Mga Batakan Sa Panitik Sa Binisaya Sinugboanon
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share

Mga Batakan Sa Panitik Sa Binisaya Sinugboanon

  • 2,657 views
Uploaded on

Usa ka siglo na kapin sukad makahimungawong ang mga Bisaya sa kahinungdanon sa estandard nga panitik kun espeling sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. ...

Usa ka siglo na kapin sukad makahimungawong ang mga Bisaya sa kahinungdanon sa estandard nga panitik kun espeling sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Namatikdan kini sa kanhing nanag-unang mga magsusulat dihang migula ang unang mantalaang Binisaya, ang "Ang Suga" (1901) ni Don Vicente Sotto.

Matod ni Sotto, dili tiaw ang gibati nilang kalisod sa pagsulat o pagtitik sa Binisaya kaniadto ("Ang Suga", Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931) ug gani, wala nila kalikayi ug wa gyod gani seguro sila magdahom nga naglabi diay ang Kinatsila sa ilang mga sinulat.

Ug dayag na lang nga impluwensiyado usab sa Kinatsila ang ilang pagtitik sa mga pulong, gawas pa nga wala pa gayoy makitang konsistensi sa ilang pag-espeling— tatawng way sumbanan nga gisunod.

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
2,657
On Slideshare
2,655
From Embeds
2
Number of Embeds
2

Actions

Shares
Downloads
11
Comments
0
Likes
0

Embeds 2

http://www.slideshare.net 1
http://www.pdfspirit.com 1

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Mga Batakan Sa Panitik Sa Binisaya-Sinugboanon (Rules on Cebuano Spelling) http://bismag.pbworks.com EDGAR S. GODIN Associate Editor, Bisaya [email_address]
  • 2. Pasiuna Usa ka siglo na kapin sukad makahimungawong ang mga Bisaya sa kahinungdanon sa estandard nga panitik kun espeling sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Namatikdan kini sa kanhing nanag-unang mga magsusulat dihang migula ang unang mantalaang Binisaya, ang "Ang Suga" (1901) ni Don Vicente Sotto. Matod ni Sotto, dili tiaw ang gibati nilang kalisod sa pagsulat o pagtitik sa Binisaya kaniadto ("Ang Suga", Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931) ug gani, wala nila kalikayi ug wa gyod gani seguro sila magdahom nga naglabi diay ang Kinatsila sa ilang mga sinulat. Ug dayag na lang nga impluwensiyado usab sa Kinatsila ang ilang pagtitik sa mga pulong, gawas pa nga wala pa gayoy makitang konsistensi sa ilang pag-espeling— tatawng way sumbanan nga gisunod.
  • 3. Ang ilang sinulatan kanhi ingon niini:
    • guinicanan
    • camo
    • canako
    • quini (kini)
    • cana
    • guiadto
    • guihimo (usahay guijimo)
    • ug ang ‘u’ ug ‘o’ agad lang sa tagsulat.
  • 4. (Sumpay sa pasiuna…) Unya nanungha ang mingsunod pang mga basahong Binisaya ( Babaye , Alimyon, Silaw, Bag-ong Kusog, Bag-ong Balud , ubp.) nga sama sa gihapon, managlahi ug wa magkauyon sa espeling nga angay sagopon. Sagad nagabase sa undak kuno sa paglitok. Apan namatud-an nga kining pagbase sa undak o tono sa paglitok dili gayod makakab-ot og kahiusahan (Twa. Artikulo ni Hermosisima, Bisaya Aug. 5, 1964; gi- reprint : Budaya Dec. 2003) nga matod pa niya, "bisan si Padre Cabonce nag-awhag nga kinahanglan pangitaan og usa ka paagi nga magpamasamahon sa pagsulat sa ‘u’ ug ‘o’….“ Ug salamat nga ang dudagkong publikasyon nga nanagpatik og Binisayang mga mantalaan sa Manila, usa na niini ang Bisaya (sa Soler pa kanhi), nagkasilingan ra, maong sayon ra sa mga staff ang pagtagbo-tagbo aron hisgotan ang kahiusahan sa panitik Binisaya. Ug dinhi nahimugso ang Akademiyang Bisaya nga gitukod sa mga editor kanhi ( Hermosisima et al ) diin matag Sabado sa hapon adto sila sagad magtigom sa balay ni Pres. Carlos Garcia. Ug human nila malatid ang lagda sa ‘o’ ug ‘u’, natuhay-tuhay ang espeling bisan tuod ingnon ta, dili pa gayod hingpit.
  • 5. (Sumpay sa pasiuna…) Ug kay dili pa hingpit, may nagkugi pagpadayon sa nasugdan. Natukod usab ang "Bag-ong Akademiya" nga nagbase na sa Sugbo sa pagpangulo ni Atty. Adelino Sitoy ug Atty. Cesar Kilaton. Nahimugso ang "Binisaya-Sinugbuanon Nga Batadila" ug "Diksiyonaryong Bisaya", mga proyekto nga maisip nga laing kalamposan sa pagtuon sa atong pinulongan. Apan sa paglatas sa panahon, nunot usab sa pagpanungha sa daghang nagkalainlaing Binisayang mantalaan sa kaprobinsiyahan, ingon sa inanay na usang nalubong sa kalimot ang nalatid nga mga lagda. Nanag-iyahay na usab. Ug mibalik ang kaguliyang sa espeling. Ngano kini? Sa akong paniid, tungod kini sa kakulang sa kahibalo— sa kakulang sa kasayoran ug pagpakabana o kaha sa lainlaing panahom sa mga magsusulat ug mga editor labot sa panitik sa Binisaya. Ug salamat niining dakong kahigayonan nga ikapaambit kining mga batakan sa panitik – ang bunga sa unang mga pagtuon nga gitamod ug gisagop sa magasing Bisaya.
