• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content

Loading…

Flash Player 9 (or above) is needed to view presentations.
We have detected that you do not have it on your computer. To install it, go here.

Like this document? Why not share!

Renesans

on

  • 117,779 views

 

Statistics

Views

Total Views
117,779
Views on SlideShare
117,773
Embed Views
6

Actions

Likes
8
Downloads
307
Comments
0

2 Embeds 6

http://static.slidesharecdn.com 4
http://www.mystic.aaf.pl 2

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Renesans Renesans Document Transcript

    • SZP ZSE Jp – (DKOS – 4015 – 143/02) Z dnia 30.08.2002 r. Plan dydaktyczny języka polskiego dla klasy pierwszej liceum profilowanego . Renesans 1/2. Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce renesansu (Kochanowski, Mirandola). 3/4. „Umieściłem cię pośrodku świata...”Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce. 5/6. Humanistyczna koncepcja człowieka i Boga – Jan Kochanowski „Pieśń XIX” i „Pieśń XXIV” ks. II, fraszki „Do gór i lasów”, „Do fraszek”. 7/8. Od renesansowej biografii poety – do curriculum vitae... (2 godz.) 9. Człowiek – czy to zawsze brzmi dumnie? Dialog poezji współczesnej z tradycją renesansu. 10. Miłosna poezja Petrarki. 11. „Dekameron” Boccaccia – w cieniu miłości i śmierci. 12. Literatura renesansu (staropolska) w poszukiwaniu idealnego państwa i miejsc szczęśliwych. 13.. Retoryka i poezja w służbie obywatelskiej cnoty. 14. Stoicyzm, epikureizm i cnota w poezji renesansu. 15/16. „Treny” jako cykliczny poemat filozoficzny. 17. Nowa koncepcja człowieka i świata w „Trenach”. 18. Polszczyzna XVI wieku – sposoby poszerzania zasobu leksykalnego. 19. Norma językowa i jej przemiany 20. Tęsknota do klasycyzmu w poezji współczesnej. (Klasycyzm jako styl i system wartości). 21. Teatr elżbietański i dramaty Szekspira. 22. „Makbet” Szekspira jako studium zbrodni i dramat o niszczącej sile władzy. 23. Przygody człowieka myślącego – test wiedzy i umiejętności. 24/25. Praca klasowa – analiza tekstu. 26/27. Praca klasowa – czytanie ze zrozumieniem. 28. Omówienie i poprawa prac klasowych (ćwiczenia słownikowo – stylistyczne). Opracowała: Jolanta Górecka 1
    • Temat: Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce renesansu (Kochanowski, Mirandola). Pojęcia: ład, harmonia, humanizm, godność, wolność I 1. Co łączy wizję świata Pico della Mirandoli z myślą średniowieczną (np. św. Tomasza z Akwinu) a co je różni? a) podobieństwa: - obaj widzą w świecie Boży porządek - człowiek znajduje się pośrodku między tym, co duchowe (Bóg i aniołowie nazywani przez Mirandolę „inteligencjami) a tym, co materialne b) różnice Średniowiecze Renesans 1. W centrum wszechrzeczy znajduje się Bóg 1. W centrum wszechrzeczy jest człowiek i – teocentryzm jego godność - antropocentryzm 2. Człowiek zawieszony jest między bytami 2. Człowiek nie ma „określonej siedziby”, wyższymi a niższymi i nie może zmieniać dzięki wolności może dążyć ku Stwórcy lub swojego miejsca w hierarchii. Ta pozycja to też upadać i zmieniać się w zwykłe zwierzę. dla ludzi średniowiecza znak upadku Łączy dwie różne sfery świata – materialną i człowieka duchową i jest to niezbędnym dopełnieniem dzieła stworzenia – ta pozycja to powód do szczególnej dumy 3. Człowiek ukształtowany przez Boga 3. człowiek ma świadomość swojego zupełnie mu się podporządkowuje człowieczeństwa, zna swoją wartość i ma szacunek do samego siebie, jest „twórcą, rzeźbiarzem samego siebie”. „Jest godny dumnego miana człowieka”. 4. Uniwersalizm (jedność) Europy: 4. Rozwój potężnych państw – Włochy, - język łaciński Francja, Anglia - ideały - wzorce parenetyczne - styl romański i gotycki w sztuce - filozofia Ojców Kościoła 5. Językiem obowiązującym jest łacina 5. Kształtują się języki narodowe 6. Anonimowość twórców 6. Sława wielkich mistrzów 7. Wiara w Ptolemeuszowy geocentryzm 7. Odkrycie Kopernika - heliocentryzm 8. Kosmosem dla człowieka średniowiecza 8. Człowiek renesansu podróżuje: jest jego miejsce zamieszkania - odkrywa nowe lądy (Kolumb) - płynie dookoła świata (Magellan) - studiuje w Padwie, Bolonii, Krakowie 9. Człowiek średniowiecza pyta: „ubi sunt?” – 10. Człowiek renesansu pragnął ziemskiej „Gdzie są?”. To dramatyczne pytanie po nieśmiertelności, zabiegało „dobrą sławę”. którym następowało wyliczenie sławnych niegdyś ludzi po których nic nie pozostało. Człowiek średniowiecza myśli o przemijaniu, wie, że sława jest nic nie warta II Wiadomości ogólne związane z renesansem: 2
    • 1. Cezury: a) początek - 1450 wynalezienie druku - 1453 upadek Konstantynopola - 1492 odkrycie Ameryki przez Kolumba b) schyłek – XVI wiek c) Polska – wiek XVI nazwany „złotym wiekiem kultury polskiej” 2. Renesans jako epoka odkryć; a) Kolumb i jego następcy odkryli nowe lądy b) Kopernik na nowo odkrył Kosmos – teorię heliocentryczną c) Człowiek odkrył, że dzięki miłości, wolności i poczuciu własnej godności może stać się doskonałym tworem boskim d) Ludzie renesansu na nowo odkryli antyk, co sprzyjało rozwojowi nauk filologicznych e) Ludzie renesansu na nowo odkryli Boga przez indywidualna interpretację Biblii 3. Główne prądy i pojęcia renesansu: a) prądy: - humanizm – prąd, który w centrum zainteresowania myślicieli, artystów, uczonych stawia człowieka. Humaniści głosili potrzebę poznania i kształtowania indywidualnej, silnej jednostki ludzkiej. W myśl humanizmu człowiek jest najbardziej wartościową jednostką w świecie – liczy się jego talent! - Reformacja – wielki ruch religijny i narodowy XVI wieku mający na celu reformę kościoła katolickiego, jego praktyk i doktryn. Skierowany był przeciw władzy papieskiej. Początek reformacji to rok 1517 i wystąpienie Marcina Lutra z jego „Tezami o odpustach” (przybił je na drzwiach kościoła w Wittenberdze). Reformacja kojarzy się z tolerancją religijną, bo doprowadziła do powstania wyznań protestanckich: • luteranizmu • kalwinizmu • anglikanizmu • arianizmu (Bracia polscy, odłam kalwinizmu, propagował prócz założeń religijnych hasła pacyfistyczne oraz społeczne. Arianie prowadzili własną szkołę – Akademię w Rakowie. Wygnani z Polski w XVII wieku. b) pojęcia: - antropocentryzm – pojęcie związane z humanizmem. Dosłownie oznacza usytuowanie człowieka (antropos) w centrum, jest niejako odwróceniem średniowiecznego teocentryzmu, hasłem stały się słynne słowa Terencjusza z komedii „Samodręczyciel” – „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce” - pacyfizm, irenizm – od Erazma z Rotterdamu. To pochwała pokoju i zgody - mecenat – opieka, zwłaszcza finansowa możnych nad wybitnymi twórcami i artystami (mecenasem Kochanowskiego był Myszkowski, Firlej) - harmonia – ideał umiaru, równowagi w życiu i sztuce - predestynacja – pogląd o przeznaczeniu człowieka, odgórnie nadanym przez Boga, według określonego scenariusza, rozstrzygającego o zbawieniu lub potępieniu bez względu na starania jednostki (głosił ją Kalwin) - egalitaryzm – równość ludzi wobec prawa, głosił go Tomasz Morus - utopia – od tytułu dzieła Tomasza Morusa „Utopia” – teoria idealistyczna, zakładająca doskonałość ustrojową - makiawelizm – od Niccolo Machiavellego, autora „Księcia” – doktryna dotycząca sprawowania władzy, która za cel najwyższy uważa dobro państwa i rację stanu. W 3
    • imię tych wartości dopuszcza podstęp, zdradę i zbrodnię, w myśl hasła: „cel uświęca środki” 4. Wybitni myśliciele renesansu: a) Erazm z Rotterdamu – autor „Pochwały Głupoty”, jego złote myśli: - teatr mundi – „Całe życie ludzkie jest czymże innym, jak nie jakąś komedią, w której każdy występuje w innej masce i każdy gra swoją rolę dopóki reżyser nie spędzi go ze sceny - „Dla chcącego nie ma nic trudnego” - „Kiedy przemawia złoto, elokwencja jest bezsilna” - „Sobie wyświadcza dobrodziejstwo, kto je wyświadcza przyjacielowi” - „Nie wierz kobiecie nawet po śmierci, gdy widzisz, że umarła, niech ci się zdaje, że zmyśla” b) Niccolo Machiavelli – auto „Księcia”, który twierdził, że dla ratowania honoru, kraju, człowiek może pogwałcić etos rycerza, może stać się lisem c) Tomasz Morus – autor dzieła „Utopia”; utopia to wyspa, na której wszyscy żyją w zgodzie z naturą, nie jest potrzebny pieniądz, istnieje tam równość. 5. Włoscy prekursorzy renesansu: a) Dante Alighieri – autor „Boskiej komedii” b) Francesco Petrarka – zasłynął cyklem sonetów pt. „Do Laury” c) Giovanni Boccaccio” – autor „Dekameronu”, czyli zbioru 100 nowel, opowiedzianych przez 10 dni przez 7 kobiet i 3 mężczyzn, którzy w czasie zarazy opuścili miasto, chroniąc się w willi poza zasięgiem zarazy i spędzali czas na opowiadaniu sobie różnych historii. 6. Sztuka renesansu: a) Leonardo da Vinci b) Rafael Santi c) Albrecht Durer d) Pieter Bruegel Zadanie domowe 1. Zapoznaj się z Galerią renesansowych humanistów, sporządź notatkę o tych, których nie masz w notatkach z lekcji (s. 14) 2. Opracuj samodzielnie (w oparciu o rozdział „Renesans” w podręczniku i inne dostępne źródła) sztukę renesansu (punkt 6). Podaj źródła, z których korzystałeś. 4
    • Temat: „Umieściłem cię pośrodku świata...”Renesansowa koncepcja godności człowieka w poezji i sztuce. 1. Wprowadzenie Uczniowie podzieleni na grupy (5 –6) osób przypominają sobie opis stworzenia świata z Księgi Rodzaju; wynotowują byty i istoty żywe stworzone przez Boga. Przypominają także, iż kolejność ich pojawiania się odzwierciedlała określony ład boskiego dzieła, harmonię, boski plan stworzenia. Z tekstu biblijnego wynotowują wymienione tam dzieła Boże: niebo, ziemia, woda; dzień, noc; rośliny zielone; trawy; nasiona; drzewa dające owoce; ciała niebieskie; ptactwo; potwory morskie; ryby; zwierzęta polne; bydło; człowiek (mężczyzna i niewiasta). Nauczyciel wydaje polecenie, żeby grupy zastanowiły się nad hierarchicznym sposobem uporządkowania wszystkiego, co zapełnia ziemię po dziś dzień, i aby przedstawiły swą koncepcję graficznie. Podpowiada uczniom, że mogą łączyć niektóre byty w kategorie bardziej ogólne, jeśli znajdą kryterium ich klasyfikacji. Objaśnienie zagadnienia klasyfikacji, uczniowie wklejają informacje na kartkach do zeszytu: Klasyfikacja, jedno z fundamentalnych pojęć filozoficznych to podział elementów rzeczywistości według przyjętych wcześniej kryteriów. Warunkiem klasyfikacji jest wybór kryterium, według którego podzielimy zbiór na podzbiory. Jakąś cechę, ze względu na którą dokonujemy klasyfikacji, nazywamy kryterium podziału. Greckie słowo kriterion oznacza sprawdzian, probierz. Dobra klasyfikacja jest wyczerpująca (suma zakresów, na które podzielimy zakres danej nazwy, składa się na cały zakres klasyfikowanych elementów) i rozłączna (żaden element nie należy do dwóch klas jednocześnie). Zadaniem uczniów jest więc nie tylko poklasyfikować istniejące byty, ale także wskazać jakąś hierarchię i zobrazować ją graficznie na dużych arkuszach papieru. Po zakończeniu pracy zespoły wyjaśniają i uzasadniają logicznie podstawę swych klasyfikacji. Większość uporządkowań będzie miała kształt piramidy – taka hierarchia całości stworzenia (ładu świata) będzie istotna dla renesansowej koncepcji Boga, świata i człowieka. 2. Rozwinięcie a) rozważania wokół „Mowy o godności człowieka” - przypomnienie fragmentu (głośna lektura) - przeczytanie notki biograficznej o autorze traktatu - analiza fragmentu (metoda heurezy). Uczniowie odpowiadają na pytania do tekstu zamieszczone na końcu rozdziału oraz pytania postawione przez N. Zapis notatki (analiza i interpretacja) np. Atrybuty i określenia Boga Przykładowe cytaty architekt „zbudował dom świata, świątynię boskości’ artysta „przyozdobił” „kochać jego piękno i podziwiać jego wielkość” dawca życia i innych darów „globy ożywił” „boska hojność” ojciec „najwyższy ojciec” „ojcowska potęga” dobrodziejstwo miłości” mędrzec „zgodnie z tajemnymi prawami mądrości” „wniknąć w jego sens” 5
    • mocarz, pan potężny „potężne dzieło” „ojcowska potęga’ „podziwiać jego wielkość” [kreator], stwórca „twórca najwyższy” Nauczyciel prezentuje ilustrację (do wklejenia do zeszytu); zwraca uwagę na jej podobieństwo do grafów opracowywanych przez uczniów. Porównywanie rysunków, zapis wniosków: Ukazany tu człowiek jest korona stworzenia. Podobnie jak byty niższe od niego czuje i żyje, ale przewyższa je zdolnością do myślenia. Człowiek nie ma więc ani określonej siedziby, ani żadnej określonej funkcji; nie jest niczym ograniczony, nie zamyka go żaden określony kształt ani forma. Rysunek ten obrazuje geometryczny ład kosmosu widzianego oczami ludzi renesansu. Piramida stworzenia to doskonałe i harmonijne uniwersum, odwzorowujące zarówno klasyczny ład i harmonię, jak i doskonałość Stwórcy, który w tym uporządkowanym świecie najwyższe, zaszczytne miejsce wyznaczył człowiekowi. Nieograniczenie go żadną skończonością natury jest obdarzeniem go godnością, jakiej poza nim nie ma żadne ze stworzeń. Jak kształtują się relacje między człowiekiem a innymi stworzeniami? Człowiek idealny Natura innych stworzeń wolny określona nieskrępowany żadnymi ograniczeniami ograniczona Pośrodku świata, aby mógł łatwiej każde stworzenie ma właściwe miejsce w obserwować wszystko, co się w nim dzieje uniwersum (albo w regionie podniebiańskim, albo w „szpetnych częściach niższego świata”) [przypomnienie poglądów św. Augustyna] jego los jest w jego własnych rękach; jest każda z pozostałych istot została stworzona twórcą samego siebie, nada sobie taki kształt, według określonego archetypu (prawzoru), jaki zechce – zgodnie ze swoją wolą który musi naśladować „Umieściłem cię pośrodku świata...” – mówi Bóg do człowieka w tekście włoskiego filozofa. Uczniowie rozważają, jakie konotacje ma wyrażenie: „pośrodku świata” (metoda „burzy mózgów” budują pole znaczeniowe wyrazów pośrodku, środek) – zapis: - centrum, być w centrum (wydarzeń, uwagi, świata), pozycja centralna, szczególnie ważna (na rysunku Bovillusa odpowiada pozycji „na górze’, „na szczycie”; znaczy tyle, co „korona stworzenia”) - wypośrodkować, tj. zachować równowagę, uniknąć skrajności, zniwelować różnice, kontrasty, równoważyć coś; - być pośrodku świata, czyli być zanurzonym w świecie, uczestniczyć w nim, brać udział w życiu, korzystać z niego, żyć pełnią życia; - być pośrodku czegoś, a więc nie być ograniczonym z żadnej strony, mieć wolną przestrzeń wokół siebie, rozwijać się wszechstronnie. Czy Mirandola nawiązuje do jakiegoś znanego mitu (toposu)? - tak, genezyjskiego, ale go przetwarza chcąc ukazać wyjątkowe miejsce człowieka w dziele stworzenia oraz szczególne relacje między człowiekiem a Bogiem. Modyfikuje okoliczności stworzenia człowieka (uzasadnia jego stworzenie „... zapragnął, aby znalazł się ktoś, kto by potrafił wniknąć w sens tak potężnego dzieła...” modyfikuje wybór formy postaci człowieka i jego miejsce w świecie – „nie było żadnego archetypu...”) 6
    • b) malarstwo renesansowe i jego związek z myślą renesansu. Uczniowie kierują uwagę na przykłady malarstwa renesansowego i starają się odnaleźć podobieństwa między wizerunkiem człowieka ukazanym w tych dziełach oraz w rozprawie filozoficznej, którą analizowali. Korzystają z komentarza w podręczniku: - fresk Michała Anioła • w przeciwieństwie do sztuki renesansowej postaci Boga i człowieka są zbliżone do siebie wielkością, kolorystyką i sposobem ukazania postaci • budzący się do życia Adam, w którego Bóg wlewa życie, jest piękny, wzniosły, pełen siły - rysunek Leonarda da Vinci: • matematyka to nieodłączny element klasycznego widzenia świata i klasycznej estetyki, jako że z pomocą liczb opanowuje chaos • ten sam ład, który jest widoczny w rozplanowaniu wszechświata i stworzeń, odbija się w budowie ludzkiego ciała • człowiek idealny, takim go widzą artyści renesansu – odzwierciedla harmonię i równowagę wewnętrzną w idealnych proporcjach swego ciała (rysunek Leonarda da Vinci jest jakby ilustracją maksymy starożytnego sofisty Protagorasa: „Człowiek jest miarą wszechrzeczy” – ramka „Sztandary renesansu” Wnioski: - renesansowa koncepcja człowieka w literaturze i sztuce związana jest z humanizmem – głównym prądem renesansowym. Człowiek jest istotą wolną, która sama decyduje o kształcie swojego istnienia. W ten sposób wolność staje się fundamentem ludzkiej godności, ale i nakłada na człowieka obowiązek rozwoju i dążenia do ideału – osobowego i obywatelskiego, starania się o zachowanie owego wyjątkowego statusu człowieczeństwa, o godne życie na ziemi i dobrą sławę po śmierci. Źródłem takiej koncepcji (aktualnej dziś) jest renesansowy humanizm - ideałem humanistów był człowiek wszechstronnie wykształcony, i to na pismach autorów antycznych, realizujący się jako istota wolna, ale i powołana do uczenia się (Mirandola mówi o obserwowaniu wszystkich stworzeń). Jego postawa moralna – znów nawiązująca do ideałów antycznych – opiera się na cnocie umiarkowania i równowagi, a także sprawiedliwości i wrażliwości estetycznej oraz harmonii z naturą (umieszczony pośrodku świata) - takie spojrzenie na człowieka jest charakterystyczne dla *neoplatonizmu renesansowego (czytanie informacji z podręcznika). Renesans odkrył ponownie antycznych filozofów, zwłaszcza Platona i Plotyna. Przy wsparciu księcia Cosima de Medici we Florencji (kolebce włoskiego renesansu) założono ponownie Akademię Platońską, z którą związany był m.in. Giovanni Pico della Mirandola. Wraz ze swym nauczycielem przyczynił się on do rozwoju renesansowego neoplatonizmu. Nurt ten postrzegał człowieka jako istotę duchową. Nieśmiertelna dusza ludzka jest węzłem świata, ponieważ łączy sferę cielesności (przynależną do „szpetnej”, niższej części świata) z czystym boskim duchem. Dzięki sile rozumu dusza może się uwolnić od cielesności i ponownie wrócić do swego boskiego źródła - w ujęciu Mirandoli wolność człowieka wynika z duchowej istoty człowieka, który może się wywyższyć do sfery ducha lub upaść do sfery zwierzęcej, a zatem dzięki wolnej woli tworzyć samego siebie (gdyż stoi „pośrodku świata”). Znana maksyma: „Człowiek jest kowalem swego losu” jest cytatem z „Mowy o godności człowieka” Pico della Mirandoli. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 7
    • Zadanie domowe: 1. Wykorzystując wiadomości z lekcji na temat renesansowej koncepcji człowieka i neoplatonizmu dokonaj interpretacji „Pieśni XIX” ks. II Jana Kochanowskiego (zrekonstruuj koncepcję człowieka zawartą w „Pieśni” w formie krótkiego przemówienia, utrzymanego w podniosłym stylu i nawiązującego do „Mowy o godności człowieka”). - Przemówienie może być odpowiedzią na słowa „Mowy...” kierowane do człowieka np. „Będziesz mógł degenerować się i staczać do rzędu zwierząt; i będziesz mógł odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich...” - Może zaczynać się od przywołanego w notatkach cytatu: „Człowiek jest kowalem swego losu” i tylko od niego zależy, co z siebie uczyni. - Może zwierać inne cytaty z omówionego fragmentu „Mowy...”, np.: Człowiek jako „swobodny i godny siebie twórca i rzeźbiarz” sam sobie nadaje taki kształt, jaki zechce. [w „Pieśni” Kochanowskiego pojawia się sformułowanie podobne: „Przeto chciejmy wziąć przed się myśli godne siebie...” Godny siebie, czyli człowieka, odpowiadający godności ludzkiej 2.(Chętni) W dowolnej formie napisz, co oznacza dla ciebie pojęcie godności i jak się to przekłada na twoje codzienne życie. 8
