گیاهان در قرآن
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

گیاهان در قرآن

on

  • 2,673 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,673
Views on SlideShare
2,673
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
12
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

گیاهان در قرآن گیاهان در قرآن Document Transcript

  • ‫گیاهان در قرآن) انار(‬ ‫نام قرآنی: ُ ّان‬ ‫رم‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، هندی، پنجابی: انار؛عربی: رمان؛عبری: ر ّن؛بنگالی: دالم؛مراتی: دالم؛مراتی:‬ ‫م‬ ‫دالمب،سانسكریت، گجراتی: دا ِم؛ بنگالی،تلگو: دا ِم؛ كشمیری:دان؛ملیالمی: متلوم، تامیلی:‬ ‫ر‬ ‫د‬ ‫مادولی؛انگلیسی:‪pomegranate‬؛فرانسوی:‪grenade‬؛ ایتالیایی:‪melograno, melagrana‬؛‬ ‫آلمانی:‪Granatapfel‬؛لتینی:‪granatum‬؛ اسپانیایی:‪granada‬؛ روسی:‪granat‬؛یونانی:‬ ‫‪.rodi‬‬ ‫نام علمی:‪ Punica granatum‬از تیره انار ‪Punicaceae‬‬ ‫1‬
  • ‫اشارات قرآنی:‬ ‫١- وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا و من النخل من طلعها قنوان دانیة و جنات من اعناب والزیتون والرمانمشتبها وغیرمتشابه‬ ‫انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون. )انعام/99)‬ ‫اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن نبات‬ ‫ساقه ای سبز و از آن دانه هایی بر یكدیگر چیده و نیز از جوانه های نخل، خوشه هایی سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند. به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند.‬ ‫٢-و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون‬ ‫والرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین.) انعام/141)‬ ‫و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درخت خرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد.‬ ‫٣- فیهما فاكهة و نخل و رمان.( رحمن/86)‬ ‫در آن دو، میوه هست و نخل هست و انار هست.‬ ‫در قرآن مجید سه جا از رمان نام برده است. در سوره انعام/141 درباره میوه این درختان‬ ‫توصیه مهمی شده است. در آن ذكر شده: چون ثمر آوردند از آنها بخورید و در روز درو، حق‬ ‫آن را بپردازید؛ معنی این دستور آن است كه خداوند انحصار یا مالكیت فردی محصولت‬ ‫كشاورزی و نباتی را نمی پسندد.‬ ‫تاریخچه انار‬ ‫2‬
  • ‫زادگاه انار كه نام علمی آن" پونیكا گرانتوم" می باشد، ایران است؛ هر چند نوع خودروی آن در‬ ‫هندوستان) در كوههای هیمالیا(، افغانستان و سوریه می روید. انار میوه ای بسیار لذیذ و آبدار‬ ‫است و از روزگاران بسیار قدیم به عنوان میوه ای خوراكی و هم برای مصارف پزشكی اهمیت‬ ‫بسیار داشته است. در باغهای معلق بابل درختان انار بسیار خوبی كاشته بودند و در مصر‬ ‫باستان انار را می شناختند. در زمان حضرت موسی انارهایی بسیار مرغوب در فلسطین، سوریه‬ ‫و لبنان كاشته می شد. شهر ِ ّن به واسطه انار مرغوب آن، رمان)انار(، شهری معروف بود.‬ ‫رم‬ ‫كاشت انار در منطقه مدیترانه و كشورهای شرقی مانند هندوستان در زمانهای آخر متداول شد.‬ ‫اما پس از نفوذ اسلم در اسپانیا كاشت انار در آن سرزمین معمول شد و در قرن سیزدهم میلدی‬ ‫در انگلستان متداول گردید. بعدها اسپانیاییها این میوه پرارزش را به دنیای جدید یعنی مكزیك و‬ ‫فلوریدا بردند. كاشت آن كم كم در دیگر كشورها گسترش یافت و اكنون تقریب ً در تمام كشورهای‬ ‫ا‬ ‫منطقه گرمسیر و معتدل می روید. اكنون نوع مرغوب انار از ایران، تركیه، افغانستان، سوریه،‬ ‫مراكش و اسپانیا وارد می شود. شهر شلپور)شعله پور( هند به داشتن انارهای شیرین شهرت‬ ‫دارد. در ضیافتهای بزرگ در تركیه، انار از جمله میوه هایی است كه مهمانان را با آن پذیرایی‬ ‫می كنند.‬ ‫فوائد انار‬ ‫ارزش انرژی زایی میوه انار 56% است. آب انار بسادگی هضم می شود و شامل 51% مواد‬ ‫قندی است كه منبعی سرشار از سدیم است و نیز شامل مقدار زیادی ریپوفلوین، تیامین، نیاسین،‬ ‫ویتامین ‪ ،C‬كلسیم و فسفر می باشد. پروتئین و چربی آن بسیار اندك است.‬ ‫انار ماده ای غذایی مطبوع و دارای خواص طبی بسیار است. دارویی مقوی برای قلب است و‬ ‫برای التهاب معده و جلوگیری از درد دل نافع است. آب انار شربتی م ّرد و بسیار عالی است و‬ ‫ب‬ ‫به هنگام اسهال تشنگی را برطرف می كند. در درمان اسهال ساده و اسهال خونی مؤثر است.‬ ‫آب انار برای انواع ناخوشیها از قبیل التهاب قولون، كم خونی، یرقان، فشارخون، بواسیر و درد‬ ‫مفاصل دارویی مفید است. و اگر با عسل خورده شود صفرا را كم می كند. در بسیاری از‬ ‫ناراحتیهایی كه با روش هومیاپاتی- هومیاپاتی)‪ (Homeopathy‬یك روش درمانی كه در آن‬ ‫بیماران را با داروهایی درمان می كنند كه همان داروها در بدن سالم علیم همان بیماری را ایجاد‬ ‫می كند.) فرهنگ پزشكی انگلیسی- فارسی، احدوت(- معالجه می شوند میوه انار تجویز می‬ ‫شوند.‬ ‫3‬
  • ‫جوشانده پوست ریشه انار كه شامل ماده قلیایی پلتریرین و جوهر مازواست، دارویی بسیار مؤثر‬ ‫برای دفع كرمها از جمله كرم روده است. نقل شده كه این جوشانده برای بیماری سل مؤثر است.‬ ‫پوست ضخیم انار سبب می شود كه این میوه با كیفیت خوبی نگهداری شود. انار را می توان تا‬ ‫شش ماه نگهداری كرد. پوست انار بیش از 02% جوهر مازو دارد و گاهی در صنعت چرم‬ ‫سازی به كار می رود. چرم معروف مراكشی و اسپانیایی در زمان گذشته با پوست انار دباغی‬ ‫می شد.‬ ‫گل انار دارای خاصیت طبی بسیار زیادی است. و در مورد سقط جنین غیرعمدی تجویز می شود.‬ ‫گلهای سرخ روشن انار شامل رنگ دانه هایی با كیفیت عالی است.‬ ‫گیاهان در قرآن) انجیر)‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫تیننامهای متداول:فارسی، اردو، هندی، پنجابی، بنگالی، مراتی: انجیر؛ عربی: تین؛ عربی: تینه؛‬ ‫تلگو: انجورو؛ کشمیری: انجور؛ تامیلی، ملیالمی: سیمای آتی؛ بنگالی: دومور؛ سانسکریت:‬ ‫4‬
  • ‫کاکودومبریکا؛ انگلیسی:‪fig‬؛ فرانسوی:‪figue‬؛ آلمانی:‪Feige‬؛ لتینی:‪ficus‬؛ ایتالیایی:‪fico‬؛‬ ‫یونانی:‪sukio,suko‬؛ روسی:‪inzhir,figa‬؛ اسپانیایی:‪.higo‬‬ ‫نام علمی:‬ ‫‪ Ficus carica‬ز تیره توت ‪Moraceae‬‬ ‫اشاره قرآنی:‬ ‫1.سوره تین/1-4‬ ‫والتین و الزیتون و طور سینین‬ ‫و هذا البلد المینلقد خلقنا النسان فی احسن تقویمسوگند به انجیر و زیتون. سوگند به طور‬ ‫مبارک. به این شهرایمن، که ما آدمی را در نیکوتر اعتدالی بیافریدیم.‬ ‫در قرآن مجید فقط یک مرتبه کلمه تین)انجیر( آمده است. اما این یگانه یادآوری، اهمیتی بسیار‬ ‫دارد. خداوند به تین و زیتون، طورسینا و بلد امین)مکه( سوگند یاد می کند و می فرماید آدمی‬ ‫در این دنیا به نیکوترین اعتدالی آفریده شده است.‬ ‫مولنا عثمانی دلیل نام بردن تین و زیتون در سوگند سوره تین را دلیلی بر سودمندی بسیار این‬ ‫دو میوه می داند. ذکر نام طورسینا در این آیه به علت آن است که از این جا به موسی وحی شد.‬ ‫و شهر مکرم )مکه( که به نام بلد امین به آن اشاره شده حاکی از اهمیت مکان و علو مقام‬ ‫شهری است که حضرت محمد صلی ال علیه و آله برای ابلغ پیام الهی اسلم از آن جا مبعوث‬ ‫شد.‬ ‫مولنا مودودی معتقد است که سوگند خداوند به انجیر و زیتون در این آیه قرآن در واقع اشاره‬ ‫ای است به شام و فلسطین که پر از باغهای وسیع انجیر و زیتون است و پیامبرانی بسیار در این‬ ‫دو شهر زاده شدند.‬ ‫به نظر مولنا حقانی تین نام شهری بود که اکنون دمشق نام دارد و زیتون نام قدیم اورشلیم بود.‬ ‫برخی دیگر از دانشمندان گفته اند که تین و زیتون نام دو کوه در شمال جزیرة العرب است.‬ ‫بعضی نیز گفته اند تین اشاره به درخت انجیری است در بهشت که آدم و حوا بدن خود را با برگ‬ ‫5‬
  • ‫آن پوشاندند. به عقیده دیگری تین نام جایی بود که کشتی نوح از آن جا عازم سفر شد و اهمیت‬ ‫زیتون از آن جهت بود که پرنده ای را که نوح آزادش ساخته بود با شاخه ای زیتون به نشانه‬ ‫ظاهرشدن دوباره خشکی و گیاه بازگشت.) سفر پیدایش 11/8(‬ ‫بنابر نقل مولنا عبدالماجد تعدادی از علما معتقدند گیاهان و جاهایی که در سوره تین به آنها‬ ‫اشاره شده بیانگر اهمیت چهار دین آن عصر است. از این رو ذکر تین) انجیر( اشاره به دین‬ ‫گواتمابودا است زیرا او در زیر درخت انجیر به نیروانا واصل شد. اشاره به زیتون یعنی مذهب‬ ‫حضرت مسیح )ع(. زیرا در زیر درخت زیتونی به او وحی شد . کوه سینا)طور( دللتی روشن‬ ‫بر دین موسی است و شهر مکرم مکه) بلدامین( به معنی دین اسلم و حضرت محمد صلی ال‬ ‫علیه و آله رسول خدا می باشد. علمه یوسف علی بیان می کند که انجیر هندی درختی است که‬ ‫مهاتما بودا در زیر آن به نیروانا واصل شد.‬ ‫تین یا زیتون چه اشاره به درخت باشد، چه اشاره به جایی که این درختان در آب می رویند، در‬ ‫واقع به علت اهمیتی که برای انسان دارند این دو نام در قرآن مجید آمده است.‬ ‫انجیر شاید گیاهی بومی سوریه و فلسطین و مصر باشد، زیرا نوع خودرو و هم نوع پرورشی آن‬ ‫در این سرزمینها دیده می شود. طول متوسط این درخت حدود 01 متر است و سالی دوبار میوه‬ ‫می دهد. این درخت تنها با وجود حشره ای به نام مگس انجیر میوه می دهد؛ در صورت نبودن‬ ‫این حشره باروری غیرممکن است و میوه ای به دست نمی آید. لزم است این حشره به مناطق‬ ‫جدیدی که کاشت درخت انجیر در آن متداول می شود منتقل گردد وگرنه درخت انجیر ثمر نمی‬ ‫دهد.‬ ‫فوائد انجیر‬ ‫انجیر ماده ای سرشار از موادغذایی است و چون الیافی ندارد خوردن آن مخصوصاً پس از‬ ‫بهبود از بیماریهای طولنی تجویز می شود. گذشته از حدود شصت درصد مواد قندی موجود در‬ ‫آن، دارای مقدار محسوس جوهرلیمو و اسیدمالیک و نمکهای کانی نیز می باشد. آنزیم مهمی به‬ ‫نام فیسین ‪ Ficin‬نیز در انجیر دیده می شود. انجیر غذایی است کامل و به سادگی هضم می‬ ‫شود. از نظر طبی ماده ای است که سنگ کلیه و صفرا را برطرف می کند و در رفع انسداد‬ ‫خفیف کبد و طحال مؤثر است. این میوه برای بهبود بواسیر و نقرس تجویز می شود و برای‬ ‫نارسایی کبد نیز مفید است. درحدیثی حضرت محمد صلی ال علیه و آله به بیماران مبتل به‬ ‫بواسیر توصیه می کند که مرتب ً انجیر بخورند.‬ ‫ا‬ ‫6‬
  • ‫انجیر هرچند گیاه بومی سوریه، فلسطین و مصر است. اما بیش از دو هزار سال پیش در ایتالیا‬ ‫متداول و بزودی بومی آن جا شد و سریع در اروپای جنوبی از جمله یونان گسترش یافت. در‬ ‫زمان افلطون انجیر احتمالً معروفترین میوه یونان بود. او انجیر را چنان دوست داشت که مردم‬ ‫او را فیلوسوکوس، فیلو) دوستدار( سوکو) انجیر(، می خواندند و کلمه فیلوسوف از آن گرفته‬ ‫شد.‬ ‫انجیر خوراکی از میوه های بومی هند نیست هر چند دیگر گونه های آن به طور خودرو در‬ ‫هندوستان می روید. در زبان سانسکریت کلمه ای به معنای انجیر وجود ندارد واین نشان می‬ ‫دهد که کاشت انجیر اخیراً در هند متداول شده است.‬ ‫گونه های دیگر انجیر که در هندوستان می رویند عبارتند از انجیر بنگالی،) لور، لول() هندی:‬ ‫بارگد( انجیر خوشه ای) هندی: گولر( انجیر معابد) هندی: پیپل( انجیر رومفی) هندی: پاکر( و‬ ‫فیکوس. فیکوس در قرن 71 و 81 در آسام از منابع خوب تهیه پلستیک بود. اما پس از کشف‬ ‫درخت هوه ‪ Hevea‬در برزیل ماده ای که از این درخت به دست می آمد ارزش تجارتی بیشتری‬ ‫برای تهیه پلستیک داشت و فیکوس از رونق افتاد. انواع دیگر این انجیر به عنوان گیاهی‬ ‫زینتی پرورش می یابند که ک ً گیاه کشدار نامیده می شوند.‬ ‫ل‬ ‫لزم است گفته شود انجیر واقعی انجیر خوراکی می باشد اما گونه های دیگر این گیاه نیز انجیر‬ ‫نامیده می شوند که بعضی را انجیر خودرو و بعضی را انجیر هندی و غیره می نامند. علمه‬ ‫یوسف علی درخت انجیرمعابد را که گواتما بودا در زیر آن به نیروانا واصل شد به غلط‬ ‫انجیرهندی نامیده است. انجیرمعابد هر چند درختی بومی هند است درباره وجود آن در عربستان‬ ‫در زمان حضرت عیسی علیه السلم یا حتی قبل از آن نمی توان نظری قطعی داد؛ از این رو کلمه‬ ‫تین را که ریشه ای سامی دارد می توان برای هر یک از گونه های انجیر به کار برد. در هر‬ ‫صورت این یک واقعیت است که تین درختی مهم در فلسطین و سایر نقاط بود و به دلیل همین‬ ‫اهمیتش بود که قرآن از آن نام برده است.‬ ‫حدیث‬ ‫امام محمد بن احمد ذهبی)ره( روایت کرده که پیامبر صلی ال علیه و آله فرمود:" انجیر میوه‬ ‫بهشت است. آن را بخورید که بواسیر را درمان می کند، ورم مفاصل را بهبود می بخشد."‬ ‫7‬