  • 6. Tribya: AKADEMIYA SA DILANG BISAYA (AKADABA) Ang AKADEMIYA SA DILANG BISAYA (AKADABA) -- gisakpan nila ni kanhi Pamuno Carlos P. Garcia ug kanhi Bise Presidente Emmanuel Pelaez isip mga patron; samtang ang banggiitang mga editor nga sila si Francisco Candia, Diosdado C. Mantalaba, Laurean Unabia ubp. maoy nanag-unang mga sakop; ug maoy nanimon sa academic council sila si Mlbn. Tomas V. Hermosisima, Mlbn. Napoleon Dejoras, Mlbn. Filomeno C. Kintanar, Mlbn. Fausto Dugenio, Flaviano P. Boquecosa, ug Dr. Jesus E. Perpiñan. Gisugdan pagtuki sa sayong mga tuig sa dekada 60 apan gimantala ingon nga opisyal nga sumbanan sa tanang buot mosulat og Binisaya ilabi na sa motampohay sa Bisaya niana nang pagka Hulyo 15, 1987. (Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964)
  • 7. Mga Basehanan sa Pag-ila
    • MGA PULONG LUMAD
    • gamot pulong ( rootword )
    • pulong linanggikitan ( affixed word )
    • pulong tinapoan ( contracted word )
    • silabang gisubli-subli ( repeated syllable )
    • pulong gibalik-gibalik ( contracted word )
    • pulong sinumpay ( coined word )
    • MGA PULONG HINULAMAN
    • direktang paghulam
    • di direktang paghulam
    • simplipikadong paagi ( simplified way )
  • 8. Alang sa Lumad nga mga Pulong -- Ang lumad nga mga pulong mao ang mga pulong nga nahilakip sa leksikon sa Binisaya-Sinugboanon sa wala pa moabot ang mga Katsila ug ubang langyaw. Ang pagdeterminar asa ipahimutang ang “U” ug “O” sa lumad nga mga pulong nagsandig ning mosunod:
    • Unang Silaba
    • Sulod nga Silaba
    • Kataposang Silaba
  • 9. Ang "U" ug "O" sa Mga Gamotpulong (Root Words) Ang mga pulong lintunganay mao kadtong mga pulong nga wala langgikiti.
    • 1. ‘U' ang gamiton sa una ug sulod nga (mga) silaba sa mga pulong lintunganay, samtang ang ‘o’ anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay.
    • Mga Pananglitan:
  • 10. Unang Silaba
    • b u ghat
    • k u si
    • t u lo
    • b u lan
    • b u ang
    • b u to
    • p u lo ( island )
    • u magad
    • u gangan
    • u g-og
    • m u g-ot
    • g u n-ob
    • d u gho
    • b u gan
    • s u d-an
    • t u l-an
    • k u lang
    • u lan
    • t u lon
    • g u bat
    • b u gti
    • d u gnit
  • 11. Sulod nga Silaba
    • hap u hap
    • pang u tana
    • hab u habo
    • bit u on
    • ta u dtaod
    • sag u nson
    • hag u ka
    • hin u on
    • tur u tot
    • buk u b u ko
    • hug u nh u gon
    • puh u nan
  • 12. Kataposang Silaba
    • pak o
    • dak o
    • tul o
    • mat o d
    • nas o d
    • lungs o d
    • bal o d
    • gak o s
    • sak o b
    • bar o g
    • ta o b
    • turut o t
    • huyuh o y
    • him o
    • panimal o s
    • hisg o t
  • 13. Ang patingog nga "I"
    • 2. Ang "i" gamiton sa tanang lumad nga pulong gawas sa mga pulong "babaye", "pangadye", "dayeg" ug "sikwate".
  • 14. Mga Pananglitan:
    • bitin
    • hait
    • bituon
    • kanding
    • sigbin
    • iti
    • tagiptip
    • kuting
    • tai
    • pisi
  • 15. Ang "U" ug "O" sa Mga Pulong Linanggikitan (Affixed Words)
    • 3. Magpabilin ang han-ay sa 'u' ug/o 'o' sa gamotpulong diha sa mga pulong linanggikitan, o kon ang mga pulong lintunganay gitapoan na sa mga iglalanggikit.
