Your SlideShare is downloading. ×
گیاهان در قرآن
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

گیاهان در قرآن

1,161
views

Published on


0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,161
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ‫گیاهان در قرآن) انار(‬ ‫نام قرآنی: ُ ّان‬ ‫رم‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، هندی، پنجابی: انار؛عربی: رمان؛عبری: ر ّن؛بنگالی: دالم؛مراتی: دالم؛مراتی:‬ ‫م‬ ‫دالمب،سانسكریت، گجراتی: دا ِم؛ بنگالی،تلگو: دا ِم؛ كشمیری:دان؛ملیالمی: متلوم، تامیلی:‬ ‫ر‬ ‫د‬ ‫مادولی؛انگلیسی:‪pomegranate‬؛فرانسوی:‪grenade‬؛ ایتالیایی:‪melograno, melagrana‬؛‬ ‫آلمانی:‪Granatapfel‬؛لتینی:‪granatum‬؛ اسپانیایی:‪granada‬؛ روسی:‪granat‬؛یونانی:‬ ‫‪.rodi‬‬ ‫نام علمی:‪ Punica granatum‬از تیره انار ‪Punicaceae‬‬ ‫1‬
  • 2. ‫اشارات قرآنی:‬ ‫١- وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا و من النخل من طلعها قنوان دانیة و جنات من اعناب والزیتون والرمانمشتبها وغیرمتشابه‬ ‫انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون. )انعام/99)‬ ‫اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن نبات‬ ‫ساقه ای سبز و از آن دانه هایی بر یكدیگر چیده و نیز از جوانه های نخل، خوشه هایی سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند. به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند.‬ ‫٢-و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون‬ ‫والرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین.) انعام/141)‬ ‫و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درخت خرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد.‬ ‫٣- فیهما فاكهة و نخل و رمان.( رحمن/86)‬ ‫در آن دو، میوه هست و نخل هست و انار هست.‬ ‫در قرآن مجید سه جا از رمان نام برده است. در سوره انعام/141 درباره میوه این درختان‬ ‫توصیه مهمی شده است. در آن ذكر شده: چون ثمر آوردند از آنها بخورید و در روز درو، حق‬ ‫آن را بپردازید؛ معنی این دستور آن است كه خداوند انحصار یا مالكیت فردی محصولت‬ ‫كشاورزی و نباتی را نمی پسندد.‬ ‫تاریخچه انار‬ ‫2‬
  • 3. ‫زادگاه انار كه نام علمی آن" پونیكا گرانتوم" می باشد، ایران است؛ هر چند نوع خودروی آن در‬ ‫هندوستان) در كوههای هیمالیا(، افغانستان و سوریه می روید. انار میوه ای بسیار لذیذ و آبدار‬ ‫است و از روزگاران بسیار قدیم به عنوان میوه ای خوراكی و هم برای مصارف پزشكی اهمیت‬ ‫بسیار داشته است. در باغهای معلق بابل درختان انار بسیار خوبی كاشته بودند و در مصر‬ ‫باستان انار را می شناختند. در زمان حضرت موسی انارهایی بسیار مرغوب در فلسطین، سوریه‬ ‫و لبنان كاشته می شد. شهر ِ ّن به واسطه انار مرغوب آن، رمان)انار(، شهری معروف بود.‬ ‫رم‬ ‫كاشت انار در منطقه مدیترانه و كشورهای شرقی مانند هندوستان در زمانهای آخر متداول شد.‬ ‫اما پس از نفوذ اسلم در اسپانیا كاشت انار در آن سرزمین معمول شد و در قرن سیزدهم میلدی‬ ‫در انگلستان متداول گردید. بعدها اسپانیاییها این میوه پرارزش را به دنیای جدید یعنی مكزیك و‬ ‫فلوریدا بردند. كاشت آن كم كم در دیگر كشورها گسترش یافت و اكنون تقریب ً در تمام كشورهای‬ ‫ا‬ ‫منطقه گرمسیر و معتدل می روید. اكنون نوع مرغوب انار از ایران، تركیه، افغانستان، سوریه،‬ ‫مراكش و اسپانیا وارد می شود. شهر شلپور)شعله پور( هند به داشتن انارهای شیرین شهرت‬ ‫دارد. در ضیافتهای بزرگ در تركیه، انار از جمله میوه هایی است كه مهمانان را با آن پذیرایی‬ ‫می كنند.‬ ‫فوائد انار‬ ‫ارزش انرژی زایی میوه انار 56% است. آب انار بسادگی هضم می شود و شامل 51% مواد‬ ‫قندی است كه منبعی سرشار از سدیم است و نیز شامل مقدار زیادی ریپوفلوین، تیامین، نیاسین،‬ ‫ویتامین ‪ ،C‬كلسیم و فسفر می باشد. پروتئین و چربی آن بسیار اندك است.‬ ‫انار ماده ای غذایی مطبوع و دارای خواص طبی بسیار است. دارویی مقوی برای قلب است و‬ ‫برای التهاب معده و جلوگیری از درد دل نافع است. آب انار شربتی م ّرد و بسیار عالی است و‬ ‫ب‬ ‫به هنگام اسهال تشنگی را برطرف می كند. در درمان اسهال ساده و اسهال خونی مؤثر است.‬ ‫آب انار برای انواع ناخوشیها از قبیل التهاب قولون، كم خونی، یرقان، فشارخون، بواسیر و درد‬ ‫مفاصل دارویی مفید است. و اگر با عسل خورده شود صفرا را كم می كند. در بسیاری از‬ ‫ناراحتیهایی كه با روش هومیاپاتی- هومیاپاتی)‪ (Homeopathy‬یك روش درمانی كه در آن‬ ‫بیماران را با داروهایی درمان می كنند كه همان داروها در بدن سالم علیم همان بیماری را ایجاد‬ ‫می كند.) فرهنگ پزشكی انگلیسی- فارسی، احدوت(- معالجه می شوند میوه انار تجویز می‬ ‫شوند.‬ ‫3‬
  • 4. ‫جوشانده پوست ریشه انار كه شامل ماده قلیایی پلتریرین و جوهر مازواست، دارویی بسیار مؤثر‬ ‫برای دفع كرمها از جمله كرم روده است. نقل شده كه این جوشانده برای بیماری سل مؤثر است.‬ ‫پوست ضخیم انار سبب می شود كه این میوه با كیفیت خوبی نگهداری شود. انار را می توان تا‬ ‫شش ماه نگهداری كرد. پوست انار بیش از 02% جوهر مازو دارد و گاهی در صنعت چرم‬ ‫سازی به كار می رود. چرم معروف مراكشی و اسپانیایی در زمان گذشته با پوست انار دباغی‬ ‫می شد.‬ ‫گل انار دارای خاصیت طبی بسیار زیادی است. و در مورد سقط جنین غیرعمدی تجویز می شود.‬ ‫گلهای سرخ روشن انار شامل رنگ دانه هایی با كیفیت عالی است.‬ ‫گیاهان در قرآن) انجیر)‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫تیننامهای متداول:فارسی، اردو، هندی، پنجابی، بنگالی، مراتی: انجیر؛ عربی: تین؛ عربی: تینه؛‬ ‫تلگو: انجورو؛ کشمیری: انجور؛ تامیلی، ملیالمی: سیمای آتی؛ بنگالی: دومور؛ سانسکریت:‬ ‫4‬
  • 5. ‫کاکودومبریکا؛ انگلیسی:‪fig‬؛ فرانسوی:‪figue‬؛ آلمانی:‪Feige‬؛ لتینی:‪ficus‬؛ ایتالیایی:‪fico‬؛‬ ‫یونانی:‪sukio,suko‬؛ روسی:‪inzhir,figa‬؛ اسپانیایی:‪.higo‬‬ ‫نام علمی:‬ ‫‪ Ficus carica‬ز تیره توت ‪Moraceae‬‬ ‫اشاره قرآنی:‬ ‫1.سوره تین/1-4‬ ‫والتین و الزیتون و طور سینین‬ ‫و هذا البلد المینلقد خلقنا النسان فی احسن تقویمسوگند به انجیر و زیتون. سوگند به طور‬ ‫مبارک. به این شهرایمن، که ما آدمی را در نیکوتر اعتدالی بیافریدیم.‬ ‫در قرآن مجید فقط یک مرتبه کلمه تین)انجیر( آمده است. اما این یگانه یادآوری، اهمیتی بسیار‬ ‫دارد. خداوند به تین و زیتون، طورسینا و بلد امین)مکه( سوگند یاد می کند و می فرماید آدمی‬ ‫در این دنیا به نیکوترین اعتدالی آفریده شده است.‬ ‫مولنا عثمانی دلیل نام بردن تین و زیتون در سوگند سوره تین را دلیلی بر سودمندی بسیار این‬ ‫دو میوه می داند. ذکر نام طورسینا در این آیه به علت آن است که از این جا به موسی وحی شد.‬ ‫و شهر مکرم )مکه( که به نام بلد امین به آن اشاره شده حاکی از اهمیت مکان و علو مقام‬ ‫شهری است که حضرت محمد صلی ال علیه و آله برای ابلغ پیام الهی اسلم از آن جا مبعوث‬ ‫شد.‬ ‫مولنا مودودی معتقد است که سوگند خداوند به انجیر و زیتون در این آیه قرآن در واقع اشاره‬ ‫ای است به شام و فلسطین که پر از باغهای وسیع انجیر و زیتون است و پیامبرانی بسیار در این‬ ‫دو شهر زاده شدند.‬ ‫به نظر مولنا حقانی تین نام شهری بود که اکنون دمشق نام دارد و زیتون نام قدیم اورشلیم بود.‬ ‫برخی دیگر از دانشمندان گفته اند که تین و زیتون نام دو کوه در شمال جزیرة العرب است.‬ ‫بعضی نیز گفته اند تین اشاره به درخت انجیری است در بهشت که آدم و حوا بدن خود را با برگ‬ ‫5‬
  • 6. ‫آن پوشاندند. به عقیده دیگری تین نام جایی بود که کشتی نوح از آن جا عازم سفر شد و اهمیت‬ ‫زیتون از آن جهت بود که پرنده ای را که نوح آزادش ساخته بود با شاخه ای زیتون به نشانه‬ ‫ظاهرشدن دوباره خشکی و گیاه بازگشت.) سفر پیدایش 11/8(‬ ‫بنابر نقل مولنا عبدالماجد تعدادی از علما معتقدند گیاهان و جاهایی که در سوره تین به آنها‬ ‫اشاره شده بیانگر اهمیت چهار دین آن عصر است. از این رو ذکر تین) انجیر( اشاره به دین‬ ‫گواتمابودا است زیرا او در زیر درخت انجیر به نیروانا واصل شد. اشاره به زیتون یعنی مذهب‬ ‫حضرت مسیح )ع(. زیرا در زیر درخت زیتونی به او وحی شد . کوه سینا)طور( دللتی روشن‬ ‫بر دین موسی است و شهر مکرم مکه) بلدامین( به معنی دین اسلم و حضرت محمد صلی ال‬ ‫علیه و آله رسول خدا می باشد. علمه یوسف علی بیان می کند که انجیر هندی درختی است که‬ ‫مهاتما بودا در زیر آن به نیروانا واصل شد.‬ ‫تین یا زیتون چه اشاره به درخت باشد، چه اشاره به جایی که این درختان در آب می رویند، در‬ ‫واقع به علت اهمیتی که برای انسان دارند این دو نام در قرآن مجید آمده است.‬ ‫انجیر شاید گیاهی بومی سوریه و فلسطین و مصر باشد، زیرا نوع خودرو و هم نوع پرورشی آن‬ ‫در این سرزمینها دیده می شود. طول متوسط این درخت حدود 01 متر است و سالی دوبار میوه‬ ‫می دهد. این درخت تنها با وجود حشره ای به نام مگس انجیر میوه می دهد؛ در صورت نبودن‬ ‫این حشره باروری غیرممکن است و میوه ای به دست نمی آید. لزم است این حشره به مناطق‬ ‫جدیدی که کاشت درخت انجیر در آن متداول می شود منتقل گردد وگرنه درخت انجیر ثمر نمی‬ ‫دهد.‬ ‫فوائد انجیر‬ ‫انجیر ماده ای سرشار از موادغذایی است و چون الیافی ندارد خوردن آن مخصوصاً پس از‬ ‫بهبود از بیماریهای طولنی تجویز می شود. گذشته از حدود شصت درصد مواد قندی موجود در‬ ‫آن، دارای مقدار محسوس جوهرلیمو و اسیدمالیک و نمکهای کانی نیز می باشد. آنزیم مهمی به‬ ‫نام فیسین ‪ Ficin‬نیز در انجیر دیده می شود. انجیر غذایی است کامل و به سادگی هضم می‬ ‫شود. از نظر طبی ماده ای است که سنگ کلیه و صفرا را برطرف می کند و در رفع انسداد‬ ‫خفیف کبد و طحال مؤثر است. این میوه برای بهبود بواسیر و نقرس تجویز می شود و برای‬ ‫نارسایی کبد نیز مفید است. درحدیثی حضرت محمد صلی ال علیه و آله به بیماران مبتل به‬ ‫بواسیر توصیه می کند که مرتب ً انجیر بخورند.‬ ‫ا‬ ‫6‬
  • 7. ‫انجیر هرچند گیاه بومی سوریه، فلسطین و مصر است. اما بیش از دو هزار سال پیش در ایتالیا‬ ‫متداول و بزودی بومی آن جا شد و سریع در اروپای جنوبی از جمله یونان گسترش یافت. در‬ ‫زمان افلطون انجیر احتمالً معروفترین میوه یونان بود. او انجیر را چنان دوست داشت که مردم‬ ‫او را فیلوسوکوس، فیلو) دوستدار( سوکو) انجیر(، می خواندند و کلمه فیلوسوف از آن گرفته‬ ‫شد.‬ ‫انجیر خوراکی از میوه های بومی هند نیست هر چند دیگر گونه های آن به طور خودرو در‬ ‫هندوستان می روید. در زبان سانسکریت کلمه ای به معنای انجیر وجود ندارد واین نشان می‬ ‫دهد که کاشت انجیر اخیراً در هند متداول شده است.‬ ‫گونه های دیگر انجیر که در هندوستان می رویند عبارتند از انجیر بنگالی،) لور، لول() هندی:‬ ‫بارگد( انجیر خوشه ای) هندی: گولر( انجیر معابد) هندی: پیپل( انجیر رومفی) هندی: پاکر( و‬ ‫فیکوس. فیکوس در قرن 71 و 81 در آسام از منابع خوب تهیه پلستیک بود. اما پس از کشف‬ ‫درخت هوه ‪ Hevea‬در برزیل ماده ای که از این درخت به دست می آمد ارزش تجارتی بیشتری‬ ‫برای تهیه پلستیک داشت و فیکوس از رونق افتاد. انواع دیگر این انجیر به عنوان گیاهی‬ ‫زینتی پرورش می یابند که ک ً گیاه کشدار نامیده می شوند.‬ ‫ل‬ ‫لزم است گفته شود انجیر واقعی انجیر خوراکی می باشد اما گونه های دیگر این گیاه نیز انجیر‬ ‫نامیده می شوند که بعضی را انجیر خودرو و بعضی را انجیر هندی و غیره می نامند. علمه‬ ‫یوسف علی درخت انجیرمعابد را که گواتما بودا در زیر آن به نیروانا واصل شد به غلط‬ ‫انجیرهندی نامیده است. انجیرمعابد هر چند درختی بومی هند است درباره وجود آن در عربستان‬ ‫در زمان حضرت عیسی علیه السلم یا حتی قبل از آن نمی توان نظری قطعی داد؛ از این رو کلمه‬ ‫تین را که ریشه ای سامی دارد می توان برای هر یک از گونه های انجیر به کار برد. در هر‬ ‫صورت این یک واقعیت است که تین درختی مهم در فلسطین و سایر نقاط بود و به دلیل همین‬ ‫اهمیتش بود که قرآن از آن نام برده است.‬ ‫حدیث‬ ‫امام محمد بن احمد ذهبی)ره( روایت کرده که پیامبر صلی ال علیه و آله فرمود:" انجیر میوه‬ ‫بهشت است. آن را بخورید که بواسیر را درمان می کند، ورم مفاصل را بهبود می بخشد."‬ ‫7‬
