈ Á∂ ’ØÒ ‘ÀÕ Â’∆¬∂ ¡≥Á Ïπº„‰ Ù≈‘ Á∆ ’Ï‘ÀÕ «‹Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ÏÀ· ’∂ Ïπº„‰ Ù≈‘ È≈Ò Ï⁄È «ÏÒ≈√ ’∆Â≈ √∆, ¿∞√ ¡√Ê≈ÈÂ∂ ◊πÁÚ≈≈ “⁄È ’ÚÒ” Ï«‰¡≈ ‘ÀÕ ’∆ÂÍπ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Í»Ï ÚºÒ √π’∂ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂¿∞√ ʪ Â∂ Íπ‹ ◊¬∂ «‹Ê∂ ¡º‹ ’Ò Ó≥‚∆ Á≈ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘ÀÕ Ó≥‚∆ Á≈ Ù≈Ï«Á’ ¡Ê ÚÍ≈ A. Ú∂÷Ø ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÈßÏ CD B. Punjab Hill States, J. Hucthson Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√ ‘⁄∆√È, «‹ÒÁ Á»‹∆ Í≥È≈ DID C. Ì≈Ú∂∫ «¬√ Ú≈Â≈ Á≈ ’ÊÈ «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í √Ê≈È’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «¬‘ ·∆’‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ D. «¬Ê √Ê≈Ò’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «¬Ê∂ Â∂ª «ÁÈ ’∆ÂÈ ’∆Â≈ √∆ «‹√ ’’∂◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï È∂ «¬√ Á≈ Ȫ ’∆ÂÈÍπ «÷¡≈ ‹Ø ’∞fi √Ó∂∫ «Í¤Ø∫ «ÚÛ ’∂ ’∆ÂÍπ ‘Ø «◊¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 103’È≈ Á∆ ʪ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ó∂∫ «¬Ê∂ Ò∂‘, Ô≈’øÁ, ’ª◊Û≈ ¡≈«Á ÂØ∫ √Â∂ ¡≈ ’∂«ÓÒÁ∂ √È Â∂ «¬√∂ Â∑ª ‘π«Ù¡≈Íπ, «ÏÒ≈√Íπ Â∂ √∞’∂ ÂØ∫ ÚÍ≈∆ «¬Ê∂ ¡≈ ’∂ ÚÍ≈ ’Á∂√ÈÕ ’∂∫Á∆ ÚÍ≈’ ¡√Ê≈È ‘؉ ’’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ ‘∆ AE@@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄«¬√ ¡√Ê≈È Á≈ Ȫ Ó≥‚∆ ÍÀ «◊¡≈ √∆Õ Ó≥‚∆ ÂØ∫ Á√ Ó∆Ò Íº¤Ó ÚºÒ «√’øÁ Ë≈ Á∂ «‘’’∞ø‚ Á≈ Ȫ Ú≈Ò√ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È≈ Ó≥‚∆ Ú≈Ò√ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ Ó≥‚∆ ÂØ∫¿∞µÂ-ͺ¤Ó ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ Íπ‹ ◊¬∂AÕ ¡‹’Ò ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ’ª◊Û∂ «˜Ò∂ Á∆‘∆√∆Ò ◊ØÍ∆Íπ «Ú⁄ ⁄‘ÀÕ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ «Ï¡≈√ Ú≈Á∆ Á∂ ¿∞µÂ «‘º√∂ «Ú⁄ ¿∞√ √Â∂ Â∂ √∆‹Ø Áº÷‰ ÂØ∫ ’ª◊Û∂ ˘ ‹ªÁ≈ √∆Õ ÈËΩ‰ ÂØ∫ ‹Ú≈Ò≈ Óπ÷∆ ÊØÛ∆ Á» ¿∞µÂ «Ú⁄ ⁄‘ÀÕ ‹Ú≈Ò≈‹∆ Á∂ Ó≥Á «Ú⁄ «’√∂ Ó»Â∆ Á∆ Í»‹≈ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ «¬Ê∂ Í‘≈Û Á∆ ⁄؇∆ «Ú⁄ «¬’ Ò≈‡«È’ÒÁ∆∆ ‘À «‹√ Á∆ Í»‹≈ ‘πøÁ∆ √∆Õ «¬√ Ò≈‡∂ Ï≈∂ ’¬∆ «Ó«Ê¡≈√’ ’‘≈‰∆¡ª Í«√ºË√ÈÕ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂ √ÍπºÂ Ó‘≈≈‹≈ ÷Û’ «√øÿ È∂ ⁄ªÁ∆ Á∂ ÁÚ≈‹∂ Ó≥Á ˘ÍÃÁ≈È ’∆Â∂ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ¡≈¬∂Õ ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ Î∂Í»Ï ÚÒ ˘ ‡π ͬ∂Õ ÏÀ ‹ È≈Ê (’∆Û◊≈Ó) ‹≈‰≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈Ò≈ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ÈËΩ‰ ÂØ∫ ’ª◊Û∂ Ú≈Ò∂≈‘ ÂØ∫ ’ª◊Û∂ Íπ‹ ◊¬∂Õ Óπ√ÒÓ≈È «¬«Â‘≈√’≈ «¬√ ˘ È◊ ’؇B ‹ª Ì∆Ӓ؇ «Ò÷Á∂ ‘ÈÕ«¬Ê∂ «¬’ Ï‘π Íπ≈‰≈ Ó≥Á ‘ÀÕ ’¬∆¡ª «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «ı¡≈Ò ‘À «’ «‹√ ËÂ∆ Â∂ ’ª◊Û≈Ú«√¡≈ ‘À ¿∞√ Á∆ Ù’Ò «¬È√≈È∆ ’øÈ Ú◊∆ ‘À «¬√ Ò¬∆ «¬√ ˘ ’ª◊Û≈ ’«‘øÁ∂ ‘ÈCÕ’«‘øÁ∂ ‘È «’ Ó‘≈ Ó≈«¬¡≈ ‹Ø Ó‘≈Á∂Ú Á∆ «¬√Â∆ √∆ √Â∆ ‘ج∆ Â∂ ¿∞√ Á∂ √∆ Á∂ ¡≥’Ì≈ÂÚÙ Á∂ ¡º‚ ¡º‚ «‘º«√¡≈ Â∂ «‚º◊∂Õ ¿∞√ Á∂ ’øÈ Â∂ «√ ¿∞Ê∂ «‚«◊¡≈ «‹ºÊ∂ ¡º’ ’Ò’ª◊Û∂ Á≈ Ó≥Á ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ ’ª◊Û∂ Á≈ Ó≥Á Ï‘π ͫںÂ √Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ’ª◊Û∂ Á∂Ó≥Á Á∂ È≈Ò «¬’ «’Ò∑≈ ‘πøÁ≈ √∆ «‹√ ˘ A@@I ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ó«‘Ó»Á È∂ Â∂ ACF@ ¬∆√Ú∆«Ú⁄ ¯∆ؘ Â∞◊Ò’ È∂ «‹º«Â¡≈DÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ’ª◊Û∂ Á≈ ≈‹≈ ≈Ó⁄øÁ√∆ ‹Ø AEA@ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Âı Â∂ ÏÀ·≈EÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’ª◊Û∂ Á∂ Ó≥Á ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ÍÏ A. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ’∂ÚÒ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹È √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ Í’∆Û◊≈Ó ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘À ÂØ∫ ’∆Û◊≈Ó ‹≈‰ Á∂ ≈‘ «Ú⁄ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‘À«¬√ Ò¬∆ ◊π» ‹∆ Á≈ ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ B. ¡ÒÏ»È∆ «¬√ ˘ È◊ ’؇ «Ò÷Á≈ ‘∂Õ C. Punjab Hills States, J. Hutchison, Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√, ‘À⁄∆√È, «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, Í≥È≈ A@G-A@H D. Imperial Gazetteer of India, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡, «˜ÒÁ AD, Í≥È≈ CHC E. Punjab Hills States, J. Hutchison, Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√, ‘À⁄∆√È, «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, Í≥È≈ ACG
    • iBw;kyh gozgok 104Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ‡π ͬ∂Õ ’ª◊Û∂ Á∂ Í»Ï ÚÒ ’ª◊Û∂ ¡Â∂ ÏÀ‹È≈Ê «Ú⁄’≈ ËÂ∆ ÍË∆ √∆ Â∂ Í≈ÒÓÍπÁ≈ È◊ ¶ÿ ’∂ ◊π» ‹∆ ÏÀ‹È≈Ê Íπ‹ ◊¬∂ «‹√ ˘ ◊π» √≈«‘Ï √Ó∂∫ ’∆Û◊≈Ó ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ’∆Û◊≈Ó ÈÚ∆È ÏÀ‹È≈Ê «‹Ò≈ ’ª◊Û≈ Á≈ Íë√ºË È◊ ‘À ‹Ø Í≈ÒÓ ÂØ∫ Ô≈ªÓ∆Ò Í»Ï «Ú⁄ ‘ÀÕ ÏÀ‹È≈Ê «Ú⁄ ÁØ Íë√ºË Ó≥Á ‘È «‹È∑ª «Ú⁄ ’∆Û◊≈Ó Á∂ ≈«‹¡ªÁ∆¡ª Ïø√≈ÚÒ∆¡ª «Ò÷∆¡ª «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈAÕ Ï≈Ú∑∆ √Á∆ «Ú⁄ ’∆Û◊≈Ó È◊ Â∂ «¬Ê∂Ú√Á∆ ’∆Û ’ØÓ Ï‘π Íë√ºË Ó≥È∂ ‹ªÁ∂ √È, «‹Ú∂∫ «’ ⁄øÏ∂ «Ú⁄ «ÓÒ∆¡ª «ÍºÂÒ Á∆¡ªÂ÷Â∆¡ª, («‹Èª Á∆ «ÓÂ∆ A@E@ ¬∆√Ú∆ ‘À) ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀBÕ Í ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÚ∂Ò∂ ’∆Û ÒØ’ª Á≈ ≈‹ ÍÂÈ Â∂ √∆ Â∂ ’∆Û◊≈Ó Á≈ ≈‹≈ ’ª◊Û∂ Á∂ ¡Ë∆È √Ó«fi¡≈‹ªÁ≈ √∆ «’™«’ ’∆Û◊≈Ó ÏÀ‹È≈Ê Á≈ Ú÷≈ «’Ë∂ ’ÊÈ È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ ¡≥◊∂˜ª Á∂√Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ’∆Û◊≈Ó Á∂ ≈«‹¡ª ˘ ’ª◊Û∂ Á∂ ≈«‹¡ª È≈ÒÒ «Ú¡≈‘ Ù≈Á∆¡ª ’ÈÁ∂ ¡«Ë’≈ ÍÃ≈Í √ÈÕ ’∆Ûª Á∂ ÍÂÈ È≈Ò ’∆Û◊≈Ó «Ú⁄ Ï«‰¡≈ «’Ò∑≈ „«‘ «◊¡≈ Â∂È◊ Á≈ Ȫ «Í≥‚ «Ú⁄ «¬’ Íπ≈‰∂ Ó≥Á ÏÀ‹È≈Ê («ÙÚ Á≈ Ó≥Á) Á∂ Ȫ Â∂ ÏÀ‹È≈Ê ‘Ø«◊¡≈CÕ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’∆Û◊≈Ó ◊¬∂ ª ¿∞√ √Ó∂∫ Á∂ ≈‹∂ È∂ «‹√ Á≈ Ȫ«¬«Â‘≈√ «Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈, ◊π» ‹∆ ˘ ÿ √«Á¡≈ Â∂ ؇∆ ¡≈÷∆DÕ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª ’∆ÛÈ◊ «Ú⁄ «‘ ’∂ ¡◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ ’À Ò ≈Ù (√π Ó ∂  ) ÍÏ Â∂ ‹≈‰≈ ÏÀ‹È≈Ê (’∆Û◊≈Ó) ¿∞√ ≈‘ Â∂ √∆ ‹Ø ÏÀ‹È≈Ê ÂØ∫ ÁπÒ⁄∆ Áº∂ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿÁ≈‘Ø«¬¡≈ ’∞ºÒ» Á∆ ≈‹Ë≈È∆ È◊ ˘ ‹ªÁ≈ √∆EÕ È◊ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈Ò≈‘ΩÒ∆ ¡Â∂ √«ÍÂ∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ Ò≈‘ΩÒ∆ ¡Â∂ √«ÍÂ∆ Í«‘Òª ÒºÁ≈÷ «Ú⁄Ù≈ÓÒ √È Í ¡≥◊∂˜ª È∂ AHDF ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «¬√ «¬Ò≈’∂ ˘ «˜Ò≈ ’ª◊Û≈ «Ú⁄ Ù≈ÓÒ A. Imperial Gazetteer of India, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡, «˜ÒÁ F, Í≥È≈ BAF-AG B. Punjab Hills States, J. Hutchison, Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√, ‘À⁄∆√È, «‹ÒÁ Í«‘Ò∆, Í≥È≈ A@F C. ¿∞’ Í≥È≈ ABE, D. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Í≥‹Ú∆ √≈÷∆ ’∆ÛÈ◊ Á∆ ‘À «‹√ ÂØ∫ ◊π» ‹∆ Á≈ ’∆Û◊≈Ó ‹ª’∆ÛÈ◊ ‹≈‰ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ’Â≈ È∂ ’∆Û◊≈Ó ˘ ’∆Û∆¡ª Á≈ È◊ ¡≥«’Ó ’’∂ ◊π» È≈È’Á∂ ÙÏÁ ““√‘∆ Ï≈‹≈ ⁄◊ª ’∞‘∆¡ª ¬∂È≈ ÷Ú≈Ò∂ ÿ≈‘”” È≈Ò ‹ØÛ «ÁºÂ≈ ‘∂Õ Í≈ÒÓÍπ ÂØ∫ ¿∞µÂ ÚÒ ‹≈‰ Ú≈Ò∆√Û’ Â∂ ÏÀ‹È≈Ê ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª Ì»◊ØÒ’ √«ÊÂ∆ ÂØ∫ Ú∆ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ÏÀ‹È≈Ê-’∆Û◊≈Ó ‹≈‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ E. Imperial Gazetteer of India, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡, «˜ÒÁ AD, Í≥È≈ CHC