  • 16. Mga Pananglitan:
    • himoON -- gikan sa ‘ himo’ , gisumpotan sa ‘ ON ’
    • himoAN -- gikan sa ‘ himo ’, gisumpotan sa ‘ AN ’
    • handomANAN -- gikan sa ‘ handom’ , gisumpotan sa ‘ ANAN ’
    • hALandomON -- gikan sa ‘ handom ’, gisal-otan sa ‘ AL ’ ug gisumpotan sa ‘ ON ’
    • lungsorANON -- gikan sa ‘ lungsod ’ (d/r), gisumpotan sa ‘ ANON ’
    • KAlibotAN -- gikan sa ‘ libot ’, gilanggikitan sa ‘ KA ’ ug gisumpotan sa ‘ AN ’
    • bULuhatON -- gikan sa ‘ buhat ’, gisal-otan sa ‘ UL ’ ug gisumpotan sa ‘ ON ’
    • sULugoON -- gikan sa ‘ sugo ’, gisal-otan sa ‘ UL ’ ug gisumpotan sa ‘ ON ’
    • tULunghaAN -- gikan sa ‘ tungha ’, gisal-otan sa ‘ UL ’ ug gisumpotan sa ‘ AN ’
    • igsoON -- gikan sa ‘ igso ’, gisumpotan sa ‘ ON ’
    • MAtINahorON -- gikan sa ‘ tahod ’, gilanggikitan sa ‘ MA ’, gisal-otan sa ‘ IN ’, ug gisumpotan sa ‘ ON ’
    • tULumanON -- gikan sa ‘ tuman ’, gisal-otan sa ‘ UL ’ ug gisumpotan sa ‘ ON ’
  • 17. Angay Timan-an: Tungod kay walay tunganggikit ( infex ) sa Binisaya nga may titik 'O', wala gayoy pulong nga may titik 'O' sa tunga o sulod nga silaba gawas sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles o Kinatsila, ubp. Sa mga gamotpulong nga gibalik-balik paglitok nga may titik 'O' sa sulod o tunga nga silaba, kini gi- justify sa haypen pagpasabot nga kana pulong gamot nga gisubli lamang paglitok. Hinungdan usab nga ang pulong 'hunahuna' dili angay haypenan tungod kay dili man pulong gamot ang 'huna'. Twa: "Mga Pulong nga Gibalik-balik Pagtabi"
  • 18. Pag- check sa Espeling (Lumad) Mga Iglalanggikit: Pref.– PAG, KA, NAG, MO, MI, GI, MAG, ubp. Inf. – IN, AL, UL, UM, ubp. Suf.– ON, AN, ONON, ANAN, I, A, AY, ubp.
    • t AL ahor ON ( tahod + AL + ON)
    • b IN isaya ( bisaya + IN)
    • Naay uban mosulat…
    • katuyuan (unsay root ug langgikit)
    • KA tuyo AN
    • NAG t IN uno AN ( tuno +NAG+IN+AN)
  • 19. Pag- check sa Espeling (Hinulaman) Mga Iglalanggikit: Pref.– PAG, KA, NAG, MO, MI, GI, MAG, ubp. Inf. – IN, AL, UL, UM, ubp. Suf.– ON, AN, ONON, ANAN, I, A, AY, ubp.
    • KA rebelde hON -- ( rebelde + KA + [h]ON)
    • s IN emana -- ( semana + IN)
    • Naay uban mosulat…
    • NAutrohAN (X) (sakto: na otro han)
    • GI tono - tono [h] AN -- (GI+[h]AN)
    • GI t IN onto hAN -- (GI+IN+[h]AN)
  • 20. Ang mga patingog (A, E, I, U, O) sa Mga Pulong Tinapoan (Contracted Words)
    • 4. Magpabilin usab ang patingog ( vowel ) sa mga pulong lintunganay diha sa mga pulong tinapoan o hinugtong. (Ang apostrope nga gigamit sa uban timaan sa paghugtong dili na pagagamiton).
  • 21. Mga Pananglitan:
    • lainlaing dapit (lainlain nga dapit)
    • higanteng baki (higante nga baki)
    • bayleng buntagay
    • kabayong pak-an
    • estudyanteng sipat
    • dakog kaon (dako og kaon)
    • tiking kuwanggol
  • 22. Mga Silabang Gisubli-subli Paglitok
    • 5-A. Magpabilin ang 'u' sa unang silabang gisubli paglitok.
  • 23. Mga Pananglitan:
    • tudlo -- magtutudlo
    • tuon -- magtutuon
    • hukom -- maghuhukom
    • sulat -- magsusulat
    • pulong – magpupulong
    • kuot—mangunguot (mangkukuot)
  • 24. 5-B. Dunay tagsa ka silaba nga gibalik-balik sa usa ka pulong lintunganay. Kini magsunod gihapon sa lagda sa ‘u’ ug ‘o’. Mga pulong sama niini dili gayod angay ulangon og giyon o haypen (-). Mga Pananglitan:
    • lumlom
    • gulgol
    • luglog
    • gutgot
    • bukbok
    • hulhol
    • suksok
    • bungbong
    • hunghong
    • sungsong
    • tuktok
    • luklok
  • 25. Mga Pulong Gibalik-balik Pagtabi
    • 6-A. Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay o gamotpulong nga gibalik-balik paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kun susama sa, ug sa kakulang og diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan. Ang mga pulong sama niini angayng ulangon gayod sa giyon (-) o hyphen .
  • 26. Mga Pananglitan:
    • lukso-lukso
    • pula-pula
    • tigom-tigom
    • dakop-dakop
    • hubo-hubo
    • buot-buot
    • dula-dula
    • humok-humok
    • kaon-kaon
    • inom-inom
    • hubog-hubog
    • itom-itom
    • timo-timo
    • tagsa-tagsa
  • 27. 6-B. Adunay mga pulong binalik-balik paglitok apan dili mga pulong lintunganay ( root ) nga gisubli lamang paglitok, kondili usa gayod ka tibuok o lintunganay nga pulong. Gilangkob kinig mga silaba nga dili makabarog kon dili sublion paglitok, busa ang ‘u’ ug ‘o’ niini magsunod sa lagda 1. Kining mga pulonga dili angayng buakon sa giyon sanglit usa man siya ka tibuok nga pulong.