    • Temat: Humanistyczna koncepcja człowieka i Boga – Jan Kochanowski „Pieśń XIX” i „Pieśń XXIV” ks. II, fraszki „Do gór i lasów”, „Do fraszek”. 1. Sprawdzenie zadań domowych – przemówienie na temat godności człowieka ( odczytanie wybranych przemówień i ich omówienie; przypomnienie funkcji tekstów językowych - komunikacyjnej, impresywnej, ekspresywnej i poetyckiej, nazwanie dominującej w przemówieniach; środki retoryczne – apostrofa, pytanie retoryczne, elipsa, metafora, antyteza i ich funkcje). 2. Przeczytanie ramki ze s. 17 („Pieśni”) – krótka notatka. 3. Lektura i analiza „Pieśni XXIV” Jana Kochanowskiego (s. 19) a) Jakie poglądy na godność człowieka i sławę wyraża Kochanowski w „Pieśni XIX” – „Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy”. - jak Pico uważa, że na miano człowieka zasługują tylko ci, którzy się doskonalą, świadomie kształtują swój los i wykorzystują dary otrzymane od Boga (rozum, mowę) - aby w pełni być człowiekiem, trzeba podjąć godne człowieka postanowienia (Przeto chciejmy wziąć przedsię myśli godne siebie”); - mądrzy i wymowni powinni krzewić dobre obyczaje, być pisarzami, politykami, obywatelami (renesansowy kult ludzkiej indywidualności nie zawiera akceptacji dla egoizmu – twórcy widzą w człowieku istotę społeczną – „a jako kto może, niech ku pożytku dobra spólnego pomoże”); - mężni powinni bronić granic i szukać sławy na polu walki. Kto się nie doskonali, nie korzysta ze swojej wolności, ten nie jest prawdziwym człowiekiem („I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce żyje”); - sława to rodzaj ziemskiej nieśmiertelności (średniowieczni twórcy w sławie dostrzegali jedynie marność – „ubi sunt”) b) Czy słusznie „Pieśń XXIV” nazywa się manifestem wiary w twórczą moc i nieśmiertelną sławę artysty naśladującego Boga? (interpretacja tekstu): - Jaki motyw otwiera utwór? (przemiany umierającego poety w łabędzia, aluzja do mitu o Orfeuszu – wg. Platona ten słynny ptak, dla twórców renesansowych archetyp poety, po śmierci przybrał postać właśnie tego ptaka); - Dzięki czemu poeta posiada dar wznoszenia się ponad ziemskie sprawy? (dzięki poezji, muzy wyłączają go spośród zwykłych zjadaczy chleba – „Wy mnie wzwodzicie, wy mnie wyłączacie/ z liczby nieznacznej i nad obłoki wsadzacie”) - Z czym kojarzy Kochanowski swą twórczość? (z dążeniem wzwyż, z ptasim lotem, poeta umiera – jego sława szybuje wciąż ponad światem , we wstępie do przekładu psalmów, „Psałterzu Dawidowym” mówi: „I wdarłem się na skałę pięknej Kalijopy,/ gdzie dotychmiast nie było śladu polskiej stopy”) - Za pomocą jakich środków artystycznych oddaje poeta ten wspaniały, niczym nieograniczony lot? (za pomocą kilku gwałtownych przerzutni czytanie ramki s. 19, które łamią granice wersów, a nawet strof - Kto przed Kochanowskim mówił tak o swej twórczości? Jakie widzisz tu odwołania? (do wzorów antycznych, przede wszystkim Horacego, motyw „non omnis moriar” – utwór jest przeróbką jednej z jego ód – ramka s. 19 „Horacjanizm); - Jaki dostrzegasz związek między utworem a neoplatonizmem? (ramka s. 15, poeta swobodnie łączy motywy antyczne – Styks, Ikar ze współczesnymi – „Moskwa”, „Tatatrowie”, „Anglikowie”, „Hiszpan”; pogańskie z chrześcijańskimi – „dzwony”, „świece”, „żołtarze” czyli psalmy. Epokę renesansu cechuje bowiem intelektualny i artystyczny synkretyzm). d) Jaki obraz człowieka i artysty ukazuje fraszka „Do fraszek”? - utwór osobisty, 9
    • - poeta wyznaje, że w krótkich wierszykach starał się zawrzeć intymną prawdę o sobie i swoim życiu (ramka s. 21 „Fraszki”), - człowiek jest jednak istotą zbyt skomplikowaną, nie potrafi pojąć własnej natury (jest zarazem boski i zwierzęcy, jak mityczny Minotaur – „chłopobyk”), - fraszki stają się dlatego niepojętym labiryntem, z którego poeta wydostaje się tylko dzięki swojemu talentowi (który symbolizują skrzydła), - również tutaj twórczość kojarzona jest z dążeniem wzwyż, z ptasim lotem („Na koniec i sam majster, który to mistrował, aby tu rogatego chłopobyka chował,/ nie zawżdy do wrót trafi, aż pióra szychtuje/ do ramienia, toż ledwie wierzchem wylatuje”). Zadanie domowe; 1. Dokonaj analizy tekstu Jeana Delumeau „Awans kultury europejskiej” s. 21 –22 2. Zapoznaj się z biografią Jana Kochanowskiego (ramka s. 20) 10
    • Temat: Od renesansowej biografii poety – do curriculum vitae... (2 godz.) 1. Wprowadzenie Przypomnienie i zebranie tego, co uczniowie już wiedzą na temat renesansowej koncepcji człowieka (metoda „kuli śniegowej”) - każdy uczeń zapisuje na kartce 3 najważniejsze, jego zdaniem, punkty (tezy, stwierdzenia, cechy, cytaty itp.) składające się na renesansową koncepcję człowieka (3 – 4 min.). Mogą korzystać z notatek – ale pracują samodzielnie. Po wykonaniu zadań łączą się w pary; każda ma uzgodnić 5 takich punktów. Pary łączą się w czwórki, które uzgadniają po 6 najważniejszych założeń. Czwórki łączą się w ósemki. - Powtarzające się zapisy, najtrafniejsze zapisujemy w zeszycie. Renesansowa koncepcja człowieka - Ma wyjątkowe miejsce wśród innych stworzeń. - Jest istotą wolną, sam decyduje o swoim życiu. - Jest pełen sił twórczych. - Jest bogaty wewnętrznie. - Jest wszechstronny, realizuje się w różnych dziedzinach. - Jego głównym imperatywem (nakazem, celem życia) jest rozwój, doskonalenie się - - tym samym – osiąganie pełni człowieczeństwa. - Zadaniem człowieka jest dążyć do ideału. - Cechuje go harmonia sił duchowych i fizycznych. - Powinien być piękny, bo piękno jest najważniejszym dobrem, a polega ono na układzie proporcji, równowadze i harmonii; pięknem jest też doskonałość wewnętrzna (cnota). - Neoplatonizm kładzie nacisk na duchową, kontemplacyjną stronę natury ludzkiej. 2. Rozwinięcie a) renesansowa biografia jako ważny aspekt filozofii humanistycznej i przejaw nowych tendencji w sztuce - lektura fraszki Kochanowskiego do gór i lasów - uwagi wstępne: rodzaj poetyckiej autobiografii (obecność wyraźnie eksponowanego i anaforycznego powtarzanego „ja” oraz syntetyzujące spojrzenie na życie) - autobiografia jest zwięzła, co wiąże się także z wymogami gatunku fraszki - podmiot liryczny w refleksyjnej ocenie swego życia wyraźnie akcentuje: • bogactwo doznań i wrażeń • wielość doświadczeń; • różnorodność ról społecznych, wcieleń, jakie stały się jego udziałem; • zmienność – symbolizowaną przez figurę greckiego bożka Proteusza; • antynomiczność i krańcowość sytuacji, które były jego udziałem (żak spokojny – rycerz, dworzanin w pańskim pałacu – cichy ksiądz, prawie mnich). - czy jest to biografia autentyczna? (praca w zespołach) – mają rozstrzygnąć, czy poetycka autobiografia jest autentyczną biografią poety. Porównują biogramy renesansowego poety i porównują informacje biograficzne na podstawie źródeł informacji. Wnioski z porównania – fraszka odnosi się do autentycznych doświadczeń poety Jana Kochanowskiego, który: odbywał morskie podróże (np. 1558 – 1559), zwiedzał Włochy i Niemcy, był we Francji, gdzie prawdopodobnie spotkała się z poetą Ronsardem; był żakiem, tj. studentem, kilku słynnych uczelni: Akademii Krakowskiej, uniwersytetów w Królewcu i w Padwie, gdzie obrano go nawet „konsyliarzem nacji polskiej” i gdzie jest zapisane jego nazwisko; nie odpowiadała mu kariera wojskowa i nie zrobił jej, choć wziął udział w przeglądzie wojska pod Radoszkowicami, niedaleko Wilna w 1568 roku; dlatego żartował, iż 11
    • był „rycerzem do miecza przypasanym”; był dworzaninem Jana Firleja, marszałka wielkiego koronnego (na pewno w 1563 r.), a także przebywał w otoczeniu Filipa Padniewskiego (1562), najbardziej zaś związał się z podkanclerzem Piotrem Myszkowskim, biskupem płockim, potem krakowskim. Przebywał też na dworze królewskim, w 1564 roku posiadał tytuł Sekretarza Jego Królewskiej Mości, taki też tytuł wyryto na jego nagrobku; dzięki poparciu Myszkowskiego otrzymał probostwo poznańskie (1564), a nieco później parafię w Zwoleniu; obowiązków kapłańskich nie pełnił, wyręczając się wikariuszami. Do otrzymania beneficjów konieczne były niższe święcenia kapłańskie, toteż gdy poeta się ożenił, musiał zrzec się dochodów z probostwa Brak tu konkretnych danych: faktów, nazwisk, dat, nazw miejscowości i innych okoliczności. Autor dokonuje syntezy, ucieka się do maksymalnej zwięzłości, dzięki czemu jego biografia zyskuje wymiar uniwersalny. Poeta dokonuje obiektywizacji, kreuje żywot typowy dla człowieka renesansu, który: • żyje pełnią życia • doświadcza wszystkiego, co przynosi mu życie, „chwyta chwilę” • jest wszechstronny, otwarty na różne doświadczenia - czytanie ramki s. 68; wskazanie ech epikurejskich, tradycji horacjańskiej, toposu świata – teatru, w którym człowiek odgrywa różne role. Nowy jest sam fakt uznania przez autora swego życia (życia ludzkiego) za godny opisywania temat sztuki. Humanistyczny wymiar sztuki polega na zainteresowaniu człowiekiem ze względu na niego samego, bogactwo jego doznań i doświadczeń, jego osobowości, uczuć itp., a nie tylko ze względu na cel moralistyczny (bohater jako wzorzec osobowy) b) curriculum vitae, autobiografia, życiorys - gatunki o bardzo starej tradycji. Umiejętność pisania życiorysu (dziś – CV) jest niezbędna do funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie – uczniowie wymieniają sytuacje, w których trzeba przedłożyć życiorys lub CV - jak Jan Kochanowski napisałby swój życiorys dzisiaj? – uczniowie czytają autorski tekst s. 20, zwracają uwagę na stylizację zastosowaną przez autora, dzięki czemu tekst zyskuje funkcję poetycką - dzisiejsze CV to rodzaj pisma użytkowego, utrzymanego w stylu urzędowym i napisanego w określonym porządku graficznym. Wypiera ono tradycyjny życiorys pisany tekstem ciągłym, gdyż jest bardziej funkcjonalne, ze względu na wyrazistość formy - życiorys jest przydatny przy ubieganiu się o pracę, dlatego każdy powinien opanować umiejętność jego pisania. Profesjonalnie przygotowany wygląda inaczej niż kiedyś. Nie jest to właściwie biografia (przebieg życia – z łaciny curriculum vitae), lecz 1 –2 stronicwa informacja o kwalifikacjach i doświadczeniach zawodowych. Powinien zawierać m.in. informacje o wykształceniu i doświadczeniu zawodowym (lub doświadczeniach mających związek z przyszłą pracą), osiągnięciach naukowych i zawodowych, publikacjach, posiadanej wiedzy i umiejętnościach, ukończonych kursach i formach doskonalenia, otrzymanych zaświadczeniach i dyplomach. - Są 3 rodzaje życiorysów: • chronologiczny • umiejętnościowy (według umiejętności i kwalifikacji autora) • mieszany (kombinacja dwu poprzednich) - praca w grupach. Uczniowie otrzymują formularze współczesnego CV. Ich zadaniem jest wypełnienie dokumentu w imieniu Jana Kochanowskiego, który stara się o pracę osobistego sekretarza Jana Zamoyskiego. Dokument musi być zgodny ze standardami współczesnego CV. Kochanowski pisze go w starszym wieku, kiedy ma za sobą doświadczenia na dworach innych dostojników i na dworze królewskim a także 12
    • ugruntowaną pozycję największego poety w kraju. Jego talent, sława i pióro są atutami w staraniach o pracę na dworze kanclerza – najbardziej wówczas wpływowego dostojnika w rzeczpospolitej. Należy także uwzględnić wykształcenie, doświadczenia z podróży do różnych krajów, znajomość z wybitnymi postaciami epoki, zaangażowanie społeczne (np. utwory), a może także dowody na wysoką pozycję społeczną poety. (oczywiście będą anachronizmy np. poeta ma telefon i adres e – mail). - Zawieszenie przygotowanych plakatów i przepisanie ich treści do zeszytu (po korekcie) – duże arkusze. CZARNOLAS KOŁO ZWOLENIA TELEFON 874872460 E – MAIL LIPA@POCZTA.PL JAN KOCHANOWSKI INFORMACJE OSOBISTE Stan cywilny: Narodowość: Wiek: Miejsce urodzenia: Rodzice: CEL (w jakim celu piszesz CV) WYKSZTAŁCENIE PRAKTYKA ZAWODOWA ZNAJOMOŚC JĘZYKÓW OBCYCH OTRZYMANE NAGRODY CZŁONKOWSTWO W ORGANIZACJACH ZAWODOWYCH DZIAŁALNOŚĆ NA RZECZ SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ ZAINTERESOWANIA I DZIAŁALNOŚĆ ZAWODOWA DZIAŁALNOŚC OCHOTNICZA INNA DZIAŁALNOŚĆ HOBBY Zadanie domowe 1. Napisz własny życiorys: a) tekstem ciągłym, w porządku chronologicznym, b) w formie nowoczesnego CV, zachowując właściwy kształt graficzny. 2. Zapoznaj się dokładnie z zamieszczoną w podręczniku interpretacją fraszki Do gór i lasów. Sporządź jej plan odtwórczy. 13
    • Temat: Człowiek – czy to zawsze brzmi dumnie? Dialog poezji współczesnej z tradycją renesansu. 1. Ranking cytatów Uczniowie pracują w małych grupach. Każdy zespół otrzymuje od nauczyciela zestaw cytatów na temat człowieka, jego natury, istoty człowieczeństwa itp. Zadaniem uczniów jest podzielić cytaty na kilka kategorii: - autorzy cytatów ujawniani na końcu (aby uczniowie nie sugerowali się pochodzeniem cytatu) - cytaty znane z utworów renesansowych, rozpoznane i zaklasyfikowane mają walor utrwalania wiedzy - aby zaklasyfikować właściwie (nie jest to łatwe) uczniowie muszą: wyjaśnić sobie sens sformułowania, zwrócić uwagę na jego wieloznaczność i metaforyczność, przedyskutować ewentualne rozbieżności interpretacji - prezentacja – wyjaśnienie powodów decyzji swoich grup (ewentualne różnice zdań członków zespołu) - ważne, by uczniowie uzasadniali swoje rozwiązania i odnosili je do renesansowej wizji człowieka. Musza przypomnieć sobie, jak filozofowie i artyści renesansu pojmowali miejsce człowieka w świecie (wolność, godność, niepowtarzalność, nieskrępowany rozwój sił twórczych, wyjątkowe miejsce w dziele stworzenia) i jaka była renesansowa wizja świata i natury (harmonijna, a nie dramatyczna) I. Myśli zgodne z II. Myśli zbliżone do III. Myśli dość odległe IV. Myśli całkowicie renesansową poglądów od poglądów różne od poglądów (humanistyczną) renesansowych renesansowych, ale renesansowych, nie koncepcją człowieka filozofów niesprzeczne z nimi mające związku z filozofią renesansowego humanizmu, sprzeczne z nią Cytat Źródło „Zastanówmy się śmiało nad człowieka stanem: A.Pope Rozległy to labirynt, lecz z właściwym planem”. Esej o człowieku „Ludzie, w przeciwieństwie do innych zwierząt społecznych, M. Carrithers nie żyją po prostu w relacjach; ludzie tworzą relacje, by żyć. W toku Dlaczego ludzie mają swego istnienia znajdują nowe sposoby myślenia i działania zarówno kultury w stosunkach społecznych, jak i wobec przyrody, która ich otacza. Tym sposobem tworzą kulturę i zmieniają historię” „Zaprząta mnie pytanie: co tak naprawdę leży na mulistym dnie natury M. Carrithers człowieka?” Dlaczego ludzie mają kultury „Ludzie są zdolni do wyboru, są odpowiedzialni za to, co czynią – zło L. Kołakowski Mini – czy dobro – a sama ta zdolność, nie zaś sposób, w jaki jej używają, czyni ich wykłady o maxi- równymi w godności, i to jest definicją człowieczeństwa”. sprawach „Wolność jest dana ludziom razem z ich człowieczeństwem, jest tego L. Kołakowski Mini – człowieczeństwa fundamentem, tworzy człowieka jako coś w bycie samym wykłady o maxi – wyróżnionego”. sprawach „Bez prężnego, wolnego i twórczego umysłu człowiek jest po prostu I. Stone Udręka i zwierzęciem i umrze jak zwierzę bezduszne”. ekstaza „Zachciało mu się szczęścia, W. Szymborska Sto 14
    • zachciało mu się prawdy, pociech zachciało mu się wieczności, patrzcie go! ............................................. ale wiedza mu w głowie, wszechwiedza, byt” „Czytam historię L. Staff Człowiek I widzę, coś zrobił Przez tysiąclecia, Człowiecze! Zabijałeś, mordowałeś I wciąż przemyśliwujesz, Jak by to robić lepiej. Zastanawiam się, czyś godzien, Aby cię pisać przez wielkie C”. „Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami, Jan Kochanowski Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami”. „Pieśń XIX, ks. II „Wolność jest pierwszą cechą jestestwa człowieka, J. P. Woronicz Którą go Twórca jego naprzód napiętnował, Sejm wiślicki Kiedy tchnąwszy na życie bez granic wieka Całej przestrzeni świata panem go mianował”. „Dwie są możliwe perspektywy patrzenia: według pierwszej na malutkiej kuli Cz. Miłosz ziemskiej poruszają się mikroskopijne żyjątka[...]Według drugiej każda z tych Nieobjęta ziemia istot urasta do rozmiarów katedry i więcej, wtedy widać, że nie ma dwóch osób tożsamych” „Człowiek daje świadectwo swej wielkości, gdy bierze się za bary z siłami J. Kleiner rządzącymi światem. Los udostojnia go, nawet wtedy, gdy go łamie” Tragizm „Dlaczego najbardziej szczęśliwą i godną wszelkiej czci istotą jest człowiek? Pico della Mirandola [...]Dano mu bowiem mieć to, czego zapragnie, i być tym, czym chce” Mowa o godności cżłowieka Ujawnienie (po rankingu) autorów cytatów i zapis wniosku: Renesansowa koncepcja człowieka i człowieczeństwa, czyli myśl humanistyczna, jest trwałym dziedzictwem kultury europejskiej, do którego ustosunkowują się twórcy późniejszych epok. 2. Analiza i interpretacja utworów współczesnych (uczniowie w dalszym ciągu pracują w zespołach) W trakcie analizy wierszy wykorzystują sugestie znajdujące się w zadaniach do wierszy zamieszczonych na końcu rozdziału. Problem: W jaki sposób poeci współcześni nawiązują do tradycji renesansowej? Jaki związek z tradycją renesansową ma obraz człowieka wyłaniający się z utworów tych poetów? Przypomnienie, że podczas analizy należy wziąć pod uwagę: - kompozycję utworów - segmentację tekstu, jego rytm - sytuacje liryczną - formę podawczą, kreacje podmiotu lirycznego i adresata - wyrazy i motywy powtarzające się w wierszu - tytuł - funkcje środków stylistycznych Uczniowie mogą graficznie odwzorować strukturę wiersza np. rozpisać ją w tabeli. Ostatecznym wnioskiem z analizy i interpretacji odpowiedź na pytanie postawione na początku tej części lekcji. (jeśli jest mało czasu – każda grupa otrzymuje tylko 1 wiersz) Prezentacja a) Agnieszka Herman, Człowiek Struktura kompozycyjna wiersza – dialog różnych stanowisk światopoglądowych. Mówisz... Mówię... (adresat) (podmiot liryczny) - optymistyczna wizja człowieka i jego - pesymistyczna wizja człowieka – ludobójcy, działania Kaina, istoty bezdusznej i okrutnej 15
