SZP ZSE Jp – (DKOS – 4015 – 143/02)
Z dnia 30.08.2002 r.
Plan dydaktyczny języka polskiego dla klasy pierwszej liceum
profilowanego .
Renesans
1/2. Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce renesansu (Kochanowski,
Mirandola).
3/4. „Umieściłem cię pośrodku świata...”Renesansowa koncepcja godności człowieka w
poezji i sztuce.
5/6. Humanistyczna koncepcja człowieka i Boga – Jan Kochanowski „Pieśń XIX” i „Pieśń
XXIV” ks. II, fraszki „Do gór i lasów”, „Do fraszek”.
7/8. Od renesansowej biografii poety – do curriculum vitae... (2 godz.)
9. Człowiek – czy to zawsze brzmi dumnie? Dialog poezji współczesnej z tradycją renesansu.
10. Miłosna poezja Petrarki.
11. „Dekameron” Boccaccia – w cieniu miłości i śmierci.
12. Literatura renesansu (staropolska) w poszukiwaniu idealnego państwa i miejsc
szczęśliwych.
13.. Retoryka i poezja w służbie obywatelskiej cnoty.
14. Stoicyzm, epikureizm i cnota w poezji renesansu.
15/16. „Treny” jako cykliczny poemat filozoficzny.
17. Nowa koncepcja człowieka i świata w „Trenach”.
18. Polszczyzna XVI wieku – sposoby poszerzania zasobu leksykalnego.
19. Norma językowa i jej przemiany
20. Tęsknota do klasycyzmu w poezji współczesnej. (Klasycyzm jako styl i system wartości).
21. Teatr elżbietański i dramaty Szekspira.
22. „Makbet” Szekspira jako studium zbrodni i dramat o niszczącej sile władzy.
23. Przygody człowieka myślącego – test wiedzy i umiejętności.
24/25. Praca klasowa – analiza tekstu.
26/27. Praca klasowa – czytanie ze zrozumieniem.
28. Omówienie i poprawa prac klasowych (ćwiczenia słownikowo – stylistyczne).
Opracowała: Jolanta Górecka
1

Temat: Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce
renesansu (Kochanowski, Mirandola).
Pojęcia: ład, harmonia, humanizm, godność, wolność
I 1. Co łączy wizję świata Pico della Mirandoli z myślą średniowieczną (np. św. Tomasza z
Akwinu) a co je różni?
a) podobieństwa:
- obaj widzą w świecie Boży porządek
- człowiek znajduje się pośrodku między tym, co duchowe (Bóg i aniołowie nazywani
przez Mirandolę „inteligencjami) a tym, co materialne
b) różnice
Średniowiecze Renesans
1. W centrum wszechrzeczy znajduje się Bóg 1. W centrum wszechrzeczy jest człowiek i
– teocentryzm jego godność - antropocentryzm
2. Człowiek zawieszony jest między bytami 2. Człowiek nie ma „określonej siedziby”,
wyższymi a niższymi i nie może zmieniać dzięki wolności może dążyć ku Stwórcy lub
swojego miejsca w hierarchii. Ta pozycja to też upadać i zmieniać się w zwykłe zwierzę.
dla ludzi średniowiecza znak upadku Łączy dwie różne sfery świata – materialną i
człowieka duchową i jest to niezbędnym dopełnieniem
dzieła stworzenia – ta pozycja to powód do
szczególnej dumy
3. Człowiek ukształtowany przez Boga 3. człowiek ma świadomość swojego
zupełnie mu się podporządkowuje człowieczeństwa, zna swoją wartość i ma
szacunek do samego siebie, jest „twórcą,
rzeźbiarzem samego siebie”. „Jest godny
dumnego miana człowieka”.
4. Uniwersalizm (jedność) Europy: 4. Rozwój potężnych państw – Włochy,
- język łaciński Francja, Anglia
- ideały
- wzorce parenetyczne
- styl romański i gotycki w sztuce
- filozofia Ojców Kościoła
5. Językiem obowiązującym jest łacina 5. Kształtują się języki narodowe
6. Anonimowość twórców 6. Sława wielkich mistrzów
7. Wiara w Ptolemeuszowy geocentryzm 7. Odkrycie Kopernika - heliocentryzm
8. Kosmosem dla człowieka średniowiecza 8. Człowiek renesansu podróżuje:
jest jego miejsce zamieszkania - odkrywa nowe lądy (Kolumb)
- płynie dookoła świata (Magellan)
- studiuje w Padwie, Bolonii, Krakowie
9. Człowiek średniowiecza pyta: „ubi sunt?” – 10. Człowiek renesansu pragnął ziemskiej
„Gdzie są?”. To dramatyczne pytanie po nieśmiertelności, zabiegało „dobrą sławę”.
którym następowało wyliczenie sławnych
niegdyś ludzi po których nic nie pozostało.
Człowiek średniowiecza myśli o przemijaniu,
wie, że sława jest nic nie warta
II Wiadomości ogólne związane z renesansem:
2

1. Cezury:
a) początek
- 1450 wynalezienie druku
- 1453 upadek Konstantynopola
- 1492 odkrycie Ameryki przez Kolumba
b) schyłek – XVI wiek
c) Polska – wiek XVI nazwany „złotym wiekiem kultury polskiej”
2. Renesans jako epoka odkryć;
a) Kolumb i jego następcy odkryli nowe lądy
b) Kopernik na nowo odkrył Kosmos – teorię heliocentryczną
c) Człowiek odkrył, że dzięki miłości, wolności i poczuciu własnej godności może stać
się doskonałym tworem boskim
d) Ludzie renesansu na nowo odkryli antyk, co sprzyjało rozwojowi nauk filologicznych
e) Ludzie renesansu na nowo odkryli Boga przez indywidualna interpretację Biblii
3. Główne prądy i pojęcia renesansu:
a) prądy:
- humanizm – prąd, który w centrum zainteresowania myślicieli, artystów, uczonych
stawia człowieka. Humaniści głosili potrzebę poznania i kształtowania indywidualnej,
silnej jednostki ludzkiej. W myśl humanizmu człowiek jest najbardziej wartościową
jednostką w świecie – liczy się jego talent!
- Reformacja – wielki ruch religijny i narodowy XVI wieku mający na celu reformę
kościoła katolickiego, jego praktyk i doktryn. Skierowany był przeciw władzy
papieskiej. Początek reformacji to rok 1517 i wystąpienie Marcina Lutra z jego
„Tezami o odpustach” (przybił je na drzwiach kościoła w Wittenberdze). Reformacja
kojarzy się z tolerancją religijną, bo doprowadziła do powstania wyznań
protestanckich:
• luteranizmu
• kalwinizmu
• anglikanizmu
• arianizmu (Bracia polscy, odłam kalwinizmu, propagował prócz założeń
religijnych hasła pacyfistyczne oraz społeczne. Arianie prowadzili własną
szkołę – Akademię w Rakowie. Wygnani z Polski w XVII wieku.
b) pojęcia:
- antropocentryzm – pojęcie związane z humanizmem. Dosłownie oznacza usytuowanie
człowieka (antropos) w centrum, jest niejako odwróceniem średniowiecznego
teocentryzmu, hasłem stały się słynne słowa Terencjusza z komedii „Samodręczyciel”
– „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce”
- pacyfizm, irenizm – od Erazma z Rotterdamu. To pochwała pokoju i zgody
- mecenat – opieka, zwłaszcza finansowa możnych nad wybitnymi twórcami i artystami
(mecenasem Kochanowskiego był Myszkowski, Firlej)
- harmonia – ideał umiaru, równowagi w życiu i sztuce
- predestynacja – pogląd o przeznaczeniu człowieka, odgórnie nadanym przez Boga,
według określonego scenariusza, rozstrzygającego o zbawieniu lub potępieniu bez
względu na starania jednostki (głosił ją Kalwin)
- egalitaryzm – równość ludzi wobec prawa, głosił go Tomasz Morus
- utopia – od tytułu dzieła Tomasza Morusa „Utopia” – teoria idealistyczna, zakładająca
doskonałość ustrojową
- makiawelizm – od Niccolo Machiavellego, autora „Księcia” – doktryna dotycząca
sprawowania władzy, która za cel najwyższy uważa dobro państwa i rację stanu. W
3

imię tych wartości dopuszcza podstęp, zdradę i zbrodnię, w myśl hasła: „cel uświęca
środki”
4. Wybitni myśliciele renesansu:
a) Erazm z Rotterdamu – autor „Pochwały Głupoty”, jego złote myśli:
- teatr mundi – „Całe życie ludzkie jest czymże innym, jak nie jakąś komedią, w której
każdy występuje w innej masce i każdy gra swoją rolę dopóki reżyser nie spędzi go ze
sceny
- „Dla chcącego nie ma nic trudnego”
- „Kiedy przemawia złoto, elokwencja jest bezsilna”
- „Sobie wyświadcza dobrodziejstwo, kto je wyświadcza przyjacielowi”
- „Nie wierz kobiecie nawet po śmierci, gdy widzisz, że umarła, niech ci się zdaje, że
zmyśla”
b) Niccolo Machiavelli – auto „Księcia”, który twierdził, że dla ratowania honoru, kraju,
człowiek może pogwałcić etos rycerza, może stać się lisem
c) Tomasz Morus – autor dzieła „Utopia”; utopia to wyspa, na której wszyscy żyją w zgodzie
z naturą, nie jest potrzebny pieniądz, istnieje tam równość.
5. Włoscy prekursorzy renesansu:
a) Dante Alighieri – autor „Boskiej komedii”
b) Francesco Petrarka – zasłynął cyklem sonetów pt. „Do Laury”
c) Giovanni Boccaccio” – autor „Dekameronu”, czyli zbioru 100 nowel, opowiedzianych
przez 10 dni przez 7 kobiet i 3 mężczyzn, którzy w czasie zarazy opuścili miasto,
chroniąc się w willi poza zasięgiem zarazy i spędzali czas na opowiadaniu sobie
różnych historii.
6. Sztuka renesansu:
a) Leonardo da Vinci
b) Rafael Santi
c) Albrecht Durer
d) Pieter Bruegel
Zadanie domowe
1. Zapoznaj się z Galerią renesansowych humanistów, sporządź notatkę o tych,
których nie masz w notatkach z lekcji (s. 14)
2. Opracuj samodzielnie (w oparciu o rozdział „Renesans” w podręczniku i inne
dostępne źródła) sztukę renesansu (punkt 6). Podaj źródła, z których
korzystałeś.
4

Temat: „Umieściłem cię pośrodku świata...”Renesansowa koncepcja godności
człowieka w poezji i sztuce.
1. Wprowadzenie
Uczniowie podzieleni na grupy (5 –6) osób przypominają sobie opis stworzenia świata z
Księgi Rodzaju; wynotowują byty i istoty żywe stworzone przez Boga. Przypominają także,
iż kolejność ich pojawiania się odzwierciedlała określony ład boskiego dzieła, harmonię,
boski plan stworzenia. Z tekstu biblijnego wynotowują wymienione tam dzieła Boże: niebo,
ziemia, woda; dzień, noc; rośliny zielone; trawy; nasiona; drzewa dające owoce; ciała
niebieskie; ptactwo; potwory morskie; ryby; zwierzęta polne; bydło; człowiek (mężczyzna i
niewiasta).
Nauczyciel wydaje polecenie, żeby grupy zastanowiły się nad hierarchicznym sposobem
uporządkowania wszystkiego, co zapełnia ziemię po dziś dzień, i aby przedstawiły swą
koncepcję graficznie. Podpowiada uczniom, że mogą łączyć niektóre byty w kategorie
bardziej ogólne, jeśli znajdą kryterium ich klasyfikacji.
Objaśnienie zagadnienia klasyfikacji, uczniowie wklejają informacje na kartkach do
zeszytu:
Klasyfikacja, jedno z fundamentalnych pojęć filozoficznych to podział elementów
rzeczywistości według przyjętych wcześniej kryteriów. Warunkiem klasyfikacji jest wybór
kryterium, według którego podzielimy zbiór na podzbiory. Jakąś cechę, ze względu na którą
dokonujemy klasyfikacji, nazywamy kryterium podziału. Greckie słowo kriterion oznacza
sprawdzian, probierz. Dobra klasyfikacja jest wyczerpująca (suma zakresów, na które
podzielimy zakres danej nazwy, składa się na cały zakres klasyfikowanych elementów) i
rozłączna (żaden element nie należy do dwóch klas jednocześnie).
Zadaniem uczniów jest więc nie tylko poklasyfikować istniejące byty, ale także wskazać jakąś
hierarchię i zobrazować ją graficznie na dużych arkuszach papieru.
Po zakończeniu pracy zespoły wyjaśniają i uzasadniają logicznie podstawę swych
klasyfikacji.
Większość uporządkowań będzie miała kształt piramidy – taka hierarchia całości
stworzenia (ładu świata) będzie istotna dla renesansowej koncepcji Boga, świata i człowieka.
2. Rozwinięcie
a) rozważania wokół „Mowy o godności człowieka”
- przypomnienie fragmentu (głośna lektura)
- przeczytanie notki biograficznej o autorze traktatu
- analiza fragmentu (metoda heurezy). Uczniowie odpowiadają na pytania do tekstu
zamieszczone na końcu rozdziału oraz pytania postawione przez N. Zapis notatki
(analiza i interpretacja) np.
Atrybuty i określenia Boga Przykładowe cytaty
architekt „zbudował dom świata, świątynię boskości’
artysta „przyozdobił”
„kochać jego piękno i podziwiać jego
wielkość”
dawca życia i innych darów „globy ożywił”
„boska hojność”
ojciec „najwyższy ojciec”
„ojcowska potęga”
dobrodziejstwo miłości”
mędrzec „zgodnie z tajemnymi prawami mądrości”
„wniknąć w jego sens”
5

mocarz, pan potężny „potężne dzieło”
„ojcowska potęga’
„podziwiać jego wielkość”
[kreator], stwórca „twórca najwyższy”
Nauczyciel prezentuje ilustrację (do wklejenia do zeszytu); zwraca uwagę na jej
podobieństwo do grafów opracowywanych przez uczniów. Porównywanie rysunków, zapis
wniosków:
Ukazany tu człowiek jest korona stworzenia. Podobnie jak byty niższe od niego czuje i
żyje, ale przewyższa je zdolnością do myślenia. Człowiek nie ma więc ani określonej
siedziby, ani żadnej określonej funkcji; nie jest niczym ograniczony, nie zamyka go żaden
określony kształt ani forma. Rysunek ten obrazuje geometryczny ład kosmosu widzianego
oczami ludzi renesansu. Piramida stworzenia to doskonałe i harmonijne uniwersum,
odwzorowujące zarówno klasyczny ład i harmonię, jak i doskonałość Stwórcy, który w tym
uporządkowanym świecie najwyższe, zaszczytne miejsce wyznaczył człowiekowi.
Nieograniczenie go żadną skończonością natury jest obdarzeniem go godnością, jakiej poza
nim nie ma żadne ze stworzeń.
Jak kształtują się relacje między człowiekiem a innymi stworzeniami?
Człowiek idealny Natura innych stworzeń
wolny określona
nieskrępowany żadnymi ograniczeniami ograniczona
Pośrodku świata, aby mógł łatwiej każde stworzenie ma właściwe miejsce w
obserwować wszystko, co się w nim dzieje uniwersum (albo w regionie podniebiańskim,
albo w „szpetnych częściach niższego
świata”) [przypomnienie poglądów św.
Augustyna]
jego los jest w jego własnych rękach; jest każda z pozostałych istot została stworzona
twórcą samego siebie, nada sobie taki kształt, według określonego archetypu (prawzoru),
jaki zechce – zgodnie ze swoją wolą który musi naśladować
„Umieściłem cię pośrodku świata...” – mówi Bóg do człowieka w tekście włoskiego
filozofa. Uczniowie rozważają, jakie konotacje ma wyrażenie: „pośrodku świata” (metoda
„burzy mózgów” budują pole znaczeniowe wyrazów pośrodku, środek) – zapis:
- centrum, być w centrum (wydarzeń, uwagi, świata), pozycja centralna, szczególnie
ważna (na rysunku Bovillusa odpowiada pozycji „na górze’, „na szczycie”; znaczy
tyle, co „korona stworzenia”)
- wypośrodkować, tj. zachować równowagę, uniknąć skrajności, zniwelować różnice,
kontrasty, równoważyć coś;
- być pośrodku świata, czyli być zanurzonym w świecie, uczestniczyć w nim, brać
udział w życiu, korzystać z niego, żyć pełnią życia;
- być pośrodku czegoś, a więc nie być ograniczonym z żadnej strony, mieć wolną
przestrzeń wokół siebie, rozwijać się wszechstronnie.
Czy Mirandola nawiązuje do jakiegoś znanego mitu (toposu)?
- tak, genezyjskiego, ale go przetwarza chcąc ukazać wyjątkowe miejsce człowieka w
dziele stworzenia oraz szczególne relacje między człowiekiem a Bogiem. Modyfikuje
okoliczności stworzenia człowieka (uzasadnia jego stworzenie „... zapragnął, aby
znalazł się ktoś, kto by potrafił wniknąć w sens tak potężnego dzieła...” modyfikuje
wybór formy postaci człowieka i jego miejsce w świecie – „nie było żadnego
archetypu...”)
6

b) malarstwo renesansowe i jego związek z myślą renesansu.
Uczniowie kierują uwagę na przykłady malarstwa renesansowego i starają się odnaleźć
podobieństwa między wizerunkiem człowieka ukazanym w tych dziełach oraz w rozprawie
filozoficznej, którą analizowali. Korzystają z komentarza w podręczniku:
- fresk Michała Anioła
• w przeciwieństwie do sztuki renesansowej postaci Boga i człowieka są zbliżone do
siebie wielkością, kolorystyką i sposobem ukazania postaci
• budzący się do życia Adam, w którego Bóg wlewa życie, jest piękny, wzniosły, pełen
siły
- rysunek Leonarda da Vinci:
• matematyka to nieodłączny element klasycznego widzenia świata i klasycznej
estetyki, jako że z pomocą liczb opanowuje chaos
• ten sam ład, który jest widoczny w rozplanowaniu wszechświata i stworzeń, odbija się
w budowie ludzkiego ciała
• człowiek idealny, takim go widzą artyści renesansu – odzwierciedla harmonię i
równowagę wewnętrzną w idealnych proporcjach swego ciała (rysunek Leonarda da
Vinci jest jakby ilustracją maksymy starożytnego sofisty Protagorasa: „Człowiek jest
miarą wszechrzeczy” – ramka „Sztandary renesansu”
Wnioski:
- renesansowa koncepcja człowieka w literaturze i sztuce związana jest z humanizmem
– głównym prądem renesansowym. Człowiek jest istotą wolną, która sama decyduje o
kształcie swojego istnienia. W ten sposób wolność staje się fundamentem ludzkiej
godności, ale i nakłada na człowieka obowiązek rozwoju i dążenia do ideału –
osobowego i obywatelskiego, starania się o zachowanie owego wyjątkowego statusu
człowieczeństwa, o godne życie na ziemi i dobrą sławę po śmierci. Źródłem takiej
koncepcji (aktualnej dziś) jest renesansowy humanizm
- ideałem humanistów był człowiek wszechstronnie wykształcony, i to na pismach
autorów antycznych, realizujący się jako istota wolna, ale i powołana do uczenia się
(Mirandola mówi o obserwowaniu wszystkich stworzeń). Jego postawa moralna –
znów nawiązująca do ideałów antycznych – opiera się na cnocie umiarkowania i
równowagi, a także sprawiedliwości i wrażliwości estetycznej oraz harmonii z naturą
(umieszczony pośrodku świata)
- takie spojrzenie na człowieka jest charakterystyczne dla *neoplatonizmu
renesansowego (czytanie informacji z podręcznika). Renesans odkrył ponownie
antycznych filozofów, zwłaszcza Platona i Plotyna. Przy wsparciu księcia Cosima de
Medici we Florencji (kolebce włoskiego renesansu) założono ponownie Akademię
Platońską, z którą związany był m.in. Giovanni Pico della Mirandola. Wraz ze swym
nauczycielem przyczynił się on do rozwoju renesansowego neoplatonizmu. Nurt ten
postrzegał człowieka jako istotę duchową. Nieśmiertelna dusza ludzka jest węzłem
świata, ponieważ łączy sferę cielesności (przynależną do „szpetnej”, niższej części
świata) z czystym boskim duchem. Dzięki sile rozumu dusza może się uwolnić od
cielesności i ponownie wrócić do swego boskiego źródła
- w ujęciu Mirandoli wolność człowieka wynika z duchowej istoty człowieka, który
może się wywyższyć do sfery ducha lub upaść do sfery zwierzęcej, a zatem dzięki
wolnej woli tworzyć samego siebie (gdyż stoi „pośrodku świata”). Znana maksyma:
„Człowiek jest kowalem swego losu” jest cytatem z „Mowy o godności człowieka”
Pico della Mirandoli.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
7

Zadanie domowe:
1. Wykorzystując wiadomości z lekcji na temat renesansowej koncepcji człowieka i
neoplatonizmu dokonaj interpretacji „Pieśni XIX” ks. II Jana Kochanowskiego (zrekonstruuj
koncepcję człowieka zawartą w „Pieśni” w formie krótkiego przemówienia, utrzymanego w
podniosłym stylu i nawiązującego do „Mowy o godności człowieka”).
- Przemówienie może być odpowiedzią na słowa „Mowy...” kierowane do człowieka
np. „Będziesz mógł degenerować się i staczać do rzędu zwierząt; i będziesz mógł
odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich...”
- Może zaczynać się od przywołanego w notatkach cytatu: „Człowiek jest kowalem
swego losu” i tylko od niego zależy, co z siebie uczyni.
- Może zwierać inne cytaty z omówionego fragmentu „Mowy...”, np.: Człowiek jako
„swobodny i godny siebie twórca i rzeźbiarz” sam sobie nadaje taki kształt, jaki
zechce. [w „Pieśni” Kochanowskiego pojawia się sformułowanie podobne: „Przeto
chciejmy wziąć przed się myśli godne siebie...” Godny siebie, czyli człowieka,
odpowiadający godności ludzkiej
2.(Chętni) W dowolnej formie napisz, co oznacza dla ciebie pojęcie godności i jak się to
przekłada na twoje codzienne życie.
8