  • 28. Mga Pananglitan:
    • taudtaod
    • hunahuna
    • hugunhugon
    • bukubuko
    • habuhabo
    • kutukuto
    • bagulbagol
    • tuwaytuway
    • dihadiha
    • duhaduha
    • dipudipo
    • tubatuba
  • 29. 6-C. Kon ang pulong binalik-balik paglitok may pagka susama sa giingon sa 6-A apan gigamit na ingong espesipikong ngalan (labi nag proper noun ) sa usa ka butang, mananap, o dapit, ang maong pulong maisip nang kamatang sa giingon sa 6-B ug busa magsunod na sa maong lagda.
  • 30. Mga Pananglitan:
    • Lapulapu ( a name: Cebuano hero )
    • lapulapu kun pugapo ( fish )
    • kasingkasing
    • habalhabal ( for-hire motorcycle )
    • tuwaytuway
    • sagingsaging ( a kind of herb )
    • tubatuba ( a kind of herb )
    • bagulbagol ( skull )
    • kandingkanding ( plant )
    • Gitikgitik ( a joke; a section of the Bisaya magazine )
  • 31. (Angay Timan-an):
    • May pipila ka pulong gibalik-balik paglitok nga may kapin sa usa ka gidalang kahulogan. Pananglit, ang pulong " lainlain ". Kining pulonga dili angayng ulangog giyon kon nagpasabot og " different " sama sa "Nagkalainlaing siyudad sa kapupud-an." Apan kini ulangon nag giyon kon ang maong pulong nagpasabot og "set aside" ingon sa "Iyang gilain-lain pagbutang ang mga pagkaon."
  • 32. Alang sa Hinulamang mga Pulong
    • * Direktang Paghulam
    • 7-A. Ang Direktang Paghulam nagpasabot og hingpit nga paggamit sa langyawng pulong sa walay pag-usab sa panitik niini.
  • 33. Mga Pananglitan:
    • fan (Eng. magdadayeg)
    • buena familia (Sp.)
    • armas de fuego (Sp.)
    • super cute (Eng.)
  • 34. * Di Direktang Paghulam
    • 7-B. Paghulam o pag-adap sa langyawng pulong diin giusab ang espeling pinasibo sa abakada sa Binisayang Sinugboanon.
    • Sa pag-usab, magpabilin ang mga patingog ( vowels ) ug ang mga katingog ( consonants ) lamang ang pagailisan, sama sa mga letrang C, F, J, Ñ, Q, V, X, ug Z nga may laing katugbang sa abakada sa Binisayang Sinugboanon. (Dili apil sa pagailisan ang mga ngalan sa tawo, dapit, ug brand sa mga produkto.)
  • 35. Mga Pananglitan:
    • pilosopo (Sp. filosopo )
    • kolor (Eng. color )
    • tono (Sp. tone )
    • polis (Eng. police )
    • espiritu (Sp. espiritu )
    • gradwasyon (Sp. graduacion )
    • gradwesyon (Eng. graduation )
    • abentura (Sp. aventura )
    • adbentyur (Eng. adventure )
    • responsabilidad (Sp. responsabilidad )
    • responsibiliti (Eng. responsibility )
  • 36. 7-C. Kon ang pulong hinulaman may kaamgid nga tugbang (sa Iningles ngadto sa Kinatsila o vise versa ) nga susama usab ang panglitok, ang pulong Kinatsila maoy himoong sumbanan.
    • Mga Pananglitan:
    • edukasyon (Sp. educacion ) (Eng. education )
    • eleksiyon (Sp. eleccion ) (Eng. election )
  • 37. A.T. (Angay Timan-an):
    • May pipila ka pulong hinulaman nga wala moagad sa orihinal nga panitik sa pulong gigikanan. Sagad niining mga pulonga may establisado nang panitik sa Binisaya nga lisod nang mausab, ug busa angayng pahinuntan na lamang.