  • ‫گیاهان در قرآن )خیار(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫قثا‬ ‫نامهای متداول:فارسی، عبری، اردو: خیار؛ اردو، هندی، مراتی، گجراتی: گكری؛ سانسكریت:‬ ‫كركاتی؛ عبری: كیشیوم؛ بنگالی: كانكور؛ تلگو: ملودوزكای؛ تامیلی: مولو لریكاری؛ انگلیسی:‬ ‫‪cucumber‬؛ فرانسوی:‪concombre‬؛ لتینی:‪cucumis‬؛ ایتالیایی:‪cetriolo‬؛ آلمانی:‪Gurke‬؛‬ ‫روسی: ‪ogurets‬؛ اسپانیایی:‪pepino‬؛ یونانی:‪.angouri‬‬ ‫نام علمی:‬ ‫‪ Cucumis sativus‬از تیره كدو: ‪(Cucurbitacea‬‬ ‫8‬
  • ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫و قثآئها و فومها و عدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫فا ّ لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ن‬ ‫بایات ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند. مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫چندین نوع كدو از زمان های قدیم در عربستان و مصر می روییده است. كدوی قلیانی، طالبی،‬ ‫هنداونه، كدو تنبل و خیار از این نوع می باشند. در قرآن در آیه فوق از خیار به نام »ق ّا«‬ ‫ث‬ ‫همراه با عدس، پیاز و سیر نام برده است. اینها سبزی هایی بودند كه بنی اسرائیل قبل از خروج‬ ‫از مصر و سرگردانی در صحرای سینا، همراه با پیامبرشان موسی، عادت داشتند كه آن را‬ ‫بخورند.‬ ‫خواص خیار‬ ‫انواع خیار به صورت خام و پخته مصرف می شود. خیار شامل 09 درصد آب، حدود 3 درصد‬ ‫مواد قندی، كمتر از یك درصد پروتئین و مقداری بسیار ناچیز چربی می باشد. خیار سرد و م ّر‬ ‫د‬ ‫است. و ماده ای بسیار پر ارزش برای ساختن سالد است.‬ ‫بنابر احادیثی كه در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده از عبدال بن جعفر نقل شده كه گفت من‬ ‫خود دیدم كه حضرت محمد صلی ال علیه و آله خرمای تازه و خیار را با هم می خورد.‬ ‫9‬
  • ‫گیاهان در قرآن )زیتون(‬ ‫و درختی است كه در طور سینا می روید. روغن می دهد و آن روغن برای خورندگان خورشی‬ ‫است.‬ ‫)مؤمنون / 02 (‬ ‫نام قرآنی: زیتون‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، پنجابی، هندی: زیتون؛ عربی: زیتون، زیت؛ عبری: زیت؛ انگلیسی، فرانسوی،‬ ‫آلمانی:‪olive‬؛روسی، لتینی:‪oliva‬؛ ایتالیایی، اسپانیایی:‪olivo‬؛ ‪ulivo‬؛‪elia،elaia‬نام علمی:‬ ‫‪ ) Olea europaea‬از تیره زیتون ‪(Oleaceae‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫01‬
  • ‫-1 وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا و من النخل من طلعها قنوان دانیة و جنات من اعناب والزیتون و الرمان مشتبها‬ ‫وغیرمتشابه انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون.) انعام / )99‬ ‫" اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن‬ ‫نبات ساقه ای سبز و از آن دانه هایی بر یكدیگر چیده و نیز ازجوانه های نخل خوشه هایی سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند. به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند. "‬ ‫-2 و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون و‬ ‫الرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین. )انعام / 141)‬ ‫و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درختخرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد.‬ ‫-3 ینبت لكم به الزرع و الزیتون و النخیل والعناب و من كل الثمرات ان فی ذلك لیة لقوم‬ ‫یتفكرون. ) نحل / 11)‬ ‫و با آن برایتان كشتزار و زیتون ونخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند.‬ ‫02)‬ ‫-4 َ َ َ َ ً َخْر ُ ِنْ ُو ِ َیْناء َنْ ُ ُ ِال ّه ِ َ ِب ٍ ِل ِلی َ. )مومنون /‬ ‫ت بت ب د ْ ن و ص ْ غ ل ك ن‬ ‫و شجرة ت ُج م ط ر س‬ ‫و درختی است كه در طور سینا می روید. روغن می دهد و آن روغن برای خورندگان نان‬ ‫خورشی است.‬ ‫-5 ا ُ نور ال ّموات و الر ِ مث ُ نور ِ كمشكوةٍ فیها مصبا ٌ المصبا ُ فی ُجاج ٍ ال ّجاج ُ كا ّها‬ ‫ز ة ز ة ن‬ ‫ح‬ ‫ح‬ ‫ض ل ه‬ ‫س‬ ‫ل‬ ‫ه ر‬ ‫كوك ٌ در ٌ یوقد من شجر ٍ مبارك ٍزیتون ٍ ل شرقی ٍ ولغریب ٍ یكا ُ َیتها ُضی ُ و لو لم تمسس ُ نا ٌ‬ ‫ی ء‬ ‫ة دز‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ب ی‬ ‫نو ٌ علی نو ٍ یهدی ال لنور ِ َن یشا ُ و یضر ُ ا ُ المثا ُ للنا ِ و ال بك ّ شی ٍ علی ٌ. )نور /‬ ‫ل ء م‬ ‫ل س‬ ‫ب ل‬ ‫ء‬ ‫هم‬ ‫ر‬ ‫ر‬ ‫53)‬ ‫11‬
  • ‫خدا نور آسمانها و زمین است. َ َل نور او چون چراغدانی است كه در آن چراغی باشد، آن‬ ‫مث‬ ‫چراغ درون آبگینه ای و آن آبگینه چون ستاره ای درخشنده. از روغن درخت پر بركتزیتونكه نه‬ ‫خاوری است و نه باختری افروخته باشد. روغنش روشنی بخشد هر چند آتش بدان نرسیده باشد.‬ ‫نوری افزون بر نور دیگر. خدا هر كس را كه بخواهد بدان نور راه می نماید و برای مردم مثلها‬ ‫می آورد. زیرا بر هر چیز آگاه است.‬ ‫-6 و زیتونا و نخ ً.) عبس/ 92)‬ ‫ل‬ ‫و زیتون و نخل.‬ ‫-7 وال ّین وال ّیتون. و ُور سینین. و هذا البل ِ المین. لقدْ خلقنا النسا ِ فی احس ِ تقوی ٍ. )تین /‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫ن‬ ‫د‬ ‫ط‬ ‫ز‬ ‫ت‬ ‫1 - 4)‬ ‫سوگند به انجیر وزیتون، سوگند به طور مبارك، سوگند به این شهر ایمن، كه ما آدمی را در‬ ‫نیكوتر اعتدالی بیافریدیم.‬ ‫نام زیتون شش مرتبه در قرآن آمده است و یك بار در سوره مؤمنون، آیه 02 اشاره غیر مستقیم‬ ‫به درختی شده كه روغن می دهد و در كوه سینا می روید. نام زیتون به تنهایی فقط دوبار آمده‬ ‫است در حالی كه پنج بار همراه با دیگر میوه ها یعنی خرما، انار، انگور و انجیر از آن یاد شده‬ ‫است.‬ ‫نام علمی زیتون » الیا یوروپیا« است و در سرتاسر منطقه ی مدیترانه ای كاشته می شود. اما‬ ‫مركز عمده ی تولید آن اسپانیا، ایتالیا، تركیه، تونس و مراكش می باشد. بر اساس تخمینی در‬ ‫سال 3431/ 4691 حداقل 002 میلیون درخت زیتون در اسپانیا و 321 میلیون در ایتالیا وجود‬ ‫داشته است.‬ ‫21‬
  • ‫پیشینه درخت زیتون‬ ‫زیتون درختی تناور نیست و كمتر اتفاق می افتد كه ارتفاع آن به هشت متر برسد. زادگاه اصلی‬ ‫این درخت احتمالً فنیقیه بوده كه در حدود سال 0002 قبل از میلد در این ناحیه كاشته می شده‬ ‫و از آن جا به غرب یعنی اروپا و آفریقا و به شرق یعنی افغانستان و ایران راه یافته است. این‬ ‫حقیقت درباره منشأ درخت زیتون در سوره نور، آیه 53 بیان شده كه می فرماید »درخت زیتون‬ ‫كه نه خاوری است و نه باختری«. با این وجود بعضی از مف ّران از این آیه تفسیرهای مختلفی‬ ‫س‬ ‫كرده اند. برای مثال علمه عبدال یوسف علی معتقد است كه درخت زیتون متعلق به همه جهان‬ ‫است و منحصر به شرق و غرب نیست. به علوه از نظر او منظور از شرق و غرب جهت درخت‬ ‫است. دیگر نویسندگان مانند مولنا عبدالماجد، مولنا مودودی، مولنا عثمانی، مولنا حقانی كم و‬ ‫31‬
  • ‫بیش چنین نظری دارند و حتی گفته اند م ّه و كیف ّت زیتون به جهت این درخت نسبت به‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ‫خورشید بستگی دارد. اما به نظر می رسد این كلم خداوند در واقع به زادگاه و گسترش این‬ ‫درخت اشاره دارد نه به چیزی دیگر. درخت زیتون در ناحیه ی مدیترانه ای اروپا و آفریقا‬ ‫درختی معمولی بود. در جنوب اروپا آن چنان فراوان پرورش می یافت كه زیتون اروپایی نام‬ ‫گرفت یعنی درختی كه متعلق به اروپا بود. اما محققان به این حقیقت پی برده اند كه اروپا زادگاه‬ ‫اصلی زیتون نبود، بلكه فنیقیه، یا به عبارت دیگر، بخش شمالی جزیرة العرب بود كه زیتون از‬ ‫آن جا نشأت گرفت. به سادگی می توان پذیرفت كه اعراب در زمان نزول قرآن به این نكته واقف‬ ‫بوده اند كه رشد و پرورش گیاهان در منطقه ای الزام ً به معنی نشأت گرفتن گیاه از آن منطقه‬ ‫ا‬ ‫نیست.‬ ‫لذا این آیه سوره نور بر بومی بودن این گیاه دللت دارد.‬ ‫موارد مصرف زیتون‬ ‫زیتون از طریق پیوند زدن تكثیر می شود و درختان غیر پیوندی میوه ای نامطبوع دارند. زیتون‬ ‫نارس طعمی تلخ دارد و در تهیه ی ترشی و چاشنی غذا از آن استفاده می شود. اما میوه ی‬ ‫رسیده طعمی بسیار مطبوع دارد. زیتون میوه ای است بیضی شكل به طول 2 تا 3 سانتیمتر. هر‬ ‫درخت زیتون 01 تا 02 كیلوگرم میوه می دهد. گوشت میوه ی زیتون منبعی برای روغنی ماندنی‬ ‫با كیفیتی عالی است كه 51% یا بیشتر روغن از آن گرفته می شود. روغن با فشردن به دست‬ ‫می آید. اولین افشره بهترین نوع روغن را دارد كه نیازی به تصفیه آن نیست. تركیبات اصلی‬ ‫روغن تازه شامل اسید اولئیك )08%( و مقدار كمی جوهر نخل و اسیدهایی دیگر مانند اسید‬ ‫استیریك، لینولئیك، آراشیدیك و میریستیك می باشد. از تفاله ی پس از اولین افشره، روغنی غیر‬ ‫خوراكی به دست می آید كه در صابون سازی مصرف می شود.‬ ‫روغن زیتون خوراكی در اروپا خواهان بسیاری دارد و در تهیه ی سالد و غیره مصرف می‬ ‫شود. این روغن را می توان در برخی غذاها به طور خام مصرف كرد. در زمانهای قدیم سربازان‬ ‫عرب در لشكركشیها نان و روغن زیتون یا عسل برای غذا همراه خود می بردند و با این كار‬ ‫وقت خود را صرف پختن غذا نمی كردند و نان خورشی خوشگوار با روغن خام یا عسل می‬ ‫خوردند. تولید سالنه روغن زیتون در جهان حدود 02 میلیون تن است. ایتالیا و اسپانیا عرضه‬ ‫كننده عمده این روغن به بازار جهانی می باشند. در هندوستان محصول زیتونی كه قابل نام بردن‬ ‫41‬