Temat: Humanistyczna koncepcja człowieka i Boga – Jan Kochanowski „Pieśń
XIX” i „Pieśń XXIV” ks. II, fraszki „Do gór i lasów”, „Do fraszek”.
1. Sprawdzenie zadań domowych – przemówienie na temat godności człowieka
( odczytanie wybranych przemówień i ich omówienie; przypomnienie funkcji tekstów
językowych - komunikacyjnej, impresywnej, ekspresywnej i poetyckiej, nazwanie
dominującej w przemówieniach; środki retoryczne – apostrofa, pytanie retoryczne,
elipsa, metafora, antyteza i ich funkcje).
2. Przeczytanie ramki ze s. 17 („Pieśni”) – krótka notatka.
3. Lektura i analiza „Pieśni XXIV” Jana Kochanowskiego (s. 19)
a) Jakie poglądy na godność człowieka i sławę wyraża Kochanowski w „Pieśni XIX” –
„Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy”.
- jak Pico uważa, że na miano człowieka zasługują tylko ci, którzy się doskonalą,
świadomie kształtują swój los i wykorzystują dary otrzymane od Boga (rozum, mowę)
- aby w pełni być człowiekiem, trzeba podjąć godne człowieka postanowienia (Przeto
chciejmy wziąć przedsię myśli godne siebie”);
- mądrzy i wymowni powinni krzewić dobre obyczaje, być pisarzami, politykami,
obywatelami (renesansowy kult ludzkiej indywidualności nie zawiera akceptacji dla
egoizmu – twórcy widzą w człowieku istotę społeczną – „a jako kto może, niech ku
pożytku dobra spólnego pomoże”);
- mężni powinni bronić granic i szukać sławy na polu walki. Kto się nie doskonali, nie
korzysta ze swojej wolności, ten nie jest prawdziwym człowiekiem („I szkoda zwać
człowiekiem, kto bydlęce żyje”);
- sława to rodzaj ziemskiej nieśmiertelności (średniowieczni twórcy w sławie
dostrzegali jedynie marność – „ubi sunt”)
b) Czy słusznie „Pieśń XXIV” nazywa się manifestem wiary w twórczą moc i
nieśmiertelną sławę artysty naśladującego Boga? (interpretacja tekstu):
- Jaki motyw otwiera utwór? (przemiany umierającego poety w łabędzia, aluzja do mitu
o Orfeuszu – wg. Platona ten słynny ptak, dla twórców renesansowych archetyp poety,
po śmierci przybrał postać właśnie tego ptaka);
- Dzięki czemu poeta posiada dar wznoszenia się ponad ziemskie sprawy? (dzięki
poezji, muzy wyłączają go spośród zwykłych zjadaczy chleba – „Wy mnie wzwodzicie,
wy mnie wyłączacie/ z liczby nieznacznej i nad obłoki wsadzacie”)
- Z czym kojarzy Kochanowski swą twórczość? (z dążeniem wzwyż, z ptasim lotem,
poeta umiera – jego sława szybuje wciąż ponad światem , we wstępie do przekładu
psalmów, „Psałterzu Dawidowym” mówi: „I wdarłem się na skałę pięknej Kalijopy,/
gdzie dotychmiast nie było śladu polskiej stopy”)
- Za pomocą jakich środków artystycznych oddaje poeta ten wspaniały, niczym
nieograniczony lot? (za pomocą kilku gwałtownych przerzutni czytanie ramki s. 19,
które łamią granice wersów, a nawet strof
- Kto przed Kochanowskim mówił tak o swej twórczości? Jakie widzisz tu odwołania?
(do wzorów antycznych, przede wszystkim Horacego, motyw „non omnis moriar” –
utwór jest przeróbką jednej z jego ód – ramka s. 19 „Horacjanizm);
- Jaki dostrzegasz związek między utworem a neoplatonizmem? (ramka s. 15, poeta
swobodnie łączy motywy antyczne – Styks, Ikar ze współczesnymi – „Moskwa”,
„Tatatrowie”, „Anglikowie”, „Hiszpan”; pogańskie z chrześcijańskimi – „dzwony”,
„świece”, „żołtarze” czyli psalmy. Epokę renesansu cechuje bowiem intelektualny i
artystyczny synkretyzm).
d) Jaki obraz człowieka i artysty ukazuje fraszka „Do fraszek”?
- utwór osobisty,
9

- poeta wyznaje, że w krótkich wierszykach starał się zawrzeć intymną prawdę o sobie i
swoim życiu (ramka s. 21 „Fraszki”),
- człowiek jest jednak istotą zbyt skomplikowaną, nie potrafi pojąć własnej natury (jest
zarazem boski i zwierzęcy, jak mityczny Minotaur – „chłopobyk”),
- fraszki stają się dlatego niepojętym labiryntem, z którego poeta wydostaje się tylko
dzięki swojemu talentowi (który symbolizują skrzydła),
- również tutaj twórczość kojarzona jest z dążeniem wzwyż, z ptasim lotem („Na koniec
i sam majster, który to mistrował, aby tu rogatego chłopobyka chował,/ nie zawżdy do
wrót trafi, aż pióra szychtuje/ do ramienia, toż ledwie wierzchem wylatuje”).
Zadanie domowe;
1. Dokonaj analizy tekstu Jeana Delumeau „Awans kultury europejskiej” s.
21 –22
2. Zapoznaj się z biografią Jana Kochanowskiego (ramka s. 20)
10

Temat: Od renesansowej biografii poety – do curriculum vitae... (2 godz.)
1. Wprowadzenie
Przypomnienie i zebranie tego, co uczniowie już wiedzą na temat renesansowej koncepcji
człowieka (metoda „kuli śniegowej”)
- każdy uczeń zapisuje na kartce 3 najważniejsze, jego zdaniem, punkty (tezy,
stwierdzenia, cechy, cytaty itp.) składające się na renesansową koncepcję człowieka (3
– 4 min.). Mogą korzystać z notatek – ale pracują samodzielnie. Po wykonaniu zadań
łączą się w pary; każda ma uzgodnić 5 takich punktów. Pary łączą się w czwórki,
które uzgadniają po 6 najważniejszych założeń. Czwórki łączą się w ósemki.
- Powtarzające się zapisy, najtrafniejsze zapisujemy w zeszycie.
Renesansowa koncepcja człowieka
- Ma wyjątkowe miejsce wśród innych stworzeń.
- Jest istotą wolną, sam decyduje o swoim życiu.
- Jest pełen sił twórczych.
- Jest bogaty wewnętrznie.
- Jest wszechstronny, realizuje się w różnych dziedzinach.
- Jego głównym imperatywem (nakazem, celem życia) jest rozwój, doskonalenie się - -
tym samym – osiąganie pełni człowieczeństwa.
- Zadaniem człowieka jest dążyć do ideału.
- Cechuje go harmonia sił duchowych i fizycznych.
- Powinien być piękny, bo piękno jest najważniejszym dobrem, a polega ono na
układzie proporcji, równowadze i harmonii; pięknem jest też doskonałość wewnętrzna
(cnota).
- Neoplatonizm kładzie nacisk na duchową, kontemplacyjną stronę natury ludzkiej.
2. Rozwinięcie
a) renesansowa biografia jako ważny aspekt filozofii humanistycznej i przejaw nowych
tendencji w sztuce
- lektura fraszki Kochanowskiego do gór i lasów
- uwagi wstępne: rodzaj poetyckiej autobiografii (obecność wyraźnie eksponowanego i
anaforycznego powtarzanego „ja” oraz syntetyzujące spojrzenie na życie)
- autobiografia jest zwięzła, co wiąże się także z wymogami gatunku fraszki
- podmiot liryczny w refleksyjnej ocenie swego życia wyraźnie akcentuje:
• bogactwo doznań i wrażeń
• wielość doświadczeń;
• różnorodność ról społecznych, wcieleń, jakie stały się jego udziałem;
• zmienność – symbolizowaną przez figurę greckiego bożka Proteusza;
• antynomiczność i krańcowość sytuacji, które były jego udziałem (żak spokojny
– rycerz, dworzanin w pańskim pałacu – cichy ksiądz, prawie mnich).
- czy jest to biografia autentyczna? (praca w zespołach) – mają rozstrzygnąć, czy
poetycka autobiografia jest autentyczną biografią poety. Porównują biogramy
renesansowego poety i porównują informacje biograficzne na podstawie źródeł
informacji.
Wnioski z porównania – fraszka odnosi się do autentycznych doświadczeń poety Jana
Kochanowskiego, który: odbywał morskie podróże (np. 1558 – 1559), zwiedzał Włochy i
Niemcy, był we Francji, gdzie prawdopodobnie spotkała się z poetą Ronsardem; był żakiem,
tj. studentem, kilku słynnych uczelni: Akademii Krakowskiej, uniwersytetów w Królewcu i w
Padwie, gdzie obrano go nawet „konsyliarzem nacji polskiej” i gdzie jest zapisane jego
nazwisko; nie odpowiadała mu kariera wojskowa i nie zrobił jej, choć wziął udział w
przeglądzie wojska pod Radoszkowicami, niedaleko Wilna w 1568 roku; dlatego żartował, iż
11

był „rycerzem do miecza przypasanym”; był dworzaninem Jana Firleja, marszałka wielkiego
koronnego (na pewno w 1563 r.), a także przebywał w otoczeniu Filipa Padniewskiego
(1562), najbardziej zaś związał się z podkanclerzem Piotrem Myszkowskim, biskupem
płockim, potem krakowskim. Przebywał też na dworze królewskim, w 1564 roku posiadał
tytuł Sekretarza Jego Królewskiej Mości, taki też tytuł wyryto na jego nagrobku; dzięki
poparciu Myszkowskiego otrzymał probostwo poznańskie (1564), a nieco później parafię w
Zwoleniu; obowiązków kapłańskich nie pełnił, wyręczając się wikariuszami. Do otrzymania
beneficjów konieczne były niższe święcenia kapłańskie, toteż gdy poeta się ożenił, musiał
zrzec się dochodów z probostwa
Brak tu konkretnych danych: faktów, nazwisk, dat, nazw miejscowości i innych
okoliczności. Autor dokonuje syntezy, ucieka się do maksymalnej zwięzłości, dzięki czemu
jego biografia zyskuje wymiar uniwersalny. Poeta dokonuje obiektywizacji, kreuje żywot
typowy dla człowieka renesansu, który:
• żyje pełnią życia
• doświadcza wszystkiego, co przynosi mu życie, „chwyta chwilę”
• jest wszechstronny, otwarty na różne doświadczenia
- czytanie ramki s. 68; wskazanie ech epikurejskich, tradycji horacjańskiej, toposu świata –
teatru, w którym człowiek odgrywa różne role.
Nowy jest sam fakt uznania przez autora swego życia (życia ludzkiego) za godny opisywania
temat sztuki. Humanistyczny wymiar sztuki polega na zainteresowaniu człowiekiem ze
względu na niego samego, bogactwo jego doznań i doświadczeń, jego osobowości, uczuć
itp., a nie tylko ze względu na cel moralistyczny (bohater jako wzorzec osobowy)
b) curriculum vitae, autobiografia, życiorys
- gatunki o bardzo starej tradycji. Umiejętność pisania życiorysu (dziś – CV) jest
niezbędna do funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie – uczniowie
wymieniają sytuacje, w których trzeba przedłożyć życiorys lub CV
- jak Jan Kochanowski napisałby swój życiorys dzisiaj? – uczniowie czytają autorski
tekst s. 20, zwracają uwagę na stylizację zastosowaną przez autora, dzięki czemu tekst
zyskuje funkcję poetycką
- dzisiejsze CV to rodzaj pisma użytkowego, utrzymanego w stylu urzędowym i
napisanego w określonym porządku graficznym. Wypiera ono tradycyjny życiorys
pisany tekstem ciągłym, gdyż jest bardziej funkcjonalne, ze względu na wyrazistość
formy
- życiorys jest przydatny przy ubieganiu się o pracę, dlatego każdy powinien opanować
umiejętność jego pisania. Profesjonalnie przygotowany wygląda inaczej niż kiedyś.
Nie jest to właściwie biografia (przebieg życia – z łaciny curriculum vitae), lecz 1 –2
stronicwa informacja o kwalifikacjach i doświadczeniach zawodowych. Powinien
zawierać m.in. informacje o wykształceniu i doświadczeniu zawodowym (lub
doświadczeniach mających związek z przyszłą pracą), osiągnięciach naukowych i
zawodowych, publikacjach, posiadanej wiedzy i umiejętnościach, ukończonych
kursach i formach doskonalenia, otrzymanych zaświadczeniach i dyplomach.
- Są 3 rodzaje życiorysów:
• chronologiczny
• umiejętnościowy (według umiejętności i kwalifikacji autora)
• mieszany (kombinacja dwu poprzednich)
- praca w grupach. Uczniowie otrzymują formularze współczesnego CV. Ich zadaniem
jest wypełnienie dokumentu w imieniu Jana Kochanowskiego, który stara się o pracę
osobistego sekretarza Jana Zamoyskiego. Dokument musi być zgodny ze standardami
współczesnego CV. Kochanowski pisze go w starszym wieku, kiedy ma za sobą
doświadczenia na dworach innych dostojników i na dworze królewskim a także
12

ugruntowaną pozycję największego poety w kraju. Jego talent, sława i pióro są
atutami w staraniach o pracę na dworze kanclerza – najbardziej wówczas
wpływowego dostojnika w rzeczpospolitej. Należy także uwzględnić wykształcenie,
doświadczenia z podróży do różnych krajów, znajomość z wybitnymi postaciami
epoki, zaangażowanie społeczne (np. utwory), a może także dowody na wysoką
pozycję społeczną poety. (oczywiście będą anachronizmy np. poeta ma telefon i adres
e – mail).
- Zawieszenie przygotowanych plakatów i przepisanie ich treści do zeszytu (po
korekcie) – duże arkusze.
CZARNOLAS
KOŁO ZWOLENIA
TELEFON 874872460
E – MAIL LIPA@POCZTA.PL
JAN KOCHANOWSKI
INFORMACJE OSOBISTE Stan cywilny:
Narodowość:
Wiek:
Miejsce urodzenia:
Rodzice:
CEL (w jakim celu piszesz CV)
WYKSZTAŁCENIE
PRAKTYKA ZAWODOWA
ZNAJOMOŚC JĘZYKÓW OBCYCH
OTRZYMANE NAGRODY
CZŁONKOWSTWO W ORGANIZACJACH
ZAWODOWYCH
DZIAŁALNOŚĆ NA RZECZ
SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
ZAINTERESOWANIA I DZIAŁALNOŚĆ
ZAWODOWA
DZIAŁALNOŚC OCHOTNICZA
INNA DZIAŁALNOŚĆ
HOBBY
Zadanie domowe
1. Napisz własny życiorys: a) tekstem ciągłym, w porządku chronologicznym, b) w
formie nowoczesnego CV, zachowując właściwy kształt graficzny.
2. Zapoznaj się dokładnie z zamieszczoną w podręczniku interpretacją fraszki Do gór i
lasów. Sporządź jej plan odtwórczy.
13

Temat: Człowiek – czy to zawsze brzmi dumnie? Dialog poezji współczesnej z
tradycją renesansu.
1. Ranking cytatów
Uczniowie pracują w małych grupach. Każdy zespół otrzymuje od nauczyciela zestaw cytatów na
temat człowieka, jego natury, istoty człowieczeństwa itp. Zadaniem uczniów jest podzielić cytaty na
kilka kategorii:
- autorzy cytatów ujawniani na końcu (aby uczniowie nie sugerowali się pochodzeniem cytatu)
- cytaty znane z utworów renesansowych, rozpoznane i zaklasyfikowane mają walor utrwalania
wiedzy
- aby zaklasyfikować właściwie (nie jest to łatwe) uczniowie muszą: wyjaśnić sobie sens
sformułowania, zwrócić uwagę na jego wieloznaczność i metaforyczność, przedyskutować
ewentualne rozbieżności interpretacji
- prezentacja – wyjaśnienie powodów decyzji swoich grup (ewentualne różnice zdań członków
zespołu)
- ważne, by uczniowie uzasadniali swoje rozwiązania i odnosili je do renesansowej wizji
człowieka. Musza przypomnieć sobie, jak filozofowie i artyści renesansu pojmowali miejsce
człowieka w świecie (wolność, godność, niepowtarzalność, nieskrępowany rozwój sił
twórczych, wyjątkowe miejsce w dziele stworzenia) i jaka była renesansowa wizja świata i
natury (harmonijna, a nie dramatyczna)
I. Myśli zgodne z II. Myśli zbliżone do III. Myśli dość odległe IV. Myśli całkowicie
renesansową poglądów od poglądów różne od poglądów
(humanistyczną) renesansowych renesansowych, ale renesansowych, nie
koncepcją człowieka filozofów niesprzeczne z nimi mające związku z
filozofią
renesansowego
humanizmu, sprzeczne
z nią
Cytat Źródło
„Zastanówmy się śmiało nad człowieka stanem: A.Pope
Rozległy to labirynt, lecz z właściwym planem”. Esej o człowieku
„Ludzie, w przeciwieństwie do innych zwierząt społecznych, M. Carrithers
nie żyją po prostu w relacjach; ludzie tworzą relacje, by żyć. W toku Dlaczego ludzie mają
swego istnienia znajdują nowe sposoby myślenia i działania zarówno kultury
w stosunkach społecznych, jak i wobec przyrody, która ich otacza.
Tym sposobem tworzą kulturę i zmieniają historię”
„Zaprząta mnie pytanie: co tak naprawdę leży na mulistym dnie natury M. Carrithers
człowieka?” Dlaczego ludzie mają
kultury
„Ludzie są zdolni do wyboru, są odpowiedzialni za to, co czynią – zło L. Kołakowski Mini –
czy dobro – a sama ta zdolność, nie zaś sposób, w jaki jej używają, czyni ich wykłady o maxi-
równymi w godności, i to jest definicją człowieczeństwa”. sprawach
„Wolność jest dana ludziom razem z ich człowieczeństwem, jest tego L. Kołakowski Mini –
człowieczeństwa fundamentem, tworzy człowieka jako coś w bycie samym wykłady o maxi –
wyróżnionego”. sprawach
„Bez prężnego, wolnego i twórczego umysłu człowiek jest po prostu I. Stone Udręka i
zwierzęciem i umrze jak zwierzę bezduszne”. ekstaza
„Zachciało mu się szczęścia, W. Szymborska Sto
14

zachciało mu się prawdy, pociech
zachciało mu się wieczności,
patrzcie go!
.............................................
ale wiedza mu w głowie, wszechwiedza, byt”
„Czytam historię L. Staff Człowiek
I widzę, coś zrobił
Przez tysiąclecia, Człowiecze!
Zabijałeś, mordowałeś
I wciąż przemyśliwujesz,
Jak by to robić lepiej.
Zastanawiam się, czyś godzien,
Aby cię pisać przez wielkie C”.
„Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami, Jan Kochanowski
Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami”. „Pieśń XIX, ks. II
„Wolność jest pierwszą cechą jestestwa człowieka, J. P. Woronicz
Którą go Twórca jego naprzód napiętnował, Sejm wiślicki
Kiedy tchnąwszy na życie bez granic wieka
Całej przestrzeni świata panem go mianował”.
„Dwie są możliwe perspektywy patrzenia: według pierwszej na malutkiej kuli Cz. Miłosz
ziemskiej poruszają się mikroskopijne żyjątka[...]Według drugiej każda z tych Nieobjęta ziemia
istot urasta do rozmiarów katedry i więcej, wtedy widać, że nie ma dwóch
osób tożsamych”
„Człowiek daje świadectwo swej wielkości, gdy bierze się za bary z siłami J. Kleiner
rządzącymi światem. Los udostojnia go, nawet wtedy, gdy go łamie” Tragizm
„Dlaczego najbardziej szczęśliwą i godną wszelkiej czci istotą jest człowiek? Pico della Mirandola
[...]Dano mu bowiem mieć to, czego zapragnie, i być tym, czym chce” Mowa o godności
cżłowieka
Ujawnienie (po rankingu) autorów cytatów i zapis wniosku: Renesansowa koncepcja człowieka i
człowieczeństwa, czyli myśl humanistyczna, jest trwałym dziedzictwem kultury europejskiej, do którego
ustosunkowują się twórcy późniejszych epok.
2. Analiza i interpretacja utworów współczesnych
(uczniowie w dalszym ciągu pracują w zespołach)
W trakcie analizy wierszy wykorzystują sugestie znajdujące się w zadaniach do wierszy zamieszczonych na
końcu rozdziału.
Problem: W jaki sposób poeci współcześni nawiązują do tradycji renesansowej? Jaki związek z tradycją
renesansową ma obraz człowieka wyłaniający się z utworów tych poetów?
Przypomnienie, że podczas analizy należy wziąć pod uwagę:
- kompozycję utworów
- segmentację tekstu, jego rytm
- sytuacje liryczną
- formę podawczą, kreacje podmiotu lirycznego i adresata
- wyrazy i motywy powtarzające się w wierszu
- tytuł
- funkcje środków stylistycznych
Uczniowie mogą graficznie odwzorować strukturę wiersza np. rozpisać ją w tabeli. Ostatecznym wnioskiem z
analizy i interpretacji odpowiedź na pytanie postawione na początku tej części lekcji. (jeśli jest mało czasu –
każda grupa otrzymuje tylko 1 wiersz)
Prezentacja
a) Agnieszka Herman, Człowiek
Struktura kompozycyjna wiersza – dialog różnych stanowisk światopoglądowych.
Mówisz... Mówię...
(adresat) (podmiot liryczny)
- optymistyczna wizja człowieka i jego - pesymistyczna wizja człowieka – ludobójcy,
działania Kaina, istoty bezdusznej i okrutnej
15