  • 38. Mga Pananglitan:
    • suspetsa (Eng. suspect ) (Sp. sospecha )
    • sustener (Eng. sustain ) (Sp. sostener )
    • kuwitis (Sp. cojete )
    • pista (Sp. fiesta ) (Eng. feast )
    • tinda (Sp. tienda )
    • yelo (Sp. hielo )
    • pulbos (Sp. polvo )
    • kursonada (Sp. corazonada )
    • hulma (Sp. horma )
    • pulbora (Sp. polvora )
    • hulmigas (Sp. hormiga )
    • kutson (Sp. colchon )
    • gulpi (Sp. golpe )
    • pundo (Sp. pondo ) (Eng. fund )
  • 39. 7-D. "E" o "EY" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may long "a" . Mga Pananglitan:
    • keyk ( cake )
    • tsokoleyt ( chocolate )
    • manedyer ( manager )
  • 40. 7-E . Ang mga pulong Iningles nga nagsugod og "S" nga walay tugbang nga amgid sa Kinatsila pagaunhan og titik "E" sa lumad nga hubad. Mga Pananglitan:
    • estorya— story (Sp. cuento )
    • esteyds— stage (Sp. tablado )
    • estambay— standby
    • esnatser— snatcher
  • 41. 7-F. "I" ang gamiton paghulip sa "y" sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga may tunog ‘i’. Mga Pananglitan:
    • kendi ( candy )
    • delikasi ( delicacy )
    • seksi ( sexy )
    • melitari ( melitary )
    • parti ( party )
    • panti ( panty )
  • 42. 7-G. "I" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may dobleng E (‘ee’) o nanagsunod nga duha ka ‘e’. Mga Pananglitan:
    • miting ( meeting )
    • dyip ( jeep )
    • dyambori ( jamboree )
    • reperi ( referee )
  • 43. 7-H. "O" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "iew". Mga Pananglitan:
    • interbiyo ( interview )
    • saydbiyo ( sideview )
  • 44. (Angay Timan-an): Kon ang katingog (‘b’ sa gigamit nga pananglitan) sa lumad nga hubad giunhan og patingog ( vowel ), ang "i" dili na gamiton . Pananglitan:
    • re b yo ( review )
  • 45. 7-I. "U" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "ue". Mga Pananglitan:
    • abenyu ( avenue )
    • barbekyu ( barbecue )
    • isyu ( issue )
    • reskyu ( rescue )
    • benyu ( venue )
  • 46. * Ang Simplikadong Paagi (Simplified Way)
    • Ang simplified way kun simplikadong paagi maoy komun nga gilutsang bag-ong dalan aron pagkuha (sa labing duol) sa aktuwal nga pamulong sa kabag-ohan.
    • Kini nabahig sa duha ka sumbanan:
    • 8-A. Mga pulong Kinatsila nga kuoton na kaayo o kaha dili na praktikal (sa panan-aw ug panglitok sa kabag-ohan) kon apason pa ang espeling sa gigikanang pulong base sa nahiunang nalatid nga mga lagda. Kini mao ang pagtangtang sa titik "i" sa mga pulong Kinatsila nga may "ie" o "ei". Hinuon, kini usa lamang ka opsiyonal, ug wala magdili sa paggamit sa nahaunang sumbanan.
  • 47. Mga Pananglitan:
    • gobyerno—inay sa "gobiyerno" (Sp. govierno )
    • porsento—inay sa "porsiyento" (Sp. porciento )
    • asyenda—inay sa "asiyenda" (Sp. hacienda )
    • renda—inay sa "reyinda" (Sp. reinda )
    • membro—inay sa "miyembro" (Sp. miembro )
  • 48. 8-B. Mga pulong Iningles nga sulaton sa Binisaya agad sa unsay litok. Mga Pananglitan:
    • naytklab ( night club )
    • pirslab ( first love )
    • plaslayt ( flash light )
    • obertaym ( overtime )
    • hayskol ( high school )
    • adbentyur ( adventure )
    • notbok ( notebook )
    • hayblad ( high blood )
  • 49. Mga Pulong Sinumpay (Coined Words)
    • 9-A. Magpabilin ang orihinal nga espeling sa root word o mga silaba sa root word nga gitapot sa laing root word aron pagmugna og laing pulong.
  • 50. Mga Pananglitan:
    • gumonhap (gumon + {kata}hap)
    • tagohipos (tago + hipos)
    • daghongulisiw (daghong + {k}ulisiw)
    • pulongbay (pulong + b{al}ay)
    • hatodkawat ( telegram ) (hatod + kawat)
    • tugahala (tuga + {bat}hala)
    • tagolilong (tago + lilong)
    • kandilaw (kand{ela} + {g}ilaw)
  • 51. 9-B. Mga Pulong Langyaw : Base sa prinsipyo sa paggamit sa ‘u’ ug ‘o’, magpabilin usab ang mga patingog ( vowel ) sa mga pulong hinulaman. Pananglitan:
    • teleponokabildo (telepono + kabildo) ( telephone conversation )
    • tangkilepono (tangkil + telepono) ( cellular phone )
    • insomniyalak (insomniya + balak) ( wine-induced sleeplessness )
  • 52. Mga Katingog (Consonants) Ang mga katingog sa Sinugboanong pinulongan mahimong ihulip sa mga katingog sa langyawng pinulongan.
    • 1. B (V)-- Ang "b" gamiton paghulip sa titik "v" sa hinulaman nga mga pulong.
  • 53. Mga Pananglitan:
    • abiba -- aviva
    • abiso -- aviso
    • pabor -- favor
    • laba -- lava
    • lababo -- lavavo
    • bampira - vampire
    • baso -- vaso
    • biyahe -- viaje
    • bista -- vista
    • bino -- vino
    • baho -- vajo
  • 54. 2. K (C)-- Ang "k" gamiton paghulip sa titik "c" sa hinulaman nga pulong.
    • abaniko -- abanico
    • artikulo -- articulo
    • barko -- barco
    • botika -- botica
    • kamote -- camote (Mex.)
    • komun -- comun
    • kosina -- cocina
    • piko -- pico
    • bakante -- vacante
    • layko -- laico
  • 55. 3. KE (QUE)-- Ang "ke" gamiton paghulip sa mga titik "que".
