• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Studentbook2009
 

Studentbook2009

on

  • 46,891 views

Studentbook2009

Studentbook2009

Statistics

Views

Total Views
46,891
Views on SlideShare
46,805
Embed Views
86

Actions

Likes
2
Downloads
259
Comments
0

3 Embeds 86

http://www.student.org.mn 83
http://www.ww.student.org.mn 2
http://115.112.206.131 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Studentbook2009 Studentbook2009 Document Transcript

    • ÈÄÑÊ, ÌѯҺâä ýëñýã÷èä, îþóòàí, ýöýã ýõ÷¿¿ä, áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ñóäëàà÷, îþóòàí, çàëóó÷óóäûí áàéãóóëëàãóóäàä çîðèóëàâ ÖÀÕÈÌ ÍÎÌ STUDENT BOOK
    • OÞÓÒÀÍ 2009 ÈÄÑÊ, ÌѯҺâä ýëñýã÷èä, îþóòàí, ýöýã ýõ÷¿¿ä, áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ñóäëàà÷, îþóòàí, çàëóó÷óóäûí áàéãóóëëàãóóäàä çîðèóëàâ Öàõèì íîì ÈÂÝÝÍ ÒÝÒÃÝÃ× ÎÍ-ËÀÉÍ Ò¯ÃÝÝÃ× Óëààíáààòàð õîò 2009
    • ÌÎÍÃÎËÛÍ ÎÞÓÒÍÛ ÕÎËÁÎÎ UNION OF MONGOLIAN STUDENTS DDC 378*025 Á-34 OÞÓÒÀÍ 2009 III äóãààð õýâëýë Ýðõëýí õýâë¿¿ëýã÷: Õ.Áàòñàéõàí Ìîíãîëûí îþóòíû õîëáîîíû äýä åðºíõèéëºã÷ ͯÁ-ûí Çàëóó÷óóäûí çºâëºõ õîðîîíû çîõèöóóëàã÷ Òåêñò ðåäàêòîð: Á.̺íãºíõºëºã Õýë áè÷ãèéí óõààíû äîêòîð (Ph.D) À.Ñàíæìÿòàâ Îòãîíòýíãýð õºãæèë ñàíãèéí òýðã¿¿í Ýìõýòãýëä îðîëöñîí: Í.Òýãøæàðãàë, Á.Ñàéíáàÿð, Ï.Áàÿñãàëàí, Í.Áÿìáàãýðýë, Ä.Áàòáàÿð Ï.Áîëîðìàà, Ñ.Àëòàíöýöýã, Õ.Áàòáèëýã, Á.Ýðäýíýáàò, Æ.Æàìáàëäàãâà Î.Íàíäèí-Ýðäýíý, Á.Ýíõáààòàð, ×.Íàíäèí-Ýðäýíý, Á.Íýðã¿é, Ã.Óóãàíáàÿð Õýâëýëèéí ýõ: Î.Îòãîíáÿìáà, Ã.̺íõ-Îä, Ý.Áààòàðöîãò Õýâëýëèéí õóóäàñ: 40.5 õóóäàñ Õýâëýñýí òîî: 2000 øèðõýã “BCI” Õýâëýëèéí êîìïàíè Óòàñ: 319032 ISBN: 978-99929-950-3-3
    • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÒªÐÈÉÍ ÄÓÓËÀË Äàðõàí ìàíàé òóñãààð óëñ Äàÿàð ìîíãîëûí àðèóí ãîëîìò Äàëàé èõ äýýäñèéí ãýãýýí ¿éëñ Äàíäàà ýíõæèæ, ¿¿ðä ìºíõºæíº Õàìàã äýëõèéí øóäàðãà óëñòàé Õàìòðàí íýãäñýí ýâýý áýõæ¿¿ëæ Õàòàí çîðèã, á¿õèé ë ÷àäëààðàà Õàéðòàé ìîíãîë îðíîî ìàíäóóëúÿ ªíäºð òºðèéí ìèíü ñ¿ëä èâýýæ ªðãºí ò¿ìíèé ìèíü çàÿà ò¿øèæ ¯íäýñ ÿçãóóð, õýë ñî¸ëîî ¯ðèéí ¿ðäýý ºâëºí áàäðààÿ Ýðýëõýã ìîíãîëûí çîëòîé àðäóóä Ýðõ ÷ºëºº, æàðãàëûã ýäëýâ Æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ð, õºãæëèéí òóëãóóð Æàâõëàíò ìàíàé îðîí ìàíäòóãàé ÌÎÍÃÎËÛÍ ÎÞÓÒÍÛ ÒÀÍÃÀÐÀà Ìîíãîë óëñûí ºíºº èðýýä¿éí ýçýí áîëñîí ÎÞÓÒÀÍ – ÁÈ ýðäýì ìýäëýãò øàìäàí ñóðàëöàæ, áîëîâñðîëòîé, àâüÿàñ ÷àäâàðòàé, ¸ñ ñóðòàõóóíòàé, ¿íýí÷ øóäàðãà, õ¿íëýã ýíýðýíã¿é, ýõ îðîí÷ áèå õ¿í áîëîí òºëºâøèæ, ìýäëýã ÷àäâàðàà ýõ îðíûõîî õºãæèë äýâøèëä õàðàìã¿é çîðèóëàõàà ýðäýìòýí áàãø, ãýð á¿ë, íàéç íºõºä, àðä ò¿ìýíäýý àíäãàéëàí òàíãàðàãëúÿ.