  • 8. ‫گیاهان در قرآن )خیار(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫قثا‬ ‫نامهای متداول:فارسی، عبری، اردو: خیار؛ اردو، هندی، مراتی، گجراتی: گكری؛ سانسكریت:‬ ‫كركاتی؛ عبری: كیشیوم؛ بنگالی: كانكور؛ تلگو: ملودوزكای؛ تامیلی: مولو لریكاری؛ انگلیسی:‬ ‫‪cucumber‬؛ فرانسوی:‪concombre‬؛ لتینی:‪cucumis‬؛ ایتالیایی:‪cetriolo‬؛ آلمانی:‪Gurke‬؛‬ ‫روسی: ‪ogurets‬؛ اسپانیایی:‪pepino‬؛ یونانی:‪.angouri‬‬ ‫نام علمی:‬ ‫‪ Cucumis sativus‬از تیره كدو: ‪(Cucurbitacea‬‬ ‫8‬
  • 9. ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫و قثآئها و فومها و عدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫فا ّ لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ن‬ ‫بایات ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند. مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫چندین نوع كدو از زمان های قدیم در عربستان و مصر می روییده است. كدوی قلیانی، طالبی،‬ ‫هنداونه، كدو تنبل و خیار از این نوع می باشند. در قرآن در آیه فوق از خیار به نام »ق ّا«‬ ‫ث‬ ‫همراه با عدس، پیاز و سیر نام برده است. اینها سبزی هایی بودند كه بنی اسرائیل قبل از خروج‬ ‫از مصر و سرگردانی در صحرای سینا، همراه با پیامبرشان موسی، عادت داشتند كه آن را‬ ‫بخورند.‬ ‫خواص خیار‬ ‫انواع خیار به صورت خام و پخته مصرف می شود. خیار شامل 09 درصد آب، حدود 3 درصد‬ ‫مواد قندی، كمتر از یك درصد پروتئین و مقداری بسیار ناچیز چربی می باشد. خیار سرد و م ّر‬ ‫د‬ ‫است. و ماده ای بسیار پر ارزش برای ساختن سالد است.‬ ‫بنابر احادیثی كه در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده از عبدال بن جعفر نقل شده كه گفت من‬ ‫خود دیدم كه حضرت محمد صلی ال علیه و آله خرمای تازه و خیار را با هم می خورد.‬ ‫9‬
  • 10. ‫گیاهان در قرآن )زیتون(‬ ‫و درختی است كه در طور سینا می روید. روغن می دهد و آن روغن برای خورندگان خورشی‬ ‫است.‬ ‫)مؤمنون / 02 (‬ ‫نام قرآنی: زیتون‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، پنجابی، هندی: زیتون؛ عربی: زیتون، زیت؛ عبری: زیت؛ انگلیسی، فرانسوی،‬ ‫آلمانی:‪olive‬؛روسی، لتینی:‪oliva‬؛ ایتالیایی، اسپانیایی:‪olivo‬؛ ‪ulivo‬؛‪elia،elaia‬نام علمی:‬ ‫‪ ) Olea europaea‬از تیره زیتون ‪(Oleaceae‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫01‬
  • 11. ‫-1 وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا و من النخل من طلعها قنوان دانیة و جنات من اعناب والزیتون و الرمان مشتبها‬ ‫وغیرمتشابه انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون.) انعام / )99‬ ‫" اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن‬ ‫نبات ساقه ای سبز و از آن دانه هایی بر یكدیگر چیده و نیز ازجوانه های نخل خوشه هایی سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند. به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند. "‬ ‫-2 و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون و‬ ‫الرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین. )انعام / 141)‬ ‫و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درختخرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد.‬ ‫-3 ینبت لكم به الزرع و الزیتون و النخیل والعناب و من كل الثمرات ان فی ذلك لیة لقوم‬ ‫یتفكرون. ) نحل / 11)‬ ‫و با آن برایتان كشتزار و زیتون ونخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند.‬ ‫02)‬ ‫-4 َ َ َ َ ً َخْر ُ ِنْ ُو ِ َیْناء َنْ ُ ُ ِال ّه ِ َ ِب ٍ ِل ِلی َ. )مومنون /‬ ‫ت بت ب د ْ ن و ص ْ غ ل ك ن‬ ‫و شجرة ت ُج م ط ر س‬ ‫و درختی است كه در طور سینا می روید. روغن می دهد و آن روغن برای خورندگان نان‬ ‫خورشی است.‬ ‫-5 ا ُ نور ال ّموات و الر ِ مث ُ نور ِ كمشكوةٍ فیها مصبا ٌ المصبا ُ فی ُجاج ٍ ال ّجاج ُ كا ّها‬ ‫ز ة ز ة ن‬ ‫ح‬ ‫ح‬ ‫ض ل ه‬ ‫س‬ ‫ل‬ ‫ه ر‬ ‫كوك ٌ در ٌ یوقد من شجر ٍ مبارك ٍزیتون ٍ ل شرقی ٍ ولغریب ٍ یكا ُ َیتها ُضی ُ و لو لم تمسس ُ نا ٌ‬ ‫ی ء‬ ‫ة دز‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ة‬ ‫ب ی‬ ‫نو ٌ علی نو ٍ یهدی ال لنور ِ َن یشا ُ و یضر ُ ا ُ المثا ُ للنا ِ و ال بك ّ شی ٍ علی ٌ. )نور /‬ ‫ل ء م‬ ‫ل س‬ ‫ب ل‬ ‫ء‬ ‫هم‬ ‫ر‬ ‫ر‬ ‫53)‬ ‫11‬
  • 12. ‫خدا نور آسمانها و زمین است. َ َل نور او چون چراغدانی است كه در آن چراغی باشد، آن‬ ‫مث‬ ‫چراغ درون آبگینه ای و آن آبگینه چون ستاره ای درخشنده. از روغن درخت پر بركتزیتونكه نه‬ ‫خاوری است و نه باختری افروخته باشد. روغنش روشنی بخشد هر چند آتش بدان نرسیده باشد.‬ ‫نوری افزون بر نور دیگر. خدا هر كس را كه بخواهد بدان نور راه می نماید و برای مردم مثلها‬ ‫می آورد. زیرا بر هر چیز آگاه است.‬ ‫-6 و زیتونا و نخ ً.) عبس/ 92)‬ ‫ل‬ ‫و زیتون و نخل.‬ ‫-7 وال ّین وال ّیتون. و ُور سینین. و هذا البل ِ المین. لقدْ خلقنا النسا ِ فی احس ِ تقوی ٍ. )تین /‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫ن‬ ‫د‬ ‫ط‬ ‫ز‬ ‫ت‬ ‫1 - 4)‬ ‫سوگند به انجیر وزیتون، سوگند به طور مبارك، سوگند به این شهر ایمن، كه ما آدمی را در‬ ‫نیكوتر اعتدالی بیافریدیم.‬ ‫نام زیتون شش مرتبه در قرآن آمده است و یك بار در سوره مؤمنون، آیه 02 اشاره غیر مستقیم‬ ‫به درختی شده كه روغن می دهد و در كوه سینا می روید. نام زیتون به تنهایی فقط دوبار آمده‬ ‫است در حالی كه پنج بار همراه با دیگر میوه ها یعنی خرما، انار، انگور و انجیر از آن یاد شده‬ ‫است.‬ ‫نام علمی زیتون » الیا یوروپیا« است و در سرتاسر منطقه ی مدیترانه ای كاشته می شود. اما‬ ‫مركز عمده ی تولید آن اسپانیا، ایتالیا، تركیه، تونس و مراكش می باشد. بر اساس تخمینی در‬ ‫سال 3431/ 4691 حداقل 002 میلیون درخت زیتون در اسپانیا و 321 میلیون در ایتالیا وجود‬ ‫داشته است.‬ ‫21‬
  • 13. ‫پیشینه درخت زیتون‬ ‫زیتون درختی تناور نیست و كمتر اتفاق می افتد كه ارتفاع آن به هشت متر برسد. زادگاه اصلی‬ ‫این درخت احتمالً فنیقیه بوده كه در حدود سال 0002 قبل از میلد در این ناحیه كاشته می شده‬ ‫و از آن جا به غرب یعنی اروپا و آفریقا و به شرق یعنی افغانستان و ایران راه یافته است. این‬ ‫حقیقت درباره منشأ درخت زیتون در سوره نور، آیه 53 بیان شده كه می فرماید »درخت زیتون‬ ‫كه نه خاوری است و نه باختری«. با این وجود بعضی از مف ّران از این آیه تفسیرهای مختلفی‬ ‫س‬ ‫كرده اند. برای مثال علمه عبدال یوسف علی معتقد است كه درخت زیتون متعلق به همه جهان‬ ‫است و منحصر به شرق و غرب نیست. به علوه از نظر او منظور از شرق و غرب جهت درخت‬ ‫است. دیگر نویسندگان مانند مولنا عبدالماجد، مولنا مودودی، مولنا عثمانی، مولنا حقانی كم و‬ ‫31‬
  • 14. ‫بیش چنین نظری دارند و حتی گفته اند م ّه و كیف ّت زیتون به جهت این درخت نسبت به‬ ‫ی‬ ‫ز‬ ‫خورشید بستگی دارد. اما به نظر می رسد این كلم خداوند در واقع به زادگاه و گسترش این‬ ‫درخت اشاره دارد نه به چیزی دیگر. درخت زیتون در ناحیه ی مدیترانه ای اروپا و آفریقا‬ ‫درختی معمولی بود. در جنوب اروپا آن چنان فراوان پرورش می یافت كه زیتون اروپایی نام‬ ‫گرفت یعنی درختی كه متعلق به اروپا بود. اما محققان به این حقیقت پی برده اند كه اروپا زادگاه‬ ‫اصلی زیتون نبود، بلكه فنیقیه، یا به عبارت دیگر، بخش شمالی جزیرة العرب بود كه زیتون از‬ ‫آن جا نشأت گرفت. به سادگی می توان پذیرفت كه اعراب در زمان نزول قرآن به این نكته واقف‬ ‫بوده اند كه رشد و پرورش گیاهان در منطقه ای الزام ً به معنی نشأت گرفتن گیاه از آن منطقه‬ ‫ا‬ ‫نیست.‬ ‫لذا این آیه سوره نور بر بومی بودن این گیاه دللت دارد.‬ ‫موارد مصرف زیتون‬ ‫زیتون از طریق پیوند زدن تكثیر می شود و درختان غیر پیوندی میوه ای نامطبوع دارند. زیتون‬ ‫نارس طعمی تلخ دارد و در تهیه ی ترشی و چاشنی غذا از آن استفاده می شود. اما میوه ی‬ ‫رسیده طعمی بسیار مطبوع دارد. زیتون میوه ای است بیضی شكل به طول 2 تا 3 سانتیمتر. هر‬ ‫درخت زیتون 01 تا 02 كیلوگرم میوه می دهد. گوشت میوه ی زیتون منبعی برای روغنی ماندنی‬ ‫با كیفیتی عالی است كه 51% یا بیشتر روغن از آن گرفته می شود. روغن با فشردن به دست‬ ‫می آید. اولین افشره بهترین نوع روغن را دارد كه نیازی به تصفیه آن نیست. تركیبات اصلی‬ ‫روغن تازه شامل اسید اولئیك )08%( و مقدار كمی جوهر نخل و اسیدهایی دیگر مانند اسید‬ ‫استیریك، لینولئیك، آراشیدیك و میریستیك می باشد. از تفاله ی پس از اولین افشره، روغنی غیر‬ ‫خوراكی به دست می آید كه در صابون سازی مصرف می شود.‬ ‫روغن زیتون خوراكی در اروپا خواهان بسیاری دارد و در تهیه ی سالد و غیره مصرف می‬ ‫شود. این روغن را می توان در برخی غذاها به طور خام مصرف كرد. در زمانهای قدیم سربازان‬ ‫عرب در لشكركشیها نان و روغن زیتون یا عسل برای غذا همراه خود می بردند و با این كار‬ ‫وقت خود را صرف پختن غذا نمی كردند و نان خورشی خوشگوار با روغن خام یا عسل می‬ ‫خوردند. تولید سالنه روغن زیتون در جهان حدود 02 میلیون تن است. ایتالیا و اسپانیا عرضه‬ ‫كننده عمده این روغن به بازار جهانی می باشند. در هندوستان محصول زیتونی كه قابل نام بردن‬ ‫41‬
  • 15. ‫باشد نیست، اما به تازگی كاشت آزمایشی این درخت در مناطق كوهستانی هند مركزی آغاز شده‬ ‫است.‬ ‫زیتون ارزش دارویی زیادی دارد. در صورتی كه به صورت خوراكی مصرف شود ماده ای‬ ‫مغذی، آرام بخش و مسهلی ملیم است و زخم معده و اثنی عشر بیمار را بهبود می بخشد. و در‬ ‫مورد نارساییهای كلیوی به عنوان غذایی بدون ازت تجویز می شود. روغن زیتون ماده ای مل ّن‬ ‫ی‬ ‫است و مصرف خارجی آن پوست بدن و تاولهای سودا )اكزما( و داءالصدف را نرم می كند. این‬ ‫روغن برای ماساژ دادن نیز مناسب است و از تركیبات مهم بسیاری از مرهمها و ضمادها می‬ ‫باشد. در حدیثی رسول خدا حضرت محمد صلی ال علیه وآله به مردم توصیه می كند كه از‬ ‫روغن زیتون برای خوردن و برای ماساژ دادن استفاده كنند زیرا از »شجره ی مباركه« گرفته‬ ‫شده است.‬ ‫روغن زیتون سوخت مناسبی برای چراغ است. در سوره نور، آیه 53 این كاربرد زیتون به‬ ‫خوبی وصف شده است. كسانی كه روغن زیتون را به كار برده یا دیده اند به سادگی این آیه را‬ ‫درك می كنند. نوع مرغوب روغن زیتون زرد كرمی رنگ، گاهی متمایل به سبز، چنان صاف و‬ ‫شفاف است كه اگر در ظرفی شیشه ای ریخته شود حالت شیئی درخشان دارد و چون در چراغی‬ ‫بسوزد روشنی چراغ، افزون می شود. این خاصیت زیتون در عبارت »نو ٌ علی نور« توصیف‬ ‫ر‬ ‫شده است.‬ ‫كبوتری با شاخه ای زیتون در منقار رمز جهانی صلح و وحدت است. این رمز از كشتی نوح‬ ‫سرچشمه می گیرد. بنابر روایتی هنگامی كه خشم خداوند، كه در طوفان ظاهر شده بود، كاهش‬ ‫یافت كبوتری با شاخه ای زیتون در منقارش ظاهر شد كه نشانه ی آرامش و صلح بود.‬ ‫روایاتی در باب زیتون‬ ‫1- السید انصاری )ره( روایت كرده؛ پیامبر صلی ال علیه وآله: فرمود: »روغن زیتون را‬ ‫بخورید و آن را به بدن خود بمالید كه آن شجره ی مباركه است.« )دارمی،ج 3، ص 92).‬ ‫2- ابوهریره )ره( روایت كرده: رسول خدا صلی ال علیه وآله فرمود: »زیتون را بخورید و به‬ ‫بدن بمالید كه هفتاد مرض از جمله جذام را شفا می بخشد.« )ابونعیم).‬ ‫3- علقمة بن عامر )ره( روایت كرده: رسول خدا صلی ال علیه وآله فرمود: »شما روغن را از‬ ‫شجره ی مباركه ی زیتون می گیرید. خود را با آن معالجه كنید كه شفا بخش بواسیر است.«‬ ‫51‬