  • ‫باشد نیست، اما به تازگی كاشت آزمایشی این درخت در مناطق كوهستانی هند مركزی آغاز شده‬ ‫است.‬ ‫زیتون ارزش دارویی زیادی دارد. در صورتی كه به صورت خوراكی مصرف شود ماده ای‬ ‫مغذی، آرام بخش و مسهلی ملیم است و زخم معده و اثنی عشر بیمار را بهبود می بخشد. و در‬ ‫مورد نارساییهای كلیوی به عنوان غذایی بدون ازت تجویز می شود. روغن زیتون ماده ای مل ّن‬ ‫ی‬ ‫است و مصرف خارجی آن پوست بدن و تاولهای سودا )اكزما( و داءالصدف را نرم می كند. این‬ ‫روغن برای ماساژ دادن نیز مناسب است و از تركیبات مهم بسیاری از مرهمها و ضمادها می‬ ‫باشد. در حدیثی رسول خدا حضرت محمد صلی ال علیه وآله به مردم توصیه می كند كه از‬ ‫روغن زیتون برای خوردن و برای ماساژ دادن استفاده كنند زیرا از »شجره ی مباركه« گرفته‬ ‫شده است.‬ ‫روغن زیتون سوخت مناسبی برای چراغ است. در سوره نور، آیه 53 این كاربرد زیتون به‬ ‫خوبی وصف شده است. كسانی كه روغن زیتون را به كار برده یا دیده اند به سادگی این آیه را‬ ‫درك می كنند. نوع مرغوب روغن زیتون زرد كرمی رنگ، گاهی متمایل به سبز، چنان صاف و‬ ‫شفاف است كه اگر در ظرفی شیشه ای ریخته شود حالت شیئی درخشان دارد و چون در چراغی‬ ‫بسوزد روشنی چراغ، افزون می شود. این خاصیت زیتون در عبارت »نو ٌ علی نور« توصیف‬ ‫ر‬ ‫شده است.‬ ‫كبوتری با شاخه ای زیتون در منقار رمز جهانی صلح و وحدت است. این رمز از كشتی نوح‬ ‫سرچشمه می گیرد. بنابر روایتی هنگامی كه خشم خداوند، كه در طوفان ظاهر شده بود، كاهش‬ ‫یافت كبوتری با شاخه ای زیتون در منقارش ظاهر شد كه نشانه ی آرامش و صلح بود.‬ ‫روایاتی در باب زیتون‬ ‫1- السید انصاری )ره( روایت كرده؛ پیامبر صلی ال علیه وآله: فرمود: »روغن زیتون را‬ ‫بخورید و آن را به بدن خود بمالید كه آن شجره ی مباركه است.« )دارمی،ج 3، ص 92).‬ ‫2- ابوهریره )ره( روایت كرده: رسول خدا صلی ال علیه وآله فرمود: »زیتون را بخورید و به‬ ‫بدن بمالید كه هفتاد مرض از جمله جذام را شفا می بخشد.« )ابونعیم).‬ ‫3- علقمة بن عامر )ره( روایت كرده: رسول خدا صلی ال علیه وآله فرمود: »شما روغن را از‬ ‫شجره ی مباركه ی زیتون می گیرید. خود را با آن معالجه كنید كه شفا بخش بواسیر است.«‬ ‫51‬
  • ‫گیاهان در قرآن )سدر(‬ ‫او را بار دیگر هم بدید، نزد سدرة المنتهی، كه آرامگاه بهشت نزد آن درخت است. وقتی كه‬ ‫سدره را چیزی در خود می پوشید چشم خطا نكرد و از حد درنگذشت. )نجم/31- 81(‬ ‫61‬
  • ‫نام قرآنی: سدرة- سدر‬ ‫نامهای متداول: فارسی: سدر؛ عربی: شجرة ال، ارز، ارز الرب، ارز اللبنان؛ عبری: اهرازم؛‬ ‫انگلیسی:‪cedar‬؛ فرانسوی:‪cedre‬؛ آلمانی:‪Zeder‬؛ لتینی:‪cedrus‬؛ یونانی:‪kedros‬؛ ایتالیایی،‬ ‫اسپانیایی:‪cedro‬؛ روسی:‪.kedr‬‬ ‫نام علمی:‪ Cedrus Libani‬از تیره كاج ‪Pinaceae‬‬ ‫اشارات قرآنی:‬ ‫-1" لقد كان لسبا فی مسكنهم ایة جنتان عن یمین و شمال كلوا من رزق ربكم واشكروا له بلدة‬ ‫طیبة و رب غفور. فاعرضوا فارسلنا علیهم سیل العرم و بدلناهم بجنتیهم جنتین ذواتی اكل خمط‬ ‫واثل و شیء من سدر قلیل.")سبا/51-61(‬ ‫مردم سبا را در مساكنشان عبرتی بود: دو بوستان داشتند، یكی از جانب راست و یكی از جانب‬ ‫چپ. از آنچه پروردگارتان به شما روزی داده است بخورید و شكر او را به جای آورید. شهری‬ ‫خوش و پاكیزه و پروردگاری آمرزنده. اعراض كردند، ما نیز سیل ویرانگر را بر آنها فرستادیم‬ ‫و دو بوستانشان را به دو بوستان بدل كردیم با میوه ای تلخ و شوره گز و اندكی سدر.‬ ‫-2" و هو بالفق العلی. ثم دنا فتدلی. فكان قاب قوسین او ادنی. فاوحی الی عبده ما اوحی. ما‬ ‫كذب الفؤاد ما رای. افتمارونه علی ما یری. و لقد راه نزلة اخری. عندسدرة المنتهی. عندها جنة‬ ‫الماوی. اذ یغشی السدرة ما یغشی. ما زاغ البصر و ما طغی. لقد رای من ایات ربه‬ ‫الكبری.")نجم/7- 81(‬ ‫و او به كناره آسمان بلند بود. سپس نزدیك شد و بسیار نزدیك شد. تا به قدر دو كمان یا نزدیكتر.‬ ‫و خداوند به بنده خود هر چه باید وحی كند وحی كرد. دل آنچه را كه دید دروغ نشمرد. آیا در‬ ‫آنچه می بینید با او جدال می كنید؟ او را بار دیگر هم بدیده نزد سدرة المنتهی. كه آرامگاه بهشت‬ ‫نزد آن درخت است. وقتی كه سدره را چیزی در خود می پوشید چشم خطا نكرد و از حد‬ ‫درنگذشت. هر آینه پاره ای از آیات بزرگ پروردگارش را بدید.‬ ‫-3 "و اصحاب الیمین ما اصحاب الیمین. فی سدر مخضود . و طلح منضود. و ظل ممدود. و ماء‬ ‫مسكوب. و فاكهة كثیرة. ل مقطوعة ول ممنوعة. و فروش مرفوعة.") واقعه/72- 43(‬ ‫71‬
  • ‫اما اصحاب سعادت. اصحاب سعادت چه حالی دارند؟ در زیر درخت سدر بی خار و درخت موزی‬ ‫كه میوه ای بر یكدیگر چیده شده، و سایه ای دایم، و آبی همواره جاری، و میوه ای بسیار؛ كه‬ ‫نه منقطع می گردد و نه كس را از آن بازدارند. و زنانی ارجمند.‬ ‫ماهیت سدره‬ ‫در قرآن مجید چهار بار نام كلمه سدره آمده است. دوبار در سوره نجم و دوبار در هر یك از‬ ‫سوره های واقعه و سبأ. فقط یك مورد)سوره سبأ( اشاره به این زمین خاكی و سه مورد دیگر‬ ‫وصف بهشت و آسمانهاست.‬ ‫اغلب مفسران و مترجمان قرآن به زبان انگلیسی سدره را درخت ُنار می دانند كه به زبان هندی‬ ‫ك‬ ‫بری و به زبانهای اروپایی ‪ ) jujube‬عناب( و ‪ )ziziphus‬كنار( نامیده می شود. اما مولنا‬ ‫عثمانی می نویسد: " بری) عناب( سدرة المنتهی را كه در آیه 41 سوره نجم به آن اشاره شده‬ ‫نباید با بری این جهان اشتباه كرد. فقط خداوند آگاه است كه این چه نوع درختی است. می توان‬ ‫گفت كه ریشه های این درخت عظیم در آسمان ششم بود و شاخه های آن بالی آسمان هفتم."‬ ‫مولنا عبدالماجد بیان می كند: " سدرة المنتهی مرزی است كه این جهان را از جهان دیگر جدا‬ ‫می سازد. در اعتقاد به وجود چنین درختی تردید روا نیست زیرا به طور مسلم بسیاری از‬ ‫چیزهای موجود در این جهان از جمله گیاهان قطع ً در بهشت نیز وجود دارد." مولنا عبدالماجد‬ ‫ا‬ ‫در ترجمه سدرة المنتهی در سوره واقعه بیان می كند كه بعضی مفسران معتقدند سدره در واقع‬ ‫به معنای بری) درخت كنار( نیست بلكه درخت زیبای دیگری است. مولنا حقانی معتقد است كه‬ ‫وحی الهی نزدیك درختی مشهور بر موسی نازل شد و حضرت محمد صلی ال علیه و آله در‬ ‫سدرة المنتهی به دیدار حق نایل گردید.‬ ‫در كتاب لغة القرآن سدر به معنای درختی كه آخرین حد معرفت انسانی را مشخص می كند آمده‬ ‫است. و غلم احمد پرویز سدرة المنتهی را مرز ادراك بشر می داند. مولنا مودودی می گوید‬ ‫سدره در واقع جایی است كه نبی اكرم صلی ال علیه و آله برای دومین بار جبرئیل را ملقات‬ ‫كرد و درك ماهیت واقعی و توصیف درخت سدر مشكل است. لذا به نظر او آن چیزی بود كه‬ ‫خداوند كلمه سدر را مناسب ترین كلمه به زبان آدمیان برای آن می دانست. هیوز سدرة المنتهی‬ ‫را درخت نهایت می داند.‬ ‫علمه یوسف علی سدره را درخت كنار از گونه كنار، عناب می داند كه در عربستان به صورت‬ ‫خودرو و هم پرورشی می روید. به رغم این حقیقت كه بیشتر مفسران قرآن سدره را درخت كنار‬ ‫81‬
  • ‫می دانند با این وجود اغلب آنان اصل كلمه سدرة المنتهی را در ترجمه سوره نجم آیه 41 حفظ‬ ‫كرده اند. داود سدرة المنتهی را درخت سدره و سدر مخضود را سدر بی خار ترجمه كرده است:‬ ‫برای دریافت هویت واقعی و ماهیت حقیقی سدره باید به هدف قرآن از اشاره به این درخت توجه‬ ‫كرد. در هیچ یك از چهار آیه مربوط به سدر نشانه ای یا وصفی از میوه آن نیامده است. به‬ ‫علوه در هیچ یك از این آیات خداوند كلمه سدر را همراه با درختان میوه دار دیگر مانند نخل،‬ ‫زیتون، انجیر، انگور و انار نام نبرده است. در چندین آیه قرآن نام این میوه ها و درختان میوه‬ ‫با هم آمده است اما در هیچ جا نام سدر همراه با آنها نیامده است. از این رو به روشنی معلوم‬ ‫است كه منظور خداوند از ذكر سدره در واقع تنها بیان زیبایی، استحكام و عظمت درخت سدر‬ ‫بوده نه میوه آن. مث ً در سوره نجم و سوره واقعه با ذكر كلمه سدره وصف بدیع وزیبایی از‬ ‫ل‬ ‫آسمانها و بهشت آمده است در صورتی كه در سوره سبأ، سدر یك نوع از سه درخت استواری‬ ‫بود كه از سیل بنیان كن عرم در امان ماند؛ دو درخت دیگر خردل و گز بود.‬ ‫قبل از تلش برای شناخت سدره واقعی لزم است نظر كسانی را كه این گیاه را درخت كنار و یا‬ ‫گونه ای از كنار) زیزفون( می دانند بررسی كنیم. به نظر پاكستون زیزفون) كنار( كلمه ای‬ ‫مشتق از عربی و به معنی بوته ای خاردار است. در واقع تمام گونه های كنار خاردار و كم ریشه‬ ‫اند. سه گونه كنار كه در عربستان می روید یكی كنار موریتانیایی است كه یك نوع عناب است و‬ ‫به زبان هندی " ِر" نامیده می شود، دیگری كنار كازرونی است كه عناب معمولی است و سومی‬ ‫ب‬ ‫كنار درختی است كه تاج مسیح از خارهای آن ساخته شده بود. این گونه كنار معمو ً بوته ای‬ ‫ل‬ ‫خاردار است ولی گاهی تا حد درختانی كوچك می رسد. همه انواع آن میوه های خوراكی دارند هر‬ ‫چند طعم هیچ كدام از آنها بخوبی دیگر میوه هایی كه وصف آن در قرآن آمده است مانند خرما،‬ ‫انگور، انجیر، انار و زیتون نمی باشد. گونه های كنار برای سوخت بسیار مناسب است اما از‬ ‫چوب این درختان استفاده صنعتی نمی شود. همه این گیاهان در مناطق گرم آفریقا و آسیا می‬ ‫روید اما هیچ نوع آن در مناطق سردسیر دیده نمی شود. باغستانهایی كه فقط كنار در آن كاشته‬ ‫باشند بندرت دیده می شود. این درختان یا به طور خودرو می روید یا در قطعات پراكنده زمین و‬ ‫یا در گرداگرد باغها به عنوان حصار یا پرچین كاشته می شود.‬ ‫اكنون با توجه به این خصوصیات درخت كنار به این نتیجه می رسیم كه سدره ای كه وصف آن‬ ‫در قرآن آمده هیچ یك از این گونه های گیاهی نیست. زیرا در سوره نجم و واقعه وصف زیبایی‬ ‫درختان سدره آمده و در سوره سبأ از وجود آن در سرزمین سرد و كوهستانی یمن با ارتفاعی‬ ‫بیش از 0031 متر از سطح دریا سخن گفته است. در چنین ارتفاعی گمان نمی رود كه درخت‬ ‫كنار حتی به صورت غیر خودرو بروید. كنار را نمی توان درخت رعنا و مفید دانست به حدی كه‬ ‫91‬
  • ‫توصیف آن شایسته آیه هایی در مورد سدرة المنتهی و بهشت باشد. و به این نكته باید توجه‬ ‫داشت كه در آیه ها ذكری از میوه سدره نشده است. در این شرایط بناچار نظر گروهی از‬ ‫مفسران را كه گفته اند سدره ممكن است" درخت خوب دیگری" باشد باید بررسی كرد. این‬ ‫انگیزه ای می شود كه امكان سدر لبنان را به عنوان سدر واقعی قرآن بررسی كنیم. نام علمی‬ ‫این درخت باشكوه سدر لبنانی " سدروس لیبانی" است كه معمولً ارزالرب، شجرة ال یا ارز‬ ‫لبنان نامیده می شود. این درخت در قلمرو گیاهان است. سدر لبنانی درختی است بسیار تناور كه‬ ‫ارتفاع آن تا حدود 05 متر و تنه آن تا حدود 3 متر و دور درخت تا حدود 51 متر می رسد. شاخ‬ ‫و برگی انبوه و رنگی سبز تیره و شاخه هایی گسترده دارد. تمامی درخت با جلوه هماهنگ شاخ‬ ‫و برگها از دور شكوه و عظمت هرمی بزرگ به آن می بخشد. مولدنكه درست گفته كه با نگاه به‬ ‫درخت سدر) یا جنگل سدر( آدمی محو زیبایی آن می شود. منظره سدر افسونگر و جذاب است.‬ ‫موارد استفاده سدر‬ ‫چوب سدرالواری مرغوب است. چوبی است درخشان، روشن و با دوام و به علت داشتن رزینی‬ ‫به نام روغن سدر دارای بویی خوش است. به این دلیل بود كه در دوران قبل از مسیح معابد‬ ‫بزرگ با چوب سدر ساخته می شد. نیاز به دقت بسیار برای نظافت و شستشوی چنین بناهایی‬ ‫نبود. نقل شده كه قصر باشكوه سلیمان از چوب این درخت شگفت انگیز ساخته شده بود و‬ ‫هشتاد هزار كارگر را برای بریدن و بردن چوب این درخت به اورشلیم به كار گرفته بودند. در‬ ‫دوران فراعنه نیز درختان جنگلهای سدر لبنان را بریدند و چوب آن را برای ساختن قصرها و‬ ‫معابدی كه تا چندین قرن بعد باقی بود به مصر بردند. بریدن درختان سدر در زمان حضرت‬ ‫عیسی به مرحله ای رسیده بود كه این درخت بسیار كمیاب شده بود و در بعضی مناطق بریدن و‬ ‫نابودی آنها ممنوع و منفور بود.‬ ‫درخت سدر در كتاب مقدس‬ ‫در كتاب مقدس از درخت باشكوه لبنان به نام ارز كه در ترجمه یونانی و دیگر ترجمه های‬ ‫اروپایی به كدروس، سدرو، سدروس، و غیره ترجمه شده نام برده است. عده ای را عقیده بر‬ ‫این است كه نام عبری ِ ِز و معادل آن در عربی َرز مشتق از زبان سامی است. همین گونه‬ ‫ا‬ ‫ار‬ ‫دیگر نامهای آن مانند سدروس، سدرو، و غیره ریشه سامی دارند. این یك حقیقت تاریخی است‬ ‫كه قبل از ظهور اسلم مناطق وسیعی از سوریه، فلسطین و عراق زیر نفوذ یونان و روم قرار‬ ‫داشت. در نتیجه نام رومی و یونانی بسیاری از گیاهان با تغییری اندك در تلفظ و شكل كلمه وارد‬ ‫زبان عربی شد. لذا ممكن است َرز )عربی( و ِ ِز) عبری(، در زبان عربی به شكل سدر و‬ ‫ار‬ ‫ا‬ ‫02‬