    • etiketa -- etiqueta
    • plake -- plaque
    • kerida -- querida
    • tangke -- tanque
    • atake -- ataque
    • empake -- empaque
    • prangkeyo -- franqueo
    • retoke -- retoque
  • 56. 4. KI (QUI)-- Ang "ki" gamiton paghulip sa mga titik "qui".
    • arkitektura -- arquitectura
    • ekipo -- equipo
    • makina -- maquina
    • moskitero -- mosquitero
    • kinse -- quince
    • kinsena -- quincena
    • kinto -- quinto
    • rekisito -- requisito
    • takilya -- taquilla
  • 57. 5. KS (X)-- Ang "ks’ gamiton paghulip sa titik "x" sa hinulamang pulong.
    • eksakto -- exacto
    • eksamin -- examine
    • eksepsiyon -- exception
    • ekskursiyon -- excursion
    • oksihena -- oxigena
    • seksiyon -- section
    • seksto -- sexto
    • seroks -- xerox
  • 58. 6. KUWA (CUA)-- Ang "kuwa" gamiton paghulip sa mga titik "cua" sa hinulamang mga pulong.
    • kuwaresma -- cuaresma
    • kuwarta -- cuarta
  • 59. 7. KUWE (CUE)-- Ang "kuwe" gamiton paghulip sa mga titik "cue" sa hinulamang pulong.
    • kuwenta -- cuenta
    • kuwerdas – cuerdas
    • Kuwerpo -- cuerpo
  • 60. 8. DY (J)-- Ang "dy" gamiton paghulip sa titik "j" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.
    • dyaket -- jacket
    • dyakpat -- jackpot
    • dyip -- jeep
    • dyet -- jet
  • 61. 9. DYI (GY)-- Ang "dyi" gamiton paghulip sa titik "gy" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.
    • alerdyi -- allergy
    • enerdyi -- energy
  • 62. 10-A. H (G ug/o J)-- Ang "h" gamiton paghulip sa titik "g" sa mga pulong Iningles o Kinatsila nga litokon ingon nga "h".
    • ahensiya -- agencia
    • ahente -- agente
    • dihito -- digito
    • imahen -- imagen
    • orihinal -- original
    • trahedya -- tragedia
    • rehiyon -- region
    • rehimen -- regimen
  • 63. 10-B. Ang "h" gamiton usab paghulip sa titik "j" sa mga pulong Kinatsila nga litokon nga "h".
    • aguha -- aguja
    • bagahe -- bagaje
    • baho -- bajo ( bass )
    • kaha -- caja
    • hinete -- jinete
    • husto -- justo
    • maneho -- manejo
    • pasahe -- pasaje
    • baho -- vajo ( smell )
  • 64. Eksepsiyon: Adunay mga pulong Kinatsila nga dili litokon ang "h", busa wagtangon ang maong titik sa mga pulong Sinugboanon.
    • alahas -- alhaja
    • abilidad -- habilidad
    • asyenda -- hacienda
    • oras -- horas
    • ospital -- hospital
    • ostiya -- hostia
    • otel -- hotel
  • 65. 11. L (LL)-- Ang "l" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Iningles.
    • aleluya -- alleluia
    • alerdyi -- allergy
    • basketbol -- basketball
    • besbol -- baseball
  • 66. 12. LY (LL)-- Ang "ly" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Kinatsila.
    • amarilyo -- amarillo
    • apelyido -- apellido
    • argolya -- argolla
    • barandilya -- barandilla
    • bilyar -- billar
    • kutsilyo -- cuchillo
    • empelya -- empella
    • lamparilya -- lamparilla
    • mansanilya -- mansanilla
    • martilyo -- martillo
  • 67. 13. M (N)-- Ang "m" gamiton paghulip sa titik nga "n" sa mga pulong Kinatsila.
    • komperensiya -- conferencia
    • kompiyansa -- confianza
    • kombento -- convento
    • kombida -- convida
    • imbalido -- invalido
    • imbestigasyon -- investigacion
    • simponiya -- sinfonia
    • kompesal -- confesar
    • kombensiyon -- convencion
    • kombikto -- convicto
    • kombite -- convite
  • 68. 14. MYA (MIA)-- Ang mga titik nga "mya" gamiton paghulip sa mga titik "mia" sa mga langyawng pulong.
    • anemya -- anemia
    • epidemya -- epidemia
    • Eksepsiyon: akademiya -- academia
  • 69. 15. MYO (MIO)-- Ang mga titik "myo" gamiton paghulip sa mga titik "mio" sa langyawng mga pulong.
    • andamyo -- andamio
    • bohemyo -- bohemio
  • 70. 16. NY (Ñ, NEA)-- Ang mga titik "ny" gamiton paghulip sa mga titik "ñ" ug "nea" sa mga pulong langyaw.
    • anyo -- año
    • aranya -- areña
    • banyo -- baño
    • kanyon -- cañon
    • kampanya -- campaña
    • karinyo -- cariño
    • pinya -- piña
    • monsenyor -- monseñor
    • rinyon -- riñon
    • linya -- linea
  • 71. Eksepsiyon:
    • a. kompaniya -- compañia
    • b. Dili usbon ang mga ngalan sa tawo o dapit, sama sa Osmeña, Cariño, Sto. Niño, ubp.