  • 16. ‫گیاهان در قرآن )سدر(‬ ‫او را بار دیگر هم بدید، نزد سدرة المنتهی، كه آرامگاه بهشت نزد آن درخت است. وقتی كه‬ ‫سدره را چیزی در خود می پوشید چشم خطا نكرد و از حد درنگذشت. )نجم/31- 81(‬ ‫61‬
  • 17. ‫نام قرآنی: سدرة- سدر‬ ‫نامهای متداول: فارسی: سدر؛ عربی: شجرة ال، ارز، ارز الرب، ارز اللبنان؛ عبری: اهرازم؛‬ ‫انگلیسی:‪cedar‬؛ فرانسوی:‪cedre‬؛ آلمانی:‪Zeder‬؛ لتینی:‪cedrus‬؛ یونانی:‪kedros‬؛ ایتالیایی،‬ ‫اسپانیایی:‪cedro‬؛ روسی:‪.kedr‬‬ ‫نام علمی:‪ Cedrus Libani‬از تیره كاج ‪Pinaceae‬‬ ‫اشارات قرآنی:‬ ‫-1" لقد كان لسبا فی مسكنهم ایة جنتان عن یمین و شمال كلوا من رزق ربكم واشكروا له بلدة‬ ‫طیبة و رب غفور. فاعرضوا فارسلنا علیهم سیل العرم و بدلناهم بجنتیهم جنتین ذواتی اكل خمط‬ ‫واثل و شیء من سدر قلیل.")سبا/51-61(‬ ‫مردم سبا را در مساكنشان عبرتی بود: دو بوستان داشتند، یكی از جانب راست و یكی از جانب‬ ‫چپ. از آنچه پروردگارتان به شما روزی داده است بخورید و شكر او را به جای آورید. شهری‬ ‫خوش و پاكیزه و پروردگاری آمرزنده. اعراض كردند، ما نیز سیل ویرانگر را بر آنها فرستادیم‬ ‫و دو بوستانشان را به دو بوستان بدل كردیم با میوه ای تلخ و شوره گز و اندكی سدر.‬ ‫-2" و هو بالفق العلی. ثم دنا فتدلی. فكان قاب قوسین او ادنی. فاوحی الی عبده ما اوحی. ما‬ ‫كذب الفؤاد ما رای. افتمارونه علی ما یری. و لقد راه نزلة اخری. عندسدرة المنتهی. عندها جنة‬ ‫الماوی. اذ یغشی السدرة ما یغشی. ما زاغ البصر و ما طغی. لقد رای من ایات ربه‬ ‫الكبری.")نجم/7- 81(‬ ‫و او به كناره آسمان بلند بود. سپس نزدیك شد و بسیار نزدیك شد. تا به قدر دو كمان یا نزدیكتر.‬ ‫و خداوند به بنده خود هر چه باید وحی كند وحی كرد. دل آنچه را كه دید دروغ نشمرد. آیا در‬ ‫آنچه می بینید با او جدال می كنید؟ او را بار دیگر هم بدیده نزد سدرة المنتهی. كه آرامگاه بهشت‬ ‫نزد آن درخت است. وقتی كه سدره را چیزی در خود می پوشید چشم خطا نكرد و از حد‬ ‫درنگذشت. هر آینه پاره ای از آیات بزرگ پروردگارش را بدید.‬ ‫-3 "و اصحاب الیمین ما اصحاب الیمین. فی سدر مخضود . و طلح منضود. و ظل ممدود. و ماء‬ ‫مسكوب. و فاكهة كثیرة. ل مقطوعة ول ممنوعة. و فروش مرفوعة.") واقعه/72- 43(‬ ‫71‬
  • 18. ‫اما اصحاب سعادت. اصحاب سعادت چه حالی دارند؟ در زیر درخت سدر بی خار و درخت موزی‬ ‫كه میوه ای بر یكدیگر چیده شده، و سایه ای دایم، و آبی همواره جاری، و میوه ای بسیار؛ كه‬ ‫نه منقطع می گردد و نه كس را از آن بازدارند. و زنانی ارجمند.‬ ‫ماهیت سدره‬ ‫در قرآن مجید چهار بار نام كلمه سدره آمده است. دوبار در سوره نجم و دوبار در هر یك از‬ ‫سوره های واقعه و سبأ. فقط یك مورد)سوره سبأ( اشاره به این زمین خاكی و سه مورد دیگر‬ ‫وصف بهشت و آسمانهاست.‬ ‫اغلب مفسران و مترجمان قرآن به زبان انگلیسی سدره را درخت ُنار می دانند كه به زبان هندی‬ ‫ك‬ ‫بری و به زبانهای اروپایی ‪ ) jujube‬عناب( و ‪ )ziziphus‬كنار( نامیده می شود. اما مولنا‬ ‫عثمانی می نویسد: " بری) عناب( سدرة المنتهی را كه در آیه 41 سوره نجم به آن اشاره شده‬ ‫نباید با بری این جهان اشتباه كرد. فقط خداوند آگاه است كه این چه نوع درختی است. می توان‬ ‫گفت كه ریشه های این درخت عظیم در آسمان ششم بود و شاخه های آن بالی آسمان هفتم."‬ ‫مولنا عبدالماجد بیان می كند: " سدرة المنتهی مرزی است كه این جهان را از جهان دیگر جدا‬ ‫می سازد. در اعتقاد به وجود چنین درختی تردید روا نیست زیرا به طور مسلم بسیاری از‬ ‫چیزهای موجود در این جهان از جمله گیاهان قطع ً در بهشت نیز وجود دارد." مولنا عبدالماجد‬ ‫ا‬ ‫در ترجمه سدرة المنتهی در سوره واقعه بیان می كند كه بعضی مفسران معتقدند سدره در واقع‬ ‫به معنای بری) درخت كنار( نیست بلكه درخت زیبای دیگری است. مولنا حقانی معتقد است كه‬ ‫وحی الهی نزدیك درختی مشهور بر موسی نازل شد و حضرت محمد صلی ال علیه و آله در‬ ‫سدرة المنتهی به دیدار حق نایل گردید.‬ ‫در كتاب لغة القرآن سدر به معنای درختی كه آخرین حد معرفت انسانی را مشخص می كند آمده‬ ‫است. و غلم احمد پرویز سدرة المنتهی را مرز ادراك بشر می داند. مولنا مودودی می گوید‬ ‫سدره در واقع جایی است كه نبی اكرم صلی ال علیه و آله برای دومین بار جبرئیل را ملقات‬ ‫كرد و درك ماهیت واقعی و توصیف درخت سدر مشكل است. لذا به نظر او آن چیزی بود كه‬ ‫خداوند كلمه سدر را مناسب ترین كلمه به زبان آدمیان برای آن می دانست. هیوز سدرة المنتهی‬ ‫را درخت نهایت می داند.‬ ‫علمه یوسف علی سدره را درخت كنار از گونه كنار، عناب می داند كه در عربستان به صورت‬ ‫خودرو و هم پرورشی می روید. به رغم این حقیقت كه بیشتر مفسران قرآن سدره را درخت كنار‬ ‫81‬
  • 19. ‫می دانند با این وجود اغلب آنان اصل كلمه سدرة المنتهی را در ترجمه سوره نجم آیه 41 حفظ‬ ‫كرده اند. داود سدرة المنتهی را درخت سدره و سدر مخضود را سدر بی خار ترجمه كرده است:‬ ‫برای دریافت هویت واقعی و ماهیت حقیقی سدره باید به هدف قرآن از اشاره به این درخت توجه‬ ‫كرد. در هیچ یك از چهار آیه مربوط به سدر نشانه ای یا وصفی از میوه آن نیامده است. به‬ ‫علوه در هیچ یك از این آیات خداوند كلمه سدر را همراه با درختان میوه دار دیگر مانند نخل،‬ ‫زیتون، انجیر، انگور و انار نام نبرده است. در چندین آیه قرآن نام این میوه ها و درختان میوه‬ ‫با هم آمده است اما در هیچ جا نام سدر همراه با آنها نیامده است. از این رو به روشنی معلوم‬ ‫است كه منظور خداوند از ذكر سدره در واقع تنها بیان زیبایی، استحكام و عظمت درخت سدر‬ ‫بوده نه میوه آن. مث ً در سوره نجم و سوره واقعه با ذكر كلمه سدره وصف بدیع وزیبایی از‬ ‫ل‬ ‫آسمانها و بهشت آمده است در صورتی كه در سوره سبأ، سدر یك نوع از سه درخت استواری‬ ‫بود كه از سیل بنیان كن عرم در امان ماند؛ دو درخت دیگر خردل و گز بود.‬ ‫قبل از تلش برای شناخت سدره واقعی لزم است نظر كسانی را كه این گیاه را درخت كنار و یا‬ ‫گونه ای از كنار) زیزفون( می دانند بررسی كنیم. به نظر پاكستون زیزفون) كنار( كلمه ای‬ ‫مشتق از عربی و به معنی بوته ای خاردار است. در واقع تمام گونه های كنار خاردار و كم ریشه‬ ‫اند. سه گونه كنار كه در عربستان می روید یكی كنار موریتانیایی است كه یك نوع عناب است و‬ ‫به زبان هندی " ِر" نامیده می شود، دیگری كنار كازرونی است كه عناب معمولی است و سومی‬ ‫ب‬ ‫كنار درختی است كه تاج مسیح از خارهای آن ساخته شده بود. این گونه كنار معمو ً بوته ای‬ ‫ل‬ ‫خاردار است ولی گاهی تا حد درختانی كوچك می رسد. همه انواع آن میوه های خوراكی دارند هر‬ ‫چند طعم هیچ كدام از آنها بخوبی دیگر میوه هایی كه وصف آن در قرآن آمده است مانند خرما،‬ ‫انگور، انجیر، انار و زیتون نمی باشد. گونه های كنار برای سوخت بسیار مناسب است اما از‬ ‫چوب این درختان استفاده صنعتی نمی شود. همه این گیاهان در مناطق گرم آفریقا و آسیا می‬ ‫روید اما هیچ نوع آن در مناطق سردسیر دیده نمی شود. باغستانهایی كه فقط كنار در آن كاشته‬ ‫باشند بندرت دیده می شود. این درختان یا به طور خودرو می روید یا در قطعات پراكنده زمین و‬ ‫یا در گرداگرد باغها به عنوان حصار یا پرچین كاشته می شود.‬ ‫اكنون با توجه به این خصوصیات درخت كنار به این نتیجه می رسیم كه سدره ای كه وصف آن‬ ‫در قرآن آمده هیچ یك از این گونه های گیاهی نیست. زیرا در سوره نجم و واقعه وصف زیبایی‬ ‫درختان سدره آمده و در سوره سبأ از وجود آن در سرزمین سرد و كوهستانی یمن با ارتفاعی‬ ‫بیش از 0031 متر از سطح دریا سخن گفته است. در چنین ارتفاعی گمان نمی رود كه درخت‬ ‫كنار حتی به صورت غیر خودرو بروید. كنار را نمی توان درخت رعنا و مفید دانست به حدی كه‬ ‫91‬
  • 20. ‫توصیف آن شایسته آیه هایی در مورد سدرة المنتهی و بهشت باشد. و به این نكته باید توجه‬ ‫داشت كه در آیه ها ذكری از میوه سدره نشده است. در این شرایط بناچار نظر گروهی از‬ ‫مفسران را كه گفته اند سدره ممكن است" درخت خوب دیگری" باشد باید بررسی كرد. این‬ ‫انگیزه ای می شود كه امكان سدر لبنان را به عنوان سدر واقعی قرآن بررسی كنیم. نام علمی‬ ‫این درخت باشكوه سدر لبنانی " سدروس لیبانی" است كه معمولً ارزالرب، شجرة ال یا ارز‬ ‫لبنان نامیده می شود. این درخت در قلمرو گیاهان است. سدر لبنانی درختی است بسیار تناور كه‬ ‫ارتفاع آن تا حدود 05 متر و تنه آن تا حدود 3 متر و دور درخت تا حدود 51 متر می رسد. شاخ‬ ‫و برگی انبوه و رنگی سبز تیره و شاخه هایی گسترده دارد. تمامی درخت با جلوه هماهنگ شاخ‬ ‫و برگها از دور شكوه و عظمت هرمی بزرگ به آن می بخشد. مولدنكه درست گفته كه با نگاه به‬ ‫درخت سدر) یا جنگل سدر( آدمی محو زیبایی آن می شود. منظره سدر افسونگر و جذاب است.‬ ‫موارد استفاده سدر‬ ‫چوب سدرالواری مرغوب است. چوبی است درخشان، روشن و با دوام و به علت داشتن رزینی‬ ‫به نام روغن سدر دارای بویی خوش است. به این دلیل بود كه در دوران قبل از مسیح معابد‬ ‫بزرگ با چوب سدر ساخته می شد. نیاز به دقت بسیار برای نظافت و شستشوی چنین بناهایی‬ ‫نبود. نقل شده كه قصر باشكوه سلیمان از چوب این درخت شگفت انگیز ساخته شده بود و‬ ‫هشتاد هزار كارگر را برای بریدن و بردن چوب این درخت به اورشلیم به كار گرفته بودند. در‬ ‫دوران فراعنه نیز درختان جنگلهای سدر لبنان را بریدند و چوب آن را برای ساختن قصرها و‬ ‫معابدی كه تا چندین قرن بعد باقی بود به مصر بردند. بریدن درختان سدر در زمان حضرت‬ ‫عیسی به مرحله ای رسیده بود كه این درخت بسیار كمیاب شده بود و در بعضی مناطق بریدن و‬ ‫نابودی آنها ممنوع و منفور بود.‬ ‫درخت سدر در كتاب مقدس‬ ‫در كتاب مقدس از درخت باشكوه لبنان به نام ارز كه در ترجمه یونانی و دیگر ترجمه های‬ ‫اروپایی به كدروس، سدرو، سدروس، و غیره ترجمه شده نام برده است. عده ای را عقیده بر‬ ‫این است كه نام عبری ِ ِز و معادل آن در عربی َرز مشتق از زبان سامی است. همین گونه‬ ‫ا‬ ‫ار‬ ‫دیگر نامهای آن مانند سدروس، سدرو، و غیره ریشه سامی دارند. این یك حقیقت تاریخی است‬ ‫كه قبل از ظهور اسلم مناطق وسیعی از سوریه، فلسطین و عراق زیر نفوذ یونان و روم قرار‬ ‫داشت. در نتیجه نام رومی و یونانی بسیاری از گیاهان با تغییری اندك در تلفظ و شكل كلمه وارد‬ ‫زبان عربی شد. لذا ممكن است َرز )عربی( و ِ ِز) عبری(، در زبان عربی به شكل سدر و‬ ‫ار‬ ‫ا‬ ‫02‬