- wizja twórczego przeobrażania natury, tak aby - wizja zagłady cywilizacji ludzkiej: „Zbrojne
służyła człowiekowi armie walczą w śmiertelnym uścisku,/religie
- apoteoza myśli naukowo – technicznej we krwi unurzane,/przedłużona starość w
- apoteoza potęgi umysłu ludzkiego: „Na niebie domach dla samotnych./Krzykiem strachu jak
satelity jak gwiazdy zawiesił./Kwarki, nożem naznaczona przyszłość”.
komputery, przeszczepy,/drapacze chmur...”
polemika z adresatem lirycznym (rozmówcą):
- ironia: „satelity jak gwiazdy”
- krytyka
- - drapacze chmur = „współczesne wieże
Babel” (szum, brak zrozumienia, niemożność
stworzenia więzów międzyludzkich)
- dramatyczna wizja przyspieszenia
cywilizacyjnego: „cywilizacja z naturą mocują
się na pięści”.
postacie symboliczne (przedstawiciele nauki, sztuki, Polemika: paralelnie przeciwstawieni najwięksi
przywódcy duchowi; geniusze intelektu i talentu, zbrodniarze ludzkości:
zwolennicy humanitaryzmu i pokoju) - Hitler (Europa Zachodnia)
- Einstein (Europa zachodnia) - Stalin (Rosja)
- Czajkowski (Rosja) - Mao (Azja)
- Ghandi (Indie)
Konteksty
Giovanni Pico della Mirandola „Mowa o godności”;
Gianozzo Manetti „Godność człowieka i wspaniałość
dzieł ludzkich”; Jan Kochanowski „Pieśni” (np. „O
cnocie” i „O dobrej sławie”); „Człowiek to brzmi
dumnie” – cytat z utworu rosyjskiego pisarza Maksyma
Gorkiego, sztandarowego twórcy proletariackiego
Podsumowanie Podsumowanie
Wiara w człowieka – w jego możliwości intelektualne i Podmiot liryczny polemizuje z optymistyczną
twórcze, ale także w szlachetność jego natury. humanistyczną wizją człowieka. Przeciwstawia jej
Jest to wizja człowieka nawiązująca do renesansowego zbrodnie ludzkości, totalitaryzmy XX wieku,
optymizmu, który zakładał, że czlowiek może panować znieczulicę, obojętność na cierpienia innych - w
nad światem i sobą samym, pokonywać wymiarze indywidualnym i społecznym. Renesansowa
niedoskonałości natury, tworzyć dzieła dobre i piękne. koncepcja człowieka jako istoty wolnej i rozumnej,
najdoskonalszego ze stworzeń, skontrastowana z wizją
zagłady, do której doprowadzi ludzkie okrucieństwo,
bezduszność, nienawiść, krwiożerczość.
b) Edward Stachura, Człowiek człowiekowi
Tytuł wiersza nawiązuje do starożytnej sentencji, która po łacinie brzmi: Homo homini deus,
homo homini lupus (człoweik człowiekowi bogiem, człowiek człowiekowi wilkiem). Podmiot liryczny
rozwija to zdanie, zachowując jego rytm w postaci paralelnie zbudowanych dystychów. Zamysł
kompozycyjny wiersza oparty jest na wielokrotnych powtórzeniach wyrazów, fraz, strof – do których
dodawane są stopniowo kolejne elementy . wykorzystane zostało także fonetyczne podobieństwo
wyrazów; wilkiem – zwilczyć, bliźnim – zabliźnić. Owa monotonna powtarzalność wiąże się
bezpośrednio z formą utworu: jest to piosenka, jedna z wielu napisanych (i śpiewanych) przez
Stachurę.
Wiersz ma budowę wersowo – zdaniową, co potęguje wrażenie jednostajności i monotonii rytmu
(niemal marszowego!)_, przy czym na końcu każdego wersu znajduje się wykrzyknik.
Powtarza się motyw zaczerpnięty z łacińskiego przysłowia („człowiek człowiekowi wilkiem”),
wzmacniany kolejnymi wariantami;
Człowiek człowiekowi...
Wilkiem – strykiem,
szpadą – zdradą,
Pumą- dżumą,
łomem – gromem
jednak ta przygnębiająca, pesymistyczna wizja człowieka wrogiego drugiemu człowiekowi
symetrycznie jest zestawiona z antytezą (również budowaną paralelnie w dystychu):
16

Lecz ty się nie daj...
Zgnębić – spętlić
Zgładzić –zdradzić
Pumie- dżumie
Zgłuszyć – skruszyć
... i ostatecznie bezpośrednio nawiązuje do starożytnej maksymy: [lecz ty się nie daj] zwilczyć.
Całość kończy się pokrzepiającą puentą: „Człowiek człowiekowi bliźnim!/ Z bliźnim się możesz
zabliźnić!”.
Mimo że utwór otwierają pejoratywne określenia opisujące naturę człowieka, to jednak wiersz
kończy się optymistycznie. Podmiot liryczny (nieujawniający się bezpośrednio) zwraca się do stale
wywoływanego adresata („ty”) – drugiego człowieka, bliźniego. Wizji społeczeństwa – wilków
przeciwstawia obraz ludzi – bliźnich, którzy będą sobie pomagać i wzajemnie „leczyć rany”. Zachęca
do takiej postawy – przerwania łańcucha nienawiści i wrogości – wbrew doświadczeniu pokoleń.
Imperatywny charakter utworu podkreślają wykrzykniki powtarzające się konsekwentnie na końcu
wersów.
Przesłanie utworu to – jednak i mimo wszystko – wiara w człowieka, w to, że jest on w stanie
przezwyciężyć swą naturę i być dla drugiego człowieka „bliźnim”, a nie „wilkiem”. Podmiot liryczny
przezwycięża pesymizm w imię braterstwa z drugim człowiekiem.
3. Podsumowanie
Zinterpretowane utwory ukazują, jak twórcy późniejszych wieków podejmowali dialog z tradycją
humanizmu, przedstawiając obraz człowieka jako istoty wielkiej, szlachetnej i wspaniałej lub
przeciwnie – zdolnej do wszelkiej podłości.
Na zakończenie lekcji uczniowie mogą wybrać spośród cytatów te, które stanowić mogłyby motto
każdego z wierszy, uzasadniając swoje zdanie. Mogą też przypomnieć inne dzieła literackie (i sztuki),
w których występuje motyw wielkości człowieczeństwa polegającego na zmaganiu się ze słabościami
ludzkiej natury, a które nawiązują wprost lub polemicznie do filozofii humanistycznej np. „Stary
człowiek i morze” Hemingwaya, utwory Josepha Conrada, „Kamienie na szaniec” Aleksandra
Kamińskiego, „Mały Książę” Antoine`a de Saint Exupery`ego.
Zadanie domowe
1. Wykonaj jedno z zadań wymienionych w podręczniku w „Podsumowaniu” rozdziału
„Renesansowa koncepcja godności człowieka” (s.26).
2. * Zinterpretuj przypowieść „Pan Cogito a perła” Zbigniewa Herberta (zwróć uwagę na etykę
obowiązku i moralnego heroizmu, ofiary, które musi ponosić człowiek w „marszu ku
doskonałości”, wskaż źródła tej postawy).
17

Temat: Miłosna poezja Petrarki.
Sztuka i literatura renesansu przynoszą nie tylko awans przeżyć zwykłego człowieka, lecz także
rehabilitację codzienności, która staje się pełnoprawnym tematem. Poeci i artyści łamią konwencję
średniowieczne, szukając nowego sposobu wyrażania swoich uczuć.
W liryce miłosnej średniowieczna „miłość dworska”, poddana ścisłym przepisom i zasadom
(Dzieje Tristana i Izoldy) zostaje zastąpiona przez próby analizy autentycznych uczuć, literacka
konwencja ustępuje przed rzeczywistością.
1. Francesco Petrarka – tworzy nowy język europejskiej liryki miłosnej, wykorzystując
średniowieczny sonet, który – dzięki jego autorytetowi – znalazł trwałe miejsce w systemie
gatunkowym poezji europejskiej (twórcy renesansowi odrzucili bowiem wszystkie – oprócz sonetu –
formy średniowieczne i sięgnęli po wzory antyczne)
2. Czym jest miłość według Petrarki?
- światem przeżyć niezwykłych, nie poddających się logice rozumu,
- tę cudowną materię oddają w poezji figury takie jak: pytanie retoryczne (znak niepewności,
zdziwienia, nieprzeniknionej tajemnicy), antyteza (oddająca sprzeczne myśli i nastroje
zakochanego), oksymoron i paradoks (przedstawiające absolutną bezradność rozumu wobec
niepojętej zagadki miłości).
3. Ideał urody kobiecej według Petrarki i wzór jego opisu:
- charakterystyczne dla poety i jego naśladowców są porównania: czoło – marmur, oczy –
węgle, usta – korale, zęby – perły itd. (pod wpływem Petrarki powstaje portret Doroty, żony
Kochanowskiego w Pieśni świętojańskiej o Sobótce)
- kobiety o wysokich czołach, dużych oczach, długich, prostych nosach, bladej cerze, czeszą się
zupełnie gładko, albo w kunsztowne sploty; noszą głęboko wydekoltowane suknie o
intensywnych kolorach.
4. Maestria poetycka Petrarki – sonet „Jeśli nie masz miłości”:
- pierwsza część to szereg paralelnych zdań, których symetrię wzmacnia jeszcze anafora.
Nagromadzenie pytań, na które nie ma odpowiedzi, kończy się wybuchem rozpaczy i buntu,
podwojonym wykrzyknieniem
- druga część przynosi uspokojenie; można ją nazwać refleksyjną; zamiast paroksyzmów
miłości zawiera chłodną analizę uczucia, opartą na porównaniu życia do żeglugi. Puenta z
typowymi dla Petrarki kontrastami przynosi kapitulację: miłości nie da się po prostu pojąć:
„nie wiem, czego chcę ani czego potrzebuję...”.
5. Petrarkizm – dzięki zaletom rzemiosła poetyckiego Petrarka stał się wzorem dla wielu
pokoleń poetów (również Adama Mickiewicza), których nazywamy petrarkistami. Legenda o jego
miłości weszła na trwałe do skarbnicy mitów i symboli kultury europejskiej, a imię Laury stało się
synonimem nieosiągalnej, idealnej kochanki.
Zadanie domowe
1. Stwórz literacki (opis, sonet, wiersz) lub plastyczny (portret) wizerunek ukochanej lub ukochanego
(może być czysto fikcyjny, taki, który wydaje ci się wymarzony), wzorując się na Petrarce lub
renesansowych portretach kobiet zawartych w podręczniku.
2. W formie komiksu, plakatu, broszurki przedstaw główne wydarzenia noweli „Sokół” (s.41 – 46)
18

Temat: „Dekameron” Boccaccia – w cieniu miłości i śmierci.
1. Uczniowie czytają informacje z tabelek s.42. Wymiana spostrzeżeń.
2. Przypomnienie głównych wydarzeń noweli – prezentacja najlepszych komiksów i
książeczek przygotowanych w domu.
3. Samodzielny zapis notatki na podstawie tabelki s. 43 (*Nowela z sokołem).
Odpowiedzi na pytania:
a) czego dowiedziałeś się o życiu w renesansowej Italii na podstawie noweli?
Jaka była wówczas pozycja społeczna kobiety? (nowele są całkowicie
zatopione w doczesności, pisarz jest doskonałym obserwatorem życia
codziennego, w tle opowieści mamy szerzącą się we Florencji zarazę –
wzmacnia to dramatyzm, ukazuje siłę miłości, która jest potężniejsza niż
śmierć; kobieta jest całkowicie zależna od mężczyzny, to on zapewnia jej
utrzymanie, o ślubie Monny decydują bracia, musza wyrazić zgodę)
b) jak od czasu renesansu ewaluowało słowo „kobieta” – od XVI do XVIII wieku
nieużywane, ponieważ miało zabarwienie pejoratywne; XVI wiek nazywa
kobietę „niewiastą, białogłową (od nakrycia głowy), żoną(tak mówi o sobie
Matka Boska w „Lamencie świętokrzyskim”). Dwa pierwsze wyrazy sa dziś
archaizmami, , ostatni – zmienił znaczenie (pozostałością dawnego jest
przymiotnik – żeński). Odwrotny proces przebiegał przy słowie „dziewka” –
dziś obraźliwy, kiedyś używany dla oznaczania młodych dziewcząt)
c) Jaką rolę w najważniejszych momentach akcji odgrywa ptak Federiga?
(pojawia się we wszystkich najważniejszych momentach opowieści, nadaje jej
rytm i symboliczne znaczenie. To najcenniejszy skarb zubożałego rycerza,
sokoła pragnie chory synek jego ukochanej, po sokoła przychodzi Monna
Giovanna do Federiga; sokół zostaje poświęcony przez rycerza, który pragnie
ugościć ukochaną; ofiara z sokoła staje się wreszcie powodem szczęśliwego
spełnienia uczuć)
d) Czy znasz inne nowele z sokołem? Wymień jedną z nich? (ten kunsztowny
model fabularny pojawia się w wielu nowelach europejskich np. w
„Kamizelce” Bolesława Prusa)
4. Wpływ „Dekameronu” na sztukę europejską:
a) oglądanie cyklu obrazów Botticellego
5. Życie codzienne w literaturze polskiej:
a) fraszka „O doktorze Hiszpanie” – zbudowana z samych dialogów, jej komizm
polega na swoistym paradoksie (puenta „szedłem spać trzeźwy – a wstaję
pijany)
b) „Na dom w Czarnolesie” – pochwała prostego, ziemiańskiego życia głoszona
przez dojrzałego już Kochanowskiego, przeciwstawia ten model życia
zepsutej, dworskiej rzeczywistości
6. Interpretujemy współczesny tekst eseistyczny;
a) „Istniej tylko jeden ... wizerunek Kochanowskiego.”
b) zwój papieru – rolę, jaka odegrał Kochanowski w historii literatury; artystę,
mistrza
rękawiczki – Kochanowskiego – człowieka, jego codzienność
c) współcześnie Kochanowski poznawany w szkole kojarzy się z artystą,
posągowością, patrzymy na niego przez pryzmat osiągnięć, dokonań
artystycznych, zapominając, że był zwykłym człowiekiem
d) anaforę – aby zaakcentować pewne znaczenia, podkreślić treści wypowiedzi,
obrazowo pokazać skalę tego powszechnego wizerunku poety
19

e) „zabytek dziejowy” – dzieła Kochanowskiego to bogactwo nowych,
nieznanych wcześniej polskiej literaturze form, wkład w kształtowanie się
poetyckiego języka polskiego, odbicie wydarzeń historycznych i
obyczajowości, modzie, wyobrażeniach, poglądach epoki renesansu
f) trudno go zrozumieć, ponieważ był człowiekiem wszechstronnie
wykształconym, pełnym sprzeczności; stereotyp każe w nim widzieć
optymistę, stoika, epikurejczyka – a przecież nie brakowało w jego życiu i
tragedii. Miał wiele oblicz.
g) Zabytek – („Słownik języka polskiego” – obiekt lub zespół obiektów
stanowiących świadectwo epoki lub zdarzenia mający wartość historyczną,
naukową, kulturalną, artystyczną, podlegający ochronie prawnej; )Tak i nie.
Jest to wkład polskiego twórcy w nasza kulturę i kulturę epoki (podpunkt e),
ale z drugiej strony dowód jego własnych, osobistych przemyśleń, obraz
codzienności, aktualnych poiglądów)
Zadanie domowe:
1.Polecenia 3 – 4 s. 50 (fraszka – epigramat i oksymorony)
2. *Interpretacja wiersza Jarosława Iwaszkiewicza „Pogoda lasu...”
(jak zbudowany jest utwór – co się w nim powtarza; jakie wartości i symbole się w nim
pojawiają – wylicz je; o jakich osobistych doświadczeniach mówi tu poeta, zinterpretuj
metaforę „pogoda ziemi” – jak można ją odczytać?; kto jest adresatem wiersza?, dzięki jakim
środkom stylistycznym osiągnął poeta nastrój niesłychanego spokoju i czego ów nastrój
dowodzi, porównaj wiersz z fraszką Kochanowskiego „Na dom w Carnolesie”)
20

Temat: Literatura renesansu w poszukiwaniu idealnego państwa i miejsc
szczęśliwych.
W kulturze renesansu świat, a także życie człowieka postrzegano w kategoriach dzieła
sztuki. Żeby być godnym miana człowieka, trzeba świadomie pokierować swoim losem
(„Przeto chciejmy wziąć przedsię myśli godne siebie”). Twórcy tej epoki są pewni, że
największą cnota jest umiejętność podporządkowania swoich własnych pragnień potrzebom
zbiorowości (Kochanowski „Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...”). Państwo
składające się ze świadomych obywateli powinno być miniaturą świata – prawdziwym
dziełem sztuki. Tęsknota do tego ideału przejawia się w modzie na wymyślanie utopii.
Idealną rzeczpospolitą, w której wszystko jest rozumnie uporządkowane, prezentuje Tomasz
Morus.
1. Utopie – kontekst filozoficzny:
a) „Państwo” Platona – najstarsza utopia, wzorowa rzeczpospolita, w której
realizuje się dobro moralne. Jest niczym organizm – każdy narząd musi
wykonywać swoje zadania. W dialogu Platona ten organizm składa się z 3
warstw: klasy władców (tylko ludzie najmądrzejsi, filozofowie), strażników –
żołnierzy (tylko ludzie silni, cnotliwi, mężni) i rzemieślników (wprawni w
swym rzemiośle, odznaczają się cnota umiarkowania; wytwarzane przez nich
dobra nie są dla nich, lecz dla klas wyższych). Kiedy każdy stan wykonuje swą
powinność, wtedy ustrój państwowy jest harmonijny (jak narządy w
organizmie). Człowiek nie może więc zmierzać do własnych, osobistych
celów, ale podporządkowany jest zbiorowości. Wszystkie dobra materialne są
nie osobiste, lecz wspólne (zasada ustroju komunistycznego). Panuje też
komunizm rodzinny – wspólne są żony i dzieci. Dzieci będą odbierane
rodzicom i nie będą ich znały, by być wychowywane i ćwiczone dla dobra
państwa. W ten sposób minimalizuje się osobiste uczucia – nikt nie wie, kto
jest jego ojcem, matką, bratem, siostrą: idealne państwo to wielka rodzina. W
państwie rządzi zasada hierarchii i podporządkowania. Władcy jako
najmądrzejsi, mają pełną wiedzę o dobru (Platon uważa, że jeśli wie się, co to
jest dobro, to się je czyni), więc zapewniają dobro wszystkim innym członkom
społeczności. [ustrój demokratyczny zwiódł Platona. Rządzone przez ludzi
głupich Ateny skazały na śmierć i wykonały wyrok na uwielbianym
nauczycielu – Sokratesie. Stąd platońskie – idealne państwo musi być
rządzone przez władcę – mędrca, któremu należy się bezwzględnie
podporządkować].
b) „Utopia” Tomasza Morusa (1516)
c) „Miasto Słońca” Tomasza Campanelli (napisane 1602, wydane 1623) –
drobiazgowy opis społeczności idealnej przedstawiony jako sprawozdanie z
podróży do nieznanego świata. Miasto Słońca poradziło sobie ze złem dzięki
znakomitej organizacji: ścisłej kontroli publicznej. Funkcjonariusze państwowi
mają prawo wglądu we wszystkie dziedziny życia, włącznie z życiem
płciowym. Pilnują, by nikt nie dostał więcej niż inni i nikt nikomu nie uchybił
w braterstwie. Najmniejsze wykroczenie (np. przejawy kobiecej próżności) –
karane są śmiercią. W zamian za posłuszeństwo członkowie wspólnoty mają
prawo do zaspokajania swych potrzeb, ale tylko w takich granicach, jakie
funkcjonariusze uznają za rozumne (Ta szczególna, przerażająca
konsekwencja przypomina totalitaryzmy XX wieku).
d) „Nowa Atlantyda” Franciszka Bacona (angielski filozof XVI/XVII wieku) –
korzysta z podobnych środków literatury jak wcześniej omówione utopie, ale
21

otwiera nową perspektywę – mówi o tym, jak zmodyfikować władzę. Mędrcy
Nowej Atlantydy prowadzą ważne badania. Ich wiedza ma dokonać w
przyszłości ważnych przemian w ludzkim życiu: eksperymenty zmierzają do
poznania możliwość przedłużenia życia, uśmierzania bólu, pomnożenia
zdolności umysłowych i fizycznych. Bacon nobilituje naukę i wyznacza jej (a
nie stosunkom społecznym) kluczową rolę w dziele uszczęśliwienia ludzkości.
Wszystkie wymienione utwory filozoficzne są równocześnie dziełami literackimi. Inne nazwy
utopijnych krain to: Arkadia, Nipu (Ignacy Krasicki „Mikołaja Doświadczyńskiego
przypadki”, Eldorado „Kandyd” Woltera, „Kraina rozumnych koni” „Podróże Guliwera”
Jonathana Swifta).
2. Analiza fragmentów „Utopii’ Tomasza Morusa (czytanie ze zrozumieniem, teksty) i
wiersza Szymborskiej „Utopia”.
Zadanie domowe:
1. Jakie dziedziny życia społecznego lub politycznego trzeba – Twoim zdaniem –
naprawić, żebyś uznał miejsce, w którym żyjesz, za krainę szczęśliwości?
2. Zapoznaj się z tekstami z podręcznika: Niccolo Machiavelli „Książę”(s. 54 – 56), Jan
Kochanowski „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...” (s. 57), „Pieśń XII, ks. II
[„Pieśń o cnocie”](s. 60), Piotr Skarga „Kazania sejmowe” (s.56) i przygotuj się do
dyskusji na temat praw i obowiązków osób sprawujących władzę.
22

1. Utopie – kontekst filozoficzny:
e) „Państwo” Platona – najstarsza utopia, wzorowa rzeczpospolita, w której
realizuje się dobro moralne. Jest niczym organizm – każdy narząd musi
wykonywać swoje zadania. W dialogu Platona ten organizm składa się z 3
warstw: klasy władców (tylko ludzie najmądrzejsi, filozofowie), strażników –
żołnierzy (tylko ludzie silni, cnotliwi, mężni) i rzemieślników (wprawni w
swym rzemiośle, odznaczają się cnota umiarkowania; wytwarzane przez nich
dobra nie są dla nich, lecz dla klas wyższych). Kiedy każdy stan wykonuje swą
powinność, wtedy ustrój państwowy jest harmonijny (jak narządy w
organizmie). Człowiek nie może więc zmierzać do własnych, osobistych
celów, ale podporządkowany jest zbiorowości. Wszystkie dobra materialne są
nie osobiste, lecz wspólne (zasada ustroju komunistycznego). Panuje też
komunizm rodzinny – wspólne są żony i dzieci. Dzieci będą odbierane
rodzicom i nie będą ich znały, by być wychowywane i ćwiczone dla dobra
państwa. W ten sposób minimalizuje się osobiste uczucia – nikt nie wie, kto
jest jego ojcem, matką, bratem, siostrą: idealne państwo to wielka rodzina. W
państwie rządzi zasada hierarchii i podporządkowania. Władcy jako
najmądrzejsi, mają pełną wiedzę o dobru (Platon uważa, że jeśli wie się, co to
jest dobro, to się je czyni), więc zapewniają dobro wszystkim innym członkom
społeczności. [ustrój demokratyczny zwiódł Platona. Rządzone przez ludzi
głupich Ateny skazały na śmierć i wykonały wyrok na uwielbianym
nauczycielu – Sokratesie. Stąd platońskie – idealne państwo musi być
rządzone przez władcę – mędrca, któremu należy się bezwzględnie
podporządkować].
f) „Utopia” Tomasza Morusa (1516)
g) „Miasto Słońca” Tomasza Campanelli (napisane 1602, wydane 1623) –
drobiazgowy opis społeczności idealnej przedstawiony jako sprawozdanie z
podróży do nieznanego świata. Miasto Słońca poradziło sobie ze złem dzięki
znakomitej organizacji: ścisłej kontroli publicznej. Funkcjonariusze państwowi
mają prawo wglądu we wszystkie dziedziny życia, włącznie z życiem
płciowym. Pilnują, by nikt nie dostał więcej niż inni i nikt nikomu nie uchybił
w braterstwie. Najmniejsze wykroczenie (np. przejawy kobiecej próżności) –
karane są śmiercią. W zamian za posłuszeństwo członkowie wspólnoty mają
prawo do zaspokajania swych potrzeb, ale tylko w takich granicach, jakie
funkcjonariusze uznają za rozumne (Ta szczególna, przerażająca
konsekwencja przypomina totalitaryzmy XX wieku).
h) „Nowa Atlantyda” Franciszka Bacona (angielski filozof XVI/XVII wieku) –
korzysta z podobnych środków literatury jak wcześniej omówione utopie, ale
otwiera nową perspektywę – mówi o tym, jak zmodyfikować władzę. Mędrcy
Nowej Atlantydy prowadzą ważne badania. Ich wiedza ma dokonać w
przyszłości ważnych przemian w ludzkim życiu: eksperymenty zmierzają do
poznania możliwość przedłużenia życia, uśmierzania bólu, pomnożenia
zdolności umysłowych i fizycznych. Bacon nobilituje naukę i wyznacza jej (a
nie stosunkom społecznym) kluczową rolę w dziele uszczęśliwienia ludzkości.
Wszystkie wymienione utwory filozoficzne są równocześnie dziełami literackimi. Inne nazwy
utopijnych krain to: Arkadia, Nipu (Ignacy Krasicki „Mikołaja Doświadczyńskiego
przypadki”, Eldorado „Kandyd” Woltera, „Kraina rozumnych koni” „Podróże Guliwera”
Jonathana Swifta).
23

