ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ
ROBERT SOKOLOWSKI




    ÅÉÓÁÃÙÃÇ
       ÓÔÇ
ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ



 ÌåôÜöñáóç, ó÷üëéá: Ðáýëïò Êüíôïò




  Åêäüóåéò Ðáíåðéóôç...
ÅÊÄÏÓÅÉÓ ÐÁÍÅÐÉÓÔÇÌÉÏÕ ÐÁÔÑÙÍ
                          Ðáí/ìéï Ðáôñþí
                        Ðáíåðéóôçìéïýðïëéò
        ...
ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ


ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔH                                                         v

ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊ...
ii                                                                             ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ


5 ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔ...
ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ                                                                                   iii


11 ËÏÃÏÓ, ÁËÇÈÅÉÁ ÊÁÉ ...
iv   ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ
ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ



Åßíáé, äß÷ùò Üëëï, åîáéñåôéêÜ óçìáíôéêÞ ç ðñùôïâïõëßá ôùí Åêäüóåùí ôïõ
Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí íá ...
vi                                            ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ


öéëïóïößá áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ðá...
ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ
              ÅÊÄÏÓÇ



‘Öáéíïìåíïëïãßá’ åßíáé ìéá ëÝîç ðïëõóýëëáâç êáé åõöÜíôáóôç ãéá êÜôé áðëü
êá...
viii                                  ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ


‘óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá’, ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ êÜô...
ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ                                              ix


ôçí èåùñßá ôçò ãëþóóáò êáé ôçí èåùñßá ôçò ...
x   ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ
Åõ÷áñéóôßåò



Åßìáé õðü÷ñåïò óôïí Gian-Carlo Rota ãéá ôï üôé ðñüôåéíå ôï èÝìá áõôïý ôïõ
âéâëßïõ êáé ãéá ôçí åíèÜññõíóÞ ôï...
xii   Åõ÷áñéóôßåò
ÅÉÓÁÃÙÃÇ




ÐñïÝëåõóç êáé Óêïðüò ôïõ Âéâëßïõ
Ôï ó÷Ýäéï óõããñáöÞò áõôïý ôïõ âéâëßïõ Ý÷åé ôçí áðáñ÷Þ ôïõ óå ìéá óõíïìéëßá
ð...
xiv                                                                 ÅÉÓÁÃÙÃÇ


Ýðñåðå íá åíåñãïýí áöáéñåôéêÜ üóï êáé ó÷ïëé...
Ç öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï æÞôçìá ôùí åìöáíßóåùí                               xv


Þôáí ï éäñõôÞò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò êáé üô...
xvi                                                               ÅÉÓÁÃÙÃÇ


óå áðëÝò åìöáíßóåéò. Èá ìðïñïýóáìå íá äéáôõðþ...
Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ                                                                  xvii


êáé ãåíéêüôåñá ðïëéôéóìéê...
xviii                                                             ÅÉÓÁÃÙÃÇ


ôï óùóôü ôñüðï áðïôåëåß Ýíá êñßóéìï æÞôçìá üô...
Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ                                                   xix


áíáóôü÷áóç áðü áõôü ðïõ ïíïìÜæù ðñïôáóéáê...
xx   ÅÉÓÁÃÙÃÇ
ÊåöÜëáéï 1

TÉ ÅIÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ
      ÃÉÁÔÉ ÅÉÍÁÉ ÓÇÌÁÍÔÉÊÇ;


Ï üñïò ðïõ óõíäÝåôáé åããýôåñá ìå ôç öáéíïìåíïëïã...
2                                    ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ;


íá êÜíïõìå ôçí áíáãêáßá ðñïóáñìïãÞ ôçò êáé íá ê...
§ 1.1. Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá                                            3


êÜèå áìöéóâÞôçóçò üôé êáèåôß ãíùóôéêü èá ðñÝ...
4                                    ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ;


âéâëßïõ, óôï ÊåöÜëáéï 6, ï Beckett äéáêüðôåé ôç...
§ 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ                                        5


ôïõò ìå ôïí ôñüðï ðïõ êáôåíüçóå ôïí äéêü ô...
6                                     ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ;


ôçí áðïâëåðôéêüôçôÜ ìáò: ôï íá ëáìâÜíïõìå êÜôé...
§ 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ                                      7


åéêüíåò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá áðëÜ áíôé...
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Robert Sokolowski   εισαγωγή στη φαινομενολογία
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Robert Sokolowski εισαγωγή στη φαινομενολογία

816 views
746 views

Published on

http://encyclopedia.pblogs.gr/

Published in: Education, Technology
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
816
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
17
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Robert Sokolowski εισαγωγή στη φαινομενολογία