    • ÒÀËÀÐÕÀË “Îþóòàí 2009” ýìõýòãýë íîìûã á¿òýýõýä õàìòðàí àæèëëàñàí äàðààõ áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñò øèìòýí óíøèã÷ îþóòíóóäûíõàà õàìòààð òàëàðõàëàà èëýðõèéëæ áàéãààã õ¿ëýýí àâíà óó. Áèä á¿õíèé áîëîâñðîëûí òºëººõ õàìòûí àæèëëàãàà Ìîíãîëûí îëîí ìÿíãàí çàëóóñûí õ¿ñýë äýìæëýãèéã õ¿ëýýæ Ìîíãîë îðíû õºãæèë äýâøèëä èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëíà ãýäýãò èòãýë ä¿¿ðýí áàéíà. ÁÑØÓßàì պ人 àæ àæóéí èõ ñóðãóóëü Ãîëîìò áàíê Òýíãýð äýýä ñóðãóóëü Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí ñóäàëãààíû òºâ Õóäàëäàà ¿éëäâýðëýëèéí äýýä ñóðãóóëü Ìîíãîëûí îþóòíû õîëáîî Çîõèîìæ äýýä ñóðãóóëü Àðä÷èëàëûí áîëîâñðîë òºâ Ðàäèî òåëåâèçèéí äýýä ñóðãóóëü ͯÁ-ûí Õ¿í Àìûí Ñàí ͯÁ-ûí Çàëóó÷óóäûí çºâëºõ õîðîî Ñî¸ëûí äýýä ñóðãóóëü Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé íîìûí ñàí Ñýð¿¿ëýã äýýä ñóðãóóëü Ìîíãîëûí ìýòãýëöýýíèé íýãäñýí íèéãýìëýã Ñèòè äýýä ñóðãóóëü Ìîíãîëûí ñóðàã÷äûí õîëáîî Èõ çàñàã èõ ñóðãóóëü Ìîíãîëûí ëåêòîð òºâ Øèõèõóòóã äýýä ñóðãóóëü Ìàíëàéëàõ óðëàã òºâ Ìîíîñ äýýä ñóðãóóëü Êîìïüþòåð òàéìñ ñýòã¿¿ë Øèíý èðãýíøèë äýýä ñóðãóóëü ÌÓÇÍ-èéí Çàëóó÷óóäûí óëààí çàãàëìàé Óëààíáààòàð ýðäýì îþó äýýä ñóðãóóëü Íàöàãäîðæèéí íýðýìæèò Õîòûí òºâ íîìûí ñàí Ìîíãîë îëîí óëñûí äýýä ñóðãóóëü Gogo.mn ¯íäýñíèé ïîðòàë ñàéò Îòãîíòýíãýð õºãæèë ñàí Áèëèã äýýä ñóðãóóëü Äý÷èíðàâæàéëèí õèéä À÷ àíàãààõ óõààíû äýýä ñóðãóóëü Çàâõàí àéìãèéí çàëóó÷óóä îþóòíû Ñîä õèéìîðü äýýä ñóðãóóëü õºãæëèéí òºâ ×èíãèñ õààí äýýä ñóðãóóëü BCI õýâëýëèéí êîìïàíè Áàðèëãûí êîëëåæ Àðòñîôò õýâëýëèéí êîìïàíè Áàðèëãûí òåõíîëîãèéí êîëëåæ Îþóíëàã ¿éëñ ÒÁÁ “Îþóòàí 2008”, “Îþóòàí 2009” ýìõýòãýë íîì íü Ìîíãîë óëñûí îþóíû ºì÷èéí ãàçðààñ çîõèîã÷èéí ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí 3377 äóãààðûã àâñàí áîëíî. Òóñ íîìîíä îðñîí ìýäýý, ìàòåðèàëûã àøèãëàõäàà Ìîíãîëûí Îþóòíû Õîëáîî áîëîí òóñ á¿òýýëèéã íîìîíä îðóóëñàí çîõèîã÷èéí íýðèéã çààâàë äóðüäàõ áóþó çºâøººðºë àâíà. Copyright © 2009