Temat: Retoryka i poezja w służbie obywatelskiej cnoty.
1. Refleksja nad problemami władzy w „Księciu” Machiavellego;
- zapis krótkiej informacji o pisarzu (z Florencji, jako pierwszy podał krytycznemu
osądowi mechanizmy władzy)
- uważa, że interes rzeczpospolitej powinien stać ponad interesem jednostki (interes
jednostki powinien być podporządkowany interesowi rzeczpospolitej)
- racja stanu ponad inne wartości (pojęcie „racja stanu” wprowadził jako pierwszy)
- w imię racji stanu można usprawiedliwić wszystko
- cel uświęca środki (istota postawy określanej jako makiawelizm)
- krótka dyskusja: czy miał rację? Co z tego, że polityk będzie dobry i uczciwy, jeśli nie
będzie skuteczny?
2. Przypomnienie, uzupełnienie i uporządkowanie wiadomości na temat retoryki (podręcznik,
„Słownik terminów literackich”)
Retoryka to teoria i sztuka wymowy, oratorstwo, krasomówstwo. Jej źródeł trzeba
szukać w starożytnej Grecji (sofiści, Arystoteles) i Rzymie (Cyceron, Tacyt). W humanistyce
europejskiej nie traciła na znaczeniu do końca XVIII wieku i dłużej. W średniowiecznych
uniwersytetach zaliczana była do sztuk wyzwolonych (trivium) i studiowali ją nie tylko
mówcy, ale i filozofowie oraz uczeni. Twórcy renesansowi nawiązywali bezpośrednio do
tradycji klasycznej i zasad ustalonych przez starożytnych.
Od czasów starożytnych retoryka kształciła umiejętność publicznego przemawiania, a
społeczna potrzeba sprawiała, że najważniejszym zadaniem stojącym przed mówcą była
zdolność przekonywania. Ta ostatnia oznaczała trojakie oddziaływanie na odbiorcę:
• dydaktyczne (docere – uczyć)
• estetyczne (delectare – zachwycać)
• emocjonalne (movere – poruszać).
Miejsce retoryki wśród innych nauk humanistycznych (gramatyki, dialektyki, logiki, poetyki,
lingwistyki, filozofii) oraz zakres jej kompetencji uległy w ciągu wieków przemianom. Choć
retoryka dotyczyła przede wszystkim oratorskiej prozy, oddziaływał także na poezję i
historiografię.
3. Analiza i interpretacja utworów renesansowych (retoryka XVI – wieczna) – praca w
parach. Zadaniem uczniów jest:
Zadania do interpretacji tekstów renesansowych:
- określić temat utworu, wskazać główną tezę; określić, do czego mówca (podmiot
liryczny, ja mówiące) chce nakłonić słuchaczy;
- rozpoznać elementy retoryki (strukturę kompozycyjną tekstu, elementy stylu
retorycznego, środki retoryczne itp. );
- nazwać funkcje językowe dominujące w tekście i wskazać typowe dla nich środki
językowe.
(wykorzystaj informacje z podręcznika „Jak wygłosić dobrą mowę. Poradnik dla
początkujących, przygotowany według starożytnych, ale wciąż aktualnych recept (s.58)
a) analiza logiczna tekstu „Pieśń o spustoszeniu Podola”
Tezy Wstęp (zwrot do odbiorcy)
1. Spustoszenie Podola przez Tatarów „Wieczna sromota i nienagrodzona/ szkoda,
jest hańbą i klęską Polaków. Polaku!” (1) – apostrofa
2. szlachta powinna się opodatkować na „Zetrzy sen z oczu, a czuj w czas o sobie,/ cny
rzecz stałej, płatnej armii Lachu!” (2)
Argumenty Opowiadanie – dowodzenie
Ad.1 Ad.1
24

- Tatarzy, „psy” sułtana tureckiego, Opis szkód i klęsk spowodowanych przez
spustoszyli ziemię podolską; Tatarów oraz uzasadnienie, dlaczego ten
- Porwali polskie kobiety i dzieci, które napad jest szczególnie hańbiący, bolesny i
zostały daleko wywiezione i nie ma niebezpieczny dla Polaków. Obraz
nadziei na powrót; spustoszonej ziemi, uprowadzonych kobiet i
- Szlacheckie (chrześcijańskie) córy dzieci, opis ich żałosnego losu przypomina w
zostały porwane do pogańskich tonie lamentację.
haremów; Podmiot liryczny wyolbrzymia ogrom szkód i
- Tatarzy, którzy są ludem strat, zarówno materialnych i politycznych,
koczowniczym, kulturowo niżej jak i duchowych. Odwołuje się do poczucia
stojącym od Polaków, pokonali godności rodaków.
dzielnych Sarmatów, reprezentujących
wyższą cywilizację europejską;
- Tatarzy to lud „zbójecki”, dziki,
okrutny, nie liczący się z prawem;
- Bezład (nierząd) i samowola
sprawiają, że Polacy nie mogą się
zorganizować i wobec napastników są
bezbronni niczym owce bez pasterza
wobec dzikich wilków;
- Klęski Polaków grabionych przez
Tatarów rozzuchwalają Turcję, która i
tak próbuje ingerować w wewnętrzne
sprawy Polski;
Ad.2 Ad.2
- szlachta powinna się opodatkować na Należy przeciwstawić się wrogowi, bronić
rzecz opłacenia stałej armii godności cywilizowanego, chrześcijańskiego
(„żołnierzowi pieniądze gotujmy”); kraju, ale trzeba to robić rozsądnie, tzn. nie
- wstydem jest „jadać na srebrze”, gdy szafować życiem tam, gdzie wystarcza
ginie ojczyzna, ale... pieniądze.
- szkoda oddawać życie tam, gdzie Ta część utworu ma charakter apelatywny,
wystarczają pieniądze, a więc... ponieważ przeważa tryb rozkazujący
- przede wszystkim należy wystawić i czasowników, zachęta do działania. Przeważa
uzbroić płatnych żołnierzy, a własne słownictwo (i motyw) nawiązujące do walki,
życie zachować „ku gwałtowniejszej etosu rycerskiego, obywatelskiej
potrzebie”, bo.. odpowiedzialności.
- rozsądniej jest nadstawiać wrogowi
tarczę niż nagą pierś.
Konkluzja Apel
Trzeba za wszelką cenę znaleźć sposób „Zetrzy sen z oczu, a czuj w czas o sobie,/cny
naprawienia szkód, pomszczenia tragicznego Lachu!”
napadu i zmycia hańby, tak aby nie dopuścić „nie ustępuj kroku!”
do takich klęsk w przyszłości i by nikt nie „A teraz k`temu obróć myśli swoje”
mówił, że Polacy nie potrafią wyciągać „Skujmy talerze na talery, skujmy, / A
wniosków i uczyć się na błędach. żołnierzowi pieniądze gotujmy!”
„Dajmy; a naprzód dajmy!”
(apostrofy, wykrzyknienia, paralelizmy
składniowe, powtórzenia)
Uczniowie wskazują środki retoryczne i określają ich funkcje:
25

- apostrofy („Polaku! Cny lachu!”) – są wyrazem emocjonalnego zaangażowania
nadawcy i chcą tę emocję przekazać adresatowi
- wykrzyknienia (jak wyżej)
- pytania retoryczne – zmuszają do przyznania racji mówiącemu, angażują uwagę
odbiorcy
- czasowniki w trybie rozkazującym – podtrzymują kontakt z adresatem i wysoki
stopień emocji
- alegoria bezbronnej ojczyzny – sugestywna, oddziałuje na wyobraźnię odbiorcy
- powtórzenia – wzmacniają napięcie emocjonalne
- rozbudowany ciąg porównań – podkreślenie rangi wypowiedzi, wyraz emocjonalnego
zaangażowania nadawcy (Tatarzy – psu tureckie, Kobiety polskie – piękne łanie,
strony ojczyste – swe knieje, Polacy – stado odbieżałe, napastnicy – wilcy; ten obraz
nasuwa skojarzenie z rozbudowanym porównaniem homeryckim)
Wnioski: Występujące w utworze środki stylistyczne, podniosłe słownictwo, tryb
rozkazujący czasowników, nawiązania mitologiczne służą realizacji impresywnej (i
poetyckiej) funkcji języka. Funkcja impresywna wiąże się bezpośrednio z apelatywnym
charakterem pieśni i jej społeczno – obywatelską wymową. W utwór bezpośrednio wpisany
jest ideał obywatela – patrioty, dla którego najważniejszym celem jest dobro ojczyzny i który
służy jej rozumnie i z poświeceniem. Nie pożałuje majętności, gdy wymagać tego będzie
dobro kraju (na opłacenie wojska), a w „gwałtowniejszej potrzebie” nie zawaha się poświęcić
krwi i życia w jej obronie, wykaże się męstwem. Broniąc ojczyzny, broni jej wolności, ale i
godności, wyższości cywilizacyjnej. Istotne znaczenie ma kreacja podmiotu lirycznego –
zbiorowego „my”, które stopniowo zastępuje symbolicznego adresata: „Polaku”, „Cny
Lachu”. Ostatecznie pieśń okazuje się głosem zbiorowości, a wpisany w nią apel –
wewnętrznym imperatywem narodu zdolnego do zorganizowania się i uznania za nadrzędne
wartości ponadindywidualnych.
b) „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...”
- dla Kochanowskiego musiała mieć wyjątkowe znaczenie, skoro umieścił ją w swych
dziełach dwukrotnie: jako „Pieśń XIV” z ksiąg wtórych, a potem powtórzył jako drugą
pieśń Chóru w „Odprawie posłów greckich”.
- Inaczej niż w poprzednim utworze dominuje tu surowy ton pouczania a podmiot
liryczny („mówię, ja podobno z mniejszym wszeteczeństwem grzeszę”) jest ściśle
odgraniczony od wyraziście wskazanego adresata „wy” (opisanego w pierwszej strofie
dwiema anaforycznie rozpoczynającymi się apostrofami)
- Elementy starożytnej oracji w utworze:
Teza - apostrofy (w pierwszej strofie –
Obowiązkiem rządzących jest zawsze mieć anaforycznie rozpoczynające się w
na względzie dobro społeczne (publiczne), 1. i 3. wersie): „Wy, którzy pospolitą
nie zaś własne: „miejcie to przed oczyma rzeczą władacie...zwierzono”
zawżdy swojemi/ żeście miejsce zasiedli - jednoczesnie tworzą paralelizm
boże na ziemi/ z którgo macie nie tak składniowy;
własne rzeczy,/ jako wszytek mieć ludzki - w pierwszej strofie figura władcy –
rodzaj na pieczy”. pasterza nad stadem bożym
(proweniencja bilbijna lub
homerycka);
- antyteza: „macie nie tak własne
rzeczy,/ jako ludzki wszytek mieć
rodzaj na pieczy”;
- paralelne konstrukcje składniowe (w
26

4. i 5. strofie).
Argumenty Konkluzja
- rządzący zastępują Boga na ziemi (a Można jej się doszukać w ostatniej strofie, i
więc muszą dorównać mu jest to jednocześnie argument: mniejszą
mądrością, sprawiedliwością, wagę ma słabość zwykłego człowieka niż
wspaniałomyślnością); władcy (lub posła); grzechy „przełożonych”
- wykonują powierzone im zadanie, z prowadzą do zguby państw i narodów.
którego przyjdzie im dać sprawę
przed surowym Sędzią, który
rozliczy ich z każdego grzechu;
- Bóg – Sędzia nie będzie miał
względów na ich wysokie godności i
stanowiska, wręcz przeciwnie,
surowiej oceni tych, na których
spoczywa większa
odpowiedzialność , bo..
- Błędy rządzących mają o wiele dalej
idące konsekwencje niż grzechy
zwykłych ludzi; płaca za nie narody
i państwa.
* Dygresja – w przemowie tej pobrzmiewają echa nauk Erazma z Rotteradamu,
najwybitniejszego filozofa północnoeuropejskiego renesansu, odnowiciela myśli
humanistycznej, który pojawiła się, gdy włoski humanizm już nieco przybladł. Ten surowy
filozof i wybitny intelektualista całe życie poświęcił głoszeniu idei pokoju chrześcijańskiego,
próbując pogodzić Kościół katolicki z reformowanym (naraził się obu stronom). Był
koryfeuszem irenizmu. W epoce wojen i sporów głosił pokój, zgodę i miłość. Humanizm
Erazma był otwarty i egalitarny. Przyczynił się do rozwoju biblijnych studiów filozoficznych.
Zwalczał obyczaje kleru, korupcję, zadufanie papieży, głupotę i nieuctwo mnichów, przez co
był uważany za duchowego ojca reformacji (on sam odżegnywał się od luteranizmu).
c) Piotr Skarga „Kazanie o miłości ku ojczyźnie”
* Polska – Ojczyzna jest matką, którą trzeba kochać i szanować, gdyż:
- jest najlepszą z matek;
- ona swe dzieci (naród, Polaków, posłów) urodziła, wychowała, nadała, wyniosła;
- sam Bóg kazał czcić matkę;
- ona jest źródłem tożsamości Polaków („od której imię macie”);
- ona daje wszelki dobrodziejstwa.
* Gdy ojczyzna (jak okręt) tonie, trzeba najpierw ją ratować, a dopiero później myśleć o
swoich prywatnych sprawach, bo...
- „głupi tłomoczki i skrzynki swoje opatruje i na nich leży, a do obrony okrętu nie idzie,
i mniema, że się miłuje, a on się sam gubi”;
- „Bo gdy okręt obrony nie ma, i on ze wsztkim, co zebrał, utonąć musi”.
• środki retoryczne: paralelizmy składniowe, antytezy, powtórzenia, apostrofy,
pytania retoryczne, wykrzyknienia, wyliczenia i nagromadzenia; gradacja
(„Dobrze miłować sąsiada; lepiej wszytkie, którzy w mieście jednym są, a w
pogotowiu jeszcze lepiej wszytkie obywatele królestwa tego, gdy im dobrego
co czynim, abo dla nich co cierpim”.)
• rytmiczność (mimo że „Kazania” napisane są prozą)
27

• podniosłość stylu (związana z celowo wprowadzoną stylizacją biblijną,
widoczna w warstwie leksykalnej i składniowej, a także w obrazowaniu,
wykorzystującym alegorię (matka i okręt) i przypowieść.
• Charakterystyczna zmiana czasowników. W pierwszej części autor zwraca się
bezpośrednio do słuchaczy – szlachty, którą chce zachęcić do ratowania
ojczyzny, o tyle opisując przykład „głupich”, którzy zatoną wraz z okrętem,
używa 3 os. l.poj. Nie chce słuchaczy obrazić ani zrazić, nie mówi o słuchaczu
– szlachcicu, lecz o kimś, kto zasługuje na potępienie.
PODSUMOWANIE:
Wszystkie utwory należą do literatury obywatelskiej i utrzymanie w duchu retorycznej
przemowy. Zbudowane są logicznie i przejrzyście, każdy ma wyrazistą tezę (lub kilka tez) i
popierające ją argumenty. Każdy z nich ukazuje jakiś aspekt wzorca osobowego epoki: ideał
obywatela – patrioty (chodzi o tych, na których spoczywa obowiązek odpowiedzialności za
losy państwa).
Retoryka przeniknęła zarówno do poezji, jak i prozy XVI wieku i służyła propagowaniu
wartości obywatelskich. W poezji i prozie stosowano zasady retoryki proponowane przez
starożytnych mówców oraz stylistyczne środki retoryczne, dzięki którym teksty zyskują
wyrazistą funkcję impresywną (obok poetyckiej).
Łączy je: przeświadczenie o odpowiedzialności rządzących i sprawujących władzę za
los państwa i narodu; podniosłość stylu; powtarzające się obrazy pasterza i owiec
(porówniania); powoływanie się na Boży nakaz dbałości o ojczyznę oraz
odpowiedzialności przed Bogiem za podejmowane decyzje; na autorytet Biblii, wyrażający
się także na poziomie stylu; powtarzająca się myśl, iż dla ojczyzny i dobra publicznego należy
poświęcić prywatne sprawy.
Zadanie domowe:
1. Czy zgadzasz się ze znaną sentencją: „Cel uświęca środki?”. Swą odpowiedź
uzasadnij.
2. Polecenie 4 s. 65.
3. Napisz przemówienie (które wygłosiłbyś podczas obrad sejmu, gdybyś był
politykiem; w szkole, aby zachęcić kolegów do udziału w jakiejś akcji lub podczas
uroczystości szkolnej albo rodzinnej, gdy trzeba wygłosić mowę powitalną,
pożegnalną, okolicznościową). Przygotuj się do wygłoszenia swego przemówienia (na
poniedziałek).
28

Temat: Stoicyzm, epikureizm i cnota w poezji renesansu.
Twórcy renesansu dostrzegali ciemne strony życia, choć dla tej epoki charakterystyczna
jest optymistyczna koncepcja Boga i świata.
Świadczy o tym twórczość Jana Kochanowskiego, który zawsze dostrzegał w świecie
cień chaosu. Zjawiskiem szczególnie niepokojącym w uporządkowanym kosmosie renesansu
był kapryśny przypadek. W poezji Kochanowskiego tę niestałość wpisaną w ludzki los
symbolizuje antyczna bogini szczęścia – Fortuna.
1. Czytanie ramki „Topos Fortuny” – zapis notatki (rzymska bogini losu, przedstawiana jako
kobieta z zawiązanymi oczyma trzymająca w dłoni róg obfitości i ślizgająca się po morzu na
kole lub kuli; miała dwie twarze – dobrą [symbolizującą szczęście] i złą [ nieszczęście]. Jej
główną cechą była zmienność wg paradoksalnej formuły starożytnych: „Fortuna jest stała w
swoich odmianach”)
2. „Nie porzucaj nadzieje...” (IX, ks. II)
- podmiot liryczny zafascynowany jest przemijaniem;
- w ruchu natury próbuje uchwycić jakiś porządek (następują po sobie dni piękne i
pochmurne, po zimie przychodzi wiosna;
- rytm natury działa uspakajająco („Nic wiecznego na świecie”);
- podobnie jest w życiu człowieka – po złych chwilach muszą przyjść dobre;
- człowiek zapomina o tej prostej prawdzie i dlatego nie potrafi sobie poradzić z
przemianami losu, gdy jest mu dobrze, myśli, że tak będzie zawsze;
- Fortuna nie znosi jednak stałości i szybko strąca tych, którzy byli na wierzchu jej
wirującego koła;
- jedynym lekiem na obroty losu jest stoicka stałość („Lecz na szczęście wszelakie,
serce ma być jednakie”)
- związek z poezją Horacego: podobnie jak starożytny poeta stosuje Kochanowski
uniwersalne porównania polegające na zestawieniu świata ludzkiego ze światem
natury; łączy idee stoickie (spokój w każdej sytuacji) z epikurejskimi (trzeba
wykorzystać maksymalnie krótkie chwile szczęścia);
- Kochanowski to najwybitniejszy polski horacjanista.
3. „Nie wierz Fortunie...” (III, ks. II)
- podmiot liryczny szuka sposobów walki ze zmienną Fortuną;
- radzi nieustanną czujność, pamiętanie, że w świecie jedynym obowiązującym prawem
jest prawo przemian, nic nie trwa wiecznie;
- nie ufać sile bogactwa – łatwo je stracić;
- nie do końca ufać ludziom – odwrócą się, gdy i Fortuna się od nas odwróci;
- drwi z tych, którzy wyróżnieni przez los sądzą, że to będzie stan wieczny i „Wysszej
nosa gębę” noszą;
- jedyna stałą, autonomiczną wartością w zmiennym świecie ludzkim jest cnota -
zacność („Cnota skarb wieczny, cnota klejnot drogi”).
4. „O żywocie ludzkim” - fraszka
- na wzór starożytnych (Platon, Cyceron, Seneka, Horacy) porównuje życie ludzkie do
teatru (topos świata - teatru);
- podobnie myślał renesansowy humanista, Erazm z Rotterdamu, który twierdził: „A
całe życie ludzkie czymże jest innym, jak nie jakąś komedią, w której każdy
występuje w innej masce i każdy gra swoją rolę, dopóki reżyser nie sprowadzi go ze
sceny? Każe on jednak nieraz temu samemu cżłowiekowi występować w różnych
29

rolach, tak że ten, kto niedawno w purpurze grał rolę króla, teraz odgrywa służkę
odzianego w gałgany”;
- niepewny przyszłości, świadomy ograniczeń podważa poeta stoickie nauki, określając
wszystkie wartości, do których dąży człowiek, jako „fraszki”, fraszką jest także
cnota – zacność;
- wszyscy jesteśmy tylko kukiełkami w jarmarcznym teatrzyku, które po skończonym
przedstawieniu jakiś tajemniczy reżyser wrzuci po prostu do worka i odejdzie w
nieznane;
- poeta wzmacnia pesymistyczną wymowę antycznego toposu, odbierając mu tragizm i
patos.
5. „Człowiek Boże igrzysko” - fraszka
- kolejna ucieczka w śmiech jako sposób walki ze zmienną Fortuną;
- topos człowieka Bożego igrzyska – zabawki w rękach Boga;
- poeta wyśmiewa się z człowieka (siebie?), któremu się wydaje, iż mozolnie wspinając
się w górę, dorówna Bogu;
- upadek jest nieunikniony, a marzenia, że wraz z bogiem będziemy siedzieć na
widowni świata – nierealne;
- aluzja do Platońskiego mitu o duszach, które przed narodzeniem czekają na swoją
kolejkę w niebie, zamykająca fraszkę, to wyraz zwątpienia, kryzysu
światopoglądowego, powrót do średniowiecznego motywu „ubi sunt?”.
6. Edward Stachura „Życie to nie teatr” (poeta współczesny)
- podmiot liryczny dokonuje modyfikacji tradycyjnego toposu świata – teatru, który w
kulturze europejskiej był zawsze punktem wyjścia do refleksji nad względnością
wszystkich wartości, uczył pokory i dystansu do życia;
- wiersz ma formę dialogu zakochanych, prezentujących zupełnie inny stosunek do
życia;
- Ona – wszystko uważa za zabawę, usprawiedliwiając w ten sposób swoje zachowanie.
Jest to bowiem zabawa bez reguł, przywdziewanie wciąż nowych masek, sztuczne
uśmiechy i udane łzy. Jeśli więc życie jest teatrem, to trzeba się po prostu bawić;
- On – rozpaczliwie pragnie prawdy, wie bowiem, że jego uczucie i cierpienie są
autentyczne. Dlatego mówi: Życie to nie teatr...”;
- Zakochani są jak dwa teatry: w jednym rozgrywa się „kolorowa maskarada”, w
drugim – tragedia istnienia. Prawdę spektaklowi ludzkiego życia nadaje śmierć, o
której stara się zapomnieć ona, bawiąc się i odgrywając ciągle nowe role;
- Utwór dzieli się na dwie części – I oparta na polemicznym dialogu i antytezach (TY –
JA); II – przynosi opisy konkretnych sytuacji (ironicznie przedstawiony „bankiet u
artystów”). Rozmowa zawisła bowiem w próżni – kochankowie nie doszli do
porozumienia. Ona króluje wśród „tyraliery” modnego towarzystwa; jemu pozostaje
tylko alkohol i wieczna ucieczka: w następne dni, lata, by zapomnieć o niespełnionej
miłości;
- Wiersz melodyjny (słuchanie piosenki); rzadkie w polskiej poezji rymy męskie oraz
liczne wykrzykniki;
- W zakończeniu przeróbka popularnej wyliczanki („Lato, jesień zima, wiosna - / Do
Boliwii droga prosta!”), która oznacza w istocie kapitulację, zatracenie się w zabawie,
grze. Ze sceny nie ma bowiem ucieczki; ona musi odegrać rolę lekkomyślnej, igrającej
z uczuciami kobiety, on – nieszczęśliwie zakochanego.
30