  1. 1. ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ
  2. 2. ROBERT SOKOLOWSKI ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÌåôÜöñáóç, ó÷üëéá: Ðáýëïò Êüíôïò Åêäüóåéò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí ÐÜôñá 2003
  3. 3. ÅÊÄÏÓÅÉÓ ÐÁÍÅÐÉÓÔÇÌÉÏÕ ÐÁÔÑÙÍ Ðáí/ìéï Ðáôñþí Ðáíåðéóôçìéïýðïëéò 265 00 Ñßï-Ðáôñþí Ôçë.: +30(2610) 997-863, Fax: +30(2610) 997-864 e-mail: pup@upatras.gr, kkost@upatras.gr, christin@upatras.gr URL: www.upatras.gr/pup Ïé Åêäüóåéò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí åßíáé ÔìÞìá ôçò Åôáéñåßáò Áîéïðïßçóçò - Äéá÷åßñçóçò Ðåñéïõóßáò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí Áðáãïñåýåôáé ç ìåñéêÞ Þ ïëéêÞ äçìïóßåõóç ôïõ Ýñãïõ áõôïý êáèþò êáé ç áíáðáñáãùãÞ ôïõ ìå ïðïéïäÞðïôå ìÝóï, ÷ùñßò ôçí ó÷åôéêÞ Üäåéá ôïõ åêäüôç. ISBN 960-530-063-X Ôßôëïò ðñùôïôýðïõ: R. Sokolowski: Introduction to Phe- nomenology c 2000, by Cambridge Uviv. Press c 2003 ãéá ôçí ÅëëçíéêÞ ãëþóóá: Åêäüóåéò Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí ÌåôÜöñáóç: Ð. Êüíôïò Äéïñèþóåéò: ×. ÔåñÝæçò, Ãéþôá ÌðÝëôá Óôïé÷åéïèåóßá ìå L TEX: A Åêäüóåéò Ðáí/ìßïõ Ðáôñþí Ó÷åäßáóç åîùöýëëïõ: ×ñéóôßíá Áíôùíáêïðïýëïõ. Åêôýðùóç: Áèáíáóüðïõëïò - ÐáðáäÜìçò & ÓÉÁ Å.Å
  4. 4. ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔH v ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ vii Åõ÷áñéóôßåò xi ÅÉÓÁÃÙÃÇ xiii ÐñïÝëåõóç êáé Óêïðüò ôïõ Âéâëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xiii Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï ÆÞôçìá ôùí Åìöáíßóåùí . . . . . . . . . . . xv Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xvi 1 TÉ ÅIÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ ÃÉÁÔÉ ÅÉÍÁÉ ÓÇÌÁÍÔÉÊÇ; 1 1.1 Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1.2 Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2 Ç ÁÍÔÉËÇØÇ ÅÍÏÓ ÊÕÂÏÕ ÙÓ ÐÁÑÁÄÅÉÃÌÁ ÓÕÍÅÉÄÇÔÇÓ ÅÌÐÅÉ- ÑÉÁÓ 11 2.1 ÐëåõñÝò, ¼øåéò êáé ÓêéÜóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.2 Ç Ôáõôüôçôá ôïõ ºäéïõ ôïõ ÁíôéêåéìÝíïõ . . . . . . . . . . . . . . 14 3 ÔÑÅÉÓ ÔÕÐÉÊÅÓ ÄÏÌÅÓ ÓÔÇ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ 17 3.1 ÌÝñç êáé ¼ëïí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 3.2 Ç Ôáõôüôçôá óôçí Ðïëëüôçôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.3 Ç Ðáñïõóßá êáé ç Áðïõóßá êáé ç Ôáõôüôçôá áíÜìåóÜ ôïõò . . . . 29 4 ÌÉÁ ÁÑ×ÉÊÇ ÄÇËÙÓÇ ÃÉÁ ÔÏ ÔÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ 39 4.1 Ç ÖõóéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4.2 Ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 4.3 Åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . 48 4.4 ÏñéóìÝíïé Åéäéêïß ¼ñïé Ó÷åôéêïß ìå ôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ 55 4.5 Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÞ ç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÁíáãùãÞ; . . . . . . . 60 i
  5. 5. ii ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ 5 ÁÍÔÉËÇØÇ, ÁÍÁÌÍÇÓÇ ÊÁÉ ÖÁÍÔÁÓÉÁ 65 5.1 Åíèýìçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 5.2 Öáíôáóßá êáé Ðñüëçøç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 5.3 Ìåôáôüðéóç ôïõ Åáõôïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 6 ËÅÎÅÉÓ, ÅÉÊÏÍÅÓ ÊÁÉ ÓÕÌÂÏËÁ 77 6.1 Ç ðáñïõóßá ôùí ËÝîåùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 6.2 Åéêüíåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 6.3 Åíäåßîåéò, Óýìâïëá Þ ÓÞìáôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 6.4 Åìðëïõôéóìüò ôïõ Ðïëëáðëïý, ÁíÜäåéîç ôçò Ôáõôüôçôáò . . . . . 86 7 ÊÁÔÇÃÏÑÉÁÊÅÓ ÁÐÏÂËÅØÅÉÓ ÊÁÉ ÁÍÔÉÊÅÉÌÅÍÁ 89 7.1 Ç ÃÝíåóç ôùí Êñßóåùí áðü ôçí Åìðåéñßá . . . . . . . . . . . . . . 90 7.2 ÍÝá Åðßðåäá Ôáõôüôçôáò, ÍÝï Ðïëëáðëü . . . . . . . . . . . . . . 95 7.3 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 7.4 Óçìáóßåò ùò ÍïçôéêÜ Þ ÅííïéáêÜ ÐñÜãìáôá . . . . . . . . . . . . 99 7.5 ÐåñáéôÝñù ðáñáôçñÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 7.6 Ôï Öáéíüìåíï ôçò ÁóÜöåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 7.7 ÊáôçãïñéáêÜ Áíôéêåßìåíá êáé Áíèñþðéíç ÄéÜíïéá . . . . . . . . . 110 8 ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÏÕ ÅÁÕÔÏÕ 115 8.1 Ôï Åìðåéñéêü êáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ . . . . . . . . . . . . . 115 8.2 Ôé Åßíáé ôï Õðåñâáôïëïãéêü Åãþ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 8.3 Äçìïóéüôçôá ôïõ Õðåñâáôïëïãéêïý Åãþ . . . . . . . . . . . . . . . 123 8.4 Ôï Åãþ óôç ÖáéíïìåíïëïãéêÞ ÓôÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 8.5 Ôï Åãþ êáé ç Óùìáôéêüôçôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 8.6 Ôï Ìç-Óçìåéáêü Åãþ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 9 Ç ×ÑÏÍÉÊÏÔÇÔÁ 135 9.1 Åðßðåäá ×ñïíéêüôçôáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 9.2 Ôï Ðñüâëçìá ôçò ÅóùôåñéêÞò Óõíåßäçóçò ôïõ ×ñüíïõ . . . . . . 138 9.3 Ç ÄïìÞ ôïõ Æùíôáíïý Ðáñüíôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 9.4 ÅóùôåñéêÞ Óõíåßäçóç ôïõ ×ñüíïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 9.5 ÔåëéêÝò ÐáñáôçñÞóåéò ãéá ôéò Áðïñßåò Ó÷åôéêÜ ìå ôïí ×ñüíï . . 149 10 Ï ÊÏÓÌÏÓ ÔÇÓ ÆÙÇÓ ÊÁÉ Ç ÄÉÕÐÏÊÅÉÌÅÍÉÊÏÔÇÔÁ 153 10.1 Ï Êüóìïò−ôçò−ÆùÞò ùò Ðñüâëçìá . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 10.2 Ðþò Óõãêñïôïýíôáé ïé ÌáèçìáôéêÝò ÅðéóôÞìåò . . . . . . . . . . 155 10.3 ÐåñáéôÝñù Áðüøåéò ôùí Åðéóôçìïíéêþí ÁíôéêåéìÝíùí . . . . . . 157 10.4 Ç Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: ¸íáò Êüóìïò áðü Êïéíïý . . . . . . . . . 159 10.5 Äéõðïêåéìåíéêüôçôá: Ãíùñßæïíôáò ôïí ¢ëëïí . . . . . . . . . . . . 161
  6. 6. ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ iii 11 ËÏÃÏÓ, ÁËÇÈÅÉÁ ÊÁÉ ÅÍÁÑÃÅÉÁ 165 11.1 Ç ÆùÞ ôïõ Ëüãïõ êáé ç Ôáõôüôçôá ôçò Óçìáóßáò . . . . . . . . . 166 11.2 Äýï Åßäç ÁëÞèåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 11.3 Äýï Åßäç ÅíÜñãåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 11.4 Äýï Ôñüðïé ìå ôïõò Ïðïßïõò Åðé÷åéñåßôáé ç ÕðåêöõãÞ ôçò ÅíÜñãåéáò172 11.5 Êñõðôüôçôá êáé ÁëÞèåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 11.6 Ôñßá Åðßðåäá ÄïìÞò ùò ðñïò ôç Óçìáóßá . . . . . . . . . . . . . . 178 11.7 Ç Åìðåéñßá ôùí ÊáèÝêáóôá ùò ç ÂáóéêÞ ÅíÜñãåéá . . . . . . . . 183 11.8 Ç ÅíÜñãåéá êáé ôï Ùñáßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 12 ÅÉÄÇÔÉÊÇ ÅÐÏÐÔÅÉÁ 187 12.1 ÁíÜëõóç ôçò ÅéäçôéêÞò Åðïðôåßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 12.2 ÐåñáéôÝñù Ó÷üëéá ãéá ôçí ÅéäçôéêÞ Åðïðôåßá . . . . . . . . . . . 192 13 Ï ÏÑÉÓÌÏÓ ÔÇÓ ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁÓ 197 13.1 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôçí ¸êôáóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 13.2 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôï Åßäïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 13.3 ÄéáöïñÝò ÍïçìÜôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 13.4 ÄéáöïñÝò ùò ðñïò ôçí ÐñïïðôéêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 13.5 ¸íá ÃñÜöçìá ðïõ Äéåõêñéíßæåé ôéò äýï Áíáóôï÷Üóåéò . . . . . . . 207 13.6 Ãéáôß Åßíáé ÓçìáíôéêÝò ïé Äýï Áíáóôï÷Üóåéò . . . . . . . . . . . . 208 14 Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÓÔÏ ÐÁÑÏÍ ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐËÁÉÓÉÏ 211 14.1 Íåùôåñéêüôçôá êáé Ìåôá−Íåùôåñéêüôçôá . . . . . . . . . . . . . 211 14.2 Ç Áíôßäñáóç ôçò Öáéíïìåíïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 14.3 Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ç ÈùìéóôéêÞ Öéëïóïößá . . . . . . . . . . 219 14.4 Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ç Áíèñþðéíç Åìðåéñßá . . . . . . . . . . . 221 15 Ç ÖÁÉÍÏÌÅÍÏËÏÃÉÁ ÔÁ ÔÅËÅÕÔÁÉÁ ÅÊÁÔÏ ×ÑÏÍÉÁ 223 15.1 Ïé áðáñ÷Ýò ôïõ êéíÞìáôïò: Husserl . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 15.2 Ôï äåýôåñï óôÜäéï: Husserl, Heidegger, Scheler . . . . . . . . . . 225 15.3 Ç öáéíïìåíïëïãßá óôç Ãáëëßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 15.4 Ç öáéíïìåíïëïãßá óå Üëëåò ÷þñåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 15.5 Ç åñìçíåõôéêÞ êáé ç áðïäüìçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 15.6 ÔåëéêÝò ðáñáôçñÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 15.7 ÐôÌ:Ç öáéíïìåíïëïãßá óôçí ÅëëçíéêÞ Ãëþóóá . . . . . . . . . . 239 ÅðéëåãìÝíç âéâëéïãñáößá 241 ÅÕÑÅÔÇÑÉÏ 245
  7. 7. iv ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ
  8. 8. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ Åßíáé, äß÷ùò Üëëï, åîáéñåôéêÜ óçìáíôéêÞ ç ðñùôïâïõëßá ôùí Åêäüóåùí ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Ðáôñþí íá ðñïãñáììáôßóåé ôçí ìåôÜöñáóç êáé Ýêäïóç ìéáò ‘åéóáãùãÞò óôç öáéíïìåíïëïãßá’. Êáé ÷áßñïìáé éäéáßôåñá ðïõ, ôåëéêÜ, áíÜìåóá óôéò äéåèíþò Ýãêõñåò åéóáãùãÝò ðïõ ðñüôåéíá ùò ôéò ðéï åíäåäåéãìÝíåò ãéá ôçí ðáñïýóá Ýêäïóç, Üëëåò ðéï áêáäçìáúêÝò êáé Üëëåò ìå åíôïíüôåñï åéóáãù- ãéêü ÷áñáêôÞñá, ôåëéêÜ åðåëÝãç ç ÅéóáãùãÞ óôç Öáéíïìåíïëïãßá ôïõ Robert Sokolowski. Ï óõããñáöÝáò, êáèçãçôÞò óôï Catholic University of America, áðïôåëåß ìéá áðü ôéò êïñõöáßåò ìïñöÝò ôçò óýã÷ñïíçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ðáñÜäïóçò êáé ôá Ýñãá ôïõ áðïôåëïýí sine qua non ðçãÝò ãéá ôéò óýã÷ñïíåò öáéíïìåíïëïãéêÝò Ýñåõíåò. Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé ôá ôñßá êýñéá âéâëßá ôïõ Ý÷ïõí êáèéåñùèåß ùò óôáèìïß óôçí åðåîåñãáóßá éóÜñéèìþí öáéíïìåíïëïãéêþí, êáé ãåíéêüôåñá öéëïóïöéêþí, èåìáôéêþí ðåñéï÷þí: ôï ðñþôï, The foundation of the concept of constitution (Phaenomenologica 18, Kluwer, 1964), áíÝëõóå ôï æÞôçìá ôçò óõ- ãêñüôçóçò ôùí éäåáôþí áíôéêåéìÝíùí, ôï äåýôåñï, Presence and Absence (Bloom- ington, Indiana University Press, 1978), áíÝëõóå ôï æÞôçìá ôïõ ÷ñüíïõ, åíþ ôï ôñßôï, Moral Action. A phenomenological Study (Bloomington, Indiana University Press, 1985), áðïôåëåß ìéá ðñùôüôõðç öáéíïìåíïëïãéêÞ ðñüôáóç ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðåñéãñáöÞ ôçò çèéêÞò ðñÜîçò. Ç åéóáãùãÞ ðïõ Ý÷ïõìå ìðñïóôÜ ìáò áðïôåëåß ìéá éäáíéêÞ Ýêèåóç ôçò öáé- íïìåíïëïãéêÞò óêÝøçò. Áðïöåýãïíôáò ôçí Üóêïðç ÷ñÞóç ôçò öáéíïìåíïëï- ãéêÞò ôå÷íéêÞò ïñïëïãßáò, áðïöåýãïíôáò åíôåëþò(!) ôéò ðáñáðïìðÝò óôá Ýñãá ôïõ Husserl, ï Sokolowski åðéôõã÷Üíåé Ýíá äéðëü óôü÷ï. Áðü ôç ìéá, ðñïóöÝ- ñåé óôïí ìç-åéäéêü, óôïí öïéôçôÞ Þ ôïí ïðïéïíäÞðïôå ðéèáíü áíáãíþóôç, ôçí ðåñéãñáöÞ ôïõ ‘ôé êÜíåé’ ç öáéíïìåíïëïãßá, ôïõ ôñüðïõ åñãáóßáò ôçò, ôùí óôü- ÷ùí ôçò êáé ôçò ðñïïðôéêÞò õðü ôçí ïðïßá åîåôÜæåé ôá ðñÜãìáôá. Áðü ôçí Üëëç, ðñïóöÝñåé óôïí åéäéêü, êáé åéäéêÜ óå áõôüí ðïõ áîéþíåé üôé ðáñÜãåé v
  9. 9. vi ÐÑÏËÏÃÏÓ ÔÏÕ ÌÅÔÁÖÑÁÓÔÇ öéëïóïößá áðü ôï åóùôåñéêü ôçò öáéíïìåíïëïãéêÞò ðáñÜäïóçò, ìéá áíåêôß- ìçôç äõíáôüôçôá ðáñïõóßáóçò åíþðéïí ôùí Üëëùí: áõôÞ ç åéóáãùãÞ ìïéÜæåé íá áðïôåëåß Ýíá åßäïò äçìüóéáò áõôï-ðáñïõóßáóçò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, ìéáò äçìüóéáò áõôï-äéêáéïëüãçóçò Þ êáé áõôï-ðñïâïëÞò ôçò. ºóùò ìÜëéóôá íá ìðï- ñåß íá ëåéôïõñãÞóåé êáé ùò ìéá áõôï-ðñïâïëÞ ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò åí ãÝíåé óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôçò íá åîáóöáëßóåé ôïí äçìüóéï ÷þñï ðïõ ôçò áíáëïãåß. Ç ìåôÜöñáóç áêïëïõèåß ôï ðíåýìá ôïõ óõããñáöÝá ôïõ Ýñãïõ. Åíþ áñ- ÷éêÜ åß÷áìå ‘åìðëïõôßóåé’ ôï êåßìåíï ìå õðïóçìåéþóåéò ðïõ åðåîçãïýóáí ôéò áíôéóôïé÷ßåò ðñïò ôçí ïñïëïãßá ôïõ Husserl êáé ðáñÝðåìðáí ôïí áíáãíþóôç óå óõãêåêñéìÝíá Ýñãá ôïõ Husserl üðïõ áíáëýïíôáé ôá áíôßóôïé÷á æçôÞìáôá, ôå- ëéêÜ üëåò áõôÝò ïé õðïóçìåéþóåéò áöáéñÝèçêáí. Äéüôé áðëÜ óõíåéäçôïðïéÞèçêå üôé áõôü èá ìðïñïýóå íá ôï Ý÷åé êÜíåé, åÜí ôï åß÷å êñßíåé óêüðéìï, êáé ï ßäéïò ï óõããñáöÝáò. Ç ðñüóèåóç åðåîçãçìáôéêþí õðïóçìåéþóåùí èá áëëïßùíå ôï ýöïò êáé ôçí ðñüèåóç ôïõ êåéìÝíïõ. Óôï ôÝëïò ôïõ êåéìÝíïõ ðñïóèÝóáìå ìéá óýíôïìç áíáöïñÜ óå ü,ôé Ý÷åé åê- äïèåß óôá åëëçíéêÜ óå ó÷Ýóç ìå ôï Ýñãï ôïõ Husserl. Ãéá ìÝíá ðñïóùðéêÜ, áõôÞ ç Ýêäïóç áðïôåëåß Ýíá åßäïò áíáãíþñéóçò ôçò ïöåéëÞò ìïõ óôïí Robert Sokolowski êáé óôçí ‘öéëïóïöéêÞ öéëßá’ ìå ôçí ïðïßá ìå Ý÷åé ôéìÞóåé. Óå áõôüí áöéåñþíù êáé ôçí ìåôÜöñáóç ôïõ âéâëßïõ ôïõ.
  10. 10. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ‘Öáéíïìåíïëïãßá’ åßíáé ìéá ëÝîç ðïëõóýëëáâç êáé åõöÜíôáóôç ãéá êÜôé áðëü êáé âáèý. Ïíïìáôßæåé Ýíá öéëïóïöéêü êßíçìá, ôï ïðïßï ùèåßôáé áðü ôçí êå- íôñéêÞ äéÜèåóç íá áðïäÝ÷åôáé ôá ðñÜãìáôá üðùò åßíáé. Ôá ðñþôá ôçò ÷ñüíéá, óôçí Ýíáñîç ôïõ 20ïõ áéþíá, ç öáéíïìåíïëïãßá ÷ñçóéìïðïéïýóå óõ÷íÜ ôï óýí- èçìá ‘‘ðßóù óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá!’’. ÁõôÞ ç öñÜóç óÞìáéíå üôé èá ðñÝðåé, ìå êÜèå êüóôïò, íá áðïöýãïõìå ôï íá êáôáóôñÝøïõìå Þ íá ðáñáâëÝøïõìå ìå ôç öéëïóïößá ìáò ôá ðñÜãìáôá: èá ðñÝðåé íá áíáãíùñßóïõìå áõôü ðïõ õðÜñ÷åé êáé íá áðïöýãïõìå íá ôï áíáãÜãïõìå óå êÜôé Üëëï. Ãíùñßæïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôé åîáóêïýìå ìå õðåõèõíüôçôá ôéò ðñÜîåéò êáé ôéò ãíþìåò ìáò êáé, óõíåðþò, èá ðñÝðåé íá áíáãíùñßæïõìå ôçí õðåõèõíüôçôÜ ìáò êáé íá ìçí óêåðôüìáóôå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áðëÝò ìç÷áíéêÝò äéáäéêáóßåò Þ ùò âéïëï- ãéêÜ óõóôÞìáôá. Ãíùñßæïõìå üôé åìöáíßæïíôáé óå ìáò åéêüíåò, áíáìíÞóåéò êáé öáíôáóßåò êáé, óõíåðþò, èá ðñÝðåé íá öÝñïõìå óôçí åðéöÜíåéá öéëïóïöéêÜ ôé óçìáßíåé íá åßíáé êÜôé åéêüíá êáé ôé óçìáßíïõí ôá åíåñãÞìáôá ôçò åíèýìçóçò êáé ôçò öáíôáóßáò: äåí èá ðñÝðåé íá áíáãÜãïõìå áõôÜ ôá ðñÜãìáôá óå åãêå- öáëéêÝò êáôáóôÜóåéò. Ðáñüìïéá, ãíùñßæïõìå üôé ç ëïãéêÞ êáé ôá ìáèçìáôéêÜ Ý÷ïõí ôçí äéêÞ ôïõò õðüóôáóç: äåí áðïôåëïýí áðëþò øõ÷ïëïãéêÝò ðñïâïëÝò êáé Ý÷ïõí åðßóçò ôïí äéêü ôïõò ôñüðï åìöÜíéóçò êáé ôïí äéêü ôïõò ôñüðï ýðáñîçò. Ïé áíèñþðéíåò ó÷Ýóåéò, ôá óõíáéóèÞìáôá, ç ðïëéôéêÞ êáé ç ïéêïíïìßá, áõôÜ êáé áíáñßèìçôá Üëëá öáéíüìåíá, èá ðñÝðåé íá ãßíïõí áðïäåêôÜ ôÝôïéá ðïõ åßíáé êáé íá ôý÷ïõí öéëïóïöéêÞò äéáóÜöçóçò. ¢ðáî êáé áñ÷ßóïõìå íá ëáìâÜíïõìå ôá ðñÜãìáôá ôÝôïéá ðïõ åßíáé, áíáêáëýðôïõìå üôé ôá ðñÜãìáôá öáíåñþíïíôáé óå åìÜò ìå ðïëëïýò äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò. Ï êüóìïò áðïôåëåß Ýíá äßêôõï áðü äÝóìåò åìöáíßóåùí êáé ç öéëïóïößá áíáëáìâÜíåé ôï Ýñãï ôçò äéáóÜöç- óçò, ôçò äéáöïñïðïßçóçò êáé ôçò ðåñéãñáöÞò ôïõò. ÐåñáéôÝñù, åðéóôñÝöïíôáò vii
  11. 11. viii ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ‘óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá’, ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ êÜôé ôï óõãêåêñéìÝíï, ü÷é êÜôé ôï ðïìðþäåò Þ ôï èåùñçóéáêü: ôçí ðñïóï÷Þ ôçò ôçí áðïóðÜ áõôü ðïõ ï Husserl êáëåß ‘ôá øéëÜ’ (Kleingeld) ôçò öéëïóïößáò. ÅíäéáöÝñåôáé íá åîåôÜóåé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðþò ïé åéêüíåò äéáöÝñïõí áðü ôéò ëÝîåéò, ðþò ïé ðñïôÜóåéò äéáöÝñïõí áðü ôéò åîéóþóåéò, ðþò Ýíá áèëçôéêü ãåãïíüò äéáöÝñåé áðü ìéá èå- áôñéêÞ ðáñÜóôáóç, êáé ðþò ç ÷ñÞóç ôçò ëÝîçò ‘åãþ’ äéáöÝñåé áðü ôç ÷ñÞóç ôïõ üñïõ ‘áõôü’. ÖÝñíåé ôç öéëïóïößá îáíÜ óå åããýôçôá ìå ôá êáèçìåñéíÜ ðñÜã- ìáôá, ç óçìáóßá êáé ç ìáãåßá ôùí ïðïßùí ìðïñïýí ôþñá íá áíáãíùñéóèïýí. Áõôüò ï óõãêåêñéìÝíïò ôñüðïò óêÝøçò êáèéóôÜ ôç öéëïóïößá åíäéáöÝñïõóá êáé ó÷åôéêÞ ìå ôïí êüóìï: ìáò ëÝåé ðñÜãìáôá ðïõ ñß÷íïõí öùò óôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå. Ìéá áëçèéíÜ öáéíïìåíïëïãéêÞ ðåñéãñáöÞ äåí èá ìðïñïýóå, åî ïñéóìïý, íá åßíáé âáñåôÞ Þ áíüçôç. ÁíÜìåóá óå üëá áõôÜ ôá ðñÜãìáôá êáé ôçí åìöÜíéóÞ ôïõò, ùóôüóï, äéá- êñéíüìáóôå åìåßò, óôï áíèñþðéíï óôïé÷åßï ìáò, ùò áõôïß óôïõò ïðïßïõò åì- öáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Åìåßò, óôçí õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò, åßìáóôå áõôïß ðïõ áðïêáëýðôïõí ôá ðñÜãìáôá. Ôá åêöñÜæïõìå ìå ôïí ëüãï ìáò, ìå ôç öáíôáóßá ìáò, êáé ìå ôéò Üëëåò ìáò ìïñöÝò ðáñïõóßáóçò, êáé ç öáéíïìåíïëïãßá ðåñéãñÜ- öåé ðþò åðéôõã÷Üíïõìå êÜôé ôÝôïéï. ÖÝñíåé óôï öþò åìÜò ùò äïôéêÝò ôÝôïéùí åìöáíßóåùí. Óýìöùíá ìå ôï ýöïò ôçò áñ÷áßáò öéëïóïößáò, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá êáôáíïÞóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áíèñþðéíá, Ýëëïãá üíôá, ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò. ÐåñáéôÝñù, åîåôÜæïíôáò ôïí ôñüðï ýðáñîÞò ìáò, ç öáé- íïìåíïëïãßá äéåñåõíÜ ôïí êåíôñéêü ñüëï ðïõ äéáäñáìáôßæåé ç áðïõóßá: äåß÷íåé ðþò ëåéôïõñãïýí ïé áðïõóßåò óôçí åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí, óôçí åãêáèßäñõóç ôçò ãëþóóáò êáé ôùí Üëëùí óçìåéáêþí óõóôçìÜôùí êáé óôçí áíÜðôõîç ôïõ åáõôïý. Ç äéåñåýíçóç ôùí ðïéêßëùí åéäþí áðïõóßáò óõíéóôÜ ìßá áðü ôéò ðéï ðñùôüôõðåò óõíåéóöïñÝò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò óôç öéëïóïößá, ü÷é ìüíï óôçí èåùñßá ôçò ãíþóçò áëëÜ åîßóïõ êáé óôç ìåôáöõóéêÞ. ×Üñç óå áõôÞ ôçí åðåîåñ- ãáóßá ôçò áðïõóßáò, ç öáéíïìåíïëïãßá äéáôýðùóå ðñïêáôáâïëéêÜ ðïëëÝò áðü ôéò óõíåéóöïñÝò ôçò áðïäüìçóçò, ÷ùñßò íá õðïðßðôåé óôïí ìçäåíéóìü ôçò. Ç äõôéêÞ öéëïóïößá ôïõ 20ïõ áéþíá óçìáäåýôçêå áðü äýï âáóéêÜ êéíÞìáôá, ôçí ‘áíáëõôéêÞ’ öéëïóïößá, ðïõ Ý÷åé ôçí åêêßíçóÞ ôçò óôïí Frege êáé êáëëéåñãÞ- èçêå êõñßùò óôéò áããëüöùíåò ÷þñåò, êáé ôçí ‘öáéíïìåíïëïãßá’, ðïõ Ý÷åé ôçí åêêßíçóÞ ôçò óôïí Husserl êáé êáëëéåñãÞèçêå ðñïðÜíôùí óôçí Ãåñìáíßá, ôçí Ãáëëßá êáé óå Üëëåò äõôéêï-åõñùðáúêÝò ÷þñåò. Ï Frege êáé ï Husserl Þôáí óýã÷ñïíïé êáé õðÞñîáí áìöüôåñïé ðñùôüôõðïé öéëüóïöïé, êáé ïé èÝóåéò êáé ôùí äýï äåí ìðïñïýí íá åîçãçèïýí ìå âÜóç ü,ôé åß÷å ðñïçãçèåß óôçí éóôïñßá ôçò öéëïóïößáò. Ãíþñéæáí ï Ýíáò ôïí Üëëïí êáé Üóêçóáí êñéôéêÞ ï Ýíáò óôï Ýñãï ôïõ Üëëïõ, áëëÜ äåí ìðüñåóáí íá öèÜóïõí óå ìéá ôåëéêÞ óõìöùíßá, êáé ç áðüóôáóç ìåôáîý ôïõò äéáôçñÞèçêå óôïõò åðéãüíïõò ôïõò êáè’ üëç ôç äéÜñ- êåéá ôïõ áéþíá. Èá éó÷õñéæüìïõí üôé ïé óõíåéóöïñÝò ôïõ Husserl óôçí ëïãéêÞ,