    • ÌÝÍÄ×ÈËÃÝÝ Ýðõýì õ¿íäýò îþóòàí, çàëóó÷óóä, ýëñýã÷èä, íàéç íàðàà Ñàéí á¿õíèé õ¿ñëýýð æèã¿¿ðýý äýëãýí áàéãàà áîëîí îþóòíû ýðõèéí çºð÷èë çýðýã íü áîëîâñðîëûí Ìîíãîëûí õèéìîðü çîëáîîòîé ìÿíãà ìÿíãàí ñàëáàðûí õºãæèëä ñààä áîëñîîð áàéíà. îþóòàí, çàëóóñûíõàà àìðûã àéëòãàæ õàëóóí Èéìýýñ äýýä áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õºãæèë, äîòíîîð ãàð áàðèí ìýíä÷èëüå. Èõ Ìîíãîëûí îþóòàí ñóðãàõ, ÷àäâàðëàã áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ õºãæëèéí ò¿ëõ¿¿ð Òà á¿ãäèéí ãàðò áàéíà ãýæ áè àæèë íü çºâõºí ñóðãóóëèóäûí-ñóðàëöàã÷äûí “Îþóòàí 2008” íîìûí ýõýíä ºã¿¿ëæ áàéñàí áîë äàíãààð õàðèóöàõ àñóóäàë áèø áºãººä Ìîíãîë õàðèí “Ýõ îðíîî ººð÷ëºõ, õºãæ¿¿ëýõ, äýëõèéí óëñûí òºð, áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, íèéò èðãýí áîëîõ òèéì õ¿÷ àâüÿàñ Ìîíãîë çàëóóñò èðãýä, ýöýã, ýõ÷¿¿ä áîëîí ñóðàëöàã÷äûí áàéíà” ãýæ Îþóòàí-2009 íîìíûõîî øèãòãýý ýðõèéã õàìãààëàã÷ îþóòíû ººðèéí óäèðäëàãûí áîëãîí ¿ãýý ýõýëüå. áàéãóóëëàãûí èäýâõòýé îðîëöîî, íºëººë뺺ñ øóóä Áèäíèé àõìàä ¿å, ààâ, ýýæ á¿ãä ë õîé÷ ¿å, øàëòãààëíà ãýäãèéã áèä á¿ðýí óõàìñàðëàæ áàéãàà. èðýýä¿é áîëñîí îþóòàí, çàëóó÷óóäûíõàà ìýäëýã Ìîíãîëûí îþóòíû õîëáîî ýíý öàã ¿åä îþóòàí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, õ¿ññýí ìýðãýæëýýð íü çàëóó÷óóääàà õàìãèéí îéð áàéæ òýäíèéã ñóðàëöóóëàõ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, òºðèéí áîäëîãûí õºãæèõºä äýìæëýã òóñëàëöààãàà áàéíãà ¿ç¿¿ëæ ¿íäñýí ÷èãëýë áîëãîõ ÿâäëûã íýí òýðã¿¿íèéõýý èðñýí áºãººä ýíý óäàà Øèëäýã îþóòíû øèðýýíèé çîðèëò áîëãîí äýâø¿¿ëæ, ºðõ á¿ð, îþóòàí á¿ð íîì áîëîõ “Îþóòàí 2009” öàõèì íîì áîëîí äîð á¿ðíýý õè÷ýýí ç¿òãýñýýð èðñýí. õýâëýìýëýýð òà á¿ãäèéí ãàðò õ¿ðãýæ áàéíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä çàëóó îðîí ãýãäýõ Ìîíãîë óëñ Òóñ öóâðàë íü îþóòàí õ¿í ººðºº õºãæèõ äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõýýð ñóðàëöàã÷äûíõàà áîëîìæèéã íýýæ îëîõ, øèíý ç¿éëñèéã ñóðàëöàõ òîî, ò¿¿íèéã òºãñºã÷äèéí ýçëýõ õóâü õýìæýý õýðýãöýý òýäýíä òóëæ èðñýíèéã îéëãóóëàí ìýäýýëýõ Ìîíãîëûí èðãýäèéí íýëýýäã¿é õóâèéã ýçëýõ õ¿ñýëòýé þì. Òóñ íîìûã òà á¿õýíä õ¿ðãýõýä òàë áîëñîí, ìºí ººðèéí îðîíä øààðäëàãàòàé á¿ðèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí ÌÎÕ-íû åðºíõèéëºã÷ ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã äîòîîääîî áýëòãýí Ö.