    • iBw;kyh gozgok 105’ «Ò¡≈AÕ √«ÍÂ∆ ’∞¨ Á∂ ¿∞µÂ Í»Ï ÚÒ Â∂ Ò≈‘ΩÒ √«ÍÂ∆ Á∂ ͺ¤Ó ÚºÒ ‘ÀÕ ’∞¨ ÂØ∫Ò≈‘ØÒ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ ؑª◊ Áº∂ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ‹≈‰≈ ÍÀÁ≈ ‘À Í √«ÍÂ∆ ‹≈‰ Ú≈√Â∂ ؑª◊ Á∂Í»Ï ÚºÒ ‘Ó± ¡Â∂ Ù∆◊∆ Á«¡≈ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ‰≈ ÍÀÁ≈ √∆BÕ ‘ت◊ ÂØ∫ BE Ó∆Ò Í»Ï ÚÒ‘√Û± ‹ª ⁄øÁ-’Ò≈ Á≈ ‘À «‹√ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √«ÍÂ∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄Í‘øπ⁄∂Õ ⁄øÁ ’Ò≈ Áº∂ Á∂ ’ØÒ «¬’ ÓÒ≈È≈ «Í≥‚ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ È≈™ È≈È’ÂÍ≈ ’’∂ Íë√ºË ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «¬√ È◊ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «’√∂ √≈÷∆ ‹ª ’ΩÂ’ Á≈ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈ Í ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ¿∞Ê∂ ·«‘È Á∆ Ú≈«¬Â ‘π‰ Â’ Í⁄ºÒ ‘ÀCÕ √«ÍÂ∆ ‹ª «ÍÂ∆ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á≈ ’∞fi «‘º√≈ «ÂϺ È≈Ò Ò◊Á≈ √∆ ¡Â∂ «ÂϺ Ú≈Ò∂Í≈√∂ Áº∂ √È «‹È∑ª Áπ¡≈ √Á∆¡ª ÂØ∫ «ÂϺ È≈Ò ÚÍ≈ ‘πøÁ≈ «‘≈ √∆Õ «¬‘ Á∂ «ÙÍ’∆Áº∂ Á∂ ¿∞µÂ ÚºÒ ¡Â∂ √ØÓ≈∆ fi∆Ò Á∂ Í»Ï ÚºÒ √ÈÕ «¬È∑ª ˘ √Íø◊ ‹ª Íø◊ Áº∂ «’‘≈‹≈Á≈ √∆DÕ «¬È∑ª Áº«¡ª «Ú⁄Ø∫ ‘∆ ˜Ø≈Ú «√øÿ È∂ ¡ÍÃÀÒ AHDA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «ÂϺ Â∂‘ÓÒ≈ ’∆Â≈ √∆ ¡Â∂ ¡≈͉≈ «¬’ ¯Ω‹∆ Á√Â≈ «¬√ Í≈«√™ Ì∂«‹¡≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÂ∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Ú∆ «¬√∂ √Â∂ ÂØ∫ ÓΩ‹»Á≈ ⁄»«Â, ⁄ØÓ»Â∆ ¡Â∂ ÊØ«¶◊ Á∂ ¡√Ê≈Ȫ ÂØ∫¶ÿÁ∂ ‘ج∂ Ó≈È√ØÚ ¡Â∂ ’ÀÒ≈Ù ÍÏ Íπ‹ ◊¬∂Õ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò ÂØ∫ Ì≈Â∆ Ô≈Â» ’ÀÒ≈ÙÍÏÁ Á∆ Í’Ó≈ ’Á∂ ¡≈¬∂ ‘ÈÕ «¬È∑ª ≈‘ª Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ’¬∆ «√ºËÓ≥‚Ò∆¡ª «ÓÒ∆¡ª «‹È∑ª Á≈ ’ÊÈ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ’∆Â≈ ‘À :- ““Î∂ ‹ª ⁄Û∂ √πÓ∂ Í «√Ë Ó≥È∆ «ÁzÙ‡∆ ¡≈¬∆”” “√πÓ∂” ¡Â∂ “Ó∂»” √Ó≈È≈Ê’ ÙÏÁ ‘È «‹Ú∂∫ «’ √«ÍÂ∆ ¡Â∂ «ÍÂ∆ ‹ª √Íø◊¡Â∂ Íø◊Õ ⁄∆È∆ Íπ√Â’ª «Ú⁄ Ó∂» ˘ «√øÿ «¶◊ ¡Â∂ Íπ≈‰ª «Ú⁄ «¬√ ˘ “Ó‘≈ Ó∂»”«Ò«÷¡≈ ‘ÀEÕ ⁄≈Ò√ : ¬∂: Ù«ø◊, ‹Ø ’¬∆ √≈Ò ¡ÒÓØÛ≈ «˜Ò≈≈ Á∂ «‚͇∆ ’«ÓÙÈ ‘∂F¡Â∂ √Ú≈Ó∆ Í≈ÈÚÈßÁ≈ «‹Èª È∂ ’¬∆ √≈Ò «ÂϺ «Ú⁄ «‘ ’∂ “¡’À√ÍÒØ∂ÙÈ‹ «¬È A. Ladakh, and Western Himalyan Politics, C. L. Dtta, ÒºÁ≈÷ ¡À∫‚ ÚÀ√‡È «‘Ó≈Ò«¬¡ÈÍ≈Ò∂«‡’√ Í≥‹≈Ï Ô±È∆Ú√‡∆ Á≈ ¡‰-¤«Í¡≈ Ê∆√√ 2. Punjab North Western Frontier and Kashmir, James Douie, Í≥‹≈Ï, È≈Ê ÚÀ√‡È Îø‡∆¡¡À∫‚ ’ÙÓ∆, ‹∂Ó˜ ‚±¬∆Õ ’À«ÏË, AIAF, Í≥È≈ BCF C. «Ï¡≈È √Á≈ √π÷Ò≈Ò «√øÿ, ◊πÓπ÷ «ÈÚ≈√ Í«‡¡≈Ò≈Õ ⁄øÁ ’Ò≈ Á≈ ¡Â∂ ÓÒ≈È «Í≥‚ Á∂‘Ú≈Ò∂ «¬È∑ª Á∂ «Ï¡≈È ÂØ∫ ¡Ë≈ ‘ÈÕ D. History of the Punjab Hill States, J. Hutchison, «‘√‡∆ ¡≈¯ Á∆ Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√, ‹∂‘⁄∆√È, Ò≈‘Ω AICC, «‹ÒÁ Á»‹∆, Í≥È≈ AIFF E. Geography of the Puranas, S. Muzafar Ali, «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ Á∆ Íπ≈È≈˜, ¡À√: Óπ‹Î ¡Ò∆,ÈÚ∆∫ «ÁºÒ∆ AIFF F. Western Tibet and British Borderland, ÚÀ√‡È «ÂÏ ¡À∫‚ «Ïë‡Ù ÏØ‚ÒÀ∫‚, ⁄≈Ò√: ¬∂:Ù«ø◊, ¶‚È, AI@F, Í≥È≈ EA-EB
    • iBw;kyh gozgok 106«ÂϺ” Íπ√Â’ «Ò÷∆ ‘ÀA Ó∂» ÍÏ ˘ ’ÀÒ≈Ù ÍÏ Óø«È¡≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª ‘Ø √Ì Íº¤Ó∆«ÚÁÚ≈È Ó∂» ˘ ’ÀÒ≈Ù Ó≥ÈÁ∂ ‘ÈÕ √Ø Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á≈ ’ÊÈ «’ ◊π» ‹∆ √πÍ∂ ◊¬∂ ÂØ∫ Ì≈Ú’ÀÒ≈Ù ‹≈‰≈ ·∆’ ÍÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ ‹∂ Ó≈È√ØÚ ¡Â∂ ’ÀÒ≈Ù Á∂ ’ØÒ «√Ë «ÓÒ∂ ¿∞È∑ª ◊π» √≈«‘ÏÂ∂ ’¬∆ √Ú≈Ò ’∆Â∂ Â∂ Íπº«¤¡≈ «’ Â∞√∆∫ «’√ Â∑ª ¡ÀÈ≈ «Ï÷Û≈ Í‘≈Û∆ ≈‘ ¶ÿ ’∂ ¡≈¬∂‘Ø Âª ◊π» √≈«‘Ï È∂ «’‘≈ ¡√ª ÍÓ≈ÂÓ≈ Á∆ ‡∂’ ÷∆ ‘À, Â∂ «¬Ê∂ Íπ‹ ◊¬∂ ‘ªÕ «Î «√ºËªÍπº«¤¡≈ «’ Í‘≈Ûª ÂØ∫ ʺÒ∂ «‹‘Û∂ ÒØ’ «‘øÁ∂ ‘È ¿∞È∑ª Á≈ ’∆ ‘≈Ò ‘À ª ¡≈Í È∂ÎπÓ≈«¬¡≈ «’ Ì≈ «Ú⁄ ¡≥Ë ¡≥Ë≈ Ú«Â¡≈ ‘À ≈‹∂ ‹Ø Í‹≈ Á∂ ≈÷∂ √È ¿∞‘ √∆¡«Â¡≈⁄ Â∂ ˜πÒÓ ’ ‘∂ ‘ÈÕ ÒØ’ª «Ú⁄ Ë≈Ó’ Ì≈Ú Âª ‘À Í ¡√Ò «◊¡≈È∆ Á∆ÿ≈‡ ’’∂ Í≈÷≥‚ Ï‘πÂ ÚºË «◊¡≈ ‘À ‘≈’Ó «ÙÚ ÒÀ∫Á∂ ‘È Â∂ √Ì Í≈√∂ Í≈Í ‘∆ Í≈Í ‘ÀÕÎ∂ «√ºËª ÁØ √Ú≈Òª Á≈ ¿∞µÂ Á∂«Á¡ª «√ºËª ˘ ¡≈Í È∂ «’‘≈ «’ «√ºË Â∂ ÍϪ «Ú⁄ ´’’∂ ÏÀ· ◊¬∂ ‘È «¬√ Ò¬∆ √ø√≈ Á≈ ’«Ò¡≈È ’È Ú≈«Ò¡ª Á∆ ÿ≈‡ ‘ÀBÕ «√ºËª È∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √ø÷∂Í Â∂ √ÍÙ‡ «√˪ Á∆ ÍÃ√ø√≈ ’∆Â∆Õ Ó≈È√ØÚ Á∂ ’ø„∂ Â∂ «ÂºÏÂ∆¡ª Á∂ ⁄≈ Ó≥Á ‘È «¬È∑ª ÁØ‘ª Ó≥Áª «Ú⁄ ‘ØȪӻÂ∆¡ª Á∂ È≈Ò ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ Ó»Â∆ ¡√Ê≈Í ‘À ¡Â∂ ¿∞√ Á∆ Í»‹≈ ‘πøÁ∆ ‘ÀCÕ«¬√∂ ’’∂ «ÂºÏÂ∆ «ÚÁÚ≈È Â∞ø◊≈ Â∞Ò’ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À Ï‘π √≈∂ «ÂºÏÂ∆ «¬‘ «ÚÙÚ≈√’Á∂ ‘È «’ ◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï ÍÁÓ√øÌÚD Á≈ ¡ÚÂ≈ √ÈÕ ÍÁÓ√øÌÚ ¡º·Ú∆∫ √Á∆¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Í≥‹≈Ï Á∆ ÓΩ‹»Á≈ Ó≥‚∆ ÂØ∫ «ÂºÏ «Ú⁄ «◊¡≈ Â∂ ÏÛ∆ «Ó‘È Â∂ ’≈ÓÔ≈Ï∆ È≈Ò«ÂϺ «Ú⁄ ÏπºË ËÓ Á≈ ÍÃ⁄≈ ’∆Â≈ √∆Õ A. Eplorations in Tibet, Swami Pranavnanda, ¡À’√ÍÒØ∂ÙȘ «¬È «ÂϺÂ, √Ú≈Ó∆ Í≈ÈÚÈøÁ≈,’Ò’ºÂ≈ Ô±È∆Ú√¡∆, AIE@, Í≥È≈ C B. Ú≈ Í«‘Ò∆ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√, Í¿∞Û∆ BIÚ∆∫Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ ‹Ø «√ºË ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ «ÓÒ∂ ¿∞È∑ª Á∂ Ȫ ◊Ø÷ È≈Ê, ÌÊ≈∆, ◊ØÍ∆ ⁄øÁ Â∂ ⁄͇ Áº√∂ ‘ÈÕ«¬‘ ◊π» √≈«‘Ï Â∂ ËÓ Ï≈∂ Â∂ ‘Ø Á≈Ù«È’ √Ó«√¡≈Úª Â∂ ÍÃÙÈ ’Á∂ ‘È Â∂ ◊π» ‹∆ ¿∞È∑ª Á≈ ¿∞µÂ Á∂∫Á∂‘ÈÕ «¬‘ √Ú≈Ò ‹π¡Ï ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ «√ºË ◊ØÙ«‡ «Ú⁄ «ÁÂ∂ ‘ÈÕ (Ú∂÷Ø √Ã∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Í≥È≈ICH) C. Master Divine, ‚∆Ú≈¬∆È Ó≈√‡, √∂Ú≈ ≈Ó «√øÿ AD@. D. Similarities Between Sikhism and Budhism, Tarungra Tulku ““«√«ÓÒ∂‡∆˜ Ï∆‡Ú∆È «√÷«¬˜Ó ∂¡À∫‚ ÏπË≈«¬˜Ó”” Âπø◊≈ Â∞Ò’±, «¬ø‚∆¡È ‡≈¬∆Ó˜ «ÁÒ∆, F, AIFF. E. ÍÁÓ≈√øÌÚ ¿∞«◊¡≈È, √Ú≈ Ú≈Á∆ (’ÙÓ∆ Á∂ ͺ¤Ó ¿∞µÂ «Ú⁄ ‘À) Á≈ «‘‰ Ú≈Ò≈ √∆ Â∂ª«’ «Ú«Á¡≈ Á≈ Ó≈‘ √∆Õ ¡·Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆∫ Á∂ Á»‹∂ ¡Ë «Ú⁄ ‹ÁØ∫ ¿∞‘ Í≥‹≈Ï Á∆ ÓΩ‹»Á≈ Í‘≈Û∆ «¡≈√ÂÓ≥Â∆ «Ú⁄ «‘ «‘≈ √∆ ª «ÂϺ Á∂ ≈‹∂ «¬√ ˘ ¡≈͉∂ Á∂Ù «Ú⁄ √«Á¡≈ ª ‹Ø ¿∞‘‘ ÏπºË ËÓ Á≈ ÍÃ⁄≈’∂Õ «ÂºÏ «Ú⁄ ’≈ÓÔ≈Ï∆ È≈Ò ÏπºË ËÓ √Ê≈Í ’È «Ú⁄ «¬√ ’≈ «ÚÙ∂Ù ‘ºÊ ‘À «¬√∂ ’’∂ Ó≥‚∆ ˘ «ÂºÏ‘ºÊ «Ò÷ª Â∂ «’Â≈Ϫ «Ú⁄ ““‹Ø‘”” ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ ‘2500 Years of Budhism, BE@@ ÏπºËÓ Á∂ √≈Ò, ÍÏÒ∆’∂ÙÈ, ‚Ú∆˜È «ÁºÒ∆, Í≥È≈ E-G, PunjabHill States, J. Hutchison, «‘√‡∆ ¡≈¯ Á∆ Í≥‹≈Ï «‘Ò √‡∂‡√, ‹∂ ‘⁄∆√È, Ò≈‘Ω AICC, «‹ÒÁ Á»‹∆, Í≥È≈CGC
    • iBw;kyh gozgok 107 Òº Á ≈÷ ¡Â∂ ’ÙÓ∆ Î∂  ∆-Ïà ‘ Ó Á≈√ È≈Ò ⁄⁄≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ó≈È√ØÚ ¡Â∂ ’ÀÒ≈Ù ÍÏ Á∂ ͺ÷‰ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫◊¬∂Õ ’ÀÒ≈√ Á∆ Í’Ó≈ FD Ó∆Ò ¡Â∂ Ó≈È√ØÚ Á∆ CB Ó∆Ò √∆AÕ ◊π» √≈«‘Ï ’ÀÒ≈Ù ¡Â∂Ó≈È√ØÚ Á∂ Í»Ï ÚÒØ∫ ‘Ø ’∂ ¿∞µÂ ͺ¤Ó ˘ ÓπÛ Í¬∂Õ ◊π» √≈«‘Ï ◊ØÂØ’ «‹√ Á≈ Íπ≈‰≈Ȫ ◊≈» √∆ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ πÂØ’ ¡Â∂ Í≈È√Ø◊ fi∆Ò ÒÂØ∫ ‘Ø ’∂ ÓΩ‹»Á≈ ⁄Ù»Ò Ú≈Ò∂ √Â∂ ÒÁ≈÷«Ú⁄ ¡≈ ◊¬∂BÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ⁄Ù»Ò ÂØ∫ ¿∞͘∆ È≈Ó Á∂ È◊ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ’≈» È◊ Íπ‹ ◊¬∂ ‹Ø¿∞ÍÙ∆ ÂØ∫ Ú∆‘ Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï √∆Õ ’≈» Á∂ Áº÷‰ Í»Ï ÂØ∫ «Í≥‚ ‘È «‹È∑ª Á∂ Ú√È∆’ ’∂ÚÒ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ ‘∆ È≈Ó Ò∂Ú≈ ‘È Â∂ ◊π» Ò≈È’ ÂØ∫ ψÀ «’√∂ ‘Ø Á∂Ú∆ Á∂ÚÂ∂ ˘È‘∆∫ Ó≥ÈÁ∂CÕ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» Ò≈È’ √≈«‘Ï È∂ «¬√ ËÂ∆ Â∂ ⁄È Í≈¬∂ √ÈÕÍ ’ج∆ ◊πÁÚ≈≈ È‘∆∫ ω √«’¡≈Õ «¬‘ ◊ºÒ «¬Ê∂ Ô≈Á º÷‰ Ú≈Ò∆ ‘À «’ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÒºÁ≈÷ «ÂϺ Á≈ «¬’ Ì≈◊ √∆Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆¡ª«ÂºÏ ‹≈‰ Á∆¡ª «˜¡≈Á≈ Ú≈«¬Âª ÒºÁ≈÷ ¡≈«Á Á∂ «¬Ò≈’∂ ÂØ∫ ‘∆ ÎÀÒ∆¡≈ ‘Ø‰Õ ÚÀ√∂’ÀÒ≈Ù, Ó≈È√ØÚ, ◊≈» Â∂ ‘Ø «¬Ò≈’∂ «ÂºÏ Á∂ ‘∆ Ì≈◊ √È «‹Ú∂∫ «’ ¡º‹ ’Ò Ú∆ ‘ÈÕ ’≈» È◊ Á∂ Í»Ï ÚºÒ È≈Ò ‘∆ ÒÁ≈÷ Á≈ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰≈ ◊πøÎ≈ ‘∂Ó√ ‘ÀÕ «¬’Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ «¬Ê∂ «‘’ ͺÊ Áº«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À «‹√ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È Â∂◊ØÙ‡∆¡ª ’∆Â∆¡ª √ÈÕ ‘∂Ó√ «Ú⁄ ’¬∆¡ª ÒØ’ª Á≈ «ÚÙÚ≈√ ‘À «’ «¬√ ◊πøÎ≈ Á∆ È∆∫‘ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ È∂ º÷∆ √∆DÕ ‘∂Ó√ ÒÁ≈÷ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ Ò∂‘ ÂØ∫ Í≥fi∆ Ó∆Ò Áº÷‰ ÚºÒ ‘ÀÕ Ò∂‘ Á∂ «¬Ò≈’∂ ’≈» Â∂ ‘∂Ó√ ÂØ∫ ‘Ø ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¿∞√ √Â∂ Â∂ ‡π ͬ∂ ‹Ø A. Eplorations in Tibet, Swami Pranavnanda, ¡À’√ÍÒØ∂ÙȘ «¬È «ÂϺÂ, √Ú≈Ó∆ Í≈ÈÚÈøÁ≈,Í≥È≈ BH B. √≈∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á≈ ’ÀÒ≈Ù (√πÓ∂) ÍÏ ¡Â∂ ’ÙÓ∆ ‹≈‰≈¿∞µÂ Á∆ ¿∞Á≈√∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ¿∞√ ‘≈Ò «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ’ÀÒ≈Ù Íω ÂØ∫ ÓπÛ ’∂ ÒÁ≈÷ ’ÙÓ∆«Ú⁄ ¡≈¿∞‰ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ C. «Ï¡≈È ’ÈÒ ‹∂. ¡À√. ◊πÒ∂∆¡ª, ÈÚ∆∫ «ÁºÒ∆Õ ¡≈Í ’∞fi √Óª ÒÁ≈÷ «Ú⁄ √ÍÒ≈¬∆ ¡¯√ Ò◊∂‘∂ ‘ÈÕ ¿∞√ √Ó∂∫ «¬È∑ª ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆¡ª Ô≈Á◊≈ª Á∆ «ÚÙ∂Ù Ì≈Ò ’∆Â∆ √∆Õ ÒÁ≈÷ √øÏøË∆ «ÁºÂ∆‹≈‰’≈∆ Ò¬∆ ¡√∆∫ ¿∞È∑ª Á∂ ËøÈÚ≈Á∆ ‘ª D. «Ï¡≈È ’ÈÒ ‹∂. ¡À√. ◊πÒ∂∆¡≈Õ