  12. 12. ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ ix ôçí èåùñßá ôçò ãëþóóáò êáé ôçí èåùñßá ôçò áëÞèåéáò äåí Ý÷ïõí ôý÷åé ðëÞñïõò êáôáíüçóçò áðü ôïõò áíáëõôéêïýò öéëïóüöïõò êáé åëðßæù üôé ôï ðáñüí âéâëßï èá åðåêôåßíåé ôïí äéÜëïãï áíÜìåóá óôéò äýï öéëïóïöéêÝò ðáñáäüóåéò. Èá õðïóôÞñéæá, ìÜëéóôá, üôé ç öáéíïìåíïëïãßá ðáñÝ÷åé ìéá âáèýôåñç åðßëõóç ôùí åðéóôçìïëïãéêþí ðñïâëçìÜôùí áðü ü,ôé Ý÷åé åðéôý÷åé ç áíáëõôéêÞ öéëïóïößá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß íá ðáñÜó÷åé åðßóçò Ýíá íÝï ðëáßóéï ãéá ôï Ýñãï ïñéóìÝíùí öéëïóüöùí, üðùò åßíáé ï Ludwig Wittgenstein, ï Gilbert Ryle, ï J.L.Austin êáé ï Peter Strawson, åðåéäÞ áêñéâþò åðáí-åíåñãïðïéåß ôçí áßóèçóç ôçò öéëïóïößáò ðïõ âñßóêïõìå óôçí áñ÷áßá åëëçíéêÞ óêÝøç. Ç öáéíïìåíï- ëïãßá ìïéÜæåé ðñïðÜíôùí óôï Ýñãï ôïõ ÐëÜôùíá, ï ïðïßïò åðßóçò äéåñåýíçóå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá, êáèþò åóôßáóå ôçí ðñï- óï÷Þ ôïõ óôéò ‘ìïñöÝò’ ôùí ðñáãìÜôùí. Áõôü ôï âéâëßï äåí èÝëåé íá áðïôåëåß ìéá éóôïñéêÞ Þ åîçãçôéêÞ åðåîåñãáóßá ôçò öéëïóïößáò, áëëÜ ìéá Üìåóç åéóáãùãÞ óôï öéëïóïöéêü ýöïò ôçò öáéíïìå- íïëïãßáò. Åëðßæù üôé èá ÷ñçóéìåýóåé êáé ùò áíáäñïìÞ êáé ùò åöáëôÞñéï. Åßèå íá ðáñïõóéÜóåé ôá åðéôåýãìáôá ôïõ ðáñåëèüíôïò ùò ðçãÝò ãéá ôç öéëïóïöéêÞ óêÝøç óôï ìÝëëïí. Robert Sokolowski Washington, D.C. 03-02-2003
  13. 13. x ÐÑÏËÏÃÏÓ ÓÔÇÍ ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÊÄÏÓÇ
  14. 14. Åõ÷áñéóôßåò Åßìáé õðü÷ñåïò óôïí Gian-Carlo Rota ãéá ôï üôé ðñüôåéíå ôï èÝìá áõôïý ôïõ âéâëßïõ êáé ãéá ôçí åíèÜññõíóÞ ôïõ êáé ôçí áñùãÞ ôïõ êáôÜ ôç óõããñáöÞ ôïõ âéâëßïõ. Óôçí ÅéóáãùãÞ ðåñéãñÜöù ðþò ç óýëëçøç ôïõ âéâëßïõ ðñïÝêõøå óå ìéá óõæÞôçóç ìåôáîý ìáò. Ôï ãåãïíüò üôé äåí ìðïñþ íá ìïéñáóôþ ìáæß ôïõ ôï ðáñüí ïëïêëçñùìÝíï Ýñãï åßíáé ìüíï ìßá áðü ôéò ðïëëÝò ðôõ÷Ýò ôçò ëýðçò ðïõ ðñïêÜëåóå ï ðñüóöáôïò, îáöíéêüò èÜíáôüò ôïõ. Ðïëëïß ößëïé êáé óõíÜäåëöïé Ý÷ïõí äéáôõðþóåé ó÷üëéá åðß ðáëáéüôåñùí ó÷åäßùí ôïõ ÷åéñïãñÜöïõ êáé óå ðïëëÜ óçìåßá Ýêáíá ÷ñÞóç ü÷é ìüíï ôùí éäåþí ôïõò áëëÜ êáé ôùí äéáôõðþóåþí ôïõò. Åßìáé åõãíþìùí óôïõò John Brough, Richard Cobb- Stevens, John Drummond, James Hart, Richard Hassing, Piet Hut, John Smolko, Robert Tragesser, Kelvin White. Ï John McCarthy Þôáí åîáéñåôéêÜ ãåííáéüäùñïò óôéò ðáñáôçñÞóåéò ôïõ. ×ñçóéìïðïßçóá ìéá ðáëáéü- ôåñç åêäï÷Þ áõôÞò ôçò åñãáóßáò ùò âÜóç åíüò ìáèÞìáôïò óôï Catholic University of America êáé åßìáé åõãíþìùí ãéá ôçí áíôáðüêñéóç êáé ôéò ðñïôÜóåéò ôùí öïé- ôçôþí ðïõ óõììåôåß÷áí óå áõôü. ÏñéóìÝíåò áðü ôéò öñÜóåéò ôïõ Amy Singer Þôáí éäéáßôåñá ÷ñÞóéìåò. ÔÝëïò, åßìáé åîáéñåôéêÜ õðü÷ñåïò óôçí Francis Slade ãéá ôéò óêÝøåéò êáé ôéò äéáôõðþóåéò ôçò ðïõ ÷ñçóéìïðïßçóá áðü ôçí áñ÷Þ ùò ôï ôÝëïò áõôïý ôïõ âéâëßïõ, åéäéêüôåñá ãéá ôéò éäÝåò ôçò ó÷åôéêÜ ìå ôçí íåùôåñé- êüôçôá, óôéò ïðïßåò âáóßóôçêá ãéá ôï õëéêü ôïõ ôåëåõôáßïõ êåöáëáßïõ. Áõôü ôï âéâëßï áöéåñþíåôáé óôïí Áäåëöü Owen J. Sadlier, ôïõ ïðïßïõ ç ãåííáéïäùñßá êáé ç öéëïóïöéêÞ êñßóç óÞìáéíáí ôüóï ðïëëÜ ãéá üóïõò åß÷áí ôçí ôý÷ç íá åßíáé ößëïé ôïõ. xi
  15. 15. xii Åõ÷áñéóôßåò
  16. 16. ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÐñïÝëåõóç êáé Óêïðüò ôïõ Âéâëßïõ Ôï ó÷Ýäéï óõããñáöÞò áõôïý ôïõ âéâëßïõ Ý÷åé ôçí áðáñ÷Þ ôïõ óå ìéá óõíïìéëßá ðïõ åß÷á ìå ôïí Gian-Carlo Rota ôçí Üíïéîç ôïõ 1996. ¸äéíå ôüôå ìáèÞìáôá ùò åðéóêÝðôçò êáèçãçôÞò ôùí ìáèçìáôéêþí êáé ôçò öéëïóïößáò óôï Catholic University of America. Ï Rota åß÷å óõ÷íÜ åðéóôÞóåé ôçí ðñïóï÷Þ óå ìéá äéáöïñÜ ìåôáîý ìáèçìá- ôéêþí êáé öéëïóüöùí. Ïé ìáèçìáôéêïß, Ýëåãå, ôåßíïõí íá áöïìïéþíïõí Üìåóá ôá ãñáðôÜ ôùí ðñïãåíÝóôåñùí óôï åóùôåñéêü ôçò äéêÞò ôïõò åñãáóßáò. Äåí êÜíïõí ó÷üëéá åðß ôùí ãñáðôþí ôùí ðñïçãïýìåíùí ìáèçìáôéêþí, áêüìá êáé óôçí ðåñßðôùóç ðïõ Ý÷ïõí åðçñåáóôåß ðÜñá ðïëý áðü áõôïýò. Áðëþò êÜíïõí ÷ñÞóç ôïõ õëéêïý ðïõ âñÞêáí óôïõò óõããñáöåßò ðïõ ìåëÝôçóáí. ¼ôáí óç- ìåéþíåôáé ðñüïäïò óôá ìáèçìáôéêÜ, ïé ýóôåñïé óôï÷áóôÝò óõìðõêíþíïõí ôá åõñÞìáôá êáé ðñï÷ùñïýí. Ëßãïé ìáèçìáôéêïß ìåëåôïýí åñãáóßåò ðåñáóìÝíùí áéþíùí: óõãêñéíüìåíá ìå ôá óýã÷ñïíá ìáèçìáôéêÜ, ôÝôïéá ðáëáéüôåñá ãñáðôÜ öáßíïíôáé óôïõò ìáèçìáôéêïýò ó÷åäüí óáí åñãáóßá åíüò ðáéäéïý. Óôç öéëïóïößá, áíôéèÝôùò, ôá êëáóéêÜ Ýñãá óõ÷íÜ äéáöõëÜóóïíôáé ùò áíôé- êåßìåíá åîÞãçóçò ðáñÜ ùò ðçãÝò ðñïò áîéïðïßçóç. Ïé öéëüóïöïé, ðáñáôç- ñïýóå ï Rota, äåí Ý÷ïõí ôçí ôÜóç íá åñùôïýí: «Ðïý èá ïäçãçèïýìå áðü åäþ ;» áëëÜ, áíôßèåôá, ìáò äßäïõí ðëçñïöïñßåò ãéá ôéò èåùñßåò ôùí ìåãÜëùí óôï÷áóôþí. Êëßíïõí óôï íá ó÷ïëéÜæïõí ðáëáéüôåñá Ýñãá ðáñÜ óôï íá ôá ðá- ñáöñÜæïõí. Ï Rota áíáãíþñéæå ôçí áîßá ôùí ó÷ïëéáóìþí áëëÜ óêåöôüôáí üôé ïé öéëüóïöïé üöåéëáí íá êÜíïõí êÜôé ðáñáðÜíù. ÐÝñá áðü ôï íá ðñïóöÝ- ñïõí åêèÝóåéò ôùí ðáëáéüôåñùí ãñáðôþí, èá Ýðñåðå íá ôá óõìðôýóóïõí êáé íá èÝôïõí ìå ôñüðï Üìåóï ôá æçôÞìáôá, ìéëþíôáò ìå ôç äéêÞ ôïõò öùíÞ êáé åíóùìáôþíïíôáò óôï äéêü ôïõò Ýñãï ü,ôé Ý÷ïõí êÜíåé ïé ðñïãåíÝóôåñïé. Èá xiii
  17. 17. xiv ÅÉÓÁÃÙÃÇ Ýðñåðå íá åíåñãïýí áöáéñåôéêÜ üóï êáé ó÷ïëéáóôéêÜ. Ìå öüíôï áõôü ôï éóôïñéêü, ìïõ åßðå ï Rota, ìåôÜ áðü Ýíá ìïõ ìÜèçìá, Ýôóé êáèþò ðáßñíáìå ôïí êáöÝ ìáò óôçí ðáíåðéóôçìéáêÞ êáöåôÝñéá ôïõ Columbus School of Law: «Èá Ýðñåðå íá ãñÜøåéò ìéá åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá. ÁðëÜ ãñÜøå ôçí. Ìçí ðåéò ôé óêÝöèçêáí ï Husserl êáé ï Heidegger, áðëÜ êáé ìüíï íá ðåéò óôïí êüóìï ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá. ×ùñßò åõöÜíôáóôï ôßôëï. ÏíüìáóÝ ôï ‘åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá’». Ìïõ Ýäùóå ôçí åíôýðùóç ìéáò ðïëý êáëÞò óõìâïõëÞò. ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÜ âéâëßá êáé Üñèñá ðïõ ó÷ïëéÜæïõí ôïí Husserl: ãéáôß íá ìçí ðñïóðáèÞóåé êáíåßò íá ìéìçèåß ôéò äéÜöïñåò åéóáãùãÝò ðïõ Ýãñáøå ï ßäéïò; Ôïýôï öáéíüôáí óùóôü, êáèþò ç öáéíïìåíïëïãßá ìðïñåß íá óõíå÷ßóåé íá óõìâÜëëåé óçìáíôéêÜ óôçí ôñÝ÷ïõóá öéëïóïößá. Ôï ðíåõìáôéêü ôçò êåöÜëáéï ïõäüëùò Ý÷åé åîáíôëçèåß êáé ç öéëïóïöéêÞ ôçò åíÝñãåéá åßíáé áêüìá åõñÝùò áíáîéïðïßçôç. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç ìåëÝôç ôçò áíèñþðéíçò åìðåéñßáò êáé ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï ìáò ðáñïõóéÜæïíôáé ôá ðñÜãìáôá ìÝóá óå áõôÞ ôçí åìðåéñßá êáé äéá ôçò åìðåéñßáò. Åðé÷åéñåß íá áðïêáôáóôÞóåé ôï íüçìá ôçò öéëïóïößáò ðïõ âñßóêïõìå óôïí ÐëÜôùíá. Äåí ðñüêåéôáé, åðéðëÝïí, ãéá ìéá ìïõóåéáêÞ áíáâß- ùóç áëëÜ ãéá ìéá áíáâßùóç ðïõ áíôéìåôùðßæåé ôá æçôÞìáôá ðïõ åãåßñïíôáé áðü ôç óýã÷ñïíç óêÝøç. Õðåñâáßíåé ôïõò áñ÷áßïõò êáé ôïõò íåüôåñïõò, êáé ðñï- óðáèåß íá åðáí-åíåñãïðïéÞóåé ôç öéëïóïöéêÞ æùÞ óôéò ðáñïýóåò óõíèÞêåò. Ôï âéâëßï ìïõ Ý÷åé, ëïéðüí, ãñáöåß ü÷é ìüíï ãéá íá ðëçñïöïñÞóåé ôïõò áíáãíþ- óôåò ó÷åôéêÜ ìå Ýíá åðéìÝñïõò öéëïóïöéêü êßíçìá, áëëÜ ãéá íá ðñïóöÝñåé ôç äõíáôüôçôá ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò óå ìéá åðï÷Þ ðïõ áõôÞ ç óêÝøç Ý÷åé ôåèåß óïâáñÜ õðü åñþôçóç Þ êáé áãíïåßôáé åõñÝùò. ÅðåéäÞ áõôü ôï âéâëßï áðïôåëåß ìéá åéóáãùãÞ óôç öáéíïìåíïëïãßá, ÷ñçóé- ìïðïéþ ôï öéëïóïöéêü ëåîéëüãéï ðïõ áíáðôý÷èçêå óå áõôÞ ôçí ðáñÜäïóç. ×ñç- óéìïðïéþ ëÝîåéò üðùò «áðïâëåðôéêüôçôá», «åíÜñãåéá», «óõãêñüôçóç», «êáôç- ãïñéáêÞ åðïðôåßá», «êüóìïò-ôçò-æùÞò» êáé «åéäçôéêÞ åðïðôåßá». Ùóôüóï, äåí êÜíù ó÷üëéá åðß áõôþí ôùí üñùí óáí íá Þôáí áíïßêåéïé ðñïò ôç äéêÞ ìïõ óêÝøç: ôïõò ÷ñçóéìïðïéþ. Èåùñþ üôé ïíïìáôßæïõí óçìáíôéêÜ öáéíüìåíá êáé èÝëù íá êáôáóôÞóù áõôÜ ôá öáéíüìåíá ðñïóéôÜ óôïõò áíáãíþóôåò áõôïý ôïõ âéâëßïõ. Áõôü ôï âéâëßï äåí é÷íçëáôåß ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áõôïß êáé Üë- ëïé üñïé åìöáíßóèçêáí óôá ãñáðôÜ ôïõ Husserl, êáé óôï Ýñãï ôïõ Heidegger, ôïõ Merleau-Ponty êáé Üëëùí öáéíïìåíïëüãùí. ×ñçóéìïðïéþ Üìåóá áõôÝò ôéò ëÝîåéò åðåéäÞ Ý÷ïõí áêüìá æùÞ ìÝóá ôïõò. Åßíáé íüìéìï, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá ìéëÜìå ãéá ôçí åíÜñãåéá ùò ôÝôïéá, êáé ü÷é ìüíï ãéá ü,ôé åßðå ï Husserl ó÷åôéêÜ ìå ôçí åíÜñãåéá. Áõôïß ïé üñïé äåí ÷ñåéÜæåôáé íá åîçãïýíôáé äåß÷íïíôáò ìüíï ðþò ôïõò ÷ñçóéìïðïßçóáí ïé Üëëïé. Äåí èá ðñÝðåé íá ôïõò êáñöéôóþóïõìå óôïí ôïß÷ï ãéá íá Ý÷ïõìå êÜðïéï êÝñäïò áðü áõôïýò. Ðñïò óôéãìÞí, áò õðåíèõìßóïõìå ìüíï üôé ï Edmund Husserl (1859-1938)