Ýíõò¿âøèí, îþóòíû áàéãóóëëàãûí õàìòðàí õ¿íèé íººöèéí ñàíãàà á¿ðýí á¿ðä¿¿ëæ ÷àäàæ ç¿òãýã÷èä, ÁÑØÓ-íû ÿàìíû õàìò îëîí áîëîí áàéãàà òºäèéã¿é ãàäààäûí ºíäºð õºãæèëòýé îðîíä ãýð á¿ë, áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñò òàëàðõàëàà ýëñýí ñóðàëöàõ áîëîìæ çàëóó÷óóäûí ºìíº íýýëòòýé èëýðõèéëüå. áîëñîí. Òºðèéí äýìæëýãòýéãýýð îëîí ìÿíãàí çàëóó÷óóä ìààíü äýýä áîëîâñðëûã ýçýìøñýýð áàéíà. Ãýâ÷ äýýä ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷íèéã ÷àíàðûí ºíäºð òºâøèíä, ºíººãèéí äýëõèéí ºíäºð ìýäëýã ÷àäâàð á¿õèé èðãýäòýé ºðñºëäºõ¿éö õýìæýýíä áýëòãýæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ãýäýãòýé õýí á¿õýí ñàíàë Ìîíãîëûí îþóòíû õîëáîîíû äýä åðºíõèéëºã÷, íèéëýõ áîëîâ óó. ͯÁ-ûí Çàëóó÷óóäûí çºâëºõ õîðîîíû Ó÷èð íü äýýä áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õýò èõ çîõèöóóëàã÷ à÷ààëàë, ýðõ ç¿éí çàñâàë çîõèõ ãàæóóäàë, ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí õîöðîãäîë, îþóòíàà èðãýíø¿¿ëýõ áîäëîãî, õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí îíîâ÷ã¿é õàðèëöàà, áàãø íàðûí óð ÷àäâàð, íýí øààðäëàãàòàé íîì ñóðàõ áè÷ãèéí íººöèéí Àëàã àäóó îâîãò Õàøáàòûí ÁÀÒÑÀÉÕÀÍ õîìñäîë, äàäëàãûí ìàòåðèàëëàã áààçûí äóòàãäàë
    • ÍÎÌÛÍ ÕªÒª× ÖÀÕÈÌ ÍÎÌ ÒªÐÈÉÍ ÄÓÓËÀË ÌÎÍÃÎËÛÍ ÎÞÓÒÍÛ ÒÀÍÃÀÐÀà ÒÀËÀÐÕÀË ÈËÃÝÝËÒ Á¯ËÝà 1 __________________________________________________________________________________________________________________________ 9-134 Oþóòàí òàíüä õýðýãòýé çºâëºãºº 1.1 Ìýðãýæèëäýý ýçýí áàéÿ! 1.2 Øèíý îþóòíû àíõààðàëä 1.3 Òºãñºõ îþóòíû àíõààðàëä 1.4 Àìæèëòòàé ñóðàëöàõ àðãà óõààí 1.5 ªºðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ, Ìàíëàéëàõ óðëàã òºâ 1.6 Õè÷ýýëýýñ ãàäóóðõ õºãæèë 1.7 “Çàëóó õ¿íèé øèðýýíèé íîì” Á¯ËÝà 2 ______________________________________________________________________________________________________________________ 135-290 Õóóëü òîãòîîìæ-Îþóòàí 2.1 Áîëîâñðîëûí õóóëü òîãòîîìæ, æóðàì, ìýäýýëýë 2.2 Òºðèéí ñàíãèéí çýýë, áóöàëòã¿é òóñëàìæèéí ìýäýýëýë 2.3 Ãàäààäàä ñóðàëöàõ òýòãýëýã, çàñãèéí ãàçðûí áîëîí äîòîîäûí òýòãýëýãò õºòºëáºð 2.4 Îþóòíû øàãíàë, óðàìøóóëàë 2.5 Ìîíãîëûí îþóòíû õîëáîî 2.6 Îþóòàíä õýðýãòýé áàéãóóëëàãà, óòàñíû æàãñààëò 2.7 Îþóòíû õýâëýí íèéòëýë