  • 21. ‫سدره كه مشتق از سدروس و سدرو است درآمده باشد. اما هنگامی كه سدر واقعی یعنی سدره‬ ‫قرآنی حتی در لبنان و سوریه به صورت درختی مقدس درآمد مردم درختان دیگر را نیز سدره نام‬ ‫گذاشتند. مث ً درخت ُرس در مناطق كوهستانی حجاز و دیگر بلندیهای عربستان می روید با‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫وجود آن كه نام اصلی عربی آن عرعر بود، َرز) سدر( نامیده می شد. به هنگام قطع درختان‬ ‫ا‬ ‫ارس، كه سرنوشتی همانند سدر لبنانی داشت، برای عرضه به مردمی كه تقاضای چوب و سوخت‬ ‫داشتند درختان دیگر نیز سدر نامیده شدند و كنار در این میان مقام اول را داشت مخصوصاً با‬ ‫توجه به این حقیقت كه چندین گونه از این جنس مانند كنار كازرونی و كنار) سدر( در جزیرة‬ ‫العرب به طور خودرو می رویید. این گونه بود كه سدره واقعی یعنی سدر لبنانی یا َرزالرب به‬ ‫ا‬ ‫فراموشی سپرده شد و كلمه سدره به اشتباه به جای درخت كنار) گونه های كنار( به كار رفت و‬ ‫مقبولیتی عام و فراگیر یافت. در واقع چنین تغییراتی در نامهای بومی و محلی گیاهان پدیده ای‬ ‫متداول در اندوخته گیاهی هر كشوری یا هر زبانی می باشد. مث ً كات هندی، سندروس، ساج و‬ ‫ل‬ ‫غیره برای گونه های گیاهی مختلفی به كار می رود كه از جنسها و حتی از تیره های مختلف می‬ ‫باشند. بنابراین می توان بسادگی استنباط كرد كه سدره واقعی همان سدر لبنانی بود گرچه انواع‬ ‫درختان ارس) عرعر( و كنار را نیز سدره می نامیدند.‬ ‫استیگاس كه سدره را قامت بلند ترجمه كرده مسلم ً به ارتفاع درخت سدره توجه داشته است. در‬ ‫ا‬ ‫واقع سدره زمانی سلطان جنگل نامیده می شد و اشارات زیادی به این درخت در كتاب مقدس‬ ‫آمده است. این درخت درخت خداوند نیز نامیده می شود و در یكی از آیات این گونه از آن‬ ‫ستایش شده است:‬ ‫درختان خداوند شادابند. یعنی سروهای آزاد لبنان كه غرس كرده است.) مزامیر داود:61/401)‬ ‫در آیه دیگری این گونه نام سدر آمده است:‬ ‫كوهها به سایه اش پوشانیده شد. و سروهای آزاد خدا به شاخه هایش.) مزامیر داود:01/08)‬ ‫سدر به زبان عربی شجرة ال و ارزالرب نامیده می شود و گونه ای همجنس آن كه در كوههای‬ ‫هیمالیا می روید به زبان سانسكریت و هندی" دئودرا" نامیده می شود كه به معنی چوب یا درخت‬ ‫خداوند است.)03 و 79)‬ ‫12‬
  • 22. ‫چنان كه قب ً بیان شد از دوران حضرت عیسی تا زمان ظهور اسلم َرز را در زبان یونانی و‬ ‫ا‬ ‫ل‬ ‫دیگر زبانهای اروپایی با كلماتی شبیه سدر می شناختند، بنابراین اگر ارز لبنان را سدره ) سدر(‬ ‫قرآن بدانیم، همه آیات قرآن كه در آن نام سدر آمده است روشن و هماهنگ با این گیاه می شود.‬ ‫توصیف درخت سدر در قرآن‬ ‫درخت سدره در آسمان ششم و هفتم) سوره نجم( تناورترین درخت و زیباترین خلقت خداوند بود‬ ‫و موضوع وصف و عظمت بیشتر پیامبران بود. در سوره ای دیگر) واقعه( كه شرحی از‬ ‫نعمتهای بهشت است نام این درخت به صورت سدر مخضود یعنی سدر بی خار از آن جهت آمده‬ ‫كه در آیه بعدی همین سوره از طلح كه درختی خاردار است نام برده است. در سوره سبأ، آن جا‬ ‫كه می گوید فقط سه نوع درخت از ویرانی سیل رهایی یافتند وگرنه تمام بوستانها ك ً نابود می‬ ‫ل‬ ‫شدند، توصیف روشنی از سدره آمده است. این گیاهان خمط) درخت مسواك(، اثل) گز( و سدره‬ ‫)سدر لبنانی( می باشند. كه هر سه درختانی محكمند و ریشه هایی عمیق دارند. بنابراین بقای‬ ‫آنها در طول سیل عرم در مآرب واقعه ای منطقی تر و طبیعی تر است. در مآرب به خاطر‬ ‫كوهستانی بودن منطقه كه به علت ارتفاع آن) حدود 0041 متر( آب و هوایی سردسیری دارد‬ ‫امكان بودن سدر كه درختی سردسیری و كوهستانی است وجود دارد. بسادگی درك می شود كه‬ ‫در یمن كه در آن زمان دارای تمدنی عالی و دولتی ثروتمند بود سدر لبنانی می روییده است.‬ ‫درخت سدر در قرن نوزدهم‬ ‫كتابهایی كه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به وسیله متخصصان این رشته نوشته شده‬ ‫نشان می دهد كه سه گونه كنار انواع درخت ُرس و چند گونه گز هنوز هم در اصطلح محلی‬ ‫ا‬ ‫سدر و ارز نامیده می شوند. كام ً روشن است كه هنگام ظهور اسلم سدر واقعی همان‬ ‫ل‬ ‫ارز) سدر( لبنان بوده اما هر دو نام سدر و ارز برای دیگر درختان ُرس و كنار نیز به كار می‬ ‫ا‬ ‫رفته است. به هر جهت در زبانهای یونانی، ایتالیایی و دیگر زبانهایی كه ارتباط بیشتری با شمال‬ ‫عربستان داشته اند، سدروس، سدار، سدرو و غیره به معنای سدر لبنانی است نه كنار.‬ ‫درخت سدر در روایات‬ ‫احادیثی كه از حضرت محمد صلی ال علیه و آله نقل شده نشان می دهد كه سدر قرآن همان‬ ‫درخت تناور سدر است نه بوته ای خاردار مانند كنار. برای مثال حدیثی است در سنن ابوداود كه‬ ‫از پیامبراكرم صلی ال علیه و آله نقل می كند:" هر كس درخت سدری را قطع كند سرنگون وارد‬ ‫22‬
  • 23. ‫جهنم خواهد شد." حدیثی شبیه به این در همان كتاب نقل شده:" در مكه از نبی اكرم حضرت‬ ‫محمد صلی ال علیه و آله شنیدم كه ُرنده درخت سدر را لعنت فرمود." پیامبر صلی ال علیه و‬ ‫ب‬ ‫آله این حدیث را در جریان امری فرمود كه گروهی از مردم مكه از چوب سدر برای ساختن در‬ ‫استفاده می كردند. او این عمل را كاری ناپسند) بدعت( دانست. این احادیث پیامبر صلی ال علیه‬ ‫و آله در مورد نابودی و قطع این درختان از توجه علمی او به ذخایر ثروت گیاهی و حفظ موازنه‬ ‫محیط زیست نشأت می گرفت و اگر هنوز جنگلهای سدر در لبنان و سوریه دیده می شود به علت‬ ‫توجه مسلمانان به نگهداری این درختان بوده است. و چنانچه قطع این درختان جنگلی مجاز‬ ‫شمرده می شد درخت سدری در این زمان وجود نداشت. احادیث فوق بیشتر مربوط به درخت ارز‬ ‫است نه به درخت ُنار. قطع درخت خودرو و بوته مانند ُنار نمی تواند گناهی كبیره شمرده‬ ‫ك‬ ‫ك‬ ‫شود. برعكس قطع درختان كنار كهن رویش دوباره این درخت را تسریع می كند. این نظر كه‬ ‫فقط نابودی درختان كنار مكه و مدینه ممنوع و منفور بوده منطقی به نظر نمی رسد.‬ ‫در حدیثی در صحیح بخاری از حضرت محمد صلی ال علیه و آله نقل شده كه به اصحابش‬ ‫فرمود سدرة المنتهی درختی بود بسیار تنومند كه برگهایش) شاخه هایش( شبیه گوش فیل بود و‬ ‫میوه اش مانند كوزه آب هاجر. اكنون هر كس این درخت را همراه با شاخه ها و‬ ‫مخروطهایش) یعنی میوه اش( از نزدیك ببیند تشبیهی را كه پیامبر صلی ال علیه و آله بیان‬ ‫فرموده تحسین می كند.‬ ‫احادیث زیادی در صحیح بخاری، ترمذی و دیگر كتب حدیث آمده كه در آن توصیه شده است‬ ‫برای غسل دادن میت، برگ سدر را در آب گرم مخلوط كنند. در این جا فقط برگ سدر لبنانی و‬ ‫ارس خاردار مناسب ترین گیاه، برای ضدعفونی كردن است. اما در صورت نبودن این دو گیاه،‬ ‫برگ كنار جانشین مناسبی برای آن می باشد. لذا در صورت وجود هر یك از این گیاهان می توان‬ ‫از برگ آن برای شستشوی میت استفاده كرد.‬ ‫با توجه به حقایقی كه ذكر آن گذشت سدره قرآنی)سدر( همان سدر لبنان است و درخت ُنار را‬ ‫ك‬ ‫سدر قرآن دانستن سوء تعبیری تاریخی است كه تا به امروز به طور مداوم بر گیاهانی محلی‬ ‫اطلق شده است.‬ ‫32‬
  • 24. ‫گیاهان در قرآن ) انگور(‬ ‫"پرهیزكاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ بستانها و تاكستانها." ) نباء/ 13- 23)‬ ‫انگور‬ ‫نام قرآنی: عنب ) مفرد(، اعناب )جمع)‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی: انگور، فرشك؛ عربی: عنب؛ عبری: عنو؛ اردو، هندی، پنجابی، بنگالی: انگور؛ تلگو،‬ ‫سانسكریت،؛ مراتی،؛ گجراتی : دركش؛؛ ملیالمی : مونتارنگا؛؛ كشمیری : داج؛؛ انگلیسی:‪grape‬؛‬ ‫42‬
  • 25. ‫فرانسوی:‪ cultive-vigne‬؛؛ یونانی:‪roga،staphilia‬؛؛ آلمانی : ,‪ Weineere Traube‬؛‬ ‫اسپانیایی: ‪uva‬؛لتینی:‪ acinus‬؛ ایتالیایی: ‪acino ,uva‬روسی:‪.vinograd‬‬ ‫اشاراتی قرآنی :‬ ‫1-" -َیَودّ احدكم ان تكون له جنة من نخیل واعناب تجری من تحتها النهار له فیها من كل‬ ‫ا؛‬ ‫الثمرات و اصابهُ الكبر و له ذریة ضعفاء فاصابها اعصار فیه نار فاحترقت كذلك یبین ال لكم‬ ‫الیات لعلكم تتفكرون." ) بقره/662(‬ ‫"آیا ازمیان شما كسی هست كه دوست داشته باشد كه او را بوستانی از خرما وانگور بوده باشد،‬ ‫و جوی ها در پای درختانش جاری باشد، و هر گونه میوه ای دهد. و خود پیر شده و فرزندانی‬ ‫ناتوان داشته باشد، بناگاه گردبادی آتشناك در آن بوستان افتد و بسوزد؟ خدا آیات خود را برای‬ ‫شما این چنین بیان می كند، باشد كه بیندیشید."‬ ‫-2- "و فی الرض قطع متجاورات و جنات مناعناب و زرع و نخیل صنوان و غیر صنوان یسقی‬ ‫بماء واحد و نفضل بعضها علی بعض فی الكل ان فی ذلك لیات لقوم یعقلون.") رعد/ 4(‬ ‫"و بر روی زمین قطعه هایی است در كنار یكدیگر وباغهای انگور و كشتزارها و نخلهایی كه دو‬ ‫تنه از یك ریشه رسته است یا یك تنه از یك ریشه و همه به یك آب سیراب می شوند و در ثمره،‬ ‫بعضی را بر بعضی دیگر برتری نهاده ایم. هر آینه در اینها برای خردمندان عبرتهاست."‬ ‫-3-" ینبت؛ لكم؛ به؛ الزرع؛ و؛ الزیتون؛ والنخیلوالعناب؛ و؛ من؛ كل؛ الثمرات؛ ان؛ فی؛ ذلك؛ لیة؛ لقوم‬ ‫یتفكرون.") نحل/11)‬ ‫" و با آن برایتان كشتزار و زیتون و نخلها وتاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی‬ ‫است برای مردمی كه می اندیشند."‬ ‫-4-" و من ثمرات النخیلوالعناب تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا ان فی ذلك لیة لقوم یعقلون.")‬ ‫نحل/76)‬ ‫"و از میوه ها نخلها وتاكها شرابی مستی آور و رزقی نیكو به دست می آورید، و خردمندان را‬ ‫در این عبرتی است."‬ ‫52‬
  • 26. ‫-5-" او تكون لك جنة من نخیل وعنب فتفجرالنهار خللها تفجیرا.") اسراء/19)‬ ‫"یا تو را بستانی باشد از درختان خرما و انگور كه در خللش نهرها جاری گردانی."‬ ‫6-" -واضرب لهم مثل رجلین جعلنا لحدهما جنتین من اعناب و حففناهما بنخل و جعلنا بینهما‬ ‫زرعا.") كهف/23(‬ ‫"برایشان داستان دو مرد را بیان كن كه به یكی دوتاكستانداده بودیم و بر گرد آنها نخلها و در‬ ‫میانشان كشتزار كرده بودیم."‬ ‫-7-" فانشانا لكم به جنات من نخیل واعناب لكم فیها فواكه كثیرة و منها تاكلون.") مؤمنون/91)‬ ‫" با آن برایتان بوستانهایی از خرما و انگور پدید آوردیم. شما را در آن باغها میوه های بسیاری‬ ‫است كه از آنها می خورید."‬ ‫-8- " و جعلنا فیها جنات من نخیل واعناب و فجرنا فیها من العیون.") یس/ 43)‬ ‫"و در آن باغهایی از نخلها وتاكها پدید آوردیم و چشمه ها را روان ساختیم."‬ ‫13-23)‬ ‫9- " -ان للمتقی َ مفا ًا. َ َآئق و اعناب ً." ) نباء/‬ ‫ا‬ ‫ن ز حد‬ ‫" پرهیزكاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ بستانها و تاكستانها."‬ ‫01- " َعن ًا و قض ًا.")عبس/ 82(‬ ‫ب‬ ‫و ب‬ ‫" وتاكو سبزیهای خوردنی."‬ ‫انگور یكی از لذیذترین میوه هایی است كه خداوند برای انسان آفریده است و از این رو یازده‬ ‫مرتبه در قرآن مجید نام این میوه به صورت مفرد )عنب( و جمع )اعناب( آمده است.‬ ‫آغاز كاشت درخت مو‬ ‫چند نوع انگور خود رو) مو( در نقاط مختلف جهان دیده شده، بنابراین تعیین زادگاه اصلی مو‬ ‫مشكل است . اما بعضی از دانشمندان ارمنستان و آذربایجان را منشا اصلی این گیاه می دانند.‬ ‫احتمالً كاشت مو در این ناحیه آغاز شده و از آن جا به ایران، عربستان و مصر گسترش یافته‬ ‫62‬