  • 72. 17. NIYA (NIA)-- Ang mga titik "niya" gamiton paghulip sa mga titik "nia" sa mga pulong langyaw kon ang "n" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.
    • litaniya -- litania
    • simponiya -- sinfonia
    • Eksepsiyon:
    • epipanya -- epifania
  • 73. 18. P (F)-- Ang "p" gamiton paghulip sa titik "f" sa mga pulong langyaw.
    • kape -- café
    • pabrika -- fabrica
    • pamilya -- familia
    • petsa -- fecha
    • prutas -- fruta
    • garapon -- garrafon
    • napta -- nafta
    • parapo -- parafo
    • puwerte -- fuerte
    • opisyo -- oficio
    • gripo -- grifo
    • garapa -- garrafa
  • 74. 19. R (RR)-- Ang "r" gamiton paghulip sa mga titik "rr" sa mga pulong langyaw.
    • aras -- arras
    • areglar -- arreglar
    • baraks -- barracks
    • karera -- carrera
    • koreyo -- correo
    • barena -- barrena
    • bara -- barra
    • arastre -- arrastre
  • 75. 20. RIYA (RIA)-- Ang "riya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug/o "o".
    • galeriya -- galleria
    • karenderiya -- carenderia
    • kategoriya -- categoria
    • panaderiya -- panaderia
    • bateriya -- bateria
  • 76. 21-A. RYA (RIA)-- Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "a".
    • malarya -- malaria
    • primarya -- primaria
    • elementarya -- elementaria
    • segundarya -- segundaria
    • kandelarya -- candelaria
    • punerarya -- funeraria
  • 77. 21-B. Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug nga, kon ang pulong may duha lamang ka silaba. (Ikatalay dinhi ang mga pulong " medya " dili mediya , " rebyo " dili rebiyo ubp.
    • perya -- feria
  • 78. 22-A. S (C, Z ug X)-- Ang "s" gamiton paghulip sa titik "c" sa mga pulong langyaw.
    • bosina -- bocina
    • onse -- once
    • kosina -- cocina
    • kinse -- quince
  • 79. 22-B. S (C, Z ug X)-- Ang "s" gamiton paghulip sa titik "z" sa mga pulong langyaw.
    • aktres -- actriz
    • asul -- azul
    • basar -- bazar
    • krus -- cruz
    • kapatas -- capataz
    • onsa -- onza
    • lapis -- lapiz
    • ahedres -- ajedrez
  • 80. 22-C. S (C, Z ug X)-- Ang "s" gamiton usab paghulip sa titik "x" sa pulong langyaw.
    • seroks -- xerox
  • 81. 23. SIYA (CIA, TIA)-- Ang "siya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "tia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.
    • ganansiya -- ganancia
    • probinsiya -- provincia
    • alkansiya -- alcancia
    • ignoransiya -- ignorantia
  • 82. 24. SYA (CIA, SIA)-- Ang "sya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "sia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.
    • amnesya -- amnesia
    • parmasya -- farmacia
    • iglesya -- iglesia
    • malisya -- malicia
    • grasya -- gracia
    • demokrasya -- democracia
  • 83. 25. SIYO (CIO, TIO)-- Ang "siyo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" giunhan og katingog.
    • anunsiyo -- anuncio
    • silensiyo -- silencio
    • Eksepsiyon: basiyo -- vacio
  • 84. 26. SYO (CIO, TIO)-- Ang "syo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.
    • edipisyo -- edificio
    • palasyo -- palacio
    • bisyo -- vicio
    • serbisyo -- servicio
    • opisyo -- oficio
    • negosyo -- negocio
    • kasosyo -- socio
  • 85. 27. SIYON (CION, TION)-- Ang "siyon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.
    • kansiyon -- cancion
    • koleksiyon -- collection
    • indyeksiyon -- injection
    • leksiyon -- leccion
    • imbensiyon -- invencion
    • kombensiyon -- convencion
  • 86. 28. SYON (CION, TION)-- Ang "syon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.
    • alegasyon -- alegacion
    • edukasyon -- educacion
    • ilusyon -- ilusion
    • okasyon -- occacion
    • probisyon -- provision
    • transportasyon -- transportacion
    • ambisyon -- ambicion
    • komunikasyon -- communicacion
  • 87. 29. TS (CH)-- Ang "ts" gamiton paghulip sa mga titik "ch" sa mga pulong langyaw.
    • atsa -- acha
    • tsa -- cha
    • tsapa -- chapa
    • tsiko -- chico
    • tsokolate -- chocolate
    • lantsa -- lancha
    • tsupon -- chupon
    • mantsa -- mancha
    • suspetsa -- sospecha
    • kapritso -- capricho
  • 88. Mga Sikpat (Dipthongs) Sa Langyawng Pinulongan
    • Sa Binisaya-Sinugboanon, ang "a" basahong "a", ang "o" ug "u" basahon sa ingon, ang "i" ug "e" basahon usab sa ingon. Sumala sa librong Binisaya-Sinugbuanon Nga Batadila ni Mlbn. Kilaton, ang Sinugboanon walay sikpat kun diptonggo sanglit litokon ang matag titik. Hinuon, adunay mga batidila nga nag-isip sa "y" nga bahin niini. Busa, sa Sinugboanon ang "ay", "ey", "oy" ug "uy" giisip nga sikpat alang sa "paypay", "baley", "boy" ug "uy". Bisan pa niini, kon ang pulong langyaw adunay diptonggo sama sa "ea", "eo", "ia", "io", "ua", "ue", "ui", o "uia" sal-otan ang taliwala niini og "y" ug ang diptonggo nga "ao" hulipan ang "o" og "w".