  • ‫سدره كه مشتق از سدروس و سدرو است درآمده باشد. اما هنگامی كه سدر واقعی یعنی سدره‬ ‫قرآنی حتی در لبنان و سوریه به صورت درختی مقدس درآمد مردم درختان دیگر را نیز سدره نام‬ ‫گذاشتند. مث ً درخت ُرس در مناطق كوهستانی حجاز و دیگر بلندیهای عربستان می روید با‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫وجود آن كه نام اصلی عربی آن عرعر بود، َرز) سدر( نامیده می شد. به هنگام قطع درختان‬ ‫ا‬ ‫ارس، كه سرنوشتی همانند سدر لبنانی داشت، برای عرضه به مردمی كه تقاضای چوب و سوخت‬ ‫داشتند درختان دیگر نیز سدر نامیده شدند و كنار در این میان مقام اول را داشت مخصوصاً با‬ ‫توجه به این حقیقت كه چندین گونه از این جنس مانند كنار كازرونی و كنار) سدر( در جزیرة‬ ‫العرب به طور خودرو می رویید. این گونه بود كه سدره واقعی یعنی سدر لبنانی یا َرزالرب به‬ ‫ا‬ ‫فراموشی سپرده شد و كلمه سدره به اشتباه به جای درخت كنار) گونه های كنار( به كار رفت و‬ ‫مقبولیتی عام و فراگیر یافت. در واقع چنین تغییراتی در نامهای بومی و محلی گیاهان پدیده ای‬ ‫متداول در اندوخته گیاهی هر كشوری یا هر زبانی می باشد. مث ً كات هندی، سندروس، ساج و‬ ‫ل‬ ‫غیره برای گونه های گیاهی مختلفی به كار می رود كه از جنسها و حتی از تیره های مختلف می‬ ‫باشند. بنابراین می توان بسادگی استنباط كرد كه سدره واقعی همان سدر لبنانی بود گرچه انواع‬ ‫درختان ارس) عرعر( و كنار را نیز سدره می نامیدند.‬ ‫استیگاس كه سدره را قامت بلند ترجمه كرده مسلم ً به ارتفاع درخت سدره توجه داشته است. در‬ ‫ا‬ ‫واقع سدره زمانی سلطان جنگل نامیده می شد و اشارات زیادی به این درخت در كتاب مقدس‬ ‫آمده است. این درخت درخت خداوند نیز نامیده می شود و در یكی از آیات این گونه از آن‬ ‫ستایش شده است:‬ ‫درختان خداوند شادابند. یعنی سروهای آزاد لبنان كه غرس كرده است.) مزامیر داود:61/401)‬ ‫در آیه دیگری این گونه نام سدر آمده است:‬ ‫كوهها به سایه اش پوشانیده شد. و سروهای آزاد خدا به شاخه هایش.) مزامیر داود:01/08)‬ ‫سدر به زبان عربی شجرة ال و ارزالرب نامیده می شود و گونه ای همجنس آن كه در كوههای‬ ‫هیمالیا می روید به زبان سانسكریت و هندی" دئودرا" نامیده می شود كه به معنی چوب یا درخت‬ ‫خداوند است.)03 و 79)‬ ‫12‬
  • ‫چنان كه قب ً بیان شد از دوران حضرت عیسی تا زمان ظهور اسلم َرز را در زبان یونانی و‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫دیگر زبانهای اروپایی با كلماتی شبیه سدر می شناختند، بنابراین اگر ارز لبنان را سدره ) سدر(‬ ‫قرآن بدانیم، همه آیات قرآن كه در آن نام سدر آمده است روشن و هماهنگ با این گیاه می شود.‬ ‫توصیف درخت سدر در قرآن‬ ‫درخت سدره در آسمان ششم و هفتم) سوره نجم( تناورترین درخت و زیباترین خلقت خداوند بود‬ ‫و موضوع وصف و عظمت بیشتر پیامبران بود. در سوره ای دیگر) واقعه( كه شرحی از‬ ‫نعمتهای بهشت است نام این درخت به صورت سدر مخضود یعنی سدر بی خار از آن جهت آمده‬ ‫كه در آیه بعدی همین سوره از طلح كه درختی خاردار است نام برده است. در سوره سبأ، آن جا‬ ‫كه می گوید فقط سه نوع درخت از ویرانی سیل رهایی یافتند وگرنه تمام بوستانها ك ً نابود می‬ ‫ل‬ ‫شدند، توصیف روشنی از سدره آمده است. این گیاهان خمط) درخت مسواك(، اثل) گز( و سدره‬ ‫)سدر لبنانی( می باشند. كه هر سه درختانی محكمند و ریشه هایی عمیق دارند. بنابراین بقای‬ ‫آنها در طول سیل عرم در مآرب واقعه ای منطقی تر و طبیعی تر است. در مآرب به خاطر‬ ‫كوهستانی بودن منطقه كه به علت ارتفاع آن) حدود 0041 متر( آب و هوایی سردسیری دارد‬ ‫امكان بودن سدر كه درختی سردسیری و كوهستانی است وجود دارد. بسادگی درك می شود كه‬ ‫در یمن كه در آن زمان دارای تمدنی عالی و دولتی ثروتمند بود سدر لبنانی می روییده است.‬ ‫درخت سدر در قرن نوزدهم‬ ‫كتابهایی كه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به وسیله متخصصان این رشته نوشته شده‬ ‫نشان می دهد كه سه گونه كنار انواع درخت ُرس و چند گونه گز هنوز هم در اصطلح محلی‬ ‫ا‬ ‫سدر و ارز نامیده می شوند. كام ً روشن است كه هنگام ظهور اسلم سدر واقعی همان‬ ‫ل‬ ‫ارز) سدر( لبنان بوده اما هر دو نام سدر و ارز برای دیگر درختان ُرس و كنار نیز به كار می‬ ‫ا‬ ‫رفته است. به هر جهت در زبانهای یونانی، ایتالیایی و دیگر زبانهایی كه ارتباط بیشتری با شمال‬ ‫عربستان داشته اند، سدروس، سدار، سدرو و غیره به معنای سدر لبنانی است نه كنار.‬ ‫درخت سدر در روایات‬ ‫احادیثی كه از حضرت محمد صلی ال علیه و آله نقل شده نشان می دهد كه سدر قرآن همان‬ ‫درخت تناور سدر است نه بوته ای خاردار مانند كنار. برای مثال حدیثی است در سنن ابوداود كه‬ ‫از پیامبراكرم صلی ال علیه و آله نقل می كند:" هر كس درخت سدری را قطع كند سرنگون وارد‬ ‫22‬
  • ‫جهنم خواهد شد." حدیثی شبیه به این در همان كتاب نقل شده:" در مكه از نبی اكرم حضرت‬ ‫محمد صلی ال علیه و آله شنیدم كه ُرنده درخت سدر را لعنت فرمود." پیامبر صلی ال علیه و‬ ‫ب‬ ‫آله این حدیث را در جریان امری فرمود كه گروهی از مردم مكه از چوب سدر برای ساختن در‬ ‫استفاده می كردند. او این عمل را كاری ناپسند) بدعت( دانست. این احادیث پیامبر صلی ال علیه‬ ‫و آله در مورد نابودی و قطع این درختان از توجه علمی او به ذخایر ثروت گیاهی و حفظ موازنه‬ ‫محیط زیست نشأت می گرفت و اگر هنوز جنگلهای سدر در لبنان و سوریه دیده می شود به علت‬ ‫توجه مسلمانان به نگهداری این درختان بوده است. و چنانچه قطع این درختان جنگلی مجاز‬ ‫شمرده می شد درخت سدری در این زمان وجود نداشت. احادیث فوق بیشتر مربوط به درخت ارز‬ ‫است نه به درخت ُنار. قطع درخت خودرو و بوته مانند ُنار نمی تواند گناهی كبیره شمرده‬ ‫ك‬ ‫ك‬ ‫شود. برعكس قطع درختان كنار كهن رویش دوباره این درخت را تسریع می كند. این نظر كه‬ ‫فقط نابودی درختان كنار مكه و مدینه ممنوع و منفور بوده منطقی به نظر نمی رسد.‬ ‫در حدیثی در صحیح بخاری از حضرت محمد صلی ال علیه و آله نقل شده كه به اصحابش‬ ‫فرمود سدرة المنتهی درختی بود بسیار تنومند كه برگهایش) شاخه هایش( شبیه گوش فیل بود و‬ ‫میوه اش مانند كوزه آب هاجر. اكنون هر كس این درخت را همراه با شاخه ها و‬ ‫مخروطهایش) یعنی میوه اش( از نزدیك ببیند تشبیهی را كه پیامبر صلی ال علیه و آله بیان‬ ‫فرموده تحسین می كند.‬ ‫احادیث زیادی در صحیح بخاری، ترمذی و دیگر كتب حدیث آمده كه در آن توصیه شده است‬ ‫برای غسل دادن میت، برگ سدر را در آب گرم مخلوط كنند. در این جا فقط برگ سدر لبنانی و‬ ‫ارس خاردار مناسب ترین گیاه، برای ضدعفونی كردن است. اما در صورت نبودن این دو گیاه،‬ ‫برگ كنار جانشین مناسبی برای آن می باشد. لذا در صورت وجود هر یك از این گیاهان می توان‬ ‫از برگ آن برای شستشوی میت استفاده كرد.‬ ‫با توجه به حقایقی كه ذكر آن گذشت سدره قرآنی)سدر( همان سدر لبنان است و درخت ُنار را‬ ‫ك‬ ‫سدر قرآن دانستن سوء تعبیری تاریخی است كه تا به امروز به طور مداوم بر گیاهانی محلی‬ ‫اطلق شده است.‬ ‫32‬
  • ‫گیاهان در قرآن ) انگور(‬ ‫"پرهیزكاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ بستانها و تاكستانها." ) نباء/ 13- 23)‬ ‫انگور‬ ‫نام قرآنی: عنب ) مفرد(، اعناب )جمع)‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی: انگور، فرشك؛ عربی: عنب؛ عبری: عنو؛ اردو، هندی، پنجابی، بنگالی: انگور؛ تلگو،‬ ‫سانسكریت،؛ مراتی،؛ گجراتی : دركش؛؛ ملیالمی : مونتارنگا؛؛ كشمیری : داج؛؛ انگلیسی:‪grape‬؛‬ ‫42‬
  • ‫فرانسوی:‪ cultive-vigne‬؛؛ یونانی:‪roga،staphilia‬؛؛ آلمانی : ,‪ Weineere Traube‬؛‬ ‫اسپانیایی: ‪uva‬؛لتینی:‪ acinus‬؛ ایتالیایی: ‪acino ,uva‬روسی:‪.vinograd‬‬ ‫اشاراتی قرآنی :‬ ‫1-" -َیَودّ احدكم ان تكون له جنة من نخیل واعناب تجری من تحتها النهار له فیها من كل‬ ‫ا؛‬ ‫الثمرات و اصابهُ الكبر و له ذریة ضعفاء فاصابها اعصار فیه نار فاحترقت كذلك یبین ال لكم‬ ‫الیات لعلكم تتفكرون." ) بقره/662(‬ ‫"آیا ازمیان شما كسی هست كه دوست داشته باشد كه او را بوستانی از خرما وانگور بوده باشد،‬ ‫و جوی ها در پای درختانش جاری باشد، و هر گونه میوه ای دهد. و خود پیر شده و فرزندانی‬ ‫ناتوان داشته باشد، بناگاه گردبادی آتشناك در آن بوستان افتد و بسوزد؟ خدا آیات خود را برای‬ ‫شما این چنین بیان می كند، باشد كه بیندیشید."‬ ‫-2- "و فی الرض قطع متجاورات و جنات مناعناب و زرع و نخیل صنوان و غیر صنوان یسقی‬ ‫بماء واحد و نفضل بعضها علی بعض فی الكل ان فی ذلك لیات لقوم یعقلون.") رعد/ 4(‬ ‫"و بر روی زمین قطعه هایی است در كنار یكدیگر وباغهای انگور و كشتزارها و نخلهایی كه دو‬ ‫تنه از یك ریشه رسته است یا یك تنه از یك ریشه و همه به یك آب سیراب می شوند و در ثمره،‬ ‫بعضی را بر بعضی دیگر برتری نهاده ایم. هر آینه در اینها برای خردمندان عبرتهاست."‬ ‫-3-" ینبت؛ لكم؛ به؛ الزرع؛ و؛ الزیتون؛ والنخیلوالعناب؛ و؛ من؛ كل؛ الثمرات؛ ان؛ فی؛ ذلك؛ لیة؛ لقوم‬ ‫یتفكرون.") نحل/11)‬ ‫" و با آن برایتان كشتزار و زیتون و نخلها وتاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی‬ ‫است برای مردمی كه می اندیشند."‬ ‫-4-" و من ثمرات النخیلوالعناب تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا ان فی ذلك لیة لقوم یعقلون.")‬ ‫نحل/76)‬ ‫"و از میوه ها نخلها وتاكها شرابی مستی آور و رزقی نیكو به دست می آورید، و خردمندان را‬ ‫در این عبرتی است."‬ ‫52‬
  • ‫-5-" او تكون لك جنة من نخیل وعنب فتفجرالنهار خللها تفجیرا.") اسراء/19)‬ ‫"یا تو را بستانی باشد از درختان خرما و انگور كه در خللش نهرها جاری گردانی."‬ ‫6-" -واضرب لهم مثل رجلین جعلنا لحدهما جنتین من اعناب و حففناهما بنخل و جعلنا بینهما‬ ‫زرعا.") كهف/23(‬ ‫"برایشان داستان دو مرد را بیان كن كه به یكی دوتاكستانداده بودیم و بر گرد آنها نخلها و در‬ ‫میانشان كشتزار كرده بودیم."‬ ‫-7-" فانشانا لكم به جنات من نخیل واعناب لكم فیها فواكه كثیرة و منها تاكلون.") مؤمنون/91)‬ ‫" با آن برایتان بوستانهایی از خرما و انگور پدید آوردیم. شما را در آن باغها میوه های بسیاری‬ ‫است كه از آنها می خورید."‬ ‫-8- " و جعلنا فیها جنات من نخیل واعناب و فجرنا فیها من العیون.") یس/ 43)‬ ‫"و در آن باغهایی از نخلها وتاكها پدید آوردیم و چشمه ها را روان ساختیم."‬ ‫13-23)‬ ‫9- " -ان للمتقی َ مفا ًا. َ َآئق و اعناب ً." ) نباء/‬ ‫ا‬ ‫ن ز حد‬ ‫" پرهیزكاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ بستانها و تاكستانها."‬ ‫01- " َعن ًا و قض ًا.")عبس/ 82(‬ ‫ب‬ ‫و ب‬ ‫" وتاكو سبزیهای خوردنی."‬ ‫انگور یكی از لذیذترین میوه هایی است كه خداوند برای انسان آفریده است و از این رو یازده‬ ‫مرتبه در قرآن مجید نام این میوه به صورت مفرد )عنب( و جمع )اعناب( آمده است.‬ ‫آغاز كاشت درخت مو‬ ‫چند نوع انگور خود رو) مو( در نقاط مختلف جهان دیده شده، بنابراین تعیین زادگاه اصلی مو‬ ‫مشكل است . اما بعضی از دانشمندان ارمنستان و آذربایجان را منشا اصلی این گیاه می دانند.‬ ‫احتمالً كاشت مو در این ناحیه آغاز شده و از آن جا به ایران، عربستان و مصر گسترش یافته‬ ‫62‬