    • - wizja twórczego przeobrażania natury, tak aby - wizja zagłady cywilizacji ludzkiej: „Zbrojne służyła człowiekowi armie walczą w śmiertelnym uścisku,/religie - apoteoza myśli naukowo – technicznej we krwi unurzane,/przedłużona starość w - apoteoza potęgi umysłu ludzkiego: „Na niebie domach dla samotnych./Krzykiem strachu jak satelity jak gwiazdy zawiesił./Kwarki, nożem naznaczona przyszłość”. komputery, przeszczepy,/drapacze chmur...” polemika z adresatem lirycznym (rozmówcą): - ironia: „satelity jak gwiazdy” - krytyka - - drapacze chmur = „współczesne wieże Babel” (szum, brak zrozumienia, niemożność stworzenia więzów międzyludzkich) - dramatyczna wizja przyspieszenia cywilizacyjnego: „cywilizacja z naturą mocują się na pięści”. postacie symboliczne (przedstawiciele nauki, sztuki, Polemika: paralelnie przeciwstawieni najwięksi przywódcy duchowi; geniusze intelektu i talentu, zbrodniarze ludzkości: zwolennicy humanitaryzmu i pokoju) - Hitler (Europa Zachodnia) - Einstein (Europa zachodnia) - Stalin (Rosja) - Czajkowski (Rosja) - Mao (Azja) - Ghandi (Indie) Konteksty Giovanni Pico della Mirandola „Mowa o godności”; Gianozzo Manetti „Godność człowieka i wspaniałość dzieł ludzkich”; Jan Kochanowski „Pieśni” (np. „O cnocie” i „O dobrej sławie”); „Człowiek to brzmi dumnie” – cytat z utworu rosyjskiego pisarza Maksyma Gorkiego, sztandarowego twórcy proletariackiego Podsumowanie Podsumowanie Wiara w człowieka – w jego możliwości intelektualne i Podmiot liryczny polemizuje z optymistyczną twórcze, ale także w szlachetność jego natury. humanistyczną wizją człowieka. Przeciwstawia jej Jest to wizja człowieka nawiązująca do renesansowego zbrodnie ludzkości, totalitaryzmy XX wieku, optymizmu, który zakładał, że czlowiek może panować znieczulicę, obojętność na cierpienia innych - w nad światem i sobą samym, pokonywać wymiarze indywidualnym i społecznym. Renesansowa niedoskonałości natury, tworzyć dzieła dobre i piękne. koncepcja człowieka jako istoty wolnej i rozumnej, najdoskonalszego ze stworzeń, skontrastowana z wizją zagłady, do której doprowadzi ludzkie okrucieństwo, bezduszność, nienawiść, krwiożerczość. b) Edward Stachura, Człowiek człowiekowi Tytuł wiersza nawiązuje do starożytnej sentencji, która po łacinie brzmi: Homo homini deus, homo homini lupus (człoweik człowiekowi bogiem, człowiek człowiekowi wilkiem). Podmiot liryczny rozwija to zdanie, zachowując jego rytm w postaci paralelnie zbudowanych dystychów. Zamysł kompozycyjny wiersza oparty jest na wielokrotnych powtórzeniach wyrazów, fraz, strof – do których dodawane są stopniowo kolejne elementy . wykorzystane zostało także fonetyczne podobieństwo wyrazów; wilkiem – zwilczyć, bliźnim – zabliźnić. Owa monotonna powtarzalność wiąże się bezpośrednio z formą utworu: jest to piosenka, jedna z wielu napisanych (i śpiewanych) przez Stachurę. Wiersz ma budowę wersowo – zdaniową, co potęguje wrażenie jednostajności i monotonii rytmu (niemal marszowego!)_, przy czym na końcu każdego wersu znajduje się wykrzyknik. Powtarza się motyw zaczerpnięty z łacińskiego przysłowia („człowiek człowiekowi wilkiem”), wzmacniany kolejnymi wariantami; Człowiek człowiekowi... Wilkiem – strykiem, szpadą – zdradą, Pumą- dżumą, łomem – gromem jednak ta przygnębiająca, pesymistyczna wizja człowieka wrogiego drugiemu człowiekowi symetrycznie jest zestawiona z antytezą (również budowaną paralelnie w dystychu): 16
    • Lecz ty się nie daj... Zgnębić – spętlić Zgładzić –zdradzić Pumie- dżumie Zgłuszyć – skruszyć ... i ostatecznie bezpośrednio nawiązuje do starożytnej maksymy: [lecz ty się nie daj] zwilczyć. Całość kończy się pokrzepiającą puentą: „Człowiek człowiekowi bliźnim!/ Z bliźnim się możesz zabliźnić!”. Mimo że utwór otwierają pejoratywne określenia opisujące naturę człowieka, to jednak wiersz kończy się optymistycznie. Podmiot liryczny (nieujawniający się bezpośrednio) zwraca się do stale wywoływanego adresata („ty”) – drugiego człowieka, bliźniego. Wizji społeczeństwa – wilków przeciwstawia obraz ludzi – bliźnich, którzy będą sobie pomagać i wzajemnie „leczyć rany”. Zachęca do takiej postawy – przerwania łańcucha nienawiści i wrogości – wbrew doświadczeniu pokoleń. Imperatywny charakter utworu podkreślają wykrzykniki powtarzające się konsekwentnie na końcu wersów. Przesłanie utworu to – jednak i mimo wszystko – wiara w człowieka, w to, że jest on w stanie przezwyciężyć swą naturę i być dla drugiego człowieka „bliźnim”, a nie „wilkiem”. Podmiot liryczny przezwycięża pesymizm w imię braterstwa z drugim człowiekiem. 3. Podsumowanie Zinterpretowane utwory ukazują, jak twórcy późniejszych wieków podejmowali dialog z tradycją humanizmu, przedstawiając obraz człowieka jako istoty wielkiej, szlachetnej i wspaniałej lub przeciwnie – zdolnej do wszelkiej podłości. Na zakończenie lekcji uczniowie mogą wybrać spośród cytatów te, które stanowić mogłyby motto każdego z wierszy, uzasadniając swoje zdanie. Mogą też przypomnieć inne dzieła literackie (i sztuki), w których występuje motyw wielkości człowieczeństwa polegającego na zmaganiu się ze słabościami ludzkiej natury, a które nawiązują wprost lub polemicznie do filozofii humanistycznej np. „Stary człowiek i morze” Hemingwaya, utwory Josepha Conrada, „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, „Mały Książę” Antoine`a de Saint Exupery`ego. Zadanie domowe 1. Wykonaj jedno z zadań wymienionych w podręczniku w „Podsumowaniu” rozdziału „Renesansowa koncepcja godności człowieka” (s.26). 2. * Zinterpretuj przypowieść „Pan Cogito a perła” Zbigniewa Herberta (zwróć uwagę na etykę obowiązku i moralnego heroizmu, ofiary, które musi ponosić człowiek w „marszu ku doskonałości”, wskaż źródła tej postawy). 17
    • Temat: Miłosna poezja Petrarki. Sztuka i literatura renesansu przynoszą nie tylko awans przeżyć zwykłego człowieka, lecz także rehabilitację codzienności, która staje się pełnoprawnym tematem. Poeci i artyści łamią konwencję średniowieczne, szukając nowego sposobu wyrażania swoich uczuć. W liryce miłosnej średniowieczna „miłość dworska”, poddana ścisłym przepisom i zasadom (Dzieje Tristana i Izoldy) zostaje zastąpiona przez próby analizy autentycznych uczuć, literacka konwencja ustępuje przed rzeczywistością. 1. Francesco Petrarka – tworzy nowy język europejskiej liryki miłosnej, wykorzystując średniowieczny sonet, który – dzięki jego autorytetowi – znalazł trwałe miejsce w systemie gatunkowym poezji europejskiej (twórcy renesansowi odrzucili bowiem wszystkie – oprócz sonetu – formy średniowieczne i sięgnęli po wzory antyczne) 2. Czym jest miłość według Petrarki? - światem przeżyć niezwykłych, nie poddających się logice rozumu, - tę cudowną materię oddają w poezji figury takie jak: pytanie retoryczne (znak niepewności, zdziwienia, nieprzeniknionej tajemnicy), antyteza (oddająca sprzeczne myśli i nastroje zakochanego), oksymoron i paradoks (przedstawiające absolutną bezradność rozumu wobec niepojętej zagadki miłości). 3. Ideał urody kobiecej według Petrarki i wzór jego opisu: - charakterystyczne dla poety i jego naśladowców są porównania: czoło – marmur, oczy – węgle, usta – korale, zęby – perły itd. (pod wpływem Petrarki powstaje portret Doroty, żony Kochanowskiego w Pieśni świętojańskiej o Sobótce) - kobiety o wysokich czołach, dużych oczach, długich, prostych nosach, bladej cerze, czeszą się zupełnie gładko, albo w kunsztowne sploty; noszą głęboko wydekoltowane suknie o intensywnych kolorach. 4. Maestria poetycka Petrarki – sonet „Jeśli nie masz miłości”: - pierwsza część to szereg paralelnych zdań, których symetrię wzmacnia jeszcze anafora. Nagromadzenie pytań, na które nie ma odpowiedzi, kończy się wybuchem rozpaczy i buntu, podwojonym wykrzyknieniem - druga część przynosi uspokojenie; można ją nazwać refleksyjną; zamiast paroksyzmów miłości zawiera chłodną analizę uczucia, opartą na porównaniu życia do żeglugi. Puenta z typowymi dla Petrarki kontrastami przynosi kapitulację: miłości nie da się po prostu pojąć: „nie wiem, czego chcę ani czego potrzebuję...”. 5. Petrarkizm – dzięki zaletom rzemiosła poetyckiego Petrarka stał się wzorem dla wielu pokoleń poetów (również Adama Mickiewicza), których nazywamy petrarkistami. Legenda o jego miłości weszła na trwałe do skarbnicy mitów i symboli kultury europejskiej, a imię Laury stało się synonimem nieosiągalnej, idealnej kochanki. Zadanie domowe 1. Stwórz literacki (opis, sonet, wiersz) lub plastyczny (portret) wizerunek ukochanej lub ukochanego (może być czysto fikcyjny, taki, który wydaje ci się wymarzony), wzorując się na Petrarce lub renesansowych portretach kobiet zawartych w podręczniku. 2. W formie komiksu, plakatu, broszurki przedstaw główne wydarzenia noweli „Sokół” (s.41 – 46) 18
    • Temat: „Dekameron” Boccaccia – w cieniu miłości i śmierci. 1. Uczniowie czytają informacje z tabelek s.42. Wymiana spostrzeżeń. 2. Przypomnienie głównych wydarzeń noweli – prezentacja najlepszych komiksów i książeczek przygotowanych w domu. 3. Samodzielny zapis notatki na podstawie tabelki s. 43 (*Nowela z sokołem). Odpowiedzi na pytania: a) czego dowiedziałeś się o życiu w renesansowej Italii na podstawie noweli? Jaka była wówczas pozycja społeczna kobiety? (nowele są całkowicie zatopione w doczesności, pisarz jest doskonałym obserwatorem życia codziennego, w tle opowieści mamy szerzącą się we Florencji zarazę – wzmacnia to dramatyzm, ukazuje siłę miłości, która jest potężniejsza niż śmierć; kobieta jest całkowicie zależna od mężczyzny, to on zapewnia jej utrzymanie, o ślubie Monny decydują bracia, musza wyrazić zgodę) b) jak od czasu renesansu ewaluowało słowo „kobieta” – od XVI do XVIII wieku nieużywane, ponieważ miało zabarwienie pejoratywne; XVI wiek nazywa kobietę „niewiastą, białogłową (od nakrycia głowy), żoną(tak mówi o sobie Matka Boska w „Lamencie świętokrzyskim”). Dwa pierwsze wyrazy sa dziś archaizmami, , ostatni – zmienił znaczenie (pozostałością dawnego jest przymiotnik – żeński). Odwrotny proces przebiegał przy słowie „dziewka” – dziś obraźliwy, kiedyś używany dla oznaczania młodych dziewcząt) c) Jaką rolę w najważniejszych momentach akcji odgrywa ptak Federiga? (pojawia się we wszystkich najważniejszych momentach opowieści, nadaje jej rytm i symboliczne znaczenie. To najcenniejszy skarb zubożałego rycerza, sokoła pragnie chory synek jego ukochanej, po sokoła przychodzi Monna Giovanna do Federiga; sokół zostaje poświęcony przez rycerza, który pragnie ugościć ukochaną; ofiara z sokoła staje się wreszcie powodem szczęśliwego spełnienia uczuć) d) Czy znasz inne nowele z sokołem? Wymień jedną z nich? (ten kunsztowny model fabularny pojawia się w wielu nowelach europejskich np. w „Kamizelce” Bolesława Prusa) 4. Wpływ „Dekameronu” na sztukę europejską: a) oglądanie cyklu obrazów Botticellego 5. Życie codzienne w literaturze polskiej: a) fraszka „O doktorze Hiszpanie” – zbudowana z samych dialogów, jej komizm polega na swoistym paradoksie (puenta „szedłem spać trzeźwy – a wstaję pijany) b) „Na dom w Czarnolesie” – pochwała prostego, ziemiańskiego życia głoszona przez dojrzałego już Kochanowskiego, przeciwstawia ten model życia zepsutej, dworskiej rzeczywistości 6. Interpretujemy współczesny tekst eseistyczny; a) „Istniej tylko jeden ... wizerunek Kochanowskiego.” b) zwój papieru – rolę, jaka odegrał Kochanowski w historii literatury; artystę, mistrza rękawiczki – Kochanowskiego – człowieka, jego codzienność c) współcześnie Kochanowski poznawany w szkole kojarzy się z artystą, posągowością, patrzymy na niego przez pryzmat osiągnięć, dokonań artystycznych, zapominając, że był zwykłym człowiekiem d) anaforę – aby zaakcentować pewne znaczenia, podkreślić treści wypowiedzi, obrazowo pokazać skalę tego powszechnego wizerunku poety 19
    • e) „zabytek dziejowy” – dzieła Kochanowskiego to bogactwo nowych, nieznanych wcześniej polskiej literaturze form, wkład w kształtowanie się poetyckiego języka polskiego, odbicie wydarzeń historycznych i obyczajowości, modzie, wyobrażeniach, poglądach epoki renesansu f) trudno go zrozumieć, ponieważ był człowiekiem wszechstronnie wykształconym, pełnym sprzeczności; stereotyp każe w nim widzieć optymistę, stoika, epikurejczyka – a przecież nie brakowało w jego życiu i tragedii. Miał wiele oblicz. g) Zabytek – („Słownik języka polskiego” – obiekt lub zespół obiektów stanowiących świadectwo epoki lub zdarzenia mający wartość historyczną, naukową, kulturalną, artystyczną, podlegający ochronie prawnej; )Tak i nie. Jest to wkład polskiego twórcy w nasza kulturę i kulturę epoki (podpunkt e), ale z drugiej strony dowód jego własnych, osobistych przemyśleń, obraz codzienności, aktualnych poiglądów) Zadanie domowe: 1.Polecenia 3 – 4 s. 50 (fraszka – epigramat i oksymorony) 2. *Interpretacja wiersza Jarosława Iwaszkiewicza „Pogoda lasu...” (jak zbudowany jest utwór – co się w nim powtarza; jakie wartości i symbole się w nim pojawiają – wylicz je; o jakich osobistych doświadczeniach mówi tu poeta, zinterpretuj metaforę „pogoda ziemi” – jak można ją odczytać?; kto jest adresatem wiersza?, dzięki jakim środkom stylistycznym osiągnął poeta nastrój niesłychanego spokoju i czego ów nastrój dowodzi, porównaj wiersz z fraszką Kochanowskiego „Na dom w Carnolesie”) 20
    • Temat: Literatura renesansu w poszukiwaniu idealnego państwa i miejsc szczęśliwych. W kulturze renesansu świat, a także życie człowieka postrzegano w kategoriach dzieła sztuki. Żeby być godnym miana człowieka, trzeba świadomie pokierować swoim losem („Przeto chciejmy wziąć przedsię myśli godne siebie”). Twórcy tej epoki są pewni, że największą cnota jest umiejętność podporządkowania swoich własnych pragnień potrzebom zbiorowości (Kochanowski „Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...”). Państwo składające się ze świadomych obywateli powinno być miniaturą świata – prawdziwym dziełem sztuki. Tęsknota do tego ideału przejawia się w modzie na wymyślanie utopii. Idealną rzeczpospolitą, w której wszystko jest rozumnie uporządkowane, prezentuje Tomasz Morus. 1. Utopie – kontekst filozoficzny: a) „Państwo” Platona – najstarsza utopia, wzorowa rzeczpospolita, w której realizuje się dobro moralne. Jest niczym organizm – każdy narząd musi wykonywać swoje zadania. W dialogu Platona ten organizm składa się z 3 warstw: klasy władców (tylko ludzie najmądrzejsi, filozofowie), strażników – żołnierzy (tylko ludzie silni, cnotliwi, mężni) i rzemieślników (wprawni w swym rzemiośle, odznaczają się cnota umiarkowania; wytwarzane przez nich dobra nie są dla nich, lecz dla klas wyższych). Kiedy każdy stan wykonuje swą powinność, wtedy ustrój państwowy jest harmonijny (jak narządy w organizmie). Człowiek nie może więc zmierzać do własnych, osobistych celów, ale podporządkowany jest zbiorowości. Wszystkie dobra materialne są nie osobiste, lecz wspólne (zasada ustroju komunistycznego). Panuje też komunizm rodzinny – wspólne są żony i dzieci. Dzieci będą odbierane rodzicom i nie będą ich znały, by być wychowywane i ćwiczone dla dobra państwa. W ten sposób minimalizuje się osobiste uczucia – nikt nie wie, kto jest jego ojcem, matką, bratem, siostrą: idealne państwo to wielka rodzina. W państwie rządzi zasada hierarchii i podporządkowania. Władcy jako najmądrzejsi, mają pełną wiedzę o dobru (Platon uważa, że jeśli wie się, co to jest dobro, to się je czyni), więc zapewniają dobro wszystkim innym członkom społeczności. [ustrój demokratyczny zwiódł Platona. Rządzone przez ludzi głupich Ateny skazały na śmierć i wykonały wyrok na uwielbianym nauczycielu – Sokratesie. Stąd platońskie – idealne państwo musi być rządzone przez władcę – mędrca, któremu należy się bezwzględnie podporządkować]. b) „Utopia” Tomasza Morusa (1516) c) „Miasto Słońca” Tomasza Campanelli (napisane 1602, wydane 1623) – drobiazgowy opis społeczności idealnej przedstawiony jako sprawozdanie z podróży do nieznanego świata. Miasto Słońca poradziło sobie ze złem dzięki znakomitej organizacji: ścisłej kontroli publicznej. Funkcjonariusze państwowi mają prawo wglądu we wszystkie dziedziny życia, włącznie z życiem płciowym. Pilnują, by nikt nie dostał więcej niż inni i nikt nikomu nie uchybił w braterstwie. Najmniejsze wykroczenie (np. przejawy kobiecej próżności) – karane są śmiercią. W zamian za posłuszeństwo członkowie wspólnoty mają prawo do zaspokajania swych potrzeb, ale tylko w takich granicach, jakie funkcjonariusze uznają za rozumne (Ta szczególna, przerażająca konsekwencja przypomina totalitaryzmy XX wieku). d) „Nowa Atlantyda” Franciszka Bacona (angielski filozof XVI/XVII wieku) – korzysta z podobnych środków literatury jak wcześniej omówione utopie, ale 21
    • otwiera nową perspektywę – mówi o tym, jak zmodyfikować władzę. Mędrcy Nowej Atlantydy prowadzą ważne badania. Ich wiedza ma dokonać w przyszłości ważnych przemian w ludzkim życiu: eksperymenty zmierzają do poznania możliwość przedłużenia życia, uśmierzania bólu, pomnożenia zdolności umysłowych i fizycznych. Bacon nobilituje naukę i wyznacza jej (a nie stosunkom społecznym) kluczową rolę w dziele uszczęśliwienia ludzkości. Wszystkie wymienione utwory filozoficzne są równocześnie dziełami literackimi. Inne nazwy utopijnych krain to: Arkadia, Nipu (Ignacy Krasicki „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”, Eldorado „Kandyd” Woltera, „Kraina rozumnych koni” „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta). 2. Analiza fragmentów „Utopii’ Tomasza Morusa (czytanie ze zrozumieniem, teksty) i wiersza Szymborskiej „Utopia”. Zadanie domowe: 1. Jakie dziedziny życia społecznego lub politycznego trzeba – Twoim zdaniem – naprawić, żebyś uznał miejsce, w którym żyjesz, za krainę szczęśliwości? 2. Zapoznaj się z tekstami z podręcznika: Niccolo Machiavelli „Książę”(s. 54 – 56), Jan Kochanowski „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...” (s. 57), „Pieśń XII, ks. II [„Pieśń o cnocie”](s. 60), Piotr Skarga „Kazania sejmowe” (s.56) i przygotuj się do dyskusji na temat praw i obowiązków osób sprawujących władzę. 22
    • 1. Utopie – kontekst filozoficzny: e) „Państwo” Platona – najstarsza utopia, wzorowa rzeczpospolita, w której realizuje się dobro moralne. Jest niczym organizm – każdy narząd musi wykonywać swoje zadania. W dialogu Platona ten organizm składa się z 3 warstw: klasy władców (tylko ludzie najmądrzejsi, filozofowie), strażników – żołnierzy (tylko ludzie silni, cnotliwi, mężni) i rzemieślników (wprawni w swym rzemiośle, odznaczają się cnota umiarkowania; wytwarzane przez nich dobra nie są dla nich, lecz dla klas wyższych). Kiedy każdy stan wykonuje swą powinność, wtedy ustrój państwowy jest harmonijny (jak narządy w organizmie). Człowiek nie może więc zmierzać do własnych, osobistych celów, ale podporządkowany jest zbiorowości. Wszystkie dobra materialne są nie osobiste, lecz wspólne (zasada ustroju komunistycznego). Panuje też komunizm rodzinny – wspólne są żony i dzieci. Dzieci będą odbierane rodzicom i nie będą ich znały, by być wychowywane i ćwiczone dla dobra państwa. W ten sposób minimalizuje się osobiste uczucia – nikt nie wie, kto jest jego ojcem, matką, bratem, siostrą: idealne państwo to wielka rodzina. W państwie rządzi zasada hierarchii i podporządkowania. Władcy jako najmądrzejsi, mają pełną wiedzę o dobru (Platon uważa, że jeśli wie się, co to jest dobro, to się je czyni), więc zapewniają dobro wszystkim innym członkom społeczności. [ustrój demokratyczny zwiódł Platona. Rządzone przez ludzi głupich Ateny skazały na śmierć i wykonały wyrok na uwielbianym nauczycielu – Sokratesie. Stąd platońskie – idealne państwo musi być rządzone przez władcę – mędrca, któremu należy się bezwzględnie podporządkować]. f) „Utopia” Tomasza Morusa (1516) g) „Miasto Słońca” Tomasza Campanelli (napisane 1602, wydane 1623) – drobiazgowy opis społeczności idealnej przedstawiony jako sprawozdanie z podróży do nieznanego świata. Miasto Słońca poradziło sobie ze złem dzięki znakomitej organizacji: ścisłej kontroli publicznej. Funkcjonariusze państwowi mają prawo wglądu we wszystkie dziedziny życia, włącznie z życiem płciowym. Pilnują, by nikt nie dostał więcej niż inni i nikt nikomu nie uchybił w braterstwie. Najmniejsze wykroczenie (np. przejawy kobiecej próżności) – karane są śmiercią. W zamian za posłuszeństwo członkowie wspólnoty mają prawo do zaspokajania swych potrzeb, ale tylko w takich granicach, jakie funkcjonariusze uznają za rozumne (Ta szczególna, przerażająca konsekwencja przypomina totalitaryzmy XX wieku). h) „Nowa Atlantyda” Franciszka Bacona (angielski filozof XVI/XVII wieku) – korzysta z podobnych środków literatury jak wcześniej omówione utopie, ale otwiera nową perspektywę – mówi o tym, jak zmodyfikować władzę. Mędrcy Nowej Atlantydy prowadzą ważne badania. Ich wiedza ma dokonać w przyszłości ważnych przemian w ludzkim życiu: eksperymenty zmierzają do poznania możliwość przedłużenia życia, uśmierzania bólu, pomnożenia zdolności umysłowych i fizycznych. Bacon nobilituje naukę i wyznacza jej (a nie stosunkom społecznym) kluczową rolę w dziele uszczęśliwienia ludzkości. Wszystkie wymienione utwory filozoficzne są równocześnie dziełami literackimi. Inne nazwy utopijnych krain to: Arkadia, Nipu (Ignacy Krasicki „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”, Eldorado „Kandyd” Woltera, „Kraina rozumnych koni” „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta). 23