  • 27. ‫است. نقل شده كه كاشت مو قبل از زمان نوح متداول بوده است. از این رو شاید بتوان گفت كه‬ ‫در بین میوه ها انگور قدمتی بیش از نخل دارد. در تمدنهای كهن آفریقا و آسیا به كاشت مو و‬ ‫تولید شرابی كه از تخمیرانگور به دست می آمد اهمیت بسیار می دادند.‬ ‫تاكنون حدود هشت هزار نوع انگور پرورشی در سرتاسر جهان دیده شده است كه نوعی انگور‬ ‫بی دانه ) به نام تامسون ( در سطحی وسیع در چندین كشور از جمله ایتالیا، فرانسه، روسیه،‬ ‫اسپانیا، تركیه، ایران، افغانستان، ژاپن، سوریه، الجزیره، مراكش و امریكا كاشته می شود. بیش‬ ‫از نیمی از محصول انگور جهان در كشورهای اروپایی تولید می شود. هندوستان قبلً انگور را‬ ‫از ایران و افغانستان وارد می كرد اما در سی سال اخیر كاشت آن در ماهارشترا، آندرا و كرناتاكا‬ ‫موفقیت آمیز بوده است و هر سال سیصد هزار تن انگور از این نواحی به دست می آید ولی این‬ ‫مقدار فقط یك درصد محصول جهانی است.‬ ‫خواص انگور‬ ‫انگور یكی از بهترین منابع طبیعی گلولز و فروكتوز است و 02درصد انگور را این مواد تشكیل‬ ‫می دهد . علوه بر قندها، انگور دارای اسید تارتاریك و اسید مالیك فراوان است . مواد معدنی‬ ‫مانند سدیم، پتاسیم، كلسیم، و آهن به مقدار زیاد در آن وجود دارد . در صورتی كه پروتئین و‬ ‫چربی آن بسیار ناچیز است . بوی مخصوص انگور به علت ژرانیول؛ و لینالول موجود؛ در آن‬ ‫است. اخیراً تركیب دیگری به نام ویتامین ‪ P‬از آن تهیه می شود گفته می شود این ویتامین در‬ ‫جلوگیری از خونریزیهای ناشی از بیماری قند بسیار موثر است، تورم وریدی و تصلب شرائین‬ ‫بدن را به خوبی؛ بهبود؛ می؛ بخشد انگور؛ به؛ علت؛ مواد؛ معدنی؛ موجود؛ در آن خاصیتی محرك،‬ ‫هاضم، آرام بخش، اشتها آور، مب ّد و م ّر دارد. خون را زیاد و تصیفه می كند و ناتوانی عمومی‬ ‫د‬ ‫ر‬ ‫را؛ درمان؛ می؛ بخشد . آب؛ غوره؛ قابض؛ است؛ و؛ گلو؛ درد؛ را؛ درمان؛ می؛ كند . شیره؛ تاك؛ برای‬ ‫بیماریهای پوستی و چشم درد مفید است. انگور همچنین برای برنشیت مزمن، بیماریهای قلبی،‬ ‫التهاب كلیه و نقرس مفید است. برای جلوگیری از تشنج ناشی از یبوست آب انگور به كودك می‬ ‫خورانند، و برای رفع تب و سرما خوردگی بسیار ثمر بخش است. برای مبتلیان به بیماری یرقان‬ ‫نیز غذای مفیدی است.‬ ‫انگور در سرتا سر جهان مصرف خوراكی دارد، كه 08 درصد این محصول برای ساختن شراب‬ ‫به؛ كار؛ می؛ رود . و؛ 7 درصد؛ آن؛ صرف؛ تهیه؛ كشمش؛ ) مویز ( و؛ سركه؛ می؛ شود . آمریكا؛ و‬ ‫كشورهای اروپایی از تولید كنندگان عمده شراب انگور هستند، در حالی كه ایران، تركیه، یونان،‬ ‫72‬
  • 28. ‫استرالیا؛ و؛ افغانستان؛ مهمترین؛ تولید؛ كنندگان؛ كشمش؛ می؛ باشند . تركیه؛ و؛ یونان؛ بهترین؛ نوع‬ ‫كشمش را تهیه می كنند. تخمیناً هر سال 000008 تن كشمش در جهان تولید می شود. كشمش‬ ‫از نظر طبی مفیدتر از انگور است. كشمش برای تب، سرفه، نزله، یرقان و تورم نیمه حاد كبد و‬ ‫طحال نافع است.‬ ‫استفاده نامطلوب از انگور‬ ‫قبل؛ از ظهور اسلم؛ انواع؛ بسیار خوب انگور در مناطق وسیعی در سوریه، عراق، فلسطین،‬ ‫حجاز، یمن و حضرموت به عمل می آمد و شراب به مقدار زیاد تولید می شد . در زمان هومر‬ ‫تهیه شراب انگور بخشی از زندگی مردم را تشكیل می داد. بعد از ظهور اسلم شراب سازی و‬ ‫مصرف شراب منفور و حرام شناخته شد. اما كاشت درخت مو را برای استفاده از انگور آن حلل‬ ‫می دانستند و این كار را تشویق می كردند. این حقیقت را نمی توان نا دیده گرفت كه در جامعه‬ ‫عرب جاهلی كارهای ناشایست زیاد وجود داشت واعتیاد به شراب یكی از علل این فساد اخلقی‬ ‫بود . دستور حرمت شراب به طور ناگهان اعمال نشد؛ بلكه این امر به طور تدریجی و بر پایه‬ ‫اصول روان شناختی انجام گرفت . در مرحله اول ) بقره/912 ( بیان می كند كه گناه شراب از‬ ‫سود آن بیشتر است. پس از این در آیه دیگری ) نساء/ 34( می فرماید" آنگاه كه مست هستید‬ ‫گرد نماز مگردید." لذا می بینیم این دو آیه قرآن كریم مومنان را از شرب خمر بر حذر می دارد‬ ‫و سرانجام در سوره مائده آیه های 09 و 19 حرمت قطعی آن اعلم می شود.‬ ‫پس از نزول این آیه سوره مائده مردم مدینه هر نوع شرابی را به كوچه ها ریختند بعضی از‬ ‫مسلمانان می خواستند اندوخته شراب خود را به همشهریان یهودی خود ببخشند اما اجازه چنین‬ ‫كاری را نیافتند. بنابر حدیثی تهیه، شرب، و حتی بخشیدن شراب حرام بود.‬ ‫در قرآن مجید با كلمات مختلفی مانند خمر، شراب، سكر و كاس به شراب اشاره شده است. خمر‬ ‫در اصل به معنی شراب انگور است ولی به طور عام این كلمه را می توان برای هر نوع شرابی‬ ‫به كار برد. سكر هر چیزی است كه سبب مستی شود. كاس به معنای جام است و شراب معنای‬ ‫هر نوع مایع نوشیدنی از جمله شراب است . كلمه خمر در سوره بقره/912 ، سوره مائده/09و‬ ‫19 ، سوره محمد / 51 و كاس در سوره طور / 32 ، سوره دهر / 5 ، سوره واقعه / 81 و سوره‬ ‫صافات/ 54 آمده است و كلمه شراب چندین بار در جاهای مختلف ذكر شده است.‬ ‫82‬
  • 29. ‫گیاهان در قرآن )پیاز(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:‬ ‫بصل‬ ‫نامهای متداول:‬ ‫فارسی، اردو، هندی، پنجابی: پیاز؛ عربی: بصل؛ سانسكریت: پلندو؛ بنگالی: پیانج؛ تلگو: وولی:‬ ‫تامیلی : ونگائم؛؛ ملیالمی : ُول ّ؛؛ گجراتی،؛ مراتی : كانده؛؛ كشمیری : گانده؛؛ انگلیسی: ‪onion‬؛‬ ‫ا ی‬ ‫92‬
  • 30. ‫فرانسوی:‪oignon‬؛؛؛؛؛ آلمانی:‪Zwiebel‬؛؛؛؛؛ لتینی:‪caepa‬؛؛؛؛؛ ایتالیایی:‪cipolla‬؛؛؛؛؛ یونانی:‬ ‫‪krommdi,krommun‬؛ اسپانیایی:‪cebolla‬؛ روسی:‪.Iukovitsa‬‬ ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫"و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها و‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫قثآئها و فومها و عدسها وبصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصراً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر وعدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند. مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی، خشم خدا را بر خود‬ ‫هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند و‬ ‫نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫سیر و پیاز از نظر گیاه شناسی از یك جنس هستند. بیش از 06 گونه گیاه مختلف از جنس سیر‬ ‫در مصر و عربستان می روید . مردم مصر باستان علقه ی زیادی به سیر و پیاز داشتند . نقل‬ ‫شده كه در زمان ساختن هرم بزرگ كئوپس )حدود سال 0073 ق.م( برای كارگرانی كه به خدمت‬ ‫گرفته شده بودند در برنامه ی غذایی شان علوه بر تربچه، سیر و پیاز نیز وجود داشت كه 061‬ ‫س ّه ی مصری در این راه صرف شد. ارزش فعلی این مبلغ چهل كرور روپیه ی هندی است. این‬ ‫ك‬ ‫مبلغ گزاف نمایانگر اهمیت سیر و پیاز برای مردم آن زمان می باشد.آنان پیاز را می پرستیدند و‬ ‫به آن سوگند می خوردند ا ّا مجاز نبودند بعد از خوردن پیاز وارد معبد شوند. مردم نیز عموم ً‬ ‫ا‬ ‫م‬ ‫بر این باور بودند كه جهان به شكل همان لیه های پوست پیاز است . بیشتر مردم مخالف این‬ ‫عقیده بودند كه هنگامی كه شیطان از بهشت اخراج شد در جای اولین گامش پیاز رویید در جای‬ ‫دومین گامش سیر.‬ ‫03‬
  • 31. ‫در تمدنهای قدیم آسیا و آفریقا خوردن سیر و پیاز، هر چند بسیار متداول بود، عادت خوبی به‬ ‫شمار نمی رفت.‬ ‫حداقل سه حدیث درصحیح بخاری هست كه دللت دارد بر این كه حضرت محمد صلی ال علیه‬ ‫وآله از بوی سیر و پیاز نفرت داشت و به اصحابش می فرمود : بعد از خوردن سیر یا پیاز‬ ‫بلفاصله نزد او نیایند. اما در هیچ یك از این احادیث خوردن سیر یا پیاز نهی نشده است. مسلم‬ ‫ا‬ ‫است كه این هر دو گیاه از نظر طبی بسیار مفیدند اما بویی زننده و طعمی تند دارند مخصوص ً‬ ‫اگر به صورت خام مصرف شوند.‬ ‫خواص پیاز‬ ‫پیاز از تركیبات مهم بسیاری از غذاهاست. پیاز خام اگر چه سبب ناهنجاری در تنفس می شود،‬ ‫اما پیاز پخته را برای خاصیت ضدغفونی كننده ای كه برای تمام دستگاه گوارش دارد همگان‬ ‫مصرف می كنند. پیاز، محرك، مدر و خلط آور است. پیاز مخلوط با نمك طعام برای درمان قولنج‬ ‫و اسكوربوت مفید است و پیاز سرخ كرده به صورت ضماد برای دمل هایی كه سر باز نكرده اند‬ ‫به كار می رود. بوییدن آب پیاز برای به هوش آوردن بیمار و برای رفع تشنج كودكان، سردرد،‬ ‫صرع و تشنج مفید است و پادزهری مناسب برای مسمومیت های ناشی از دخانیات است. برای‬ ‫رفع گوش درد، آب پیاز گرم به گوش می چكانند . جوشانده ی پیاز برای جلوگیری از احساس‬ ‫گرمای شدید بسیار مناسب است. پیاز سرخ كرده دارویی مؤثر برای بواسیر است.‬ ‫13‬
  • 32. ‫گیاهان در قرآن ) ترنجبین(‬ ‫ارزش والی كلم خدا در بین مسلمانان و مقام بلند این معجزه بزرگ الهی در تمام زمانها و‬ ‫مكانها، قرآن پژوهان و دانایان سراسر جهان را شیفته خود ساخته و هر كس به اندازه توان و‬ ‫دانش خود با تاویل و تفسیر آیات كوشیده است پرده ابهام از معانی قرآن بردارد.‬ ‫از جمله كسانی كه به امید یافتن لولو و مرجان به اعماق این دریای بی كران پای نهاده یك‬ ‫دانشمند مسلمان هندی است كه به بررسی گیاهان در قرآن كریم پرداخته است.‬ ‫گیاهانی كه قرآن مجید از آنها نام برده است هم از نظرخواص و كاربرد وهم ازجهت اشاره به‬ ‫رویدادها و وقایعی كه همراه با نام این گیاهان آمده نیز از اهمیت ویژه ای برخوردارند و شناخت‬ ‫این گیاهان برای فهم بسیاری از آیات لزم است.‬ ‫مقالتی دراین زمینه تقدیم حضورتان می شود كه سعی در معرفی گیاهان در قرآن داریم تا قدمی‬ ‫برای درك بیشتر قرآن برداشته باشیم .‬ ‫نام قرآنی: َ ّ‬ ‫من‬ ‫نامهای متداول: فارسی: ترنجبین گزانگبین؛ عربی، اردو: ترنجبین، كزنجبین، م ّ؛ عبری: مان؛‬ ‫ن‬ ‫هندی: شیری؛ تامیلی، تلگو، ملیالمی: ِ ّا؛ انگلیسی، آلمانی، روسی، لتینی، یونانی، ایتالیایی:‬ ‫من‬ ‫‪manna‬؛ فرانسوی:‪manne‬؛ اسپانیایی:‪.mana‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫َ َّلْ َا َ َی ُ ُ الْ َمامَ َ َن َلْنا عَی ُ ُ الْ َ ّ َ ال ّلْوی ُُوا ِنْ َیبا ِ َا َ َقْنا ُمْ‬ ‫كل م ط ت م ر ز ك‬ ‫و ظل ن عل ك ِ غ و ا ْز َل كم من و س‬ ‫م‬ ‫-1 -‬ ‫)بقره / 75(‬ ‫َ َا َ َ ُو َا َ ل ِنْ َا ُوا َنْ ُ َ ُمْ یظْ ِ ُو َ.‬ ‫و م ظلم ن و ك ك ن ا فسه لم ن‬ ‫و ابر را سایبانتان گردانیدیم و برایتان َ ّ و سلوی فرستادیم. بخورید از این چیزهای پاكیزه كه‬ ‫من‬ ‫شما را روزی داده ایم . آنان بر ما ستم نكردند، بلكه بر خود ستم می كردند.‬ ‫23‬
  • 33. ‫ق م ان‬ ‫َ َوْ َی َا ِلی ُوسی ِذِ اسْ َسْقئهُ َوْ ُه َ ِ‬ ‫ا ت‬ ‫وا حن ا م‬ ‫-2- وَ َ ّعْنا ُ ُ اثْ َ َی َشْ َ َ َسْباط ً ُ َم ً‬ ‫ا ام ا‬ ‫قط هم نت ع رة ا‬ ‫ق علم كل ا اس م ربه و‬ ‫َدْ َ ِ َ ُ ّ ُن َ ٍ َشْ َ َ ُمْ ط َ‬ ‫م ه نت ع ة ع ا‬ ‫اضْ ِبْ ِ َصا َ الْ َ َر َانْ َجستْ ِنْ ُ اثْ َ َا َشر َ َین ً‬ ‫ر بع ك حج ف ب‬ ‫ُُوا؛ ِنْ َیباتِ َا‬ ‫م‬ ‫كل م ط‬ ‫َّ َنا؛ َ َی ِمُ الْ َ َامَ وَ َنْ َلْ َا؛ َ َی ِمُ الْ َ ّ و؛َ ال ّلْوی؛؛‬ ‫س‬ ‫من‬ ‫ا ز ن عل ه‬ ‫ظل َ عل ه غم‬ ‫لْ‬ ‫061)‬ ‫َ َقْنا ُمْ َ َا َ َ ُونا َل ِنْ كا ُوا َنْ ُ َ ُمْ یظْ ِ ُو َ )اعراف/‬ ‫رز ك و م ظلم و ك ن ا فسه لم ن‬ ‫بنی اسرائیل را به دوازده سبط تقسیم كردیم . و چون قوم موسی از او آب خواستند به او وحی‬ ‫كردیم كه عصایت را بر سنگ بزن . از آن سنگ دوازده چشمه روان شد و هر گروه آبشخور‬ ‫خویش را بشناخت. و ابر را سایبانشان ساختیم و بر ایشان َ ّ و َلوی نازل كردیم. بخورید از‬ ‫من س‬ ‫این چیزهای پاكیزه كه بر شما روزی داده ایم. و آنان به ما ستم نكردند بلكه به خودشان ستم می‬ ‫كردند.‬ ‫-یا َنی اسْرائی َ َدْ َنْ َینا ُمْ ِنْ َ ُ ّ ُمْ َ وا َدْنا ُمْ جا ِ َ ال ّو ِا َی َ َ َ َ ّلْنا عَی ُ ُ الْ َ ّ َ‬ ‫ل ق ا ج ك م عدوك و ع ك نب ط ر ل من و نز َل كم من و‬ ‫ب‬ ‫3-‬ ‫ال ّلْوی. ُُوا ُنْ َیبا ِ ما ر َقنا ُمْ َل َطْ َوْا فی ِ َی ِ ّ َلی ُم َ َبی َ َنْ یحْ ِلْ َ َی ِ َ َبی َ َدْ‬ ‫ل عل ه غض فق‬ ‫ه ف حل ع ك غض و م‬ ‫َز ك و ت غ‬ ‫كل م ط ت‬ ‫س‬ ‫َوی. )طه / 18-8)‬ ‫ه‬ ‫ای بنی اسرائیل، شما را از دشمنتان رهانیدیم و با شما در جانب راست كوه طور وعده نهادیم و‬ ‫برایتان َنّ و سلوی نازل كردیم. از چیزهای پاكیزه كه شما را روزی داده ایم بخورید و از حد‬ ‫م‬ ‫مگذرانیدش تا مبادا خشم من به شما رسد، كه هر كس كه خشم من به او برسد، در آتش افتد.‬ ‫" م ّ " در عربی؛ اگر چه به معنای »احسان« و »بخشش« است، ا ّا به طور كلی به معنای‬ ‫م‬ ‫َن‬ ‫غذایی شیرین به كار رفته است كه پس از خروج بنی اسرائیل از مصر و سرگردانی آنان در‬ ‫بیابان سینا خداوند این ماده ی غذایی را بر ایشان نازل كرد . علمه یوسف علی در قرآنی كه‬ ‫ترجمه كرده بیان می كند كه »م ّ« صمغی شیرین بود كه از درختان گز در صحرای سینا به‬ ‫ن‬ ‫دست می آمد . در كتاب لغة القرآن عبدالرشید نعمانی آمده، » َ ّ« ماده ای شبیه شهد گیاهی‬ ‫من‬ ‫توصیف شده است كه بر برگ بعضی درختان می نشیند و صبحدم جمع آوری می شود . تعدادی‬ ‫دیگر؛ از؛ مفسران قرآن،؛ مانند؛ مولنا؛ ابوالكلم؛ آزاد، مولنا؛ اشراف؛ علی؛ ثنوی،؛ مولنا عبدالحق‬ ‫ح ّانی، مولنا ابوالعلی مودودی، و مولنا عبدالماجد دریابادی، » َ ّ« را فرآورده ای گیاهی‬ ‫من‬ ‫ق‬ ‫توصیف كرده ولی هیچ یك از آنان نتوانسته اند منشأ اصلی و گیاهی آن را شناسایی كنند. البته‬ ‫بعضی نوشته اند كه ترنجبین فعلی همان »م ّ« واقعی است.‬ ‫ن‬ ‫ابوریحان؛ محمدبن؛ احمد؛ بیرونی؛ )263-044ه ( اولین؛ فردی؛ بود؛ كه؛ ثابت؛ كرد؛ ترنجبینی؛ كه؛ از‬ ‫گیاهی به نام »الحاج« به دست می آید همان َنّ قرآن است . او نیز بیان كرد حشرات بسیار‬ ‫م‬ ‫كوچكی؛ كه؛ روی؛ بعضی؛ از؛ این؛ درختان؛ زندگی؛ می؛ كنند؛ موّد؛ ترنجبین؛ می؛ باشند . كلمه؛ ی‬ ‫ل‬ ‫33‬