Temat: „Treny” jako cykliczny poemat filozoficzny.
Nowa koncepcja człowieka i świata w „Trenach”.
1. Definicja gatunku i geneza cyklu (notatka na podstawie ramek s. 70 i 69).
2. Lektura trenu IX, XI i XIX.
3. Wprowadzenie do analizy:
W pieśniach i fraszkach szukał Kochanowski sposobu walki ze zmienną Fortuną lub też
uciekał w śmiech, przedstawiając komedię ludzkiego żywota. W „Trenach” dochodzi jednak do
głosu wyraźny kryzys światopoglądowy, zwiastujący nadejście nowej epoki- baroku.
Egzystencjalne lęki i wątpliwości, które przez całe życie trapiły poetę, osiągnęły apogeum
właśnie w żałobnym cyklu (warto jednak pamiętać, że charakterystyczną cechą postawy i
twórczości poety są sprzeczności, iście Proteuszowa zmienność).
Właśnie osobista tragedia, śmierć dziecka, ujawniły w pełni kryzys światopoglądowy
poety. „Treny” bowiem to utwór, który jest nie tylko zapisem bólu po stracie, ale przede
wszystkim wielkim rozrachunkiem z własną filozofią i marzeniami odchodzącej epoki.
4. Analiza najważniejszych dla cyklu (XIX) trenów:
a) Tren IX
- ma formę ironicznej (def. Ironii – s.62) pochwały stoickiej mądrości, która czyni z człowieka
bezduszną jak zimny kamień istotę;
- ironię sygnalizuje krótkie, wtrącone zdanie: „jeśli prawdziwie mienią”;
- utwór to surowa krytyka stoicyzmu, a przede wszystkim słynnej zasady zachowania spokoju
w każdej sytuacji: „Jedną myśl tak w szczęściu, jako i w żałobie/ zawżdy niesiesz”;
- cierpienie jednak okazało się silniejsze i niedoszły poeta – mędrzec spadł ze schodów
mądrości („Treny” odwracają ulubiony motyw lotu i mozolnego wspinania się w górę,
częsty w twórczości Kochanowskiego); [podobny obraz w „Trenie XI”];
- upadek jest nieunikniony, poeta jest przecież tylko człowiekiem i musi – czy tego chce, czy
nie chce – odegrać na scenie świata przeznaczoną mu rolę;
- wyśmiewa swe marzenia, że wraz z Bogiem będzie siedział na widowni, są one bowiem
nierealne.
b) Tren XI
- najostrzejszy atak na renesansową koncepcję świata;
- wszystkie ludzkie wartości, w tym także stoicka cnota, są bezużyteczne w świecie, który nie
jest racjonalny, którym nie kieruje dobry Bóg, lecz jakaś bezosobowa, straszna, wroga
człowiekowi siła (inspiracja biblijna i średniowieczna, podobnie odczuwał biblijny Hiob0;
- nowej, niepokojącej wizji świata, towarzysz nowy styl – zdania skomplikowane, poeta
nadużywa przerzutni, pojawia się skłonność do kalamburu i wyrazistej instrumentacji
głoskowej;
- te elementy zapowiadają literaturę baroku.
c) Tren XIX „Sen“
- powrót do formuł klasycznych i stoickich zasad
- klasycyzm bliższy temu, który pojawi się w XVII wieku – wynika nie z wiary w piękno i
harmonię świata, ile z przekonania, że obowiązkiem artysty jest zawsze opowiadanie się po
stronie porządku;
- tragizm „zakładu Pascala” (ramka s. 98) – lepiej uznać, że Bóg istnieje i rządzi wszystkim,
niż zgodzić się na świat bez sensu i bez Boga;
- nakaz, by po stoicku „szykować serce na oboją fortunę” i wierzyć, że „jeden jest Pan smutku i
nagrody”;
Zadanie domowe:
1. Dokonaj analizy „Trenu X” (w kontekście toposu „Ubi sunt” s. 149 w pierwszej części
podręcznika) i trenu współczesnego poety Władysława Broniewskiego „Firanka” (s.
77).
2. Ćwiczenie 2 i 3 s. 78.
31

Temat: Polszczyzna XVI wieku – sposoby poszerzania zasobu leksykalnego.
1. W języku polskim istnieją wyrazy odziedziczone z prasłowiańszczyzny, które traktuje
się jako wyrazy rodzime. One tworzą słownictwo podstawowe. Wyrazy rodzime to
również te, które zostały utworzone od nich całkiem niedawno (np. suszarnia od prasł.
suszyć).
2. Wyrazom rodzimym przeciwstawia się wyrazy obce, czyli zapożyczenia, które
pochodzą z innych języków.
3. W okresie odrodzenia zwiększyła się liczba wyrazów używanych w języku
ogólnopolskim, coraz więcej w nim wyrazów abstrakcyjnych oraz określeń
specjalistycznych (naukowych, technicznych czy środowiskowych).
4. Źródła bogacenia słownictwa w renesansie – zapożyczenia z różnych języków
europejskich świadczące o żywych kontaktach gospodarczych, kulturalnych i
społecznych Polaków:
a) zapożyczenia z języka niemieckiego (germanizmy) – wpływy z języka niemieckiego
rozpoczęły się od średniowiecza i trwały do XVI wieku (choć były mniej intensywne).
- względy gospodarcze (handel, rzemiosło, budownictwo, nazwy środowiskowe)
- druk, prasa, stempel, folwark, gmach, rama, szyba, szuflada.
b) zapożyczenia z języka łacińskiego (latynizmy) – łacina oddziaływuje na nasz język od
momentu przyjęcia chrześcijaństwa, pierwotnie pośrednio przez język czeski i niemiecki
(średniowiecze):
- od końca XV wieku bezpośrednio w związku ze sformułowaniem praw , studiami
Polaków na uniwersytetach i upowszechnieniem się tego języka wśród warstw
wykształconych (szlachty i częściowo mieszczaństwa)
- słowa łacińskie, które weszły do polszczyzny w wiekach XV – XVII to wyrazy z dziedziny
prawa, administracji, medycyny, nazwy zawodów;
- abdykować, akt, dekret, dokument, konstytucja, reguła, senat, traktat; akademik, architekt,
ekonom, fizyk, kapelan, medyk, polityk, profesor; epilog, medytować, obserwować, okazja,
propozycja, sens; ampułka, aparat, kałamarz, kolumna, korona, tron.
c) zapożyczenia z języka czeskiego (czechizmy):
duchowieństwo, nabożeństwo, sprawiedliwość, własność, zakonnik.
e) wpływy języka włoskiego (italianizmy)
- intensywne w XVI wieku w związku z przyjazdem i panowaniem królowej Bony i licznymi
Włochami na dworze królewskim oraz wpływami odrodzenia włoskiego i częstymi podróżami
szlachty polskiej do Italii
- głównie z dziedziny życia dworskiego, muzyki i kuchni:
- aria, sonata, opera, balet, maszkara, bankiet; kalafior, kalarepa, karczoch, sałata, szparagi,
szpinak, makaron, marcypan, tort; bank, kredyt, poczta; bandyta, floret, forteca, szpada,
sztylet; fraszka, sonet.
f) zapożyczenia węgierskie
- w związku z panowaniem Jagiellonów na Węgrzech, Stefana Batorego w Polsce oraz
obecnością najemnych wojsk węgierskich w armii Rzeczpospolitej;
- dotyczą głównie wojskowości i ubiorów:
- dobosz, giermek, hajduk, husarz, szyszak; ciżma, kołpak, kontusz.
Wszystkie dawne zapożyczenia zostały przystosowane brzmieniowo do naszego języka i
włączone w obręb polskiej fleksji, tworzono od nich nowe wyrazy. Zostały więc całkowicie
zaadaptowane w polszczyźnie. Dziś trudno się czasem domyślić, że nie są to słowa rdzennie polskie.
Zadanie domowe: W słowniku wyrazów obcych sprawdź, jaka jest łacińska forma wyrazów
przytoczonych w notatce jako zapożyczenia łacińskie (10 przykładów). Które z nich zostały przyjęte
do polszczyzny bez zmiany formy, a które przystosowano (adaptowano) do naszego języka?
32

Temat: Norma językowa i jej przemiany.
1. Norma językowa(zapis definicji podręcznik s. 65) – zaaprobowany przez społeczeństwo
zbiór elementów języka i rządzących nim reguł. Kodyfikują ją słowniki i poradniki językowe.
Nieustannie się zmienia, ponieważ zmienia się język.
a) Norma skodyfikowana – zawarta w słownikach
b) Norma zwyczajowa (zwana zwyczajem językowym lub uzusem) – przyjęty przez
większość sposób mówienia, odbiegający od normy skodyfikowanej.
c) Błąd językowy – nieświadome, niecelowe i nieuzasadnione odstępstwo od normy
językowej.
2. Ćwiczenia z wykorzystaniem słowników (poprawnej polszczyzny, języka polskiego,
ortograficzny)
33

Temat: Tęsknota do klasycyzmu w poezji współczesnej. (Klasycyzm jako styl i
system wartości).
1. Lektura tekstu Jarosława Marka Rymkiewicza „Czym jest klasycyzm?”
- to przede wszystkim „odwzorowywanie kształtów”, które powstały w „czasie
minionym”;
- jak należy rozumieć taką definicję? Nie chodzi o powierzchowne naśladowanie formy
(„Klasycyzm to nie ukochanie tego, co ładne i gładkie”), lecz o idee ,wokół których
rozwija się kultura śródziemnomorska: „To, co się dzieje na wybrzeżach Morza
Śródziemnego, nie zaczęło się wczoraj i nie skończy się (miejmy nadzieję) jutro”;
- co kryje się pod określeniem „kultura śródziemnomorska”? Ramka s. 80 – Mianem
tym określamy kulturę, która rozwinęła się na fundamencie starożytnych cywilizacji
basenu Morza Śródziemnego: Grecji, Rzymu, Izraela. Z połączenia elementów
judeochrześcijańskich i grecko – rzymskich powstał system wartości akcentujący
wolność i prawa jednostki, jej odpowiedzialność za własne czyny, szacunek dla
człowieka, sprawiedliwość, demokrację oraz równość wobec prawa;
- cechą prawdziwej sztuki jest wieczna współczesność, dlatego każdy artysta powinien
znać swoje miejsce w tradycji i podejmować z nią nieustanny dialog;
- klasykiem będzie każdy, kto zachowuje szacunek dla tradycji (niezależnie od tego, czy
jest to tradycja renesansowa, czy barokowa)
2. Lektura wiersza Czesława Miłosza „Ars poetica?”
- co znaczy „ars poetica”? Ramka s. 81 – sztuka poetycka. Tradycyjne określenie
wypowiedzi programowych poetów na temat twórczości. Wywodzi się do sławnego
wierszowanego listu, który rzymski poeta Horacy skierował do zaprzyjaźnionej rodziny
Pizonów;
- tytuł to aluzja literacka do tradycji kultury śródziemnomorskiej, tak określa się od
stuleci słynny program poetycki Horacego;
- jakie inne aluzje dostrzegacie? Aluzja do greckiej koncepcji natchnienia i biblijnych
przypowieści o opętanych przez demony;
- dlaczego w tytule znalazł się znak zapytania? Wiersz ma formę programu poetyckiego,
choć Miłosz konsekwentnie odbiera poezji rangę sztuki;
- czym jest więc dla niego poezja? Cudownym darem, który nosimy w sobie bez żadnej
zasługi, głosem, który przez nas przemawia, nie wiadomo: demona czy anioła. Jest to
jednak dar niebezpieczny, szczególnie dlatego, że świat, w którym żyjemy, jest chory, a
ceni się dziś przede wszystkim to, „co chorobliwe”;
- jaką ocenę współczesnej kultury formułuje poeta? Gorzką. Z tęsknota mówi o „czasie,
kiedy czytano tylko mądre książki/ pomagające znosić ból oraz nieszczęście”.
Dzisiejsza literatura to „tysiąc dzieł pochodzących prosto z psychiatrycznej kliniki”;
- czy pojawia się jakaś nadzieja? Tak, podmiot liryczny wierzy, że „świat jest inny niż
nam się wydaje”, a ludzie zachowali jeszcze podstawowe wartości („i my jesteśmy inni
niż w naszym bredzeniu”);
- jaka jest zatem rola poezji współczesnej? – Ocalić te najprostsze zasady, pomagać
ludziom odnaleźć się w chaosie świata („bo dom nasz jest otwarty, we drzwiach nie ma
klucza/ a niewidzialni goście wchodzą i wychodzą”);
- wiersz jest – mimo zastrzeżeń poety – realizacją jego tęsknoty. Prostota budowy zdań
zbliża go do prozy; rytm zaś – do poezji.
3. Lektura wiersza Zbigniewa Herberta „Dlaczego klasycy”
- tytuł wiersza jest pytaniem, tekst – odpowiedzią, a zarazem uzasadnieniem dokonania
wyboru;
34

- poeta wybiera klasyczne wartości, powołując się na przykład z historii starożytnej
Grecji. Świetny historyk i nieszczęsny dowódca z czasów wojny peloponeskiej opisał w
swym dziele własną porażkę, za którą zapłacił wygnaniem. Z godnością przyjął swój
los, nie tłumaczył się, podał tylko fakty. Ta postawa umiaru budzi podziw i szacunek
poety, który porównuje greckiego wodza do „generałów ostatnich wojen”,
zachwalających swoje bohaterstwo, tłumaczących się, żebrzących o litość;
- ostatni fragment wiersza to refleksja nad sensem sztuki. Jej tematem nie powinny być
małe sprawy małych ludzi, rozpaczliwe „żale nad sobą”;
- sztuka powinna przedstawiać sprawy jasno i prosto, uczyć godnego i uczciwego
postępowania. W przeciwnym razie z naszej epoki zostaną tylko rzeczy
bezwartościowe, wstydliwe i „brudne’ (końcowe porównanie: „będzie jak płacz
kochanków/ w małym brudnym hotelu/ kiedy świtają tapety”);
- wiersz składa się z trzech części; pierwsza ma formę obiektywnej, niemal naukowej
relacji; druga wprowadza element porównawczy (dawniej – dziś), przeciwstawiając
Tukidydesowi współczesnych generałów; trzecia jest zaś ogólną refleksją nad
opowiedzianą historią;
- zwraca uwagę gwałtowna zmiana języka w części trzeciej – w miejsce prostych zdań
pojawia się skomplikowana, wielokrotnie złożona konstrukcja składniowa, oparta na
zaskakującym w kontekście całego wiersza porównaniu i poetyckiej metaforze.
Zadanie domowe: Dokonaj analizy eseju Zygmunta Kubiaka „Brewiarz Europejczyka” (s.84
– 85).
[ klasycyzm to zespół wartości tworzących śródziemnomorską kulturę; współczesny świat
odchodzi od n ich w sposób bardzo niebezpieczny. Ratunkiem jest odwołanie się każdego w
miarę swoich możliwości do tych podstawowych prawd, zapisanych zarówno w dziełach
Greków i rzymian, jak i w Biblii; klasycyzm staje się więc dla kultury współczesnej bardziej
światopoglądem niż stylem artystycznym. Z punktu widzenia dzisiejszej krytyki poeta
posługujący się stylistyką barokową nazwany będzie neoklasykiem, ponieważ odwołuje się do
systemu wartości określanego najszerzej jako kultura śródziemnomorska].
35

Temat: Teatr elżbietański i dramaty Szekspira.
1. Anglia za dynastii Tudorów
Wiek XV w Anglii to zastój na polu kulturalnym, upadek poezji i sztuki, chaos i niepokój. Kraj niszczyła
wojna Dwóch Róż, czyli dwóch dynastii, Lancastrów i Yorków.
Sytuacja zmienia się w roku 1485. Władzę przejął Henryk Tudor, który pokonał okrutnego
samozwańczego tyrana, króla Ryszarda III. Dał on początek dynastii, która położyła kres wojnie Dwóch Róż i
umiejętną polityką wprowadziła kraj i społeczeństwo w okres humanizmu, reformacji i potęgi mocarstwowej:
Henryk VII ( 1485 – 1509) zapewnił krajowi pokój ( to za jego panowania Krzysztof Kolumb odkrył drogę do
Ameryki) i wzrost zamożności mieszkańców; Henryk VIII zasłynął natomiast przepychem swojego dworu w
Londynie, zapisał się jako patron poezji, założyciel nowego kościoła anglikańskiego, wyzwoliciel kraju spod
zależności Rzymu; jego córka Elżbieta (1558 – 1603) kontynuowała dzieło rozpoczęte przez poprzedników,
zreformowała system monetarny, uporządkowała prawodawstwo rzemieślników i cechów, toteż od połowy
wieku XVI rozwija się życie umysłowe i sztuka, przyswajane są drogą tłumaczeń dzieła literatury włoskiej,
francuskiej i hiszpańskiej, sprowadzane są rzeźby i kosztowne stroje z Południa, a ostatnie piętnastolecie
królowej Elżbiety zwie się złotym okresem piśmiennictwa angielskiego. Z wszystkich gatunków literackich
doszedł do głosu przede wszystkim jeden – teatr.
2. Rozwój teatrów za królowej Elżbiety
a) Tradycja przedstawień teatralnych – zapoczątkował ją kościół w średniowieczu, w wieku XIV i XV
przeszła w ręce cechów i mieszczan; w XVI wieku, w okresie reformacji, nasiliła się, kiedy obie wrogie
strony posługiwały się sceną i teatrem jako środkiem walki i propagandy religijnej.
b) Panowanie Elżbiety – teatr ulega zeświecczeniu, stworzone zostały podstawy dramatu nowożytnego.
Londyn zasmakował w rozrywce, dostępnej dla szerokich mas, dla których teatr stanowił kronikę, prasę
i zabawę. Najlepsi aktorzy skupili się w stolicy, zawiązywali zespoły i umieli obchodzić wrogie zakazy
władz miejskich, niechętnych przedstawieniom, które zazwyczaj odbywały się na dziedzińcach
stołecznych zajazdów i oberż.
W roku 1576 jeden z aktorów, z zawodu cieśla, Jakub Burbage ( Barbicz), wpadł na pomysł, aby
uniezależnić się od ograniczeń i przepisów, nakładanych na aktorów przez władze miejskie stolicy. Wybudował
specjalny gmach dla sztuk teatralnych poza murami miasta. Wzór wziął z dawnych dziedzińców zajazdowych,
ale udoskonalił go, nadał budynkowi kształt okrągły, aby uzyskać odpowiednią akustykę. Miejsca na parterze
przeznaczył dla widzów stojących, zdolnych zapłacić tylko jednego pensa. Dla publiczności zamożniejszej
zarezerwował galerie parteru, pierwszego i drugiego piętra, obiegające cylindrycznie od wewnątrz po bokach
ścian gmachu. Galerie były przykryte dachem słomianym, podczas gdy środkowa widownia parteru obywała się
bez sufitu i dachu, otrzymując światło słoneczne z otwartego szczytu. Wysunięta scena znajdowała się nieco
poniżej głów widzów, stojących na parterze, i była oparta na filarach wznoszących się na wysokość dwóch
pięter, okrytych daszkiem. Za sceną umieścił ubieralnie dla grających i scenę wewnętrzną, przewidzianą dla
akcji, dziejącej się w przestrzeni zamkniętej.
Przedstawienia odbywały się po południu, od godziny drugiej do szóstej, przy świetle dziennym. Ten
wzorzec naśladowały później, po latach dwudziestych, inne budynki teatralne Londynu. Ważny jest również
dlatego, że przez jego scenę przewinęły się ważniejsze tragedie i komedie, tworzone przez grupę tzw. „umysłów
uniwersyteckich” m.in. Thomas Kyd i Krzysztof Marlowe, pionierzy sztuki dramatopisarskiej, którzy utorowali
drogę czołowemu dramaturgowi epoki – Wiliamowi Szekspirowi.
3. Wielki tragedie Szekspira – „Hamlet”, „Otello”, „Król Lear”, „Makbet”
4. Geneza tragedii:
a)”Makbet” – u źródeł tragedii leży osnute wokół rzeczywistych zdarzeń podanie spisane pod koniec XIV
wieku, przetworzone przez Raphaela Holinsheda w „Kronikach Anglii, Szkocji i Irlandii”. Szekspir zaczerpnął z
tych kronik historię Makbeta i nie związany z nią opis zamordowania króla Duffa przez dowódcę zamku Fores
– Donwalda; wykorzystał go w scenie zabójstwa Dunkana. Na podstawie jednego tylko zdania w kronice
stworzył postać Lady Makbet
36