    • Á¯ËÝà 3 __________________________________________________________________________________________________________________________ 247-290 ¯ð ä¿íä ÷èãëýñýí òºñºë áîëîâñðóóëæ ñàíàë áè÷èõ ãàðûí àâëàãà Á¯ËÝà 4 __________________________________________________________________________________________________________________________ 291-313 Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè Êîìïüþòåð òàéìñ 4.1 Êîìïüþòåð ñîíãîõ 4.2 Èíòåðíýò àøèãëàõ 4.3 Ãàð óòàñ 4.4 Îþóòàí òàíû ìýäâýë çîõèõ çàðèì ïðîãðàìóóä 4.5 Âèðóñèéí àþóë, ò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ 4.6 Õàìãèéí ìàðòàæ áîëîõã¿é ç¿éë 4.7 Îþóòàí õ¿íèé çààâàë ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé ñàéòóóä Á¯ËÝà 5 __________________________________________________________________________________________________________________________ 314 Õàâñðàëò 5.1 Èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæèéí òàíèëöóóëãà 5.2 Ñóðòàë÷èëãàà, ìýäýýëýë 5.3 Ýìõòãýí õýâë¿¿ëýã÷èéí òàíèëöóóëãà
    • Á ¿ëýã 1 õýðýãòýé çºâëºãºº Oþó òàí òàíüä áàéÿ! ä ýý ýçýí ýðãýæèë 1.1 Ì íõààðàë ä èíý î þóòíû à 1.2 Ø íõààðàë ä ãñºõ î þóòíû à 1.3 Òº óõààí öàõ àðãà é ñóðàë ëàã òºâ 1.4 À ìæèëòòà ë àéëàõ óð ýõ, Ìàí õºãæ¿¿ë ºðèé㺺 1.5 ª õºãæèë ãàäóóðõ ÷ýýëýýñ íîì” 1.6 Õè èðýýíèé ¿íèé ø 1.7 “Çàëóó õ
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! 1.1 ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! Íîìûí ýíýõ¿¿ õýñýã òàíüä ººðèé㺺 òàíèí ìýäýõ, òàíüä ÿìàð ìýðãýæèë òîõèðîõ, òàíûã ñýòãýëç¿é ÿìàð õýâ øèíæòýé âý ãýäãýý òàíèí ìýäýõýä òóñëàõ áîëíî. ªºðèé㺺 òàíèí ìýäýæ ìýðãýæëýý ñîíãîõ öàã áîëëîî. Íýýãýýä ¿ç Ìýðãýæëèéí ¿íý öýíý ↖ Óã ìýðãýæëýýð àæèëëàõûí òóëä øààðäàãäàõ îíöëîãóóä? Õ¿íèé àìüäðàë ýõëýëýýñýý òºãñãºë õ¿ðòýë ñîíãîëòîîð ä¿¿ðýí áàéäàã. Áèä á¿ãäýýðýý ë èõ ↖ Íàñ, õ¿éñ, íóðóó, æèí áîëîí ãàäààä áàéäàëòàé áàãà ÿìàð íýãýí õýìæýýãýýð ñàéí, ìóó ÿíç á¿ðèéí õîëáîîòîé îíöëîã ãýæ áèé þó? øèéäâýð ãàðãàæ ò¿¿ãýýðýý ìºí òèéì ñîíãîëò ↖ Øàëãàãäàæ, òîìèëîãäîæ, ýñâýë õóâèéí õèéæ áàéäàã. Òýäãýýðýýñ ìýðãýæèë ñîíãîëò íü îðîëäëîãîîð îðîõ óó? ýíý òýðã¿¿íä áàéõ íü ãàðöààã¿é. Õ¿í ÿìàðõóó àìüäðàëààð àìüäðàõàà ýíýõ¿¿ øèéäâýðèéã õýðõýí ↖ Õýäýí íàñòàé õ¿í õèéõýä òîõèðîìæòîé ãàðãàñíààð äàâõàð ñîíãîõ áîëíî. Õ¿ñýýã¿é, ýñâýë