  18. 18. Ç öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï æÞôçìá ôùí åìöáíßóåùí xv Þôáí ï éäñõôÞò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò êáé üôé ôï Ýñãï ôïõ ËïãéêÝò ¸ñåõíåò ìðïñåß äßêáéá íá èåùñçèåß ùò ç áñ÷éêÞ äÞëùóç ôïõ êéíÞìáôïò. Ôï âéâëßï åìöáíßóèçêå óå äýï ìÝñç, ôï 1900 êáé ôï 1901, êáé Ýôóé ç öáéíïìåíïëïãßá îåêßíçóå ìå ôçí ÷á- ñáõãÞ ôïõ íÝïõ áéþíá. Êáèþò âñéóêüìáóôå ðéá óôï ôÝëïò áõôÞò ôçò ÷ñïíéêÞò ðåñéüäïõ, ìðïñïýìå íá ñßîïõìå ôï âëÝììá ìáò ðßóù óôá åêáôü ó÷åäüí ÷ñü- íéá éóôïñßáò ôïõ êéíÞìáôïò. Ï Martin Heidegger (1889-1976), ìáèçôÞò, óõíÜ- äåëöïò êáé áñãüôåñá áíôßðáëïò ôïõ Husserl, õðÞñîå ç óçìáíôéêüôåñç ìïñöÞ ôçò ãåñìáíéêÞò öáéíïìåíïëïãßáò. Ôï êßíçìá Üíèéóå åðßóçò óôç Ãáëëßá, üðïõ áíôéðñïóùðåýôçêå áðü óõããñáöåßò üðùò ï Emmanuel Levinas (1906-1995), ï Jean-Paul Sartre (1905-1980), ï Maurice Merleau-Ponty (1907-1960) êáé ï Paul Ricoeur (1913-). ÓçìáíôéêÞ áíÜðôõîç ôïõ êéíÞìáôïò óçìåéþèçêå óôçí ðñï- åðáíáóôáôéêÞ Ñùóßá êáé óôï ÂÝëãéï, ôçí Éóðáíßá, ôçí Éôáëßá, ôçí Ðïëùíßá, ôçí Áããëßá êáé ôéò ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò. Ç öáéíïìåíïëïãßá åðçñÝáóå ðïëëÜ Üëëá öéëïóïöéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ êéíÞìáôá, üðùò ç åñìçíåõôéêÞ, ï óôñïõêôïõ- ñáëéóìüò, ï ëïãïôå÷íéêüò öïñìáëéóìüò, êáé ç áðïäüìçóç. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá üëïõ ôïõ åéêïóôïý áéþíá, õðÞñîå ôï óçìáíôéêüôåñï ìÝñïò áõôïý ðïõ ïíïìÜ- æïõìå ‘åõñùðáúêÞ’ öéëïóïößá, üðùò áõôÞ áíôéôßèåôáé óôçí ‘áíáëõôéêÞ’ ðáñÜ- äïóç ç ïðïßá Ý÷åé êáôáóôåß ï êõñßáñ÷ïò ôýðïò öéëïóïößáò óôçí Áããëßá êáé ôéò ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò. Ç Öáéíïìåíïëïãßá êáé ôï ÆÞôçìá ôùí Åìöáíßóåùí Ç öáéíïìåíïëïãßá óõíéóôÜ Ýíá óçìáíôéêü öéëïóïöéêü êßíçìá äéüôé áêñéâþò áíôéìåôùðßæåé ôüóï êáëÜ ôï ðñüâëçìá ôùí åìöáíßóåùí. Ôï æÞôçìá ôùí åìöáíß- óåùí Ý÷åé êáôáóôåß ìÝñïò ôïõ áíèñþðéíïõ åñùôÞìáôïò Þäç áðü ôçí Ýíáñîç ôçò öéëïóïößáò. Ïé óïöéóôÝò äéá÷åéñßóôçêáí ôéò åìöáíßóåéò ìÝóá áðü ôç ìáãåßá ôùí ëÝîåùí êáé ï ÐëÜôùíáò áðÞíôçóå óå ü,ôé åßðáí. Áðü ôüôå, ïé åìöáíßóåéò Ý÷ïõí ðïëëáðëáóéáóôåß êáé äéïãêùèåß óå ôåñÜóôéï âáèìü. Ôéò äçìéïõñãïýìå ü÷é ìüíï ìÝóá áðü ôéò ëÝîåéò ðïõ ëÝåé Þ ãñÜöåé ôï Ýíá ðñüóùðï óôï Üëëï, áëëÜ áðü ôá ìéêñüöùíá, ôá ôçëÝöùíá, ôéò ôáéíßåò êáé ôçí ôçëåüñáóç, üðùò êáé ìÝóù õðïëïãéóôþí êáé ôïõ äéáäéêôýïõ, êáé ìÝóù ôçò ðñïðáãÜíäáò êáé ôçò äéáöÞìéóçò. Ïé ôñüðïé ðáñïõóßáóçò êáé áíáðáñïõóßáóçò ðïëëáðëáóéÜæïíôáé êáé ãïçôåõôéêÜ æçôÞìáôá ðñïêýðôïõí: ùò ðñïò ôé Ýíá ìÞíõìá ìÝóù çëåêôñï- íéêïý ôá÷õäñïìåßïõ äéáöÝñåé áðü Ýíá ôçëåöþíçìá Þ áðü Ýíá ãñÜììá; Ðïéïò ìáò áðåõèýíåôáé üôáí äéáâÜæïõìå ìéá óåëßäá óôï äéáäßêôõï; Ùò ðñïò ôé Ý÷ïõí äéáöïñïðïéçèåß ïé áêñïáôÝò, ïé ïìéëçôÝò êáé ç óõíïìéëßá åîáéôßáò ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï åðéêïéíùíïýìå ôþñá; ¸íáò áðü ôïõò êéíäýíïõò ðïõ äéáôñÝ÷ïõìå ôþñá åßíáé üôé, ìå ôçí ôå÷íïëï- ãéêÞ åîÜðëùóç ôùí åéêüíùí êáé ôùí ëÝîåùí, ôï êáèåôß ìïéÜæåé íá áðïóõíôßèåôáé
  19. 19. xvi ÅÉÓÁÃÙÃÇ óå áðëÝò åìöáíßóåéò. Èá ìðïñïýóáìå íá äéáôõðþóïõìå áõôü ôï ðñüâëçìá ìå âÜóç ôïõò üñïõò ôùí ðáñáêÜôù ôñéþí èåìáôéêþí: ìÝñç êáé üëïí, ôáõôüôçôá ìÝóá óôçí ðïëëüôçôá, ðáñïõóßá/áðïõóßá. Öáßíåôáé ëïéðüí üôé ôþñá êáôáêëõ- æüìáóôå áðü áðïóðÜóìáôá ðïõ äåí áíÞêïõí óå Ýíá üëïí, áðü ðïëëüôçôåò áðï- óôåñçìÝíåò ôáõôüôçôáò, êáé áðü ðïëëáðëÝò áðïõóßåò ÷ùñßò êáìéÜ ðáñáìüíéìç ðñáãìáôéêÞ ðáñïõóßá. ¸÷ïõìå Ýíá bricolage êáé ôßðïôå Üëëï, êáé íïìßæïõìå üôé ìðïñïýìå ìÜëéóôá íá åöåõñßóêïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò êáôÜ ôý÷ç, óõíáñ- ìïëïãþíôáò åîõðçñåôéêÝò êáé åõ÷Üñéóôåò, áëëÜ ðñïóùñéíÝò, ôáõôüôçôåò ìÝóá áðü êïììÜôéá ðïõ âñßóêïõìå ãýñù ìáò. Ðåñéìáæåýïõìå áðïóðÜóìáôá ãéá íá óôçñé÷èïýìå áðÝíáíôé óôçí êáôáóôñïöÞ ìáò. Óå áíôßèåóç ðñïò áõôÞ ôç ìåôá-íåùôåñéêÞ êáôáíüçóç ôùí åìöáíßóåùí, ç öáéíïìåíïëïãßá, óôçí êëáóéêÞ ôçò ìïñöÞ, åðéìÝíåé óôï üôé ôá ìÝñç ìðïñïýí íá êáôáíïçèïýí ìüíï óôï öùò ôùí êáôÜëëçëùí ïëïôÞôùí, üôé ïé ðïëëüôçôåò ôùí öáéíïìÝíùí õðïêñýðôïõí ôáõôüôçôåò, êáé üôé ïé áðïõóßåò äåí Ý÷ïõí íüçìá åêôüò åÜí áíôéðáñáôßèåíôáé óå ðáñïõóßåò ðïõ ìðïñïýí íá ãßíïõí ðñïóéôÝò ìÝóù ôùí ðñþôùí. Ç öáéíïìåíïëïãßá õðïóôçñßæåé üôé ç ôáõôüôçôá êáé ç êá- ôáíïçôüôçôá åßíáé äéáèÝóéìåò óôá ßäéá ôá ðñÜãìáôá êáé üôé åìåßò ïñéæüìáóôå ùò áõôïß óôïõò ïðïßïõò äßäïíôáé ôÝôïéåò ôáõôüôçôåò êáé êáôáíïçôüôçôåò. Ìðï- ñïýìå íá äïýìå ìå åíÜñãåéá ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá: üôáí ôï ðñÜôôïõìå, áíáêáëýðôïõìå ôá ðñÜãìáôá áëëÜ áíáêáëýðôïõìå êáé ôïõò åáõôïýò ìáò, ôïõò áðïêáëýðôïõìå ùò äïôéêÝò áõôÞò ôçò äéÜíïéîçò, ùò áõôïýò óôïõò ïðïßïõò åì- öáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá. ¼÷é ìüíï ìðïñïýìå íá óêåöèïýìå ôá ðñÜãìáôá ðïõ ìáò äßäïíôáé óôçí åìðåéñßá, áëëÜ ìðïñïýìå åðßóçò íá êáôáíïÞóïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò ùò áõôïýò ðïõ ôá óêÝöôïíôáé. Ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé áêñéâþò áõôü ôï åßäïò êáôáíüçóçò: ç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç áõôï-áíáêÜëõøç ôïõ ëü- ãïõ åðß ôçò ðáñïõóßáò êáôáíïçôþí áíôéêåéìÝíùí. Ïé áíáëýóåéò óå áõôü ôï âéâëßï ðáñïõóéÜæïíôáé óôïí áíáãíþóôç ùò ìéá äéáóÜöçóç ãéá ôï ôé óçìáßíåé üôé åðéôñÝðïõìå óôá ðñÜãìáôá íá åìöáíßæïíôáé êáé ôé óçìáßíåé ôï üôé åßìáóôå ïé äïôéêÝò ôçò åìöÜíéóÞò ôïõò. Ðïëëïß öéëüóïöïé Ý÷ïõí éó÷õñéóôåß üôé èá ðñÝ- ðåé íá ìÜèïõìå íá æïýìå äß÷ùò ‘áëÞèåéá’ êáé ‘ëïãéêüôçôá’, áëëÜ áõôü ôï âéâëßï ðñïóðáèåß íá äåßîåé üôé, åÜí èÝëïõìå íá åßìáóôå áíèñþðéíá üíôá, ìðïñïýìå êáé ðñÝðåé íá åîáóêÞóïõìå ôçí õðåõèõíüôçôá êáé ôçí êáôï÷Þ ôçò áëÞèåéáò. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ Ç åéóáãùãÞ ìïõ óôç öáéíïìåíïëïãßá ÷ñçóéìïðïéåß åí ãÝíåé ôçí ïñïëïãßá ðïõ äéáìïñöþèçêå áðü ôïí Husserl êáé ðïõ Ý÷åé ðáãéùèåß óôï êßíçìá. Óôï ÊåöÜ- ëáéï 1, óõæçôþ ôçí áðïâëåðôéêüôçôá, ôï êåíôñéêü èÝìá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, êáé åðåîçãþ ãéáôß áðïôåëåß Ýíá óçìáíôéêü æÞôçìá óôçí ôñÝ÷ïõóá öéëïóïöéêÞ
  20. 20. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ xvii êáé ãåíéêüôåñá ðïëéôéóìéêÞ ìáò êáôÜóôáóç. Ôï ÊåöÜëáéï 2 áíáðôýóóåé Ýíá áðëü ðáñÜäåéãìá ôïõ åßäïõò ôçò áíÜëõóçò ðïõ ðáñÝ÷åé ç öáéíïìåíïëïãßá, ãéá íá äþóåé óôïí áíáãíþóôç ìéá áßóèçóç ãéá ôï ýöïò ôçò óêÝøçò ôçò. Ôï ÊåöÜëáéï 3 åîåôÜæåé ôñßá óçìáíôéêÜ æçôÞìáôá óôç öáéíïìåíïëïãßá: ìÝñç êáé üëïí, ôáõôüôçôá óôçí ðïëëüôçôá êáé ðáñïõóßá/áðïõóßá. ÁõôÝò ïé ôñåéò ôõðéêÝò äïìÝò äéáôñÝ÷ïõí ôç öáéíïìåíïëïãßá êáé, åÜí åðéêáëåóèïýìå ôçí ðáñïõóßá ôïõò, ðïëëÜ æçôÞìáôá ìðïñïýí íá óõëëçöèïýí ìå åõêïëüôåñï ôñüðï. Èá õðï- óôçñßîù, åðßóçò, üôé åíþ ôá èÝìáôá ‘ìÝñç êáé üëïí’ êáé ‘ôáõôüôçôá óôçí ðïëëü- ôçôá’ (ôï Ýíá óôá ðïëëÜ) âñßóêïíôáé óå üëåò ó÷åäüí ôéò öéëïóïöéêÝò ó÷ïëÝò, ç ñçôÞ êáé åìâñéèÞò ìåëÝôç ôïõ ðñïâëÞìáôïò ôçò ðáñïõóßáò êáé ôçò áðïõóßáò Ý÷åé ôçí êáôáãùãÞ ôçò óôç öáéíïìåíïëïãßá. Óå áõôü ôï óçìåßï ôïõ âéâëßïõ, áöïý èá Ý÷ïõìå ðáñïõóéÜóåé Ýíáí áñéèìü öáéíïìåíïëïãéêþí áíáëýóåùí, èá åßíáé äõíáôüí íá êÜíïõìå Ýíá âÞìá ðßóù ãéá íá åîçãÞóïõìå ôé åßäïõò öéëïóïößá åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá êáé íá äåßîïõìå ùò ðñïò ôé ï ôñüðïò óêÝøçò ôçò äéáöÝñåé áðü ôçí ðñï-öéëïóïöéêÞ åìðåéñßá. Áõôüò ï áñ÷éêüò ïñéóìüò ôçò öáéíïìåíïëïãßáò äßäåôáé óôï ÊåöÜëáéï 4, üðïõ ç ‘öáéíïìåíïëïãéêÞ óôÜóç’ äéáêñßíåôáé áðü ôçí ‘öõóéêÞ óôÜóç’. Ôá åðüìåíá ôñßá ÊåöÜëáéá áíáðôýóóïõí óõãêåêñéìÝíåò öáéíïìåíïëïãéêÝò Ýñåõíåò óå äéáöïñåôéêÝò ðåñéï÷Ýò ôçò áíèñþðéíçò åìðåéñßáò. Ôï ÊåöÜëáéï 5 åóôéÜæåé óôçí êáô’áßóèçóç áíôßëçøç1 êáé óôéò äýï åêäï÷Ýò ôçò, ôçí áíÜìíçóç êáé ôçí öáíôáóßá. ÅîåôÜæåé áõôü ðïõ èá ìðïñïýóáìå íá ïíïìÜóïõìå ‘åóùôå- ñéêÞ’ ìåôáôñïðÞ ôùí áíôéëÞøåþí ìáò: ðÝñá áðü ôï íá âëÝðïõìå êáé íá áêïýìå ðñÜãìáôá, åðáí- åíèõìïýìáóôå, ðñï-ëáìâÜíïõìå êáé öáíôáæüìáóôå êáé, åíåñ- ãþíôáò ìå áõôü ôïí ôñüðï, æïýìå ìéá éäéùôéêÞ, ó÷åäüí êñõöÞ, óõíåéäçóéáêÞ æùÞ. Ôï ÊåöÜëáéï 6 óôñÝöåôáé óå ìéá ðéï äçìüóéá ìåôáôñïðÞ ôùí áíôéëÞøåþí ìáò, óôç ìåôáôñïðÞ ôïõò óå ëÝîåéò, åéêüíåò êáé óýìâïëá. Åäþ Ý÷ïõìå óõ- íåßäçóç åîùôåñéêþí áíôéêåéìÝíùí ðïõ äåí äßäïíôáé áðëþò óôçí áíôßëçøç áëëÜ ðïõ åñìçíåýïíôáé ùò åéêüíåò Þ ëÝîåéò Þ ùò Üëëá åßäç áíáðáñáóôÜóåùí. ÔÝëïò, ôï ÊåöÜëáéï 7 åéóÜãåé ôï èÝìá ôçò êáôçãïñéáêÞò óêÝøçò, äçëáäÞ ôçò óêÝøçò ðïõ ü÷é ìüíï áíôéëáìâÜíåôáé ðñÜãìáôá áëëÜ ôá äéáñèñþíåé, åìöáíßæïíôáò ü÷é ìüíï áðëÜ áíôéêåßìåíá áëëÜ êáé äéåõèåôÞóåéò áíôéêåéìÝíùí êáé êáôáóôÜóåéò- ðñáãìÜôùí. Óôçí êáôçãïñéáêÞ óêÝøç êéíïýìáóôå áðü ôçí åìðåéñßá áðëþí áíôéêåéìÝíùí óôçí ðáñïõóßáóç äéáíïçôéêþí áíôéêåéìÝíùí. Áõôü ôï êåöÜëáéï åìðåñéÝ÷åé áêüìá ìéá óçìáíôéêÞ åðåîåñãáóßá ôïõ æçôÞìáôïò ôùí óçìáóéþí, ôùí íïçìÜôùí êáé ôùí ðñïôÜóåùí. Åðé÷åéñåß íá åðåîçãÞóåé ôéò ‘Ýííïéåò’ êáé ôéò ‘óêÝøåéò’ ùò êÜôé ðéï äçìüóéï áðü ü,ôé óõ÷íÜ ôéò åêëáìâÜíïõìå. Ðñïóðáèåß íá äåßîåé üôé ôá íïÞìáôá êáé ïé ðñïôÜóåéò äåí áðïôåëïýí øõ÷ïëïãéêÝò, íïç- ôéêÝò Þ åííïéáêÝò ïíôüôçôåò. Ôï íá êáôáíïåßò ôéò ðñïôÜóåéò êáé ôá íïÞìáôá ìå 1 [ÓôÌ] ‘Êáô’ áßóèçóç áíôßëçøç’: Wahrnehmung, perception. Óôï åîÞò áðëþò: áíôßëçøç.