    • Temat: Retoryka i poezja w służbie obywatelskiej cnoty. 1. Refleksja nad problemami władzy w „Księciu” Machiavellego; - zapis krótkiej informacji o pisarzu (z Florencji, jako pierwszy podał krytycznemu osądowi mechanizmy władzy) - uważa, że interes rzeczpospolitej powinien stać ponad interesem jednostki (interes jednostki powinien być podporządkowany interesowi rzeczpospolitej) - racja stanu ponad inne wartości (pojęcie „racja stanu” wprowadził jako pierwszy) - w imię racji stanu można usprawiedliwić wszystko - cel uświęca środki (istota postawy określanej jako makiawelizm) - krótka dyskusja: czy miał rację? Co z tego, że polityk będzie dobry i uczciwy, jeśli nie będzie skuteczny? 2. Przypomnienie, uzupełnienie i uporządkowanie wiadomości na temat retoryki (podręcznik, „Słownik terminów literackich”) Retoryka to teoria i sztuka wymowy, oratorstwo, krasomówstwo. Jej źródeł trzeba szukać w starożytnej Grecji (sofiści, Arystoteles) i Rzymie (Cyceron, Tacyt). W humanistyce europejskiej nie traciła na znaczeniu do końca XVIII wieku i dłużej. W średniowiecznych uniwersytetach zaliczana była do sztuk wyzwolonych (trivium) i studiowali ją nie tylko mówcy, ale i filozofowie oraz uczeni. Twórcy renesansowi nawiązywali bezpośrednio do tradycji klasycznej i zasad ustalonych przez starożytnych. Od czasów starożytnych retoryka kształciła umiejętność publicznego przemawiania, a społeczna potrzeba sprawiała, że najważniejszym zadaniem stojącym przed mówcą była zdolność przekonywania. Ta ostatnia oznaczała trojakie oddziaływanie na odbiorcę: • dydaktyczne (docere – uczyć) • estetyczne (delectare – zachwycać) • emocjonalne (movere – poruszać). Miejsce retoryki wśród innych nauk humanistycznych (gramatyki, dialektyki, logiki, poetyki, lingwistyki, filozofii) oraz zakres jej kompetencji uległy w ciągu wieków przemianom. Choć retoryka dotyczyła przede wszystkim oratorskiej prozy, oddziaływał także na poezję i historiografię. 3. Analiza i interpretacja utworów renesansowych (retoryka XVI – wieczna) – praca w parach. Zadaniem uczniów jest: Zadania do interpretacji tekstów renesansowych: - określić temat utworu, wskazać główną tezę; określić, do czego mówca (podmiot liryczny, ja mówiące) chce nakłonić słuchaczy; - rozpoznać elementy retoryki (strukturę kompozycyjną tekstu, elementy stylu retorycznego, środki retoryczne itp. ); - nazwać funkcje językowe dominujące w tekście i wskazać typowe dla nich środki językowe. (wykorzystaj informacje z podręcznika „Jak wygłosić dobrą mowę. Poradnik dla początkujących, przygotowany według starożytnych, ale wciąż aktualnych recept (s.58) a) analiza logiczna tekstu „Pieśń o spustoszeniu Podola” Tezy Wstęp (zwrot do odbiorcy) 1. Spustoszenie Podola przez Tatarów „Wieczna sromota i nienagrodzona/ szkoda, jest hańbą i klęską Polaków. Polaku!” (1) – apostrofa 2. szlachta powinna się opodatkować na „Zetrzy sen z oczu, a czuj w czas o sobie,/ cny rzecz stałej, płatnej armii Lachu!” (2) Argumenty Opowiadanie – dowodzenie Ad.1 Ad.1 24
    • - Tatarzy, „psy” sułtana tureckiego, Opis szkód i klęsk spowodowanych przez spustoszyli ziemię podolską; Tatarów oraz uzasadnienie, dlaczego ten - Porwali polskie kobiety i dzieci, które napad jest szczególnie hańbiący, bolesny i zostały daleko wywiezione i nie ma niebezpieczny dla Polaków. Obraz nadziei na powrót; spustoszonej ziemi, uprowadzonych kobiet i - Szlacheckie (chrześcijańskie) córy dzieci, opis ich żałosnego losu przypomina w zostały porwane do pogańskich tonie lamentację. haremów; Podmiot liryczny wyolbrzymia ogrom szkód i - Tatarzy, którzy są ludem strat, zarówno materialnych i politycznych, koczowniczym, kulturowo niżej jak i duchowych. Odwołuje się do poczucia stojącym od Polaków, pokonali godności rodaków. dzielnych Sarmatów, reprezentujących wyższą cywilizację europejską; - Tatarzy to lud „zbójecki”, dziki, okrutny, nie liczący się z prawem; - Bezład (nierząd) i samowola sprawiają, że Polacy nie mogą się zorganizować i wobec napastników są bezbronni niczym owce bez pasterza wobec dzikich wilków; - Klęski Polaków grabionych przez Tatarów rozzuchwalają Turcję, która i tak próbuje ingerować w wewnętrzne sprawy Polski; Ad.2 Ad.2 - szlachta powinna się opodatkować na Należy przeciwstawić się wrogowi, bronić rzecz opłacenia stałej armii godności cywilizowanego, chrześcijańskiego („żołnierzowi pieniądze gotujmy”); kraju, ale trzeba to robić rozsądnie, tzn. nie - wstydem jest „jadać na srebrze”, gdy szafować życiem tam, gdzie wystarcza ginie ojczyzna, ale... pieniądze. - szkoda oddawać życie tam, gdzie Ta część utworu ma charakter apelatywny, wystarczają pieniądze, a więc... ponieważ przeważa tryb rozkazujący - przede wszystkim należy wystawić i czasowników, zachęta do działania. Przeważa uzbroić płatnych żołnierzy, a własne słownictwo (i motyw) nawiązujące do walki, życie zachować „ku gwałtowniejszej etosu rycerskiego, obywatelskiej potrzebie”, bo.. odpowiedzialności. - rozsądniej jest nadstawiać wrogowi tarczę niż nagą pierś. Konkluzja Apel Trzeba za wszelką cenę znaleźć sposób „Zetrzy sen z oczu, a czuj w czas o sobie,/cny naprawienia szkód, pomszczenia tragicznego Lachu!” napadu i zmycia hańby, tak aby nie dopuścić „nie ustępuj kroku!” do takich klęsk w przyszłości i by nikt nie „A teraz k`temu obróć myśli swoje” mówił, że Polacy nie potrafią wyciągać „Skujmy talerze na talery, skujmy, / A wniosków i uczyć się na błędach. żołnierzowi pieniądze gotujmy!” „Dajmy; a naprzód dajmy!” (apostrofy, wykrzyknienia, paralelizmy składniowe, powtórzenia) Uczniowie wskazują środki retoryczne i określają ich funkcje: 25
    • - apostrofy („Polaku! Cny lachu!”) – są wyrazem emocjonalnego zaangażowania nadawcy i chcą tę emocję przekazać adresatowi - wykrzyknienia (jak wyżej) - pytania retoryczne – zmuszają do przyznania racji mówiącemu, angażują uwagę odbiorcy - czasowniki w trybie rozkazującym – podtrzymują kontakt z adresatem i wysoki stopień emocji - alegoria bezbronnej ojczyzny – sugestywna, oddziałuje na wyobraźnię odbiorcy - powtórzenia – wzmacniają napięcie emocjonalne - rozbudowany ciąg porównań – podkreślenie rangi wypowiedzi, wyraz emocjonalnego zaangażowania nadawcy (Tatarzy – psu tureckie, Kobiety polskie – piękne łanie, strony ojczyste – swe knieje, Polacy – stado odbieżałe, napastnicy – wilcy; ten obraz nasuwa skojarzenie z rozbudowanym porównaniem homeryckim) Wnioski: Występujące w utworze środki stylistyczne, podniosłe słownictwo, tryb rozkazujący czasowników, nawiązania mitologiczne służą realizacji impresywnej (i poetyckiej) funkcji języka. Funkcja impresywna wiąże się bezpośrednio z apelatywnym charakterem pieśni i jej społeczno – obywatelską wymową. W utwór bezpośrednio wpisany jest ideał obywatela – patrioty, dla którego najważniejszym celem jest dobro ojczyzny i który służy jej rozumnie i z poświeceniem. Nie pożałuje majętności, gdy wymagać tego będzie dobro kraju (na opłacenie wojska), a w „gwałtowniejszej potrzebie” nie zawaha się poświęcić krwi i życia w jej obronie, wykaże się męstwem. Broniąc ojczyzny, broni jej wolności, ale i godności, wyższości cywilizacyjnej. Istotne znaczenie ma kreacja podmiotu lirycznego – zbiorowego „my”, które stopniowo zastępuje symbolicznego adresata: „Polaku”, „Cny Lachu”. Ostatecznie pieśń okazuje się głosem zbiorowości, a wpisany w nią apel – wewnętrznym imperatywem narodu zdolnego do zorganizowania się i uznania za nadrzędne wartości ponadindywidualnych. b) „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...” - dla Kochanowskiego musiała mieć wyjątkowe znaczenie, skoro umieścił ją w swych dziełach dwukrotnie: jako „Pieśń XIV” z ksiąg wtórych, a potem powtórzył jako drugą pieśń Chóru w „Odprawie posłów greckich”. - Inaczej niż w poprzednim utworze dominuje tu surowy ton pouczania a podmiot liryczny („mówię, ja podobno z mniejszym wszeteczeństwem grzeszę”) jest ściśle odgraniczony od wyraziście wskazanego adresata „wy” (opisanego w pierwszej strofie dwiema anaforycznie rozpoczynającymi się apostrofami) - Elementy starożytnej oracji w utworze: Teza - apostrofy (w pierwszej strofie – Obowiązkiem rządzących jest zawsze mieć anaforycznie rozpoczynające się w na względzie dobro społeczne (publiczne), 1. i 3. wersie): „Wy, którzy pospolitą nie zaś własne: „miejcie to przed oczyma rzeczą władacie...zwierzono” zawżdy swojemi/ żeście miejsce zasiedli - jednoczesnie tworzą paralelizm boże na ziemi/ z którgo macie nie tak składniowy; własne rzeczy,/ jako wszytek mieć ludzki - w pierwszej strofie figura władcy – rodzaj na pieczy”. pasterza nad stadem bożym (proweniencja bilbijna lub homerycka); - antyteza: „macie nie tak własne rzeczy,/ jako ludzki wszytek mieć rodzaj na pieczy”; - paralelne konstrukcje składniowe (w 26
    • 4. i 5. strofie). Argumenty Konkluzja - rządzący zastępują Boga na ziemi (a Można jej się doszukać w ostatniej strofie, i więc muszą dorównać mu jest to jednocześnie argument: mniejszą mądrością, sprawiedliwością, wagę ma słabość zwykłego człowieka niż wspaniałomyślnością); władcy (lub posła); grzechy „przełożonych” - wykonują powierzone im zadanie, z prowadzą do zguby państw i narodów. którego przyjdzie im dać sprawę przed surowym Sędzią, który rozliczy ich z każdego grzechu; - Bóg – Sędzia nie będzie miał względów na ich wysokie godności i stanowiska, wręcz przeciwnie, surowiej oceni tych, na których spoczywa większa odpowiedzialność , bo.. - Błędy rządzących mają o wiele dalej idące konsekwencje niż grzechy zwykłych ludzi; płaca za nie narody i państwa. * Dygresja – w przemowie tej pobrzmiewają echa nauk Erazma z Rotteradamu, najwybitniejszego filozofa północnoeuropejskiego renesansu, odnowiciela myśli humanistycznej, który pojawiła się, gdy włoski humanizm już nieco przybladł. Ten surowy filozof i wybitny intelektualista całe życie poświęcił głoszeniu idei pokoju chrześcijańskiego, próbując pogodzić Kościół katolicki z reformowanym (naraził się obu stronom). Był koryfeuszem irenizmu. W epoce wojen i sporów głosił pokój, zgodę i miłość. Humanizm Erazma był otwarty i egalitarny. Przyczynił się do rozwoju biblijnych studiów filozoficznych. Zwalczał obyczaje kleru, korupcję, zadufanie papieży, głupotę i nieuctwo mnichów, przez co był uważany za duchowego ojca reformacji (on sam odżegnywał się od luteranizmu). c) Piotr Skarga „Kazanie o miłości ku ojczyźnie” * Polska – Ojczyzna jest matką, którą trzeba kochać i szanować, gdyż: - jest najlepszą z matek; - ona swe dzieci (naród, Polaków, posłów) urodziła, wychowała, nadała, wyniosła; - sam Bóg kazał czcić matkę; - ona jest źródłem tożsamości Polaków („od której imię macie”); - ona daje wszelki dobrodziejstwa. * Gdy ojczyzna (jak okręt) tonie, trzeba najpierw ją ratować, a dopiero później myśleć o swoich prywatnych sprawach, bo... - „głupi tłomoczki i skrzynki swoje opatruje i na nich leży, a do obrony okrętu nie idzie, i mniema, że się miłuje, a on się sam gubi”; - „Bo gdy okręt obrony nie ma, i on ze wsztkim, co zebrał, utonąć musi”. • środki retoryczne: paralelizmy składniowe, antytezy, powtórzenia, apostrofy, pytania retoryczne, wykrzyknienia, wyliczenia i nagromadzenia; gradacja („Dobrze miłować sąsiada; lepiej wszytkie, którzy w mieście jednym są, a w pogotowiu jeszcze lepiej wszytkie obywatele królestwa tego, gdy im dobrego co czynim, abo dla nich co cierpim”.) • rytmiczność (mimo że „Kazania” napisane są prozą) 27
    • • podniosłość stylu (związana z celowo wprowadzoną stylizacją biblijną, widoczna w warstwie leksykalnej i składniowej, a także w obrazowaniu, wykorzystującym alegorię (matka i okręt) i przypowieść. • Charakterystyczna zmiana czasowników. W pierwszej części autor zwraca się bezpośrednio do słuchaczy – szlachty, którą chce zachęcić do ratowania ojczyzny, o tyle opisując przykład „głupich”, którzy zatoną wraz z okrętem, używa 3 os. l.poj. Nie chce słuchaczy obrazić ani zrazić, nie mówi o słuchaczu – szlachcicu, lecz o kimś, kto zasługuje na potępienie. PODSUMOWANIE: Wszystkie utwory należą do literatury obywatelskiej i utrzymanie w duchu retorycznej przemowy. Zbudowane są logicznie i przejrzyście, każdy ma wyrazistą tezę (lub kilka tez) i popierające ją argumenty. Każdy z nich ukazuje jakiś aspekt wzorca osobowego epoki: ideał obywatela – patrioty (chodzi o tych, na których spoczywa obowiązek odpowiedzialności za losy państwa). Retoryka przeniknęła zarówno do poezji, jak i prozy XVI wieku i służyła propagowaniu wartości obywatelskich. W poezji i prozie stosowano zasady retoryki proponowane przez starożytnych mówców oraz stylistyczne środki retoryczne, dzięki którym teksty zyskują wyrazistą funkcję impresywną (obok poetyckiej). Łączy je: przeświadczenie o odpowiedzialności rządzących i sprawujących władzę za los państwa i narodu; podniosłość stylu; powtarzające się obrazy pasterza i owiec (porówniania); powoływanie się na Boży nakaz dbałości o ojczyznę oraz odpowiedzialności przed Bogiem za podejmowane decyzje; na autorytet Biblii, wyrażający się także na poziomie stylu; powtarzająca się myśl, iż dla ojczyzny i dobra publicznego należy poświęcić prywatne sprawy. Zadanie domowe: 1. Czy zgadzasz się ze znaną sentencją: „Cel uświęca środki?”. Swą odpowiedź uzasadnij. 2. Polecenie 4 s. 65. 3. Napisz przemówienie (które wygłosiłbyś podczas obrad sejmu, gdybyś był politykiem; w szkole, aby zachęcić kolegów do udziału w jakiejś akcji lub podczas uroczystości szkolnej albo rodzinnej, gdy trzeba wygłosić mowę powitalną, pożegnalną, okolicznościową). Przygotuj się do wygłoszenia swego przemówienia (na poniedziałek). 28
    • Temat: Stoicyzm, epikureizm i cnota w poezji renesansu. Twórcy renesansu dostrzegali ciemne strony życia, choć dla tej epoki charakterystyczna jest optymistyczna koncepcja Boga i świata. Świadczy o tym twórczość Jana Kochanowskiego, który zawsze dostrzegał w świecie cień chaosu. Zjawiskiem szczególnie niepokojącym w uporządkowanym kosmosie renesansu był kapryśny przypadek. W poezji Kochanowskiego tę niestałość wpisaną w ludzki los symbolizuje antyczna bogini szczęścia – Fortuna. 1. Czytanie ramki „Topos Fortuny” – zapis notatki (rzymska bogini losu, przedstawiana jako kobieta z zawiązanymi oczyma trzymająca w dłoni róg obfitości i ślizgająca się po morzu na kole lub kuli; miała dwie twarze – dobrą [symbolizującą szczęście] i złą [ nieszczęście]. Jej główną cechą była zmienność wg paradoksalnej formuły starożytnych: „Fortuna jest stała w swoich odmianach”) 2. „Nie porzucaj nadzieje...” (IX, ks. II) - podmiot liryczny zafascynowany jest przemijaniem; - w ruchu natury próbuje uchwycić jakiś porządek (następują po sobie dni piękne i pochmurne, po zimie przychodzi wiosna; - rytm natury działa uspakajająco („Nic wiecznego na świecie”); - podobnie jest w życiu człowieka – po złych chwilach muszą przyjść dobre; - człowiek zapomina o tej prostej prawdzie i dlatego nie potrafi sobie poradzić z przemianami losu, gdy jest mu dobrze, myśli, że tak będzie zawsze; - Fortuna nie znosi jednak stałości i szybko strąca tych, którzy byli na wierzchu jej wirującego koła; - jedynym lekiem na obroty losu jest stoicka stałość („Lecz na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie”) - związek z poezją Horacego: podobnie jak starożytny poeta stosuje Kochanowski uniwersalne porównania polegające na zestawieniu świata ludzkiego ze światem natury; łączy idee stoickie (spokój w każdej sytuacji) z epikurejskimi (trzeba wykorzystać maksymalnie krótkie chwile szczęścia); - Kochanowski to najwybitniejszy polski horacjanista. 3. „Nie wierz Fortunie...” (III, ks. II) - podmiot liryczny szuka sposobów walki ze zmienną Fortuną; - radzi nieustanną czujność, pamiętanie, że w świecie jedynym obowiązującym prawem jest prawo przemian, nic nie trwa wiecznie; - nie ufać sile bogactwa – łatwo je stracić; - nie do końca ufać ludziom – odwrócą się, gdy i Fortuna się od nas odwróci; - drwi z tych, którzy wyróżnieni przez los sądzą, że to będzie stan wieczny i „Wysszej nosa gębę” noszą; - jedyna stałą, autonomiczną wartością w zmiennym świecie ludzkim jest cnota - zacność („Cnota skarb wieczny, cnota klejnot drogi”). 4. „O żywocie ludzkim” - fraszka - na wzór starożytnych (Platon, Cyceron, Seneka, Horacy) porównuje życie ludzkie do teatru (topos świata - teatru); - podobnie myślał renesansowy humanista, Erazm z Rotterdamu, który twierdził: „A całe życie ludzkie czymże jest innym, jak nie jakąś komedią, w której każdy występuje w innej masce i każdy gra swoją rolę, dopóki reżyser nie sprowadzi go ze sceny? Każe on jednak nieraz temu samemu cżłowiekowi występować w różnych 29