  • ‫است. نقل شده كه كاشت مو قبل از زمان نوح متداول بوده است. از این رو شاید بتوان گفت كه‬ ‫در بین میوه ها انگور قدمتی بیش از نخل دارد. در تمدنهای كهن آفریقا و آسیا به كاشت مو و‬ ‫تولید شرابی كه از تخمیرانگور به دست می آمد اهمیت بسیار می دادند.‬ ‫تاكنون حدود هشت هزار نوع انگور پرورشی در سرتاسر جهان دیده شده است كه نوعی انگور‬ ‫بی دانه ) به نام تامسون ( در سطحی وسیع در چندین كشور از جمله ایتالیا، فرانسه، روسیه،‬ ‫اسپانیا، تركیه، ایران، افغانستان، ژاپن، سوریه، الجزیره، مراكش و امریكا كاشته می شود. بیش‬ ‫از نیمی از محصول انگور جهان در كشورهای اروپایی تولید می شود. هندوستان قبلً انگور را‬ ‫از ایران و افغانستان وارد می كرد اما در سی سال اخیر كاشت آن در ماهارشترا، آندرا و كرناتاكا‬ ‫موفقیت آمیز بوده است و هر سال سیصد هزار تن انگور از این نواحی به دست می آید ولی این‬ ‫مقدار فقط یك درصد محصول جهانی است.‬ ‫خواص انگور‬ ‫انگور یكی از بهترین منابع طبیعی گلولز و فروكتوز است و 02درصد انگور را این مواد تشكیل‬ ‫می دهد . علوه بر قندها، انگور دارای اسید تارتاریك و اسید مالیك فراوان است . مواد معدنی‬ ‫مانند سدیم، پتاسیم، كلسیم، و آهن به مقدار زیاد در آن وجود دارد . در صورتی كه پروتئین و‬ ‫چربی آن بسیار ناچیز است . بوی مخصوص انگور به علت ژرانیول؛ و لینالول موجود؛ در آن‬ ‫است. اخیراً تركیب دیگری به نام ویتامین ‪ P‬از آن تهیه می شود گفته می شود این ویتامین در‬ ‫جلوگیری از خونریزیهای ناشی از بیماری قند بسیار موثر است، تورم وریدی و تصلب شرائین‬ ‫بدن را به خوبی؛ بهبود؛ می؛ بخشد انگور؛ به؛ علت؛ مواد؛ معدنی؛ موجود؛ در آن خاصیتی محرك،‬ ‫هاضم، آرام بخش، اشتها آور، مب ّد و م ّر دارد. خون را زیاد و تصیفه می كند و ناتوانی عمومی‬ ‫د‬ ‫ر‬ ‫را؛ درمان؛ می؛ بخشد . آب؛ غوره؛ قابض؛ است؛ و؛ گلو؛ درد؛ را؛ درمان؛ می؛ كند . شیره؛ تاك؛ برای‬ ‫بیماریهای پوستی و چشم درد مفید است. انگور همچنین برای برنشیت مزمن، بیماریهای قلبی،‬ ‫التهاب كلیه و نقرس مفید است. برای جلوگیری از تشنج ناشی از یبوست آب انگور به كودك می‬ ‫خورانند، و برای رفع تب و سرما خوردگی بسیار ثمر بخش است. برای مبتلیان به بیماری یرقان‬ ‫نیز غذای مفیدی است.‬ ‫انگور در سرتا سر جهان مصرف خوراكی دارد، كه 08 درصد این محصول برای ساختن شراب‬ ‫به؛ كار؛ می؛ رود . و؛ 7 درصد؛ آن؛ صرف؛ تهیه؛ كشمش؛ ) مویز ( و؛ سركه؛ می؛ شود . آمریكا؛ و‬ ‫كشورهای اروپایی از تولید كنندگان عمده شراب انگور هستند، در حالی كه ایران، تركیه، یونان،‬ ‫72‬
  • ‫استرالیا؛ و؛ افغانستان؛ مهمترین؛ تولید؛ كنندگان؛ كشمش؛ می؛ باشند . تركیه؛ و؛ یونان؛ بهترین؛ نوع‬ ‫كشمش را تهیه می كنند. تخمیناً هر سال 000008 تن كشمش در جهان تولید می شود. كشمش‬ ‫از نظر طبی مفیدتر از انگور است. كشمش برای تب، سرفه، نزله، یرقان و تورم نیمه حاد كبد و‬ ‫طحال نافع است.‬ ‫استفاده نامطلوب از انگور‬ ‫قبل؛ از ظهور اسلم؛ انواع؛ بسیار خوب انگور در مناطق وسیعی در سوریه، عراق، فلسطین،‬ ‫حجاز، یمن و حضرموت به عمل می آمد و شراب به مقدار زیاد تولید می شد . در زمان هومر‬ ‫تهیه شراب انگور بخشی از زندگی مردم را تشكیل می داد. بعد از ظهور اسلم شراب سازی و‬ ‫مصرف شراب منفور و حرام شناخته شد. اما كاشت درخت مو را برای استفاده از انگور آن حلل‬ ‫می دانستند و این كار را تشویق می كردند. این حقیقت را نمی توان نا دیده گرفت كه در جامعه‬ ‫عرب جاهلی كارهای ناشایست زیاد وجود داشت واعتیاد به شراب یكی از علل این فساد اخلقی‬ ‫بود . دستور حرمت شراب به طور ناگهان اعمال نشد؛ بلكه این امر به طور تدریجی و بر پایه‬ ‫اصول روان شناختی انجام گرفت . در مرحله اول ) بقره/912 ( بیان می كند كه گناه شراب از‬ ‫سود آن بیشتر است. پس از این در آیه دیگری ) نساء/ 34( می فرماید" آنگاه كه مست هستید‬ ‫گرد نماز مگردید." لذا می بینیم این دو آیه قرآن كریم مومنان را از شرب خمر بر حذر می دارد‬ ‫و سرانجام در سوره مائده آیه های 09 و 19 حرمت قطعی آن اعلم می شود.‬ ‫پس از نزول این آیه سوره مائده مردم مدینه هر نوع شرابی را به كوچه ها ریختند بعضی از‬ ‫مسلمانان می خواستند اندوخته شراب خود را به همشهریان یهودی خود ببخشند اما اجازه چنین‬ ‫كاری را نیافتند. بنابر حدیثی تهیه، شرب، و حتی بخشیدن شراب حرام بود.‬ ‫در قرآن مجید با كلمات مختلفی مانند خمر، شراب، سكر و كاس به شراب اشاره شده است. خمر‬ ‫در اصل به معنی شراب انگور است ولی به طور عام این كلمه را می توان برای هر نوع شرابی‬ ‫به كار برد. سكر هر چیزی است كه سبب مستی شود. كاس به معنای جام است و شراب معنای‬ ‫هر نوع مایع نوشیدنی از جمله شراب است . كلمه خمر در سوره بقره/912 ، سوره مائده/09و‬ ‫19 ، سوره محمد / 51 و كاس در سوره طور / 32 ، سوره دهر / 5 ، سوره واقعه / 81 و سوره‬ ‫صافات/ 54 آمده است و كلمه شراب چندین بار در جاهای مختلف ذكر شده است.‬ ‫82‬
  • ‫گیاهان در قرآن )پیاز(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫بصل‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، هندی، پنجابی: پیاز؛ عربی: بصل؛ سانسكریت: پلندو؛ بنگالی: پیانج؛ تلگو: وولی:‬ ‫تامیلی : ونگائم؛؛ ملیالمی : ُول ّ؛؛ گجراتی،؛ مراتی : كانده؛؛ كشمیری : گانده؛؛ انگلیسی: ‪onion‬؛‬ ‫ا ی‬ ‫92‬
  • ‫فرانسوی:‪oignon‬؛؛؛؛؛ آلمانی:‪Zwiebel‬؛؛؛؛؛ لتینی:‪caepa‬؛؛؛؛؛ ایتالیایی:‪cipolla‬؛؛؛؛؛ یونانی:‬ ‫‪krommdi,krommun‬؛ اسپانیایی:‪cebolla‬؛ روسی:‪.Iukovitsa‬‬ ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫"و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها و‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫قثآئها و فومها و عدسها وبصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصراً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر وعدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند. مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی، خشم خدا را بر خود‬ ‫هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند و‬ ‫نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫سیر و پیاز از نظر گیاه شناسی از یك جنس هستند. بیش از 06 گونه گیاه مختلف از جنس سیر‬ ‫در مصر و عربستان می روید . مردم مصر باستان علقه ی زیادی به سیر و پیاز داشتند . نقل‬ ‫شده كه در زمان ساختن هرم بزرگ كئوپس )حدود سال 0073 ق.م( برای كارگرانی كه به خدمت‬ ‫گرفته شده بودند در برنامه ی غذایی شان علوه بر تربچه، سیر و پیاز نیز وجود داشت كه 061‬ ‫س ّه ی مصری در این راه صرف شد. ارزش فعلی این مبلغ چهل كرور روپیه ی هندی است. این‬ ‫ك‬ ‫مبلغ گزاف نمایانگر اهمیت سیر و پیاز برای مردم آن زمان می باشد.آنان پیاز را می پرستیدند و‬ ‫به آن سوگند می خوردند ا ّا مجاز نبودند بعد از خوردن پیاز وارد معبد شوند. مردم نیز عموم ً‬ ‫ا‬ ‫م‬ ‫بر این باور بودند كه جهان به شكل همان لیه های پوست پیاز است . بیشتر مردم مخالف این‬ ‫عقیده بودند كه هنگامی كه شیطان از بهشت اخراج شد در جای اولین گامش پیاز رویید در جای‬ ‫دومین گامش سیر.‬ ‫03‬
  • ‫در تمدنهای قدیم آسیا و آفریقا خوردن سیر و پیاز، هر چند بسیار متداول بود، عادت خوبی به‬ ‫شمار نمی رفت.‬ ‫حداقل سه حدیث درصحیح بخاری هست كه دللت دارد بر این كه حضرت محمد صلی ال علیه‬ ‫وآله از بوی سیر و پیاز نفرت داشت و به اصحابش می فرمود : بعد از خوردن سیر یا پیاز‬ ‫بلفاصله نزد او نیایند. اما در هیچ یك از این احادیث خوردن سیر یا پیاز نهی نشده است. مسلم‬ ‫ا‬ ‫است كه این هر دو گیاه از نظر طبی بسیار مفیدند اما بویی زننده و طعمی تند دارند مخصوص ً‬ ‫اگر به صورت خام مصرف شوند.‬ ‫خواص پیاز‬ ‫پیاز از تركیبات مهم بسیاری از غذاهاست. پیاز خام اگر چه سبب ناهنجاری در تنفس می شود،‬ ‫اما پیاز پخته را برای خاصیت ضدغفونی كننده ای كه برای تمام دستگاه گوارش دارد همگان‬ ‫مصرف می كنند. پیاز، محرك، مدر و خلط آور است. پیاز مخلوط با نمك طعام برای درمان قولنج‬ ‫و اسكوربوت مفید است و پیاز سرخ كرده به صورت ضماد برای دمل هایی كه سر باز نكرده اند‬ ‫به كار می رود. بوییدن آب پیاز برای به هوش آوردن بیمار و برای رفع تشنج كودكان، سردرد،‬ ‫صرع و تشنج مفید است و پادزهری مناسب برای مسمومیت های ناشی از دخانیات است. برای‬ ‫رفع گوش درد، آب پیاز گرم به گوش می چكانند . جوشانده ی پیاز برای جلوگیری از احساس‬ ‫گرمای شدید بسیار مناسب است. پیاز سرخ كرده دارویی مؤثر برای بواسیر است.‬ ‫13‬
  • ‫گیاهان در قرآن ) ترنجبین(‬ ‫ارزش والی كلم خدا در بین مسلمانان و مقام بلند این معجزه بزرگ الهی در تمام زمانها و‬ ‫مكانها، قرآن پژوهان و دانایان سراسر جهان را شیفته خود ساخته و هر كس به اندازه توان و‬ ‫دانش خود با تاویل و تفسیر آیات كوشیده است پرده ابهام از معانی قرآن بردارد.‬ ‫از جمله كسانی كه به امید یافتن لولو و مرجان به اعماق این دریای بی كران پای نهاده یك‬ ‫دانشمند مسلمان هندی است كه به بررسی گیاهان در قرآن كریم پرداخته است.‬ ‫گیاهانی كه قرآن مجید از آنها نام برده است هم از نظرخواص و كاربرد وهم ازجهت اشاره به‬ ‫رویدادها و وقایعی كه همراه با نام این گیاهان آمده نیز از اهمیت ویژه ای برخوردارند و شناخت‬ ‫این گیاهان برای فهم بسیاری از آیات لزم است.‬ ‫مقالتی دراین زمینه تقدیم حضورتان می شود كه سعی در معرفی گیاهان در قرآن داریم تا قدمی‬ ‫برای درك بیشتر قرآن برداشته باشیم .‬ ‫نام قرآنی: َ ّ‬ ‫من‬ ‫نامهای متداول: فارسی: ترنجبین گزانگبین؛ عربی، اردو: ترنجبین، كزنجبین، م ّ؛ عبری: مان؛‬ ‫ن‬ ‫هندی: شیری؛ تامیلی، تلگو، ملیالمی: ِ ّا؛ انگلیسی، آلمانی، روسی، لتینی، یونانی، ایتالیایی:‬ ‫من‬ ‫‪manna‬؛ فرانسوی:‪manne‬؛ اسپانیایی:‪.mana‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫َ َّلْ َا َ َی ُ ُ الْ َمامَ َ َن َلْنا عَی ُ ُ الْ َ ّ َ ال ّلْوی ُُوا ِنْ َیبا ِ َا َ َقْنا ُمْ‬ ‫كل م ط ت م ر ز ك‬ ‫و ظل ن عل ك ِ غ و ا ْز َل كم من و س‬ ‫م‬ ‫-1 -‬ ‫)بقره / 75(‬ ‫َ َا َ َ ُو َا َ ل ِنْ َا ُوا َنْ ُ َ ُمْ یظْ ِ ُو َ.‬ ‫و م ظلم ن و ك ك ن ا فسه لم ن‬ ‫و ابر را سایبانتان گردانیدیم و برایتان َ ّ و سلوی فرستادیم. بخورید از این چیزهای پاكیزه كه‬ ‫من‬ ‫شما را روزی داده ایم . آنان بر ما ستم نكردند، بلكه بر خود ستم می كردند.‬ ‫23‬