  21. 21. xviii ÅÉÓÁÃÙÃÇ ôï óùóôü ôñüðï áðïôåëåß Ýíá êñßóéìï æÞôçìá üôáí óõæçôÜìå ãéá ôçí öýóç ôçò áëÞèåéáò, éäéáßôåñá óôï öéëïóïöéêü êëßìá ðïõ Ý÷åé äçìéïõñãÞóåé ç óýã÷ñïíç öéëïóïößá. Ôá ÊåöÜëáéá 5 Ýùò 7 ðñïóöÝñïõí, ëïéðüí, öáéíïìåíïëïãéêÝò ðåñé- ãñáöÝò ôñéþí ðåñéï÷þí ôçò åìðåéñßáò: ôïõ ‘åóùôåñéêïý’ ðåäßïõ ôçò áíÜìíçóçò êáé ôçò öáíôáóßáò, ôïõ ‘åîùôåñéêïý’ ðåäßïõ ôùí áíôéëçðôþí áíôéêåéìÝíùí, ôùí ëÝîåùí, ôùí åéêüíùí êáé ôùí óõìâüëùí, êáé ôïõ ‘äéáíïçôéêïý’ ðåäßïõ ôùí êá- ôçãïñéáêþí áíôéêåéìÝíùí. Ôï ÊåöÜëáéï 8 åîåôÜæåé ôïí åáõôü Þ ôï åãþ ùò ôçí ôáõôüôçôá ðïõ éäñýåôáé ìáæß ìå üëåò ôéò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ ðåñéãñÜöçóáí ðñïçãïõìÝíùò. Ï åáõôüò ðåñéãñÜöåôáé ùò ï õðåýèõíïò öïñÝáò ôçò áëÞèåéáò. Ôáõôïðïéåßôáé ÷Üñç óôéò áíáìíÞóåéò êáé ôéò ðñï-ëÞøåéò, üóï êáé ÷Üñç óôçí äéõðïêåéìåíéêÞ åìðåéñßá, êáé åðéôåëåß ôá ãíùóôéêÜ åíåñãÞìáôá ìÝóù ôùí ïðïßùí ðáñïõóéÜæïíôáé õøçëüôåñá, äéáíïçôéêÜ áíôéêåßìåíá, üðùò êáôáóôÜóåéò-ðñáãìÜôùí êáé óýíïëá. Ï åáõôüò åßíáé áõôüò ðïõ ëáìâÜíåé ôçí åõèýíç ãéá üóá õðïóôçñßæåé. Ôï æÞôçìá ôïõ åáõôïý ïäçãåß, êáôÜ ëïãéêÞ áêïëïõèßá, óôï ÊåöÜëáéï 9, óôï èÝìá ôïõ ÷ñüíïõ êáé ôçò åóùôåñéêÞò óõíåßäçóçò ôïõ ÷ñüíïõ, ç ïðïßá õðüêåéôáé ôçò ôáõôüôçôáò ôïõ åáõôïý. Ç ÷ñïíéêüôçôá åßíáé ç óõíèÞêç äõíáôüôçôáò ôùí áíôéëÞøåùí, ôùí áíáìíÞóåùí êáé ôùí ðñï-ëÞøåùí êáé ôïõ åáõôïý ðïõ æåé ìÝóá ôïõò. ÔÝëïò, ôï ÊåöÜëáéï 10 åîåôÜæåé ôïí êüóìï üðïõ åíïéêåß ï åáõôüò, ôïí ‘êüóìï-ôçò-æùÞò’, åíôüò ôïõ ïðïßïõ Ý÷ïõìå ôçí Üìåóç åìðåéñßá ôùí ðñáãìÜôùí ãýñù ìáò. Áõôüò ï êüóìïò åßíáé ôï èåìÝëéï åðß ôïõ ïðïßïõ âáóßæïíôáé ïé óýã÷ñïíåò öõóéêÝò åðéóôÞìåò. Ïé åðéóôÞìåò äåí ðáñÝ÷ïõí Ýíáí åíáëëáêôéêü êüóìï óå ó÷Ýóç ìå áõôüí óôïí ïðïßï æïýìå, áëëÜ áðü áõôüí áíáäýïíôáé êáé óå áõôüí ðñÝðåé êáé ðÜëé íá åíóùìáôþíïíôáé. Áõôü ôï ÊåöÜëáéï óõæçôÜ åðßóçò, ðïëý ðåñéëçðôéêÜ, ôï èÝìá ôçò äéõðïêåéìåíéêüôçôáò. Ôï ÊåöÜëáéï 11 óôñÝöåôáé óå áõôü ðïõ ïíïìÜæïõìå öáéíïìåíïëïãßá ôïõ ëüãïõ. Äåí åîåôÜæåé áðëÜ êáé ìüíï ôéò äéÜöïñåò áðïâëåðôéêüôçôåò ðïõ åîá- óêïýìå, áëëÜ åéäéêÜ åêåßíåò ðïõ ïäçãïýí óôçí áëÞèåéá ôùí ðñáãìÜôùí, áõôÝò ðïõ èá ìðïñïýóáí íá êëçèïýí ‘åíÜñãåéåò’. Åßíáé åéäéêÜ óå áõôü ôï ÊåöÜ- ëáéï ðïõ èá äïýìå ðþò ç öáéíïìåíïëïãßá óõëëáìâÜíåé ôïí áíèñþðéíï íïõ êáé ôïí áíèñþðéíï ëüãï Ýôóé üðùò åßíáé äéáôåôáãìÝíïé ðñïò ôçí áëÞèåéá. Ôï ÊåöÜëáéï 12 óõæçôÜ ôçí åéäçôéêÞ åðïðôåßá, ôï åßäïò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò ðïõ äéáíïßãåé ïõóéáóôéêÜ ãíùñßóìáôá ôùí ðñáãìÜôùí, ãíùñßóìáôá ÷ùñßò ôá ïðïßá ôá ðñÜãìáôá äåí èá ìðïñïýóáí íá õðÜñîïõí. Ç åéäçôéêÞ åíÜñãåéá äåí öèÜíåé ìüíï óôçí ãåãïíéêÞ áëÞèåéá áëëÜ óôçí ïõóéáêÞ áëÞèåéá. Áõôü ôï ÊåöÜëáéï áðïôåëåß ìéá ðåñáéôÝñù áíÜðôõîç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ôïõ ëüãïõ. Ôá ôåëåõôáßá äýï ÊåöÜëáéá ôïõ âéâëßïõ åðéóôñÝöïõí óôï åñþôçìá ôé åßíáé ç öáéíïìåíïëïãßá. Ç öáéíïìåíïëïãßá ðåñéåãñÜöç áñ÷éêÜ óôï ÊåöÜëáéï 4, áëëÜ ôþñá ìðïñåß íá äïèåß ìéá ðéï ðëÞñçò ðåñéãñáöÞ ôçò. Ôï ÊåöÜëáéï 13 öáíåñþíåé ôç öýóç ôçò öéëïóïöéêÞò óêÝøçò, äéáêñßíïíôáò ôç öáéíïìåíïëïãéêÞ
  22. 22. Ó÷åäéÜãñáììá ôïõ Âéâëßïõ xix áíáóôü÷áóç áðü áõôü ðïõ ïíïìÜæù ðñïôáóéáêÞ áíáóôü÷áóç (Ýíá áðü ôá èÝ- ìáôá ôïõ Êåöáëáßïõ 7). Åäþ, óôï ÊåöÜëáéï 13, èá äåé÷èåß üôé ç öéëïóïößá, Þ ç öáéíïìåíïëïãßá, äåí óõíéóôÜ áðëÜ êáé ìüíï ìéá äéáóÜöçóç óçìáóéþí áëëÜ êÜôé ðïõ ïäçãåß âáèýôåñá. Ïé äéáêñßóåéò ðïõ ìåëåôþíôáé óå áõôü ôï ÊåöÜëáéï öáíåñþíïõí ìå óáöÞíåéá áìöüôåñá: êáé ôï ôé åßíáé ç öéëïóïößá êáé ôï ôé åßíáé ïé Ýííïéåò, ôá íïÞìáôá êáé ïé ðñïôÜóåéò. ÔÝëïò, óôï ÊåöÜëáéï 14, ðñïóðáèþ íá ðåñéãñÜøù ôç öáéíïìåíïëïãßá áíôéèÝôïíôÜò ôçí ðñïò ôç íåùôåñéêÞ êáé ôç ìåôáíåùôåñéêÞ óêÝøç, êáé ðñïèÝôù Ýíá óýíôïìï ó÷üëéï ãéá ôï ðþò ìðïñåß íá äéáêñéèåß áðü ôç ÈùìéóôéêÞ öéëïóïößá. Ïñßæù ôç öáéíïìåíïëïãßá ôáîéèåôþ- íôáò ôçí óôçí ðáñïýóá éóôïñéêÞ êáôÜóôáóç. Ç óýã÷ñïíç öéëïóïößá Ý÷åé äýï êýñéá óôïé÷åßá, ôçí ðïëéôéêÞ öéëïóïößá êáé ôçí åðéóôçìïëïãßá, êáé ç öáéíïìå- íïëïãßá èßãåé ñçôÜ ìüíï ôï äåýôåñï. Ùóôüóï, êáèþò åîåôÜæåé ôïí áíèñþðéíï ëüãï Ýôóé üðùò åßíáé äéáôåôáãìÝíïò ðñïò ôçí åíÜñãåéá êáé ôçí áëÞèåéá, ç öáéíï- ìåíïëïãßá ìðïñåß íá èßîåé Ýììåóá êáé èÝìáôá ôçò íåüôåñçò ðïëéôéêÞò èåùñßáò. ÅÜí ôá áíèñþðéíá üíôá äéáêñßíïíôáé ãéá ôçí éêáíüôçôÜ ôïõò íá ãíùñßæïõí ôçí áëÞèåéá, ôüôå ç ðïëéôéêÞ êáé ç éäéüôçôá ôïõ ðïëßôç ëáìâÜíïõí Ýíá îå÷ùñéóôü íüçìá. ÅîåôÜæïíôáò ôïí ëüãï ùò ôåëåïëïãéêÜ ðñïóáíáôïëéóìÝíï ðñïò ôçí áëÞ- èåéá, ç öáéíïìåíïëïãßá ìïéÜæåé ìå ôçí ÈùìéóôéêÞ öéëïóïößá, ç ïðïßá áíôéðñï- óùðåýåé ìéá ðñï-íåüôåñç êáôáíüçóç ôïõ åßíáé êáé ôïõ íïõ, áëëÜ äéáöÝñåé áðü ôïí Èùìéóìü ùò ðñïò ôï üôé äåí ðñïóåããßæåé ôç öéëïóïößá ìÝóá áðü ôçí âéâëéêÞ áðïêÜëõøç. Êáé ç öáéíïìåíïëïãßá êáé ï Èùìéóìüò áðïôåëïýí åíáëëáêôéêÝò ðñïôÜóåéò óå ó÷Ýóç ìå ôï íåüôåñï ðñüãñáììá óêÝøçò, áëëÜ ôï ðñÜôôïõí ìå äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò, êáé áíôéèÝôïíôÜò ôåò ìåôáîý ôïõò êåñäßæïõìå ìéá ðå- ñáéôÝñù äéáóÜöçóç ôçò öáéíïìåíïëïãßáò ùò ìéáò ìïñöÞò ôçò öéëïóïößáò. Ôï âéâëßï åéóÜãåé ôïí áíáãíþóôç óôçí ïñïëïãßá êáé ôéò éäÝåò ìéáò áðü ôéò êýñéåò êáôåõèýíóåéò áíÜðôõîçò ôçò öéëïóïößáò óôïí åéêïóôü áéþíá. ÁõôÞ ç êáôåýèõíóç áíÜðôõîçò, ç öáéíïìåíïëïãßá, äåí áíÞêåé ìüíï óôï ðáñåëèüí. Ìðïñåß íá äñÜóåé ùò áñùãüò ìáò êáèþò ðñïóðáèïýìå íá èõìßæïõìå óôïõò åáõôïýò ìáò, óôçí Ýíáñîç åíüò íÝïõ áéþíá êáé ìéáò íÝáò ÷éëéåôßáò, ðñÜãìáôá ôá ïðïßá äåí ìðïñïýìå ðïôÝ íá ëçóìïíÞóïõìå ïëüôåëá. Ôï âéâëßï îåêßíçóå óáí ìéá óõæÞôçóç ìåôáîý ôùí ìáèçìáôéêþí êáé ôçò öéëïóïößáò. Åßèå íá ìáò âïçèÞóåé íá êáëëéåñãÞóïõìå ôç æùÞ ôïõ ëüãïõ ðïõ åêöñÜæåôáé êáé óôéò äýï áõôÝò áíèñþðéíåò ðåñéðÝôåéåò.
  23. 23. xx ÅÉÓÁÃÙÃÇ
  24. 24. ÊåöÜëáéï 1 TÉ ÅIÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ ÃÉÁÔÉ ÅÉÍÁÉ ÓÇÌÁÍÔÉÊÇ; Ï üñïò ðïõ óõíäÝåôáé åããýôåñá ìå ôç öáéíïìåíïëïãßá åßíáé ç ‘áðïâëåðôéêü- ôçôá’. Ç êåíôñéêÞ èåùñßá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò åßíáé ç äéäáóêáëßá üôé êÜèå óõíåéäçóéáêü åíÝñãçìá ðïõ åðéôåëïýìå, êÜèå åìðåéñßá ðïõ Ý÷ïõìå, åßíáé áðï- âëåðôéêÜ: áðïôåëïýí áðü ôçí ïõóßá ôïõò ‘óõíåßäçóç ôéíüò’ Þ ‘åìðåéñßá ôéíüò’. ¼ëç ìáò ç óõíåéäçôüôçôá êáôåõèýíåôáé ðñïò áíôéêåßìåíá. ÅÜí âëÝðù, âëÝðù êÜðïéï ïðôéêü áíôéêåßìåíï, üðùò Ýíá äÝíôñï Þ êÜôé ðáñüìïéï, åÜí öáíôÜæïíôáé, ôï åíÝñãçìá ôçò öáíôáóßáò ðáñïõóéÜæåé Ýíá öáíôáóéáêü áíôéêåßìåíï, üðùò Ýíá áõôïêßíçôï ðïõ ôï ïðôéêïðïéþ íá êáôåâáßíåé ôï äñüìï, åÜí åìðëáêþ óôçí åí- èýìçóç, Ý÷ù ôçí åíèýìçóç åíüò ðáñåëèüíôïò áíôéêåéìÝíïõ, åÜí åìðëáêþ óå ìéá êñßóç, Ý÷ù ôçí áðüâëåøç ìéáò êáôÜóôáóçò-ðñáãìÜôùí Þ åíüò ãåãïíüôïò. ÊÜèå óõíåéäçóéáêü åíÝñãçìá, êÜèå åìðåéñßá, óõóôïé÷åß ðñïò Ýíá áíôéêåßìåíï. ÊÜèå áðüâëåøç Ý÷åé ôï áðïâëåðôéêü ôçò áíôéêåßìåíï. Èá ðñÝðåé íá óçìåéþóïõìå üôé áõôÞ ç Ýííïéá ôçò ‘áðüâëåøçò’ Þ ‘ôïõ ‘áðï- âëåðôéêïý’ äåí èá ðñÝðåé íá óõã÷Ýåôáé ìå ôçí ‘ðñüèåóç’ ðïõ Ý÷ïõìå óôï íïõ ìáò üôáí åíåñãïýìå (‘Áãüñáóå îýëá ìå ôçí ðñüèåóç íá êôßóåé ìéá êáëýâá’, ‘Ðñïôßèåôáé íá ôåëåéþóåé ôç íïìéêÞ Ýíá ÷ñüíï áñãüôåñá’). Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ Ýííïéá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò åöáñìüæåôáé êáôáñ÷Üò óôç èåùñßá ôçò ãíþóçò, ü÷é óôç èåùñßá ôçò áíèñþðéíçò ðñÜîçò. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ÷ñÞóç ôïõ üñïõ åß- íáé êáôÜ êÜðïéï ôñüðï áäÝîéá, åðåéäÞ áíôéôßèåôáé óôç óõíÞèç ÷ñÞóç ðïõ ôåßíåé íá ÷ñçóéìïðïéåß ôçí ‘ðñüèåóç’ ìå ôçí ðñáêôéêÞ ôçò Ýííïéá. Ç öáéíïìåíïëïãéêÞ ÷ñÞóç èá åðéóôñáôåýåé ó÷åäüí ðÜíôá ôçí Ýííïéá ôçò ðñáêôéêÞò ðñüèåóçò ùò áðëÞ óõíõðïäÞëùóç. Ùóôüóï, ç ‘áðïâëåðôéêüôçôá’ êáé ôá óýíèåôÜ ôçò Ý÷ïõí êáôáóôåß ôå÷íéêïß üñïé ôçò öáéíïìåíïëïãßáò êáé äåí õðÜñ÷åé ôñüðïò íá ôïõò áðïöýãïõìå óå ìéá óõæÞôçóç ãéá áõôÞ ôç öéëïóïöéêÞ ðáñÜäïóç. Èá ðñÝðåé 1