  • 34. ‫»ترنجبین«؛ مع ّب؛ كلمه؛ فارسی؛ »ترانگبین«؛ است . )تر؛ یعنی؛ تازه؛ و؛ انگبین؛ به معنای؛ عسل‬ ‫ر‬ ‫است(.‬ ‫سالها؛ پس؛ از؛ بیرونی؛ در؛ مورد؛ شناخت؛ گیاهان؛ و؛ فرآورده؛ های؛ گیاهی؛ مشرق؛ زمین؛ پیشرفتی‬ ‫حاصل؛ نشد . در؛ سال؛ 2281/7321 ی.ل . بوركهارت؛ )‪ ( J.L.Burckhard‬نویسنده؛ ی؛ كتاب‬ ‫معروف سفرنامه ی سوریه و سرزمین مقدس نقل كرد روی بعضی درختان در سرزمین فلسطین‬ ‫و شام حشراتی به سر می برند كه صمغی شیرین تولید می كنند. بوركهارت، كه در مصر مشهور‬ ‫به شیخ بركات بود نقل می كند كه این حشرات تنه ی درخت میزبان را نیش می زنند و در گرمای‬ ‫شدید روزهای آفتابی این درخت مایعی تراوش می كند كه در شبهای سرد به صورت صمغ منعقد‬ ‫می شود. پس از چاپ كتاب بوركهارت، دیری نپایید كه دو گیاه شناس معروف به نام ایرنبرگ )‬ ‫‪ (Ehrenberg‬و همپریش )‪ ( Hemprich‬گزارش تحقیقات خود را در سال 9281 چاپ كردند‬ ‫و؛ حشره؛ ای؛ را؛ كه؛ َنّ تولید؛ می؛ كند؛ كوكوس؛ َنیپاروس؛ ) ‪ ( Coccus manniparus‬نام‬ ‫م‬ ‫م‬ ‫گذاشتند . آنان َ ّی را كه این حشره از درختان سینا تولید می كرد مشاهده كردند و نام این‬ ‫من‬ ‫درختان را گز گذاشتند . از این رو در نیمه قرن نوزدهم بخوبی روشن شد كه درختان صحرای‬ ‫سینا ماده ای قندی ترشح می كنند. بعدها، روایت كردند كه مردمان اطراف صحرای سینا منّ را‬ ‫از درختان جمع آوری و از آن در خوراكهای شیرین استفاده می كردند. در حقیقت برای بعضی از‬ ‫قبایل این ناحیه این شیره ی گیاهی تنها منبع شیرین بود.‬ ‫بر اساس تحقیقات علمی كه تاكنون انجام شده، می توان گفت كه م ّی كه در قرآن آمده از دو‬ ‫ن‬ ‫گونه مختلف گیاه به دست می آمده است . یكی گیاهی به نام »الحاج« یا »عاقول« )خارشتر( به‬ ‫نام علمی »الحاجی موروروم« كه بوته ای خاردار و خوراك مناسبی برای شتر است و از این رو‬ ‫»شوك الجمل« و یا در فارسی »خارشتر« نام دارد. طول این بوته معمولً كمتر از یك متر است‬ ‫اما ریشه های بسیار بلند دارد كه گاهی تا عمق بین 5 تا 7 متر در زمین فرو می رود. علوه بر‬ ‫صحرای سینا و سوریه و دیگر كشورهای عربی این گیاه در ایران و هند و پاكستان نیز دیده می‬ ‫شود و بیشتر در شوره زار می روید. ایران امروزه منبع اصلی م ّ است كه محصول آن ترنجبین‬ ‫ن‬ ‫نامیده می شود.‬ ‫علوه بر بوته " الحاج" كه در زمان حضرت موسی گیاهی بسیار معمولی در صحرای سینا بود،‬ ‫گیاه دیگری در آن ناحیه می رویید به نام گزانگبین كه از آن منّ به دست می آمد . این گیاه‬ ‫معمولً در سوریه، فلسطین، عراق و ایران می روید.‬ ‫منّی كه از خارشتر و گزانگبین به دست می آید به ترتیب ترنجبین و كزنجبین نام دارد و هنوز‬ ‫؛‬ ‫در بسیاری از نقاط جهان كالیی تجاری شمرده می شود.‬ ‫43‬
  • 35. ‫طعام بنی اسرائیل‬ ‫در قرآن در سه مورد نام منّ آمده است و در هر سه آیه با كلمه ی سلوی )بلدرچین ( همراه‬ ‫است. این آیات به روشنی دللت دارد بر این كه خوراكی شامل ئیدراتهای كربن شیرین )م ّ( و‬ ‫ن‬ ‫ماده ای پروتئینی و چرب )سلوی ( برای بنی اسرائیل نازل می شد كه برنامه غذایی متوازنی‬ ‫بود. در غیر این صورت صدها هزار بنی اسرائیلی نمی توانستند تنها با خوردن م ّ شیرین مدت‬ ‫ن‬ ‫چهل سال )1941-1541ق.م.( به زندگی ادامه دهند . اشاره ی قرآن به »سایه ی ابرها« در‬ ‫سوره اعراف و طه بسیار مهم و پر معنی است. این دللت دارد كه میلیونها درختی كه در چنین‬ ‫مقیاس وسیعی برای این همه مردم ، م ّ فراهم می كرد سایه دار نبود. و خداوندِ متعال ابرها را‬ ‫ن‬ ‫سایبان آنان قرار داد تا از آفتاب سوزان در امان باشند . لزم است متذكر شویم كه »الحاج« یا‬ ‫خارشتر بوته ای كوچك است و نمی تواند بر آدمی سایه افكند. گزانگبین نیز درختی است كوچك‬ ‫با برگهایی ریز و فشرده كه مناسب این منظور نیست. از این رو اگر چه این درختان در نواحی‬ ‫سینا بسیار زیاد بود اما سایبانی مناسب برای بنی اسرائیل در دوران سرگردانی شان نبود . اگر‬ ‫چه این درختان به طور اع ّ و خارشتر به طور اخ ّ، پناهگاه مناسبی بود برای تولید و پرورش‬ ‫ص‬ ‫م‬ ‫پرندگان یعنی سلوی )بلدرچین( كه بنی اسرائیل بسادگی به آن دسترسی داشتند.‬ ‫منبع :‬ ‫گیاهان در قرآن ، دكتر محمد اقتدار حسین فاروقی ، ترجمه احمد نمائی .‬ ‫53‬
  • 36. ‫گیاهان در قرآن )زنجبیل(‬ ‫در آن جا جامی بنوشانندشان كه آمیخته با زنجبیل باشد.)انسان/ 71(‬ ‫نام قرآنی:زنجبیل‬ ‫نامهای متداول: فارسی: زنجبیل شنكلیل؛ عربی: زنجبیل، زنجفیل، جنزبیل، زنزبیل؛ اردو، هندی،‬ ‫كشمیری، پنجابی : سونته، َ َرك؛ سانسكریت : اردركم، سرینجبر، بنگالی : آدا؛؛ تامیلی : اینجی؛‬ ‫اد‬ ‫مراتی : آل؛ گجراتی : ادو؛ ملیالمی : اینچی؛ انگلیسی:‪ ، ginger‬فرانسوی:‪ gingembre‬؛ آلمانی:‬ ‫‪ Zingiberi, Ingwer‬؛ یونانی:‪ zingberis‬اسپانیایی:‪ jengibre‬؛ ایتالیایی:‪ zenzero‬؛ روسی:‬ ‫‪ imbir‬لتینی: ‪(zingiber‬‬ ‫اشاره قرآنی:‬ ‫("ویسقون فیها كاساً كان مزاجهازنجبی ً." انسان/ 71)‬ ‫ل‬ ‫در آن جا جامی بنوشانند شان كه آمیخته با زنجبیل باشد.‬ ‫در این آیه خداوند به اهل بهشت وعده فرموده كه به پاداش كارهای نیكویشان در دنیا به آنان‬ ‫شرابی می نوشاند با طعم زنجبیل . در تفسیر مظهری آمده كه اعراب علقه زیادی به زنجبیل‬ ‫داشتند لذا خداوند بنابر ذائقه آنان چیزی وعده فرمود . مولنا مودودی می نویسد : اعراب عادت‬ ‫داشتند زنجبیل را با آب نوشیدنی خود بیامیزند.‬ ‫زنجبیل كه نام علمی آن "زنجیبر افیسینال " است گیاهی بومی هندوستان می باشد و اعراب در‬ ‫روزگاران قدیم زنجبیل یا بس )خشك ( )سونته ( را از هندوستان وارد می كردند . كلمه عربی‬ ‫زنجبیل گویا مشتق از كلمه سانسكریت "سرینجبر " باشد . مولنا سید سلیمان ندوی گفته است‬ ‫"برای ما )هندیان( نهایت افتخار است كه چند كلمه ای از سرزمین ما سعادت راه یافتن به قرآن‬ ‫مجید را پیدا كرده است. شكی نیست كه در رابطه با بهشت خداوند نام سه گیاه معطر سرزمین ما‬ ‫)هندوستان( در قرآن مجید آمده است. و این سه عبارتند از ِسك، زنجبیل و كافور." و بنا به‬ ‫م‬ ‫گفته؛ مولنا؛ ندوی؛ این؛ سه؛ كلمه؛ به؛ ترتیب؛ از؛ سه؛ كلمه؛ هندی؛ ُشك،؛ سرنجورا؛ )جرنجبرا ( و‬ ‫م‬ ‫63‬
  • 37. ‫كارپورا )كاپور( مشتق شده است. او نیز نوشته است كه سوای زنجبیل و كافور، كلمه طوبی نیز‬ ‫مشتق از كلمه توپا در زبان سانسكریت می باشد.‬ ‫موارد استفاده زنجبیل‬ ‫زنجبیل، ریزوم این گیاه، ماده گیاهی جالبی است كه اكنون در سراسر جهان به كار می رود، و‬ ‫شامل؛ روغنی؛ معطر؛ است؛ كه؛ بویی؛ خوش؛ دارد . ماده؛ اصلی؛ این؛ روغن؛ را؛ كامفن،؛ فلندرین،‬ ‫زنجبرین، سینول و بورنوئل تشكیل می دهد . این روغن دارای رزینی چرب به نام جنجرین می‬ ‫باشد. روغن زنجبیل، رزین چرب زنجبیل و زنجبیل پرورده از اقلم مهم تجارت بین المللی است.‬ ‫این مواد در تهیه مواد خوراكی و نوشیدنی مانند شیرینی، بیسكویت، غذاهای پرادویه، چاشنی‬ ‫غذا، نان زنجبیلی، آبجو زنجبیلی، ترشیها، شربتها و مرباها به كار می رود.‬ ‫مصارف پزشكی زنجبیل‬ ‫زنجبیل؛ محرك؛ جهاز؛ هاضمه؛ و؛ برای؛ هضم؛ غذا؛ بسیار؛ مفید؛ است . زنجبیل؛ برای؛ درمان؛ سوه‬ ‫هاضمه، نفخ، قولنج، استفراغ، تشنج موضعی، حالتهای درد ناك معده و تنگی نفس بسیار موثر‬ ‫است . عصاره؛ زنجبیل؛ همراه؛ با؛ آب؛ لیمو؛ و؛ نمك؛ طعام؛ اگر؛ قبل؛ از؛ غذا؛ خورده؛ شود،؛ برای؛ بی‬ ‫اشتهایی سودمند است. همچنین در مورد صفرا و سرسام تجویز می شود.‬ ‫در مورد سوزش گلو و گرفتگی سینه و صدا یك تكه زنجبیل را می جوند تا بزاق خوب ترشح‬ ‫شود. عصاره زنجبیل برای درمان دیابت و رماتیسم مزمن مفید است . دندان درد و سر دردهای‬ ‫عصبی با خمیری از زنجبیل خشك و آب تسكین می یابد. ابن سینا خواص تقویتی بسیاری علوه‬ ‫بر این خواص برشمرده است . جالینوس استفاده از زنجبیل را در مورد فلج و همه بیماریهای‬ ‫ناشی از سردی تجویز می كند.‬ ‫بسیاری از كشورهای جهان به میزان فراوان زنجبیل تولید می كنند كه هندوستان و مالزی و‬ ‫نیجریه در راس آنها قرار دارند . در هندوستان حدود چهل در صد از مجموع این محصول را‬ ‫خشك می كنند و بقیه به كشورهای دیگر از جمله ایران، كویت، مراكش، عربستان، یمن، امارات‬ ‫متحده، انگلستان و آمریكا صادر می شود. هندوستان از راه فروش زنجبیل ارز خارجی برابر با‬ ‫002 میلیون روپیه به دست می آورد . هنگ كنگ، چین و استرالیا عمده ترین تهیه كننده؛ و‬ ‫صادره كننده زنجبیل پرورده به بازارهای غربی می باشند.‬ ‫73‬
  • 38. 38
  • 39. ‫گیاهان در قرآن )سیر)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید: ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند. )بقره /‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی: فوم‬ ‫نامهای متداول:فارسی، سیر، عربی: ثوم، تریاق الفقراء، عبری: شومیم؛ اردو، هندی، گجراتی،‬ ‫مراتی، سانسكریت: لهسن؛ سانسكریت: لسونا؛ بنگالی: ُسوم؛ پنجابی: ثوم؛ تامیلی: ولی ّاندو؛‬ ‫پ‬ ‫ر‬ ‫‪ garlic‬؛ فرانسوی:‪ ail‬؛ آلمانی:‬ ‫كشمیری : ُ َن؛ تلگو : ویّولی؛ ملیالمی : و ّلوتوّی؛ انگلیسی:‬ ‫ی ل‬ ‫ل‬ ‫ره‬ ‫‪knoblauch‬؛؛ لتینی:‪allium‬؛؛ ایتالیایی:‪aglio‬؛؛ یونانی:‪skordo‬؛؛ اسپانیایی:‪ajo‬؛؛ روسی:‬ ‫‪.chesnok‬‬ ‫93‬