    • iBw;kyh gozgok 108Á«¡≈ «√øË Á∂ È≈Ò È≈Ò √’Á» ˘ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ √’Á» Ú∆ Ò∂‘ Úª◊ Á«¡≈ «√øË Á∂ ’ø„∂ Â∂√∆Õ Ò∂‘ ÂØ∫ AH Ó∆Ò «ÈÓ∆ ÂØ∫ CB Ó∆Ò ÷≈Ò√∆ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘ÈAÕ «¬È∑ª ÁØ‘ª È◊ª Á∂«Ú⁄’≈ «¬’ È◊ Ï≈√◊Ø ‘ÀÕ Ï≈√◊Ø «Ú⁄ ‘π‰ Â’ Ú≈«¬Â ÍÃ⁄ºÒ ‘À «’ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ˘ «¬’ ≈’Ù È∂ «¬Ê∂ Í’Û «Ò¡≈ √∆ Í ‹ÁØ∫ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ¿∞√ ˘ «Íº¤Ø∫ Ë«’¡≈ª ¿∞‘ «¬’ ⁄‡≈È Á∂ Úº‹≈Õ ¿∞√ ⁄‡≈È Â∂ ‘π‰ Â’ ‹Ø «ÈÙ≈È «Á√Á≈ ‘À ¿∞√∂ ≈’Ù Á≈ ‘∆Áº«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀBÕ √’Á» «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Íπ≈‰≈ ◊πÁÚ≈≈ √∆ ‹Ø ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ √’Á» Â’ ‹≈‰ Á∆ Ô≈Á Áπ¡ªÁ≈ √∆CÕ «¬‘ ◊πÁÚ≈≈ AIDG ÂØ∫ Í«‘Òª ÓΩ‹»Á√∆Õ ¡º‹ ’Ò √’Á» Á≈ «¬Ò≈’≈ Í≈«’√Â≈È Á∂ ’Ϙ∂ «Ú⁄ ‘ÀÕ √’Á» ÂØ∫ ’«◊Ò Â’ Ï‘π Íπ≈‰≈ √Â≈ √∆Õ «¬√ Á∂ ⁄ÒÁ∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁº÷‰ ˘ ÓπÛ Í¬∂ Â∂ ’«◊Ò Íπ‹ ◊¬∂Õ ’«◊Ò ◊πÁÚ≈≈ Â∂ Ó≥Á È≈Ò È≈Ò ‘È Â∂◊πÁÚ≈≈ «¬«Â‘≈√’ Áº«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ’«◊ÒD ÂØ∫ Áº÷‰ ÚºÒ ¡≈™«Á¡ª Í≥‹≈‘ ’∞ Ó∆ÒÁ∆ «ÚÊ Á∂ ‚≈√ È◊ ‘À ‹Ø‹∆Ò≈ Á∂ Á∂ «ÏÒ’∞Ò È≈Ò ‘ÀEÕ ‹Ø‹∆Ò≈ ¶ÿ ’∂ ◊π» ‹∆Ï≈ÒÂ≈Ò È◊ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘Ø«¬∂ «‘øÁ»¡ª Á∂ Íë√ºË Â∆Ê ¡ÓÈ≈Ê Â∂ Íπ‹ ◊¬∂Õ ¡ÓÈ≈Ê «ÙÚÁ≈ ¡√Ê≈È ‘ÀÕ «¬‘ Í‘≈Û Á∆ «¬’ ◊π¯≈ «Ú⁄ ‘À «‹ÊØ∫ ‘ Ú∂Ò∂ Í≈‰∆ ‡Í’Á≈ ‘∂ Â∂ «¬‘ Í≈‰∆«‚º◊‰ Â’ Ï¯ ω ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ «‘øÁ» Ô≈Â» Á» Á» ÂØ∫ ¡≈™Á∂ √ÈÕ ¡ÓÈ≈Ê ÂØ∫ ÓΩ‹»Á≈Í«‘Ò◊≈Ó Á∂ √Â∂ ¡Èß È≈◊ Á∂ ’ØÒ Ó‡È Íπº‹ ◊¬∂Õ Ó‡È Ó≈Âø‚ Á∂ Íπ≈‰∂ Ó≥Á ’’∂Íë√ºË √∆ «‹√ ˘ Óπ√ÒÓ≈Ȫ È∂ „≈‘„∂∆ ’ «ÁºÂ≈ √∆ Ó≈Âø‚ Ó≥Á ÂØ∫ ÊØÛ∆ Á» Í≈‰∆ Á∂⁄ÙÓ∂ √È «‹È∑ª Á∂ ’ø„∂ ◊π» √≈«‘Ï ÏÀ·∂Õ «‹Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È ¿∞Ê∂ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆«√øÿ Á∂ √Ó∂∫ ¤∂ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ϫ Á≈ ÍÃ’≈Ù ‘πøÁ≈ √∆Õ ¿∞‘ ËÓÙ≈Ò≈ „«‘ ◊¬∆ ‘À Â∂ ‘π‰ «¬’ÒÚ∂∫ ω≈¬∂ ’Ó∂ «Ú⁄ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á≈ ÍÃ’≈Ù ‘πøÁ≈ ‘ÀFÕ Ó‡È Â∂ Ó≈Âø‚, ’ÙÓ∆ Á∂ «¬’Úº‚∂ È◊ ¡ÈßÂÈ≈◊, «‹√˘ «¬√Ò≈Ó≈Ï≈Á Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘È Á∂ È∂Û∂ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂√Ó∂∫ Ó‡ «‘øÁ» √«Ì¡Â≈ Á≈ «¬’ ’∂∫Á √∆Õ ‘π‰ Ú∆ Ó‡È Á∂ ͪ‚∂ ‘Áπ¡≈ Á∂ ͪ«‚¡ª Úª◊Úº‚∆¡ª-Úº‚∆¡ª Ú‘∆¡ª ÷Á∂ ‘È «‹È∑ª «Ú⁄ ¡≈¬∂ ◊¬∂ Ô≈Â»¡ª Á∆¡ª Ï√ø≈ÚÒ∆¡ª¡≥«’ ‘ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ó∂∫ «¬Ê∂ Ï∆‹ «Ï‘≈Û∂ Á≈ Ú√È∆’A ÏÃ‘Ó Á≈√ «‘øÁ≈ √∆Õ A. »‡ ÈøÏ BB, Jammu and Kashmir Territories, Fredreck Drew ‹øÓ» ¡À∫‚ ’ÙÓ∆ ‡À∆‡∆˜,ÎÀ‚«’ ‚∆¿», Í≥È≈ ECH-CI B. «Ï¡≈È ’ÈÒ ‹∂. ¡À√. ◊πÒ∂∆¡≈Õ C. Ó‘≈È’ØÙ, Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ Ú∂÷ ÙÏÁ ““ÓÈ √≈«‘Ï”” D. «Ï¡≈È ’ÈÒ ‹∂. ¡À√. ◊πÒ∂∆¡≈Õ E. «¬√ Áº∂ ˘ «ÂºÏÂ∆ Â∂ ÒÁ≈÷ Á∂ «‘‰ Ú≈Ò∂ ˜Ø‹∆Ò≈ Á≈ ’«‘øÁ∂ ‘È Í ‘Ø ÒØ’ «¬√ ‚≈√Á≈ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ Í È≈ ˜Ø‹∆Ò≈ Á≈ «˜¡≈Á≈ Í⁄Ò ‘ÀÕ F. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ √øÍ≈Á’ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ Á≈ È؇ Ú∂÷Ø √≈÷∆ Èß : DIÍ«‘Ò≈ È؇Õ
    • iBw;kyh gozgok 109«¬√ È∂ Ï‘π Íπ√Â’ª «¬’·∆¡ª ’∆Â∆¡ª √È Â∂ ‘ ÈÚ∂∫ ¡≈¬∂ √≈Ë», √ø ‹ª ¯’∆ È≈Ò⁄⁄≈ ’È Ò˘ «Â¡≈ «‘øÁ≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈ Ò◊≈ «’ «¬’ ¯’∆ Â∂ ¿π√ È≈Ò«‘’ «Ó≈√∆ ¡≈«¬¡≈ ‘À ª ¿∞‘ ⁄⁄≈ ’È Ò¬∆ ¡≈«¬¡≈Õ ¡≈™«Á¡ª √≈ ‘∆ ÏÃ‘Ó Á≈√È∂ ◊π» ‹∆ ˘ «’‘≈ «’ Â∞√ª ⁄ÓÛ≈ «’™ Í≈«¬¡≈ ‘∂? Âπ√∆ «’Ú∂∫ «‘øÁ∂ ‘Ø? Ù≈√ª Á∆ Áº√∆ÓÔ≈Á≈ ¡È∞√≈ «’™ È‘∆∫ «‘øÁ∂ ‘ØB? ª ◊π» ‹∆ È∂ «’‘≈ «’ ¿∞‘ ÍÓ∂Ù «‹√ È∂ √Ì√ø√≈ ÍÀÁ≈ ’∆Â≈ ‘À, ¡√Ó≈È, ˜Ó∆È, ’≈«¬È≈ ω≈¬∆ ‘À, ¿∞√ Á≈ Ȫ ÒÀ‰ Ú≈√Â∂ «’√∂’Ó’ª‚ Á∆ ÒØÛ È‘∆∫Õ ¡≈Í È∂ ÎπÓ≈«¬¡≈ :- ¡≈Í∆ÈÀ ¡≈Íπ √≈«‹ ¡≈Íπ ͤ≈«‰¡≈Õ ¡≥Ï Ë«Â «Ú¤Ø«Û ⁄øÁØ¡≈ Â≈«‰¡≈Õ «Ú‰ ÊÓ≈ ◊◊È∞ ‘≈«¬ ÙÏÁπ È∆√≈«‰¡≈Õ √»‹» ⁄øÁπ ¿∞Í≈«‘ ‹Ø«Â √Ó≈«‰‡≈Õ ’∆¬∂ ≈«Â «ÁÈßÂ∞ ⁄Ø‹ «Ú‚≈«‰¡≈Õ Â∆Ê ËÓ Ú∆⁄≈ È≈Ú‰ ÍπÏ≈«‰¡≈Õ Â∞Ëπ √« ¡Úπ È ’Ø«¬ «’ ¡≈«÷ Ú÷≈«‰¡≈Õ √∂ Â÷«Â «ÈÚ≈√ ‘Ø ¡≈Ú‰ ‹≈«‰¡≈CÕ [Ú≈ ÓÒ≈ ’∆ Ó‘Ò≈ 1 Í¿∞Û∆ Õ1Õ (1279)] ÏÃ‘Ó Á≈√ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª «¬Ê∂ ·«‘ ’∂ ¡◊∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ Í≥ ‹ ≈ √≈«‘Ï ‹≈‰≈ Ó‡È √≈«‘Ï ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¡Èß È≈◊ («¬√Ò≈Ó≈Ï≈Á) ‹Ø √Ã∆ È◊ ÂØ∫⁄≈Ò∆ ’∞ Ó∆Ò Áº÷‰ ÚºÒ √∆ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ √Ã∆ È◊ Íπ‹∂Õ √Ã∆ È◊ Ó‘≈≈‹≈ ¡ÙØ’ Á≈ ω≈«¬¡≈È◊ √∆ Õ «¬√ Á∂ ’ØÒ «¬’ Í‘≈Û∆ Á∆ ⁄؇∆∆ Â∂ √ø’⁄≈∆¡≈ Á≈ Ó≥Á √∆ ‹Ø √Ã∆ È◊ ÂØ∫Ș ¡≈™Á≈ √∆Õ ◊π» ‹∆ «¬Ê∂ «‘øÁ∂ ‹Ø◊∆¡ª ˘ «ÓÒ∂D Â∂ ÏÃ‘Ó Á≈ Í≥‚ ڪ◊ ¿∞È∑ª È≈Ò◊ºÒ Ï≈ ’ ’∂ ¿∞È∑ª Á∂ ÌÓ Á» ’∆Â∂Õ Í √ø’¡⁄≈∆¡≈ Á∆ ⁄؇∆ Â∂ ’ج∆ ◊πÁÚ≈≈È‘∆∫ ‘ÀÕ √Ã∆ È◊ «Ú⁄ Ï≈Ï≈ √Ã∆ ⁄øÁ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «¬’ ¿∞Á≈√∆ ‚∂≈ ª ‘À Í √Ã∆ È◊ A. ‚≈: Ì≈¬∆ Ú∆ «√øÿ Á≈ È؇ Ú∂÷Ø Îπ‡ È؇ √≈÷∆ Èß : DI Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆, ÷≈Ò√≈ √Ó≈⁄≈,¡≥«ÓÃÂ√, Ï∆‹ Á‘≈Û≈ Ú∆ «¬’ «‘øÁ» Â∆Ê √∆ «‹√Á≈ ’ÊÈ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬‘ Ó‡ÈÁ∂ ’ØÒ ‘∆ √∆ B. ÏÃ‘Ó Á≈√ È≈Ò ⁄⁄≈ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫ «¬‘ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫, Í «¬‘ √≈÷∆ ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ C. «¬‘ ÓÒ≈ Á∆ Ú≈ Ó‘Ò≈ A Á∆ Í«‘Ò∆ Í¿∞Û∆ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À«’ ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÓÒ≈ Á∆ Ú≈ Á∆¡ª BG Í¿∞Û∆¡ª Ó‡È √≈«‘Ï ‘∆ ¿∞⁄≈«¡ªÕ D≤ Ó‘≈È’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ Ú∂÷Ø ÙÏÁ ’ÙÓ∆ ÈßÏ (‹)