  25. 25. 2 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; íá êÜíïõìå ôçí áíáãêáßá ðñïóáñìïãÞ ôçò êáé íá êáôáíïïýìå ôç ëÝîç ‘áðï- âëåðôéêüôçôá’ ìå ôçí êýñéá óçìáóßá ôïõ íïçôéêïý Þ ôïõ ãíùóôéêïý êáé ü÷é ôïõ ðñáêôéêïý, ôçò ðñüèåóçò. Óôç öáéíïìåíïëïãßá, ‘ôï áðïâëÝðåéí’ óçìáßíåé ôç óõíåéäçóéáêÞ ó÷Ýóç ðïõ Ý÷ïõìå ìå Ýíá áíôéêåßìåíï. 1.1 Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá Ç èåùñßá ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò èÝôåé, ëïéðüí üôé êÜèå åíÝñãçìá ôçò óõíåß- äçóçò êáôåõèýíåôáé ðñïò Ýíá áíôéêåßìåíï êÜðïéïõ åßäïõò. Ç óõíåßäçóç åßíáé áðü ôçí ïõóßá ôçò ‘óõíåßäçóç ôéíüò’. ¼ôáí, ôþñá, ìáò ðáñïõóéÜæåôáé áõôÞ ç äéäáóêáëßá êáé üôáí ìáò ëÝíå üôé áõôÞ ç èåùñßá âñßóêåôáé óôïí ðõñÞíá ôçò öáéíïìåíïëïãßáò, ìðïñåß êÜëëéóôá íá áíôéäñÜóïõìå ìå Ýíá áßóèçìá áðïãïÞ- ôåõóçò. Ôé õðÜñ÷åé ôï ôüóï óçìáíôéêü óå áõôÞ ôçí éäÝá; Ãéáôß ç öáéíïìåíïëïãßá Ýðñåðå íá äçìéïõñãÞóåé ôüóï èüñõâï ãéá ôçí áðïâëåðôéêüôçôá; Äåí åßíáé áðï- ëýôùò ðñïöáíÝò üôé ç óõíåßäçóç åßíáé óõíåßäçóç ôéíüò, üôé ç åìðåéñßá åßíáé åìðåéñßá åíüò áíôéêåéìÝíïõ êÜðïéïõ åßäïõò; ÔÝôïéåò êïéíïôïðßåò ÷ñåéÜæåôáé Üñáãå íá äçëþíïíôáé; ×ñåéÜæåôáé ðñÜãìáôé íá äéáôõðùèïýí, ãéáôß óôç öéëïóïößá ôùí ôñéþí Þ ôåó- óÜñùí ôåëåõôáßùí áéþíùí, ç áíèñþðéíç óõíåßäçóç êáé åìðåéñßá êáôáíïÞèçêáí ìå Ýíáí üëùò äéáöïñåôéêü ôñüðï. Óôçí ðáñÜäïóç ôïõ Descartes, ôïõ Hobbes êáé ôïõ Locke ðïõ êõñéáñ÷ïýí óôïí ðïëéôéóìü ìáò, Ý÷åé åéðùèåß üôé üôáí Ý÷ïõìå óõíåßäçóç, Ý÷ïõìå åðßãíùóç ôùí åáõôþí ìáò Þ ôùí äéêþí ìáò éäåþí. Ç óõíåß- äçóç ëáìâÜíåôáé ùò Ýíá åßäïò öõóáëßäáò Þ ùò Ýíá êëåéóôü äùìÜôéï. Ï íïõò êëåßíåôáé óå Ýíá êïõôß. Ïé åíôõðþóåéò êáé ïé Ýííïéåò ëáìâÜíïõí ÷þñá óå áõôüí ôïí êëåéóôü ÷þñï, óå áõôüí ôïí êýêëï éäåþí êáé åìðåéñéþí, êáé ç óõíåßäçóÞ ìáò ðñïóáíáôïëßæåôáé ðñïò áõôÜ, ü÷é Üìåóá ðñïò ôá ðñÜãìáôá ‘åêåß Ýîù’. Ìðï- ñïýìå íá ðñïóðáèÞóïõìå íá âãïýìå ðñïò ôá Ýîù åîÜãïíôáò óõìðåñÜóìáôá: ìðïñïýìå íá åðé÷åéñçìáôïëïãÞóïõìå üôé ïé éäÝåò ìáò èá ðñÝðåé íá Ý÷ïõí ðñï- êëçèåß áðü êÜôé Ýîù áðü åìÜò, êáé ìðïñïýìå íá êáôáóêåõÜóïõìå õðïèÝóåéò Þ ìïíôÝëá ãéá ôï ðþò èá ðñÝðåé íá ìïéÜæïõí ôá ðñÜãìáôá, áëëÜ äåí Ý÷ïõìå êáìéÜ Üìåóç åðáöÞ ìáæß ôïõò. ÖèÜíïõìå óôá ðñÜãìáôá ìüíï êáé ìüíï åðé÷åé- ñçìáôïëïãþíôáò ìå âÜóç ôéò íïçôéêÝò ìáò åíôõðþóåéò, ü÷é ìå ôï íá ôá Ý÷ïõìå ðáñüíôá åíþðéüí ìáò. Ç óõíåßäçóÞ ìáò, êáôáñ÷Üò êáé ðñïðÜíôùí, äåí åßíáé óõíåßäçóç ‘ãéá’ ôßðïôå. ÌÜëëïí, åßìáóôå åãêëùâéóìÝíïé óå ü,ôé Ý÷åé ïíïìáóôåß ‘åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá’: áõôü êáé ìüíï ãéá ôï ïðïßï ìðïñïýìå íá åßìáóôå óß- ãïõñïé êáôáñ÷Üò åßíáé ç äéêÞ ìáò óõíåéäçôÞ ýðáñîç êáé ïé êáôáóôÜóåéò áõôÞò ôçò óõíåßäçóçò. ÁõôÞ ç êáôáíüçóç ôçò áíèñþðéíçò óõíåßäçóçò åíéó÷ýåôáé áðü üóá ãíùñß- æïõìå ãéá ôïí åãêÝöáëï êáé ôï íåõñéêü óýóôçìá. Öáßíåôáé íá åßíáé ðÝñáí
  26. 26. § 1.1. Ç ÅãùêåíôñéêÞ Äõó÷Ýñåéá 3 êÜèå áìöéóâÞôçóçò üôé êáèåôß ãíùóôéêü èá ðñÝðåé íá ëáìâÜíåé ÷þñá ‘ìÝóá óôï êåöÜëé’, êáé üôé åßíáé äõíáôüí íá Ý÷ïõìå Üìåóç åðáöÞ áðïêëåéóôéêÜ êáé ìüíï ìå ôéò êáôáóôÜóåéò ôïõ åãêåöÜëïõ. ¢êïõóá êÜðïôå Ýíá äéÜóçìï åðéóôÞ- ìïíá, åéäéêü óôá èÝìáôá ôïõ åãêåöÜëïõ, íá ëÝåé óå ìéá äéÜëåîÞ ôïõ, ó÷åäüí äáêñõóìÝíïò, üôé ìåôÜ áðü ôüóá ÷ñüíéá ìåëåôþí ãéá ôïí åãêÝöáëï, äåí ìðï- ñïýóå áêüìá íá åîçãÞóåé ðþò «áõôü ôï üñãáíï óôï ÷ñþìá ôïõ áâïêÜíôï óôï êñáíßï ìáò» èá ìðïñïýóå íá åîÝëèåé áðü ôïí åáõôü ôïõ êáé íá öèÜóåé Ýîù óôïí êüóìï. Èá ìðïñïýóá åðßóçò íá áðïôïëìÞóù íá ðù üôé ó÷åäüí êáèÝíáò ðïõ Ý÷åé ðÜåé óå êïëÝãéï êáé Ý÷åé ðáñáêïëïõèÞóåé ïñéóìÝíá ìáèÞìáôá öõóéï- ëïãßáò, íåõñïëïãßáò Þ øõ÷ïëïãßáò ìÜëëïí èá áíôéìåôùðßæåé ôçí ßäéá äõóêïëßá. Áõôïß ïé öéëïóïöéêïß êáé åðéóôçìïíéêïß ôñüðïé êáôáíüçóçò ôçò óõíåßäç- óçò Ý÷ïõí åîáðëùèåß ó÷åäüí êáèïëéêÜ óôïí ðïëéôéóìü ìáò êáé ç ‘åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá’ ðïõ ìáò åðéâÜëëïõí ìáò êÜíåé íá íéþèïõìå ðïëý Üâïëá. ÎÝñïõìå ìå ôñüðï åíóôéêôþäç üôé äåí åßìáóôå ðáãéäåõìÝíïé óôçí õðïêåéìåíéêüôçôÜ ìáò, åßìáóôå óßãïõñïé üôé åîåñ÷üìáóôå áðü ôïõò åãêåöÜëïõò ìáò êáé ôéò åóùôåñéêÝò ìáò íïçôéêÝò êáôáóôÜóåéò, áëëÜ äåí îÝñïõìå ðþò íá äéêáéïëïãÞóïõìå áõôÞ ôçí ðåðïßèçóç. Äåí îÝñïõìå ðþò íá äåßîïõìå üôé ç åðáöÞ ìáò ìå ôïí ‘ðñáãìáôéêü êüóìï’ äåí áðïôåëåß ìéá øåõäáßóèçóç, ìéá áðëÞ õðïêåéìåíéêÞ ðñïâïëÞ. Ùò åðß ôï ðëåßóôïí, äåí Ý÷ïõìå éäÝá ãéá ôï ðþò åîåñ÷üìáóôå áðü ôïõò åáõôïýò ìáò, êáé ðéèáíüí ÷åéñéæüìáóôå áõôü ôï èÝìá áðëþò áãíïþíôáò ôï êáé åëðßæïíôáò üôé êáíåßò äåí èá ìáò èÝóåé ó÷åôéêÜ åñùôÞìáôá. ¼ôáí ðñïóðáèïýìå íá óêå- öèïýìå ôï æÞôçìá ôçò áíèñþðéíçò óõíåßäçóçò, åêêéíïýìå áðü ôçí ðñïêåßìåíç üôé åßìáóôå ïëïêëçñùôéêÜ ‘ìÝóá’ êáé íéþèïõìå ìåãÜëç áìç÷áíßá ãéá ôï ðþò èá ìðïñïýóáìå ðïôÝ íá âãïýìå ‘Ýîù’. ÅÜí åßìáóôå áðïóôåñçìÝíïé áðïâëåðôéêüôçôáò, åÜí äåí Ý÷ïõìå Ýíá êïéíü êüóìï, ôüôå äåí åéóáãüìáóôå óå ìéá æùÞ ôïõ ðíåýìáôïò, ôçò åíÜñãåéáò êáé ôçò áëÞèåéáò. Ï êáèÝíáò áðü åìÜò åðéóôñÝöåé óôïí äéêü ôïõ éäéùôéêü êüóìï êáé, óôï ðñáêôéêü åðßðåäï, ï êáèÝíáò åðéôåëåß ôï äéêü ôïõ Ýñãï: ç áëÞèåéá äåí åðéâÜëëåé êáìéÜ áðáßôçóç åðÜíù ìáò. Êáé ðÜëé, îÝñïõìå üôé áõôüò ï ó÷åôé- êéóìüò äåí ìðïñåß íá åßíáé ôï ôÝëïò ôçò üëçò éóôïñßáò. Åðé÷åéñçìáôïëïãïýìå ìåôáîý ìáò ãéá ôï ôé ïöåßëïõìå íá êÜíïõìå êáé ãéá ôï ðïéá åßíáé ôá ãåãïíüôá, áëëÜ öéëïóïöéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ âñßóêïõìå äõóêïëßá óôï íá åðéêõñþóïõìå ôç öõóéêÞ áðïäï÷Þ åíüò êïéíïý êüóìïõ êáé ôçí éêáíüôçôÜ ìáò íá áíáêáëýðôïõìå êáé íá êïéíïðïéïýìå ôé åßíáé áõôüò ï êüóìïò. Ç Üñíçóç ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò Ý÷åé ùò óýóôïé÷ü ôçò ôçí Üñíçóç ôïõ üôé ï íïõò åßíáé ðñïóáíáôïëéóìÝíïò ðñïò ôçí áëÞèåéá. Ìéá áíÜãëõöç äéáôýðùóç ôçò ‘åãùêåíôñéêÞò äõó÷Ýñåéáò’ ìðïñåß íá âñåèåß óôç íïõâÝëá ôïõ Samuel Beckett ìå ôßôëï: Murphy.1 Ðåñßðïõ óôï Ýíá ôñßôï ôïõ 1 S.Beckett, Murphy, Grove Weidenfeld, New York, 1957
  27. 27. 4 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; âéâëßïõ, óôï ÊåöÜëáéï 6, ï Beckett äéáêüðôåé ôçí áöÞãçóÞ ôïõ êáé åðé÷åéñåß ìéá «äéêáéïëüãçóç ôçò Ýêöñáóçò ‘ï íïõò ôïõ Murphy’». Ìáò ëÝåé üôé äåí èá ðñïóðáèÞóåé íá ðåñéãñÜøåé «áõôÞ ôç ìç÷áíÞ üðùò ðñÜãìáôé Þôáí» áëëÜ ìüíï «ôÝôïéá ðïõ ï ßäéïò ôçí Ýíéùèå íá åßíáé êáé üðùò ï ßäéïò ôçí åîåéêüíéæå». Ç åéêüíá ðïõ ìáò ðáñïõóéÜæåé åßíáé ç ßäéá ìå åêåßíç ðïõ äéáðéóôþóáìå ùò êïéíÞ óå üëïõò: «Ï íïõò ôïõ Murphy åîåéêüíéæå ôïí åáõôü ôïõ ùò ìéá ìåãÜëç êïßëç óöáßñá, åñìçôéêÜ êëåéóôÞ óôï Ýîù óýìðáí». Åäþ, ï íïõò, ìå ôïí «åóùôåñéêü íïçôéêü ôïõ êüóìï», åêåß, ï Ýîù êüóìïò, ï «åîùôåñéêüò ùò ðñïò ôïí íïõ», ï êáèÝíáò áðïìïíùìÝíïò áðü ôïí Üëëïí. Ùóôüóï, ï íïõò äåí ðôù÷áßíåé åîáéôßáò ôïõ üôé åßíáé Ýôóé ðåñéïñéóìÝíïò. Êáèåôß óôï åîùôåñéêü óýìðáí ìðïñåß íá áíá- ðáñïõóéáóèåß ìÜëëïí óôï åóùôåñéêü ôïõ íïõ, êáé ïé áíáðáñïõóéÜóåéò åßíáé, óýìöùíá ìå ôïí Beckett «åßôå äõíÜìåé, åßôå åíåñãåßá, åßôå êÜôé ôï äõíÜìåé ðïõ ìåôáôñÝðåôáé óå åíåñãåßá åßôå êÜôé ôï åíåñãåßá ðïõ ìåôáôñÝðåôáé óå äõíÜìåé». ÁõôÜ ôá ìÝñç ôïõ íïõ äéáêñßíïíôáé ìåôáîý ôïõò: «ï íïõò íéþèåé üôé ôï åíåñ- ãåßá ìÝñïò ôïõ âñßóêåôáé åðÜíù êáé åßíáé öùôåéíü, åíþ ôï äõíÜìåé ìÝñïò ôïõ âñßóêåôáé êÜôù êáé ÷Üíåôáé óôï óêïôÜäé». Ï íïõò äåí ôïðïèåôåßôáé óå áíþôåñç èÝóç ìüíï óå ó÷Ýóç ìå ôï óýìðáí ôïõ ðñáãìáôéêïý êüóìïõ, áëëÜ ôïðïèåôåßôáé óå áíþôåñç èÝóç êáé óå ó÷Ýóç ìå ôï óþìá ðïõ åßíáé ôï Üëëï ìÝñïò ôïõ Murphy: «ï Murphy Ýíéùèå ëïéðüí ôïí åáõôü ôïõ äéçñçìÝíï óå äýï ìÝñç, Ýíá óþìá êáé Ýíá íïõ». Ìå ôïí Ýíá Þ ôïí Üëëïí ôñüðï, ôï óþìá êáé ï íïõò âñßóêïíôáé óå áëëçëåðßäñáóç: «¸÷ïõí ðñï- öáíþò åðéêïéíùíßá, áëëéþò ï Murphy äåí èá ìðïñïýóå íá îÝñåé üôé Ý÷ïõí êÜôé êïéíü ìåôáîý ôïõò. ÁëëÜ Ýíéùèå ôïí íïõ ôïõ íá åßíáé óùìáôï-óôåãÞò êáé äåí ìðïñïýóå íá êáôáëÜâåé ìÝóá áðü ðïéá ïäü ðñáãìáôïðïéåßôáé ç åðéêïéíùíßá, ïýôå ðþò ïé äýï áõôÝò åìðåéñßåò åðéêáëýðôïõí ç ìéá ôçí Üëëç». Ç áðïìüíùóç ôïõ íïõ áðü ôï óþìá åíÝ÷åé ôçí áðïìüíùóç ôïõ íïõ áðü ôïí êüóìï: «Þôáí äéç- ñçìÝíïò, Ýíá ìÝñïò ôïõ äåí åãêáôÝëåéðå ðïôÝ áõôü ôï äùìÜôéï ôçò íüçóçò ðïõ åîåéêüíéæå ôïí åáõôü ôïõ ùò ìéá óöáßñá ðëÞñç öùôüò ðïõ Ýóâçíå óôï óêïôÜäé, åðåéäÞ äåí õðÞñ÷å Ýîïäïò ðñïò ôá Ýîù». Ðþò ôï óþìá èá ìðïñïýóå íá åðç- ñåÜóåé ôï íïõ Þ ôï áíôßóôñïöï, ðáñÝìåíå ãéá ôïí Murphy ïëüôåëá ìõóôÞñéï: «ç áíÜðôõîç áõôïý ðïõ Ýìïéáæå ùò óõíåííüçóç ìåôáîý äýï ïëïêëçñùôéêÜ îÝ- íùí ìåôáîý ôïõò óôïé÷åßùí ðáñÝìåíå ãéá ôïí Murphy ôüóï áêáôáíüçôç, üóï áêáôáíüçôç Þôáí ãéá áõôüí ç ôçëåêßíçóç Þ ï óõìðõêíùôÞñáò ôïõ Leyden, êáé Ýíá èÝìá åîßóïõ ìéêñïý åíäéáöÝñïíôïò». Ç êáñôåóéáíÞ äõó÷Ýñåéá ðïõ ðåñéãñÜöåé ï Beckett, ëáìâÜíïíôáò ôïí íïõ ùò ìéá ìåãÜëç óöáßñá ðëÞñç öùôüò, ðïõ óâÞíåé üìùò óôï óêïôÜäé, êëåéóôÞ áðÝíáíôé êáé óôï óþìá êáé ôïí êüóìï, åßíáé ç áôõ÷Þò êáôÜóôáóç óôçí ïðïßá âñßóêåôáé ç öéëïóïößá óôéò ìÝñåò ìáò. ÁõôÞ åßíáé ç ðïëéôéóìéêÞ êáôÜóôáóç, ç áíèñþðéíç áõôï- êáôáíüçóç, áðü ôçí ïðïßá èá ðñÝðåé íá åêêéíÞóåé ç öéëï- óïößá. Ðïëëïß áðü åìÜò äåí îÝñïõí ðþò íá áðïöýãïõí íá êáôáíïÞóïõí ôï íïõ