    • rolach, tak że ten, kto niedawno w purpurze grał rolę króla, teraz odgrywa służkę odzianego w gałgany”; - niepewny przyszłości, świadomy ograniczeń podważa poeta stoickie nauki, określając wszystkie wartości, do których dąży człowiek, jako „fraszki”, fraszką jest także cnota – zacność; - wszyscy jesteśmy tylko kukiełkami w jarmarcznym teatrzyku, które po skończonym przedstawieniu jakiś tajemniczy reżyser wrzuci po prostu do worka i odejdzie w nieznane; - poeta wzmacnia pesymistyczną wymowę antycznego toposu, odbierając mu tragizm i patos. 5. „Człowiek Boże igrzysko” - fraszka - kolejna ucieczka w śmiech jako sposób walki ze zmienną Fortuną; - topos człowieka Bożego igrzyska – zabawki w rękach Boga; - poeta wyśmiewa się z człowieka (siebie?), któremu się wydaje, iż mozolnie wspinając się w górę, dorówna Bogu; - upadek jest nieunikniony, a marzenia, że wraz z bogiem będziemy siedzieć na widowni świata – nierealne; - aluzja do Platońskiego mitu o duszach, które przed narodzeniem czekają na swoją kolejkę w niebie, zamykająca fraszkę, to wyraz zwątpienia, kryzysu światopoglądowego, powrót do średniowiecznego motywu „ubi sunt?”. 6. Edward Stachura „Życie to nie teatr” (poeta współczesny) - podmiot liryczny dokonuje modyfikacji tradycyjnego toposu świata – teatru, który w kulturze europejskiej był zawsze punktem wyjścia do refleksji nad względnością wszystkich wartości, uczył pokory i dystansu do życia; - wiersz ma formę dialogu zakochanych, prezentujących zupełnie inny stosunek do życia; - Ona – wszystko uważa za zabawę, usprawiedliwiając w ten sposób swoje zachowanie. Jest to bowiem zabawa bez reguł, przywdziewanie wciąż nowych masek, sztuczne uśmiechy i udane łzy. Jeśli więc życie jest teatrem, to trzeba się po prostu bawić; - On – rozpaczliwie pragnie prawdy, wie bowiem, że jego uczucie i cierpienie są autentyczne. Dlatego mówi: Życie to nie teatr...”; - Zakochani są jak dwa teatry: w jednym rozgrywa się „kolorowa maskarada”, w drugim – tragedia istnienia. Prawdę spektaklowi ludzkiego życia nadaje śmierć, o której stara się zapomnieć ona, bawiąc się i odgrywając ciągle nowe role; - Utwór dzieli się na dwie części – I oparta na polemicznym dialogu i antytezach (TY – JA); II – przynosi opisy konkretnych sytuacji (ironicznie przedstawiony „bankiet u artystów”). Rozmowa zawisła bowiem w próżni – kochankowie nie doszli do porozumienia. Ona króluje wśród „tyraliery” modnego towarzystwa; jemu pozostaje tylko alkohol i wieczna ucieczka: w następne dni, lata, by zapomnieć o niespełnionej miłości; - Wiersz melodyjny (słuchanie piosenki); rzadkie w polskiej poezji rymy męskie oraz liczne wykrzykniki; - W zakończeniu przeróbka popularnej wyliczanki („Lato, jesień zima, wiosna - / Do Boliwii droga prosta!”), która oznacza w istocie kapitulację, zatracenie się w zabawie, grze. Ze sceny nie ma bowiem ucieczki; ona musi odegrać rolę lekkomyślnej, igrającej z uczuciami kobiety, on – nieszczęśliwie zakochanego. 30
    • Temat: „Treny” jako cykliczny poemat filozoficzny. Nowa koncepcja człowieka i świata w „Trenach”. 1. Definicja gatunku i geneza cyklu (notatka na podstawie ramek s. 70 i 69). 2. Lektura trenu IX, XI i XIX. 3. Wprowadzenie do analizy: W pieśniach i fraszkach szukał Kochanowski sposobu walki ze zmienną Fortuną lub też uciekał w śmiech, przedstawiając komedię ludzkiego żywota. W „Trenach” dochodzi jednak do głosu wyraźny kryzys światopoglądowy, zwiastujący nadejście nowej epoki- baroku. Egzystencjalne lęki i wątpliwości, które przez całe życie trapiły poetę, osiągnęły apogeum właśnie w żałobnym cyklu (warto jednak pamiętać, że charakterystyczną cechą postawy i twórczości poety są sprzeczności, iście Proteuszowa zmienność). Właśnie osobista tragedia, śmierć dziecka, ujawniły w pełni kryzys światopoglądowy poety. „Treny” bowiem to utwór, który jest nie tylko zapisem bólu po stracie, ale przede wszystkim wielkim rozrachunkiem z własną filozofią i marzeniami odchodzącej epoki. 4. Analiza najważniejszych dla cyklu (XIX) trenów: a) Tren IX - ma formę ironicznej (def. Ironii – s.62) pochwały stoickiej mądrości, która czyni z człowieka bezduszną jak zimny kamień istotę; - ironię sygnalizuje krótkie, wtrącone zdanie: „jeśli prawdziwie mienią”; - utwór to surowa krytyka stoicyzmu, a przede wszystkim słynnej zasady zachowania spokoju w każdej sytuacji: „Jedną myśl tak w szczęściu, jako i w żałobie/ zawżdy niesiesz”; - cierpienie jednak okazało się silniejsze i niedoszły poeta – mędrzec spadł ze schodów mądrości („Treny” odwracają ulubiony motyw lotu i mozolnego wspinania się w górę, częsty w twórczości Kochanowskiego); [podobny obraz w „Trenie XI”]; - upadek jest nieunikniony, poeta jest przecież tylko człowiekiem i musi – czy tego chce, czy nie chce – odegrać na scenie świata przeznaczoną mu rolę; - wyśmiewa swe marzenia, że wraz z Bogiem będzie siedział na widowni, są one bowiem nierealne. b) Tren XI - najostrzejszy atak na renesansową koncepcję świata; - wszystkie ludzkie wartości, w tym także stoicka cnota, są bezużyteczne w świecie, który nie jest racjonalny, którym nie kieruje dobry Bóg, lecz jakaś bezosobowa, straszna, wroga człowiekowi siła (inspiracja biblijna i średniowieczna, podobnie odczuwał biblijny Hiob0; - nowej, niepokojącej wizji świata, towarzysz nowy styl – zdania skomplikowane, poeta nadużywa przerzutni, pojawia się skłonność do kalamburu i wyrazistej instrumentacji głoskowej; - te elementy zapowiadają literaturę baroku. c) Tren XIX „Sen“ - powrót do formuł klasycznych i stoickich zasad - klasycyzm bliższy temu, który pojawi się w XVII wieku – wynika nie z wiary w piękno i harmonię świata, ile z przekonania, że obowiązkiem artysty jest zawsze opowiadanie się po stronie porządku; - tragizm „zakładu Pascala” (ramka s. 98) – lepiej uznać, że Bóg istnieje i rządzi wszystkim, niż zgodzić się na świat bez sensu i bez Boga; - nakaz, by po stoicku „szykować serce na oboją fortunę” i wierzyć, że „jeden jest Pan smutku i nagrody”; Zadanie domowe: 1. Dokonaj analizy „Trenu X” (w kontekście toposu „Ubi sunt” s. 149 w pierwszej części podręcznika) i trenu współczesnego poety Władysława Broniewskiego „Firanka” (s. 77). 2. Ćwiczenie 2 i 3 s. 78. 31
    • Temat: Polszczyzna XVI wieku – sposoby poszerzania zasobu leksykalnego. 1. W języku polskim istnieją wyrazy odziedziczone z prasłowiańszczyzny, które traktuje się jako wyrazy rodzime. One tworzą słownictwo podstawowe. Wyrazy rodzime to również te, które zostały utworzone od nich całkiem niedawno (np. suszarnia od prasł. suszyć). 2. Wyrazom rodzimym przeciwstawia się wyrazy obce, czyli zapożyczenia, które pochodzą z innych języków. 3. W okresie odrodzenia zwiększyła się liczba wyrazów używanych w języku ogólnopolskim, coraz więcej w nim wyrazów abstrakcyjnych oraz określeń specjalistycznych (naukowych, technicznych czy środowiskowych). 4. Źródła bogacenia słownictwa w renesansie – zapożyczenia z różnych języków europejskich świadczące o żywych kontaktach gospodarczych, kulturalnych i społecznych Polaków: a) zapożyczenia z języka niemieckiego (germanizmy) – wpływy z języka niemieckiego rozpoczęły się od średniowiecza i trwały do XVI wieku (choć były mniej intensywne). - względy gospodarcze (handel, rzemiosło, budownictwo, nazwy środowiskowe) - druk, prasa, stempel, folwark, gmach, rama, szyba, szuflada. b) zapożyczenia z języka łacińskiego (latynizmy) – łacina oddziaływuje na nasz język od momentu przyjęcia chrześcijaństwa, pierwotnie pośrednio przez język czeski i niemiecki (średniowiecze): - od końca XV wieku bezpośrednio w związku ze sformułowaniem praw , studiami Polaków na uniwersytetach i upowszechnieniem się tego języka wśród warstw wykształconych (szlachty i częściowo mieszczaństwa) - słowa łacińskie, które weszły do polszczyzny w wiekach XV – XVII to wyrazy z dziedziny prawa, administracji, medycyny, nazwy zawodów; - abdykować, akt, dekret, dokument, konstytucja, reguła, senat, traktat; akademik, architekt, ekonom, fizyk, kapelan, medyk, polityk, profesor; epilog, medytować, obserwować, okazja, propozycja, sens; ampułka, aparat, kałamarz, kolumna, korona, tron. c) zapożyczenia z języka czeskiego (czechizmy): duchowieństwo, nabożeństwo, sprawiedliwość, własność, zakonnik. e) wpływy języka włoskiego (italianizmy) - intensywne w XVI wieku w związku z przyjazdem i panowaniem królowej Bony i licznymi Włochami na dworze królewskim oraz wpływami odrodzenia włoskiego i częstymi podróżami szlachty polskiej do Italii - głównie z dziedziny życia dworskiego, muzyki i kuchni: - aria, sonata, opera, balet, maszkara, bankiet; kalafior, kalarepa, karczoch, sałata, szparagi, szpinak, makaron, marcypan, tort; bank, kredyt, poczta; bandyta, floret, forteca, szpada, sztylet; fraszka, sonet. f) zapożyczenia węgierskie - w związku z panowaniem Jagiellonów na Węgrzech, Stefana Batorego w Polsce oraz obecnością najemnych wojsk węgierskich w armii Rzeczpospolitej; - dotyczą głównie wojskowości i ubiorów: - dobosz, giermek, hajduk, husarz, szyszak; ciżma, kołpak, kontusz. Wszystkie dawne zapożyczenia zostały przystosowane brzmieniowo do naszego języka i włączone w obręb polskiej fleksji, tworzono od nich nowe wyrazy. Zostały więc całkowicie zaadaptowane w polszczyźnie. Dziś trudno się czasem domyślić, że nie są to słowa rdzennie polskie. Zadanie domowe: W słowniku wyrazów obcych sprawdź, jaka jest łacińska forma wyrazów przytoczonych w notatce jako zapożyczenia łacińskie (10 przykładów). Które z nich zostały przyjęte do polszczyzny bez zmiany formy, a które przystosowano (adaptowano) do naszego języka? 32
    • Temat: Norma językowa i jej przemiany. 1. Norma językowa(zapis definicji podręcznik s. 65) – zaaprobowany przez społeczeństwo zbiór elementów języka i rządzących nim reguł. Kodyfikują ją słowniki i poradniki językowe. Nieustannie się zmienia, ponieważ zmienia się język. a) Norma skodyfikowana – zawarta w słownikach b) Norma zwyczajowa (zwana zwyczajem językowym lub uzusem) – przyjęty przez większość sposób mówienia, odbiegający od normy skodyfikowanej. c) Błąd językowy – nieświadome, niecelowe i nieuzasadnione odstępstwo od normy językowej. 2. Ćwiczenia z wykorzystaniem słowników (poprawnej polszczyzny, języka polskiego, ortograficzny) 33
    • Temat: Tęsknota do klasycyzmu w poezji współczesnej. (Klasycyzm jako styl i system wartości). 1. Lektura tekstu Jarosława Marka Rymkiewicza „Czym jest klasycyzm?” - to przede wszystkim „odwzorowywanie kształtów”, które powstały w „czasie minionym”; - jak należy rozumieć taką definicję? Nie chodzi o powierzchowne naśladowanie formy („Klasycyzm to nie ukochanie tego, co ładne i gładkie”), lecz o idee ,wokół których rozwija się kultura śródziemnomorska: „To, co się dzieje na wybrzeżach Morza Śródziemnego, nie zaczęło się wczoraj i nie skończy się (miejmy nadzieję) jutro”; - co kryje się pod określeniem „kultura śródziemnomorska”? Ramka s. 80 – Mianem tym określamy kulturę, która rozwinęła się na fundamencie starożytnych cywilizacji basenu Morza Śródziemnego: Grecji, Rzymu, Izraela. Z połączenia elementów judeochrześcijańskich i grecko – rzymskich powstał system wartości akcentujący wolność i prawa jednostki, jej odpowiedzialność za własne czyny, szacunek dla człowieka, sprawiedliwość, demokrację oraz równość wobec prawa; - cechą prawdziwej sztuki jest wieczna współczesność, dlatego każdy artysta powinien znać swoje miejsce w tradycji i podejmować z nią nieustanny dialog; - klasykiem będzie każdy, kto zachowuje szacunek dla tradycji (niezależnie od tego, czy jest to tradycja renesansowa, czy barokowa) 2. Lektura wiersza Czesława Miłosza „Ars poetica?” - co znaczy „ars poetica”? Ramka s. 81 – sztuka poetycka. Tradycyjne określenie wypowiedzi programowych poetów na temat twórczości. Wywodzi się do sławnego wierszowanego listu, który rzymski poeta Horacy skierował do zaprzyjaźnionej rodziny Pizonów; - tytuł to aluzja literacka do tradycji kultury śródziemnomorskiej, tak określa się od stuleci słynny program poetycki Horacego; - jakie inne aluzje dostrzegacie? Aluzja do greckiej koncepcji natchnienia i biblijnych przypowieści o opętanych przez demony; - dlaczego w tytule znalazł się znak zapytania? Wiersz ma formę programu poetyckiego, choć Miłosz konsekwentnie odbiera poezji rangę sztuki; - czym jest więc dla niego poezja? Cudownym darem, który nosimy w sobie bez żadnej zasługi, głosem, który przez nas przemawia, nie wiadomo: demona czy anioła. Jest to jednak dar niebezpieczny, szczególnie dlatego, że świat, w którym żyjemy, jest chory, a ceni się dziś przede wszystkim to, „co chorobliwe”; - jaką ocenę współczesnej kultury formułuje poeta? Gorzką. Z tęsknota mówi o „czasie, kiedy czytano tylko mądre książki/ pomagające znosić ból oraz nieszczęście”. Dzisiejsza literatura to „tysiąc dzieł pochodzących prosto z psychiatrycznej kliniki”; - czy pojawia się jakaś nadzieja? Tak, podmiot liryczny wierzy, że „świat jest inny niż nam się wydaje”, a ludzie zachowali jeszcze podstawowe wartości („i my jesteśmy inni niż w naszym bredzeniu”); - jaka jest zatem rola poezji współczesnej? – Ocalić te najprostsze zasady, pomagać ludziom odnaleźć się w chaosie świata („bo dom nasz jest otwarty, we drzwiach nie ma klucza/ a niewidzialni goście wchodzą i wychodzą”); - wiersz jest – mimo zastrzeżeń poety – realizacją jego tęsknoty. Prostota budowy zdań zbliża go do prozy; rytm zaś – do poezji. 3. Lektura wiersza Zbigniewa Herberta „Dlaczego klasycy” - tytuł wiersza jest pytaniem, tekst – odpowiedzią, a zarazem uzasadnieniem dokonania wyboru; 34
    • - poeta wybiera klasyczne wartości, powołując się na przykład z historii starożytnej Grecji. Świetny historyk i nieszczęsny dowódca z czasów wojny peloponeskiej opisał w swym dziele własną porażkę, za którą zapłacił wygnaniem. Z godnością przyjął swój los, nie tłumaczył się, podał tylko fakty. Ta postawa umiaru budzi podziw i szacunek poety, który porównuje greckiego wodza do „generałów ostatnich wojen”, zachwalających swoje bohaterstwo, tłumaczących się, żebrzących o litość; - ostatni fragment wiersza to refleksja nad sensem sztuki. Jej tematem nie powinny być małe sprawy małych ludzi, rozpaczliwe „żale nad sobą”; - sztuka powinna przedstawiać sprawy jasno i prosto, uczyć godnego i uczciwego postępowania. W przeciwnym razie z naszej epoki zostaną tylko rzeczy bezwartościowe, wstydliwe i „brudne’ (końcowe porównanie: „będzie jak płacz kochanków/ w małym brudnym hotelu/ kiedy świtają tapety”); - wiersz składa się z trzech części; pierwsza ma formę obiektywnej, niemal naukowej relacji; druga wprowadza element porównawczy (dawniej – dziś), przeciwstawiając Tukidydesowi współczesnych generałów; trzecia jest zaś ogólną refleksją nad opowiedzianą historią; - zwraca uwagę gwałtowna zmiana języka w części trzeciej – w miejsce prostych zdań pojawia się skomplikowana, wielokrotnie złożona konstrukcja składniowa, oparta na zaskakującym w kontekście całego wiersza porównaniu i poetyckiej metaforze. Zadanie domowe: Dokonaj analizy eseju Zygmunta Kubiaka „Brewiarz Europejczyka” (s.84 – 85). [ klasycyzm to zespół wartości tworzących śródziemnomorską kulturę; współczesny świat odchodzi od n ich w sposób bardzo niebezpieczny. Ratunkiem jest odwołanie się każdego w miarę swoich możliwości do tych podstawowych prawd, zapisanych zarówno w dziełach Greków i rzymian, jak i w Biblii; klasycyzm staje się więc dla kultury współczesnej bardziej światopoglądem niż stylem artystycznym. Z punktu widzenia dzisiejszej krytyki poeta posługujący się stylistyką barokową nazwany będzie neoklasykiem, ponieważ odwołuje się do systemu wartości określanego najszerzej jako kultura śródziemnomorska]. 35
    • Temat: Teatr elżbietański i dramaty Szekspira. 1. Anglia za dynastii Tudorów Wiek XV w Anglii to zastój na polu kulturalnym, upadek poezji i sztuki, chaos i niepokój. Kraj niszczyła wojna Dwóch Róż, czyli dwóch dynastii, Lancastrów i Yorków. Sytuacja zmienia się w roku 1485. Władzę przejął Henryk Tudor, który pokonał okrutnego samozwańczego tyrana, króla Ryszarda III. Dał on początek dynastii, która położyła kres wojnie Dwóch Róż i umiejętną polityką wprowadziła kraj i społeczeństwo w okres humanizmu, reformacji i potęgi mocarstwowej: Henryk VII ( 1485 – 1509) zapewnił krajowi pokój ( to za jego panowania Krzysztof Kolumb odkrył drogę do Ameryki) i wzrost zamożności mieszkańców; Henryk VIII zasłynął natomiast przepychem swojego dworu w Londynie, zapisał się jako patron poezji, założyciel nowego kościoła anglikańskiego, wyzwoliciel kraju spod zależności Rzymu; jego córka Elżbieta (1558 – 1603) kontynuowała dzieło rozpoczęte przez poprzedników, zreformowała system monetarny, uporządkowała prawodawstwo rzemieślników i cechów, toteż od połowy wieku XVI rozwija się życie umysłowe i sztuka, przyswajane są drogą tłumaczeń dzieła literatury włoskiej, francuskiej i hiszpańskiej, sprowadzane są rzeźby i kosztowne stroje z Południa, a ostatnie piętnastolecie królowej Elżbiety zwie się złotym okresem piśmiennictwa angielskiego. Z wszystkich gatunków literackich doszedł do głosu przede wszystkim jeden – teatr. 2. Rozwój teatrów za królowej Elżbiety a) Tradycja przedstawień teatralnych – zapoczątkował ją kościół w średniowieczu, w wieku XIV i XV przeszła w ręce cechów i mieszczan; w XVI wieku, w okresie reformacji, nasiliła się, kiedy obie wrogie strony posługiwały się sceną i teatrem jako środkiem walki i propagandy religijnej. b) Panowanie Elżbiety – teatr ulega zeświecczeniu, stworzone zostały podstawy dramatu nowożytnego. Londyn zasmakował w rozrywce, dostępnej dla szerokich mas, dla których teatr stanowił kronikę, prasę i zabawę. Najlepsi aktorzy skupili się w stolicy, zawiązywali zespoły i umieli obchodzić wrogie zakazy władz miejskich, niechętnych przedstawieniom, które zazwyczaj odbywały się na dziedzińcach stołecznych zajazdów i oberż. W roku 1576 jeden z aktorów, z zawodu cieśla, Jakub Burbage ( Barbicz), wpadł na pomysł, aby uniezależnić się od ograniczeń i przepisów, nakładanych na aktorów przez władze miejskie stolicy. Wybudował specjalny gmach dla sztuk teatralnych poza murami miasta. Wzór wziął z dawnych dziedzińców zajazdowych, ale udoskonalił go, nadał budynkowi kształt okrągły, aby uzyskać odpowiednią akustykę. Miejsca na parterze przeznaczył dla widzów stojących, zdolnych zapłacić tylko jednego pensa. Dla publiczności zamożniejszej zarezerwował galerie parteru, pierwszego i drugiego piętra, obiegające cylindrycznie od wewnątrz po bokach ścian gmachu. Galerie były przykryte dachem słomianym, podczas gdy środkowa widownia parteru obywała się bez sufitu i dachu, otrzymując światło słoneczne z otwartego szczytu. Wysunięta scena znajdowała się nieco poniżej głów widzów, stojących na parterze, i była oparta na filarach wznoszących się na wysokość dwóch pięter, okrytych daszkiem. Za sceną umieścił ubieralnie dla grających i scenę wewnętrzną, przewidzianą dla akcji, dziejącej się w przestrzeni zamkniętej. Przedstawienia odbywały się po południu, od godziny drugiej do szóstej, przy świetle dziennym. Ten wzorzec naśladowały później, po latach dwudziestych, inne budynki teatralne Londynu. Ważny jest również dlatego, że przez jego scenę przewinęły się ważniejsze tragedie i komedie, tworzone przez grupę tzw. „umysłów uniwersyteckich” m.in. Thomas Kyd i Krzysztof Marlowe, pionierzy sztuki dramatopisarskiej, którzy utorowali drogę czołowemu dramaturgowi epoki – Wiliamowi Szekspirowi. 3. Wielki tragedie Szekspira – „Hamlet”, „Otello”, „Król Lear”, „Makbet” 4. Geneza tragedii: a)”Makbet” – u źródeł tragedii leży osnute wokół rzeczywistych zdarzeń podanie spisane pod koniec XIV wieku, przetworzone przez Raphaela Holinsheda w „Kronikach Anglii, Szkocji i Irlandii”. Szekspir zaczerpnął z tych kronik historię Makbeta i nie związany z nią opis zamordowania króla Duffa przez dowódcę zamku Fores – Donwalda; wykorzystał go w scenie zabójstwa Dunkana. Na podstawie jednego tylko zdania w kronice stworzył postać Lady Makbet 36