    • iBw;kyh gozgok 110«Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «’√∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁÚ≈∂ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈AÕ √Ã∆ È◊ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Áº÷‰ ÚÒ ¿∞√ ≈‘ Â∂ ⁄Ò Í¬∂ ‹Ø Ï≈≈Ó»Ò≈,«‹√Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ Ú≈ÓπÒ≈ √∆, ˘ ‹ªÁ≈ √∆Õ Ï≈≈Ó»Ò≈ «‹‘ÒÓ Á«¡≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ «¬’È◊ √∆ ‹Ø √Ã∆ È◊ ÂØ∫ ÍÀ∫Â∆ ’∞ Ó∆Ò √∆Õ Ï≈≈Ó»Ò∂ ’ØÒ «‹‘ÒÓ Á∂ Í≈ ‘Óπ÷ ◊ø◊≈ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ¡√Ê≈È ‘À ‹Ø ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞√ Í≈√∂ ‹≈‰ Á∆ Ô≈Á Áπ¡≈™Á≈ ‘ÀBÕ Ï≈≈Ó»Ò∂ÂØ∫ «‹‘ÒÓ Á«¡≈ Á∂ ÷ºÏ∂ Í≈√∂ ÚºÒ ≈‘ Â∂ ⁄ÒÁ∂ ͺ¤Ó Áº÷‰ ÚºÒ ¿∞Û∆ È◊ ‘À ‹Ø Ï≈≈Ó»Ò∂ÂØ∫ Â∆‘ Ó∆Ò Á∂ ’∆Ï √∆ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ◊π» √≈«‘Ï ’π‘≈Ò∂ ’ØÒ Íπ‹ ◊¬∂CÕ ’Ø‘≈ÒØ ÂØ∫ C@ Ó∆Ò Á» ÓΩ‹»Á≈ ω≈¬∆ ◊¬∆ ͺ’∆ √Û’ ÂØ∫ ¡º· Ó∆Ò Í»Ï ÚºÒ’«Ò¡≈È√ ‘À «‹Ê∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ⁄È Í≈¿∞‰ Á∆ Ú≈«¬Â Í⁄Ò ‘À Â∂◊πÁÚ≈≈ √∆DÕ ’∞‘≈Ò∂ ÂØ∫ ͺ¤Ó ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ◊π» √≈«‘Ï ¿∞√ ’º⁄∂ ≈‘ Â∂ ÓΩ‹»Á≈ «√∆È◊Ú≈Ò∆ ʪ ÂØ∫ Ò≥ÿÁ≈ √∆ ÂØ∫ ‘πøÁ∂ ‘ج∂ ¿∞√ ¡√Ê≈È Â∂ Í‘πø⁄ ◊¬∂ «‹√ ˘ ¡º‹ ’Ò ‘√È¡ÏÁ≈Ò Í≥‹≈ √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ‘√È ¡ÏÁÒ ¡‡’ ÂØ∫ B@ Ó∆Ò Í»Ï ÚºÒ √∆Õ ¡ÒÀ◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Á∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ «¬√ ʪ Â∂ Í«‘Òª «‘’ ÏØË∆ ¡√Ê≈ÈÒ √∆ «‹√ ˘ «‘¿±È √ª◊ È∂ È≈◊ ≈‹≈¡Ò≈ÍÂ≈ Á≈ √ØÚ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∆¡ª Í‘≈Û∆¡ª Â∂ ¿∞√ Á∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ ÏØË∆ «Ú‘≈ Â∂ √‡»Í≈ Á∂ ÷≥‚ ÒÌÁ∂ ‘ÈEÕ ‘√È Èª Á∂ «¬’ ◊πº‹ È∂ «¬’ √ªÏ‰≈¬∆ √∆ «‹√ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ ¿∞√∂ Á∂ Ȫ Â∂ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈FÕ «¬’ Ú≈«¬Â A. Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ ¡≈͉∆¡ª √πË≈¬∆ Á∆¡ª ‡»’ª «Ú⁄ «Ò÷Á∂ ‘È «’ ‘∆ ÍÏ ¡≥Á ‹Ø ◊πÁÚ≈≈Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√≥ÿ ωÚ≈«¬¡≈ √∆ Íπ≈‰∂ «√º÷ª ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÏÀ·‰ Á∆ ʪ ÷Ø‹ ’ ’∂ ωÚ≈«¬¡≈√∆Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À «¬‘ ◊Ò ·∆’ ‘ØÚ∂ «’™«’ ‘∆ ÍÏ Á≈ «’Ò≈ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ È∂ ωÚ≈«¬¡≈ √∆Õ B. Ó‘≈È’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘Ò «√øÿ ó Ú∂÷Ø ’ÙÓ∆ ÈßÏ C C. √Ã∆ È◊ ÂØ∫ ͺ¤Ó∆ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ Í‘πø⁄‰ Á∂ «ÂøÈ √Â∂ «¬«Â‘≈√’ ÂΩ Â∂ Íë√ºË ‘ÈÕ (A) √Ã∆ È◊,Ï‘≈ÓÒ≈, ≈‹Ω∆, ÈΩÙ«‘≈, «ÌøÏ, ◊π‹≈ ‹ª Ú˜∆≈Ï≈ÁÕ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Ú∂Ò∂ Â∂ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª«¬‘ ‘∆ ≈‘ Íë√ºË √∆Õ «√÷ ¯Ω‹ª È∂ «¬√∂ √Â∂ ‹≈ ’∂ ’ÙÓ∆ ˘ «‹«Â¡≈ √∆Õ (B) Á»√≈ √Â≈ ‹∂‘ÒÓ, «’Ò∑≈÷≈Ó√, Í∆ √ÂÚ≈È, «⁄ø◊√, ÈØÙ«‘≈, ≈‹Ω∆, «Ï‘≈Ó◊ºÒ≈, √Ã∆ È◊Õ «¬È∑≈ ÁØ‘ª ≈‘Ú≈ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∆ ’ج∆ Ô≈Á◊≈ È‘∆∫ ‘ÀÕ (C) Â∆√≈ √Â≈ «‹√Á≈ Ú‰È ¡√ª ’∆Â≈ ‘À ¿∞√ ≈‘ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª’¬∆ Ô≈Á◊≈ª ω∆¡ª ‘È «¬√ ’’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √Ã∆ È◊ ÂØ∫ Ú≈Í√ «¬√∂ √Â∂ ¡≈¿∞‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈‘ÀÕ «¬√ ͺ÷ ÂØ∫ Ú∆ «¬‘ √Â≈ «˜¡≈Á≈ ⁄ÒÁ≈ √∆, «’™«’ Á»‹∂ ÁØÚ∂∫ ≈‘ Í∆ Í≥‹≈Ò «Ú⁄Ø∫ ‘Ø ’∂ ¡≈™Á∂ √ÈÂ∂ ¿∞√ Â∂ Ï¯ ÍÀ‰ È≈Ò ¿∞‘ ≈‘ ÏøÁ ‘Ø ‹ªÁ∂ √È Í ¿∞ÍØ’Â ≈‘ Â’∆ÏÈ √≈≈ ÷πÒ≈ «‘øÁ≈ √∆Õ D. Ó‘≈È’ØÙ-Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ-’ÙÓ∆ ÈßÏ D E. Attock Distirct Gazetteer, ¡‡’ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡-Ò≈‘Ω AICB - Í≥È≈ CAIÕ F. ¿∞’ ◊À˜∂‡∆¡ ¡‡’ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ¡ÏÁ≈Ò ‘√È Á≈ Á»‹≈ Ȫ √Ã∆ Í ¡ÏÁ≈Ò Á∂ ¡÷∆¡Ê ‘È Ï÷«Ù¡≈ ‘Ø«¬¡≈Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À ¿∞√ Á∆ √≈¬∂ Á≈ Ȫ ‘√È ¡ÏÁ≈Ò ÍÀ «◊¡≈ ‘ØÚ∂Õ
    • iBw;kyh gozgok 111¡È∞√≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‘√È ˘ «¬√ ¡√Ê≈È Â∂ «ÓÒ∂Õ ‘√È ¿∞√ Ú∂Ò∂ Ó≈Ò ‚ø◊ ⁄≈«‘≈ √∆Õ ¿∞√ È∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ ’È∆ Ú≈Ò≈ ¯’∆ ‹≈‰ Á∂ ÁπË Í∂Ù ’∆Â≈ ‹Ø ◊π» √≈«‘Ï Â∂ÓÁ≈È∂ È∂ Í∆Â≈AÕ ‘√È Á∆ ’Ï ‘π‰ Â’ Í‘≈Û∆ ’ØÒ ÓΩ‹»Á ‘ÀBÕ ¿∞√ √Ó∂∫ ’ØÒ Í‘≈Û∆ Â∂ ÚÒ∆ ’øË≈∆ È≈Ó Á≈ «¬’ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ «‘øÁ≈ √∆CÕ«‘‘ Ù∆¡≈ Ó Á∂ ≈¯˜∆ «Î’∂ «Ú⁄Ø∫ √∆DÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹ÁØ∫ «¬√ ˘ «ÓÒ∂ ª ¿∞√ È∂◊π» √≈«‘Ï Á≈ √π¡≈◊Â È ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ Í‘≈Û∆ ÂØ∫ ¿∞Â ’∂ Í‘≈Û∆ Á∂ ÊÒ∂ ⁄ÙÓ∂ ’ØÒ ¡≈ÏÀ·∂Õ ÚÒ∆ ’øË≈∆ Á∂ ÓÈ «Ú⁄ ¬∆÷≈ ¡≈¬∆ Â∂ ¿∞√ È∂ «¬’ ͺÊ ◊π» ‹∆ ÚºÒ ∂Û∑ «ÁºÂ≈Õ«‹Ú∂∫ «’ ‘π‰ Ú∆ Ș ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ¤Ø‡∆ «‹‘∆ Í‘≈Û∆ Á∂ ∞÷ ’ج∆ È‘∆∫ √∆ Â∂ ͺÊ«Û∑Á≈ «Û∑Á≈ ◊π» ‹∆ Â’ Í‘πø⁄ «◊¡≈ Â∂ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞√ ͺÊ ˘ ¡≈͉∂ Í≥‹∂ È≈Ò Ø’«Ò¡≈Õ «¬√ ÿ‡È≈ Á∆ Ô≈Á Â≈˜≈ ÷‰ Ò¬∆ Ó‘≈≈‹≈≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂ √Ó∂∫ «¬’ ͺÊ Â∂¿∞’«¡≈ Í≥‹≈ ⁄ÙÓ∂ ’∂ ’ØÒ º÷ ’∂ ◊πÁÚ≈≈ ω≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂≈‹ ÂØ∫ Í«‘Òª «¬Ê∂ «’√∂ ◊πÁÚ≈∂ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈EÕ BG Á√øÏ AHCE ¬∆√Ú∆ ‹ÁØ∫‘≈Ò∆ «¬‘ Í≥‹∂ Ú≈Ò≈ ͺÊ ⁄ÙÓ∂ Á∂ ’ØÒ È‘∆∫ √∆ «◊¡≈, Íë√ºË ‹ÓÈ Ô≈Â» ‘∆¿∞◊Ò‘√È ¡ÏÁ≈Ò «◊¡≈ Â∂ ¿∞√ È∂ Í≥‹∂ Ú≈Ò≈ ͺÊ ◊π» ◊Ã≥Ê √≈«‘Ï Á∂ ÍÃ’≈Ù ’ØÒ «Í¡≈Ú∂«÷¡≈FÕ ’∞fi √Óª ◊∞» È≈È’ √≈«‘Ï ‘√È ¡ÏÁ≈Ò ·«‘∂Õ ÓÁ≈È≈ ’∆ÂÈ ’Á≈ ª A. Ó«‘Ó≈ ÍÃ’≈Ù, Ï≈Ï≈ √»Í Á≈√ ÌÒ≈ B. Attock Distirct Gazetteer, ¡‡’ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡ - Í≥È≈ CAIÕ C. Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÚÒ∆ ’øË≈∆ ˘ «ÓÒ‰ ’øË≈ ◊¬∂ÕÍ ◊π» ‹∆ Á≈ ’øË≈ ‹≈‰≈ ·∆’ È‘∆∫ ÍÂ∆ ‘πøÁ≈Õ ¡‡’ «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ÚÒ∆ ’øË≈∆‘√È ¡ÏÁ≈Ò Á∆ «¬’ Í‘≈Û∆ Â∂ «‘øÁ≈ √∆Õ «√÷ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ ÚÒ∆ ’øË≈∆ Í≥‹≈ √≈«‘Ï Á∂ ’ØÒ Í‘≈Û∆∆Â∂ «‘øÁ≈ √∆Õ «¬Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï Á≈ ÓØÒ ‘؉≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «‘¿∞◊Ò ‹ÓÈ Ô≈Â» È∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ «ÓÒ‰Ú≈Ò≈ ’ج∆ ÚÒ∆ ’øË≈∆ Á≈ ⁄∂Ò≈ Á«√¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ «√ºË È‘∆∫ ‘πøÁ≈Õ ÚÒ∆ ’øË≈∆ Á∂ ¡√Ò Èª Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫Ò◊Á≈Õ D. Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‘ºÊ«Ò÷ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÚÙ∂≤Ù ’ ’∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆È∂ ÚÒ∆ ’øË≈∆ ˘ «¬‘ ¿πÍÁ∂Ù «ÁºÂ≈ «’ ≈¯‹∆ Â∂ √πøÈ∆ «¬º’Ø ‘∆ ºÏ Á∂ ÍÀÁ≈ ’∆Â∂ ‘È «‹√ ÂØ∫ √»⁄«Â ‘øÁπ≈ ‘À«’ ÚÒ∆ ’øË≈∆ ≈¯‹∆ ‹Ø Ù∆¡≈ Á∆ «¬’ √øÍÁ≈ ‘À «Ú⁄Ø∫ √∆Õ ‘Ø ‹Ø √»Î∆ Î’∆ ◊π» √≈«‘Ï ˘ «ÓÒ∂ Â∂ «‹È∑ªÁ≈ ’ÊÈ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ‘À ¿∞‘ «˜¡≈Á≈ √πøÈ∆ √øÍÁ≈ Á∂ √ÈÕ E. Í≥‹≈ √≈«‘Ï Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Í⁄ºÒ »Í «’√∂ Ú∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ Í «¬√Á≈ Ì≈Ú «¬‘ È‘∆∫ «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ¤Ø‘ È≈Ò «¬‘ ËÂ∆ Í«ÚºÂ È‘∆∫ ‘ج∆Õ «¬√ Í⁄ºÒ √≈÷∆ È∂Ó‘≈≈‹≈ ‰‹∆ «√øÿ Á∂ √Ó∂∫ «¬‘ »Í Ë≈«¡≈ ‹ÁØ∫ «’ «¬Ê∂ Í≥‹≈ √≈«‘Ï ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈Õ F.Travels in Kashmir and Punjab, Baron Charles Hugel, London, ‡zÀÚÒ˜ «¬È ’ÙÓ∆ ¡À∫‚Í≥‹≈Ï, ÏÀÈ ⁄≈Ò√ «‘¿∞◊Ò, ¶‚È, AHDE ¬∆√Ú∆-Í≥È≈ BBE-BF «‘¿∞◊Ò «Ò÷Á≈ ‘À «’ Í«‘Òª «¬‘ ⁄ÙÓ≈Í‘≈Û∆ Á∆ ⁄؇∆ Â∂ ‘øπÁ≈ √∆ Í ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «¬‘ ⁄ÙÓ≈ Â∂ ÂÒ≈ ÏØË∆¡ª Á≈ √Ó∂∫ ÂØ∫⁄«Ò¡≈ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «‘¿∞◊Ò «¬‘ ÚÒ∆ Ú∆ «Ò÷Á≈ ‘À «’ ⁄ÙÓ∂ Â∂ ÂÒ≈ Â∂ √Ì ËÓª Á∂ ÒØ’ ¡≈™Á∂ √ÈÕ «¬√