Temat: „Makbet” Szekspira jako studium zbrodni i dramat o niszczącej sile
władzy.
1. Dzieje Makbeta ( plan szczegółowy)
2. Bohaterowie tragedii („kończą ten okres w dziejach literatury europejskiej, w którym –
dzięki wielosetletniemu oddziaływaniu estetyki klasycznej – postaci literackie były
jednoznacznie dobre, szlachetne, odważne albo też złe, przewrotne, mściwe, okrutne, słowem
– monolityczne. Szekspir dostrzegł w człowieku przede wszystkim tragiczne przemieszanie
pierwiastków dobra i zła”)
Czy taka opinia Janiny Sokołowskiej („Spór o barok”) jest uzasadniona?
a) Makbet – szkocki wódz, kuzyn Dunkana, planuje i popełnia królobójstwo. Co decyduje o
uznaniu tej sytuacji za tragiczną? ( kontekst wydarzeń; gdyby rzecz sprowadzała się do
dokonanej z premedytacją zbrodni, mielibyśmy do czynienia po prostu ze zdeklarowanym
złoczyńcą, takim jak Klaudiusz w „Hamlecie”. Makbet jednak nie tylko działa, ale i ulega
działaniu innych osób dramatu – Czarownic i Lady Makbet)
Czy zatem współczucie dla Makbeta jest uzasadnione?
- tak, ponieważ świadomi jesteśmy tego, że bohater zaprzepaścił swoje dotychczasowe
wartości: odwagę, waleczność, dobrą sławę ( są one silnie zaakcentowane w
ekspozycji). W toku akcji współczucie to umacnia się wobec dręczących Makbeta
rozterek i wyrzutów sumienia, spowodowanych jasnym rozeznaniem zbrodniczości
własnego postępowania. Wewnętrzna walka między mroczną stroną jego natury a
niewątpliwie wrażliwym sumieniem trwa aż do końca, do chwili, gdy pragnie
oszczędzić najciężej skrzywdzonego Makdufa.
Takie połączenie cech bohatera tragicznego i „czarnego charakteru” daje w efekcie
specyficznie elżbietański typ postaci. Angielska szekspirologia określa go terminem
„villain – hero” (wilen – hierou) czyli bohater – łotr.
Czy Makbetem, jak Antygoną kieruje fatum? Jeśli nie to co?
- Makbet ma własną wolę , nie jest spętany ostatecznymi wyrokami antycznego fatum, jest
taki, jak jego uczynki, nie taki, jak o sobie mówi i myśli ( podstawę Szekspirowskiej
koncepcji ludzkiej osobowości stanowi więc przekonanie, że istotę człowieka odsłaniają jego
czyny i zachowania, podejmowane decyzje, wybory, jakich dokonuje. To one określają
charakter i zachodzące w nim przemiany, a więc kształtują losy bohaterów).
Co potwierdza posiadanie przez Makbeta wolnej woli?
- przepowiednia królowania wygłoszona przez Czarownice nie determinuje bohatera, nie
musi przecież kierować się otrzymanym proroctwem. Banko ostrzega go zresztą przed
piekielną pułapką, „zgubnymi sieciami” złudnych pozorów ( wróżby – w
przeciwieństwie do wyroczni z tragedii antycznej – nie determinują dalszych
wypadków, stawiają jedynie bohatera przed koniecznością wyboru.
- Decyzja popełnienia zbrodni. Makbet zabija Dunkana nie dlatego, że musi zostać
królem, lecz dlatego, że chce nim zostać.
- Po tym zabójstwie i jeszcze później mógłby zawrócić ze zbrodniczej drogi. Prawda, że
staje się to coraz trudniejsze ( konieczność wyznania win i odpokutowania za nie), ale
właściwie nic, prócz checi bohatera, ewentualności takiej nie wyklucza. Stwierdzenie,
że „wstecz iść niepodobieństwo”, jest jego własnym poglądem, a w istocie – kolejnym
wyborem.
Jakie są skutki wyborów Makbeta?
- degradacja psychiki, żyjący w ciągłym napięciu bohater, znajdujący się stale w sytuacji
stresowej, doznaje zaburzeń świadomości o charakterze majaczeń. Przed zabójstwem
Dunkana widzi nie istniejący sztylet ( halucynacje wzrokowe), na którego klindze
pojawia się krew. Tuż po zbrodni, w królewskiej sypialni, ulega z kolei halucynacji
37

słuchowej – donośny głos zapowiada mu utratę snu. I choć więcej nie ma o tym mowy,
bezsenność na tle nerwowym wydaje się prawdopodobnym następstwem strasznego
czynu, również w czasie uczty doznaje szoku na widok ducha Banka, a w konsekwencji
traci kontrolę nad zachowaniem i wypowiadanymi słowami.
- Traci wiarę w sens życia ( monolog sceny 5. aktu V): koncepcja świata jako teatru,
nazywa je „nędznym aktorem” miotającym się po scenie. Ten motyw świata jako teatru
sięga korzeniami antyku. Przypomniany w XII wiecznej Anglii przez Johna z Salisbury
(selzberi), popularny w średniowieczu i renesansie ( Kochanowski), stał się jednym z
ulubionych konceptów epoki baroku. Nad wejściem do teatru „Globe” widniał ponoć
napis „Cały świat gra jakąś rolę”. U Szekspira wątek ten najpełniej prezentuje Jakub w
komedii „Jak wam się podoba”. Długi monolog rozpoczyna się od słów: „Świat jest
teatrem, aktorami ludzie,/Którzy kolejno wchodzą i znikają”. Obłąkany król Lear
równie pesymistyczne jak Makbet mówi o : „wielkiej scenie błazeństw”. Jednak
Szekspir nie ogranicza się do przedstawienia życia Makbeta jako krótkotrwałego,
nieudanego występu w teatrze. Następuje znamienna degradacja tego motywu. W
finałowej scenie Makduf, proponując przeciwnikowi poddanie się, przeznacza mu rolę
jarmarcznej osobliwości, atrakcji dla tłumu:
„Będziemy trzymać cię jak rzadką bestię
I wizerunek twój wnet wywiesimy
Na słupie; pod nim damy taki napis:
„Tu można ujrzeć tyrana”.
Takiej hańby Makbet znieść nie może. Z odwagą rozpaczy podejmuje beznadziejną
walkę. Zginie, ale dla „bohatera – łotra” śmierć nie jest tylko karą, ale i wyzwoleniem.
b) Lady Makbet – w jaki sposób w tej postaci przejawia się właściwa Szekspirowskim
bohaterom niedookreśloność?
- w pierwszej chwili wydaje się być jednoznacznie zbrodnicza, amoralna, wręcz
demoniczna. Wydaje się potworem, czwartą wiedźmą. Jednak czerń jej charakteru
osłabiają wpisane w te postać przesłanki tragizmu.
- W akcie I i II jest uosobieniem zła, kobiety – demona ( wiąże się to z ówczesnymi,
obiegowymi pojęciami na temat natury kobiet. Już pisarze wczesnochrześcijańscy w
pierwszych wiekach naszego tysiąclecia rozpoczęli kształtowanie wizerunku kobiety
jako istoty z natury złej, pełnej wszelkich wad. Pamiętano o Ewie, skuszonej w raju
przez szatana, jak i niektórych bohaterkach antyku np.. Medei, która zdradziła męża i
zabiła własne dzieci. Średniowiecze ten obraz wzmocniło i ujednoznaczniło, a i
renesans w powszechnej świadomości niewiele zmienił. Oddziaływanie elity
intelektualnej, poetów sławiących niewieście zalety, było ograniczone. Nic dziwnego,
skoro nawet Petrarka, autor pięknych sonetów do wyidealizowanej Laury, pisał przy
innej okazji: „Kobieta (...) jest prawdziwym diabłem, wrogiem pokoju, źródłem
niecierpliwości, okazją do sprzeczek i mężczyzna winien trzymać się od niej z daleka,
jeśli chce zaznać spokoju”. Istotny składnik antyfeministycznego piśmiennictwa
stanowiły katalogi wad, przywar i słabości. Bez trudu odnajdujemy w nich negatywne
cech Lady Makbet)
Jakie cechy Lady Makbet odnajdujesz w tym katalogu?
- kobieta oczami nieprzychylnych autorów jest: przewrotna i pełna złości, obłudna i
kłamliwa w słowach i zachowaniu. Niecierpliwa, pragnie mieć wszystko od razu.
Drzemią w niej zbrodnicze instynkty: „do zbrodni goreje, sama już zbrodnią”. W
działaniu obraca dobro w zło, burzy porządek natury. Zarazem zaś zwodzi mężczyznę,
namawiając go do zła i w konsekwencji prowadzi do zguby.
38

Jakie cechy Lady Makbet zaprzeczają temu nieludzkiemu złu, pozornie
charakteryzującemu Lady Makbet?
- uczuciem autentycznym, choć przejawiającym się w sposób bezsprzecznie amoralny,
jest miłość do męża. Z tego punktu widzenia pragnie ona przede wszystkim
wywyższenia ukochanego człowieka. Po przeczytaniu listu mówi przecież tylko o jego
przyszłości, koronie, do której chce mu utorować drogę. Siebie widzi u boku męża,
pełna nadziei, że spełniona przepowiednia „nada blask przyszłym dniom i nocom
naszym”. Argument miłości rzuca na szalę podczas decydującej rozmowy, celowo i
bardzo po kobiecemu podając w wątpliwość uczucie Makbeta.
- Głęboko przeżywa odsunięcie się męża zajętego własnymi sprawami
- Kiedy ocali Makbeta przed zdemaskowaniem na uczcie, w ostatnich wypowiadanych
świadomie słowach – troszczy się o jego wypoczynek.
- Tragizm wzmacnia też słabo zarysowany wątek świadczący o tym, że Lady Makbet jest
nie tylko żoną, a raczej była, ale także matką. Pamięć o tym, że straciła dziecko to
wciąż żywa tragedia nie spełnionego macierzyństwa
Jaką funkcję pełni postać lady Makbet?
- dzięki niej Szekspir wprowadza do dramatu ważny problem maski przywdziewanej na
cudzy użytek. Według Szekspira sprzeczność między prawdą a pozorami stwarzanym dla
oszukania świata lub ukrycia się przed nim to główna przyczyna tragizmu człowieka ( ten
motyw często powraca w jego twórczości ). Maska bowiem niszczy swego twórcę. Fałsz, iluzja
mająca zwieść innych, godzi w tego, kto się nią posługuje. Gdy Makbet wraca do Inverness,
narzucenie mu maski w wyglądzie i zachowaniu jest pierwszą myślą Lady Makbet, warunkiem
dalszego działania. Szczerość może być tylko przeszkodą: „Twoje oblicze, mężu, jest istną
tablicą”. Własne mistrzostwo w obłudzie demonstruje Lady Makbet już wkrótce, witając
Dunkana. Mąż akceptuje jej sposób myślenia dopiero po podjęciu decyzji o zbrodni, jako
wymuszoną okoliczność, konieczność: „Fałsz serca i fałsz lic muszą iść społem”. W noc
zabójstwa elementem gry pozorów staje się nakazane przez Lady Makbet przebranie – oboje
wkładają nocny ubiór, by udać, że spali. Zdobycie władzy nie oznacza kresu iluzji. Teraz
Makbet, przejąwszy inicjatywę, musi dbać o to, by „uczynić twarze przyłbicami serc”. Ale w
odróżnieniu od Lady Makbet nie potrafi. Podczas uczty popełnia niewybaczalny błąd – odsłania
na chwilę prawdziwe, nie zamaskowane oblicze.
W której scenie patologiczny stan Lady Makbet ukazany został najbardziej przejmująco?
- w scenie chodzenia i wykonywania czynności we śnie bez udziału świadomości. Opisuje to
Dama, relacjonując wcześniejsze czynności swej pani. Ale stan psychiki Lady Makbet, skutek
przeżyć ponad siły, długo tłumionych napięć, odtrącenia i samotności, jest znacznie bardziej
złożony. Jego różnorodne symptomy pokazał Szekspir tak precyzyjnie, że dziś bez trudu
możemy postawić diagnozę. To lunatyzm, któremu towarzyszy lęk przed ciemnością,
automatyzm ruchów ( słynny gest obmywania rąk), halucynacje wzrokowe ( krwawe plamy) i
węchowe ( zapach krwi), urywana rozmowa z nieobecnym Makbetem. Mamy zatem do
czynienia z tzw. reakcją rozszczepieniową – z ucieczką od rzeczywistości w majaczenie
poprzez eliminację świadomości w części osobowości. Wkrótce przychodzi przewidywany
przez lekarza kres cierpień – Lady Makbet popełnia samobójstwo. Nie ma pewności, czy
uczyniła to w ataku choroby, czy w chwili świadomości podjęła decyzję ostatecznej ucieczki.
Gdy wojska Malkolma stają przed murami, ginie „szatańska królowa”, ale także – złamana,
udręczona kobieta.
c) Czarownice – trzy tajemnicze istoty, które „na wrzosach” koło Forres zastąpiły drogę
Makbetowi i Bankowi, niezmiennie budzą spory interpretatorów.
Co o nich wiemy?
- nazywane są czarownicami tylko w „nagłówkowych” nazwach postaci, oddzielających kwestie,
Makbet jeden tylko raz nazywa je „wiedźmami”, w oryginale Szekspir nazywa je „Weird
Sisters” (uierd sisters) – Siostry Rządzące Losem.
39

- Ich wygląd zewnętrzny opisuje Banko: są wychudzone, dziwacznie odziane, wydają się być
kobietami, ale mają brody (podkreślają one ich nadnaturalność)
- Ich przynależność do innego niż ludzki świata podkreślają umiejętności: potrafią znikać, latać
na sicie i zamieniać się w zwierzęta ( „szczur bez ogona”). Szkodzą ludziom: czarami
uśmiercają świnie, posługują się wiatrami, wywołując burze morskie. Przede wszystkim zaś za
pomocą magicznych praktyk (zaklęcia, „diabelska zupa”) przepowiadają przyszłość –
dwuznacznie i zwodniczo. Ich moc nie jest jednak nieograniczona, podlegają Hekate i jeszcze
potężniejszym władcom. Mogą nękać żeglarza, ale nie są w stanie zatopić statku. Wyraźna
dwoistość Czarownic, łączących mroczną powagę prorokiń – kusicielek ze swawolną, diabelską
złośliwością odzwierciedlała złożoność wykorzystanego przez Szekspira materiału.
Czego uosobieniem są Czarownice?
- oświeceniowi racjonaliści i ich spadkobiercy widzieli w nich jedynie uosobienie niższych
stanów psychiki, projekcje myśli bohatera lub widowiskowe ozdobniki bez większego
znaczenia
- romantycy, zafascynowani niesamowitością tworów poetyckiej wyobraźni, trafnie uznawali
samodzielny byt tych nadnaturalnych osób dramatu. W autonomicznej rzeczywistości są
bowiem Czarownice postaciami realnie istniejącymi i działającymi.
3. „Makbet” jako dramat o władzy.
Jakie miejsce zajmował król w średniowiecznej strukturze społecznej?
- najwyższe i wyraźnie wyodrębnione. Namaszczony świętymi olejami podczas obrzędu
koronacyjnego, wyposażony w formułę o boskim pochodzeniu władzy, a zatem bliski temu, co
pozaziemskie, winien był bezwzględnie przestrzegać praw moralnych. Król z jakiegokolwiek
powodu nieprawy, niesprawiedliwy czy zbrodniczy nieodwołalnie – przynajmniej w teorii –
tracił monarszy majestat. Zasada, że zły władca sam sobie odbiera prawo rządzenia i tytuł do
czci, uzasadniała odmowę posłuszeństwa tyranowi.
Jakim władcą jest Makbet?
- Makbet – król Szkocji już w chwili koronacji jest władcą niegodnym panowania. Zabijając
Dunkana popełnił nie tylko morderstwo, ale także pogwałcił uświęcony majestat.
- Pozbawiając tronu Malkolma, złamał nienaruszalne prawo legalnej sukcesji.
- Rychło okazał się tyranem wobec poddanych, nic więc dziwnego, że zapoczątkowany przez
jednostki sprzeciw szerzy się coraz bardziej, aż do finału, gdy Makbet zostaje sam. Z tego
punktu widzenia akcja tragedii mieści się jakby w ramach ukazujących dwie przeciwstawne
sytuacje. Złamany dzięki wodzowi Makbetowi bunt Makdonwalda jest karygodnym zamachem
wymierzonym w prawowitego władcę. Bunt przeciw Makbetowi to wręcz obowiązek
poddanych, których działanie dopomaga w przywróceniu naturalnych praw następcy tronu.
W jaki sposób uwydatniona została niegodziwość Makbeta?
- przez kontrast z trzema sylwetkami królów nieskazitelnych:
• Dunkana – którego nawet zabójca nazywa „nieskazitelnie czystym/ W pełnieniu swego
wielkiego urzędu”, jest pełen godności, wspomina się o „złotej krwi”
• Edwarda – otoczony nimbem świętości pobożny król Anglii, obdarzony mocą
uzdrawiania „wyproszoną z nieba” i darem proroczym, stanowi dla swego ludu
prawdziwe błogosławieństwo.
• Malkolma – znajdujący się na progu swego panowania odziedziczył po ojcu prawość
charakteru. Jego cnoty, wyraźne mimo rozbudowanych fałszywych oskarżeń, zdają się
gwarantować sprawiedliwe rządy.
Czemu służy prezentacja tych negatywnych i pozytywnych przykładów osób najwyżej w
hierarchii postawionych?
- miała sens wychowawczy: losy złych królów winny być lekcją dla następnych
- „Nikt nie zakwestionuje prawdziwego pożytku(...) tragedii, która sprawia, że królowie boją się
zostać tyranami, a tyranowie wyjawiają swoje tyrańskie usposobienie(...); ona daje nam
sposobność do poznania, że kto berło srogiej władzy okrutnie dzierży, ten lękać się musi
zastraszonych poddanych, strach ten odbija się na jego sprawcy” (słowa poety angielskiego,
nieco starszego od Szekspira Philipa Sidney’a).
40

Temat : Kochankowie z Werony.
1. Czas i miejsce akcji
a) Czas nieokreślony, ale współczesny Szekspirowi, wydarzenia rozgrywają się w ciągu
5 dni.
b) Miejsce akcji – Werona, w piątym akcie także Mantua ( miejsce ucieczki Romea).
Umieszczenie wydarzeń we Włoszech jest jedynie umowne – w dramacie pokazuje
Szekspir realia życia w Anglii w XVI wieku.
2. Historia Romea i Julii:
Historia Romea i Julii jest dość prosta, choć nie można powiedzieć, że banalna.
Współczesny poeta, Stanisław Barańczak, tak ją streszcza:
Rody Werony: ważny raban.
Młodzi: hormony. Starzy: szlaban.
Mnich: lekarstwem zielarstwo?
Finał: trup grubą warstwą.
Jednak, żeby zrozumieć problemy bohaterów, należy przyjrzeć się tej opowieści
dokładniej.
Oto mamy dwa zwaśnione rody: Montekich i Kapuletich. Przyczyna ich nienawiści
przepadła gdzieś w mrokach niepamięci, ale wciąż trwają bójki i awantury. Właśnie od
sporu między służbą obydwu rodzin zaczyna się dramat Szekspira. I jeden, i drugi ród
podjudza walczących, zanim jednak sami włączą się do walki, pojawia się książę Werony.
Pod karą śmierci zabrania dalszych walk, przypominając jednocześnie:
Domowe starcia, z marnych słów zrodzone
Przez was, Monteki oraz Kapulecie,
Trzykroć już spokój miastu zakłóciły(...).
W tym czasie Romeo wcale nie kocha Julii, nawet jej nie zna. Obiektem jego
westchnień jest zupełnie inna kobieta – Rozalina, siostrzenica Kapuletiego. To z jej
powodu wybiera się potajemnie na bal maskowy do domu wroga swej rodziny, ale tam
poznaje swoje przeznaczenie – córkę gospodarza, Julię. Rodzice planują ją wydać za
Parysa – krewnego księcia. Jednak córka Kapuletich i syn Montekich zakochują się w
sobie od pierwszego wejrzenia. Mają świadomość, że nienawiść dzieli ich rodziców, ale
nie potrafią żyć bez siebie. Franciszkanin, ojciec Laurenty, udziela im potajemnie ślubu w
swojej celi.
Zakonnik liczy na to, że związek tych dwojga młodych zakończy bezsensowne waśnie
pomiędzy rodzicami. Sytuacja się jednak komplikuje: krótko potem podczas sprzeczki
kuzyn Julii – Tybalt – zabija Merkucja, przyjaciela Romea. Sam Romeo bezskutecznie
próbuje zapobiec walce, wie, że Tybalt jest teraz i jego krewnym. Kiedy jednak Merkucjo
umiera, zaślepiony rozpaczą Monteki chce go pomścić – zabija w pojedynku Tybalta.
Książę, widząc słuszny powód gniewu, skazuje Romea nie na śmierć, lecz na wygnanie z
Werony. Dla młodzieńca to żaden akt łaski – będzie przecież daleko od swojej
ukochanej... Julia także jest w rozpaczy. Opłakuje śmierć krewnego, ale także rozstanie z
dopiero co poślubionym mężem. Wzruszające jest ich pożegnanie po pierwszej i jedyne
wspólnej nocy. Romeo ucieka do Mantui, pocieszony przez ojca Laurentego, że z czasem
emocje opadną i powrót będzie możliwy.
Niestety, z trudnych do zrozumienia powodów ojciec Julii postanawia przyspieszyć
jej ślub z hrabią Parysem. Rzekomo dlatego, że panna zbyt opłakuje zabitego Tybalta.
Julia jest przerażona. Boi się wyznać prawdę o potajemnym ślubie z wrogiem rodziny, nie
może też popełnić bigamii. Ojciec Laurenty postanawia jej pomóc: daje napój, po którego
wypiciu dziewczyna zapadnie na czterdzieści dwie godziny w sen podobny do śmierci.
41