  • ‫ق م ان‬ ‫َ َوْ َی َا ِلی ُوسی ِذِ اسْ َسْقئهُ َوْ ُه َ ِ‬ ‫ا ت‬ ‫وا حن ا م‬ ‫-2- وَ َ ّعْنا ُ ُ اثْ َ َی َشْ َ َ َسْباط ً ُ َم ً‬ ‫ا ام ا‬ ‫قط هم نت ع رة ا‬ ‫ق علم كل ا اس م ربه و‬ ‫َدْ َ ِ َ ُ ّ ُن َ ٍ َشْ َ َ ُمْ ط َ‬ ‫م ه نت ع ة ع ا‬ ‫اضْ ِبْ ِ َصا َ الْ َ َر َانْ َجستْ ِنْ ُ اثْ َ َا َشر َ َین ً‬ ‫ر بع ك حج ف ب‬ ‫ُُوا؛ ِنْ َیباتِ َا‬ ‫م‬ ‫كل م ط‬ ‫َّ َنا؛ َ َی ِمُ الْ َ َامَ وَ َنْ َلْ َا؛ َ َی ِمُ الْ َ ّ و؛َ ال ّلْوی؛؛‬ ‫س‬ ‫من‬ ‫ا ز ن عل ه‬ ‫ظل َ عل ه غم‬ ‫لْ‬ ‫061)‬ ‫َ َقْنا ُمْ َ َا َ َ ُونا َل ِنْ كا ُوا َنْ ُ َ ُمْ یظْ ِ ُو َ )اعراف/‬ ‫رز ك و م ظلم و ك ن ا فسه لم ن‬ ‫بنی اسرائیل را به دوازده سبط تقسیم كردیم . و چون قوم موسی از او آب خواستند به او وحی‬ ‫كردیم كه عصایت را بر سنگ بزن . از آن سنگ دوازده چشمه روان شد و هر گروه آبشخور‬ ‫خویش را بشناخت. و ابر را سایبانشان ساختیم و بر ایشان َ ّ و َلوی نازل كردیم. بخورید از‬ ‫من س‬ ‫این چیزهای پاكیزه كه بر شما روزی داده ایم. و آنان به ما ستم نكردند بلكه به خودشان ستم می‬ ‫كردند.‬ ‫-یا َنی اسْرائی َ َدْ َنْ َینا ُمْ ِنْ َ ُ ّ ُمْ َ وا َدْنا ُمْ جا ِ َ ال ّو ِا َی َ َ َ َ ّلْنا عَی ُ ُ الْ َ ّ َ‬ ‫ل ق ا ج ك م عدوك و ع ك نب ط ر ل من و نز َل كم من و‬ ‫ب‬ ‫3-‬ ‫ال ّلْوی. ُُوا ُنْ َیبا ِ ما ر َقنا ُمْ َل َطْ َوْا فی ِ َی ِ ّ َلی ُم َ َبی َ َنْ یحْ ِلْ َ َی ِ َ َبی َ َدْ‬ ‫ل عل ه غض فق‬ ‫ه ف حل ع ك غض و م‬ ‫َز ك و ت غ‬ ‫كل م ط ت‬ ‫س‬ ‫َوی. )طه / 18-8)‬ ‫ه‬ ‫ای بنی اسرائیل، شما را از دشمنتان رهانیدیم و با شما در جانب راست كوه طور وعده نهادیم و‬ ‫برایتان َنّ و سلوی نازل كردیم. از چیزهای پاكیزه كه شما را روزی داده ایم بخورید و از حد‬ ‫م‬ ‫مگذرانیدش تا مبادا خشم من به شما رسد، كه هر كس كه خشم من به او برسد، در آتش افتد.‬ ‫" م ّ " در عربی؛ اگر چه به معنای »احسان« و »بخشش« است، ا ّا به طور كلی به معنای‬ ‫م‬ ‫َن‬ ‫غذایی شیرین به كار رفته است كه پس از خروج بنی اسرائیل از مصر و سرگردانی آنان در‬ ‫بیابان سینا خداوند این ماده ی غذایی را بر ایشان نازل كرد . علمه یوسف علی در قرآنی كه‬ ‫ترجمه كرده بیان می كند كه »م ّ« صمغی شیرین بود كه از درختان گز در صحرای سینا به‬ ‫ن‬ ‫دست می آمد . در كتاب لغة القرآن عبدالرشید نعمانی آمده، » َ ّ« ماده ای شبیه شهد گیاهی‬ ‫من‬ ‫توصیف شده است كه بر برگ بعضی درختان می نشیند و صبحدم جمع آوری می شود . تعدادی‬ ‫دیگر؛ از؛ مفسران قرآن،؛ مانند؛ مولنا؛ ابوالكلم؛ آزاد، مولنا؛ اشراف؛ علی؛ ثنوی،؛ مولنا عبدالحق‬ ‫ح ّانی، مولنا ابوالعلی مودودی، و مولنا عبدالماجد دریابادی، » َ ّ« را فرآورده ای گیاهی‬ ‫من‬ ‫ق‬ ‫توصیف كرده ولی هیچ یك از آنان نتوانسته اند منشأ اصلی و گیاهی آن را شناسایی كنند. البته‬ ‫بعضی نوشته اند كه ترنجبین فعلی همان »م ّ« واقعی است.‬ ‫ن‬ ‫ابوریحان؛ محمدبن؛ احمد؛ بیرونی؛ )263-044ه ( اولین؛ فردی؛ بود؛ كه؛ ثابت؛ كرد؛ ترنجبینی؛ كه؛ از‬ ‫گیاهی به نام »الحاج« به دست می آید همان َنّ قرآن است . او نیز بیان كرد حشرات بسیار‬ ‫م‬ ‫كوچكی؛ كه؛ روی؛ بعضی؛ از؛ این؛ درختان؛ زندگی؛ می؛ كنند؛ موّد؛ ترنجبین؛ می؛ باشند . كلمه؛ ی‬ ‫ل‬ ‫33‬
  • ‫»ترنجبین«؛ مع ّب؛ كلمه؛ فارسی؛ »ترانگبین«؛ است . )تر؛ یعنی؛ تازه؛ و؛ انگبین؛ به معنای؛ عسل‬ ‫ر‬ ‫است(.‬ ‫سالها؛ پس؛ از؛ بیرونی؛ در؛ مورد؛ شناخت؛ گیاهان؛ و؛ فرآورده؛ های؛ گیاهی؛ مشرق؛ زمین؛ پیشرفتی‬ ‫حاصل؛ نشد . در؛ سال؛ 2281/7321 ی.ل . بوركهارت؛ )‪ ( J.L.Burckhard‬نویسنده؛ ی؛ كتاب‬ ‫معروف سفرنامه ی سوریه و سرزمین مقدس نقل كرد روی بعضی درختان در سرزمین فلسطین‬ ‫و شام حشراتی به سر می برند كه صمغی شیرین تولید می كنند. بوركهارت، كه در مصر مشهور‬ ‫به شیخ بركات بود نقل می كند كه این حشرات تنه ی درخت میزبان را نیش می زنند و در گرمای‬ ‫شدید روزهای آفتابی این درخت مایعی تراوش می كند كه در شبهای سرد به صورت صمغ منعقد‬ ‫می شود. پس از چاپ كتاب بوركهارت، دیری نپایید كه دو گیاه شناس معروف به نام ایرنبرگ )‬ ‫‪ (Ehrenberg‬و همپریش )‪ ( Hemprich‬گزارش تحقیقات خود را در سال 9281 چاپ كردند‬ ‫و؛ حشره؛ ای؛ را؛ كه؛ َنّ تولید؛ می؛ كند؛ كوكوس؛ َنیپاروس؛ ) ‪ ( Coccus manniparus‬نام‬ ‫م‬ ‫م‬ ‫گذاشتند . آنان َ ّی را كه این حشره از درختان سینا تولید می كرد مشاهده كردند و نام این‬ ‫من‬ ‫درختان را گز گذاشتند . از این رو در نیمه قرن نوزدهم بخوبی روشن شد كه درختان صحرای‬ ‫سینا ماده ای قندی ترشح می كنند. بعدها، روایت كردند كه مردمان اطراف صحرای سینا منّ را‬ ‫از درختان جمع آوری و از آن در خوراكهای شیرین استفاده می كردند. در حقیقت برای بعضی از‬ ‫قبایل این ناحیه این شیره ی گیاهی تنها منبع شیرین بود.‬ ‫بر اساس تحقیقات علمی كه تاكنون انجام شده، می توان گفت كه م ّی كه در قرآن آمده از دو‬ ‫ن‬ ‫گونه مختلف گیاه به دست می آمده است . یكی گیاهی به نام »الحاج« یا »عاقول« )خارشتر( به‬ ‫نام علمی »الحاجی موروروم« كه بوته ای خاردار و خوراك مناسبی برای شتر است و از این رو‬ ‫»شوك الجمل« و یا در فارسی »خارشتر« نام دارد. طول این بوته معمولً كمتر از یك متر است‬ ‫اما ریشه های بسیار بلند دارد كه گاهی تا عمق بین 5 تا 7 متر در زمین فرو می رود. علوه بر‬ ‫صحرای سینا و سوریه و دیگر كشورهای عربی این گیاه در ایران و هند و پاكستان نیز دیده می‬ ‫شود و بیشتر در شوره زار می روید. ایران امروزه منبع اصلی م ّ است كه محصول آن ترنجبین‬ ‫ن‬ ‫نامیده می شود.‬ ‫علوه بر بوته " الحاج" كه در زمان حضرت موسی گیاهی بسیار معمولی در صحرای سینا بود،‬ ‫گیاه دیگری در آن ناحیه می رویید به نام گزانگبین كه از آن منّ به دست می آمد . این گیاه‬ ‫معمولً در سوریه، فلسطین، عراق و ایران می روید.‬ ‫منّی كه از خارشتر و گزانگبین به دست می آید به ترتیب ترنجبین و كزنجبین نام دارد و هنوز‬ ‫؛‬ ‫در بسیاری از نقاط جهان كالیی تجاری شمرده می شود.‬ ‫43‬
  • ‫طعام بنی اسرائیل‬ ‫در قرآن در سه مورد نام منّ آمده است و در هر سه آیه با كلمه ی سلوی )بلدرچین ( همراه‬ ‫است. این آیات به روشنی دللت دارد بر این كه خوراكی شامل ئیدراتهای كربن شیرین )م ّ( و‬ ‫ن‬ ‫ماده ای پروتئینی و چرب )سلوی ( برای بنی اسرائیل نازل می شد كه برنامه غذایی متوازنی‬ ‫بود. در غیر این صورت صدها هزار بنی اسرائیلی نمی توانستند تنها با خوردن م ّ شیرین مدت‬ ‫ن‬ ‫چهل سال )1941-1541ق.م.( به زندگی ادامه دهند . اشاره ی قرآن به »سایه ی ابرها« در‬ ‫سوره اعراف و طه بسیار مهم و پر معنی است. این دللت دارد كه میلیونها درختی كه در چنین‬ ‫مقیاس وسیعی برای این همه مردم ، م ّ فراهم می كرد سایه دار نبود. و خداوندِ متعال ابرها را‬ ‫ن‬ ‫سایبان آنان قرار داد تا از آفتاب سوزان در امان باشند . لزم است متذكر شویم كه »الحاج« یا‬ ‫خارشتر بوته ای كوچك است و نمی تواند بر آدمی سایه افكند. گزانگبین نیز درختی است كوچك‬ ‫با برگهایی ریز و فشرده كه مناسب این منظور نیست. از این رو اگر چه این درختان در نواحی‬ ‫سینا بسیار زیاد بود اما سایبانی مناسب برای بنی اسرائیل در دوران سرگردانی شان نبود . اگر‬ ‫چه این درختان به طور اع ّ و خارشتر به طور اخ ّ، پناهگاه مناسبی بود برای تولید و پرورش‬ ‫ص‬ ‫م‬ ‫پرندگان یعنی سلوی )بلدرچین( كه بنی اسرائیل بسادگی به آن دسترسی داشتند.‬ ‫منبع :‬ ‫گیاهان در قرآن ، دكتر محمد اقتدار حسین فاروقی ، ترجمه احمد نمائی .‬ ‫53‬
  • ‫گیاهان در قرآن )زنجبیل(‬ ‫در آن جا جامی بنوشانندشان كه آمیخته با زنجبیل باشد.)انسان/ 71(‬ ‫نام قرآنی:زنجبیل‬ ‫نامهای متداول: فارسی: زنجبیل شنكلیل؛ عربی: زنجبیل، زنجفیل، جنزبیل، زنزبیل؛ اردو، هندی،‬ ‫كشمیری، پنجابی : سونته، َ َرك؛ سانسكریت : اردركم، سرینجبر، بنگالی : آدا؛؛ تامیلی : اینجی؛‬ ‫اد‬ ‫مراتی : آل؛ گجراتی : ادو؛ ملیالمی : اینچی؛ انگلیسی:‪ ، ginger‬فرانسوی:‪ gingembre‬؛ آلمانی:‬ ‫‪ Zingiberi, Ingwer‬؛ یونانی:‪ zingberis‬اسپانیایی:‪ jengibre‬؛ ایتالیایی:‪ zenzero‬؛ روسی:‬ ‫‪ imbir‬لتینی: ‪(zingiber‬‬ ‫اشاره قرآنی:‬ ‫("ویسقون فیها كاساً كان مزاجهازنجبی ً." انسان/ 71)‬ ‫ل‬ ‫در آن جا جامی بنوشانند شان كه آمیخته با زنجبیل باشد.‬ ‫در این آیه خداوند به اهل بهشت وعده فرموده كه به پاداش كارهای نیكویشان در دنیا به آنان‬ ‫شرابی می نوشاند با طعم زنجبیل . در تفسیر مظهری آمده كه اعراب علقه زیادی به زنجبیل‬ ‫داشتند لذا خداوند بنابر ذائقه آنان چیزی وعده فرمود . مولنا مودودی می نویسد : اعراب عادت‬ ‫داشتند زنجبیل را با آب نوشیدنی خود بیامیزند.‬ ‫زنجبیل كه نام علمی آن "زنجیبر افیسینال " است گیاهی بومی هندوستان می باشد و اعراب در‬ ‫روزگاران قدیم زنجبیل یا بس )خشك ( )سونته ( را از هندوستان وارد می كردند . كلمه عربی‬ ‫زنجبیل گویا مشتق از كلمه سانسكریت "سرینجبر " باشد . مولنا سید سلیمان ندوی گفته است‬ ‫"برای ما )هندیان( نهایت افتخار است كه چند كلمه ای از سرزمین ما سعادت راه یافتن به قرآن‬ ‫مجید را پیدا كرده است. شكی نیست كه در رابطه با بهشت خداوند نام سه گیاه معطر سرزمین ما‬ ‫)هندوستان( در قرآن مجید آمده است. و این سه عبارتند از ِسك، زنجبیل و كافور." و بنا به‬ ‫م‬ ‫گفته؛ مولنا؛ ندوی؛ این؛ سه؛ كلمه؛ به؛ ترتیب؛ از؛ سه؛ كلمه؛ هندی؛ ُشك،؛ سرنجورا؛ )جرنجبرا ( و‬ ‫م‬ ‫63‬
  • ‫كارپورا )كاپور( مشتق شده است. او نیز نوشته است كه سوای زنجبیل و كافور، كلمه طوبی نیز‬ ‫مشتق از كلمه توپا در زبان سانسكریت می باشد.‬ ‫موارد استفاده زنجبیل‬ ‫زنجبیل، ریزوم این گیاه، ماده گیاهی جالبی است كه اكنون در سراسر جهان به كار می رود، و‬ ‫شامل؛ روغنی؛ معطر؛ است؛ كه؛ بویی؛ خوش؛ دارد . ماده؛ اصلی؛ این؛ روغن؛ را؛ كامفن،؛ فلندرین،‬ ‫زنجبرین، سینول و بورنوئل تشكیل می دهد . این روغن دارای رزینی چرب به نام جنجرین می‬ ‫باشد. روغن زنجبیل، رزین چرب زنجبیل و زنجبیل پرورده از اقلم مهم تجارت بین المللی است.‬ ‫این مواد در تهیه مواد خوراكی و نوشیدنی مانند شیرینی، بیسكویت، غذاهای پرادویه، چاشنی‬ ‫غذا، نان زنجبیلی، آبجو زنجبیلی، ترشیها، شربتها و مرباها به كار می رود.‬ ‫مصارف پزشكی زنجبیل‬ ‫زنجبیل؛ محرك؛ جهاز؛ هاضمه؛ و؛ برای؛ هضم؛ غذا؛ بسیار؛ مفید؛ است . زنجبیل؛ برای؛ درمان؛ سوه‬ ‫هاضمه، نفخ، قولنج، استفراغ، تشنج موضعی، حالتهای درد ناك معده و تنگی نفس بسیار موثر‬ ‫است . عصاره؛ زنجبیل؛ همراه؛ با؛ آب؛ لیمو؛ و؛ نمك؛ طعام؛ اگر؛ قبل؛ از؛ غذا؛ خورده؛ شود،؛ برای؛ بی‬ ‫اشتهایی سودمند است. همچنین در مورد صفرا و سرسام تجویز می شود.‬ ‫در مورد سوزش گلو و گرفتگی سینه و صدا یك تكه زنجبیل را می جوند تا بزاق خوب ترشح‬ ‫شود. عصاره زنجبیل برای درمان دیابت و رماتیسم مزمن مفید است . دندان درد و سر دردهای‬ ‫عصبی با خمیری از زنجبیل خشك و آب تسكین می یابد. ابن سینا خواص تقویتی بسیاری علوه‬ ‫بر این خواص برشمرده است . جالینوس استفاده از زنجبیل را در مورد فلج و همه بیماریهای‬ ‫ناشی از سردی تجویز می كند.‬ ‫بسیاری از كشورهای جهان به میزان فراوان زنجبیل تولید می كنند كه هندوستان و مالزی و‬ ‫نیجریه در راس آنها قرار دارند . در هندوستان حدود چهل در صد از مجموع این محصول را‬ ‫خشك می كنند و بقیه به كشورهای دیگر از جمله ایران، كویت، مراكش، عربستان، یمن، امارات‬ ‫متحده، انگلستان و آمریكا صادر می شود. هندوستان از راه فروش زنجبیل ارز خارجی برابر با‬ ‫002 میلیون روپیه به دست می آورد . هنگ كنگ، چین و استرالیا عمده ترین تهیه كننده؛ و‬ ‫صادره كننده زنجبیل پرورده به بازارهای غربی می باشند.‬ ‫73‬
  • 38
  • ‫گیاهان در قرآن )سیر)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی: فوم‬ ‫نامهای متداول:فارسی، سیر، عربی: ثوم، تریاق الفقراء، عبری: شومیم؛ اردو، هندی، گجراتی،‬ ‫مراتی، سانسكریت: لهسن؛ سانسكریت: لسونا؛ بنگالی: ُسوم؛ پنجابی: ثوم؛ تامیلی: ولی ّاندو؛‬ ‫پ‬ ‫ر‬ ‫‪ garlic‬؛ فرانسوی:‪ ail‬؛ آلمانی:‬ ‫كشمیری : ُ َن؛ تلگو : ویّولی؛ ملیالمی : و ّلوتوّی؛ انگلیسی:‬ ‫ی ل‬ ‫ل‬ ‫ره‬ ‫‪knoblauch‬؛؛ لتینی:‪allium‬؛؛ ایتالیایی:‪aglio‬؛؛ یونانی:‪skordo‬؛؛ اسپانیایی:‪ajo‬؛؛ روسی:‬ ‫‪.chesnok‬‬ ‫93‬
  • ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫ا ن‬ ‫و قثآئها وفومها و عدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة والمسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند . مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫در زبان عربی سیر را ثوم می نامند اما نام قرآنی آن فوم است. به هر حال، بعضی از مفسران‬ ‫قرآن این كلمه را به معنای كلمه عربی حنطه گرفته و آن را گندم ترجمه كرده اند. با وجود این‬ ‫علمه یوسف علی و مولنا عبداللطیف و چندین مترجم دیگر فوم را فقط سیر ترجمه كرده اند.‬ ‫بنابر نقل ابن مسعود تلفظ صحیح قرآنی »فومها« باید »ثومها« باشد. شواهد تاریخی نیز دللت بر‬ ‫این دارد كه آیه 16 سوره بقره اشاره به سیر است نه گندم.‬ ‫نام علمی این گیاه؛ آلیوم؛ ساتی ُم است . مهمترین ماده اصلی سازنده؛ قسمت پیازی شكل؛ سیر،‬ ‫و‬ ‫روغن ف ّاری است به میزان 1 تا 3 درصد. این روغن كه بویی بد و طعمی ناخوش دارد شامل‬ ‫ر‬ ‫موادی به نام دی سولفید پروپیل آلیل و دی سولفید دیالیل می باشد . غیر از این مواد كه بخش‬ ‫اصلی گیاه از آن ساخته شده، غده زیرزمینی سیر شامل مقدار كمی نشاسته، ماده لعابی، پروتئین‬ ‫و قند است.‬ ‫خواص دارویی سیر‬ ‫سیر را به علت خواص دارویی آن همه می شناسند و به علت فراوانی آن كه در دسترس همه‬ ‫قرار دارد آن را به عربی تریاق الفقرا ) پادزهری برای فقیران ( می نامند . سیر برای مداوای‬ ‫04‬
  • ‫امراض مختلف و برای معالجه فشار خون مفید است. گیاهی است گرم، محرك، ضد نفخ، قاعده‬ ‫آور ) برای زنان( ضد درد استخوان، ضد كرم، مق ّی، و برای درمان تنگی نفس بسیار مؤثر‬ ‫و‬ ‫است . سیر برای درمان ناراحتی های روده ای به عنوان ماده ای ضد عفونی كننده به كار می‬ ‫رود. در مورد سل ریوی عصاره سیر سرفه های شدید را كاهش می دهد. و به عنوان ماده ای‬ ‫خلط آور به كار می رود و برای سرباز كردن دمل نیز مؤثر است. مصرف آن با نمك طعام برای‬ ‫تسكین؛ سردرد؛ و آرامش اعصاب،؛ نفخ؛ معده؛ و؛ روده،؛ هیستری؛ و؛ غیره مفید؛ است . سیر؛ برای‬ ‫درمان گلودرد، فلج، نقرس، سیاتیك و امراض پوستی مؤثر است . مصرف داخلی عصاره؛ سیر‬ ‫برای درمان ناراحتی گوش و كری مفید است . در صورت دسترسی نداشتن به آنتی بیوتیك های‬ ‫معمولی، عصاره سیر را برای پیشگیری از عفونت باكتری ها و چركی شدن زخم ها به كار می‬ ‫برند.‬ ‫صادرات سیر هند هر سال بالغ بر دو كرور روپیه است كه به عربستان، یمن، سومالی، امارات‬ ‫متحده عربی، مالزی، ژاپن و چك واسلواكی صادر می شود.‬ ‫چند حدیث‬ ‫1 - ابوایوب)ره ( نقل كرده : »او ) پیامبر صلی ال علیه و آله ( روزی خورشی را كه محتوی‬ ‫سیر بود تناول نفرمود: از او پرسیدم »آیا حرام است.« فرمود: »خیر ولی من بوی آن را دوست‬ ‫ندارم.«‬ ‫2 - ابوسعید)ره ( نقل كرده كه پیامبر صلی ال علیه وآله فرمود »كسانی از شما كه آن )سیر‬ ‫خام( را می خورید تا بوی آن برطرف نشده به مسجد نیایید.«‬ ‫3 - علی بن ابی طالب علیه السلم از پیامبر صلی ال علیه وآله نقل كرده كه فرمود خود را با‬ ‫سیر معالجه كنید كه هفتاد مرض را شفا می بخشد.‬ ‫14‬
  • ‫گیاهان در قرآن )عدس(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بریك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . )بقره/‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:عدس‬ ‫نامهای متداول : فارسی، عربی : عدس،؛ عبری : عدشه؛؛ اردو،؛ هندی، پنجابی،؛ گجراتی،؛ مراتی،‬ ‫تامیلی : َس ُر؛ سانسكریت : مسورك؛ بنگالی، كشمیری : ُ ُور؛ تلگو : پپو؛ انگلیسی: ‪Ientil‬؛‬ ‫مس‬ ‫م و‬ ‫‪Ientille‬؛؛ لتینی:‪Iens‬؛؛ آلمانی:‪Linse‬؛؛ ایتالیایی: ‪Ienticchia‬؛ یونانی: ‪Faki‬؛؛ اسپانیایی:‬ ‫‪Ienteja‬؛ روسی:‪Chechevitsa‬‬ ‫24‬
  • ‫اشاره قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫ا ن‬ ‫و قثآئها و فومها وعدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند . مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫این آیه اشاره ای است به واقعه فرار حضرت موسی و پیروانش از ظلم حاكمان )فرعون( مصر‬ ‫و ورود آنان به صحرای سینا. بنی اسرائیل در زمان اقامت در این دشت پس از تمام كردن همه‬ ‫خوراكیهایی كه با خود آورده بودند احساس گرسنگی كردند. خداوند غذایی یكنواخت كه همان م ّ‬ ‫ن‬ ‫و سلوی بود بر ایشان نازل كرد. آنان با میل و لذت این غذا را خوردند اما پس از مدتی كه م ّ و‬ ‫ن‬ ‫سلوی می خوردند از پیامبرشان خواستند برای آنان غذایی فراهم كند كه آنان در زمان زندگی در‬ ‫مصر می خوردند یعنی سبزی، خیار، سیر، عدس و پیاز.‬ ‫در روزگاران قدیم عدس را برای تهیه نان به كار می بردند نه به عنوان حبوبات. ثروتمندان نان‬ ‫پخته شده از آرد گندم می خوردند و فقیران نان عدس و در یونان قدیم آن را رولنتای عربی )‬ ‫‪ ( Revelanta Arabica‬می نامیدند . با توجه؛ به این؛ حقیقت؛ تاریخی؛ عدس؛ در آیه؛ فوق باید‬ ‫چیزی؛ باشد؛ شبیه؛ سیر؛ نه؛ گندم . بسیاری؛ از؛ مفسران؛ قرآن؛ مانند؛ مولنا؛ ابوالكلم؛ آزاد،؛ پیكتال،‬ ‫آربری،؛ مولنا؛ مودودی و؛ مولنا؛ عثمانی؛ "فوم " را؛ غله؛ )گندم ( نامیده؛ اند؛ و؛ مولنا؛ حقانی؛ و‬ ‫یوسف علی "فوم" را سیر دانسته اند.‬ ‫34‬
  • ‫موارد مصرف عدس‬ ‫چهار نوع عدس در مصر، فلسطین و كشورهای مدیترانه ای می روید . نوع قرمز آن از همه‬ ‫معروفتر است. نوع دیگری از حبوبات در هندوستان می روید كه "ملكه مسور" یا ملكه عدس نام‬ ‫دارد.‬ ‫عدس شامل حدود؛ 21 % آب و؛ 06 % مواد قندی مختلف است كه نیمی از این مواد نشاسته می‬ ‫باشد و 52% آن پروتئینی با كیفیتی خوب است همراه با مقدار كمی فسفر و پتاسیم.‬ ‫عدس ماده ای است ُدر و مسهلی ملیم. خمیر عدس برای معالجه آبله مرغان ، آبله و جوشهای‬ ‫م‬ ‫پوست مفید است.‬ ‫44‬
  • ‫گیاهان در قرآن) نخل)‬ ‫و با آن برایتان كشتزار زیتون و نخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند. )نحل/11)‬ ‫نخل‬ ‫نام قرآنی: نخل، نخیل‬ ‫نامهای متداول: فارسی: نخل، خرما؛ عربی: نخل، تمر؛ عبری: تمر؛ اردو: خرم، كهجور؛ هندی،‬ ‫گجراتی، مراتی : ِند كهجور، بنگالی : كهجور؛ پنجابی : ِند؛ تلگو : كرجورو؛ كشمیری : كهریز؛‬ ‫پ‬ ‫پ‬ ‫ملیالمی : انتها؛؛ سانسكریت:كرجور؛؛ تامیلی؛ پریچای؛؛ انگلیسی:‪date-palm‬؛؛ فرانسوی:-‪datte‬‬ ‫‪dattier‬؛ ؛ ایتالیایی:‪dattero‬؛ ؛ لتینی:‪palma‬؛ ؛ روسی:‪finik‬؛ ؛ اسپانیایی:‪palmera,datil‬؛‬ ‫آلمانی:‪ Dattelpalm‬؛ یونانی:‪finiks khurmas‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫"ایود احدكم ان تكون له جنة من نخیل و اعناب تجری من تحتها النهار له فیها من كل الثمرات و‬ ‫اصابهُ الكبر و له ذریة ضعفاء فاصابها اعصار فیه نار فاحترقت كذلك یبین ال لكم الیات لعلكم‬ ‫تتفكرون. ) بقره/662("‬ ‫"آیا ازمیان شما كسی هست كه دوست داشته باشد كه او را بوستانی ازخرما و انگور بوده باشد،‬ ‫و جویها در پای درختانش جاری باشد، و هر گونه میوه ای دهد . و خود پیر شده و فرزندانی‬ ‫ناتوان داشته باشد، بناگاه گردبادی آتشناك در آن بوستان افتد و بسوزد؟ خدا آیات خود را برای‬ ‫شما این چنین بیان می كند، باشد كه بیندیشید."‬ ‫-2- "وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا؛ و؛ من؛ النخل؛ من؛ طلعها؛ قنوان؛ دانیة؛ و؛ جنات؛ من؛ اعناب؛ والزیتون؛ و؛ الرمان؛ مشتبها‬ ‫وغیرمتشابه انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون." )انعام/99)‬ ‫54‬
  • ‫"اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن نبات‬ ‫ساقه؛ ای؛ سبز؛ و؛ از آن؛ دانه؛ هایی؛ بر؛ یكدیگر؛ چیده و نیز؛ ازجوانه؛ های نخل خوشه؛ هایی؛ سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند . به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند. "‬ ‫-3-" و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون و‬ ‫الرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین.") انعام/141)‬ ‫"و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درختخرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای؛ گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال؛ ناهمانند . چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد. "‬ ‫4-"-و فی الرض قطع متجاورات و جنات من اعناب و زرع و نخیل صنوان و غیر صنوان یسقی‬ ‫بماء واحد و نفضل بعضها علی بعض فی الكل ان فی ذلك لیات لقوم یعقلون.) رعد/ 4)"‬ ‫" و بر روی زمین قطعه هایی است در كنار یكدیگر و باغهای انگور و كشتزارها ونخلهایی كه‬ ‫دوتنه از یك ریشه رسته است یا یك تنه از یك ریشه و همه به یك آب سیراب می شوند و در‬ ‫ثمره، بعضی را بر بعضی دیگر برتری نهاده ایم. هر آینه در اینها برای خردمندان عبرتهاست."‬ ‫-5-"ینبت لكم به الزرع و الزیتون و النخیل والعناب و من كل الثمرات ان فی ذلك لیة لقوم‬ ‫یتفكرون.) نحل/11)"‬ ‫و با آن برایتان كشتزار و زیتون ونخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند.‬ ‫6-"-و من ثمرات النخیل والعناب تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا ان فی ذلك لیة لقوم یعقلون."‬ ‫) نحل/76*‬ ‫و از میوه هانخلها و تاكها شرابی مستی آور و رزقی نیكو به دست می آورید، و خردمندان را در‬ ‫این عبرتی است.‬ ‫64‬
  • ‫7- "-او تكون لك جنة من نخیل و عنب فتفجر النهار خللها تفجیرا.") اسراء/19(‬ ‫"یا تو را بستانی باشد از درختانخرما و انگور كه در خللش نهرها جاری گردانی."‬ ‫8-"واضرب لهم مثل رجلین جعلنا لحدهما جنتین من اعناب و حففنا هما بنخل و جعلنا بینهما‬ ‫زرعا.") كهف/23(‬ ‫برایشان داستان دو مرد را بیان كن كه به یكی دو تاكستان داده بودیم و بر گرد آنهانخلها و در‬ ‫میانشان كشتزار كرده بودیم.‬ ‫9-"-فاجاءها المخاض الی جذع النخلة قالت یا لیتنی مت قبل هذا و كنت نسیاً منسی ً".) مریم/‬ ‫ا‬ ‫32(‬ ‫درد زاییدن او را به سوی تنهدرخت خرمایی كشانید. گفت ای كاش پیش از این مرده بودم و از‬ ‫یادها فراموش شده بودم.‬ ‫01- "-و هزی الیك بجذع النخلة تساقط علیك رطبا جنی ً.") مریم/ 52(‬ ‫ا‬ ‫نخل را بجنبان تا خرمای تازه چیده برایت فرو ریزد.‬ ‫11- "-قال امنتم له قبل ان اذن لكم انه لكبیركم الذی علمكم السحر فل قطعن ایدیكم و ارجلكم من‬ ‫خلف ولصلبنكم فی جذوع النخل و لتعلمن اینا اشد عذابا و ابقی.") طه/17(‬ ‫"فرعون گفت: آیا پیش از آن كه شما را رخصت دهم به او ایمان آوردید؟ او بزرگ شماست كه‬ ‫به شما جادوگری آموخته است . دستها و پاهایتان را از چپ و راست می برم و بر تنهدرخت‬ ‫خرما به دارتان می آویزم. تا بدانید كه عذاب كدام یك از ما سخت تر و پاینده تر است."‬ ‫21-" -فانشانا لكم به جنات من نخیل و اعناب لكم فیها فواكه كثیرة و منها تاكلون.") مؤمنون/‬ ‫91(‬ ‫با آن برایتان بوستانهایی ازخرما و انگور پدید آوردیم . شما را در آن باغها میوه های بسیاری‬ ‫است كه از آنها می خورید.‬ ‫-31- "و زروع و نخل طلعها هضیم.") شعراء/841)‬ ‫و كشتزارها ونخلها با آن شكوفه های نرم و لطیف؟‬ ‫74‬