    • Temat: „Makbet” Szekspira jako studium zbrodni i dramat o niszczącej sile władzy. 1. Dzieje Makbeta ( plan szczegółowy) 2. Bohaterowie tragedii („kończą ten okres w dziejach literatury europejskiej, w którym – dzięki wielosetletniemu oddziaływaniu estetyki klasycznej – postaci literackie były jednoznacznie dobre, szlachetne, odważne albo też złe, przewrotne, mściwe, okrutne, słowem – monolityczne. Szekspir dostrzegł w człowieku przede wszystkim tragiczne przemieszanie pierwiastków dobra i zła”) Czy taka opinia Janiny Sokołowskiej („Spór o barok”) jest uzasadniona? a) Makbet – szkocki wódz, kuzyn Dunkana, planuje i popełnia królobójstwo. Co decyduje o uznaniu tej sytuacji za tragiczną? ( kontekst wydarzeń; gdyby rzecz sprowadzała się do dokonanej z premedytacją zbrodni, mielibyśmy do czynienia po prostu ze zdeklarowanym złoczyńcą, takim jak Klaudiusz w „Hamlecie”. Makbet jednak nie tylko działa, ale i ulega działaniu innych osób dramatu – Czarownic i Lady Makbet) Czy zatem współczucie dla Makbeta jest uzasadnione? - tak, ponieważ świadomi jesteśmy tego, że bohater zaprzepaścił swoje dotychczasowe wartości: odwagę, waleczność, dobrą sławę ( są one silnie zaakcentowane w ekspozycji). W toku akcji współczucie to umacnia się wobec dręczących Makbeta rozterek i wyrzutów sumienia, spowodowanych jasnym rozeznaniem zbrodniczości własnego postępowania. Wewnętrzna walka między mroczną stroną jego natury a niewątpliwie wrażliwym sumieniem trwa aż do końca, do chwili, gdy pragnie oszczędzić najciężej skrzywdzonego Makdufa. Takie połączenie cech bohatera tragicznego i „czarnego charakteru” daje w efekcie specyficznie elżbietański typ postaci. Angielska szekspirologia określa go terminem „villain – hero” (wilen – hierou) czyli bohater – łotr. Czy Makbetem, jak Antygoną kieruje fatum? Jeśli nie to co? - Makbet ma własną wolę , nie jest spętany ostatecznymi wyrokami antycznego fatum, jest taki, jak jego uczynki, nie taki, jak o sobie mówi i myśli ( podstawę Szekspirowskiej koncepcji ludzkiej osobowości stanowi więc przekonanie, że istotę człowieka odsłaniają jego czyny i zachowania, podejmowane decyzje, wybory, jakich dokonuje. To one określają charakter i zachodzące w nim przemiany, a więc kształtują losy bohaterów). Co potwierdza posiadanie przez Makbeta wolnej woli? - przepowiednia królowania wygłoszona przez Czarownice nie determinuje bohatera, nie musi przecież kierować się otrzymanym proroctwem. Banko ostrzega go zresztą przed piekielną pułapką, „zgubnymi sieciami” złudnych pozorów ( wróżby – w przeciwieństwie do wyroczni z tragedii antycznej – nie determinują dalszych wypadków, stawiają jedynie bohatera przed koniecznością wyboru. - Decyzja popełnienia zbrodni. Makbet zabija Dunkana nie dlatego, że musi zostać królem, lecz dlatego, że chce nim zostać. - Po tym zabójstwie i jeszcze później mógłby zawrócić ze zbrodniczej drogi. Prawda, że staje się to coraz trudniejsze ( konieczność wyznania win i odpokutowania za nie), ale właściwie nic, prócz checi bohatera, ewentualności takiej nie wyklucza. Stwierdzenie, że „wstecz iść niepodobieństwo”, jest jego własnym poglądem, a w istocie – kolejnym wyborem. Jakie są skutki wyborów Makbeta? - degradacja psychiki, żyjący w ciągłym napięciu bohater, znajdujący się stale w sytuacji stresowej, doznaje zaburzeń świadomości o charakterze majaczeń. Przed zabójstwem Dunkana widzi nie istniejący sztylet ( halucynacje wzrokowe), na którego klindze pojawia się krew. Tuż po zbrodni, w królewskiej sypialni, ulega z kolei halucynacji 37
    • słuchowej – donośny głos zapowiada mu utratę snu. I choć więcej nie ma o tym mowy, bezsenność na tle nerwowym wydaje się prawdopodobnym następstwem strasznego czynu, również w czasie uczty doznaje szoku na widok ducha Banka, a w konsekwencji traci kontrolę nad zachowaniem i wypowiadanymi słowami. - Traci wiarę w sens życia ( monolog sceny 5. aktu V): koncepcja świata jako teatru, nazywa je „nędznym aktorem” miotającym się po scenie. Ten motyw świata jako teatru sięga korzeniami antyku. Przypomniany w XII wiecznej Anglii przez Johna z Salisbury (selzberi), popularny w średniowieczu i renesansie ( Kochanowski), stał się jednym z ulubionych konceptów epoki baroku. Nad wejściem do teatru „Globe” widniał ponoć napis „Cały świat gra jakąś rolę”. U Szekspira wątek ten najpełniej prezentuje Jakub w komedii „Jak wam się podoba”. Długi monolog rozpoczyna się od słów: „Świat jest teatrem, aktorami ludzie,/Którzy kolejno wchodzą i znikają”. Obłąkany król Lear równie pesymistyczne jak Makbet mówi o : „wielkiej scenie błazeństw”. Jednak Szekspir nie ogranicza się do przedstawienia życia Makbeta jako krótkotrwałego, nieudanego występu w teatrze. Następuje znamienna degradacja tego motywu. W finałowej scenie Makduf, proponując przeciwnikowi poddanie się, przeznacza mu rolę jarmarcznej osobliwości, atrakcji dla tłumu: „Będziemy trzymać cię jak rzadką bestię I wizerunek twój wnet wywiesimy Na słupie; pod nim damy taki napis: „Tu można ujrzeć tyrana”. Takiej hańby Makbet znieść nie może. Z odwagą rozpaczy podejmuje beznadziejną walkę. Zginie, ale dla „bohatera – łotra” śmierć nie jest tylko karą, ale i wyzwoleniem. b) Lady Makbet – w jaki sposób w tej postaci przejawia się właściwa Szekspirowskim bohaterom niedookreśloność? - w pierwszej chwili wydaje się być jednoznacznie zbrodnicza, amoralna, wręcz demoniczna. Wydaje się potworem, czwartą wiedźmą. Jednak czerń jej charakteru osłabiają wpisane w te postać przesłanki tragizmu. - W akcie I i II jest uosobieniem zła, kobiety – demona ( wiąże się to z ówczesnymi, obiegowymi pojęciami na temat natury kobiet. Już pisarze wczesnochrześcijańscy w pierwszych wiekach naszego tysiąclecia rozpoczęli kształtowanie wizerunku kobiety jako istoty z natury złej, pełnej wszelkich wad. Pamiętano o Ewie, skuszonej w raju przez szatana, jak i niektórych bohaterkach antyku np.. Medei, która zdradziła męża i zabiła własne dzieci. Średniowiecze ten obraz wzmocniło i ujednoznaczniło, a i renesans w powszechnej świadomości niewiele zmienił. Oddziaływanie elity intelektualnej, poetów sławiących niewieście zalety, było ograniczone. Nic dziwnego, skoro nawet Petrarka, autor pięknych sonetów do wyidealizowanej Laury, pisał przy innej okazji: „Kobieta (...) jest prawdziwym diabłem, wrogiem pokoju, źródłem niecierpliwości, okazją do sprzeczek i mężczyzna winien trzymać się od niej z daleka, jeśli chce zaznać spokoju”. Istotny składnik antyfeministycznego piśmiennictwa stanowiły katalogi wad, przywar i słabości. Bez trudu odnajdujemy w nich negatywne cech Lady Makbet) Jakie cechy Lady Makbet odnajdujesz w tym katalogu? - kobieta oczami nieprzychylnych autorów jest: przewrotna i pełna złości, obłudna i kłamliwa w słowach i zachowaniu. Niecierpliwa, pragnie mieć wszystko od razu. Drzemią w niej zbrodnicze instynkty: „do zbrodni goreje, sama już zbrodnią”. W działaniu obraca dobro w zło, burzy porządek natury. Zarazem zaś zwodzi mężczyznę, namawiając go do zła i w konsekwencji prowadzi do zguby. 38
    • Jakie cechy Lady Makbet zaprzeczają temu nieludzkiemu złu, pozornie charakteryzującemu Lady Makbet? - uczuciem autentycznym, choć przejawiającym się w sposób bezsprzecznie amoralny, jest miłość do męża. Z tego punktu widzenia pragnie ona przede wszystkim wywyższenia ukochanego człowieka. Po przeczytaniu listu mówi przecież tylko o jego przyszłości, koronie, do której chce mu utorować drogę. Siebie widzi u boku męża, pełna nadziei, że spełniona przepowiednia „nada blask przyszłym dniom i nocom naszym”. Argument miłości rzuca na szalę podczas decydującej rozmowy, celowo i bardzo po kobiecemu podając w wątpliwość uczucie Makbeta. - Głęboko przeżywa odsunięcie się męża zajętego własnymi sprawami - Kiedy ocali Makbeta przed zdemaskowaniem na uczcie, w ostatnich wypowiadanych świadomie słowach – troszczy się o jego wypoczynek. - Tragizm wzmacnia też słabo zarysowany wątek świadczący o tym, że Lady Makbet jest nie tylko żoną, a raczej była, ale także matką. Pamięć o tym, że straciła dziecko to wciąż żywa tragedia nie spełnionego macierzyństwa Jaką funkcję pełni postać lady Makbet? - dzięki niej Szekspir wprowadza do dramatu ważny problem maski przywdziewanej na cudzy użytek. Według Szekspira sprzeczność między prawdą a pozorami stwarzanym dla oszukania świata lub ukrycia się przed nim to główna przyczyna tragizmu człowieka ( ten motyw często powraca w jego twórczości ). Maska bowiem niszczy swego twórcę. Fałsz, iluzja mająca zwieść innych, godzi w tego, kto się nią posługuje. Gdy Makbet wraca do Inverness, narzucenie mu maski w wyglądzie i zachowaniu jest pierwszą myślą Lady Makbet, warunkiem dalszego działania. Szczerość może być tylko przeszkodą: „Twoje oblicze, mężu, jest istną tablicą”. Własne mistrzostwo w obłudzie demonstruje Lady Makbet już wkrótce, witając Dunkana. Mąż akceptuje jej sposób myślenia dopiero po podjęciu decyzji o zbrodni, jako wymuszoną okoliczność, konieczność: „Fałsz serca i fałsz lic muszą iść społem”. W noc zabójstwa elementem gry pozorów staje się nakazane przez Lady Makbet przebranie – oboje wkładają nocny ubiór, by udać, że spali. Zdobycie władzy nie oznacza kresu iluzji. Teraz Makbet, przejąwszy inicjatywę, musi dbać o to, by „uczynić twarze przyłbicami serc”. Ale w odróżnieniu od Lady Makbet nie potrafi. Podczas uczty popełnia niewybaczalny błąd – odsłania na chwilę prawdziwe, nie zamaskowane oblicze. W której scenie patologiczny stan Lady Makbet ukazany został najbardziej przejmująco? - w scenie chodzenia i wykonywania czynności we śnie bez udziału świadomości. Opisuje to Dama, relacjonując wcześniejsze czynności swej pani. Ale stan psychiki Lady Makbet, skutek przeżyć ponad siły, długo tłumionych napięć, odtrącenia i samotności, jest znacznie bardziej złożony. Jego różnorodne symptomy pokazał Szekspir tak precyzyjnie, że dziś bez trudu możemy postawić diagnozę. To lunatyzm, któremu towarzyszy lęk przed ciemnością, automatyzm ruchów ( słynny gest obmywania rąk), halucynacje wzrokowe ( krwawe plamy) i węchowe ( zapach krwi), urywana rozmowa z nieobecnym Makbetem. Mamy zatem do czynienia z tzw. reakcją rozszczepieniową – z ucieczką od rzeczywistości w majaczenie poprzez eliminację świadomości w części osobowości. Wkrótce przychodzi przewidywany przez lekarza kres cierpień – Lady Makbet popełnia samobójstwo. Nie ma pewności, czy uczyniła to w ataku choroby, czy w chwili świadomości podjęła decyzję ostatecznej ucieczki. Gdy wojska Malkolma stają przed murami, ginie „szatańska królowa”, ale także – złamana, udręczona kobieta. c) Czarownice – trzy tajemnicze istoty, które „na wrzosach” koło Forres zastąpiły drogę Makbetowi i Bankowi, niezmiennie budzą spory interpretatorów. Co o nich wiemy? - nazywane są czarownicami tylko w „nagłówkowych” nazwach postaci, oddzielających kwestie, Makbet jeden tylko raz nazywa je „wiedźmami”, w oryginale Szekspir nazywa je „Weird Sisters” (uierd sisters) – Siostry Rządzące Losem. 39
    • - Ich wygląd zewnętrzny opisuje Banko: są wychudzone, dziwacznie odziane, wydają się być kobietami, ale mają brody (podkreślają one ich nadnaturalność) - Ich przynależność do innego niż ludzki świata podkreślają umiejętności: potrafią znikać, latać na sicie i zamieniać się w zwierzęta ( „szczur bez ogona”). Szkodzą ludziom: czarami uśmiercają świnie, posługują się wiatrami, wywołując burze morskie. Przede wszystkim zaś za pomocą magicznych praktyk (zaklęcia, „diabelska zupa”) przepowiadają przyszłość – dwuznacznie i zwodniczo. Ich moc nie jest jednak nieograniczona, podlegają Hekate i jeszcze potężniejszym władcom. Mogą nękać żeglarza, ale nie są w stanie zatopić statku. Wyraźna dwoistość Czarownic, łączących mroczną powagę prorokiń – kusicielek ze swawolną, diabelską złośliwością odzwierciedlała złożoność wykorzystanego przez Szekspira materiału. Czego uosobieniem są Czarownice? - oświeceniowi racjonaliści i ich spadkobiercy widzieli w nich jedynie uosobienie niższych stanów psychiki, projekcje myśli bohatera lub widowiskowe ozdobniki bez większego znaczenia - romantycy, zafascynowani niesamowitością tworów poetyckiej wyobraźni, trafnie uznawali samodzielny byt tych nadnaturalnych osób dramatu. W autonomicznej rzeczywistości są bowiem Czarownice postaciami realnie istniejącymi i działającymi. 3. „Makbet” jako dramat o władzy. Jakie miejsce zajmował król w średniowiecznej strukturze społecznej? - najwyższe i wyraźnie wyodrębnione. Namaszczony świętymi olejami podczas obrzędu koronacyjnego, wyposażony w formułę o boskim pochodzeniu władzy, a zatem bliski temu, co pozaziemskie, winien był bezwzględnie przestrzegać praw moralnych. Król z jakiegokolwiek powodu nieprawy, niesprawiedliwy czy zbrodniczy nieodwołalnie – przynajmniej w teorii – tracił monarszy majestat. Zasada, że zły władca sam sobie odbiera prawo rządzenia i tytuł do czci, uzasadniała odmowę posłuszeństwa tyranowi. Jakim władcą jest Makbet? - Makbet – król Szkocji już w chwili koronacji jest władcą niegodnym panowania. Zabijając Dunkana popełnił nie tylko morderstwo, ale także pogwałcił uświęcony majestat. - Pozbawiając tronu Malkolma, złamał nienaruszalne prawo legalnej sukcesji. - Rychło okazał się tyranem wobec poddanych, nic więc dziwnego, że zapoczątkowany przez jednostki sprzeciw szerzy się coraz bardziej, aż do finału, gdy Makbet zostaje sam. Z tego punktu widzenia akcja tragedii mieści się jakby w ramach ukazujących dwie przeciwstawne sytuacje. Złamany dzięki wodzowi Makbetowi bunt Makdonwalda jest karygodnym zamachem wymierzonym w prawowitego władcę. Bunt przeciw Makbetowi to wręcz obowiązek poddanych, których działanie dopomaga w przywróceniu naturalnych praw następcy tronu. W jaki sposób uwydatniona została niegodziwość Makbeta? - przez kontrast z trzema sylwetkami królów nieskazitelnych: • Dunkana – którego nawet zabójca nazywa „nieskazitelnie czystym/ W pełnieniu swego wielkiego urzędu”, jest pełen godności, wspomina się o „złotej krwi” • Edwarda – otoczony nimbem świętości pobożny król Anglii, obdarzony mocą uzdrawiania „wyproszoną z nieba” i darem proroczym, stanowi dla swego ludu prawdziwe błogosławieństwo. • Malkolma – znajdujący się na progu swego panowania odziedziczył po ojcu prawość charakteru. Jego cnoty, wyraźne mimo rozbudowanych fałszywych oskarżeń, zdają się gwarantować sprawiedliwe rządy. Czemu służy prezentacja tych negatywnych i pozytywnych przykładów osób najwyżej w hierarchii postawionych? - miała sens wychowawczy: losy złych królów winny być lekcją dla następnych - „Nikt nie zakwestionuje prawdziwego pożytku(...) tragedii, która sprawia, że królowie boją się zostać tyranami, a tyranowie wyjawiają swoje tyrańskie usposobienie(...); ona daje nam sposobność do poznania, że kto berło srogiej władzy okrutnie dzierży, ten lękać się musi zastraszonych poddanych, strach ten odbija się na jego sprawcy” (słowa poety angielskiego, nieco starszego od Szekspira Philipa Sidney’a). 40
    • Temat : Kochankowie z Werony. 1. Czas i miejsce akcji a) Czas nieokreślony, ale współczesny Szekspirowi, wydarzenia rozgrywają się w ciągu 5 dni. b) Miejsce akcji – Werona, w piątym akcie także Mantua ( miejsce ucieczki Romea). Umieszczenie wydarzeń we Włoszech jest jedynie umowne – w dramacie pokazuje Szekspir realia życia w Anglii w XVI wieku. 2. Historia Romea i Julii: Historia Romea i Julii jest dość prosta, choć nie można powiedzieć, że banalna. Współczesny poeta, Stanisław Barańczak, tak ją streszcza: Rody Werony: ważny raban. Młodzi: hormony. Starzy: szlaban. Mnich: lekarstwem zielarstwo? Finał: trup grubą warstwą. Jednak, żeby zrozumieć problemy bohaterów, należy przyjrzeć się tej opowieści dokładniej. Oto mamy dwa zwaśnione rody: Montekich i Kapuletich. Przyczyna ich nienawiści przepadła gdzieś w mrokach niepamięci, ale wciąż trwają bójki i awantury. Właśnie od sporu między służbą obydwu rodzin zaczyna się dramat Szekspira. I jeden, i drugi ród podjudza walczących, zanim jednak sami włączą się do walki, pojawia się książę Werony. Pod karą śmierci zabrania dalszych walk, przypominając jednocześnie: Domowe starcia, z marnych słów zrodzone Przez was, Monteki oraz Kapulecie, Trzykroć już spokój miastu zakłóciły(...). W tym czasie Romeo wcale nie kocha Julii, nawet jej nie zna. Obiektem jego westchnień jest zupełnie inna kobieta – Rozalina, siostrzenica Kapuletiego. To z jej powodu wybiera się potajemnie na bal maskowy do domu wroga swej rodziny, ale tam poznaje swoje przeznaczenie – córkę gospodarza, Julię. Rodzice planują ją wydać za Parysa – krewnego księcia. Jednak córka Kapuletich i syn Montekich zakochują się w sobie od pierwszego wejrzenia. Mają świadomość, że nienawiść dzieli ich rodziców, ale nie potrafią żyć bez siebie. Franciszkanin, ojciec Laurenty, udziela im potajemnie ślubu w swojej celi. Zakonnik liczy na to, że związek tych dwojga młodych zakończy bezsensowne waśnie pomiędzy rodzicami. Sytuacja się jednak komplikuje: krótko potem podczas sprzeczki kuzyn Julii – Tybalt – zabija Merkucja, przyjaciela Romea. Sam Romeo bezskutecznie próbuje zapobiec walce, wie, że Tybalt jest teraz i jego krewnym. Kiedy jednak Merkucjo umiera, zaślepiony rozpaczą Monteki chce go pomścić – zabija w pojedynku Tybalta. Książę, widząc słuszny powód gniewu, skazuje Romea nie na śmierć, lecz na wygnanie z Werony. Dla młodzieńca to żaden akt łaski – będzie przecież daleko od swojej ukochanej... Julia także jest w rozpaczy. Opłakuje śmierć krewnego, ale także rozstanie z dopiero co poślubionym mężem. Wzruszające jest ich pożegnanie po pierwszej i jedyne wspólnej nocy. Romeo ucieka do Mantui, pocieszony przez ojca Laurentego, że z czasem emocje opadną i powrót będzie możliwy. Niestety, z trudnych do zrozumienia powodów ojciec Julii postanawia przyspieszyć jej ślub z hrabią Parysem. Rzekomo dlatego, że panna zbyt opłakuje zabitego Tybalta. Julia jest przerażona. Boi się wyznać prawdę o potajemnym ślubie z wrogiem rodziny, nie może też popełnić bigamii. Ojciec Laurenty postanawia jej pomóc: daje napój, po którego wypiciu dziewczyna zapadnie na czterdzieści dwie godziny w sen podobny do śmierci. 41