áîëîõ? íàðèéí ñóäàëãàà õèéëã¿éãýýð ñîíãîñîí ìýðãýæèë ↖ Íèéãìèéí äààòãàëòàé ýñýõ? òàíû àìüäðàëûí îí æèë¿¿äèéã ¿ã¿é õèéõ áîëíî. Òèéìýýñ ººðººñºº ýõëýýä “Áè àëü àæëûã ↖ Ìýðãýæëýýðýý äýâøèõ áîëîìæòîé ýñýõ ? ñàéí õèéæ ÷àäàõ âý?” õýìýýí àñóóõ õýðýãòýé.. ↖ Òóõàéí ìýðãýæëýýð äýâæèõ íü þóòàé õîëáîîòîé Çàëóó íàñàíäàà õ¿í àìüäðàëûí øààðäëàãààð, âý? Àæèëëàõòàé þó, àëáàí òóøààëòàé þó? íèéãìèéí ñàéí õ¿ðýý, ñàéõàí ãýð á¿ë, (õàìãèéí ↖ Óã ìýðãýæëýýñ ººð àæèë ðóó îðæ áîëîõ óó? ÷óõàë íü õóâèéí àç æàðãàë) õàìãèéí ÷óõàë áàéõ Òóõàéí ìýðãýæëèéí ýåðýã áîëîîä ñºðºã ìýðãýæëèéã ñîíãîäîã. Õèéñýí ñóäàëãààíààñ òàëóóä? ¿çýõýä 65-70 íàñàëñàí õ¿í àìüäðàëûíõàà áàðàã 40 æèëèéã ººðèéí ñîíãîñîí ìýðãýæèëäýý ↖ Óã ìýðãýæëýýð àæèëëàãñäûí õàìãèéí èõ çîðèóëæ, ò¿¿ãýýðýý àìüäàðäàã áàéíà. Ìýðãýæèë òóëãàðäàã áýðõøýýë áîëîí ýåðýã òàë íü þó ñîíãîõ ãýäýã íü ñàíàìñàðã¿é ç¿éë áàéõ ¸ñã¿é. âý? Õàðèí çºâ ìýðãýæèë ñîíãîõûí òóëä ººðèé㺺 ↖ Óã ìýðãýæëèéã õ¿ì¿¿ñ õýð õ¿íäýëæ ¿çäýã áîëîí ìýðãýæë¿¿äèéã ñàéí ìýäñýí ñóäàëñàí áàéõ áîëîõ. Àæèë îëîõ áîëîìæ? Òàíû ñîíãîõ øààðäëàãàòàé. Õ¿í ìýðãýæëýý ñîíãîõäîî äàðààõ ãýæ áóé ìýðãýæëèéí ýðýëò õýðýãöýý õýð èõ àñóóëòóóäûã ººðººñºº àñóóõ õýðýãòýé. áàéíà? Òóõàéí ìýðãýæëèéí îíöëîã þó âý? ↖ Òàíû àìüäàð÷ áóé á¿ñ áîëîí óëèðàëòàé õîëáîîòîé òàë áèé þó? Ýíý ìýðãýæëýýð àæèëëàæ áóé õ¿ì¿¿ñ àæèëëàõ õóãàöààíäàà þó õèéæ ã¿éöýòãýäýã áîëîí íààíàà ↖ Óã ìýðãýæëèéí ýðýëò õýðýãöýýòýé õàðàãäàæ áàéãàà áóñ öààíàà ÷óõàì ÿìàð õîëáîîòîéãîîð íýìýãäýõ ýñâýë áàãàñàõ àæèëëàãààòàé áîëîõûã ñóäëàõ. òàëààð ÿìàð íýã ÿðèà áàéãàà ýñýõ? ↖ Àæèëëàõ îð÷èí ÿìàð âý? ↖ Òºðèéí áîëîí õóâèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàõ áîëîìæîîñ ãàäíà õóâèàðàà àæèëëàõ áîëîìæ ↖ Òóõàéí ìýðãýæèëä àþóëòàé îð÷èí ãýæ áèé þó? õýð áàéãàà âý? ↖ Àæëûí îð÷èí õýð áîëîõûã? ↖ Óã ìýðãýæëýýð àæèëëàãñàäûí îðëîãî õýð ↖ Ãàäíà ýñâýë áàéíãà äîòîð àæèëëàäàã óó? áàéãàà âý? ↖ Ýíý ìýðãýæëèéã ýçýìøèõ ñóðãàëòûí õóãàöàà ↖ Îðëîãî äîëîî õîíîãîîð, ñàðààð, óëèðëààð õýð óðò âý? ýñâýë æèëýýð ãýæ ººð÷ëºãääºã ýñýõ? ↖ Ñóðãóóëèà òºãñººä ººð ÿìàð íýã íýìýëò Óã ìýðãýæëýýð àæèëëàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí îðîí áýëòãýë õèéõ øààðäëàãàòàé ýñýõ íóòãèéí îíöëîã øèíæ ÷àíàðààñ øàëòãààëñàí îðëîãûí ÿëãààòàé áàéäàë áèé þó? 12 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! áîëíî. ¯éëäâýðèéí òîì æèæãýýñ ¿ë õàìààðàí á¿õ êîìïàíèóä ýíý ñàëáàðò çºâëºõ ìýðãýæèëòýí àâ÷ àæèëëóóëàõ áîëíî. ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí çºâëºõ ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí çºâëºõ õýìýýõ ìýðãýæèë äýëõèéä ýíý òýðã¿¿íèé ìýðãýæë¿¿äèéí íýã áîëñîí ÷ ìàíàé îðîíä òºäèéëºí ñàéí Õàðèí îäîî õàìòäàà çàðèì ìýðãýæë¿¿äèéí îíöëîã ìýäýõã¿é áàéíà. ßìàð íýã áîëîí èðýýä¿éä ÿìàð áàéõ òàëààð ñîíèðõîöãîî¸. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ¿åä ãàçàð çýðýã ¿ë õºäëºõ Ñýòã¿¿ë÷, Îëîí óëñûí õàðèëöààíû òýíõìèéã õºðºíãèéí ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýýã òîäîðõîéëäîã òºãñºã÷èä áîëîí ÿìàð íýã ñýäâýýð ìýðãýæèæ óã ìýðãýæèë àëèâàà ¿éëäâýðèéí ãàçàð áîëîí áóé ñóðàëöàã÷èä ººðèéí ìýðãýæëèéí òóðøëàãûã êîìïàíèé ¿íýëãýýã ÷ õèéõ áîëîìæòîé áàéäàã. àõèóëàõûí òóëä ýíýõ¿¿ ìýðãýæëèéã ñîíãîæ áîëíî. Áàðóóíû îðíóóäàä áàíêíû áàòëàí äààëòòàé Àæèëëàõ îð÷èí íü òåëåâèç ðàäèî áîëîí ñîíèí õîëáîîòîéãîîð äýëãýðýíã¿é áîëæ áóé ¿ë õºäëºõ ñýòã¿¿ë, ìýäýýëëèéí àãåíòëàãóóä áàéõ áîëíî. õºðºíãèéí çºâëºõèéí ìýðãýæèë ìàíàé îðîíä ÷ Õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýëýë õ¿ðòýõ õýðýãöýý íü èðýýä¿éä õ¿÷ýý àâàõ òºëºâòýé áàéíà. óëàì íýìýãäýõ ìàãàäëàëòàé. Òèéìýýñ áè÷ãèéí Õ¿íñíèé ìýðãýæèëòýí áîëîí ä¿ðñò ìýäýýëýë, õýâëýë óëàì ÷óõàë áîëíî. ªíººãèéí ñýòã¿¿ë÷èä ÿíç á¿ðèéí ÷èãëýëèéí äàãóó Õ¿íñíèé ìýðãýæèëòí¿¿ä õîîë õ¿íñíèé àþóëã¿é óëàì ÷àäâàðæèæ áàéíà. Èíãýñíýýð ñýòã¿¿ë÷äèéí áàéäàë, ºäºðò õýðýãëýõ õ¿íñíèé íýð òºðºë, “á¿õ ç¿éëèéã ìýääýã” ãýñýí òîäîðõîéëîëò ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàõèí õàìãààëàõ, òýíöâýðòýé ò¿¿õ áîëîí ¿ëäýæ ýõýëëýý. Á¿õ òºðëèéí çîõèîí õîîëëîëò çýðýã ñàëáàðò àæèëëàäàã. Ýíý òºðëèéí á¿òýýã÷, ¿éëäâýðëýëèéí ìýðãýæèëòýí Èõ, äýýä ìýðãýæèë ìàíàé îðîíä ÷ ãýñýí øèíýýð áèé áîëæ ñóðãóóëèóäûí ýëåêòðîíèêèéí èíæåíåðèéí áàéãàà þì. Õºãæèíã¿é îðíóóäàä õýò òàðãàëàëò àíãèóäàä 3-ð äàìæààíààñ íü ýõëýí ìèêðî áîëîí çîõèñã¿é õîîëîëò çýðýã íü íèéãìèéí ýëåêòðîíèêèéí õè÷ýýë çààæ ýõýëäýã. Á¿õ òºðëèéí àñóóäàë áîëñîí òóë íýëýýä ò¿ãýýìýë ìýðãýæèëä çîõèîí á¿òýýã÷, èíæåíåðèéí