  • 40. ‫اشاره ی قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫ا ن‬ ‫و قثآئها وفومها و عدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة والمسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند . مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫در زبان عربی سیر را ثوم می نامند اما نام قرآنی آن فوم است. به هر حال، بعضی از مفسران‬ ‫قرآن این كلمه را به معنای كلمه عربی حنطه گرفته و آن را گندم ترجمه كرده اند. با وجود این‬ ‫علمه یوسف علی و مولنا عبداللطیف و چندین مترجم دیگر فوم را فقط سیر ترجمه كرده اند.‬ ‫بنابر نقل ابن مسعود تلفظ صحیح قرآنی »فومها« باید »ثومها« باشد. شواهد تاریخی نیز دللت بر‬ ‫این دارد كه آیه 16 سوره بقره اشاره به سیر است نه گندم.‬ ‫نام علمی این گیاه؛ آلیوم؛ ساتی ُم است . مهمترین ماده اصلی سازنده؛ قسمت پیازی شكل؛ سیر،‬ ‫و‬ ‫روغن ف ّاری است به میزان 1 تا 3 درصد. این روغن كه بویی بد و طعمی ناخوش دارد شامل‬ ‫ر‬ ‫موادی به نام دی سولفید پروپیل آلیل و دی سولفید دیالیل می باشد . غیر از این مواد كه بخش‬ ‫اصلی گیاه از آن ساخته شده، غده زیرزمینی سیر شامل مقدار كمی نشاسته، ماده لعابی، پروتئین‬ ‫و قند است.‬ ‫خواص دارویی سیر‬ ‫سیر را به علت خواص دارویی آن همه می شناسند و به علت فراوانی آن كه در دسترس همه‬ ‫قرار دارد آن را به عربی تریاق الفقرا ) پادزهری برای فقیران ( می نامند . سیر برای مداوای‬ ‫04‬
  • 41. ‫امراض مختلف و برای معالجه فشار خون مفید است. گیاهی است گرم، محرك، ضد نفخ، قاعده‬ ‫آور ) برای زنان( ضد درد استخوان، ضد كرم، مق ّی، و برای درمان تنگی نفس بسیار مؤثر‬ ‫و‬ ‫است . سیر برای درمان ناراحتی های روده ای به عنوان ماده ای ضد عفونی كننده به كار می‬ ‫رود. در مورد سل ریوی عصاره سیر سرفه های شدید را كاهش می دهد. و به عنوان ماده ای‬ ‫خلط آور به كار می رود و برای سرباز كردن دمل نیز مؤثر است. مصرف آن با نمك طعام برای‬ ‫تسكین؛ سردرد؛ و آرامش اعصاب،؛ نفخ؛ معده؛ و؛ روده،؛ هیستری؛ و؛ غیره مفید؛ است . سیر؛ برای‬ ‫درمان گلودرد، فلج، نقرس، سیاتیك و امراض پوستی مؤثر است . مصرف داخلی عصاره؛ سیر‬ ‫برای درمان ناراحتی گوش و كری مفید است . در صورت دسترسی نداشتن به آنتی بیوتیك های‬ ‫معمولی، عصاره سیر را برای پیشگیری از عفونت باكتری ها و چركی شدن زخم ها به كار می‬ ‫برند.‬ ‫صادرات سیر هند هر سال بالغ بر دو كرور روپیه است كه به عربستان، یمن، سومالی، امارات‬ ‫متحده عربی، مالزی، ژاپن و چك واسلواكی صادر می شود.‬ ‫چند حدیث‬ ‫1 - ابوایوب)ره ( نقل كرده : »او ) پیامبر صلی ال علیه و آله ( روزی خورشی را كه محتوی‬ ‫سیر بود تناول نفرمود: از او پرسیدم »آیا حرام است.« فرمود: »خیر ولی من بوی آن را دوست‬ ‫ندارم.«‬ ‫2 - ابوسعید)ره ( نقل كرده كه پیامبر صلی ال علیه وآله فرمود »كسانی از شما كه آن )سیر‬ ‫خام( را می خورید تا بوی آن برطرف نشده به مسجد نیایید.«‬ ‫3 - علی بن ابی طالب علیه السلم از پیامبر صلی ال علیه وآله نقل كرده كه فرمود خود را با‬ ‫سیر معالجه كنید كه هفتاد مرض را شفا می بخشد.‬ ‫14‬
  • 42. ‫گیاهان در قرآن )عدس(‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بریك نوع طعام نتوانیم ساخت، از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . )بقره/‬ ‫16(‬ ‫نام قرآنی:عدس‬ ‫نامهای متداول : فارسی، عربی : عدس،؛ عبری : عدشه؛؛ اردو،؛ هندی، پنجابی،؛ گجراتی،؛ مراتی،‬ ‫تامیلی : َس ُر؛ سانسكریت : مسورك؛ بنگالی، كشمیری : ُ ُور؛ تلگو : پپو؛ انگلیسی: ‪Ientil‬؛‬ ‫مس‬ ‫م و‬ ‫‪Ientille‬؛؛ لتینی:‪Iens‬؛؛ آلمانی:‪Linse‬؛؛ ایتالیایی: ‪Ienticchia‬؛ یونانی: ‪Faki‬؛؛ اسپانیایی:‬ ‫‪Ienteja‬؛ روسی:‪Chechevitsa‬‬ ‫24‬
  • 43. ‫اشاره قرآنی:‬ ‫" و اذ قلتم یا موسی لن نصبر علی طعام واحد فادع لنا ربك یخرج لنا م ّا تنبت الرض من بقلها‬ ‫م‬ ‫ا ن‬ ‫و قثآئها و فومها وعدسها و بصلها قال اتستبدلون اّذی هو ادنی باّذی هو خیر اهبطوا مصرً فا ّ‬ ‫ل‬ ‫ل‬ ‫لكم ما سالتم و ضربت علیهم الذّة و المسكنة و باءو بغضب من ال ذلك با ّهم كانوا یكفرون بایات‬ ‫ن‬ ‫ل‬ ‫ال و یقتلون النبیین بغیرالحق ذلك بما عصوا و كانوا یعتدون." )بقره/ 16)‬ ‫و آن زمان را كه گفتید : ای موسی، ما بر یك نوع طعام نتوانیم ساخت از پروردگارت بخواه تا‬ ‫برای ما از آنچه از زمین می روید چون سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز برویاند . موسی‬ ‫گفت: آیا می خواهید آنچه را كه برتر است به آنچه فروتر است بدل كنید؛ به شهری باز گردید كه‬ ‫در آن جا هر چه خواهید به شما دهند . مقرر شد بر آنها خواری و بیچارگی و خشم خدا را بر‬ ‫خود هموار ساختند و این بدان سبب بود كه به آیات خدا كافر شدند و پیامبران را به ناحق كشتند‬ ‫و نافرمانی كردند و تجاوز ورزیدند.‬ ‫این آیه اشاره ای است به واقعه فرار حضرت موسی و پیروانش از ظلم حاكمان )فرعون( مصر‬ ‫و ورود آنان به صحرای سینا. بنی اسرائیل در زمان اقامت در این دشت پس از تمام كردن همه‬ ‫خوراكیهایی كه با خود آورده بودند احساس گرسنگی كردند. خداوند غذایی یكنواخت كه همان م ّ‬ ‫ن‬ ‫و سلوی بود بر ایشان نازل كرد. آنان با میل و لذت این غذا را خوردند اما پس از مدتی كه م ّ و‬ ‫ن‬ ‫سلوی می خوردند از پیامبرشان خواستند برای آنان غذایی فراهم كند كه آنان در زمان زندگی در‬ ‫مصر می خوردند یعنی سبزی، خیار، سیر، عدس و پیاز.‬ ‫در روزگاران قدیم عدس را برای تهیه نان به كار می بردند نه به عنوان حبوبات. ثروتمندان نان‬ ‫پخته شده از آرد گندم می خوردند و فقیران نان عدس و در یونان قدیم آن را رولنتای عربی )‬ ‫‪ ( Revelanta Arabica‬می نامیدند . با توجه؛ به این؛ حقیقت؛ تاریخی؛ عدس؛ در آیه؛ فوق باید‬ ‫چیزی؛ باشد؛ شبیه؛ سیر؛ نه؛ گندم . بسیاری؛ از؛ مفسران؛ قرآن؛ مانند؛ مولنا؛ ابوالكلم؛ آزاد،؛ پیكتال،‬ ‫آربری،؛ مولنا؛ مودودی و؛ مولنا؛ عثمانی؛ "فوم " را؛ غله؛ )گندم ( نامیده؛ اند؛ و؛ مولنا؛ حقانی؛ و‬ ‫یوسف علی "فوم" را سیر دانسته اند.‬ ‫34‬
  • 44. ‫موارد مصرف عدس‬ ‫چهار نوع عدس در مصر، فلسطین و كشورهای مدیترانه ای می روید . نوع قرمز آن از همه‬ ‫معروفتر است. نوع دیگری از حبوبات در هندوستان می روید كه "ملكه مسور" یا ملكه عدس نام‬ ‫دارد.‬ ‫عدس شامل حدود؛ 21 % آب و؛ 06 % مواد قندی مختلف است كه نیمی از این مواد نشاسته می‬ ‫باشد و 52% آن پروتئینی با كیفیتی خوب است همراه با مقدار كمی فسفر و پتاسیم.‬ ‫عدس ماده ای است ُدر و مسهلی ملیم. خمیر عدس برای معالجه آبله مرغان ، آبله و جوشهای‬ ‫م‬ ‫پوست مفید است.‬ ‫44‬
  • 45. ‫گیاهان در قرآن) نخل)‬ ‫و با آن برایتان كشتزار زیتون و نخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند. )نحل/11)‬ ‫نخل‬ ‫نام قرآنی: نخل، نخیل‬ ‫نامهای متداول: فارسی: نخل، خرما؛ عربی: نخل، تمر؛ عبری: تمر؛ اردو: خرم، كهجور؛ هندی،‬ ‫گجراتی، مراتی : ِند كهجور، بنگالی : كهجور؛ پنجابی : ِند؛ تلگو : كرجورو؛ كشمیری : كهریز؛‬ ‫پ‬ ‫پ‬ ‫ملیالمی : انتها؛؛ سانسكریت:كرجور؛؛ تامیلی؛ پریچای؛؛ انگلیسی:‪date-palm‬؛؛ فرانسوی:-‪datte‬‬ ‫‪dattier‬؛ ؛ ایتالیایی:‪dattero‬؛ ؛ لتینی:‪palma‬؛ ؛ روسی:‪finik‬؛ ؛ اسپانیایی:‪palmera,datil‬؛‬ ‫آلمانی:‪ Dattelpalm‬؛ یونانی:‪finiks khurmas‬‬ ‫اشارات قرآنی‬ ‫"ایود احدكم ان تكون له جنة من نخیل و اعناب تجری من تحتها النهار له فیها من كل الثمرات و‬ ‫اصابهُ الكبر و له ذریة ضعفاء فاصابها اعصار فیه نار فاحترقت كذلك یبین ال لكم الیات لعلكم‬ ‫تتفكرون. ) بقره/662("‬ ‫"آیا ازمیان شما كسی هست كه دوست داشته باشد كه او را بوستانی ازخرما و انگور بوده باشد،‬ ‫و جویها در پای درختانش جاری باشد، و هر گونه میوه ای دهد . و خود پیر شده و فرزندانی‬ ‫ناتوان داشته باشد، بناگاه گردبادی آتشناك در آن بوستان افتد و بسوزد؟ خدا آیات خود را برای‬ ‫شما این چنین بیان می كند، باشد كه بیندیشید."‬ ‫-2- "وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شیء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا‬ ‫متراكبا؛ و؛ من؛ النخل؛ من؛ طلعها؛ قنوان؛ دانیة؛ و؛ جنات؛ من؛ اعناب؛ والزیتون؛ و؛ الرمان؛ مشتبها‬ ‫وغیرمتشابه انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه ان فی ذلكم لیات لقوم یومنون." )انعام/99)‬ ‫54‬
  • 46. ‫"اوست خدایی كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم، و از آن نبات‬ ‫ساقه؛ ای؛ سبز؛ و؛ از آن؛ دانه؛ هایی؛ بر؛ یكدیگر؛ چیده و نیز؛ ازجوانه؛ های نخل خوشه؛ هایی؛ سر‬ ‫فروهشته پدید آوردیم، و نیز بستانهایی از تاكها و زیتون و انار، همانند و ناهمانند . به میوه‬ ‫هایش آنگاه كه پدید می آیند و آنگاه كه می رسند بنگرید كه در آنها عبرتهاست برای آنان كه‬ ‫ایمان می آورند. "‬ ‫-3-" و هوالذی انشا جنات معروشات و غیرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزیتون و‬ ‫الرمان متشابها و غیرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ول تسرفوا انه ل‬ ‫یحب المسرفین.") انعام/141)‬ ‫"و اوست كه باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی نیاز از داربست، و درختخرماو كشتزار، با‬ ‫طعمهای؛ گوناگون، و زیتون و انار، همانند، در عین حال؛ ناهمانند . چون ثمره آوردند از آنها‬ ‫بخورید و در روز درو حق آن را نیز بپردازید و اسراف مكنید كه خدا اسراف كاران را دوست‬ ‫ندارد. "‬ ‫4-"-و فی الرض قطع متجاورات و جنات من اعناب و زرع و نخیل صنوان و غیر صنوان یسقی‬ ‫بماء واحد و نفضل بعضها علی بعض فی الكل ان فی ذلك لیات لقوم یعقلون.) رعد/ 4)"‬ ‫" و بر روی زمین قطعه هایی است در كنار یكدیگر و باغهای انگور و كشتزارها ونخلهایی كه‬ ‫دوتنه از یك ریشه رسته است یا یك تنه از یك ریشه و همه به یك آب سیراب می شوند و در‬ ‫ثمره، بعضی را بر بعضی دیگر برتری نهاده ایم. هر آینه در اینها برای خردمندان عبرتهاست."‬ ‫-5-"ینبت لكم به الزرع و الزیتون و النخیل والعناب و من كل الثمرات ان فی ذلك لیة لقوم‬ ‫یتفكرون.) نحل/11)"‬ ‫و با آن برایتان كشتزار و زیتون ونخلها و تاكستانها و هر نوع میوه برویاند، در این عبرتی است‬ ‫برای مردمی كه می اندیشند.‬ ‫6-"-و من ثمرات النخیل والعناب تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا ان فی ذلك لیة لقوم یعقلون."‬ ‫) نحل/76*‬ ‫و از میوه هانخلها و تاكها شرابی مستی آور و رزقی نیكو به دست می آورید، و خردمندان را در‬ ‫این عبرتی است.‬ ‫64‬
  • 47. ‫7- "-او تكون لك جنة من نخیل و عنب فتفجر النهار خللها تفجیرا.") اسراء/19(‬ ‫"یا تو را بستانی باشد از درختانخرما و انگور كه در خللش نهرها جاری گردانی."‬ ‫8-"واضرب لهم مثل رجلین جعلنا لحدهما جنتین من اعناب و حففنا هما بنخل و جعلنا بینهما‬ ‫زرعا.") كهف/23(‬ ‫برایشان داستان دو مرد را بیان كن كه به یكی دو تاكستان داده بودیم و بر گرد آنهانخلها و در‬ ‫میانشان كشتزار كرده بودیم.‬ ‫9-"-فاجاءها المخاض الی جذع النخلة قالت یا لیتنی مت قبل هذا و كنت نسیاً منسی ً".) مریم/‬ ‫ا‬ ‫32(‬ ‫درد زاییدن او را به سوی تنهدرخت خرمایی كشانید. گفت ای كاش پیش از این مرده بودم و از‬ ‫یادها فراموش شده بودم.‬ ‫01- "-و هزی الیك بجذع النخلة تساقط علیك رطبا جنی ً.") مریم/ 52(‬ ‫ا‬ ‫نخل را بجنبان تا خرمای تازه چیده برایت فرو ریزد.‬ ‫11- "-قال امنتم له قبل ان اذن لكم انه لكبیركم الذی علمكم السحر فل قطعن ایدیكم و ارجلكم من‬ ‫خلف ولصلبنكم فی جذوع النخل و لتعلمن اینا اشد عذابا و ابقی.") طه/17(‬ ‫"فرعون گفت: آیا پیش از آن كه شما را رخصت دهم به او ایمان آوردید؟ او بزرگ شماست كه‬ ‫به شما جادوگری آموخته است . دستها و پاهایتان را از چپ و راست می برم و بر تنهدرخت‬ ‫خرما به دارتان می آویزم. تا بدانید كه عذاب كدام یك از ما سخت تر و پاینده تر است."‬ ‫21-" -فانشانا لكم به جنات من نخیل و اعناب لكم فیها فواكه كثیرة و منها تاكلون.") مؤمنون/‬ ‫91(‬ ‫با آن برایتان بوستانهایی ازخرما و انگور پدید آوردیم . شما را در آن باغها میوه های بسیاری‬ ‫است كه از آنها می خورید.‬ ‫-31- "و زروع و نخل طلعها هضیم.") شعراء/841)‬ ‫و كشتزارها ونخلها با آن شكوفه های نرم و لطیف؟‬ ‫74‬