    • Według tego planu Julia obudzi się w grobowej krypcie, tam spotka ją powiadomiony przez mnicha Romeo i razem uciekną do Werony. Początkowo wszystko się udaje: w przewidzianym dniu ślubu z Parysem zrozpaczeni rodzice znajdują rzekomo zmarłą córkę. Wesele zmienia się w pogrzeb. Niestety, do Romea nie dociera wiadomość wysłana przez ojca Laurentego. Od służącego Baltazara dowiaduje się jedynie o śmierci Julii. Zrozpaczony młodzieniec kupuje truciznę i powraca do miasta. Przy grobie ukochanej spotyka Parysa, zabija go w pojedynku. Potem pozostaje mu jedynie wypić truciznę i cieszyć się z bliskiego spotkania z żoną: „Do ciebie, Julio!”. Ojciec Laurenty zbyt późno dowiaduje się, że posłany przez niego zakonnik nie dostarczył listu nieszczęśnikowi, zbyt późno też przybywa do grobowca. Julia budzi się i widzi zwłoki ukochanego. Namowy franciszkanina nie ocalą jej życia – gdy ojciec Laurenty na chwilę ją opuszcza, dziewczyna wbija sobie w serce sztylet Romea. Ogromny jest ból rodziców młodej pary, gdy prawda wychodzi na jaw. Do tej tragedii doprowadziła ich wzajemna nienawiść, więc postanawiają zakończyć spory. Ojciec Julii mówi: Monteki, bracie mój, podaj mi rękę: Niech to oprawą będzie dla mej córki; Więcej nie mogę żądać. Ojciec Romea postanawia odlać ze złota posąg Julii. Młodzi zostaną też pochowani we wspólnym grobie: Tak i Romeo stanie przy swej żonie; Dzieląc za życia, złączymy ich po zgonie. 3. Miłość najważniejszą siłą. a) Historia dojrzewania – Szekspir pokazuje w swym dramacie, jak dwoje ludzi zmienia się pod wpływem uczucia, dorasta do miłości i wymagań życia. Julia - gdy poznajemy Julię, ma 14 lat, Romeo jest od niej niewiele starszy. Obydwoje są właściwie jeszcze dziećmi i nie zmienia tego fakt, że w czasach Szekspira wcześniej zawierano małżeństwa ( matka Julii w jej wieku już była mężatką i matką!). - początkowo dziewczyna jest więc uległa i posłuszna, ale zmienia to miłość Romea. W słynnej scenie balkonowej Julia bez wahania wyjawia swoje uczucia – choć trochę się obawia, by Romeo jej szczerości nie uznał za płochość. Jest impulsywna, ale też wie, czego chce. - Widać wyraźnie jak Julia przestaje być dziewczynką a staje się kobietą. To ona mówi o ślubie i poleca ukochanemu rozmowę z ojcem Laurentym. Pytana przez matkę o małżeństwo, w niedzielę odpowiada: „O tym zaszczycie jeszcze nie myślałam”, a w poniedziałek za plecami rodziców wychodzi za mąż za kogoś, kogo pokochała. Jak widać, wielka to zmiana! - Późniejsze tragiczne wydarzenia jeszcze przyspieszają dojrzewanie Julii. Gdy dowie się o śmierci Tybalta, stanie po stronie męża. Będzie broniła swojej miłości za wszelką cenę: sprzeciwi się ojcu, później okłamie go, udając własną śmierć. Julia jest gotowa opuścić na zawsze rodzinną Weronę, by tylko mogła być z mężem. Jak wielkiej odwagi wymaga od dziewczyny wypicie usypiającego napoju! Przecież Julia nie może mieć pewności, czy w ogóle się obudzi... Gdy się okaże, że nie udało się przechytrzyć losu, Julia – już dojrzała kobieta – świadomie wybiera samobójstwo. Romeo - Dorasta także Romeo, choć nie tak szybko jak jego ukochana. Gdy opowiada ojcu Laurentemu o swej miłości do Julii, ten gani go za zmienność uczuć – ledwie wczoraj 42
    • bohater kochał się w pięknej Rozalinie! Ta miłość nie przeszkadzała mu zresztą w zabawach z przyjaciółmi. - Nawet po ślubie Romeo zachowuje się jak niedorosły młodzieniec. Na wieść, że został skazany na wygnanie płacze, narzeka na swój los, mówi o samobójstwie. - Dojrzałym mężczyzną staje się Romeo dopiero wówczas, gdy dociera do niego wiadomość o śmierci Julii. Wcześniej skłonny do patosu i wielkich słów, teraz planuje konkretne czyny – pisze list pożegnalny do ojca, kupuje truciznę. Wypijając ją w grobowcu, cieszy się, że wkrótce będzie z ukochaną. W bohaterach „Romea i Julii” fascynujące jest właśnie to połączenie dojrzałości z typową dla ludzi młodych impulsywnością, szczerością uczuć. b) Miłość jak najważniejsza siła. W tragedii Szekspira miłość przeplata się ze śmiercią – i zwycięża ją! To niezwykłe uczucie jest jednocześnie źródłem radości i cierpienia. Szekspir pokazuje, taką miłość, jaką później rozsławią romantycy: skomplikowaną i nieszczęśliwą. Uczucie połączy kochanków od pierwszego wejrzenia. Jedno spojrzenie na Julię wystarczyło, by głosić pochwałę jej urody: Ona zachwyca świec jarzących blaski; Piękność jej wisi u nocnej opaski Jak drogi klejnot u uszu Etiopa. Nie tknęła ziemi wytworniejsza stopa. Jak śnieżny gołąb wśród kawek, tak ona Świeci wśród swoich towarzyszek grona. Julia także poddaje się uczuciu i głosząc obawy przed męską niestałością, wyznaje miłość. Słowa zakochanych to najsławniejsze w literaturze cytaty: Romeo! Czemuż ty jesteś Romeo! Wyrzecz się swego rodu, rzuć tę nazwę! Lub jeśli tego nie możesz uczynić, To przysiąż wiernym być mojej miłości, A ja przestanę być z krwi Kapuletów. (akt II,sc. II) Na skrzydłach miłości Lekko, bezpiecznie ten mur przesadziłem, Bo miłość nie zna żadnych tam i granic. (akt II, sc. II) Chcesz już iść? Jeszcze ranek nie tak bliski, Słowik to, a nie skowronek się zrywa I śpiewem przeszył trwożne ucho twoje. Co noc on śpiewa owdzie na gałązce Granatu, wierzaj mi, że to był słowik. (akt III, sc. V) 43
    • Temat: „Romeo i Julia“ jako tragedia o nienawiści i samotności. 1. Tragedia rodzinna i studium samotności człowieka. Tragedia Szekspira mówi nie tylko o miłości, ale i o uczuciach negatywnych: złości, nienawiści, agresji. Dawny spór między rodzinami jest powodem ciągłych awantur. Padają ostre słowa. W świecie pokazanym przez Szekspira nie ma właściwie czystych, pięknych uczuć poza miłością Romea i Julii. Kochankowie pozostają sami z własnymi rozterkami. Żadne z nich nie może liczyć na wsparcie rodziców. Rodzice Romea nie są może oschli, ale syn nie będzie szukał u nich pomocy. Na przykładzie Kapuletich pokazuje Szekspir, jak więzi rodzinne bywają pozorne. Po pierwszej rozmowie Parysa z ojcem Julii można by sądzić, że kocha on bardzo swe jedyne dziecko: Ziemia schłonęła wszystkie me nadzieje: Oprócz tej jednej; ona jest, Parysie, Życia mojego jedyną nadzieją. Zupełnie inaczej mówi Kapuleti o córce, gdy ta odmawia wyjścia za hrabiego: Ty blednico! Ty tłumoku; Lalko łojowa! Zdanie Julii nie jest brane pod uwagę, a jej ślub z Parysem ma jedynie zaspokoić ambicje ojca. Od dziewczyny odsuwa się także matka, która nie chce konfliktu z mężem: Nie mów nic do mnie, nic ci nie odpowiem; Rób, co chcesz, wszystko mi obojętne. Piastunka Marta, wcześniej tak sprzyjająca miłości Romea i Julii, radzi swej wychowance po prostu zapomnieć o mężu i zaczyna wychwalać zalety Parysa. Nawet ojciec Laurenty nie jest całkowicie bezinteresowny. Daje młodym ślub, myśląc nie o ich szczęściu, ile o tym, że to małżeństwo doprowadzi do zgody między dwoma rodami. Jest franciszkaninem, jego marzeniem jest więc powszechny pokój. Romeo i Julia pozostają więc samotni, zdani na siebie – nikt w pełni nie rozumie ich uczuć. Ich miłość pozostaje tarczą broniącą przed złem, choć jednocześnie wybierają zło, by tę miłość ochronić. Obydwoje muszą kłamać, udawać ( nie pierwszy to raz ludzie szlachetni tak bronią się u Szekspira przed złem i okrucieństwem świata). Zrozpaczona Julia gra dobrą córkę i zgadza się na małżeństwo z Parysem. Wielką mistyfikacją jest także popełnione przez nich samobójstwo? Można w nim zobaczyć ucieczkę od takiego świata, wybór wolności. 2. Człowiek wobec losu. Bohaterowie tragedii antycznej zależeli od Fatum, ono decydowało o ich życiowych przypadkach. W tragedii Szekspira człowiek w większym stopniu wpływa na swój los – jego upadek lub wygrana zależą od podjętych decyzji. W przypadku Romea i Julii sprawa wygląda nieco inaczej. Dlaczego ich miłość kończy się tak nieszczęśliwie? Już samo uwikłanie w konflikt ojców można uznać za przejaw złego losu. Gdyby nie ten spór... Kapuleti nic właściwie nie ma przeciwko młodemu Montekiemu. Mówi o nim: [...]cała Werona ma za młodzieńca pełnego przymiotów. Utwór Szekspira można więc odczytać także jako dramat o nieuchronności przeznaczenia. Los zetknął dwoje młodych ludzi, którzy wcale o sobie nie myśleli. Romeo był nieszczęśliwie zakochany w Rozalinie, posłuszna rodzicom Julia miała na balu dokładniej się przyjrzeć hrabiemu Parysowi. Przypadek? Żadne z nich nie wybierało obiektu uczuć, a trudniej byłoby im wybrać kogoś bardziej nieodpowiedniego. Julia mówi: Dziwny miłości traf się na mnie iści, Że muszę kochać obiekt nienawiści. 44
    • Ich niespodziewane szczęście zostaje jednak na samym początku zniszczone przez zły los. Już kilka godzin po ślubie Romeo zabija Tybalta, choć tak bardzo chciał uniknąć bójki, i zostaje skazany na banicję. Fortuna jest nieprzychylna także Julii, którą rodzice chcą wydać siłą za Parysa. Najwyraźniej jednak zły los ujawnił się w zakończeniu utworu. Dokładnie obmyślony plan ojca Laurentego rozbije się o mały szczegół: brat jan nie dostarczy do Mantui listu z wyjaśnieniem intrygi. Skutek? Samobójstwo Romea, późniejsze samobójstwo Julii... W wypowiedziach bohaterów można już wcześniej znaleźć świadomość wypełniającego się przeznaczenia. Po zabiciu Tybalta Romeo krzyczy: „Jestem igraszką losu!”. Zrozpaczona Julia częściej mówi o śmierci: Pójdź, nianiu, prowadź mnie w małżeńskie łoże, Nie mąż, już tylko śmierć w nie wstąpić może. Igraszką losu stał się także biedny Parys, może trochę zbyt pewny siebie, ale naprawdę kochający Julię. Zamiast własnego ślubu przeżył pogrzeb narzeczonej, a jemu samemu przyniosło śmierć – przypadkowe! – spotkanie Romea u grobu Julii. 3. Tragedia Szekspira jako źródło inspiracji. Szekspir jest niewyczerpanym źródłem inspiracji dla pisarzy późniejszych epok. Zachwycili się nim romantycy – postacie z jego dramatów zapowiadają szczególną kreację bohatera romantycznego. Także Romeo i Julia – samotni, przeżywający wewnętrzne i gwałtowne emocje – buntujący się przeciw światu, który chce zniszczyć ich szczęście. Ten motyw spotkamy w „Cierpieniach młodego Wertera” Goethego i IV części „Dziadów” A. Mickiewicza. W wielu utworach można też znaleźć bezpośrednie nawiązania do tragedii Romea i Julii: „W Weronie” C.K.Norwida, „W Weronie” M.Konopnickiej, „Kochankowie z Werony” J.Iwaszkiewicz (tragedia), film w reżyserii Baza Luhrmanna( z Leonardo di Caprio). Zadanie domowe: 1. Napisz pracę na podany temat ( tekst z tematem). 2. Dokonaj interpretacji wiersza Norwida lub Konopnickiej „W Weronie”. ( chętni) 45
    • Pochwała życia na wsi w utworze Mikołaja Reja „Żywot człowieka poczciwego” i „Pieśni świętojańskiej o Sobótce” Jana Kochanowskiego. Wieś stanowiła dla twórców renesansowych Arkadię, krainę szczęśliwości, oazę spokoju. Warto jednak pamiętać, że byli oni szlachcicami, więc nie pracowali na roli. Zatem ich spojrzenie na wieś jest subiektywne. Zupełnie inaczej spoglądał na nią ciężko pracujący chłop. Jako pierwszy pochwałę wsi wypowiedział Mikołaj Rej w „Żywocie człowieka poczciwego”. W rozdziale „Rok na cztery części rozdzielon” pisze Rej o pożytkach płynących z wiejskiego życia. Każda pora roku niesie coś pożytecznego dla gospodarza – ziemianina. Wiosną spaceruje on po ogrodzie, szczepi drzewka i krzewy, dogląda też siewu w polu. Latem zbiera owoce swej pracy – jabłuszka i śliweczki w sadzie, gruszeczki, świeże masełko. (Pisarz używa wielu zdrobnień, które podkreślają jego zadowolenie z takiego trybu życia). Z kolei jesień to czas zbiorów w polu, wzorowy gospodarz z myślą o zimie dba o to, by spichlerze były przygotowane na gromadzenie zboża, bydło oprzątnięte. Zabezpiecza też drzewa i krzewy przed nadchodzącą zimą, zbiera grzyby w lesie. Natomiast zima to czas wytchnienia od pracy w polu. O tej porze roku ziemianin łowi ryby w przerębli, chodzi na polowania, spędza wieczory w otoczeniu rodziny. Człowiek w utworze Reja podporządkowuje się rytmowi przyrody, zmienności pór roku i współżyje z naturą, a nie przeciwstawia się jej. Pory roku są więc odpowiednikiem okresów ludzkiego życia. Gdy minie wiosna – dzieciństwo, lato – młodość, jesień – dojrzałość i nadejdzie zima – starość człowiek poczciwy, wzorowy szlachcic ziemianin nie czuje strachu przed śmiercią, która stanowi dla niego kolejny etap w życiu, nie boi się śmierci, bo życie wiódł godne, poczciwe i zgodne z prawami przyrody. Podobne spojrzenie na wieś prezentuje Jan Kochanowski w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce”. Jest to cykl pieśni śpiewanych przez 12 panien, które chwalą życie na wsi. Pieśni te towarzyszą obchodom pogańskiego święta Sobótki (w noc świętego Jana, gdy puszczano wianki na wodę). Szczególną pochwałą wsi jest „Pieśń panny XII” rozpoczynająca się słowami: „Wsi spokojna, wsi wesoła”. Panna XII zestawia ze sobą życie żeglarza, dworzanina i prostego człowieka. Żeglarz ryzykuje swym życiem, żyje w nieustannym zagrożeniu, dworzanina otaczają ludzie żądni zaszczytów, musi nieustannie knuć intrygi lub staje się ofiarą intryg. Zupełnie inaczej egzystuje się na wsi: tu żyje się spokojnie, praca stanowi źródło utrzymania, ale też radości, jest powodem do dumy i zadowolenia. Nie trzeba martwić się o pożywienie, bowiem przyroda obficie obdarza dobrami wzorowych gospodarzy. Dzieci wychowywane są w szacunku dla starszych, pracowita i zapobiegliwa gospodyni wspomaga męża i dba, by w domu niczego nie zabrakło. Wieś to Arkadia, tu żyje się zgodnie z rytmem natury. Zupełnie inną, niesielankową wizję wsi prezentuje inny poeta epoki renesansu – Szymon Szymonowic. Jego sielanka „Żeńcy’ to właściwie anty – sielanka. Bohaterkami utworu są dwie wiejskie dziewczyny – Olucha i Pietrucha. Pracują one na pańskim polu pod czujnym okiem ekonoma, który nie szczędzi im krytyki, ciągle pogania do pracy, potrafi nawet użyć bata. Dziewczyny, by ulżyć swej ciężkiej doli nieustannie krytykują zarządcę, Pietrucha wypowiada pod jego adresem złośliwe uwagi, ale uważa, by ich nie usłyszał. Mówią, że ma pewnie w domu złą, brzydką żonę i dlatego z taką niechęcią odnosi się do kobiet. Śpiewają też piosenkę o słonku. Zazdroszczą mu, że kiedy skończy swą wędrówkę po niebie, może odpocząć, podczas gdy one nadal pracują. Zatem życie na wsi nie jest wcale sielanką dla chłopa – nawet gorzej – jest ono sprzeczne z prawami natury. Przyroda układa się do snu, słońce zachodzi, a na pańskim polu chłopi dalej pracują. Szymonowic marzył o tym, by wieś była Arkadią, miejscem szczęśliwym, oazą sprawiedliwości społecznej, ale jednocześnie dostrzegał, że współczesnej mu wsi do tego ideału sporo jeszcze brakuje. 46
    • Postawy bohaterów „Odprawy posłów greckich” Jana Kochanowskiego wobec spraw ojczyzny. „Odprawa posłów greckich” to pierwszy polski dramat. Jego temat zaczerpnął Kochanowski z mitu „O wojnie trojańskiej”. Osią konstrukcyjną dramatu jest więc przybycie do Troi posłów greckich – Menelaosa, męża Heleny i Ulissesa, z żądaniem, aby Trojańczycy oddali piękną Helenę, uprowadzoną przez królewicza trojańskiego – Parysa. Homer w „Iliadzie” również wspomina o tym wydarzeniu, jednak jest ono u niego tylko epizodem. Przybycie posłów stawia obywateli trojańskich przed koniecznością dokonania wyboru. Od początku zaznaczają się sprzeczne stanowiska. Przeciwnikiem oddania Heleny jest syn króla Troi, Parys, sprawca porwania. Argumentuje swe racje przekonaniem, że Helena została mu ofiarowana przez boginię Afrodytę (kiedy przyznał jej tytuł „najpiękniejszej”), zatem ma do niej pełne prawo. Na swoją stronę przeciąga posłów, nie przebierając w środkach – stosuje więc przekupstwo, a jeśli ono nie skutkuje – groźbę. Parys to przykład egoisty i samoluba – myśli wyłącznie o sobie, nie interesuje go los państwa, narażonego na niebezpieczeństwo. Uważa, że wszystkich można kupić, jest więc nieuczciwy. Cechuje go również lekkomyślność – nie chce i nie potrafi przewidzieć politycznych skutków swoich kaprysów. Ponadto jest obłudny i fałszywy – swojego głównego oponenta – Antenora – próbuje przekupić, a gdy nie osiąga efektów, zaczyna mu grozić. Po jego stronie stanie większość posłów, między innymi Ikateon – sejmowy warchoł i krzykacz, który myśli wyłącznie o korzyściach materialnych. Tacy jak on, zdaniem Kochanowskiego, doprowadzają do ruiny Rzeczpospolitą. Bowiem dramat Kochanowskiego nie dotyczy wyłącznie Troi. Pod płaszczykiem Troi ukrył poeta Polskę XVI wieku. Świadczą o tym polskie realia w utworze – Troja nazywana jest Rzeczpospolitą, posłowie podczas obrad Rady Trojańskiej zachowują się krzykliwie, a do porządku przyprowadzania są laską marszałkowską (atrybut marszałków polskiego sejmu, w Troi go nie znano). Zupełnie inną postawę zajmuje Antenor – doradca króla Priama. Jest mądrym i dojrzałym politykiem. Od początku uważa, że Helena powinna wrócić do prawowitego męża. Oskarża Parysa o to, że dla zaspokojenia własnych zachcianek naraża Rzeczpospolitą na ogromne niebezpieczeństwo. Ostrzega go słowami: „Niechże się Parys tak drogo nie żeni”. Przewiduje niebezpieczeństwo, ostrzega przed nim, jest przy tym odważny – nie boi się przeciwstawić Parysowi podczas obrad. Na wskroś uczciwy – nie ulega próbie przekupstwa ani groźbom. Główną wartością jest dla niego prawda i jej broni. Patriotyzm swój udowadnia wtedy, gdy rada Trojańska głosuje za pozostawieniem Heleny w Troi. Antenor, mimo porażki, stawia sprawy kraju ponad prywatnymi i ponad emocjami – udaje się do króla Priama i radzi, by rozpocząć przygotowania do wojny, bowiem najlepszym sposobem walki jest atak. Kochanowski pod maską Troi ukrył Polskę XVI wieku i bardzo surowo ocenił jej obywateli. Tylko nieliczni, jak Antenor, stawiają interes państwa ponad egoizm i dbałość o prywatne sprawy. Pozostali myślą wyłącznie o korzyściach osobistych. Źle i niesprawnie funkcjonują sejmy, posłowie są przekupni. Ojczyźnie grozi kryzys, bowiem losy państwa zależą od moralności jej mieszkańców, a tej moralności są oni pozbawieni. Dlatego słowami Ulissesa wypowiada poeta przestrogę do takich jak Parys i Ikateon ( a takich jest więcej) – ostrzega, że w kraju, w którym brak silnego rządu, w którym wszystko można kupić złotem, w którym prawa nic nie znaczą a sprawiedliwości nie ma – nie może być dobrze, że grozi mu katastrofa. Nakłania do opamiętania się. Dramat Kochanowskiego jest ponadczasowy. Przypomina rządzącym, że służba publiczna to obowiązek i wyróżnienie, że władza ma służyć ludziom, którzy ją wybrali a nie osobistym korzyściom. 47
    • Utwory Jana Kochanowskiego wyrazem troski o losy ojczyzny. Jan Kochanowski zapisał się w historii literatury nie tylko jako wybitny humanista renesansowy, ale również jako wzorowy obywatel, któremu los kraju leżał głęboko na sercu. Dlatego jego utwory obok treści uniwersalnych, zawierają również troskę o losy ojczyzny. Ostrzeżeniem przed kierowaniem się obywateli korzyściami osobistymi z pominięciem dobra ojczyzny można nazwać „Odprawę posłów greckich”. Ta renesansowa tragedia stanowi przestrogę dla tych, którzy zapomnieli, czym jest dobro publiczne. Jej treścią jest... . Wyrazem troski o losy ojczyzny jest również pieśń V „O spustoszeniu Podola przez Tatarów”. Powstała ona po tym, jak na Podole napadli Tatarzy, złupili je, wymordowali mężczyzn, a kobiet i dzieci wzięli do niewoli. Tekst jest nasycony emocjami – poeta wydaje się wstrząśnięty bezmyślnością rodaków, którzy nie zadbali o zabezpieczenie granic. Stało się nieszczęście – mówi Kochanowski – spustoszono polską ziemię, ograbiono ją, porwano dzieci i kobiety, zhańbiono szlacheckie córy, a agresji dokonał lud barbarzyński. Następnie omawia przyczyny tego hańbiącego wydarzenia – to bezkrólewie, brak stałego wojska, egoizm i prywata szlachty, która prowadzi wystawne życie, jada na złotych talerzach, ale żałuje pieniędzy na podatki, pozwala, by granic nikt nie strzegł. Polska jest niczym stado owiec, pozbawione pasterza i otoczone przez zgraję wilków. Proponuje jednak poeta działania zaradcze – stało się to, co się stało, jednak, aby nigdy więcej się nie powtórzyło, szlachta musi się opodatkować na rzecz wojska zaciężnego, postawić dobro ojczyzny ponad własnym, nie wahać się oddać za nią życia. W zakończeniu zwraca się Kochanowski z żarliwym apelem do szlachty – „Skujmy talerze na talery!Skujmy” (a więc przetopmy złote i srebrne talerze na talary, płaćmy podatki), ale i z ostrzeżeniem przed zbagatelizowaniem niebezpieczeństwa grożącego ojczyźnie – jeśli Polacy nie posłuchają ostrzeżenia i nie zastosują środków zaradczych – kraj zostanie poważnie zagrożony. Radzi więc, by Polak był mądry choć po szkodzie, jeśli tak się nie stanie, to obawia się, że: „Nową przypowieść sobie Polak kupi/ że i przed szkodą i po szkodzie głupi”. 48