  • 89. 1. AY (AE ug AI)— Ang titik "e" sa mga titik "ae" hulipan og "y".
    • ayroplano – aeroplano
    • ayrosol – aerosol
  • 90. 2-A. AW (AO ug AU)— Ang titik "o" sa mga titik "ao" hulipan og "w".
    • bakalaw – bacalao
    • kakaw – cacao
  • 91. 2-B.). AW (AO ug AU)— Ang titik "u" sa mga titik "au" hulipan og "w".
    • awto – auto
    • awtomatiko – automatico
  • 92. 3. EYA (EA)— Ang mga titik nga "ea" sal-otan og titik "y" sa taliwala.
    • beyato – beato
    • ideya – idea
  • 93. 4. EYO (EO)— Ang mga titik "eo" sal-otan og titik "y" sa taliwala.
    • ateyo – ateo
    • ideyolohiya – ideologia
  • 94. 5. EYU (EU)— Ang mga titik nga "eu" sal-otan og titik "y" sa taliwala.
    • eyunuko – eunoco
  • 95. 6. IYA (IA)— Ang mga titik "ia" sal-otan og titik "y" sa taliwala.
    • akademiya – academia
    • anomaliya – anomalia
    • bahiya – bahia
    • Bibliya – Biblia
    • karenderiya – carenderia
    • kategoriya – categoria
  • 96. Eksepsiyon: a.) Kon ang diptonggo giunhan og titik "s" sa hubad sa Binisaya ug giunhan pa gayod og katingog, dili na gamiton ang "i".
    • amnesya – amnesia
    • ambisyon – ambicion
    • alegasyon – alegacion
    • anemya – anemia
  • 97. Eksepsiyon: b.) Adunay mga pulong langyaw nga gihubad ngadto sa lumad nga dili na gamitan og "i".
    • kolonya – colonia
    • komedya – comedia
    • elementarya – elementaria
    • medya – media
    • iglesya – iglesia
  • 98. 7. IYE (IE)— Ang mga titik "ie" sal-otan og "y" sa taliwala.
    • abiyerto – abierto
    • diyeta – dieta
    • impiyerno – infierno
    • miyembro – miembro
    • piye – pie ( foot )
    • piyer – pier
    • miyentras – mientras
    • siyempre – siempre
    • piyesa – pieza
  • 99. 8. IYO (IO)— Ang mga titik "io" sal-otan og "y" sa taliwala.
    • adiyos – adios
    • Diyos – Dios
    • basiyo – vacio
    • anunsiyo – anuncio
  • 100. 9. IYU (IU)— Ang mga titik "iu" sal-otan og "y" sa taliwala.
    • siyudad – ciudad
  • 101. 10. SYU (CEU)— Ang mga titik "ceu" hulipan og "syu".
    • parmasyutika – farmaceutica
  • 102. 11. UWA (UA)— Ang mga titik "ua" sal-otan og "w" sa taliwala.
    • estatuwa – estatua
    • guwapa – guapa
    • guwardiya – guardia
    • kuwarenta – quarenta
    • kuwarta – cuarta
  • 103. 12. UWE (UE)— Ang mga titik "ue" sal-otan og "w" sa taliwala.
    • kuwerpo – cuerpo
    • puwerte – fuerte
    • muweble – mueble
    • muwelye – muelle
    • muwestra – muestra
    • puwerta – puerta
    • buwelta – vuelta
    • tuwerka – tuerca
    • suwerte – suerte
  • 104. 13. UWI (UI)— Ang mga titik "ui" sal-otan og "w" sa taliwala.
    • lingguwistika – linguistica
    • buwitre – buitre
    • biskuwit – biscuit
  • 105. 14. UY (UE)— Ang mga titik "ue" hulipan og "uy".
    • buyno – bueno
    • nuybe – nueve
    • Huybes – jueves
    • buylo – vuelo
    • pruyba – prueba
    • eskuyla – escuela
  • 106. 15. UYA (UIA)— Ang mga titik "uia" hulipan og "uya".
    • aleluya – alleluia
  • 107. 16. YO (IO)— Ang mga titik "io" hulipan og "yo".
    • rosaryo – rosario
    • kampanaryo – campanario
    • diksiyonaryo – diccionario
    • ordinaryo – ordinario
  • 108. Mga Reperensiya
    • LAGDA SA PAGGAMIT SA ‘U’ UG ‘O’ Bisaya, Hulyo 15, 1987.
    • Tomas V. Hermosisima, "ANG SAMOKAN NGA O ug U"; Bis. Ago. 5, 1964
    • Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964
    • Mga Katingog (Consonants), MGA LAGDA SA SINUGBUANONG PANITIK; BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA (© 2000) ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 11-15
    • Mga Sikpat (Dipthongs), BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA (© 2000) ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 16-18
    • Ang Suga, Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931
  • 109. H U M A N
    • Sa gusto makahupot og kopya niini, mabraws ang online nga bersiyon niini sa
    • http://bismag.pbworks.com
    • i- search lang ang
    • Lagda Sa Panitik