Według tego planu Julia obudzi się w grobowej krypcie, tam spotka ją powiadomiony
przez mnicha Romeo i razem uciekną do Werony.
Początkowo wszystko się udaje: w przewidzianym dniu ślubu z Parysem zrozpaczeni
rodzice znajdują rzekomo zmarłą córkę. Wesele zmienia się w pogrzeb. Niestety, do
Romea nie dociera wiadomość wysłana przez ojca Laurentego. Od służącego Baltazara
dowiaduje się jedynie o śmierci Julii. Zrozpaczony młodzieniec kupuje truciznę i powraca
do miasta. Przy grobie ukochanej spotyka Parysa, zabija go w pojedynku. Potem pozostaje
mu jedynie wypić truciznę i cieszyć się z bliskiego spotkania z żoną: „Do ciebie, Julio!”.
Ojciec Laurenty zbyt późno dowiaduje się, że posłany przez niego zakonnik nie
dostarczył listu nieszczęśnikowi, zbyt późno też przybywa do grobowca. Julia budzi się i
widzi zwłoki ukochanego. Namowy franciszkanina nie ocalą jej życia – gdy ojciec
Laurenty na chwilę ją opuszcza, dziewczyna wbija sobie w serce sztylet Romea.
Ogromny jest ból rodziców młodej pary, gdy prawda wychodzi na jaw. Do tej tragedii
doprowadziła ich wzajemna nienawiść, więc postanawiają zakończyć spory. Ojciec Julii
mówi:
Monteki, bracie mój, podaj mi rękę:
Niech to oprawą będzie dla mej córki;
Więcej nie mogę żądać.
Ojciec Romea postanawia odlać ze złota posąg Julii. Młodzi zostaną też pochowani we
wspólnym grobie:
Tak i Romeo stanie przy swej żonie;
Dzieląc za życia, złączymy ich po zgonie.
3. Miłość najważniejszą siłą.
a) Historia dojrzewania – Szekspir pokazuje w swym dramacie, jak dwoje ludzi zmienia
się pod wpływem uczucia, dorasta do miłości i wymagań życia.
Julia
- gdy poznajemy Julię, ma 14 lat, Romeo jest od niej niewiele starszy. Obydwoje są
właściwie jeszcze dziećmi i nie zmienia tego fakt, że w czasach Szekspira wcześniej
zawierano małżeństwa ( matka Julii w jej wieku już była mężatką i matką!).
- początkowo dziewczyna jest więc uległa i posłuszna, ale zmienia to miłość Romea. W
słynnej scenie balkonowej Julia bez wahania wyjawia swoje uczucia – choć trochę się
obawia, by Romeo jej szczerości nie uznał za płochość. Jest impulsywna, ale też wie,
czego chce.
- Widać wyraźnie jak Julia przestaje być dziewczynką a staje się kobietą. To ona mówi o
ślubie i poleca ukochanemu rozmowę z ojcem Laurentym. Pytana przez matkę o
małżeństwo, w niedzielę odpowiada: „O tym zaszczycie jeszcze nie myślałam”, a w
poniedziałek za plecami rodziców wychodzi za mąż za kogoś, kogo pokochała. Jak
widać, wielka to zmiana!
- Późniejsze tragiczne wydarzenia jeszcze przyspieszają dojrzewanie Julii. Gdy dowie się
o śmierci Tybalta, stanie po stronie męża. Będzie broniła swojej miłości za wszelką
cenę: sprzeciwi się ojcu, później okłamie go, udając własną śmierć. Julia jest gotowa
opuścić na zawsze rodzinną Weronę, by tylko mogła być z mężem. Jak wielkiej odwagi
wymaga od dziewczyny wypicie usypiającego napoju! Przecież Julia nie może mieć
pewności, czy w ogóle się obudzi... Gdy się okaże, że nie udało się przechytrzyć losu,
Julia – już dojrzała kobieta – świadomie wybiera samobójstwo.
Romeo
- Dorasta także Romeo, choć nie tak szybko jak jego ukochana. Gdy opowiada ojcu
Laurentemu o swej miłości do Julii, ten gani go za zmienność uczuć – ledwie wczoraj
42

bohater kochał się w pięknej Rozalinie! Ta miłość nie przeszkadzała mu zresztą w
zabawach z przyjaciółmi.
- Nawet po ślubie Romeo zachowuje się jak niedorosły młodzieniec. Na wieść, że został
skazany na wygnanie płacze, narzeka na swój los, mówi o samobójstwie.
- Dojrzałym mężczyzną staje się Romeo dopiero wówczas, gdy dociera do niego
wiadomość o śmierci Julii. Wcześniej skłonny do patosu i wielkich słów, teraz planuje
konkretne czyny – pisze list pożegnalny do ojca, kupuje truciznę. Wypijając ją w
grobowcu, cieszy się, że wkrótce będzie z ukochaną.
W bohaterach „Romea i Julii” fascynujące jest właśnie to połączenie dojrzałości z
typową dla ludzi młodych impulsywnością, szczerością uczuć.
b) Miłość jak najważniejsza siła.
W tragedii Szekspira miłość przeplata się ze śmiercią – i zwycięża ją! To niezwykłe
uczucie jest jednocześnie źródłem radości i cierpienia. Szekspir pokazuje, taką miłość,
jaką później rozsławią romantycy: skomplikowaną i nieszczęśliwą. Uczucie połączy
kochanków od pierwszego wejrzenia. Jedno spojrzenie na Julię wystarczyło, by głosić
pochwałę jej urody:
Ona zachwyca świec jarzących blaski;
Piękność jej wisi u nocnej opaski
Jak drogi klejnot u uszu Etiopa.
Nie tknęła ziemi wytworniejsza stopa.
Jak śnieżny gołąb wśród kawek, tak ona
Świeci wśród swoich towarzyszek grona.
Julia także poddaje się uczuciu i głosząc obawy przed męską niestałością, wyznaje miłość.
Słowa zakochanych to najsławniejsze w literaturze cytaty:
Romeo! Czemuż ty jesteś Romeo!
Wyrzecz się swego rodu, rzuć tę nazwę!
Lub jeśli tego nie możesz uczynić,
To przysiąż wiernym być mojej miłości,
A ja przestanę być z krwi Kapuletów.
(akt II,sc. II)
Na skrzydłach miłości
Lekko, bezpiecznie ten mur przesadziłem,
Bo miłość nie zna żadnych tam i granic.
(akt II, sc. II)
Chcesz już iść? Jeszcze ranek nie tak bliski,
Słowik to, a nie skowronek się zrywa
I śpiewem przeszył trwożne ucho twoje.
Co noc on śpiewa owdzie na gałązce
Granatu, wierzaj mi, że to był słowik.
(akt III, sc. V)
43

Temat: „Romeo i Julia“ jako tragedia o nienawiści i samotności.
1. Tragedia rodzinna i studium samotności człowieka.
Tragedia Szekspira mówi nie tylko o miłości, ale i o uczuciach negatywnych: złości,
nienawiści, agresji. Dawny spór między rodzinami jest powodem ciągłych awantur. Padają
ostre słowa.
W świecie pokazanym przez Szekspira nie ma właściwie czystych, pięknych uczuć poza
miłością Romea i Julii. Kochankowie pozostają sami z własnymi rozterkami. Żadne z nich nie
może liczyć na wsparcie rodziców. Rodzice Romea nie są może oschli, ale syn nie będzie
szukał u nich pomocy. Na przykładzie Kapuletich pokazuje Szekspir, jak więzi rodzinne
bywają pozorne. Po pierwszej rozmowie Parysa z ojcem Julii można by sądzić, że kocha on
bardzo swe jedyne dziecko:
Ziemia schłonęła wszystkie me nadzieje:
Oprócz tej jednej; ona jest, Parysie,
Życia mojego jedyną nadzieją.
Zupełnie inaczej mówi Kapuleti o córce, gdy ta odmawia wyjścia za hrabiego:
Ty blednico! Ty tłumoku;
Lalko łojowa!
Zdanie Julii nie jest brane pod uwagę, a jej ślub z Parysem ma jedynie zaspokoić ambicje
ojca. Od dziewczyny odsuwa się także matka, która nie chce konfliktu z mężem:
Nie mów nic do mnie, nic ci nie odpowiem;
Rób, co chcesz, wszystko mi obojętne.
Piastunka Marta, wcześniej tak sprzyjająca miłości Romea i Julii, radzi swej wychowance po
prostu zapomnieć o mężu i zaczyna wychwalać zalety Parysa. Nawet ojciec Laurenty nie jest
całkowicie bezinteresowny. Daje młodym ślub, myśląc nie o ich szczęściu, ile o tym, że to
małżeństwo doprowadzi do zgody między dwoma rodami. Jest franciszkaninem, jego
marzeniem jest więc powszechny pokój.
Romeo i Julia pozostają więc samotni, zdani na siebie – nikt w pełni nie rozumie ich uczuć.
Ich miłość pozostaje tarczą broniącą przed złem, choć jednocześnie wybierają zło, by tę
miłość ochronić. Obydwoje muszą kłamać, udawać ( nie pierwszy to raz ludzie szlachetni tak
bronią się u Szekspira przed złem i okrucieństwem świata). Zrozpaczona Julia gra dobrą
córkę i zgadza się na małżeństwo z Parysem. Wielką mistyfikacją jest także popełnione przez
nich samobójstwo? Można w nim zobaczyć ucieczkę od takiego świata, wybór wolności.
2. Człowiek wobec losu.
Bohaterowie tragedii antycznej zależeli od Fatum, ono decydowało o ich życiowych
przypadkach. W tragedii Szekspira człowiek w większym stopniu wpływa na swój los – jego
upadek lub wygrana zależą od podjętych decyzji.
W przypadku Romea i Julii sprawa wygląda nieco inaczej. Dlaczego ich miłość kończy
się tak nieszczęśliwie?
Już samo uwikłanie w konflikt ojców można uznać za przejaw złego losu. Gdyby nie ten
spór... Kapuleti nic właściwie nie ma przeciwko młodemu Montekiemu. Mówi o nim:
[...]cała Werona
ma za młodzieńca pełnego przymiotów.
Utwór Szekspira można więc odczytać także jako dramat o nieuchronności przeznaczenia.
Los zetknął dwoje młodych ludzi, którzy wcale o sobie nie myśleli. Romeo był nieszczęśliwie
zakochany w Rozalinie, posłuszna rodzicom Julia miała na balu dokładniej się przyjrzeć
hrabiemu Parysowi. Przypadek? Żadne z nich nie wybierało obiektu uczuć, a trudniej byłoby
im wybrać kogoś bardziej nieodpowiedniego. Julia mówi:
Dziwny miłości traf się na mnie iści,
Że muszę kochać obiekt nienawiści.
44

Ich niespodziewane szczęście zostaje jednak na samym początku zniszczone przez zły los. Już
kilka godzin po ślubie Romeo zabija Tybalta, choć tak bardzo chciał uniknąć bójki, i zostaje
skazany na banicję. Fortuna jest nieprzychylna także Julii, którą rodzice chcą wydać siłą za
Parysa.
Najwyraźniej jednak zły los ujawnił się w zakończeniu utworu. Dokładnie obmyślony
plan ojca Laurentego rozbije się o mały szczegół: brat jan nie dostarczy do Mantui listu z
wyjaśnieniem intrygi. Skutek? Samobójstwo Romea, późniejsze samobójstwo Julii...
W wypowiedziach bohaterów można już wcześniej znaleźć świadomość wypełniającego
się przeznaczenia. Po zabiciu Tybalta Romeo krzyczy: „Jestem igraszką losu!”. Zrozpaczona
Julia częściej mówi o śmierci:
Pójdź, nianiu, prowadź mnie w małżeńskie łoże,
Nie mąż, już tylko śmierć w nie wstąpić może.
Igraszką losu stał się także biedny Parys, może trochę zbyt pewny siebie, ale naprawdę
kochający Julię. Zamiast własnego ślubu przeżył pogrzeb narzeczonej, a jemu samemu
przyniosło śmierć – przypadkowe! – spotkanie Romea u grobu Julii.
3. Tragedia Szekspira jako źródło inspiracji.
Szekspir jest niewyczerpanym źródłem inspiracji dla pisarzy późniejszych epok. Zachwycili
się nim romantycy – postacie z jego dramatów zapowiadają szczególną kreację bohatera
romantycznego. Także Romeo i Julia – samotni, przeżywający wewnętrzne i gwałtowne
emocje – buntujący się przeciw światu, który chce zniszczyć ich szczęście. Ten motyw
spotkamy w „Cierpieniach młodego Wertera” Goethego i IV części „Dziadów” A.
Mickiewicza. W wielu utworach można też znaleźć bezpośrednie nawiązania do tragedii
Romea i Julii: „W Weronie” C.K.Norwida, „W Weronie” M.Konopnickiej, „Kochankowie z
Werony” J.Iwaszkiewicz (tragedia), film w reżyserii Baza Luhrmanna( z Leonardo di Caprio).
Zadanie domowe: 1. Napisz pracę na podany temat ( tekst z tematem).
2. Dokonaj interpretacji wiersza Norwida lub Konopnickiej „W
Weronie”. ( chętni)
45

Pochwała życia na wsi w utworze Mikołaja Reja „Żywot człowieka poczciwego” i „Pieśni
świętojańskiej o Sobótce” Jana Kochanowskiego.
Wieś stanowiła dla twórców renesansowych Arkadię, krainę szczęśliwości, oazę
spokoju. Warto jednak pamiętać, że byli oni szlachcicami, więc nie pracowali na roli. Zatem
ich spojrzenie na wieś jest subiektywne. Zupełnie inaczej spoglądał na nią ciężko pracujący
chłop.
Jako pierwszy pochwałę wsi wypowiedział Mikołaj Rej w „Żywocie człowieka
poczciwego”. W rozdziale „Rok na cztery części rozdzielon” pisze Rej o pożytkach
płynących z wiejskiego życia. Każda pora roku niesie coś pożytecznego dla gospodarza –
ziemianina. Wiosną spaceruje on po ogrodzie, szczepi drzewka i krzewy, dogląda też siewu w
polu. Latem zbiera owoce swej pracy – jabłuszka i śliweczki w sadzie, gruszeczki, świeże
masełko. (Pisarz używa wielu zdrobnień, które podkreślają jego zadowolenie z takiego trybu
życia). Z kolei jesień to czas zbiorów w polu, wzorowy gospodarz z myślą o zimie dba o to,
by spichlerze były przygotowane na gromadzenie zboża, bydło oprzątnięte. Zabezpiecza też
drzewa i krzewy przed nadchodzącą zimą, zbiera grzyby w lesie. Natomiast zima to czas
wytchnienia od pracy w polu. O tej porze roku ziemianin łowi ryby w przerębli, chodzi na
polowania, spędza wieczory w otoczeniu rodziny.
Człowiek w utworze Reja podporządkowuje się rytmowi przyrody, zmienności pór
roku i współżyje z naturą, a nie przeciwstawia się jej. Pory roku są więc odpowiednikiem
okresów ludzkiego życia. Gdy minie wiosna – dzieciństwo, lato – młodość, jesień –
dojrzałość i nadejdzie zima – starość człowiek poczciwy, wzorowy szlachcic ziemianin nie
czuje strachu przed śmiercią, która stanowi dla niego kolejny etap w życiu, nie boi się
śmierci, bo życie wiódł godne, poczciwe i zgodne z prawami przyrody.
Podobne spojrzenie na wieś prezentuje Jan Kochanowski w „Pieśni świętojańskiej o
Sobótce”. Jest to cykl pieśni śpiewanych przez 12 panien, które chwalą życie na wsi. Pieśni te
towarzyszą obchodom pogańskiego święta Sobótki (w noc świętego Jana, gdy puszczano
wianki na wodę). Szczególną pochwałą wsi jest „Pieśń panny XII” rozpoczynająca się
słowami: „Wsi spokojna, wsi wesoła”. Panna XII zestawia ze sobą życie żeglarza, dworzanina
i prostego człowieka. Żeglarz ryzykuje swym życiem, żyje w nieustannym zagrożeniu,
dworzanina otaczają ludzie żądni zaszczytów, musi nieustannie knuć intrygi lub staje się
ofiarą intryg. Zupełnie inaczej egzystuje się na wsi: tu żyje się spokojnie, praca stanowi
źródło utrzymania, ale też radości, jest powodem do dumy i zadowolenia. Nie trzeba martwić
się o pożywienie, bowiem przyroda obficie obdarza dobrami wzorowych gospodarzy. Dzieci
wychowywane są w szacunku dla starszych, pracowita i zapobiegliwa gospodyni wspomaga
męża i dba, by w domu niczego nie zabrakło. Wieś to Arkadia, tu żyje się zgodnie z rytmem
natury.
Zupełnie inną, niesielankową wizję wsi prezentuje inny poeta epoki renesansu –
Szymon Szymonowic. Jego sielanka „Żeńcy’ to właściwie anty – sielanka. Bohaterkami
utworu są dwie wiejskie dziewczyny – Olucha i Pietrucha. Pracują one na pańskim polu pod
czujnym okiem ekonoma, który nie szczędzi im krytyki, ciągle pogania do pracy, potrafi
nawet użyć bata. Dziewczyny, by ulżyć swej ciężkiej doli nieustannie krytykują zarządcę,
Pietrucha wypowiada pod jego adresem złośliwe uwagi, ale uważa, by ich nie usłyszał.
Mówią, że ma pewnie w domu złą, brzydką żonę i dlatego z taką niechęcią odnosi się do
kobiet. Śpiewają też piosenkę o słonku. Zazdroszczą mu, że kiedy skończy swą wędrówkę po
niebie, może odpocząć, podczas gdy one nadal pracują. Zatem życie na wsi nie jest wcale
sielanką dla chłopa – nawet gorzej – jest ono sprzeczne z prawami natury. Przyroda układa się
do snu, słońce zachodzi, a na pańskim polu chłopi dalej pracują. Szymonowic marzył o tym,
by wieś była Arkadią, miejscem szczęśliwym, oazą sprawiedliwości społecznej, ale
jednocześnie dostrzegał, że współczesnej mu wsi do tego ideału sporo jeszcze brakuje.
46

Postawy bohaterów „Odprawy posłów greckich” Jana Kochanowskiego wobec spraw
ojczyzny.
„Odprawa posłów greckich” to pierwszy polski dramat. Jego temat zaczerpnął
Kochanowski z mitu „O wojnie trojańskiej”. Osią konstrukcyjną dramatu jest więc przybycie
do Troi posłów greckich – Menelaosa, męża Heleny i Ulissesa, z żądaniem, aby Trojańczycy
oddali piękną Helenę, uprowadzoną przez królewicza trojańskiego – Parysa. Homer w
„Iliadzie” również wspomina o tym wydarzeniu, jednak jest ono u niego tylko epizodem.
Przybycie posłów stawia obywateli trojańskich przed koniecznością dokonania wyboru.
Od początku zaznaczają się sprzeczne stanowiska.
Przeciwnikiem oddania Heleny jest syn króla Troi, Parys, sprawca porwania.
Argumentuje swe racje przekonaniem, że Helena została mu ofiarowana przez boginię
Afrodytę (kiedy przyznał jej tytuł „najpiękniejszej”), zatem ma do niej pełne prawo. Na swoją
stronę przeciąga posłów, nie przebierając w środkach – stosuje więc przekupstwo, a jeśli ono
nie skutkuje – groźbę. Parys to przykład egoisty i samoluba – myśli wyłącznie o sobie, nie
interesuje go los państwa, narażonego na niebezpieczeństwo. Uważa, że wszystkich można
kupić, jest więc nieuczciwy. Cechuje go również lekkomyślność – nie chce i nie potrafi
przewidzieć politycznych skutków swoich kaprysów. Ponadto jest obłudny i fałszywy –
swojego głównego oponenta – Antenora – próbuje przekupić, a gdy nie osiąga efektów,
zaczyna mu grozić. Po jego stronie stanie większość posłów, między innymi Ikateon –
sejmowy warchoł i krzykacz, który myśli wyłącznie o korzyściach materialnych. Tacy jak on,
zdaniem Kochanowskiego, doprowadzają do ruiny Rzeczpospolitą. Bowiem dramat
Kochanowskiego nie dotyczy wyłącznie Troi. Pod płaszczykiem Troi ukrył poeta Polskę XVI
wieku. Świadczą o tym polskie realia w utworze – Troja nazywana jest Rzeczpospolitą,
posłowie podczas obrad Rady Trojańskiej zachowują się krzykliwie, a do porządku
przyprowadzania są laską marszałkowską (atrybut marszałków polskiego sejmu, w Troi go
nie znano).
Zupełnie inną postawę zajmuje Antenor – doradca króla Priama. Jest mądrym i dojrzałym
politykiem. Od początku uważa, że Helena powinna wrócić do prawowitego męża. Oskarża
Parysa o to, że dla zaspokojenia własnych zachcianek naraża Rzeczpospolitą na ogromne
niebezpieczeństwo. Ostrzega go słowami: „Niechże się Parys tak drogo nie żeni”. Przewiduje
niebezpieczeństwo, ostrzega przed nim, jest przy tym odważny – nie boi się przeciwstawić
Parysowi podczas obrad. Na wskroś uczciwy – nie ulega próbie przekupstwa ani groźbom.
Główną wartością jest dla niego prawda i jej broni. Patriotyzm swój udowadnia wtedy, gdy
rada Trojańska głosuje za pozostawieniem Heleny w Troi. Antenor, mimo porażki, stawia
sprawy kraju ponad prywatnymi i ponad emocjami – udaje się do króla Priama i radzi, by
rozpocząć przygotowania do wojny, bowiem najlepszym sposobem walki jest atak.
Kochanowski pod maską Troi ukrył Polskę XVI wieku i bardzo surowo ocenił jej
obywateli. Tylko nieliczni, jak Antenor, stawiają interes państwa ponad egoizm i dbałość o
prywatne sprawy. Pozostali myślą wyłącznie o korzyściach osobistych. Źle i niesprawnie
funkcjonują sejmy, posłowie są przekupni. Ojczyźnie grozi kryzys, bowiem losy państwa
zależą od moralności jej mieszkańców, a tej moralności są oni pozbawieni. Dlatego słowami
Ulissesa wypowiada poeta przestrogę do takich jak Parys i Ikateon ( a takich jest więcej) –
ostrzega, że w kraju, w którym brak silnego rządu, w którym wszystko można kupić złotem,
w którym prawa nic nie znaczą a sprawiedliwości nie ma – nie może być dobrze, że grozi mu
katastrofa. Nakłania do opamiętania się.
Dramat Kochanowskiego jest ponadczasowy. Przypomina rządzącym, że służba
publiczna to obowiązek i wyróżnienie, że władza ma służyć ludziom, którzy ją wybrali a nie
osobistym korzyściom.
47

Utwory Jana Kochanowskiego wyrazem troski o losy ojczyzny.
Jan Kochanowski zapisał się w historii literatury nie tylko jako wybitny humanista
renesansowy, ale również jako wzorowy obywatel, któremu los kraju leżał głęboko na sercu.
Dlatego jego utwory obok treści uniwersalnych, zawierają również troskę o losy ojczyzny.
Ostrzeżeniem przed kierowaniem się obywateli korzyściami osobistymi z pominięciem
dobra ojczyzny można nazwać „Odprawę posłów greckich”. Ta renesansowa tragedia
stanowi przestrogę dla tych, którzy zapomnieli, czym jest dobro publiczne. Jej treścią jest... .
Wyrazem troski o losy ojczyzny jest również pieśń V „O spustoszeniu Podola przez
Tatarów”. Powstała ona po tym, jak na Podole napadli Tatarzy, złupili je, wymordowali
mężczyzn, a kobiet i dzieci wzięli do niewoli.
Tekst jest nasycony emocjami – poeta wydaje się wstrząśnięty bezmyślnością rodaków,
którzy nie zadbali o zabezpieczenie granic. Stało się nieszczęście – mówi Kochanowski –
spustoszono polską ziemię, ograbiono ją, porwano dzieci i kobiety, zhańbiono szlacheckie
córy, a agresji dokonał lud barbarzyński.
Następnie omawia przyczyny tego hańbiącego wydarzenia – to bezkrólewie, brak stałego
wojska, egoizm i prywata szlachty, która prowadzi wystawne życie, jada na złotych talerzach,
ale żałuje pieniędzy na podatki, pozwala, by granic nikt nie strzegł. Polska jest niczym stado
owiec, pozbawione pasterza i otoczone przez zgraję wilków.
Proponuje jednak poeta działania zaradcze – stało się to, co się stało, jednak, aby nigdy
więcej się nie powtórzyło, szlachta musi się opodatkować na rzecz wojska zaciężnego,
postawić dobro ojczyzny ponad własnym, nie wahać się oddać za nią życia.
W zakończeniu zwraca się Kochanowski z żarliwym apelem do szlachty – „Skujmy talerze
na talery!Skujmy” (a więc przetopmy złote i srebrne talerze na talary, płaćmy podatki), ale i z
ostrzeżeniem przed zbagatelizowaniem niebezpieczeństwa grożącego ojczyźnie – jeśli Polacy
nie posłuchają ostrzeżenia i nie zastosują środków zaradczych – kraj zostanie poważnie
zagrożony. Radzi więc, by Polak był mądry choć po szkodzie, jeśli tak się nie stanie, to
obawia się, że: „Nową przypowieść sobie Polak kupi/ że i przed szkodą i po szkodzie głupi”.
48