    • iBw;kyh gozgok 112¿∞√ «¬Ò≈‘∆ √ØÁ Á∆¡ª ËπȪ ÚÒ∆ ’øË≈∆ Á∂ ’øÈ≈ Â’ Í‘πø⁄∆¡ªÕ ¿π‘ Ï‘π ÍÃÌ≈Ú‘ث¬¡≈ «¬’ «ÁÈ ◊π» √≈«‘Ï È≈Ò ◊ºÒ Ï≈ ’È Ò¬∆ Í‘≈Û∆ ÂØ∫ ÊÒ∂ ¿∞Â ¡≈«¬¡≈ Â∂¡≈ ’∂ Íπº«¤¡≈, √≈¬∆∫ ÒØ’ Â∂≈ Ȫ ’∆ ‘À? ª ÓÁ≈È∂ ¡≈«÷¡≈ ‹∆ È≈È’ «Èø’≈∆Õ ¿∞√ È∂«’‘≈ «Èø’≈∆ Á≈ ’∆ ¡Ê ‘À? ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «’‘≈, ºÏ «Ú⁄ «ÚÙÚ≈√ º÷‰Ú≈Ò≈Õ Î∂ ºÏ Á∆¡ª ◊ºÒª ‘؉ Òº◊ ͬ∆¡ªÕ ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ «’‘≈ √πøÈ∆ Â∂ ≈Θ∆Á∂ fi◊Û∂ Ï∂ÒØÛ∂ ‘ÈÕ ¯’∆ª Ò¬∆ √Ì ºÏ Á∂ ÏøÁ∂ ‘ÈAÕ ÚÒ∆ ’øË≈∆ È∂ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π»√≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬Ê∂ «‘ ’∂ ¡º◊∂ ˘ ⁄Ò∂ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ Ï≈ÒÈ≈Ê È≈Ò Ó∂ Ò ‘√È ¡ÏÁ≈Ò ¿∞√ ’º⁄∆ √Û’ Â∂ √∆ ‹Ø Ò≈‘Ω Â∂ «ÍÙ≈Ú ˘ ‹ªÁ∆ √∆ Â∂ «‹√ ˘◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ ͺ’≈ ’∆Â≈ √∆ Â∂ «¬√ Â∂ π÷ Ò◊Ú≈¬∂ Â∂√≈Úª ωÚ≈¬∆¡ª √ÈÕ ‘√È ¡ÏÁ≈Ò ÂØ∫ Í»Ï Áº÷‰ ÚºÒ ⁄ÒÁ∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «‡ºÒ≈Ï≈Ò ◊πÁ≈¬∆BÕ (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ «‹‘ÒÓ) Íπ‹ ◊¬∂Õ «¬‘ ‹Ø◊∆¡ª Á≈ ¡√Ê≈È «‹‘ÒÓ È◊ ÂØ∫Í≥Áª Ó∆Ò ¿∞µÂ ͺ¤Ó ÚÒ √∆Õ «¬√ ¡√Ê≈È Á≈ ’ÊÈ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ Ú∆¡≈™Á≈ ‘À Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «√øË √≈◊ Áπ¡≈Ï∂ «Ú⁄ ÙÓ√≈Ï≈Á Á∂ È∂Û∂ Ï≈Ò È≈Ê ‹Ø◊∆ Á≈¡√Ê≈È ‘À «‹√ ˘ «‡ºÒ≈ Ï≈ÒÈ≈Ê ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ‹Ø◊∆ Á» Á» ÂØ∫ «¬√ Á∆ Ô≈Â≈ ’È¡≈™Á∂ ‘ÈCÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬Ê∂ «¬’ Ï≈Ò È≈Ê Á∂ ¡≈ÙÓ ÂØ∫ ÊØÛ∆ Á» ¡≈ ’∂ ÏÀ·◊¬∂Õ ‹ÁØ∫ Ï≈Ò È≈Ê ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ «¬’ ¯’∆ ¿∞√ Á∂ ‚∂∂ ÂØ∫ ÊØÛ∆ Á» ÏÀ·∂ ‘È Âª ¿∞‘¡≈Í ¡≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ˘ ¡≈͉∂ ‚∂∂ ÒÀ «◊¡≈DÕ Ï‘π √«Â’≈ È≈Ò «¬’ªÂ «Ú⁄ «Ï·≈ ’∂Íπº¤‰ Ò◊≈ «’ Â∞‘≈‚≈ ◊π» ’Ω‰ ‘À? Â∂ Óπ’Â∆ Á≈ √≈ËÈ ’∆ ‘À? ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «¬‘ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- ‘Ó ‚ØÒ Ï∂Û∆ Í≈Í Ì∆ ‘À ÍÚ‰∞ Ò◊À Ó ‹≈¬∆ √ÈÓπ÷ «√Ë Ì∂‡‰ ’¿∞ ¡≈¬∂ «È‘⁄¿∞ Á∂«‘ Ú«‚¡≈¬∆ ◊π Â≈« Â≈‰‘≈«¡≈Õ Á∂«‘ Ì◊«Â Í»È ¡«ÚÈ≈√∆ ‘¿∞ Â∞fi ’¿∞ Ï«Ò‘≈«¡≈Õ A. Ï≈Ò∂ Á∆ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÚÒ∆ ’øË≈∆ ˘ «¬‘ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂‰≈ Á«√¡≈ ‘ÀÕ «’™«’◊π» √≈«‘Ï Á∆ «√«÷¡≈ √øÍÁ≈¬∆ Ì≈Úª ÂØ∫ ¿∞⁄∂∆ √∆ «¬√ Ò¬∆ ¿∞ÍÁ∂Ù Á∂‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À : ÚÒ∆ ’øË≈∆ Ú≈Ò∆√≈÷∆ √Ú≈¬∂ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄⁄ È‘∆∫ ‘ÀÕ B. ’«‘øÁ∂ ‘È «’ «‡ºÒ≈ Ï≈Ò ◊πÁ≈¬∆ «¬√ Á≈ È≈ «¬√ Ò¬∆ «Í¡≈ ‘À «’ «¬Ê∂ ‘∆ «’√∂ ‹Ø◊∆ Á∆ ÍÃ∆«÷¡≈Ò¬∆ «¬È ÈØ‹Ú≈È «¬√Â∆ È∂ ¿∞√ Á∂ È≈Ò ◊πøÁ∂ √ÈÕ C. ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ ¡≥◊Ã∂˜∆ ¿πÒ≈Ï≈’≈ √π ‹≈Á»È≈Ê √’≈ «˜ÒÁ B ’Ò’ºÂ≈ AIDI Í≥È≈ CAI D. ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈, Í≥È≈ AGD
    • iBw;kyh gozgok 113 «√Ë √≈«Ë’ ‹Ø◊∆ ¡π ‹ø◊Ó ¬∂’∞ «√Ëπ «‹È∆ «Ë¡≈«¬¡≈ Í√ ÍÀ «√fi Â∂ √π¡≈Ó∆ ¡÷π «‹È ’¿ ¡≈«¬¡≈ ‹ÍÂÍ √ø‹Ó ’Ó È ‹≈È≈ È≈Óπ ‹Í∆ ÍÃÌ Â∂≈Õ ◊π» ÍÓ∂Ùπ È≈È’ Ì∂«‡˙ √≈⁄∂ √Ï«Á «ÈÏ∂≈AÕ [≈Ó’Ò∆ Ó‘Ò≈ 1 Õ ÿ 1 Õ 6 Õ 878] Ï≈ÒÈ≈Ê «¬‘ ÙÏÁ √π‰ ’∂ Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ «’‘≈ Â∞‘≈˘ ÍÓ∂Ù Í»‰«√ºË «Ó«Ò¡≈ ‘À Â∂ ¿∞√ Á∆ Ì◊Â∆ ‘∆ «¬’ Ú‚≈ √≈ËÈ ‘ÀÕ ¿∞√ ’ØÒ ’∞fi √Óª ◊π» ‹∆ ·«‘∂Õ«‹Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È, ¿∞Ê∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ⁄È «⁄øÈ ÍºÊ Â∂ ¿∞’∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ ¤Ø‡≈ «‹‘≈◊πÁÚ≈≈ √∆ Â∂ Í≈«’√Â≈È Ï‰È ÂØ∫ Í«‘Òª «¬’ √≈Ë» Íπ‹≈∆ √∆BÕ «¬√ «‡Ò∂ Á∂ ÊØÛ∆ Á» Ø‘Â≈√ Á≈ Íë√Ë «’Ò∑≈ ‘À ‹Ø ÓΩ‹»Á≈ Á∆È≈ ∂ÒÚ∂ √‡∂ÙÈ ÂØ∫«ÂøÈ Ó∆È Íº¤Ó ÚÒ ‘ÀÕ «¬‘ ◊π» È≈È’ ‹∆ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ù∂ Ù≈‘ √»∆ È∂ ωÚ≈«¬¡≈ √∆Õ «¬√«’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á È◊ Á≈ Ȫ Ú∆ Ø‘Â≈√C ‘ÀÕ «¬√ «’Ò∑∂ Á∂ ’ØÒ «¬’ ⁄ÙÓ≈ Ú◊Á≈ ‘À «‹√ ˘⁄Ø‘≈ Ï≈Ï≈ È≈È’ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬‘ ⁄ÙÓ≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∆ Ô≈Á◊≈ Á«√¡≈‹ªÁ≈ ‘À ◊π» √≈«‘Ï È∂ ͺÊ ⁄π’ ’∂ «¬‘ ⁄ÙÓ≈ ‹≈∆ ’∆Â≈ √∆DÕ «√¡≈Ò’Ø ‡ ‹≈‰≈ «‡Ò≈ Ï≈Ò ◊πÁ≈¬∆ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Í»Ï Áº÷‰ ÚºÒ ¿∞√√Û’ Â∂ «‹√ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «Í¤Ø∫ Ù∂ Ù≈‘ ˘ Á÷ ÒÚ≈¬∂ Â∂ √≈ڪωÚ≈¬∆¡ª √È ⁄ÒÁ∂ ⁄Ò∂ «‹‘ÒÓ Á«¡≈ Â∂ ⁄È≈Ï Á«¡≈ ¶ÿ ’∂ «√¡≈Ғ؇ Íπ‹∂ ‹Ø«¬’ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ √∆ Â∂ «¬√Á≈ Í«‘Ò≈ È≈ √Ғ؇ √∆Õ «’√∂ √Ó∂∫ «¬‘ √≈∂ Í≥‹≈Ï Á∆≈‹Ë≈È∆ «‘≈ √∆EÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ «√¡≈Ғ؇ Á∂ Ï≈‘ «¬’ Ï∂ Á∂ π÷ ʺÒ∂ ÏÀ·◊¬∂Õ «¬√ Ï∂ Ú≈Ò∆ ʪ Â∂ ‘π‰ ◊πÁÚ≈≈ Ï«‰¡≈ ‘À Â∂ Í≈«’√Â≈È Ï‰È ÂØ∫ Í«‘Òª ’¬∆Ô≈Â» «¬√ ◊πÁÚ≈∂ ‹≈«¬¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «¬Ê∂ ÏÀ· ’∂ ◊π» √≈«‘Ï È∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ ˘ Ù«‘«Ú⁄ Ì∂«‹¡≈ «’ «¬’ ÍÀ√∂ Á≈ fi»· Â∂ «¬’ ÍÀ√∂ Á≈ √º⁄⁄ ÒÀ ¡≈ÚØÕ ÓÁ≈È≈ √Ì Áπ’≈Ȫ Â∂«◊¡≈ Í «’√∂ ’ج∆ ¿∞µÂ È «ÁºÂ≈Õ «¬’ Áπ’≈ÈÁ≈ Ì≈¬∆ Ó»Ò≈ √∆ ¿∞√ È∂ «¬’ ’≈◊˜ Á∂Íπ˜∂ Â∂ «Ò÷ «ÁÂ≈Õ ““ÓÈ≈ √º⁄”” Â∂ ““‹∆¿∞‰≈ fi»·”” ’≈ˆ˜ª Á∂ «¬‘ ÁØÚ∂ Íπ˜∂ ÒÀ ’∂ Ì≈¬∆ A. «¬‘ √≈÷∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘√≈ Á»‹≈ Í≥È≈ AGD “◊ØÙ‡ Ï≈Ò È≈Ê È≈Ò” Â∂ ¡Ë≈ ‘ÀÕ B. Ó‘≈È’ØÙ, Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿÕ C. ⁄≈ Ï≈◊-«¬-Í≥‹≈Ï, ◊È∂ÙÁ≈√ √øÍ≈Á «’Í≈Ò «√øÿ, ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹ ¡≥«ÓÃÂ√ Í≥È≈ AFC D. Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊, Í«‡¡≈Ò≈, Í≥È≈ GHE ¡º÷ “Ø‘Â≈√”” E≤. ⁄≈ Ï≈ˆ∂-«¬-Í≥‹≈Ï, ◊‰∂ÙÁ≈√, Í≥È≈ BBC ¡Â∂ BBD
    • iBw;kyh gozgok 114ÓÁ≈È≈ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈ «◊¡≈Õ ◊π» ‹∆ «¬√ ÂØ∫ Ï‘π ÍÃÌ≈«ÚºÂ ‘ج∂ Â∂ Ì≈¬∆ Ó»Ò∂ ˘ ¿∞√ Á∆Áπ’≈È Â∂ ‹≈ ’∂ «ÓÒ∂Õ Ì≈¬∆ Ó»Ò∂ È≈Ò ◊ºÒ Ï≈ ’∆Â∆ Â∂ «’‘≈ «’ Â∞‘≈˘ ‹∆ÚÈÒ Á∆¡√Ò∆¡Â Á≈ ÍÂ≈ Òº◊ «◊¡≈ Â∂ √º⁄ Â∂ fi»· Á≈ «È√Â≈≈ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ó»Ò∂ «’‘≈ ‹∆√º⁄ Á∆ «˜¡≈Á≈ √Ófi È‘∆∫ ¡≈¬∆ Â∞‘≈‚∆ «’Í≈ È≈Ò ¡≈ ‹≈Ú∂◊∆Õ ◊π» ‹∆ Á∂ ÙÏÁ Ï⁄È«ÏÒ≈√ ÂØ∫ ¡ÀÈ≈ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ «’ ÿ Ï≈ ¤º‚ ’∂ ◊π» ‹∆ Á∂ È≈Ò ‘Ø ‡π«¡≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi√Óª «√¡≈Ғ؇ «‘ ’∂ ¡◊∂ ˘ ‡π ͬ∂AÕ Ó∆¡ª «Óº · ∂ È≈Ò ◊º Ò Ï≈ «√¡≈Ғ؇ ÂØ∫ ◊π» √≈«‘Ï, Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Â∂ Ì≈¬∆ Ó»Ò≈, ‹Ø «√¡≈Ғ؇ ÂØ∫ ◊π» ‹∆È≈Ò ‡π «Í¡≈ √∆, ÂÒÚø‚∆ ÚºÒ ⁄Ò Í¬∂Õ «√¡≈Ғ؇ ÂØ∫ Áº÷‰ Í»Ï ÚÒ ⁄ÒÁ∂ ⁄ÒÁ∂Í√» Á∂ ’ØÒ ¿∞√ È◊ «Ú⁄ Íπ‹ ◊¬∂ «‹√ ˘ ¡√∆∫ ¡º‹ ’Ò ’؇Ò≈ Ó∆¡ª «Óº·≈ ’«‘øÁ∂‘ªBÕ «¬Ê∂ «¬’ ’È∆ Ú≈Ò≈ ¯’∆ Ó∆¡ª «Óº·≈ «‘øÁ≈ √∆Õ ’؇Ò∂ Á∂ Ï≈‘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï ¡≈ «Ï≈‹∂ ‹ÁØ∫ «Ó¡ª «Óº·∂ ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ¯’∆ «Í≥‚ «Ú⁄ ¡≈«¬¡≈ ‘À Â∂ ¿∞È∑ªÈ≈Ò ÓπÂÏ ‘À ‹Ø √ØÁ ’Á≈ ‘À, ¿∞‘ ◊π» ‹∆ ˘ «Ó«Ò¡≈ Â∂ ◊ºÒ Ï≈ ’∆Â∆Õ Ó∆¡ª «Óº·∂ È∂«’‘≈ :- ¡ÚÒ È≈˙ ÷πÁ≈«¬ ’≈ Á»‹≈ ÈÏ∆ √»ÒÕ È≈È’ ’ÒÓ≈ ‹∂ ÍÛ«‘ ª Á◊‘ Í≈Ú∂ ’Ï»ÒÕ Âª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¿∞µÂ «ÁÂ≈ :- ¡ÚÒ È≈˙ ÷πÁ≈«¬ ’≈ Á ÁÚ≈È √»ÒÕ √∂÷ È∫¡Â ≈«√ ’ ª Á◊‘ Í≈Ú«‘ ’Ï»ÒCÕ Âª Ó∆¡ª «Ó·∂ ¡≈«÷¡≈ «‹Ú∂∫ Â∂Ò ÂØ∫ «ÏȪ Á∆Ú≈ ØÙÈ È‘∆∫ ‘πøÁ≈ «¬√∂ Â∑ª √»ÒÂØ∫ «ÏÈ≈ È‹≈ ȑ∆∫ «ÓÒÁ∆ Â∂ ¡ºÒ≈ È≈Ò Ú√Ò È‘∆∫ ‘πøÁ≈ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï È∂ ÙÏÁ ¿∞⁄≈«¡≈D :- ÍØÊ∆ Íπ≈‰ ’Ó≈¬∆¡ÀÕ Ì¿∞Ú‡∆ «¬Â∞ Â«È Í≈¬∆¡ÀÕ √⁄ Ï»fi‰ ¡≈«‰ ‹Ò≈¬∆¡ÀÕ A. «¬‘ √≈÷∆ √Ú≈¬∂ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ‘Ø «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆ ¡≈™Á∆ÕÍ Ì≈¬∆ Ó»Ò∂ Á≈ Ȫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ⁄È≈ «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø √≈‚∆ ““Ì≈¬∆ ÓÒ∂ Á≈ «Á‘ªÂ”” Ó»Ò≈«√¡≈Ғ؇ Á≈ «‘‰ Ú≈Ò≈ √∆Õ «¬‘ ◊ºÒ √Ì «ÚÁÚ≈Ȫ È∂ Ó≥È∆ ‘ÀÕ B. Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ È∂ Ó∆¬∂∫ «Óº·∂ ˘ «Ó·È’؇ Á≈ Áº«√¡≈ ‘À ‹Ø ·∆’ È‘∆∫Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Í√» ÂØ∫ ‘Ø ’∂ Ó∆¡ª «Óº·∂ Á∂ ’؇Ò∂ «Ú⁄ ¡≈¬∂Õ Í√» «˜Ò≈ «√¡≈Ғ؇ Á≈ «¬’ È◊‘ÀÕ C≤ «¬‘ ÍÃÙÈ-¿∞µÂ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÈÕ Ú∂÷Ø √≈÷∆ ÈßÏ CF Ì≈Ú∂∫ «¬√ √≈÷∆ Á≈Ú‰È «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ Í √Ó∂∫ ¡È∞√≈ «¬‘ ÍÃÙÈ-¿∞µÂ ·∆’ ‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ D. Ó∆¡ª «Óº·∂ Á∂ ÍÃÙÈ ÂØ∫ Î∂ ¿∞µÂ ÁØ‘ª ˘ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «¬’ ÙÏÁ «Ú⁄ ¡≥«’ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ¿∞⁄≈∂‘ج∂ ÙÏÁ «Ú⁄ Í«‘Ò∆ Í≥◊Â∆ ÍÃÙÈ ‘À ‹Ø ¡√ª «¬Ê∂ È‘∆∫ «ÁºÂ∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 115 «¬‘ Â∂´ Á∆Ú≈ «¬¿∞ ‹ÒÀÕ ’ ⁄≈ȉ∞ √≈«‘Ï Â¿∞ «ÓÒ∂Õ «¬Â∞ Â«È Ò≈◊∂ Ï≈‰∆¡≈Õ √π÷π ‘ØÚ∂ √∂Ú ’Ó≈‰∆¡≈Õ √Ì ÁπÈ∆¡≈ ¡≈Ú‰ ‹≈‰∆¡≈Õ «Ú«⁄ ÁπÈ∆¡≈ √∂Ú ’Ó≈¬∆¡ÀÕ Âª Á◊≈‘ ÏÀ√‰∞ Í≈¬∆¡ÀÕ ’‘π È≈È’ Ï≈‘ ´‚≈¬∆¡ÀÕ [«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 Õ 33 Õ (BE)] «Ó¡ª «Óº·∂ Íπº«¤¡≈ ¿∞‘ ’ÚÈ ’∞≈È ‘À «‹Â ÍÛ∑∂ ’Ï»Ò ‘ØÚ∂? ¿∞‘ «’‘Û∆ ÁÚ∂Ù∆‘À «‹√ È≈Ò ¡ºÒ≈ È≈Ò Ú√≈Ò ‘πøÁ≈ ‘À? ¿∞‘ «’‘Û≈ ؘ≈ Â∂ «’‘Û∆ «ÈÓ≈˜ ‘À «‹√ È≈ÒÓÈ ¿∞√ ¡ºÒ≈ Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ «‡’Á≈ ‘À? ◊π» √≈«‘Ï È∂ ÓÁ≈È∂ ˘ «’‘≈ «’ Ï≈Ï Ú‹≈¬∂ ª¡≈Í È∂ «¬‘ ÙÏÁ ◊≈«Ú¡≈ :- «Ó‘ Ó√∆«Â «√Á’∞ Óπ√Ò≈ ‘’∞ ‘Ò≈´ ’∞≈‰∞ √Ó √πøÈ«Â √∆Ò Ø‹≈ ‘Ø‘π Óπ√ÒÓ≈‰∞Õ ’‰∆ ’≈Ï≈ √⁄π Í∆π ’ÒÓ≈ ’Ó «ÈÚ≈‹Õ Â√Ï∆ √≈ «Â∞√ Ë≈Ú√∆ È≈È’ ÷À Ò≈‹AÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ A Ó≈fi ’∆ Ú≈ Õ7Õ (140)] «¬√ ÂØ∫ Ó∆¡ª «Óº·≈ Ï‘π ÍÃÌ«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â∆Õ ◊π»√≈«‘Ï ’∞fi √Óª Ó∆¡ª «Óº·∂ ’ØÒ «‘ ’∂ ¡º◊∂ ÂÒÚø‚∆ ˘ ‡π ͬ∂Õ ÂÒÚø ‚ ∆ ‹≈‰≈ ’؇Ò∂ Ó∆¡ª «Óº·∂ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ Â∂ Ì≈¬∆ Ó»Ò≈ ‹Ø«√¡≈Ғ؇ ÂØ∫ È≈Ò «Ò¡≈ √∆, ÂÒÚø‚∆ Íπº‹∂ Â∂ Ï≈‘ ¡≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ ÓÁ≈È≈ ÿ «◊¡≈Â∂ ¡≈͉∂ Í«Ú≈ ˘ «Ó«Ò¡≈Õ ◊π» È≈È’ Á∂ Ó≈Â≈ ‹∆ ˘ Â∂ «ÍÂ≈ ‹∆ ˘ ÓÁ≈È∂ Á∂¡≈¿∞‰ Á≈ ÍÂ≈ Òº◊≈ ª «Í≥‚ ÂØ∫ Ï≈‘ ‹≈ ’∂ ◊π» ‹∆ ˘ ÿ ÒÀ ¡≈¬∂Õ √≈≈ Í«Ú≈«¬’º·≈ ‘Ø «◊¡≈Õ ’¬∆¡ª Ú«∑¡≈ «Íº¤Ø∫ ¡º‹ ◊π» È≈È’ ÿ ¡≈ ’∂ ÏÀ·∂ √È ‹Ø √Ì Í«Ú≈ÁØ ÓȪ «Ú⁄ ⁄≈‘ ‘؉≈ √πÌ≈Ú’ √∆Õ √≈«¡ª È∂ «¬º¤≈ ÍÃ◊‡ ’∆Â∆ «’ È≈È’ ‹∆ Ï‘πÂÌÓ‰ ’ ’∂ ¡≈¬∂ ‘È, «¬√ Ò¬∆ «¬È∑ª ˘ ÚË∆¡≈ Í’Ú≈È ÷π¡≈¬∆¬∂Õ Ó≈Â≈ ˘ √Ì ÂØ∫ ÚË⁄≈¡ √∆, √Ø ¿∞‘ ◊π» ‹∆ ˘ Íπº¤‰ ◊¬∆ «’ ‹Ø ±ø Ó»ø‘ ÂØ∫ ¡≈÷∂∫ √ج∆ Ú√Â∞ «Â¡≈ ’ ’∂ ÒÀ¡≈Úª : ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡≥Â ¡≈ÂÓ∂ ‘Ø ⁄∂Ù‡≈ √∆ ‹Ø √Ì ÷≈‰ Í∆‰ Ú≈Ò∆¡ªÚ√±¡ª ÂØ∫ ÚË∂∆ √π¡≈Á∆ Â∂ √Á≈«¬’ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ ◊π» ‹∆ È∂ ’ج∆ ¿∞µÂ È≈ «ÁºÂ≈ Î∂Ó‹Ï» ’È Â∂ «¬‘ ÙÏÁ ÏØ«Ò¡≈B:- A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬Ê∂ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á≈ ÙÏÁ ““¡Ò≈ ¡ÒÓ ÷πÁ≈¬∆ ÏøÁ∂””‘À ‹Ø ·∆’ È‘∆∫Õ Ó∆¡ª «Óº·∂ Á∂ ÍÃÙȪ Â∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ «¬‘ ÙÏÁ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ ÍÃÙÈ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Áº√∂‘ÈÕ B. «¬‘ √≈÷∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆, «’à«Ó‘Ï≈È, Á∆ √≈÷∆, ◊π» ‹∆ ÂÒÚø‚∆ «Ú⁄ (¡)(¬) Í≥È≈ DGF-Â∂ ¡≈Ë≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ¡≥Â’≈ (AEB-EC)
    • iBw;kyh gozgok 116 √«Ì √ «Ó·∂ Ó≥«È¡À √π«‰¡À √≈Ò؉∂Õ ÷‡ Â∞√∆ Óπ÷ ÏØÒ‰≈ Ó≈‰ È≈Á ’∆¬∂Õ ¤Â∆‘ ¡≥«ÓàÌ≈¿∞ ¬∂’∞ ‹≈’¿∞ ÈÁ« ’∂«¬Õ Ï≈Ï≈ ‘Øπ ÷≈‰≈ ÷π√∆ ÷π¡≈π «‹Â∞ ÷≈ËÀ ÂÈ Í∆Û∆¡À ÓÈ Ó«‘ ⁄Ò«‘ «Ú’≈Õ Â≈ ÍÀ‰È ÓÈ∞ Â≈ √πÍ∂Á∆ √Â∞ Á≈È∞Õ È∆Ò∆ «√¡≈‘∆ ’Á≈ ’‰∆ Í«‘‰ ÍÀ «Ë¡≈È∞Õ ’ÓÏøËπ √øÂØ÷ ’≈ ËÈ ‹ØÏÈ∞ Â∂≈ È≈ÓπÕ Ï≈Ï≈ ‘Øπ ÍÀȉ∞ ÷π√∆ ÷π¡≈πÕ «‹Â ÍÀË∂ ÂÈ∞ Í∆Û∆¡À ÓÈ Ó«‘ ⁄Ò«‘ «Ú’≈Õ ÿØÛ∂ Í≈÷ √π«¬È∂ √≈÷«Â Ï»fi‰ Â∂∆ Ú≈‡Õ Â’√ Â∆ ’Ó≈‰ √ª◊ Â∂◊ ÏøÁ ◊π‰ Ë≈Â∞Õ Ú≈‹≈ È∂Â≈ Í«Â «√¿∞ Í◊‡π ’Óπ Â∂≈ Ó∂∆ ‹≈«ÂÕ Ï≈Ï≈ ‘Øπ ⁄ÛÈ≈ ÷π√∆ ÷π¡≈πÕ «‹Â∞ ⁄«Û¡À ÂÈ∞ Í∆Û∆¡À ÓÈ Ó«‘ ⁄È∂ «Ú’≈Õ ÿ Ó≥Á ÷πÙ∆ È≈Ó ’∆ ÈÁ« Â∂∆ ÍÚ≈πÕ ‘∞’Ó √ج∆ Â∞Ë Ì≈Ú√∆ ‘Øπ ¡≈÷‰∞ Ï‘π ¡Í≈πÕ È≈È’ √⁄≈ Í≈«Â√≈‘π Í»«¤ È ’À Ï∆⁄≈πÕ Ï≈Ï≈ ‘Øπ √¿∞‰≈ ÷π√∆ ÷π¡≈πÕ «‹Â∞ √πÂÀ ÂÈπ Í∆Û∆¡À ÓÈ Ó«‘ ⁄ÒÀ «Ú’≈Õ [«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 Õ 7 Õ (16)] ◊π» ‹∆ È∂ ’∞fi √Óª ÂÒÚø‚∆ ‘∂Õ Ó»Ò≈ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ Ú≈Í√ «√¡≈Ғ؇ ⁄«Ò¡≈«◊¡≈ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ √πÒÂ≈ÈÍπ≈ ˘ ‡π ͬ∂Õ √π Ò Â≈ÈÍπ  ≈ ‹≈‰≈ Â∂ ÁΩ Ò Â ıª ÒØ Ë ∆ È≈Ò Ó∂ Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ÂÒÚø‚∆ ÂØ∫ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ ◊¬∂Õ «¬Ê∂ Ï∂Ï∂È≈È’∆ Â∂ ‘Ø Í«Ú≈ ˘ «ÓÒ∂Õ Á∂ÚÈ∂ È≈Ò ÁΩÒ ıª ÒØË∆ Ú∆ ¿∞√ √Ó∂∫ √πÒÂ≈ÈÍπ √∆Õ«√’øÁ ÒØË∆ È∂ ¿∞√ ˘ Í≥‹≈Ï Á≈ √»Ï∂Á≈ ω≈ «ÁºÂ≈ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ ¿∞‘ Ò≈‘Ω «‘øÁ≈ √∆Â∂ ’Á∆ ’Á∆ ¡≈͉∆ ‹≈◊∆ Â∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï√πÒÂ≈ÈÍπ ◊¬∂ ª ¿∞‘ √πÒÂ≈ÈÍπ ‘∆ √∆Õ ‹ÁØ∫ ¿∞√ ˘ ÍÂ≈ Òº◊≈ «’ ¿∞√Á≈ Íπ≈‰≈ ÓØÁ∆È≈È’ ÁÚ∂Ù √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈«¬¡≈ ‘À ª ¿π‘ ◊π» ‹∆ ˘ «Ó«Ò¡≈Õ «ÓÒ ’∂ √π÷ √ªÁ Íπº¤∆ Â∂Íπº«¤¡≈ Â∞‘≈‚≈ Óπ’≈Ó «’Ê∂ ‘À? «¬√ Á∂ ¿∞µÂ «Ú⁄ ◊π» ‹∆ È∂ «¬‘ ÙÏÁ Í«Û∑¡≈A:- Óπ’≈Óπ ’« ÿ« ÏÀ√‰≈ «ÈºÂ ⁄Ò‰∂ ’∆ ËØ÷Õ A. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ «Ó‘Ï≈È, Í≥È≈ CGD-GF (¡≥Â’ ACI-D@)
    • iBw;kyh gozgok 117 Óπ’≈Óπ ª Íπ ‹≈‰∆¡ ‹≈ ‘À «È‘⁄Ò ÒØ’∞Õ ÁπÈ∆¡≈ ’À«√ Óπ’≈Ó∂Õ ’« «√Á’∞ ’‰∆ ÷⁄π Ï≈Ë‘π Ò≈«◊ ‘π È≈Ó∂Õ ‹Ø◊∆  ¡≈√‰∞ ’ ÏÀ‘ ÓπÒ≈ Ï‘À Óπ’≈«ÓÕ Íø«‚ Ú÷≈‰«‘ ÍØÊ∆¡≈ «√«Ë Ï‘«‘ Á∂Ú √Ê≈«ÈÕ √π «√Ë ◊‰ ◊øËÊ Óπ«È ‹È Ù∂÷ Í∆ √Ò≈Õ ’« ’±⁄ ’±⁄≈ ’« ◊¬∂ ¡Ú∂ «Ì ⁄Ò‰‘≈Õ √πÒÂ≈È ÷≈È Ó¨’ ¿∞Ó∂ ◊¬∂ ’« ’« ’±⁄Õ ÿÛ∆ Óπ‘«Â «’ ⁄Ò‰≈ «ÁÒ √Ófiπ ±ø «Ì Í‘»⁄Õ ÙÏÁ≈‘ Ó≈«‘ Ú÷≈‰∆¡À «ÚÒ≈  ϻfi∂ ’Ø«¬Õ È≈È’ Ú÷≈‰À Ï∂ÈÂ∆ ‹«Ò Ê«Ò Ó‘∆¡«Ò √Ø«¬Õ ¡Ò≈‘π ¡Ò÷ ¡◊øÓπ ’≈Áπ ’‰‘≈ ’∆ÓπÕ √Ì ÁπÈ∆ ¡≈Ú‰ ‹≈Ú‰∆ Óπ’≈Óπ ¬∂’∞ ‘∆ÓπÕ Óπ’≈Ó «Â√ ÈØ ¡≈÷∆¡À «‹√π «√«√ È ‘ØÚ∆ Ò∂÷πÕ ¡√Ó≈È∞ Ë∆ ⁄Ò√∆ Óπ’≈Ó ˙ ‘∆ ¬∂’∞Õ «ÁÈ «Ú ⁄ÒÀ «È«√ √«√ ⁄ÒÀ Â≈«’≈ Ò÷ ÍÒØ«¬Õ Óπ’≈Ó ˙‘∆ ¬∂’∞ ‘À È≈È’ √⁄π Ïπ◊Ø«¬AÕ [«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 Õ 17 Õ (64)] ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ““¡Ò≈‘‘ ¡Ò÷ ¡◊øÓ ’≈Áπ ’‰‘≈ ’∆Ó,√Ì ÁπÈ∆¡≈ ¡≈Ú‰ ‹≈Ú‰∆ Óπ’≈Ó ¬∂’ ‘∆Ó”” √π‰ ’∂ ÁΩÒ ıª Ï‘π ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡≈ Â∂◊π» ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â≈Õ ◊π» ‹∆ ’∞fi √Óª Ï∂Ï∂ È≈È’∆ ’ØÒ ‘∂Õ «¬√ √Ó∂∫ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È∂ È∂ Ï∂ÈÂ∆ ’∆Â∆ «’Âπ√∆∫ Ï‘π Á∂Ù Á∂ÙªÂª Á≈ ‡È ’∆Â≈ ‘ÀÕ Óº’∂ ÓÁ∆È∂ ˘ Ú∆ ⁄ÒØ! ª ◊π» ‹∆ È∂ Ì≈¬∆ÓÁ≈È∂ Á∂ ’«‘‰ Â∂ Óº’∂ ‹≈‰ Á≈ «ÈÙ⁄≈ ’ «Ò¡≈Õ ’∞fi √Óª √πÒÂ≈ÈÍπ «‘ ’∂ ¡≈ÍÍ≈’Í‡È Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ‡π ͬ∂Õ Ù∂ ı «¬Ï≈‘∆Ó È≈Ò ◊Ø Ù ‡ √πÒÂ≈ÈÍπ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Â∂ Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ √´‹ Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆ Â∂ÏÀ· ’∂ Í≈’Í‡È Íπº‹∂BÕ Í≈’Í‡È Ì≈Ú∂∫ ¡º‹ ’Ò ˜≈ ’∞ Á«¡≈ ÂØ∫ Á» ‘Ø «◊¡≈ ‘À √Ã∆ ◊π» A. «¬√ ÙÏÁ Á∆ ¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ Á√Á∆ ‘À «’ «¬‘ ÙÏÁ Óπ’≈Ó ‘∆ «Ú¡≈«÷¡≈ ‘À Â∂ «’√∂ Óπ√ÒÓ≈È¡º◊∂ ◊π» ‹∆ È∂ ¿∞⁄≈«¡≈ ‘ØÚ∂◊≈, «’™«’ «¬√ ÙÏÁ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈È∆ √«Ì¡Â≈ Á≈ ÍÃÌ≈Ú ‘ÀÕ ““√πÒÂ≈È””““¡Ó≈˙”” ““ı≈È”” ¡≈«Á ¯ÙÏÁª Á∆ ÚÂØ∫ Ú∆ «√ºË ’Á∆ ‘À «’ «’√∂ ¿∞⁄ ÍÁÚ∆ Ú≈Ò∂ È≈Ò ◊π» ‹∆ ◊ÒÏ≈Â’ ‘∂ ‘ÈÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «¬‘ ÙÏÁ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ ˘ ◊π» ‹∆ È∂ √π‰≈«¬¡≈‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï∂Û∆ Â∂ √¯ ’È Á∆ Ú≈«‘ ¿∞⁄ Ù∆¯ «Ú⁄ ‘π‰ Â’ Íº⁄Ò ‘ÀÕ ¿Ê∂«¬’ ¤Ø‡∆ ‹∆ Ï∂Û∆ ͬ∆ ‘À Â∂ Á«√¡≈ ‹ªÁ≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ «¬√ Â∂ ⁄Û∑∂ √ÈÕ «Ï¡≈È √Á≈ ÏÒÚø «√øÿ’≈ÒÛ≈ (‹Ø ¿∞µ⁄ Ù∆¯ Á∂ È∂Û∂ ’¬∆ √≈Ò ‘∂ ‘ÈÕ ‘π‰ ÍÃË≈È √Ã∆ ◊π» «√øÿ √Ì≈ ÏÈ’Ø’ Á∂ ‘È)Õ
    • iBw;kyh gozgok 118È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ √´‹ Á∂ ͺ¤Ó∆ ’ø„∂ Â∂ «¬’ Íë√ºË ͺÂÈ √∆ «‹√ Â∂ ͺ¤Ó Ú≈Ò∂Í≈√∂ ÂØ∫ ¡≈ ’∂ √Û’ª «ÓÒÁ∆¡ª √ÈÕ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ Í≈’Í‡È Á»‹≈ Î∂≈ √∆AÕÍ«‘Òª Úª◊» ‘π‰ Ú∆ Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆Ó Ù∂÷ ¯∆Á Á≈ ◊ºÁ∆-ÈÙ∆È √∆Õ Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó «˜¡≈Á≈÷πÒ∑«ÁÒ≈ Â∂ «Èºÿ∂ √πÌ≈ Ú≈Ò≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √π¡≈◊ ’∆Â≈ Â∂ ¡≈͉∂ ’ØÒ«÷¡≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ú∂∂ ¿∞µ· ’∂ ’∆ÂÈ ’Á∂, ÓÁ≈È≈ Ï≈Ï Ú‹≈™Á≈ Â∂ ¡≈Í«¬Ò≈‘∆ ø◊ «Ú⁄ ‹πÛ ‹ªÁ∂ Â∂ ÙÏÁª Á≈ ◊≈«¬È ’Á∂Õ √ØÒ∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ ÁÚ∂Ù, Î’∆ Â∂√ø ÒØ’ ¡≈͉∂ ÚÒÚ«Ò¡ª Á≈ ÍÃ◊‡≈¡ ’«ÚÂ≈ «Ú⁄ ’Á∂ √ÈBÕ «¬‘ ÍøÍ≈ ¡ÀÈ∆ÍÏÒ √∆ «’ ‘ √ø ’ØÒ Â∂ ‘Ø ¯’∆ ˘ ¡≈͉∆ ⁄∆ ‹≈ «’√∂ ‘Ø √»Î∆ ¯’∆ ‹ª √ø Á∆’«ÚÂ≈ ˜Ï≈È∆ Ô≈Á≈ ‘πøÁ∆ √∆Õ ‹ÁØ∫ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ ¡≈͉∂ √ÒØ’ ÏØÒÁ∂ ª Ù∂ı«¬Ï≈‘∆Ó «Ú⁄ Ú∆ ’«ÚÂ≈ Ú≈Ò≈ ÚÒÚÒ≈ ‹≈◊ ¿∞·Á≈CÕ «¬’ «ÁÈ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÈ≈Ò Ϻ Á∆¡ª ◊ºÒª Ï≈ª ’«Á¡ª Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó È∂ √ÒØ’ ÏØ«Ò¡≈ : Î∆Á≈ Í≈«Û ͇ØÒ≈ Ë‹ ’∆ ’ÏøÒÛ∆ Í«‘∂¿∞ «‹È∆ Ú∂√∆ √‘π «ÓÒÀ √∂¬∆ Ú∂√ ’∂¿∞Õ [√ÒØ’ Î∆Á (183)]◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¿∞µÂ «ÁºÂ≈ :- ÿ ‘∆ Óπø«Ë «ÚÁ∂«√ «Íπ «Ò fi»∂ √øÓ≈Ò∂ «ÓÒ«Á¡ª «„Ò È≈ ‘∂Ú¬∆ ‹∂ È∆¡Â ≈«√ ’∂DÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 Õ Ú‚‘ø√ ’∆ Ú≈ Õ 20 Õ (583)] A. Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÁØ Ú≈∆ Í≈’Í‡È ◊¬∂‹Ø ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ Í«‘Òª ‘ج∂ Ï‘π √≈∂ √øª ¡Â∂ Ì◊ª Á∆ Ï≈‰∆ ’«ÚÂ≈ «Ú⁄ ◊π» ◊Ãø’√≈«‘Ï «Ú⁄ Á‹ ‘ÀÕ C. ’¬∆¡ª Ò∂÷’ª Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ ‹Ø Ï≈‰∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ¯∆Á ‹∆ Á∂ Ȫ Â∂ ⁄Û∑∆ ‘À ¿∞‘¯∆Á √≈È∆ Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆Ó Á∆ ‘À, «’™«’ Ù∂÷ ¯∆Á ◊ø‹-«¬-Ù’ È ÓπÒÂ≈È∆ «Ú⁄ ’ج∆ ÁØ‘≈ È‘∆∫ «Ò«÷¡≈Õ«¬√ √ÏøË «Ú⁄ Ú∂÷Ø Life and Times of Sheikh Farid-u-Din K. A. Nizami, Ò≈¬∆¯ ¡À∫‚ ‡≈¬∆Ó˜ ¡≈¯ Ù∂÷¯∆Á ¿∞Á∆È, ’∂. ¬∂. «È˜≈Ó∆, Óπ√«ÒÓ Ô±È∆Ú√‡∆ ¡Ò∆◊Û∑ ¡Â∂ √Ú≈È‘ ‘˜ Ï≈Ï≈ ¯∆Á-¿∞Á∆È Ó‘√»Á,◊ø‹-«¬-Ù’ Ú‘∆Á ¡«‘ÓÁ Ó≈‘√»Á, ’≈⁄∆, AIFE ¡√∆∫ «¬Ê∂ «¬√ Ï«‘√ «Ú⁄ È‘∆∫ ÍÀ∫Á∂Õ «¬‘ Ï≈‰∆ Ù∂÷ ¯∆Á Á∆ ‘Ø Ú∆ √’Á∆ ‘À «‹√ ˘ Ù∂÷ «¬Ï≈‘∆ÓÈ∂ ÍÛ∑ ’∂ √π‰≈«¬¡≈ ‘ØÚ∂Õ ‹ÁØ∫ Ù∂ı ¯∆Á È∂ ÓπÒÂ≈È∆ «Ú⁄ ÁØ‘∂ ’‘∂ ‘؉◊∂ ¿∞√ √Ó∂∫ ÓπÒÂ≈È∆ «Ú⁄ ’«ÚÂ≈«Ò÷‰ Á≈ Ú≈‹ È‘∆∫ √∆Õ «¬√ Ò¬∆ Óπ√ÒÓ≈È «Ò÷≈∆¡ª È∂ «¬È∑≈ ÁØ‘«¡ª ˘ Ó‘≈ÈÂ≈ È≈ «ÁºÂ∆ ¡Â∂ «¬‘◊ºÒ ¡≈͉∆ «Ò÷ «Ú⁄ È‘∆∫ «Ò¡ªÁ∆Õ D. «¬‘ √≈≈ Ú≈Â≈Ò≈Í ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÈßÏ CB (¡≥Â’≈ BD-CB) Â∂ ¡Ë≈ ‘ÀÕ Ì≈Ú∂∫«’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Â∑ª È‘∆∫ Í «¬‘ Ú≈Â≈Ò≈Í ·∆’ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok 119ª Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó È∂ «’‘≈ :- Î∆Á≈ ·ß„∆ ’øÂ∞ È ≈«Ú˙ Ú‚∆ Ê∆ Óπ¬∆¡≈√π ËÈ ’π’∂∫Á∆ ◊Ø Ó∂∫ ÂÀ √‘ È≈ «ÓÒ¡≈√π [√ÒØ’ ¯∆Á (1380)]ª ◊π» È≈È’ ‹∆ È∂ «’‘≈ :- Ó‘Ò ’∞’º⁄∆ ÓÂÚÛ∆ ’≈Ò∆ ÓÈ‘π ’∞√πË ‹Ø ◊πÛ ‘ØÚ«È «ÍÚÀ È≈È’ ¡Ú◊π‰ Ó≥πËÕ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1 Õ Ó≈» ’∆ Ú≈] Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó ◊π» ‹∆ Á∂ √ÒØ’ √π‰ ’∂ Ï‘π «È‘≈Ò ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ◊π» √≈«‘Ï ˘ «’‘≈«’ ÓÀ˘ «¬’ ¡À√∆ ’≈Â∆ (¤∞∆) Á∆ ÒØÛ ‘À «‹√ È≈Ò ÓÈ ˘ Ó≈«¡≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√ Á∂ ¿∞µÂ«Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «’‘≈ :- √⁄ ’∆ ’≈Â∆ √⁄π √Ì √≈πÕ ÿ≈Û «Â√’∆ ¡Í ¡Í≈Õ √ÏÁ∂ ‹≈‰ ÷≈¬∆ Ò≈«¬Õ ◊π‰ ’∆ ÊÀ’∂ «Ú«⁄ √Ó≈«¬Õ «Â√ Á≈ ’∞·≈ ‘ØÚÀ √∂÷πÕ ÒØ‘» ÒÏπ «È’Ï≈ Ú∂÷πÕ ‘Ø«¬ ‘Ò≈´ Ò◊À ‘«’ ‹≈«¬‘ È≈È’ Á« Á∆Á≈« √Ó≈«¬Õ [√ÒØ’ Ó‘Ò≈ 1, ≈Ó’Ò∆ ’∆ Ú≈ (956)] Ù∂÷ «¬‘ √π‰ ’∂ Ï‘π ıπÙ ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¿∞√ È∂ ¿∞‘ √≈∂ ÁØ‘∂ ‹Ø ¿∞√ ’ØÒ «Ò÷∂ ͬ∂ √È◊π» È≈È’ ˘ Á∂ «ÁºÂ∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’∞fi √Óª «¬Ê∂ ‘∂ Â∂ ’∞fi Í¿∞Û∆¡ª ¿∞⁄≈∆¡ª ‹Ø◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ¡≈√≈ ‹∆ Á∆ Ú≈ Á∆¡ª Í«‘Ò∆¡ª ÈΩ Í¿∞Û∆¡ª ω∆¡ªAÕ ’∞fi √Óª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Í≈’Í‡È «‘ ’∂ Î∂ ¡≈Í ÓπÒÂ≈È ˘ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ÓπÒÂ≈È «Ú⁄ Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È Ó÷Á»Ó ˘ «ÓÒ‰≈ ÓπÒÂ≈È Í≥‹≈Ï Á∂ Ï‘π Íπ≈‰∂ È◊ª «Ú⁄Ø∫ ‘ÀÕ ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Á∂ ’ÊÈ¡È∞√≈ «√’øÁ ¡≈˜Ó Á∂ √Ó∂∫ ÓÒ∆ ’ΩÓ Á∆ ≈‹Ë≈È∆ ÓπÒÂ≈È Ò‘∆ √∆Õ «‘¿πÈ √ª◊ È∂ Ú∆ÓπÒÂ≈È Á≈ ’ÊÈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÓπÒÂ≈È ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ «¬Ò≈’∂ Á∆≈‹Ë≈È∆ √∆Õ ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄ Ï‘≈ÚÒÍπ «¡≈√ÂÁ ¡√Ê≈Í ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª,«¡≈√ ϑ≈ÚÒÍπ Á≈ «¬Ò≈’≈ ¡Â∂ Ï∆’≈È∂ Á∂ Ó≈» ÊÒª Â’ Á≈ √≈≈ «¬Ò≈’≈ ÓπÒÂ≈ÈÈ≈Ò ‘∆ √øÏøË √∆BÕ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ ‘È≈÷Ù Â∂ ÍÑÒ≈Á Á∆ Ú≈Â≈ «¬√∂ È◊ «Ú⁄‘ج∆ Áº√∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ «‘øÁ «Ú⁄ ¡≈¿∞‰ ÂØ∫ «Íº¤Ø∫ ÓπÒÂ≈È «¬√Ò≈Ó Á≈ «¬’ A. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» ‹∆ È∂ ¡≈√≈ ‹∆ Á∆ Ú≈ Á∆¡ª Í«‘Ò∆¡ªÈΩ Í¿∞Û∆¡ª Í≈’Í‡È «Ú⁄ ¿∞⁄≈∆¡ªÕ «¬È∑ª ÈΩ Í¿∞Û∆¡ª «Ú⁄ ¡’≈ÒÍπ÷ Á∆ ¿∞√ÂÂ∆ ‘ÀÕ «¬È∑ª È≈Ò Ò◊Á∂√ÒØ’ª «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï È∂ «¬√Ò≈Ó Ï≈∂ ’∞fi Ú∆⁄≈ Á√∂ ‘È «‹Ú∂∫ ¤∂Ú∆∫ Í¿∞Û∆ Á∂ √ÒØ’-«Ó‡∆ Óπ√ÒÓ≈È Á∆””....““Óπ√ÒÓ≈È≈ «√Π√∆¡Â”” «‹√ ÂØ∫ ‹ÈÓ ’∂ ’ÊÈ Á∆ ÍπÙ‡∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ B. Ancient Geography of India, ¬∂ÈÙÀ∫‡ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ, Ú≈≈È√∆AIFC Í≥È≈ AHE.
    • iBw;kyh gozgok 120Úº‚≈ ’∂∫Á «‘≈ ‘ÀÕ Ùı√ ÂÏ∂˜ Á≈ Ó˜≈ ¡º‹ ’Ò È◊ Á∂ Áº÷‰ ÚºÒ ‘ÀÕ ÙÓ√ ÂÏ∂˜«‹√ Á≈ ¡√Ò Èª √Ó√¿∞Á∆È √∆ ¡¯◊≈«È√Â≈È Á∂ √Ϙ≈Ú ¡√Ê≈È ÂØ∫ √Â≈Ú∆∫ √Á∆«Ú⁄ ¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈AÕ Ù∂ı Ï‘≈¿∞Á-Á∆È ˜’∆¡ª Ï≈∑Ú∆∫ √Á∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «¬Ê∂¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√∂ Â∑ª «¬È∑ª ÁØ‘ª Î’∆ª Á∂ «Ó˜≈ª Á∂ Á» Á» ÂØ∫ ÒØ’ ¡≈ ’∂«˜¡≈ ’Á∂ √ÈÕ «¬È∑ª ÁØ‘ª Ó˜≈ª ’’∂ ÓπÒÂ≈È ¯’∆ª Á≈ «¬’ Úº‚≈ ¡º‚≈ ω«◊¡≈ √∆ ¡Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √Ó∂∫ ÓπÒÂ≈È «Ú⁄ Úº÷ Úº÷ √øÍÁ≈Úª Á∂ ’¬∆ ¯’∆«‘øÁ∂ √ÈÕ √ºÔÁ ‹Ò≈Ò Ïπ÷≈∆ («Á‘ªÂ ABIA ¬∆√Ú∆) ‹Ø Ïπ÷≈∆ ÿ≈‰∂ «Ú⁄Ø∫ √Ì ÂØ∫ Í«‘Òª¿∞µ⁄ Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ ¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘ج∂ Â∂ ’È∆ Ú≈Ò∂ Î’∆ Ó≥È∂ ◊¬∂, Ù∂÷ Ï‘≈¿∞Á∆È‹’∆¡≈ ’π∂Ù∆ («Á‘ªÂ ABFF ¬∆√Ú∆) Á∂ ÓπÁ∆ √ÈBÕ Ï‘≈¿∞Á∆È ˜’∆¡≈ Ï≈Ï≈ ¯∆ÁÙ’◊ø‹ («Á‘ªÂ ABFI ¬∆√Ú∆) Á∂ ÏÛ∂ ◊»Û∂ «ÓºÂ √È CÕ «¬√ Â∑ª ÓπÒÂ≈È «Ú⁄Ï‘≈¿∞Á∆È ˜’∆¡≈ Á∆ ¡ΩÒ≈Á, Í≈’Í‡È «Ú⁄ Ï≈Ï≈ ¯∆Á ◊ø‹-«¬-Ù’ Á∂ ◊Á∆-ÈÙ∆È ¡Â∂ ¿∞⁄ Á∂ ‹Ò≈Ò Ïπ÷≈∆ Á∂ ÷≈ÈÁ≈È «Ú⁄ Íπ≈‰∂ √«Ó¡ª ÂØ∫ Ó∂Ò «ÓÒ≈Í ⁄«Ò¡≈¡≈™Á≈ √∆Õ «¬È∑ª «ÂȪ Ù≈÷ª «Ú⁄Ø∫ ’¬∆ Ï‘π ’È∆ Ú≈Ò∂ ¯’∆ ‘ج∂ ‘ÈÕ Í≈’Í‡È «Ú⁄ Ï≈Ï≈ Ù∂÷ ¯∆Á Á≈ Ó˜≈ ¿∞µ⁄ «Ú⁄ √ºÔ ‹Ò≈Ò Ïπ÷≈∆ Â∂ ¿∞√Á∂ ÍÂ∂ Ó÷Á»Ó≠-«¬-‹‘≈È∆¡ª” Á≈ Ó˜≈ Â∂ ÓπÒÂ≈È «Ú⁄ Ù∂÷ Ï‘≈¿∞Á∆È ˜’∆¡ª Á≈Ó˜≈ √Ê≈È’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Ò¬∆ Í«ÚºÂ ¡√Ê≈È √Ófi∂ ‹ªÁ∂ √ÈÕ «¬È∑ª Ó˜≈ª Á≈ ‘ «¬’ʪ Â∂ «¬’ Ó≈Ò’ ‹ª ◊Á∆-ÈÙ∆È ‘πøÁ≈ √∆ ‹Ø ¡≈Ó ’ ’∂ ¿∞√ Ù≈÷ Á∂ Ï≈È∆ Á∆ ¡ΩÒ≈Á«Ú⁄Ø∫ ‘πøÁ≈ √∆ Â∂ ¿∞√ ˘ Ó÷Á»Ó ’«‘øÁ∂ √È ÒÂ∂ ¿∞√ È≈Ò ‘Ø ‹Ø √∂Ú≈Á≈ ‘πøÁ∂ √È ¿∞È∑≈ ˘÷≈ÁÓÕ «¬È∑ª «ÂøȪ Ù≈÷ª Á∂ ‘ √Ó∂∫ Úº÷ Ú÷ Ó÷Á»Ó ‘πøÁ∂ √ÈÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫Ï‘≈¿∞Á∆È ˜’∆¡≈ Á∂ «Ó˜≈ Â∂ ¿∞√Á∆ ¡ΩÒ≈Á «Ú⁄Ø∫ Ï‘≈¿∞Á“-Á∆ÈD √∆∂Õ Ù∂÷ Ï‘≈¿∞Á∆Ș’∆¡≈ Ó÷Á»Ó Ù∂÷ Ô±√Î Á≈ ÍØÂ≈ √∆Õ ÓπÒÂ≈È Á∂ «¬√ ’π∂Ù∆ ÿ≈È∂ «Ú⁄Ø∫ ¡≈¬∆È-¬∆-¡’Ï∆ ¡È∞√≈ ’∂ÚÒ Ù∂÷ Ô±√Î È∂ ‘∆ ÓπÒÂ≈È Á∂ √Â≈ª √≈Ò ≈‹ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈«Á‘ªÂ Ï«‘ÒØÒ ÒØË∫ Á∂ ≈‹ Á∂ ¡≈øÌ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈EÕ Ù∂÷ Ï‘≈¿∞Á∆È ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈√Ó’≈Ò∆ √∆ Â∂ «¬√ ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Ó÷Á»Ó Ï‘≈ÚÁ∆ ’’∂ «Ò«÷¡≈ ‘ÀFÕ A. Muttan Distt. Gazetter ÓπÒÂ≈È «‚√«‡z’‡ ◊À˜∂‡∆¡, Ò≈‘Ω AIBC-BD, Í≥È≈ BCH 2. Oriental Biographical Dictionary, ˙∆¡À∫‡Ò Ï≈«¬¿∞≈Î∆’Ò «‹‚’ÙÈ∆, Ê≈Í√ «ÚÒ∆¡Ó Ï∆Ò,’Ò’Â≈ AHHA Í≥È≈ AC@ C. ¡≈¬∆È-¡’Ï∆-‹À‡ Â∂ √ ‹≈Á» È≈Ê √’≈, (¡≥◊∂˜∆) «‹Ò Â∆‹∆ Í≥È≈ D@. D. ⁄∆Î√ ¡À∫‚ Î∂Ó∂Ò∆˜ ¡≈¯ È؇, Ò∂ÍÒ «◊ÃÎÈ, «‹ÒÁ Á»‹∆, Ò≈‘Ω AID@, Í≥È≈ CGEÕ E. ¿∞’ F. ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ó÷Á»Ó Ï‘≈ÚÁ∆ ‘ÀÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ ˘Í∆ Ï‘≈ÚÁ∆ Á≈ ÍØÂ≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Í «¬‘ Ù∂÷ Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È ˜’∆¡≈ ÂØ∫ Í≥‹Ú∆∫ ¤∂Ú∆∫ Í∆Û∑∆ Â∂ √∆Õ