  • 48. ‫-41- "و جعلنا فیها جنات من نخیل و اعناب و فجرنا فیها من العیون".) یس/ 43)‬ ‫"و در آن باغهایی ازنخلها و تاكها پدید آوردیم و چشمه ها را روان ساختیم."‬ ‫-51- "والنخل باسقات لها طلع نضید.") ق/01)‬ ‫"ونخلهای بلند با خوشه های بر هم چیده."‬ ‫-61- "تنزع الناس كانهم اعجاز نخل منقعر.") قمر/02)‬ ‫"كه مردمان را از زمین، همانند ریشه های از جای كندهنخل، بر می كند."‬ ‫-71-" فیها فاكهة و النخل ذات الكمام.") رحمن/11)‬ ‫"در آن میوه هاست ونخلها، با خوشه هایی كه درغلفند."‬ ‫-81- "فیهما فاكهة و نخل و رمان.") رحمن/86)‬ ‫"در آن دو، میوه هست ونخل هست و انار هست."‬ ‫-91 - "سخرها علیهم سبع لیال و ثمانیة ایام حسوما فتری القوم فیا صرعی كانهم اعجاز نخل‬ ‫خاویة.") حاقه/7)‬ ‫"آن عذاب را هفت شب و هشت روز پی در پی بر آنان بگماشت . آن قوم را چون تنه های‬ ‫پوسیدهخرما می دیدی كه افتاده اند و مرده اند."‬ ‫-02-"و زیتونا و نخ ً.") عبس/ 92)‬ ‫ل‬ ‫"و زیتون و نخل."‬ ‫84‬
  • 49. ‫در قرآن مجید نام بسیاری از میوه ها و درختان میوه آمده است. ولی نام نخل بیش از همه اینها‬ ‫تكرار شده است . كلمه نخل ) جمع آن نخیل ( و نخله در بیست آیه قرآن آمده است كه همه این‬ ‫آیات در این مورد نقل شد . شایان ذكر است كه در هشت آیه نام نخل به تنهایی ذكر شده در‬ ‫دوازده آیه دیگر در جمع میوه هایی دیگر مانند زیتون، انار و انگور ذكر شده است . بجز كلمه‬ ‫نخل نام نوعی خاص از درخت خرما به نام لینة در سوره حشر/5 آمده است. در دو آیه ) 35 و‬ ‫421( سوره نساء كلمه " نقیر" آمده كه به معنای " گودیی بر پشت هسته خرما" می باشد؛ یعنی‬ ‫چیزی بی ارزش. " قطمیر" كلمه دیگری است كه در قرآن در سوره فاطر/31 آمده است نیز به‬ ‫معنای چیزی بی اهمیت است هر چند در لغت به معنای پوست نازك بین خرما و هسته آن می‬ ‫باشد. كلمه " نوی" در سوره انعام /59 را علمه عبدال یوسف علی در ترجمه قرآن خود هسته‬ ‫خرما معنی كرده است هر چند بسیاری از دیگر مفسران آن را هسته هر نوع میوه ای می دانند.‬ ‫همچنین كلمه "عرجون" به معنی چوب هللی شكل خوشه خرماست كه خشكیده و به شكل داس‬ ‫برآمده است كه در سوره یس/93 هلل ماه به آن تشبیه شده است. كلمات " حبل" و " ُ ُر" را‬ ‫دس‬ ‫كه در سوره لهب/5 و قمر/31 به ترتیب آمده است علمه یوسف علی، لیف خرما معنی كرده‬ ‫است.‬ ‫نام علمی درخت خرما " فونیكس داكتیلی فرا " از تیره نخل است ) كتاب نخلهای جهان از مك‬ ‫كورا(. درخت؛ خرما؛ در؛ زبان؛ عربی؛ " نخل " و؛ میوه؛ آن " تمر " نامیده؛ می؛ شود . هر؛ چند؛ در‬ ‫بسیاری از كشورهای عربی و آفریقایی كلمه هندی " كهجور" و كلمه فارسی " خرما" برای میوه‬ ‫این درخت كاربردی عام دارد.‬ ‫تاریخ كاشت درخت خرما‬ ‫تصور می شود كه پرورش و كاشت درخت خرما 0006 تا 0008 سال قبل در بین النهرین آغاز‬ ‫شد . احتمالً هیچ درخت میوه دیگری در آن زمان بجز درخت خرما در جایی كاشته نمی شد و‬ ‫شاید؛ به؛ همین؛ علت؛ خرما؛ همیشه؛ با؛ تمدن؛ و؛ فرهنگ؛ بشری؛ همراه؛ بوده؛ است . فونیكس؛ اسم‬ ‫عمومی خرما همچنین نام پرنده ای افسانه ای ) ققنوس ( است . نقل شده كه این پرنده چندین‬ ‫هزار؛ سال؛ قبل؛ در؛ صحرای؛ كبیرعربستان؛ وجود؛ داشته؛ است . سن؛ متوسط؛ این؛ پرنده؛ پانصد؛ تا‬ ‫ششصد سال بود و پس از آن خود را می سوزاند و دوباره از خاكستر خودش برای دوره زندگی‬ ‫جدید ظاهر می شد . ادبیات یونان و روم قدیم پر از داستانهایی است درباره امكان ارتباط بین‬ ‫درخت خرما و ققنوس.‬ ‫فواید درخت خرما‬ ‫94‬
  • 50. ‫بنابر ضرب المثل كهنی عربی فواید درخت خرما به اندازه تعداد روزهای سال است. و ظاهراً نیز‬ ‫چنین است، زیرا خرما واقعاً فواید گوناگونی دارد . از چوب آن در ب ّایی استفاده می شود و‬ ‫ن‬ ‫برگهای بزرگ آن) كه گاهی شاخه نامیده می شود( برای ساختن چندین كاردستی مانند بادبزن،‬ ‫طناب، چوبدستی، حصیر و غیره به كار می رود. بنابر سنتی قدیمی، عادت اعراب بر این بود كه‬ ‫در مراسم شادمانی همگانی برگهای درخت خرما را در دست می گرفتند و به صورت دسته هایی‬ ‫از معابر می گذشتند. هسته خرما اگر خیسانده و آرد شود غذای مناسبی برای دام می باشد. خرما‬ ‫علوه بر آن كه میوه ای شیرین و لذیذ است بهترین ماده غذایی برای انسان است. خرما شامل‬ ‫بیش از؛ 06 % قند تبدیل شده و؛ دكستروز به اضافه مقدار؛ زیادی ساكاروز و پروتئین، پكتین،‬ ‫تانین، سلولز، نشاسته و چربی به نسبتهای متفاوت است)03(. مقدار زیادی ویتامینهای ‪ A‬و ‪B‬‬ ‫و ‪ C‬نیز در آن وجود دارد. به علوه تركیبات معدنی آهن، سدیم، كلسیم، گوگرد، كلر و فسفر در‬ ‫خرما دیده می شود. خرمای خوراكی، مانند عسل، در ساختن شیرینی، نوشابه، شكر و شربتهای‬ ‫شیرین به كار می رود.‬ ‫خرما از نظر پزشكی بسیار با ارزش است) دائرة المعارف پزشكی اسلم ( آرام بخش و مل ّن و‬ ‫ی‬ ‫محرك قلب است و از فراموشی جلوگیری می كند . برای ناراحتیهای تنفسی به طور كلی و به‬ ‫ویژه برای تنگی نفس) آسم( مفید است. خرما لینت آور، مد ّ و مقوی قویه باه است. و با توجه‬ ‫ِر‬ ‫به تمام خواص و تركیباتش می توان آن را غذایی كامل و نیروبخش دانست . ضماد آرد هسته‬ ‫خرما؛ برای؛ شفای؛ بیماریهای؛ چشمی؛ مخصوصاً ورم؛ قرنیه؛ و؛ چشم؛ درد؛ مفید؛ است . حضرت‬ ‫محمد)ص( برای حفظ سلمتی، مردم را به خوردن منظم خرما توصیه می كند. هر چند نقل شده‬ ‫كه؛ یك؛ بار؛ حضرت؛ علی؛ )ع ( را؛ در؛ دوران؛ نقاهت؛ از؛ خوردن؛ خرما؛ نهی؛ فرمود ) كتاب؛ سنن‬ ‫ترمذی( و این توصیه كام ً بر پایه ای علمی استوار است زیرا خرما دارای الیافی غذایی است و‬ ‫ل‬ ‫كسانی كه دوره نقاهت را می گذرانند و معده ای ضعیف دارند هضم این الیاف برایشان مشكل‬ ‫است. بعضی از مفسران قرآن مانند مولنا عبدالماجد دریابادی اشاره كرده اند كه خرما برای زن‬ ‫باردار بسیار مفید است به همین جهت هنگامی كه حضرت مریم درد زاییدن گرفت برایش خرما‬ ‫آماده شد. ) سوره مریم/32-52(‬ ‫قطع درخت خرما ممنوع!‬ ‫خرما درختی دو پایه است یعنی درخت نر و ماده آن بر دو ساقه جداگانه می روید و گرده افشانی‬ ‫بین گلهای دو درخت سبب تولد میوه می شود . یك درخت خرمای نر برای گرده افشانی یكصد‬ ‫درخت؛ ماده؛ كافی؛ است . باغ؛ خرما؛ نخلستان؛ نامیده؛ می؛ شود؛ كه؛ به؛ معنی؛ واحه؛ نیز؛ می؛ باشد.‬ ‫مشهور است كه اگر در نخلستانی درختان خرمای نر وجود نداشته باشد هیچ یك از درختان آن‬ ‫05‬
  • 51. ‫نخلستان میوه نخواهد داد. پیش از ظهور اسلم مردمان قبایل عربستان، درختان خرما مخصوصاً‬ ‫درختان خرمای نر قبایلی را كه با آنان دشمنی داشتند قطع و نابود می كردند . مسلمانان با این‬ ‫عمل قطع درختان مخالفت و آن را منع كردند. این گونه رفتار با درختان را فساد فی الرض می‬ ‫دانستند. حتی به هنگام جنگ به امیران لشكری دستور می دادند كه به مردم بی گناه آزار نرسانند‬ ‫و درختان سبز را نبرند. این حساسیت شدید نسبت به حفظ درختان اندیشه ای انقلبی بود و راهی‬ ‫عملی برای گسترش جامعه ای انسانی . یك بار، به هنگام مقابله با بنی نضیر، مسلمانان ناچار‬ ‫شدند درختان خرمای دشمن را ببرند تا پیشرفت نیروها را ممكن سازد. این عمل آنان را به شدت‬ ‫اندوهگین كرد. در آن هنگام بود كه آیه 5 از سوره حشر نازل شد و اندوه مسلمانان را تسكین‬ ‫بخشید و در شرایط دشوار اجازه انجام چنین كاری به آنان داد.‬ ‫خرمای مرغوب‬ ‫درخت خرما را سلطان واحه می نامند . مردم معتقدند خرمای خوب را وقتی می توان چید كه‬ ‫ریشه درخت در آب غوطه ور باشد و ساقه و برگ آن در معرض تابش آفتاب گرم تابستان. طول‬ ‫درخت خرما به 61 تا 02 متر می رسد. بر هر خرمابنی معمولً یك شاخه می روید. اما گاهی در‬ ‫طبیعت دیده می شود كه چند شاخه از یك ریشه می روید . از دو نوع درخت : صنوان و غیر‬ ‫صنوان در قرآن در سوره رعد/4 نام برده شده است. سن متوسط درخت خرما حدود دویست سال‬ ‫است، اما درختان میوه دار خوب معمولً عمری حدود یكصد سال دارند. درختان خرما از طریق‬ ‫دانه؛ و؛ هم؛ از؛ طریق؛ پاجوش؛ تكثیر؛ می؛ شوند؛ و؛ درختی؛ كه؛ به؛ روش؛ پاجوش؛ تكثیر؛ شده؛ باشد‬ ‫خرمای بهتری می دهد. پاجوش معمولً در پای درختان جوان می روید. درخت خرما درختی بلند‬ ‫است، اما ریشه های مستحكم آن گاهی تا عمق بیش از دو متر در زمین فرو نمی رود . درخت‬ ‫خرما از نظر ریشه در مقایسه با گیاهانی مانند گز) اثل( و خارشتر) الحاج( درختی ضعیف است‬ ‫. زیرا این هر دو گیاه به عمق تقریباً ده متر در زمین ریشه دارند. در سوره قمر / 81-02 كه‬ ‫می گوید:" ما بر آنها) قوم عاد( در روزی نحس و طولنی بادی سخت فرستادیم كه مردمان را‬ ‫از زمین، همانند ریشه های از جای كنده نخل، بر می كند" اشاره ضمنی به این خصوصیت درخت‬ ‫خرما دارد.‬ ‫ظرافت و زیبایی نخسلتانها منظره ای بدیع می آفریند . بسیاری از شاعران عرب و آفریقایی و‬ ‫حتی اروپایی وصف نخل را در اشعار معروف خود آورده اند. هومر در حماسه اودیسه كلمه تمر‬ ‫را برای نمایاندن زیبایی به كار برده است. چاسر و شكسپیر نیز در اشعار خود از نخل نام برده‬ ‫اند.‬ ‫شرایط جغرافیایی كاشت خرما‬ ‫15‬
  • 52. ‫از نظر جغرافیای گیاهی منطقه كاشت نخل، گستره ای است از غرب هندوستان تا شرق آفریقا.‬ ‫اما؛ مهمترین؛ ناحیه؛ تولید؛ این؛ محصول؛ عراق،؛ عربستان،؛ ایران؛ و؛ مصر؛ می؛ باشد؛ . در؛ ناحیه‬ ‫گجرات و؛ پنجاب هند اخیراً پرورش چند نوع مرغوب نخل معمول؛ شده است و امید می رود‬ ‫هندوستان در سالهای آینده از نظر تولید خرما خودكفا شود . هم اكنون واردات سالنه خرما به‬ ‫هندوستان در حدود شصت هزار تا هشتاد هزار تن است با ارزشی بالغ بر پانزده میلیون دلر.‬ ‫اهمیت خرما را می توان از این حقیقت درك كرد كه تقریباً نیم میلیون تن خرما در بازار جهانی‬ ‫خرید و فروش می شود. در آریزونا و كالیفرنیای امریكا درختان خرما در گستره وسیعی روییده‬ ‫اند. به علت اهمیت روز افزون خرما در جهان سازمان خواربار و كشاورزی ملل متحد) فائو( در‬ ‫سال 8791/7531 مؤسسه تحقیق و توسعه نخل را در بغداد تأسیس كرد.‬ ‫از زمانهای بسیار قدیم بصره، شهر بندری عراق، مركز خرید و فروش دو نوع تمر بوده است.‬ ‫یكی تمر درخت خرما، كالی صادراتی مهم بصره و دیگری تمرهندی كه از هندوستان وارد می‬ ‫شود. تمرهندی در عراق و كشورهای خاورمیانه به عنوان ماده ای غذایی، به ویژه برای ساختن‬ ‫شربت؛ معروف؛ است . كلمه؛ انگلیسی ‪ Tamarind‬به؛ معنای؛ تمرهندی؛ مشتق؛ از؛ كلمه؛ عربی‬ ‫تمرالهند است.‬ ‫حدود؛ 06 گونه نخل در سرتاسر بخشهای گرمسیر آفریقا و آسیا وجود دارد . در هندوستان نخل‬ ‫جنگلی معمولی ترین گونه ای است كه به طور خودرو و هم به صورت پرورشی در سرتاسر این‬ ‫سرزمین دیده می شود و به آن " نخل هندی " یا " نخل خودرو " می گویند . از شیره این گیاه‬ ‫نوعی؛ شكر؛ زرد ) گور ( مرغوب؛ تهیه می شود . برخی از دانشمندان؛ بر؛ این؛ باورند؛ كه؛ درخت‬ ‫خرمای خاورمیانه گونه تكامل یافته این نخل هندی یا نخل جنگلی ) نخل خودروی هندی ( است.‬ ‫دلیل اصلی این نظریه آن است كه درخت خرمای خوراكی هرگز به صورت خودرو در هیچ نقطه‬ ‫ای از جهان مشاهده نشده است.‬ ‫علوه بر ارزشهای غذایی و طبی از نظر تاریخی و فرهنگی درخت خرما را می توان " لطفی‬ ‫الهی" نسبت به " آدمی" دانست و شاید به همین علت است كه در قرآن مجید به طور مكرر با‬ ‫احترام از آن یاد شده است. در چندین آیه از كتاب مقدس احترام به نخل دیده می شود. برای مثال‬ ‫در آیه؛ 21 از مزمور نود و دوم كتاب مزامیر داود آمده است : " عادل مثل درخت خرما خواهد‬ ‫شكفت".‬ ‫25‬
  • 53. 53