    • Renesansowy charakter fraszek Jana Kochanowskiego. Fraszki Kochanowskiego to zbiór około 300 króciutkich i dłuższych utworów, mających od 2 do 30 wersów o urozmaiconej treści i wykwintnej formie. Są one rodzajem pamiętnika, w którym zapisywał on swoje przygody, otwarcie spowiadał się ze swych uczuć i myśli, opowiadał o otaczającym go świecie. Fraszka to gatunek liryki, wzorowany na antycznym epigramacie, czyli krótkim utworze lirycznym. Gatunek ten w literaturze polskiej stworzył Kochanowski i on nadał mu nazwę. Zaczerpnął ją z języka włoskiego, w którym „frasca” znaczy „gałązka z liśćmi, drobiazg, klejnocik, błahostka, drobiazg”. Fraszki są zróżnicowane tematycznie i stylistycznie – obok poważnych, refleksyjnych, pisał Kochanowski też żartobliwe. 1. Fraszki filozoficzne i refleksyjne, w których odbija się światopogląd epoki i człowieka renesansu to: a) „O żywocie ludzkim” – człowiek ukazany jest tu jako zabawka, kukiełka w rękach ślepego losu. Życie ludzkie to teatr, człowiek jest aktorem. Po skończonym przedstawieniu każdy z nas, niczym jarmarczna kukiełka, trafia do „mieszka” (woreczka, do którego chowano lalki po przedstawieniu). We fraszce stworzył więc Kochanowski koncepcję życia jako teatru, człowieka – jako marionetki. Podobną koncepcję zaproponował starożytny, rzymski filozof Platon. Jego zdaniem bogowie stworzyli człowieka dla zabawy, jest on marionetką w rękach bogów, jego losem rządzi ślepa fortuna. Zdaniem Platona ludzie powinni wyciągnąć z tego wnioski – nie warto się martwić o jutro, bowiem nikt nie zna przyszłości, nie wiadomo nawet, czy będzie jakieś jutro. Dlatego należy korzystać z życia, używać go, bo i tak będzie to, co ma być. Również Kochanowski zaleca, by zaufać Boskiej Opatrzności i nie bać się tego, co i tak nieuniknione – śmierci. b) „Do gór i lasów” – to również fraszka refleksyjna, ale jednocześnie autobiograficzna. Ukazuje w niej Kochanowski koleje własnego życia. Wspomina okres studiów, udziału w wyprawie moskiewskiej, liczne podróże. Porównuje się do mitycznego bożka Proteusa, który słynął z tego, że mógł zmieniać kształty. Równie urozmaicone było życie poety. Ale z tego burzliwego życia wyciąga Kochanowski wnioski – radzi trzymać się głoszonej przez starożytnych epikurejczyków zasady „korzystania z życia”, kierowanie się horacjańską dewizą „carpe diem” (chwytaj dzień). 2. Fraszki obyczajowe, w których „maluje” poeta realia codziennego życia, zwłaszcza dworskiego: a) „O kapelanie” – to satyra na duchownych, którzy mają skłonność do nadużywania alkoholu i zaniedbywania obowiązków religijnych. Kochanowski dostrzega ich wady, ale utwór nie jest atakiem, satyrą. To raczej żartobliwe napomnienie, aby zachowywać się dostojniej. b) „O doktorze Hiszpanie” – to rodzajowa scenka z życia dworskiego, doktor rezygnuje z udziału w uczcie i idzie spać. Jednak jego pijani przyjaciele wyłamują drzwi, a później wszyscy piją do rana. Kiedy doktor wstaje, z bólem głowy, pamięta tylko, że kładł się spać trzeźwy, a wstaje pijany. Kochanowski nie moralizuje i nie prawi nikomu kazań, życie na dworze traktuje jako doba zabawę. c) „Do Hanny” to fraszka o tematyce miłosnej. Nie jest to jednak utwór poważny. Co prawda tytułowa Hanna nie darzy podmiotu mówiącego uczuciem, pozostaje obojętna wobec niego, chętnie przyjmuje pierścionek z diamentem, ale serce nadal ma obojętne, jednak nie ma tu nastroju poważnego. Jest to raczej rodzaj dworskiego flirtu, zabawy, ale i hołdu oddanego pięknym kobietom. 49
    • d) „Na nabożną” – to również fraszka obyczajowa. Swój talent obserwacji wykorzystał Kochanowski, by opisać jeszcze jedną ludzką wadę – jest nią fałszywa pobożność. Tytułowa bohaterka, zdaniem autora, zbyt często chodzi do spowiedzi. Nie jest to jednak dla niego dowód pobożności, lecz jej braku – bowiem człowiek o czystym sumieniu nie musi się spowiadać często. Stąd słowa wniosek: „Jeśli nie grzeszysz, jako mi powiadasz/ czemu się miła tak często spowiadasz?” 3. Fraszki okresu czarnoleskiego: Zmęczony życiem dworskim, nieustannymi intrygami, poeta przeniósł się do Czarnolasu, ożenił się i znalazł swoją Arkadię. Fraszki z tego okresu są pochwałą wsi i rodzinnego życia. Wśród nich: a) „Na lipę” – to fraszka poświęcona ukochanemu drzewu poety – lipie rosnącej przed domem. To ona jest tu podmiotem lirycznym – lipa zwraca się do gościa, aby usiadł w jej cieniu i odpoczął sobie. b) „Na dom w Czarnolesie” – to również pochwała wiejskiego, prostego życia. Ale to właśnie ta prostota sprawia, że poeta czuje się szczęśliwy. Zmienia się świat wartości – nie zależy mu na bogactwie, wielkim domu, złotogłowiem obijanych ścianach (złotogłowie – to tkanina zdobiąca ściany, przetykana nitką ze szczerego złota, synonim bogactwa). Te wartości, jak mówi poeta, mogą gromadzić inni. On sam prosi Boga o życie spokojne, zdrowie, czyste sumienie i szacunek ludzi. 50
    • Przygody człowieka myślącego – test sprawdzający wiedzę i umiejętność związane z kulturą renesansu. Wersja A Imię i nazwisko ......................................................................................... klasa ......................... 1. Co oznacza termin „reformacja”: a) prąd filozoficzny; b) zmianę ustroju państwa; c) ruch religijny; d) pochwałę człowieka. 2. Które z wymienionych gatunków twórcy renesansowi przyjęli z antyku: a) kazanie, fraszka; b) misterium, sonet; c) dialog, legenda; d) tren, tragedia. 3. Jan Kochanowski jest autorem utworów; a) Odprawa posłów greckich, Żeńcy b) Pieśń o cnocie, O żywocie ludzkim; c) Sonety do Laury, Do Hanny; d) Żywot człowieka poczciwego, O miłości. 4. Do jakiego wydarzenia historycznego nawiązuje pieśń Jana Kochanowskiego zaczynająca się słowami: Wieczna sromota i nienagrodzona szkoda Polaku: a) napad Szwedów na Polskę; b) najazd Tatarów na Polskę; c) bitwa pod Chocimiem; d) wojna kokosza. 5. Człowiek poczciwy Reja to: a) katolik; b) obywatel; c) szlachcic – ziemianin; d) dworzanin. 6. A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci. Słowa te są nawiązaniem do filozofii: a) chrześcijańskiej; b) epikurejskiej; c) sceptycznej; d) platońskiej. 7. Wszystki płacze, wszystki łzy heraklitowe/ I lamenty, i skargi Simonidowe/ Wszystki troski na świecie, wszystki wzdychania/ I żale, i frasunki, i rąk łamania. Podkreślone wyrazy są: a) antonimami; b) antytezami; c) synonimami; d) zdrobnieniami. 8. Proszę niech ze mną me rymy nie giną/ Ale kiedy ja umrę ony niechaj słyną. Który motyw odnajdujesz w przywołanym fragmencie fraszki Jana Kochanowskiego: a) carpe diem b) exegi monumentum; c) memento mori; d) danse macabre. 9. To sobie z oną rozkoszą nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzerzuszek, nasadzisz maluneczków, ogóreczków. Jaką funkcję pełnią w przywołanym cytacie z utworu Mikołaja Reja podkreślone wyrazy: a) prezentują piękno otaczającej przyrody; b) wyrażają zadumę nad światem; c) prezentują filozofię pisarza; d) wyrażają emocje i spontaniczność. 51
    • 10. Które z podanych wydarzeń historycznych NIE wpłynęło na ukształtowanie się renesansu: a) wielkie odkrycia geograficzne; b) ogłoszenie teorii Mikołaja Kopernika; c) powołanie Świętej Inkwizycji; d) zapoczątkowanie reformacji. 11. Sens kluczowego hasła humanistów, słów Terencjusza Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce – najlepiej oddaje stwierdzenie: a) znam wielu ludzi i jestem otwarty na pomaganie im w kłopotach; b) nic mnie nie zdziwi, wiem, że człowiek jest zdolny do każdej podłości; c) wiele w życiu widziałem, wiele doświadczyłem, jestem człowiekiem obytym; d) najwięcej uwagi poświęcam poznaniu prawdy o człowieku i jego życiu. 12. Przeczytaj wypowiedzi czterech współczesnych osób. a) Jestem humanistą. Jako antropolog badam kultury ludów pierwotnych i doszedłem do wniosku, że teoria ciągłego doskonalenia się człowieka jest fałszem. b) Jako muzyk i humanista często rezygnuję z ambicji i gram muzykę popularną, bo przecież najważniejsze jest sprawianie ludziom radości i schlebianie ich gustom. c) Czuję się humanistą i aby zgłębić tajemnice człowieka, poświęciłem się astrologii. Dziś wiem na pewno, że przyszłość każdego z nas jest przesądzona i zapisana w gwiazdach. d) Nie wiem, czy jestem bardziej fizykiem, czy humanistą. Wiele czasu poświęcam na to, by poznać mechanizmy naszego życia i wciąż rośnie we mnie podziw dla ludzkich możliwości. Jaki zawód wykonuje człowiek, który nie popełnił błędu, nazywając siebie humanistą? ....................................................................................................................................................... 13. Jakie ważne dla renesansu zjawisko opisano w poniższych słowach: Ich udział w życiu kulturalnym polegał na tym, że za wszelką cenę starali się wspierać utalentowanych rodaków, opłacali ich studia i podróże, zachęcali do tworzenia i nagradzali ich dzieła. ...................................................................................................................................................... 14. Przeczytaj uważnie fragment współczesnej piosenki Andrzeja Sikorowskiego. Jest na końcu mapy taka wieś, Gdzie przy polnej drodze domy dwa, Gdzie ze studni wodę trzeba nieść, A jedynym światłem, światło dnia. Wskaż element, który najsilniej wiąże tę wizję wiejskiej krainy szczęśliwości z renesansowym rozumieniem arkadii ziemiańskiej: a) odosobnienie, oddalenie od zgiełku miasta; b) możliwość życia w samotności, daleko od tłumu; c) uwolnienie się od zdobyczy cywilizacji; d) podporządkowanie się człowieka prawom natury. Wersja A 15. Które z przysłów najlepiej odzwierciedla renesansowy topos koła fortuny: a) Czego fortuna nie dała, tego nie wydziera. b) Fortuna często rozumowi przeczy. c) Nigdy fortuna miejsca nie zagrzeje, zawsze jest w ruchu, ciągle zmienia swe koleje. d) Choćby człek u fortuny w kieszeni siedział, nie ma takiego, który by o biedzie nie wiedział. 16. Współczesny eseista i poeta Stanisław Barańczak napisał: [...] dla starożytnych Rzymian [...] być cnotliwym oznacza żyć rozumnie, w zgodzie z naturą, przyjmować życie takim, jakim jest i we wszystkich okolicznościach zachować równowagę ducha. Z którym z pojęć ważnych dla kultury renesansu można kojarzyć tak rozumianą cnotę: a) antropocentryzmem; b) arkadią; c) humanizmem; d) afirmacją życia. 52
    • Imię i nazwisko ............................................................................................. Wersja A 17. Który z fragmentów „Pieśni IX z ksiąg II” Jana Kochanowskiego najlepiej odzwierciedla podstawowe założenia filozofii stoickiej: a) Nie porzucaj nadzieje jakoć się kolwiek dzieje. b) Nic wiecznego na świecie Radość się s troską plecie. c) Ty nie miej za tracone Co może być wrócone. d) Lecz na szczęście wszelakie serce ma być jednakie. 18. Przyporządkuj fragmenty „Trenów” Jana Kochanowskiego elementom trwale przypisanym do gatunku zwanego epicedium: 5p. A. Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszuko, tym zniknieniem swoim Pełno nas, a jakoby nikogo nie było [...] B. Nigdyć by ona miała bez wielkiej żałości Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości I serdecznego bólu [...] C. Nie dopuściłaś nigdy matce się frasować Ani ojcu myśleniem zbytnim głowę psować. To tego, to owego wdzięcznie obłapiając I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając. D. O to się ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie, Że twoja najmilejsza Orszuleczka żywie. E. Tego się synu trzymaj, a ludzkie przygody Ludzkie noś, jeden jest Pan smutku i nagrody. F. Wiodłem swój żywot skromnie, Że ledwo kto wiedział o mnie, A zazdrość i złe przygody Nie miały mi w co dać szkody. Pochwała osoby zmarłej Rozpamiętywanie wielkości poniesionej straty Żal Pocieszenie Napomnienie 19. Wyobraź sobie, że jakimś cudem w szekspirowskim teatrze Globe pojawili się znani aktorzy współcześni. Którego z nich wielki dramaturg obsadziłby najprawdopodobniej w roli zakochanej w Hamlecie Ofelii: a) Leonarda di Caprio; b) Julię Roberts; c) Krystynę Jandę; d) Alicję Bachledę – Curuś. 20. Dla dramatu szekspirowskiego typowe jest: a) przestrzeganie zasady trzech jedności; b) wyłącznie wysoki styl; c) nieprzedstawianie scen krwawych; d) współistnienie scen racjonalistycznych i fantastycznych. Punktacja 24 – 22 punkty – bardzo dobry Życzę powodzenia!!! 21 – 18 punktów – dobry 17 – 13 punktów – dostateczny 12 – 10 punktów – dopuszczający 53
    • Przygody człowieka myślącego – test sprawdzający wiedzę i umiejętność związane z kulturą renesansu. Wersja B Imię i nazwisko ......................................................................................... klasa ......................... 1. Którą z wymienionych cech uznasz za typową dla epoki renesansu: a) anonimowość dzieł; b) powrót do antyku; c) uniwersalizm; d) augustynizm. 2. Wskaż cechę typową dla noweli: a) epizodyczność; b) sceny zbiorowe; c) utwór jednowątkowy; d) kompozycja otwarta. 3. „Czego chcesz od nas Panie” to: a) sielanka; b) lamentacja; c) hymn; d) sonet. 4. Z którym gatunkiem antycznym spokrewniona jest fraszka: a) oda; b) sonet; c) psalm; d) epigramat. 5. Lecz na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie – słowa te są nawiązaniem do filozofii: a) stoickiej; b) tomistycznej; c) hedonistycznej; d) platońskiej. 6. Wieczna Myśli, któraś jest dalej niż od wieka...- tak zaczyna się fraszka „O żywocie ludzkim”. Jak nazywa się figura stylistyczna zastosowana w przywołanym przykładzie: a) anafora; b) apostrofa; c) onomatopeja; d) kontrast. 7. Nazwij motyw antyczny, który występuje w cytowanym fragmencie: Stada igrają przy wodzie/ A sam pasterz, siedząc w chłodzie/ Gra w piszczałkę proste pieśni/ A faunowie skaczą leśni: a) wędrówka; b) zabawa; c) Arkadia; d) miłość. 8. Czy jest życie według autora fraszki kończącej się pointą: Naśmiawszy się nam i naszym porządkom/ Wemkną nas w mieszek jako czynią łątkom: a) zabawą; b) turniejem; c) teatrem; d) żeglowaniem. 9. Wskaż cytat świadczący o przezwyciężeniu kryzysu światopoglądowego autora „Trenów”: a) Błąd – wiek człowieczy; b) Teraz nagle ze stopniów ostatnich zrzucony; c) Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest; d) Ludzkie przygody, ludzkie noś. 54
    • 10. Przeczytaj uważnie słowa wypowiedziane przez jednego z najsłynniejszych ludzi renesansu: Ani anioł, ani papież nie da ci tyle, ile daje ci Bóg w twej parafii. Papież odwiedzie cię nawet od darów bożych, które masz za darmo, do swoich darów, które musisz kupować. (...) Pamiętaj zawsze o jednym: to, co musisz kupować od papieża, to nie jest ani dobre, ani też nie pochodzi od Boga. (...) Chrystus nie żądał głoszenia odpustów, lecz Ewangelii(...) Jaką pewną informację o ich autorze możesz sformułować po lekturze tekstu: a) był zwolennikiem reformacji; b) był człowiekiem oszczędnym, nie przywiązywał wagi do dóbr materialnych; c) był proboszczem dbającym o swoich parafian; d) był badaczem Pisma Świętego. 11. Z pojęciem humanizmu NIE kojarzysz: a) gruntownych studiów nad kulturą Greków i Rzymian; b) światopoglądu antropocentrycznego; c) zgłębiania praw rządzących światem; d) zainteresowania życiem pozagrobowym. 12. W zacytowanym fragmencie „Odprawy posłów greckich” Kochanowskiego: O, nierządne królestwa i zginienia bliskie,/ gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość ma miejsce [...] Podkreślone wyrazy zostały użyte w znaczeniu: a) pozbawione władzy, liczą się; b) pozbawione władzy, ciążą; c) grzeszne, liczą się; d) grzeszne, decydują. 13. Przyjrzyj się liście gatunków literackich, jakie można znaleźć w dorobku twórców renesansowych. Wśród nich są trzy takie, których nie znały poprzednie epoki. Twoim zadaniem jest wskazanie dwu spośród nich. Towarzyszące im litery wpisz w odpowiednie miejsce: a) tren, b) sielanka, c) nowela, d) elegia, e) pieśń, f) esej, g) sonet, h) tragedia ....................................................................................................................................................... 14. Jan Kochanowski pisał w Pieśni XIX księgi I”: jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy,/ Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy. Które określenie najlepiej oddaje sens słowa sława w tym fragmencie: a) zdobyć wielki rozgłos; b) cieszyć się dobrą opinią, mieć dobrą reputację; c) uchodzić za niedościgły wzór, być niepowtarzalnym; d) być powszechnie znanym, zapisać się na trwałe w historii. 15. Słownik języka polskiego podaje wiele synonimów słowa poczciwy. Wskaż ten, który jest najbliższy znaczeniu, jakie przypisywała mu Mikołaj Rej, pisząc „Żywot człowieka poczciwego”: a) życzliwy w stosunku do ludzi; b) łagodny, przyjazny; c) dobroduszny; d) zacny, dobry. 16. Pozostając we władaniu wyobraźni, ustal, kogo Szekspir skreśliłby z listy płac, gdyż miałby pewność, że osoba o takiej specjalności nie miałaby w jego teatrze nic do zrobienia: a) suflera; b) osobę wpuszczającą widzów; c) scenografa; d) aktorów. 17. Wskaż scenę z „Makbeta” W. Szekspira, która nie byłaby możliwa do pokazania w starożytnym teatrze greckim: a) rozmowa Makbeta z Lady Makbet o planie zabójstwa króla Dunkana; b) Monolog Makbeta o życiu – teatrze; c) Scena spotkania na wrzosowisku Banka i Makbeta z czarownicami; d) Dialog Nieznajomego z żoną Malcolma. 55
    • Imię i nazwisko ........................................................................................................ Wersja B 18. Jan Kochanowski nie mógł znać pojęcia toposu, ale w swojej twórczości często wykorzystywał motywy literackie. Skojarz fragmenty jego utworów ze znanymi toposami: 5p. A. Więc śmierć nieużyta Tak za gardło chwyta Bogate pany, jako proste sługi. B. Proszę, niech ze mną za raz me rymy nie giną, Ale kiedy ja umrę one niechaj słyną. C. Zacność, uroda, moc, pieniądze sława Wszystko to minie jako polna trawa. D. Nic wiecznego na świecie, radość się z troską plecie. E. Wsi spokojna, wsi wesoła, który głos twej chwale zdoła? 1. topos arkadii 2. topos exegi monumentum 3.topos koła fortuny 4. topos vanitas 5. topos dance macabre 6. topos cierpienia niezawinionego 19. „Treny” dowodzą zachwiania renesansowego światopoglądu ich twórcy. Wskaż cytat będący ostrą polemiką z filozofią stoicką: a) Człowiek nie kamień, a jako się stawi Fortuna, takich myśli nas nabawi. b) Próżno morzem nie pływamy, Próżno w bitwach nie bywamy: Ugodzi nieszczęście wszędzie, Choć podobieństwa nie będzie. c) W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy, W rozkoszy – żałość lekce szanujemy. d) Ty wszytki rzeczy masz za fraszkę sobie, Jednaką myśl tak w szczęściu, jako i w żałobie Zawżdy niesiesz. 20. Nazwij popularny topos renesansowy, który został wykorzystany w poniższym fragmencie „Makbeta” Szekspira: Życie jest tylko przechodnim półcieniem,/ Nędznym aktorem, który gra swą rolę/ Przez parę godzin wygrawszy na scenie/ W nicość przepada – powieścią idioty./Głośną, wrzaskliwą, a nic nie znaczącą. ....................................................................................................................................................... Punktacja 24 – 22 punkty – bardzo dobry Życzę powodzenia!!! 21 – 18 punktów – dobry 17 – 13 punktów – dostateczny 12 – 10 punktów – dopuszczający 56