Renesansowy charakter fraszek Jana Kochanowskiego.
Fraszki Kochanowskiego to zbiór około 300 króciutkich i dłuższych utworów, mających
od 2 do 30 wersów o urozmaiconej treści i wykwintnej formie. Są one rodzajem pamiętnika,
w którym zapisywał on swoje przygody, otwarcie spowiadał się ze swych uczuć i myśli,
opowiadał o otaczającym go świecie.
Fraszka to gatunek liryki, wzorowany na antycznym epigramacie, czyli krótkim utworze
lirycznym. Gatunek ten w literaturze polskiej stworzył Kochanowski i on nadał mu nazwę.
Zaczerpnął ją z języka włoskiego, w którym „frasca” znaczy „gałązka z liśćmi, drobiazg,
klejnocik, błahostka, drobiazg”.
Fraszki są zróżnicowane tematycznie i stylistycznie – obok poważnych, refleksyjnych,
pisał Kochanowski też żartobliwe.
1. Fraszki filozoficzne i refleksyjne, w których odbija się światopogląd epoki i człowieka
renesansu to:
a) „O żywocie ludzkim” – człowiek ukazany jest tu jako zabawka, kukiełka w rękach
ślepego losu. Życie ludzkie to teatr, człowiek jest aktorem. Po skończonym
przedstawieniu każdy z nas, niczym jarmarczna kukiełka, trafia do „mieszka” (woreczka,
do którego chowano lalki po przedstawieniu). We fraszce stworzył więc Kochanowski
koncepcję życia jako teatru, człowieka – jako marionetki. Podobną koncepcję
zaproponował starożytny, rzymski filozof Platon. Jego zdaniem bogowie stworzyli
człowieka dla zabawy, jest on marionetką w rękach bogów, jego losem rządzi ślepa
fortuna. Zdaniem Platona ludzie powinni wyciągnąć z tego wnioski – nie warto się
martwić o jutro, bowiem nikt nie zna przyszłości, nie wiadomo nawet, czy będzie jakieś
jutro. Dlatego należy korzystać z życia, używać go, bo i tak będzie to, co ma być.
Również Kochanowski zaleca, by zaufać Boskiej Opatrzności i nie bać się tego, co i tak
nieuniknione – śmierci.
b) „Do gór i lasów” – to również fraszka refleksyjna, ale jednocześnie autobiograficzna.
Ukazuje w niej Kochanowski koleje własnego życia. Wspomina okres studiów, udziału w
wyprawie moskiewskiej, liczne podróże. Porównuje się do mitycznego bożka Proteusa,
który słynął z tego, że mógł zmieniać kształty. Równie urozmaicone było życie poety.
Ale z tego burzliwego życia wyciąga Kochanowski wnioski – radzi trzymać się
głoszonej przez starożytnych epikurejczyków zasady „korzystania z życia”, kierowanie
się horacjańską dewizą „carpe diem” (chwytaj dzień).
2. Fraszki obyczajowe, w których „maluje” poeta realia codziennego życia, zwłaszcza
dworskiego:
a) „O kapelanie” – to satyra na duchownych, którzy mają skłonność do nadużywania
alkoholu i zaniedbywania obowiązków religijnych. Kochanowski dostrzega ich wady,
ale utwór nie jest atakiem, satyrą. To raczej żartobliwe napomnienie, aby zachowywać
się dostojniej.
b) „O doktorze Hiszpanie” – to rodzajowa scenka z życia dworskiego, doktor rezygnuje z
udziału w uczcie i idzie spać. Jednak jego pijani przyjaciele wyłamują drzwi, a później
wszyscy piją do rana. Kiedy doktor wstaje, z bólem głowy, pamięta tylko, że kładł się
spać trzeźwy, a wstaje pijany. Kochanowski nie moralizuje i nie prawi nikomu kazań,
życie na dworze traktuje jako doba zabawę.
c) „Do Hanny” to fraszka o tematyce miłosnej. Nie jest to jednak utwór poważny. Co
prawda tytułowa Hanna nie darzy podmiotu mówiącego uczuciem, pozostaje obojętna
wobec niego, chętnie przyjmuje pierścionek z diamentem, ale serce nadal ma
obojętne, jednak nie ma tu nastroju poważnego. Jest to raczej rodzaj dworskiego flirtu,
zabawy, ale i hołdu oddanego pięknym kobietom.
49

d) „Na nabożną” – to również fraszka obyczajowa. Swój talent obserwacji wykorzystał
Kochanowski, by opisać jeszcze jedną ludzką wadę – jest nią fałszywa pobożność.
Tytułowa bohaterka, zdaniem autora, zbyt często chodzi do spowiedzi. Nie jest to
jednak dla niego dowód pobożności, lecz jej braku – bowiem człowiek o czystym
sumieniu nie musi się spowiadać często. Stąd słowa wniosek: „Jeśli nie grzeszysz,
jako mi powiadasz/ czemu się miła tak często spowiadasz?”
3. Fraszki okresu czarnoleskiego:
Zmęczony życiem dworskim, nieustannymi intrygami, poeta przeniósł się do
Czarnolasu, ożenił się i znalazł swoją Arkadię. Fraszki z tego okresu są pochwałą wsi i
rodzinnego życia. Wśród nich:
a) „Na lipę” – to fraszka poświęcona ukochanemu drzewu poety – lipie rosnącej przed
domem. To ona jest tu podmiotem lirycznym – lipa zwraca się do gościa, aby usiadł w
jej cieniu i odpoczął sobie.
b) „Na dom w Czarnolesie” – to również pochwała wiejskiego, prostego życia. Ale to
właśnie ta prostota sprawia, że poeta czuje się szczęśliwy. Zmienia się świat wartości
– nie zależy mu na bogactwie, wielkim domu, złotogłowiem obijanych ścianach
(złotogłowie – to tkanina zdobiąca ściany, przetykana nitką ze szczerego złota,
synonim bogactwa). Te wartości, jak mówi poeta, mogą gromadzić inni. On sam prosi
Boga o życie spokojne, zdrowie, czyste sumienie i szacunek ludzi.
50

Przygody człowieka myślącego – test sprawdzający wiedzę i umiejętność związane z kulturą
renesansu. Wersja A
Imię i nazwisko ......................................................................................... klasa .........................
1. Co oznacza termin „reformacja”:
a) prąd filozoficzny;
b) zmianę ustroju państwa;
c) ruch religijny;
d) pochwałę człowieka.
2. Które z wymienionych gatunków twórcy renesansowi przyjęli z antyku:
a) kazanie, fraszka;
b) misterium, sonet;
c) dialog, legenda;
d) tren, tragedia.
3. Jan Kochanowski jest autorem utworów;
a) Odprawa posłów greckich, Żeńcy
b) Pieśń o cnocie, O żywocie ludzkim;
c) Sonety do Laury, Do Hanny;
d) Żywot człowieka poczciwego, O miłości.
4. Do jakiego wydarzenia historycznego nawiązuje pieśń Jana Kochanowskiego zaczynająca się
słowami: Wieczna sromota i nienagrodzona szkoda Polaku:
a) napad Szwedów na Polskę;
b) najazd Tatarów na Polskę;
c) bitwa pod Chocimiem;
d) wojna kokosza.
5. Człowiek poczciwy Reja to:
a) katolik;
b) obywatel;
c) szlachcic – ziemianin;
d) dworzanin.
6. A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci. Słowa te są nawiązaniem do filozofii:
a) chrześcijańskiej;
b) epikurejskiej;
c) sceptycznej;
d) platońskiej.
7. Wszystki płacze, wszystki łzy heraklitowe/ I lamenty, i skargi Simonidowe/ Wszystki troski na
świecie, wszystki wzdychania/ I żale, i frasunki, i rąk łamania. Podkreślone wyrazy są:
a) antonimami;
b) antytezami;
c) synonimami;
d) zdrobnieniami.
8. Proszę niech ze mną me rymy nie giną/ Ale kiedy ja umrę ony niechaj słyną. Który motyw
odnajdujesz w przywołanym fragmencie fraszki Jana Kochanowskiego:
a) carpe diem
b) exegi monumentum;
c) memento mori;
d) danse macabre.
9. To sobie z oną rozkoszą nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzerzuszek, nasadzisz
maluneczków, ogóreczków. Jaką funkcję pełnią w przywołanym cytacie z utworu Mikołaja Reja
podkreślone wyrazy:
a) prezentują piękno otaczającej przyrody;
b) wyrażają zadumę nad światem;
c) prezentują filozofię pisarza;
d) wyrażają emocje i spontaniczność.
51

10. Które z podanych wydarzeń historycznych NIE wpłynęło na ukształtowanie się renesansu:
a) wielkie odkrycia geograficzne;
b) ogłoszenie teorii Mikołaja Kopernika;
c) powołanie Świętej Inkwizycji;
d) zapoczątkowanie reformacji.
11. Sens kluczowego hasła humanistów, słów Terencjusza Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie
jest mi obce – najlepiej oddaje stwierdzenie:
a) znam wielu ludzi i jestem otwarty na pomaganie im w kłopotach;
b) nic mnie nie zdziwi, wiem, że człowiek jest zdolny do każdej podłości;
c) wiele w życiu widziałem, wiele doświadczyłem, jestem człowiekiem obytym;
d) najwięcej uwagi poświęcam poznaniu prawdy o człowieku i jego życiu.
12. Przeczytaj wypowiedzi czterech współczesnych osób.
a) Jestem humanistą. Jako antropolog badam kultury ludów pierwotnych i doszedłem do
wniosku, że teoria ciągłego doskonalenia się człowieka jest fałszem.
b) Jako muzyk i humanista często rezygnuję z ambicji i gram muzykę popularną, bo przecież
najważniejsze jest sprawianie ludziom radości i schlebianie ich gustom.
c) Czuję się humanistą i aby zgłębić tajemnice człowieka, poświęciłem się astrologii. Dziś wiem
na pewno, że przyszłość każdego z nas jest przesądzona i zapisana w gwiazdach.
d) Nie wiem, czy jestem bardziej fizykiem, czy humanistą. Wiele czasu poświęcam na to, by
poznać mechanizmy naszego życia i wciąż rośnie we mnie podziw dla ludzkich możliwości.
Jaki zawód wykonuje człowiek, który nie popełnił błędu, nazywając siebie humanistą?
.......................................................................................................................................................
13. Jakie ważne dla renesansu zjawisko opisano w poniższych słowach:
Ich udział w życiu kulturalnym polegał na tym, że za wszelką cenę starali się wspierać utalentowanych
rodaków, opłacali ich studia i podróże, zachęcali do tworzenia i nagradzali ich dzieła.
......................................................................................................................................................
14. Przeczytaj uważnie fragment współczesnej piosenki Andrzeja Sikorowskiego.
Jest na końcu mapy taka wieś,
Gdzie przy polnej drodze domy dwa,
Gdzie ze studni wodę trzeba nieść,
A jedynym światłem, światło dnia.
Wskaż element, który najsilniej wiąże tę wizję wiejskiej krainy szczęśliwości z renesansowym
rozumieniem arkadii ziemiańskiej:
a) odosobnienie, oddalenie od zgiełku miasta;
b) możliwość życia w samotności, daleko od tłumu;
c) uwolnienie się od zdobyczy cywilizacji;
d) podporządkowanie się człowieka prawom natury.
Wersja A
15. Które z przysłów najlepiej odzwierciedla renesansowy topos koła fortuny:
a) Czego fortuna nie dała, tego nie wydziera.
b) Fortuna często rozumowi przeczy.
c) Nigdy fortuna miejsca nie zagrzeje, zawsze jest w ruchu, ciągle zmienia swe koleje.
d) Choćby człek u fortuny w kieszeni siedział, nie ma takiego, który by o biedzie nie wiedział.
16. Współczesny eseista i poeta Stanisław Barańczak napisał:
[...] dla starożytnych Rzymian [...] być cnotliwym oznacza żyć rozumnie, w zgodzie z naturą,
przyjmować życie takim, jakim jest i we wszystkich okolicznościach zachować równowagę ducha.
Z którym z pojęć ważnych dla kultury renesansu można kojarzyć tak rozumianą cnotę:
a) antropocentryzmem;
b) arkadią;
c) humanizmem;
d) afirmacją życia.
52

Imię i nazwisko ............................................................................................. Wersja A
17. Który z fragmentów „Pieśni IX z ksiąg II” Jana Kochanowskiego najlepiej odzwierciedla
podstawowe założenia filozofii stoickiej:
a) Nie porzucaj nadzieje
jakoć się kolwiek dzieje.
b) Nic wiecznego na świecie
Radość się s troską plecie.
c) Ty nie miej za tracone
Co może być wrócone.
d) Lecz na szczęście wszelakie
serce ma być jednakie.
18. Przyporządkuj fragmenty „Trenów” Jana Kochanowskiego elementom trwale przypisanym do
gatunku zwanego epicedium: 5p.
A. Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,
Moja droga Orszuko, tym zniknieniem swoim
Pełno nas, a jakoby nikogo nie było [...]
B. Nigdyć by ona miała bez wielkiej żałości
Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości
I serdecznego bólu [...]
C. Nie dopuściłaś nigdy matce się frasować
Ani ojcu myśleniem zbytnim głowę psować.
To tego, to owego wdzięcznie obłapiając
I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.
D. O to się ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,
Że twoja najmilejsza Orszuleczka żywie.
E. Tego się synu trzymaj, a ludzkie przygody
Ludzkie noś, jeden jest Pan smutku i nagrody.
F. Wiodłem swój żywot skromnie,
Że ledwo kto wiedział o mnie,
A zazdrość i złe przygody
Nie miały mi w co dać szkody.
Pochwała osoby zmarłej
Rozpamiętywanie wielkości poniesionej straty
Żal
Pocieszenie
Napomnienie
19. Wyobraź sobie, że jakimś cudem w szekspirowskim teatrze Globe pojawili się znani aktorzy
współcześni. Którego z nich wielki dramaturg obsadziłby najprawdopodobniej w roli zakochanej w
Hamlecie Ofelii:
a) Leonarda di Caprio;
b) Julię Roberts;
c) Krystynę Jandę;
d) Alicję Bachledę – Curuś.
20. Dla dramatu szekspirowskiego typowe jest:
a) przestrzeganie zasady trzech jedności;
b) wyłącznie wysoki styl;
c) nieprzedstawianie scen krwawych;
d) współistnienie scen racjonalistycznych i fantastycznych.
Punktacja
24 – 22 punkty – bardzo dobry Życzę powodzenia!!!
21 – 18 punktów – dobry
17 – 13 punktów – dostateczny
12 – 10 punktów – dopuszczający
53

Przygody człowieka myślącego – test sprawdzający wiedzę i umiejętność związane z kulturą
renesansu. Wersja B
Imię i nazwisko ......................................................................................... klasa .........................
1. Którą z wymienionych cech uznasz za typową dla epoki renesansu:
a) anonimowość dzieł;
b) powrót do antyku;
c) uniwersalizm;
d) augustynizm.
2. Wskaż cechę typową dla noweli:
a) epizodyczność;
b) sceny zbiorowe;
c) utwór jednowątkowy;
d) kompozycja otwarta.
3. „Czego chcesz od nas Panie” to:
a) sielanka;
b) lamentacja;
c) hymn;
d) sonet.
4. Z którym gatunkiem antycznym spokrewniona jest fraszka:
a) oda;
b) sonet;
c) psalm;
d) epigramat.
5. Lecz na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie – słowa te są nawiązaniem do filozofii:
a) stoickiej;
b) tomistycznej;
c) hedonistycznej;
d) platońskiej.
6. Wieczna Myśli, któraś jest dalej niż od wieka...- tak zaczyna się fraszka „O żywocie ludzkim”. Jak
nazywa się figura stylistyczna zastosowana w przywołanym przykładzie:
a) anafora;
b) apostrofa;
c) onomatopeja;
d) kontrast.
7. Nazwij motyw antyczny, który występuje w cytowanym fragmencie:
Stada igrają przy wodzie/ A sam pasterz, siedząc w chłodzie/ Gra w piszczałkę proste pieśni/
A faunowie skaczą leśni:
a) wędrówka;
b) zabawa;
c) Arkadia;
d) miłość.
8. Czy jest życie według autora fraszki kończącej się pointą: Naśmiawszy się nam i naszym
porządkom/ Wemkną nas w mieszek jako czynią łątkom:
a) zabawą;
b) turniejem;
c) teatrem;
d) żeglowaniem.
9. Wskaż cytat świadczący o przezwyciężeniu kryzysu światopoglądowego autora „Trenów”:
a) Błąd – wiek człowieczy;
b) Teraz nagle ze stopniów ostatnich zrzucony;
c) Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest;
d) Ludzkie przygody, ludzkie noś.
54

10. Przeczytaj uważnie słowa wypowiedziane przez jednego z najsłynniejszych ludzi renesansu:
Ani anioł, ani papież nie da ci tyle, ile daje ci Bóg w twej parafii. Papież odwiedzie cię nawet od
darów bożych, które masz za darmo, do swoich darów, które musisz kupować. (...) Pamiętaj zawsze o
jednym: to, co musisz kupować od papieża, to nie jest ani dobre, ani też nie pochodzi od Boga. (...)
Chrystus nie żądał głoszenia odpustów, lecz Ewangelii(...)
Jaką pewną informację o ich autorze możesz sformułować po lekturze tekstu:
a) był zwolennikiem reformacji;
b) był człowiekiem oszczędnym, nie przywiązywał wagi do dóbr materialnych;
c) był proboszczem dbającym o swoich parafian;
d) był badaczem Pisma Świętego.
11. Z pojęciem humanizmu NIE kojarzysz:
a) gruntownych studiów nad kulturą Greków i Rzymian;
b) światopoglądu antropocentrycznego;
c) zgłębiania praw rządzących światem;
d) zainteresowania życiem pozagrobowym.
12. W zacytowanym fragmencie „Odprawy posłów greckich” Kochanowskiego:
O, nierządne królestwa i zginienia bliskie,/ gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość ma miejsce [...]
Podkreślone wyrazy zostały użyte w znaczeniu:
a) pozbawione władzy, liczą się;
b) pozbawione władzy, ciążą;
c) grzeszne, liczą się;
d) grzeszne, decydują.
13. Przyjrzyj się liście gatunków literackich, jakie można znaleźć w dorobku twórców renesansowych.
Wśród nich są trzy takie, których nie znały poprzednie epoki. Twoim zadaniem jest wskazanie dwu
spośród nich. Towarzyszące im litery wpisz w odpowiednie miejsce:
a) tren, b) sielanka, c) nowela, d) elegia, e) pieśń, f) esej, g) sonet, h) tragedia
.......................................................................................................................................................
14. Jan Kochanowski pisał w Pieśni XIX księgi I”:
jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy,/ Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy.
Które określenie najlepiej oddaje sens słowa sława w tym fragmencie:
a) zdobyć wielki rozgłos;
b) cieszyć się dobrą opinią, mieć dobrą reputację;
c) uchodzić za niedościgły wzór, być niepowtarzalnym;
d) być powszechnie znanym, zapisać się na trwałe w historii.
15. Słownik języka polskiego podaje wiele synonimów słowa poczciwy. Wskaż ten, który jest
najbliższy znaczeniu, jakie przypisywała mu Mikołaj Rej, pisząc „Żywot człowieka poczciwego”:
a) życzliwy w stosunku do ludzi;
b) łagodny, przyjazny;
c) dobroduszny;
d) zacny, dobry.
16. Pozostając we władaniu wyobraźni, ustal, kogo Szekspir skreśliłby z listy płac, gdyż miałby
pewność, że osoba o takiej specjalności nie miałaby w jego teatrze nic do zrobienia:
a) suflera;
b) osobę wpuszczającą widzów;
c) scenografa;
d) aktorów.
17. Wskaż scenę z „Makbeta” W. Szekspira, która nie byłaby możliwa do pokazania w starożytnym
teatrze greckim:
a) rozmowa Makbeta z Lady Makbet o planie zabójstwa króla Dunkana;
b) Monolog Makbeta o życiu – teatrze;
c) Scena spotkania na wrzosowisku Banka i Makbeta z czarownicami;
d) Dialog Nieznajomego z żoną Malcolma.
55

Imię i nazwisko ........................................................................................................ Wersja B
18. Jan Kochanowski nie mógł znać pojęcia toposu, ale w swojej twórczości często wykorzystywał
motywy literackie. Skojarz fragmenty jego utworów ze znanymi toposami: 5p.
A. Więc śmierć nieużyta
Tak za gardło chwyta
Bogate pany, jako proste sługi.
B. Proszę, niech ze mną za raz me rymy nie giną,
Ale kiedy ja umrę one niechaj słyną.
C. Zacność, uroda, moc, pieniądze sława
Wszystko to minie jako polna trawa.
D. Nic wiecznego na świecie,
radość się z troską plecie.
E. Wsi spokojna, wsi wesoła,
który głos twej chwale zdoła?
1. topos arkadii
2. topos exegi monumentum
3.topos koła fortuny
4. topos vanitas
5. topos dance macabre
6. topos cierpienia niezawinionego
19. „Treny” dowodzą zachwiania renesansowego światopoglądu ich twórcy. Wskaż cytat będący ostrą
polemiką z filozofią stoicką:
a) Człowiek nie kamień, a jako się stawi
Fortuna, takich myśli nas nabawi.
b) Próżno morzem nie pływamy,
Próżno w bitwach nie bywamy:
Ugodzi nieszczęście wszędzie,
Choć podobieństwa nie będzie.
c) W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy,
W rozkoszy – żałość lekce szanujemy.
d) Ty wszytki rzeczy masz za fraszkę sobie,
Jednaką myśl tak w szczęściu, jako i w żałobie
Zawżdy niesiesz.
20. Nazwij popularny topos renesansowy, który został wykorzystany w poniższym
fragmencie „Makbeta” Szekspira:
Życie jest tylko przechodnim półcieniem,/ Nędznym aktorem, który gra swą rolę/ Przez parę
godzin wygrawszy na scenie/ W nicość przepada – powieścią idioty./Głośną, wrzaskliwą, a
nic nie znaczącą.
.......................................................................................................................................................
Punktacja
24 – 22 punkty – bardzo dobry Życzę powodzenia!!!
21 – 18 punktów – dobry
17 – 13 punktów – dostateczny
12 – 10 punktów – dopuszczający
56