    • iBw;kyh gozgok 121 ‹ÁØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ù∂÷ Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È ˜’∆¡≈ Á∆ Á◊≈‘‘ Â∂ ◊¬∂ ª ¿±√Ú∂Ò∂ ¿π√ √Ó∂∫ Á≈ ÓıÁ»Ó Ù∂÷ Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È «ÈÓ≈˜ ÍÛ∑È ⁄«Ò¡≈ √∆ Â∂ ¿∞√ È∂ √∂Ú’ª ‘ºÊ√πÈ∂‘≈ Ì∂«‹¡≈ «’ ÓÀ∫ ÈÓ≈˜ ÍÛ∑ ’∂ ¡≈Úª◊≈ Â∂ ◊π» ‹∆ ÊØÛ≈ «⁄ ÓÀ˘ ¿∞‚∆’‰ Â∂ «ÓÒ‰ ÂØ∫ψÀ È≈ ‹≈‰Õ ‹ÁØ∫ ÷≈ÁÓ ◊π» ‹∆ ’ØÒ ¡≈¬∂, ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¿∞È∑ª ˘ «’‘≈ ¡√∆∫«ÓÒ ’∂ ‘∆ ‹≈Úª◊∂Õ «¬‘ √π‰ ’∂ ÷≈ÁÓ Ï‘π ÍÃ√øÈ ‘ج∂ Â∂ «’‘≈ «’ ◊π» ‹∆ √≈‚∂ «ÁÒ Á∆◊ºÒ Ïπºfi∆ ‘ÀÕ ÊØÛ∂ √Ó∂∫ «Íº¤Ø∫ Ó÷Á»Ó √≈«‘Ï ÈÓ≈˜ ÍÛ∑ ’∂ ¡≈¬∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¿∞· ’∂«ÓÒ∂ Â∂ Î∂ ‘ºÊ «ÓÒ≈ ’∂ ÏÀ· ◊¬∂Õ Î∂ Ó÷Á»Ó È∂ Íπº«¤¡≈ ‹∆ ÌÒ∂ ‘Ø? ª ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÈ∂ ¿∞µÂ «ÁºÂ≈, Ï Á∂ «Ïø«Á¡ª ˘ «ÓÒ ’∂ ÌÒ∂ ‘ªÕ ª Î∂ Ó÷Á»Ó È∂ «’‘≈ √≈˘ ÍÂ≈ ‘À «’«‘øÁ» Â∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ˘ «¬’Ø È˜ È≈Ò Ú∂÷Á∂ ‘Ø Í «¬‘ Áº√Ø «’ Ï ÁØ‘ª «Ú⁄ ‘À «’ È‘∆∫Õª Ï≈Ï≈ ‹∆ È∂ «’‘≈ ºÏ √Ì Êª Â∂ ‘À Â∂ √≈‚∂ √≈«¡ª «Ú⁄ ‘À Â∂ √≈‚∂ «Ú⁄ ÏÀ·≈ √ø√≈ Á≈√ Ó≈‰Á≈ ‘À Â∂ Áπ÷ √π÷ ÌØ◊Á≈ ‘ÀÕ ◊π» È∂ ÙÏÁ ÏØ«Ò¡≈A:- ¡≈Í∂ √∆¡≈ ¡≈«Í √π ¡≈Í∂ ≈Ú‰‘≈π ¡≈Í∂ ‘ØÚ ⁄ØÒÛ≈ ¡≈Í∂ √∂‹ Ì≈Â≈π ø«◊ Â≈ Ó∂≈ √≈«‘Ïπ ◊Ú «‘¡≈ ÌÍ»« ¡≈Í∂ Ó≈÷∆ Ó¤∞Ò∆ ¡≈Í∂ Í≈‰∆ ‹≈´ ¡≈Í∂ ‹≈‰ Ó‰’Û≈ ¡≈Í∂ ¡≥Á« Ò≈´ ¡≈Í∂ Ï‘π «Ï«Ë ø◊Ò≈ √÷∆¬∂ Ó∂≈ Ò≈´ «È ÚÀ √Ø‘≈◊‰∆ Á∂÷π ‘Ó≈≈ ‘≈´ ÍÉÚÀ È≈È’ Ï∂ÈÂ∆ » √Ú ± ‘ø√ ’¿∞´ ±ø ‘À ’Ú∆¡≈ ± ‘À ¡≈Í∂ Ú∂«÷ «Ú◊√πÕ [(«√∆ ≈◊ Ó‘Ò≈ 1 Õ 24 Õ 23)] «¬‘ √π‰ ’∂ Ï‘≈¿πÁ∆È Ó÷Á»Ó È∂ ◊π» ‹∆ ˘ ÈÓ√’≈ ’∆Â∆Õ ’∞fi √Óª ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ÓπÒÂ≈È «‘ ’∂ ¿∞µ⁄ ˘ ‡π ͬ∂BÕ ¿∞µ⁄ «¬’ Ï‘π Íπ≈‰≈ È◊ ‘ÀÕ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «¬√ È◊ Ú≈Ò∆ ʪ Â∂ «√’øÁ-«¬-¡≈˜Ó È∂ «¬’«Í≥‚ Ú√≈«¬¡≈ √∆CÕ Ó«‘Ó»Á ◊˜ÈÚ∆ Á∂ √Ó∂∫ ¿∞√ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á≈ ≈‹ ¡√Ê≈Í‘ث¬¡≈Õ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ Á≈ Ȫ «Á˙◊Û∑ √∆DÕ «¬‘ «¬√Ò≈Ó Á≈ Ú‚≈ ’∂∫Á Ó≥«È¡≈ A. «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È Á∆ «¬’ √≈÷∆ Â∂ ¡Ë≈ ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «Ó‘Ï≈ÈÍ≥È≈ DCH ¡Â∂ DDBÕ «¬’ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Í≥‹Â≈ÒÚ∆∫ √≈÷∆ Ó÷Á»Ó Ï‘≈ÚÁ∆ ◊πÓπ÷ªÚ≈Ò∆ √≈÷∆ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ï‘≈¿∞Á∆È Ó÷Á»Ó ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï‘∞ È∂Û∂ √∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁÂ∆ √≈÷∆ «¬√ È≈ÒØ∫ Ú÷ ‘À Â∂ ¡≈ÂÓ’ Ó≥‚Ò Á∆¡ª ◊ºÒ≈ Á√Á∆ ‘ÀÕ ÁØÚ∂∫ √≈÷∆¡ª Ï‘≈¿∞Á∆ÈÓ÷Á»Ó Á∆ ◊π» ‹∆ È≈Ò Á√≈™Á∆¡ª ‘ÈÕ B. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ BD, Í≥È≈ HB. C. Ó÷Á»Ó ‹‘≈È∆¡≈ ‹‘≈È ◊ÙÂ, ’≈⁄∆, AIFC, Í≥È≈ GC-GE. D. ¿∞’ÂÕ
    • iBw;kyh gozgok 122‹ªÁ≈ √∆ Á∂ «¬Ê∂ Óπ√ÒÓ≈Ȫ Á∂ Íë√ºË √»Î∆ ¯’∆ ‹Ò≈Ò¿∞Á∆È Ïπ÷≈∆ È∂ Â∂∑Ú∆∫ √Á∆ «Ú⁄¡≈ ’∂ ‚∂≈ Ò≈«¬¡≈ √∆Õ ¿∞µ⁄ Á≈ È◊ ¿π√ Á∂ Ȫ ’’∂ Íë√ºË ‘Ø«¬¡≈Õ ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ Ú∆ ¿∞⁄ ˘ ÓπÒÂ≈È Á∂ √»Ï∂ Á≈ Íë√ºË È◊ Á«√¡≈A ‘ÀÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∂ √Ó∂∫ ‹Ò≈Ò¿∞Á∆È Ïπ÷≈∆ Á∆ ¡ΩÒ≈Á ¿∞⁄ «Ú⁄ Ú√Á∆ √∆Õ ‹Ò≈Ò¿∞Á∆È Ïπ÷≈∆ Á∂ Úº‚∂ÍπÂ √ÔÁ Óπ‘øÓÁ Á≈ ÍπºÂ ‹Ò≈Ò¿∞Á∆È Ó÷Á»Ó ’È∆ Ú≈Ò≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á≈ «Á‘ªÂACHC ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈BÕ ¡‹ ’Ò ¡≈Ó ÂΩ Â∂ Ú‚≈ ÍπºÂ Ó÷Á»Ó ωÁ≈ ‘À Í Ó÷Á»Ó-«¬-‹‘≈È∆¡ª Á∆ ÓΩ «Í¤Ø∫ ¿∞√ Á≈ ¤Ø‡≈ Ì≈ ◊ºÁ∆ Â∂ ÏÀ·≈Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ‹ØÓ÷Á»Ó √∆ ¿π‘ «¬√ Á∆ ¡ΩÒ≈Á «Ú⁄Ø∫ √∆ Â∂ ¿∞√ Á≈ Ȫ Ù∂÷ ‘≈‹∆ ¡ÏÁπÒ √≈«‘Ï Ïπ÷≈∆ √∆Õ«¬√ Á≈ ‘≈Ò ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‘À Â∂ «¬√Á≈ «Á‘ªÂ AEBE-BF ¬∆√Ú∆ «Ú⁄‘Ø«¬¡≈CÕ ‹ÁØ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ¿∞µ⁄ ◊¬∂ ª ¿∞‘ Ó÷Á»Ó √≈«‘Ï ’ØÒ ·«‘∂Õ Ó÷Á»Ó √≈«‘Ï‘º‹ Á∆¡ª «Â¡≈∆¡ª ’ ‘∂ √ÈÕ ’πfi √Ó∂∫ «Í¤Ø∫ ÓπÒÂ≈È Á∂ Ó÷Á»Ó Ï‘≈¿∞Á-Á∆È Ú∆ ¿∞µ⁄Íπ‹ ͬ∂ Â∂ «¬‘ √≈∂ ‘º‹ ˘ ‡π ͬ∂Õ ◊π» ‹∆ Ú∆ ’∞fi √Óª ¿∞⁄ ·«‘ ’∂ Ó÷Á»Ó √≈«‘Ï È≈Ò‘∆ Óº’∂ ˘ ‡π ͬ∂Õ «‘ø ◊ Ò≈‹ ‹≈‰≈ ¿∞µ⁄ ÂØ∫ «¬’ Ï∂Û∆ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ì≈¬∆ ÓÁ≈È≈ ¿∞µ⁄ Á∂ Ó÷Á»Ó Â∂ÓπÒÂ≈È Á∂ Ó÷Á»Ó ÏÀ·∂Õ ◊π» ‹∆ È≈Ò «¬È∑ª ÁÚ∂Ùª Á∆ Ï∂Û∆ Í≥‹ÈÁ ¶ÿÁ∆ ‘ج∆ «√øËÁ«¡≈D ≈‘∆∫ √º÷ Íπ‹∆Õ ¿∞È∑ª √«Ó¡ª «Ú⁄ ÓπÒÂ≈È Ú≈Ò∂ Í≈√∂ Á∂ ‘≈‹∆ ¡≈Ó ÂΩ Â∂ √º÷ A. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò ◊À˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ Í≥È≈ HB. B. ¡≈¬∆È∂-«¬-¡’Ï∆, ¡≥◊∂˜∆, ¿ÒÊ≈’≈ ’ÈÒ ‹À‡ Â∂ ‹≈Á» È≈Ê √’≈, «‹ÒÁ Â∆‹∆’Ò’Â≈ AIDH Í≥È≈ DAG C. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¿∞µ⁄ ‹≈‰∆ Á∆ Ú≈«¬Â ‘π‰ Â’ ¿∞√ «Ú⁄ Í⁄ºÒ ‘ÀÕ ¿∞È∑ª È≈Ò √øÏøËÂÍ≥‹ ⁄∆˜ª ¿∞⁄ Ù∆¯ Á∂ ÂØÙ∂ ÷≈È∂ «Ú⁄ ͬ∆¡ª ‘ÈÕ (A) Ò’Û∆ Á∆¡ª ÷Û≈Úª (B) ÏÀ≈◊‰ (C) ͺÊ Á∂ ’Û∂-‘ʪ Â∂ Í≈¿∞‰ Ú≈Ò∂ (D) ͺÊ Á≈ ◊π˜ Â∂ (E) Òº’Û Á∆ Ï∂Û∆Õ «Ï¡≈È √Á≈ ÏÒÚø «√øÿ ’≈ÒÛ≈ ‹Ø ¿∞µ⁄ ‘∂ ‘È Â∂ √Ã∆ ◊π» «√øÿ √Ì≈ ÏÈ’≈’ (Ê≈¬∆ÒÀ∫‚) Á∂ÍÃË≈È ‘ÈÕ D. ¿∞µ⁄ «Ú⁄ ͬ∆ Ï∂Û∆ Á∂ È≈Ò Ú≈«¬Â Íë√ºË ‘À «’ ¿∞⁄ Á∂ Ó÷Á»Ó, ÓπÒÂ≈È Á∂ Ó÷Á»Ó ¡Â∂ ◊π»È≈È’ Â∂ «¬’ Ó√ ’¶Á (‹Ø ÓÁ≈È≈ ‘Ø √’Á≈ ‘À) «¬’Ø Ï∂Û∆ «Ú⁄ ÏÀ·’ ’∂ Í≥‹ÈÁ Â’ ◊¬∂Õ ◊π» È≈È’√«‘Ï Â∂ ÓÁ≈È∂ È∂ Óº’∂ ‹≈‰≈ √∆ Â∂ ¿∞È∑ª È∂ Ú∆ Óº’∂ Á≈ ‘º‹ ’È ‹≈‰≈ √∆Õ «√øË Á«¡≈ «Ú⁄ Ï∂Û∆¡ª Â∂¡≈Ú≈‹≈¬∆ Ï‘π Á∂ ÂØ∫ ‘πøÁ∆ ¡≈¬∆ ‘ÀÕ Ú∂÷∂ Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò «‹ÒÁ AC, Í≥È≈ ABF-ABG
    • iBw;kyh gozgok 123ÂØ∫ «Ù’≈Íπ Â∂ «Ù’≈Íπ ÂØ∫ ÏÒØ«⁄√Â≈È «Ú⁄ Á≈ ÏØÒ≈È ¶ÿ ’∂ Óº’∂ ˘ ‹ªÁ∂ √ÈAÕÓ÷Á»Ó Ï‘≈¿∞Á-Á∆È Â∂ Ó÷Á»Ó ¡ÏÁÒ Ú≈‘Ï ¡≈͉∂ ’∞fi Óπ◊øÁª È≈Ò ‹Ø Á»‹∆¡ª Ï∂Û∆¡ªÂ∂ √È, √º÷ ¿∞µÂ ’∂ «Ù’≈Íπ Ú≈Ò∂ ≈‘ Óº’∂ ‹≈‰≈ ⁄≈‘πøÁ∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆ ÁØÚ∂∫ Ó÷Á»ÓÏ∂Û∆ ÂØ∫ ¿∞µÂ ’∂ «Ù’≈Íπ ⁄Ò∂ ◊¬∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï «√øË Á«¡≈ «Ú⁄ «¬’ Ï∂Û∆ Â∂ ÏÀ· ’∂ ¿∞√ Á«¡≈ ≈‘∆∫ «‹√ ˘¡‹ ’Ò ’º¤ Á∂ «¬«Â‘≈√ «Ú⁄ ’Ø∆ ÈÁ∆ Á∂ «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ Ò÷Í ÈÁ∆B’«‘øÁ∂ √È, ÓΩ‹»Á≈ Ò÷Í È◊ («˜Ò≈ Ìπº‹) Íπ‹ ◊¬∂Õ Ò÷Í Â∂ ’º¤ Á≈ «¬Ò≈’≈ Íπ≈‰∂√«Ó¡ª «Ú⁄ «√øË Á≈ ‘∆ «‘º√≈ ‘Ø«¬¡≈ ’Á≈ √∆Õ «‘¿±È √ª◊ Ú∂Ò∂ ’º¤ «√øË Á≈ «¬’ √»Ï≈√∆CÕ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ «√øË Á«¡≈ Â∂ ¿∞√Á∆¡ª √‘≈«¬’ ÈÁ∆¡ª ’º¤ «Ú⁄Ø∫ ‘Ø ’∂ √ÓπøÁ«Ú⁄ «‚◊Á∆¡ª √ÈÕ ¿∞È∑ª Á∂ «⁄øÈ∑ ‘π‰ Â’ «ÓÒÁ∂ ‘ÈDÕ ¡Ï «Ò÷≈∆ Á√Á∂ ‘È «’√ºÂÚ∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ÁØ ÈÁ∆¡ª «Ó‘≈È Â∂ ‘’≈≈ «√øË Á«¡≈ Á∂ Í»Ï∆ ’ø„∂ ÂØ∫«È’Ò ’∂ È «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ √ÓπøÁ «Ú⁄ «‚◊Á∆¡ª √ÈÕ A@@@ ¬∆√Ú∆ Â’ Ò÷Í ÈÁ∆«√øË Á«¡≈ Á∆ «¬’ Íë√ºË √‘≈«¬’ ÈÁ∆ √∆Õ «¬√ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ «¬√Á≈ Í≈‰∆ ÿ‡È≈ ¡øÌ‘Ø«¬¡≈ Â∂ ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ Â’ Ï‘π ÊØÛ≈ Í≈‰∆ «‘ «◊¡≈EÕ AHAI ¬∆√Ú∆ Á∂ Ìπ⁄≈Ò È∂Ò÷Í ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ÏøÁ◊≈‘ «√øË∆ Â∂ «¬’ ‘Ø «Í≥‚ ˘ ˜∆ÓÈ ÊÒ∂ ÁºÏ «ÁÂ≈ Â∂ AB ÂØ∫AE Îπ‡ ˜Ó∆È ÊÒ∂ Ë√ ◊¬∆Õ B@@@ Ú◊ Ó∆Ò «Ú⁄ «√øË∆ ÂØ∫ ÷≈≈ Í≈‰∆ ÎÀÒ «◊¡≈ Â∂«¬√ Á∂ È≈Ò AH Îπ‡ ÂØ∫ E@ Îπ‡ ¶Ó∂ A@ ÂØ∫ AE Îπ‡ ⁄ØÛ ‡π’Û∂ F@@ Ú◊ Ó∆Ò Á∆ ËÂ∆¿∞µÂ∂ ¿∞Ì ¡≈¬∂Õ «¬√ Â∑ª «¬√ Ìπ⁄≈Ò È∂ Ò÷Í ÈÁ∆ ˘ √Á≈ Ò¬∆ ’º¤ «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ‰ ÂØ∫Ø’ «ÁºÂ≈ Â∂ Ò÷Í Á≈ ¿∞‘ «¬Ò≈’≈ «‹√ «Ú⁄ ⁄ΩÒ ¿∞◊Á∂ √È Ïø‹ Â∂ ÚÀ≈È ’ «ÁºÂ≈FÕ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ Ò÷Í Á≈ Ȫ Ï√Â≈ ÏøÁ √∆Õ «¬√ Á∆ «¬’ Òº÷’Ø∆ (¡≈Ó ÂΩ Â∂ «¬’ πͬ∂ «Ú⁄ ¤∂ ’Ø∆¡ª ‘πøÁ∆¡ª √È) ¡≈ÓÁÈ √∆Õ «’™’ √Ì Í≈«√¡ª A. Imperial Gazetteer, «¬øÍ∆∆¡Ò «‹ÒÁ Ï≈‘Ú∆∫ Í≥È≈ BGF-GGÕ «Ù’≈Íπ «˜Ò≈ √º÷ Á∂ ͺ¤ÓÚ≈Ò∂ Í≈√∂ «√øË ÂØ∫ Í≈ «‘’ «‘√∆Ò ‘ÀÕ ’Ø«¬‡≈ ¡≈Ï≈Á ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª Áº≈ ÏØÒ≈È «Ú⁄Ø∫ ¶ÿ ’∂ ’øË≈ ‹≈‰Ú≈Ò ≈‘ «Ù’≈Íπ ÂØ∫ ‘∆ ‹ªÁ≈ √∆Õ B. «¬øÍ∆∆¡Ò ◊˜∂‡∆¡ «‹ÒÁ AA Í≥È≈ HD-HE. C. ¬∂ÈÙÀ∫¡ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈, ¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Í≥È≈ BA@ D. Ancient Geography of India, Alexander Cunningham, ¬∂ÈÙÀ∫¡ «‹¿∞◊≈¯∆ ¡≈¯ «¬ø‚∆¡≈,¡Ò◊˜ª‚ ’«ÈßÿÓ Í≥È≈ BABÕ E. ’¤ÈØ √ø√«¥Â Á√È, ≈Ó «√øÿ ’ø◊∆ ≈·ØÛ (◊π‹≈Â∆) ¡«‘ÓÁ≈Ï≈Á-AIEH Í≥È≈ BDD-DE¡Â∂ Ú∂÷Ø ’º¤ ◊˜∂‡∆¡ ⁄À͇ «‚√«¥ÍÙÈ F. ¿∞’Â, ’¤ÈØ √ø√«¥Â ÁÙÈ Á∆¡ª ◊π‹≈‰∆ ‡»’ª ˘ ¡≥◊Ã∂˜∆ «Ú⁄ ÍÒ‡≈¿∞‰ Ò¬∆ Ò∂÷’ «Ó√‡‚∆. ’∂. Ú∂«Á¡≈ «’¿±∂‡ ¡‹≈«¬Ï-ÿ Ìπ‹ Á≈ ËßÈÚ≈Á∆ ‘ÀÕ
    • iBw;kyh gozgok