  28. 28. § 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ 5 ôïõò ìå ôïí ôñüðï ðïõ êáôåíüçóå ôïí äéêü ôïõ íïõ ï Murphy ôïõ Beckett Áõôü ôï åðéóôçìïëïãéêü äßëçììá åßíáé ï óôü÷ïò ôçò èåùñßáò ôçò áðïâëåðôéêüôçôáò 1.2 Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ Äåí åßíáé ëïéðüí ïõäüëùò ðåñéôôü íá èÝóåé êáíåßò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá óôï ðñïóêÞíéï êáé íá ôçí êáôáóôÞóåé êÝíôñï ôïõ öéëïóïöéêïý óôï÷áóìïý. Äåí áðïôåëåß êïéíïôïðßá íá ðåé êáíåßò üôé ç óõíåßäçóç åßíáé ‘óõíåßäçóç ôéíüò’, óõíåßäçóç áíôéêåéìÝíùí. ÁíôéèÝôùò, áõôÞ ç äÞëùóç Ýñ÷åôáé óå áíôßèåóç ìå ðïëëÝò êïéíÝò ðåðïéèÞóåéò. Ìéá áðü ôéò ðéï óçìáíôéêÝò óõìâïëÝò ôçò öáéíïìå- íïëïãßáò óõíßóôáôáé óôï üôé Ýóðáóå ôçí åãùêåíôñéêÞ äõó÷Ýñåéá, üôé ïäÞãçóå óå Þôôá, óå ìáô, ôçí êáñôåóéáíÞ èåùñßá. Ç öáéíïìåíïëïãßá äåß÷íåé üôé ï íïõò åßíáé êÜôé ôï äçìüóéï, üôé åíåñãåß êáé åìöáíßæåôáé óå áíïéêôü ÷þñï, êáé ü÷é ìüíï ìÝóá óôá äéêÜ ôïõ üñéá. Ôï êáèåôß åßíáé Ýîù. Ïé ßäéåò ïé Ýííïéåò åíüò ‘åóùôåñéêïý íïçôéêïý êüóìïõ’ êáé åíüò ‘êüóìïõ åîùôåñéêïý ùò ðñïò ôïí íïõ’ äåí Ý÷ïõí åóùôåñéêÞ óõíï÷Þ. Áðïôåëïýí ðáñáäåßãìáôá ãéá áõôü ðïõ ï Ezra Pound áðïêÜëåóå «éäÝá-èñüìâïò». Ï íïõò êáé ï êüóìïò óõóôïé÷ïýí ìåôáîý ôïõò. Ôá ðñÜãìáôá åìöáíßæïíôáé óå åìÜò, ôá ðñÜãìáôá äéáíïßãïíôáé ðñáãìá- ôéêÜ, êáé åìåßò, áðü ôçí ðëåõñÜ ìáò, ðñÜãìáôé åêèÝôïõìå, êáé óôïõò åáõôïýò ìáò êáé óôïõò Üëëïõò, ôï ðþò åßíáé ôá ðñÜãìáôá. ÄåäïìÝíïõ ôïõ ðïëéôéóìé- êïý ðåñéâÜëëïíôïò óôï ïðïßï åìöáíßóèçêå ç öáéíïìåíïëïãßá êáé óôï ïðïßï óõíå÷ßæïõìå íá æïýìå, ç åóôßáóç óôçí áðïâëåðôéêüôçôá äåí åßíáé Üìïéñç ìéáò ìåãÜëçò öéëïóïöéêÞò áîßáò. ÈÝôïíôáò ôçí áðïâëåðôéêüôçôá óå óõæÞôçóç, ç öáéíïìåíïëïãßá ìÜò âïçèÜ íá åðáíáêôÞóïõìå ìéá äçìüóéá Ýííïéá óêÝøçò, Ýë- ëïãçò äñáóôçñéüôçôáò êáé áíôßëçøçò. Ìáò âïçèÜ íá áíáëÜâïõìå åê íÝïõ ôçí áíèñþðéíÞ ìáò óõíèÞêç ùò öïñåßò ôçò áëÞèåéáò. ÐÝñá áðü ôï üôé åóôéÜæåé ôçí ðñïóï÷Þ ôçò óôçí áðïâëåðôéêüôçôá ôçò óõ- íåßäçóçò, ç öáéíïìåíïëïãßá áíáêáëýðôåé åðßóçò êáé ðåñéãñÜöåé ðïëëÝò äéá- öïñåôéêÝò áðïâëåðôéêÝò äïìÝò. ¼ôáí ï íïõò ëáìâÜíåôáé, óýìöùíá ìå ôïí Descartes Þ ôïí Locke, ùò ìéá êëåéóôÞ óöáßñá ìå ôïí êýêëï ôùí éäåþí ôçò, ï üñïò ‘óõíåßäçóç’ èåùñåßôáé óõíÞèùò ùò êÜôé áðëþò ìïíïóÞìáíôï. Äåí õöß- óôáíôáé äïìéêÝò äéáöïñÝò óôï åóùôåñéêü ôçò óõíåßäçóçò: õößóôáôáé áðëþò êáé ìüíï ç óõíåéäçôüôçôá. Åðéóçìáßíïõìå ôéò üðïéåò åíôõðþóåéò áíáäýïíôáé ìÝóá ìáò êáé, óôç óõíÝ÷åéá, ôéò äéåõèåôïýìå ìÝóá áðü êñßóåéò Þ ðñïôÜóåéò, ïé ïðïßåò ðñïóðáèïýí íá äçëþóïõí ôé õðÜñ÷åé ‘åêåß Ýîù’. ÁëëÜ ãéá ôç öáéíïìåíïëïãßá, ç áðïâëåðôéêüôçôá ôõã÷Üíåé ìåãÜëçò åóùôåñéêÞò äéáöïñïðïßçóçò. ÕðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÜ åßäç áðüâëåøçò, ðïõ óõóôïé÷ïýí óå äéáöïñåôéêÜ åßäç áíôéêåéìÝ- íùí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, åðéôåëïýìå áíôéëçðôéêÝò áðïâëÝøåéò üôáí âëÝðïõìå Ýíá óýíçèåò õëéêü áíôéêåßìåíï, áëëÜ ðñÝðåé íá åðéôåëÝóïõìå ìéá áðüâëåøç ôçò åéêüíáò üôáí âëÝðïõìå ìéá öùôïãñáößá Þ Ýíá ðßíáêá. ÐñÝðåé íá áëëÜæïõìå
  29. 29. 6 ÊÅÖ. 1: TÉ ÅÉÍÁÉ Ç ÁÐÏÂËÅÐÔÉÊÏÔÇÔÁ; ôçí áðïâëåðôéêüôçôÜ ìáò: ôï íá ëáìâÜíïõìå êÜôé ùò åéêüíá åßíáé äéáöïñåôéêü áðü ôï íá ôï ëáìâÜíïõìå ùò áðëü áíôéêåßìåíï. Ïé åéêüíåò óõóôïé÷ïýí óôçí áðüâëåøç ôçò åéêüíáò, ôá áíôéëçðôéêÜ áíôéêåßìåíá óõóôïé÷ïýí ðñïò ôçí áíôéëç- ðôéêÞ áðüâëåøç. Êáé ðÜëé Üëëï åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí åêëáìâÜíïõìå êÜôé ùò ëÝîç, Üëëï åßäïò üôáí èõìüìáóôå êÜôé, êáé Üëëï ðÜëé åßäïò üôáí äéáôõðþíïõìå êñßóåéò Þ óõëëÝãïõìå ðñÜãìáôá óå ïìÜäåò. ÁõôÜ êáé Üëëá åßäç áðïâëåðôéêüôçôáò ðñÝðåé íá ðåñéãñáöïýí êáé íá äéáöïñïðïéçèïýí ìåôáîý ôïõò. ÐåñáéôÝñù, ïé ìïñöÝò áðüâëåøçò ìðïñïýí íá óõíõöáßíïíôáé: ôï íá äïýìå êÜôé ùò åéêüíá åìðåñéêëåßåé, ùò óôÞñéãìÜ ôïõ, üôé ôï Ý÷ïõìå êáé ùò áíôéêåßìåíï ôçò áíôßëçøçò. Ç óõíåßäçóç ôçò åéêüíáò ôßèåôáé åðß ôçò áíôé- ëçðôéêÞò óõíåßäçóçò, üðùò êáé ç åéêüíá ðïõ âëÝðïõìå ôßèåôáé ðÜíù óå Ýíá ýöáóìá Þ óå Ýíá êïììÜôé ÷áñôß (ðïõ èá ìðïñïýóå íá éäùèåß åðßóçò áðëÜ ùò Ýíá Ýã÷ñùìï áíôéêåßìåíï). ¢ëëåò áêüìá ìïñöÝò áðïâëåðôéêüôçôáò ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí, üðùò åêåß- íåò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá üôáí óêåöôüìáóôå ôï ðáñåëèüí. Ôé åßäïò áðïâëåðôé- êüôçôáò åîáóêåßôáé üôáí, áò ðïýìå, ïé áñ÷áéïëüãïé âñßóêïõí äï÷åßá, óôÜ÷ôåò êáé êïììÜôéá ñïý÷ùí, êáé áñ÷ßæïõí íá ìéëïýí ãéá áíèñþðïõò ðïõ Ýæçóáí óå Ýíá óõãêåêñéìÝíï ÷þñï ðñéí áðü ðåíôáêüóéá ÷ñüíéá; Ðþò áõôÜ ôá áíôéêåß- ìåíá, ôá äï÷åßá êáé ïé óôÜ÷ôåò, ðáñïõóéÜæïõí ôá áíèñþðéíá üíôá; Ðþò ðñÝðåé íá ôá ‘åêëÜâïõìå’ þóôå íá ìðïñïýí íá ÷ñçóéìåýïõí ìå áõôüí ôïí ôñüðï; Ôé åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò óõóôïé÷åß óôï íá âñßóêïõìå êáé íá åñìçíåýïõìå êÜôé ùò áðïëßèùìá; Ôé åßäïò áðïâëåðôéêüôçôáò åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí ìéëÜìå ãéá ðñùôüíéá, ãéá íåôñüíéá êáé ãéá êïõÜñêò; Äåí åßíáé ôï ßäéï åßäïò ìå ôçí áðï- âëåðôéêüôçôá ðïõ åßíáé åðß ôù Ýñãù üôáí âëÝðïõìå åéêüíåò êáé óçìáßåò Þ üôáí âëÝðïõìå êÜôé ùò öõôü Þ ùò æþï. ÌåñéêÜ áðü ôá äéëÞììáôá ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôçí áôïìéêÞ öõóéêÞ ðñïêýðôïõí äéüôé õðïèÝôïõìå üôé áðïâëÝðïõìå ôéò õðï- áôïìéêÝò ïíôüôçôåò ìå ôïí ßäéï ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áðïâëÝðïõìå ôéò ìðÜëåò ôïõ ìðéëéÜñäïõ. Ï äéá÷ùñéóìüò êáé ç äéáöïñïðïßçóç üëùí áõôþí ôùí ìïñöþí áðïâëåðôéêüôçôáò, üðùò êáé ôùí éäéáßôåñùí åéäþí áíôéêåéìÝíùí ðïõ óõóôïé- ÷ïýí ðñïò áõôÝò, áõôü åßíáé ôï Ýñãï ôïõ åßäïõò åêåßíïõ ôçò öéëïóïößáò ðïõ êáëåßôáé öáéíïìåíïëïãßá. ÔÝôïéåò ðåñéãñáöÝò ìÜò âïçèïýí íá êáôáíïÞóïõìå ôçí áíèñþðéíç ãíþóç óå üëåò ôçò ôéò ìïñöÝò, êáé åðßóçò ìáò âïçèïýí íá êáôá- íïÞóïõìå ôïõò ðïëëáðëïýò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ó÷åôéæüìáóôå ìå ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå. Ï üñïò ‘öáéíïìåíïëïãßá’ åßíáé ìéá óýíèåóç ôùí åëëçíéêþí ëÝîåùí öáéíü- ìåíïí2 êáé ëüãïò. Óçìáßíåé ôçí äñáóôçñéüôçôá ôïõ íá äßíåéò ëüãï ãéá ðïéêßëá öáéíüìåíá, ãéá ôïõò ðïéêßëïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ìðïñïýí íá åìöáíß- æïíôáé ôá ðñÜãìáôá. Ìå ôïí üñï öáéíüìåíá åííïïýìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôéò 2 [ÓôÌ] ÅëëçíéêÜ óôï êåßìåíï.
  30. 30. § 1.2. Ï Äçìüóéïò ×áñáêôÞñáò ôïõ Íïõ 7 åéêüíåò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá áðëÜ áíôéêåßìåíá, ôá ãåãïíüôá ðïõ åí- èõìïýìáóôå óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá ãåãïíüôá ðïõ ðñï-ëáìâÜíïõìå, áíôé- êåßìåíá ôçò öáíôáóßáò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò áíôéêåßìåíá ôçò áíôßëçøçò, ìáèçìáôéêÜ áíôéêåßìåíá (üðùò ôá ôñßãùíá êáé ôá óýíïëá) óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò æùíôáíÜ ðñÜãìáôá, ôéò ëÝîåéò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ôá áðïëéèþìáôá, Üëëïõò áíèñþðïõò óôçí áíôßèåóÞ ôïõò ðñïò ìç-áíèñþðéíá æþá, ôçí ðïëéôéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá óôçí áíôßèåóÞ ôçò ðñïò ôçí ïéêïíïìéêÞ. ¼ëá áõôÜ ôá öáéíü- ìåíá ìðïñïýí íá äéåñåõíçèïýí üôáí Ý÷ïõìå åðßãíùóç ôïõ üôé ç óõíåßäçóç åßíáé ‘óõíåßäçóç ôéíüò’, äçëáäÞ äåí åßíáé Ýãêëåéóôç óôï äéêü ôçò äùìÜôéï. Óå áíôß- èåóç ðñïò ôïõò äåóìåõôéêïýò ðåñéïñéóìïýò ôçò öéëïóïößáò ôçò ãíþóçò óôïí Descartes, ôïí Hobbes êáé ôïí Locke, ç öáéíïìåíïëïãßá ëåéôïõñãåß áðåëåõèå- ñùôéêÜ. Ìáò ïäçãåß åêôüò ôùí èõñþí êáé áðïêáèéóôÜ ôïí êüóìï ðïõ ÷Üèçêå åîáéôßáò ôùí öéëïóïöéêþí èåùñéþí ðïõ ìáò öõëÜêéóáí óôï åóùôåñéêü ôçò åãù- êåíôñéêÞò äõó÷Ýñåéáò. Ç öáéíïìåíïëïãßá áíáãíùñßæåé ôçí ðñáãìáôéêüôçôá êáé ôçí áëÞèåéá ôùí öáéíïìÝíùí, ôá ðñÜãìáôá ðïõ åìöáíßæïíôáé. Äåí óõìâáßíåé, üðùò ìáò Ýêáíå íá ðéóôåýïõìå ç êáñôåóéáíÞ ðáñÜäïóç, ùò åÜí ôï ‘åßíáé ùò åéêüíá’ Þ ôï ‘åßíáé ùò áíôéëçðôü áíôéêåßìåíï’ Þ ôï ‘åßíáé ùò óýìâïëï’ íá õößóôáíôáé ìüíï ìÝóá óôï íïõ. Áðïôåëïýí ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ìðïñïýí íá õðÜñîïõí ôá ðñÜã- ìáôá. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï åìöáíßæïíôáé ôá ðñÜãìáôá áðïôåëåß ìÝñïò ôïý åßíáé ôïõò: ôá ðñÜãìáôá åìöáíßæïíôáé ôÝôïéá ðïõ åßíáé, êáé åßíáé ôÝôïéá ðïõ åìöáíßæïíôáé. Ôá ðñÜãìáôá äåí õðÜñ÷ïõí áðëÜ êáé ìüíï: öáíåñþíïõí åðßóçò ôïõò åáõôïýò ôïõò ôÝôïéá ðïõ åßíáé. Ôá æþá Ý÷ïõí Ýíáí ôñüðï åìöÜíéóçò ðïõ åßíáé äéáöïñåôéêüò áðü åêåßíïí ôùí öõôþí, äéüôé ï ïíôïëïãéêüò ôïõò ôñüðïò åßíáé äéáöïñåôéêüò. Ïé åéêüíåò Ý÷ïõí Ýíáí ôñüðï åìöÜíéóçò ðïõ åßíáé äéáöï- ñåôéêüò áðü åêåßíïí ôùí áíôéêåéìÝíùí ôçò åðáíåíèýìçóçò, äéüôé ï ïíôïëïãéêüò ôïõò ôñüðïò åßíáé äéáöïñåôéêüò. Ìéá åéêüíá åßíáé åêåß Ýîù, ðÜíù óôïí êáìâÜ Þ ðÜíù óôï îýëéíï ðëáßóéï. ¸íáò ÷áéñåôéóìüò âñßóêåôáé óôï ÷Ýñé ðïõ êéíåßôáé, åêåß Ýîù, ìåôáîý åêåßíïõ ðïõ ÷áéñåôÜ êáé åêåßíïõ ðïõ ëáìâÜíåé ôïí ÷áéñåôé- óìü. ¸íá ãåãïíüò âñßóêåôáé åêåß üðïõ åßíáé ôïðïèåôçìÝíá ôá óõóôáôéêÜ ôïõ. Ôï ãåãïíüò üôé ôï ãñáóßäé åßíáé õãñü åíõðÜñ÷åé óôï õãñü ãñáóßäé, ü÷é óôï íïõ ìïõ üôáí ðñïöÝñù ôéò áíôßóôïé÷åò ëÝîåéò. Ï íïõò ìïõ åðß ôù Ýñãù äåí åßíáé ðáñÜ áõôüò ðïõ ðáñïõóéÜæåé, óå åìÝíá êáé óôïõò Üëëïõò, ôï ãñáóßäé ùò êÜôé ðïõ åßíáé õãñü. ¼ôáí äéáôõðþíïõìå êñßóåéò, äéáñèñþíïõìå ôçí ðáñïõóßáóç ôùí ìåñþí ôïõ êüóìïõ: äåí äéåõèåôïýìå áðëÜ êáé ìüíï ìÝóá óôï íïõ ìáò éäÝåò êáé Ýííïéåò. ÊÜðïéïò ßóùò áíôéôåßíåé: «Ôé óõìâáßíåé ìå ôéò øåõäáéóèÞóåéò êáé ôá ëÜèç; Åíßïôå ôá ðñÜãìáôá äåí åßíáé üðùò öáßíïíôáé. ºóùò íïìßæù üôé âëÝðù Ýíáí Üíèñùðï, áëëÜ áðïäåéêíýåôáé üôé åßíáé ìüíï Ýíáò èÜìíïò, ßóùò íïìßæù üôé âëÝðù Ýíá ìá÷áßñé, áëëÜ äåí õðÜñ÷åé ôßðïôå. Ðñïöáíþò, ï Üíèñùðïò êáé ôï

×