  • ‫-41- "و جعلنا فیها جنات من نخیل و اعناب و فجرنا فیها من العیون".) یس/ 43)‬ ‫"و در آن باغهایی ازنخلها و تاكها پدید آوردیم و چشمه ها را روان ساختیم."‬ ‫-51- "والنخل باسقات لها طلع نضید.") ق/01)‬ ‫"ونخلهای بلند با خوشه های بر هم چیده."‬ ‫-61- "تنزع الناس كانهم اعجاز نخل منقعر.") قمر/02)‬ ‫"كه مردمان را از زمین، همانند ریشه های از جای كندهنخل، بر می كند."‬ ‫-71-" فیها فاكهة و النخل ذات الكمام.") رحمن/11)‬ ‫"در آن میوه هاست ونخلها، با خوشه هایی كه درغلفند."‬ ‫-81- "فیهما فاكهة و نخل و رمان.") رحمن/86)‬ ‫"در آن دو، میوه هست ونخل هست و انار هست."‬ ‫-91 - "سخرها علیهم سبع لیال و ثمانیة ایام حسوما فتری القوم فیا صرعی كانهم اعجاز نخل‬ ‫خاویة.") حاقه/7)‬ ‫"آن عذاب را هفت شب و هشت روز پی در پی بر آنان بگماشت . آن قوم را چون تنه های‬ ‫پوسیدهخرما می دیدی كه افتاده اند و مرده اند."‬ ‫-02-"و زیتونا و نخ ً.") عبس/ 92)‬ ‫ل‬ ‫"و زیتون و نخل."‬ ‫84‬
  • ‫در قرآن مجید نام بسیاری از میوه ها و درختان میوه آمده است. ولی نام نخل بیش از همه اینها‬ ‫تكرار شده است . كلمه نخل ) جمع آن نخیل ( و نخله در بیست آیه قرآن آمده است كه همه این‬ ‫آیات در این مورد نقل شد . شایان ذكر است كه در هشت آیه نام نخل به تنهایی ذكر شده در‬ ‫دوازده آیه دیگر در جمع میوه هایی دیگر مانند زیتون، انار و انگور ذكر شده است . بجز كلمه‬ ‫نخل نام نوعی خاص از درخت خرما به نام لینة در سوره حشر/5 آمده است. در دو آیه ) 35 و‬ ‫421( سوره نساء كلمه " نقیر" آمده كه به معنای " گودیی بر پشت هسته خرما" می باشد؛ یعنی‬ ‫چیزی بی ارزش. " قطمیر" كلمه دیگری است كه در قرآن در سوره فاطر/31 آمده است نیز به‬ ‫معنای چیزی بی اهمیت است هر چند در لغت به معنای پوست نازك بین خرما و هسته آن می‬ ‫باشد. كلمه " نوی" در سوره انعام /59 را علمه عبدال یوسف علی در ترجمه قرآن خود هسته‬ ‫خرما معنی كرده است هر چند بسیاری از دیگر مفسران آن را هسته هر نوع میوه ای می دانند.‬ ‫همچنین كلمه "عرجون" به معنی چوب هللی شكل خوشه خرماست كه خشكیده و به شكل داس‬ ‫برآمده است كه در سوره یس/93 هلل ماه به آن تشبیه شده است. كلمات " حبل" و " ُ ُر" را‬ ‫دس‬ ‫كه در سوره لهب/5 و قمر/31 به ترتیب آمده است علمه یوسف علی، لیف خرما معنی كرده‬ ‫است.‬ ‫نام علمی درخت خرما " فونیكس داكتیلی فرا " از تیره نخل است ) كتاب نخلهای جهان از مك‬ ‫كورا(. درخت؛ خرما؛ در؛ زبان؛ عربی؛ " نخل " و؛ میوه؛ آن " تمر " نامیده؛ می؛ شود . هر؛ چند؛ در‬ ‫بسیاری از كشورهای عربی و آفریقایی كلمه هندی " كهجور" و كلمه فارسی " خرما" برای میوه‬ ‫این درخت كاربردی عام دارد.‬ ‫تاریخ كاشت درخت خرما‬ ‫تصور می شود كه پرورش و كاشت درخت خرما 0006 تا 0008 سال قبل در بین النهرین آغاز‬ ‫شد . احتمالً هیچ درخت میوه دیگری در آن زمان بجز درخت خرما در جایی كاشته نمی شد و‬ ‫شاید؛ به؛ همین؛ علت؛ خرما؛ همیشه؛ با؛ تمدن؛ و؛ فرهنگ؛ بشری؛ همراه؛ بوده؛ است . فونیكس؛ اسم‬ ‫عمومی خرما همچنین نام پرنده ای افسانه ای ) ققنوس ( است . نقل شده كه این پرنده چندین‬ ‫هزار؛ سال؛ قبل؛ در؛ صحرای؛ كبیرعربستان؛ وجود؛ داشته؛ است . سن؛ متوسط؛ این؛ پرنده؛ پانصد؛ تا‬ ‫ششصد سال بود و پس از آن خود را می سوزاند و دوباره از خاكستر خودش برای دوره زندگی‬ ‫جدید ظاهر می شد . ادبیات یونان و روم قدیم پر از داستانهایی است درباره امكان ارتباط بین‬ ‫درخت خرما و ققنوس.‬ ‫فواید درخت خرما‬ ‫94‬
  • ‫بنابر ضرب المثل كهنی عربی فواید درخت خرما به اندازه تعداد روزهای سال است. و ظاهراً نیز‬ ‫چنین است، زیرا خرما واقعاً فواید گوناگونی دارد . از چوب آن در ب ّایی استفاده می شود و‬ ‫ن‬ ‫برگهای بزرگ آن) كه گاهی شاخه نامیده می شود( برای ساختن چندین كاردستی مانند بادبزن،‬ ‫طناب، چوبدستی، حصیر و غیره به كار می رود. بنابر سنتی قدیمی، عادت اعراب بر این بود كه‬ ‫در مراسم شادمانی همگانی برگهای درخت خرما را در دست می گرفتند و به صورت دسته هایی‬ ‫از معابر می گذشتند. هسته خرما اگر خیسانده و آرد شود غذای مناسبی برای دام می باشد. خرما‬ ‫علوه بر آن كه میوه ای شیرین و لذیذ است بهترین ماده غذایی برای انسان است. خرما شامل‬ ‫بیش از؛ 06 % قند تبدیل شده و؛ دكستروز به اضافه مقدار؛ زیادی ساكاروز و پروتئین، پكتین،‬ ‫تانین، سلولز، نشاسته و چربی به نسبتهای متفاوت است)03(. مقدار زیادی ویتامینهای ‪ A‬و ‪B‬‬ ‫و ‪ C‬نیز در آن وجود دارد. به علوه تركیبات معدنی آهن، سدیم، كلسیم، گوگرد، كلر و فسفر در‬ ‫خرما دیده می شود. خرمای خوراكی، مانند عسل، در ساختن شیرینی، نوشابه، شكر و شربتهای‬ ‫شیرین به كار می رود.‬ ‫خرما از نظر پزشكی بسیار با ارزش است) دائرة المعارف پزشكی اسلم ( آرام بخش و مل ّن و‬ ‫ی‬ ‫محرك قلب است و از فراموشی جلوگیری می كند . برای ناراحتیهای تنفسی به طور كلی و به‬ ‫ویژه برای تنگی نفس) آسم( مفید است. خرما لینت آور، مد ّ و مقوی قویه باه است. و با توجه‬ ‫ِر‬ ‫به تمام خواص و تركیباتش می توان آن را غذایی كامل و نیروبخش دانست . ضماد آرد هسته‬ ‫خرما؛ برای؛ شفای؛ بیماریهای؛ چشمی؛ مخصوصاً ورم؛ قرنیه؛ و؛ چشم؛ درد؛ مفید؛ است . حضرت‬ ‫محمد)ص( برای حفظ سلمتی، مردم را به خوردن منظم خرما توصیه می كند. هر چند نقل شده‬ ‫كه؛ یك؛ بار؛ حضرت؛ علی؛ )ع ( را؛ در؛ دوران؛ نقاهت؛ از؛ خوردن؛ خرما؛ نهی؛ فرمود ) كتاب؛ سنن‬ ‫ترمذی( و این توصیه كام ً بر پایه ای علمی استوار است زیرا خرما دارای الیافی غذایی است و‬ ‫ل‬ ‫كسانی كه دوره نقاهت را می گذرانند و معده ای ضعیف دارند هضم این الیاف برایشان مشكل‬ ‫است. بعضی از مفسران قرآن مانند مولنا عبدالماجد دریابادی اشاره كرده اند كه خرما برای زن‬ ‫باردار بسیار مفید است به همین جهت هنگامی كه حضرت مریم درد زاییدن گرفت برایش خرما‬ ‫آماده شد. ) سوره مریم/32-52(‬ ‫قطع درخت خرما ممنوع!‬ ‫خرما درختی دو پایه است یعنی درخت نر و ماده آن بر دو ساقه جداگانه می روید و گرده افشانی‬ ‫بین گلهای دو درخت سبب تولد میوه می شود . یك درخت خرمای نر برای گرده افشانی یكصد‬ ‫درخت؛ ماده؛ كافی؛ است . باغ؛ خرما؛ نخلستان؛ نامیده؛ می؛ شود؛ كه؛ به؛ معنی؛ واحه؛ نیز؛ می؛ باشد.‬ ‫مشهور است كه اگر در نخلستانی درختان خرمای نر وجود نداشته باشد هیچ یك از درختان آن‬ ‫05‬
  • ‫نخلستان میوه نخواهد داد. پیش از ظهور اسلم مردمان قبایل عربستان، درختان خرما مخصوصاً‬ ‫درختان خرمای نر قبایلی را كه با آنان دشمنی داشتند قطع و نابود می كردند . مسلمانان با این‬ ‫عمل قطع درختان مخالفت و آن را منع كردند. این گونه رفتار با درختان را فساد فی الرض می‬ ‫دانستند. حتی به هنگام جنگ به امیران لشكری دستور می دادند كه به مردم بی گناه آزار نرسانند‬ ‫و درختان سبز را نبرند. این حساسیت شدید نسبت به حفظ درختان اندیشه ای انقلبی بود و راهی‬ ‫عملی برای گسترش جامعه ای انسانی . یك بار، به هنگام مقابله با بنی نضیر، مسلمانان ناچار‬ ‫شدند درختان خرمای دشمن را ببرند تا پیشرفت نیروها را ممكن سازد. این عمل آنان را به شدت‬ ‫اندوهگین كرد. در آن هنگام بود كه آیه 5 از سوره حشر نازل شد و اندوه مسلمانان را تسكین‬ ‫بخشید و در شرایط دشوار اجازه انجام چنین كاری به آنان داد.‬ ‫خرمای مرغوب‬ ‫درخت خرما را سلطان واحه می نامند . مردم معتقدند خرمای خوب را وقتی می توان چید كه‬ ‫ریشه درخت در آب غوطه ور باشد و ساقه و برگ آن در معرض تابش آفتاب گرم تابستان. طول‬ ‫درخت خرما به 61 تا 02 متر می رسد. بر هر خرمابنی معمولً یك شاخه می روید. اما گاهی در‬ ‫طبیعت دیده می شود كه چند شاخه از یك ریشه می روید . از دو نوع درخت : صنوان و غیر‬ ‫صنوان در قرآن در سوره رعد/4 نام برده شده است. سن متوسط درخت خرما حدود دویست سال‬ ‫است، اما درختان میوه دار خوب معمولً عمری حدود یكصد سال دارند. درختان خرما از طریق‬ ‫دانه؛ و؛ هم؛ از؛ طریق؛ پاجوش؛ تكثیر؛ می؛ شوند؛ و؛ درختی؛ كه؛ به؛ روش؛ پاجوش؛ تكثیر؛ شده؛ باشد‬ ‫خرمای بهتری می دهد. پاجوش معمولً در پای درختان جوان می روید. درخت خرما درختی بلند‬ ‫است، اما ریشه های مستحكم آن گاهی تا عمق بیش از دو متر در زمین فرو نمی رود . درخت‬ ‫خرما از نظر ریشه در مقایسه با گیاهانی مانند گز) اثل( و خارشتر) الحاج( درختی ضعیف است‬ ‫. زیرا این هر دو گیاه به عمق تقریباً ده متر در زمین ریشه دارند. در سوره قمر / 81-02 كه‬ ‫می گوید:" ما بر آنها) قوم عاد( در روزی نحس و طولنی بادی سخت فرستادیم كه مردمان را‬ ‫از زمین، همانند ریشه های از جای كنده نخل، بر می كند" اشاره ضمنی به این خصوصیت درخت‬ ‫خرما دارد.‬ ‫ظرافت و زیبایی نخسلتانها منظره ای بدیع می آفریند . بسیاری از شاعران عرب و آفریقایی و‬ ‫حتی اروپایی وصف نخل را در اشعار معروف خود آورده اند. هومر در حماسه اودیسه كلمه تمر‬ ‫را برای نمایاندن زیبایی به كار برده است. چاسر و شكسپیر نیز در اشعار خود از نخل نام برده‬ ‫اند.‬ ‫شرایط جغرافیایی كاشت خرما‬ ‫15‬
  • ‫از نظر جغرافیای گیاهی منطقه كاشت نخل، گستره ای است از غرب هندوستان تا شرق آفریقا.‬ ‫اما؛ مهمترین؛ ناحیه؛ تولید؛ این؛ محصول؛ عراق،؛ عربستان،؛ ایران؛ و؛ مصر؛ می؛ باشد؛ . در؛ ناحیه‬ ‫گجرات و؛ پنجاب هند اخیراً پرورش چند نوع مرغوب نخل معمول؛ شده است و امید می رود‬ ‫هندوستان در سالهای آینده از نظر تولید خرما خودكفا شود . هم اكنون واردات سالنه خرما به‬ ‫هندوستان در حدود شصت هزار تا هشتاد هزار تن است با ارزشی بالغ بر پانزده میلیون دلر.‬ ‫اهمیت خرما را می توان از این حقیقت درك كرد كه تقریباً نیم میلیون تن خرما در بازار جهانی‬ ‫خرید و فروش می شود. در آریزونا و كالیفرنیای امریكا درختان خرما در گستره وسیعی روییده‬ ‫اند. به علت اهمیت روز افزون خرما در جهان سازمان خواربار و كشاورزی ملل متحد) فائو( در‬ ‫سال 8791/7531 مؤسسه تحقیق و توسعه نخل را در بغداد تأسیس كرد.‬ ‫از زمانهای بسیار قدیم بصره، شهر بندری عراق، مركز خرید و فروش دو نوع تمر بوده است.‬ ‫یكی تمر درخت خرما، كالی صادراتی مهم بصره و دیگری تمرهندی كه از هندوستان وارد می‬ ‫شود. تمرهندی در عراق و كشورهای خاورمیانه به عنوان ماده ای غذایی، به ویژه برای ساختن‬ ‫شربت؛ معروف؛ است . كلمه؛ انگلیسی ‪ Tamarind‬به؛ معنای؛ تمرهندی؛ مشتق؛ از؛ كلمه؛ عربی‬ ‫تمرالهند است.‬ ‫حدود؛ 06 گونه نخل در سرتاسر بخشهای گرمسیر آفریقا و آسیا وجود دارد . در هندوستان نخل‬ ‫جنگلی معمولی ترین گونه ای است كه به طور خودرو و هم به صورت پرورشی در سرتاسر این‬ ‫سرزمین دیده می شود و به آن " نخل هندی " یا " نخل خودرو " می گویند . از شیره این گیاه‬ ‫نوعی؛ شكر؛ زرد ) گور ( مرغوب؛ تهیه می شود . برخی از دانشمندان؛ بر؛ این؛ باورند؛ كه؛ درخت‬ ‫خرمای خاورمیانه گونه تكامل یافته این نخل هندی یا نخل جنگلی ) نخل خودروی هندی ( است.‬ ‫دلیل اصلی این نظریه آن است كه درخت خرمای خوراكی هرگز به صورت خودرو در هیچ نقطه‬ ‫ای از جهان مشاهده نشده است.‬ ‫علوه بر ارزشهای غذایی و طبی از نظر تاریخی و فرهنگی درخت خرما را می توان " لطفی‬ ‫الهی" نسبت به " آدمی" دانست و شاید به همین علت است كه در قرآن مجید به طور مكرر با‬ ‫احترام از آن یاد شده است. در چندین آیه از كتاب مقدس احترام به نخل دیده می شود. برای مثال‬ ‫در آیه؛ 21 از مزمور نود و دوم كتاب مزامیر داود آمده است : " عادل مثل درخت خرما خواهد‬ ‫شكفت".‬ ‫25‬
  • 53