ìýðãýæë¿¿äèéã òîîöîãääîã. ýçýìøèõ áîëîìæòîé. Ìàíàé óëñàä ØÓ-û õ¿ðýýëýí Êîìïüþòåðèéí èíæåíåð áîëîí èõ äýýä ñóðãóóëèóäààñ ãàäíà àæèëëàõ îð÷èí õýäèéãýýð õÿçãààðëàãäìàë ÷ ãýñýí äýëõèé Êîìïüþòåðèéí èíæåíåð¿¿ä êîìïüþòåðèéí äàõèíä ýëåêòðîíèêèéí ÷èãëýëèéí ìàø îëîí øèíý ñèñòåìèéí á¿òýö, ò¿¿íèé òîãòîëöîî, õýðõýí ñàëáàðóóä íýýãäýæ áàéãàà áºãººä ìàíàéõàí ÷ õºãæ¿¿ëýõ, àøèãëàëò çýðýã àæëóóäûã õèéæ ãýñýí ýíý ñàëáàðò õ¿÷ýý ñîðèõ áîëîìæòîé. ã¿éöýòãýäýã. Ýíý ñàëáàðò àìæèëòàä õ¿ðýõèéí òóëä õàðüöàíãóé ñýòãýõ ÷àäâàðòàé, ëîãèê ñýòãýëãýý, Ýð¿¿ë ìýíä, áàòëàí õàìãààëàõ áîëîí áàéãàëü àíõààðàë áîëîí òýâ÷ýýðòýé áàéõ øààðäëàãàòàé. õàìãààëàë Áàéãàëü îð÷íû áàêàëàâðûí çýðýã ªíºº ¿åä êîìïüþòåðèéí ìýðãýæëýýð òºãñºã÷èä àâñàí áîë ¿ðãýëæë¿¿ëýýä ìåíåæåðèéí ÷èãëýëýýð àæèë îëäîõã¿éí çîâëîí áàéõã¿é. Òºðèéí áîëîí ìàãèñòðèéí çýðýã õàìãààëàõ õýðýãòýé. Áóñàä õóâèéí õýâøëèéí àëü ÷ ñàëáàðò ìýäýýëýë áýëòãýõ, òºðëèéí èíæåíåð¿¿äýýñ ÷ ãýñýí ýíý ñàëáàðò ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ ìýðãýæèëòýí, ñèñòåìèéí øèëæèí îðîõ áîëîëöîîòîé. Ýíý ìýðãýæëèéí àæèëòàí áîëîí êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì õ¿ì¿¿ñ àæëûí áàéðàíä àæèëëàæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí õàíãàìæòàé õîëáîîòîéãîîð ñàéí àæèëòàé áàéõ ýð¿¿ë ìýíäýýñ ãàäíà òóõàéí áàéãóóëëàãà íü áîëîìæòîé. áàéãàëü îð÷èíä õýð õîð õºíººëòýé àæèëëàæ áàéãààã áàñ äàâõàð õÿíàäàã. ¯éëäâýðëýëèéí ¿éë Áèîõèìè àæèëëàãàà íýìýãäýæ, øèíý ¿éëäâýð, áàéãóóëàìæ Áèîõèìè íü áèîëîãèéí áèåò¿¿äèéí çîõèîí àøèãëàëòàíä îðîõûí õýðýýð ýíý ñàëáàðûí áàéãóóëàëò, á¿òýö òîãòîëöîîã ìîëåêóëèéí ìýðãýæèëòýí óëàì ýðýëò õýðýãöýý èõòýé áàéõ òºâøèíä ñóäàëäàã øèíæëýõ óõààíû ñàëáàð ÎÞÓÒÀÍ 2009 13
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! áºãººä øèíæëýõ óõààíû ìàø îëîí ñàëáàðòàé àæèë çàëóóñûã õ¿ëýýæ áàéíà. Íýã ¿åä ýì÷, áàãø, èõ îéðõîí õîëáîîòîé áàéäàã. Àìüä áèåòèéí èíæåíåð õàìãèéí ÷óõàëä òîîöîãääîã áàéñàí áîë àìüäðàëûí îíöëîãòîé õîëáîîòîé õèìè, áèîëîãè, ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýíý ÷óõëóóäûí õ¿ðýý íýëýýä ôèçèê çýðýã øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðóóä, ýð¿¿ë òýëæ áàéíà. ×óõàëä òîîöîãäîæ áàéñàí çàðèì ìýíäèéí ñàëáàð, õîîë õ¿íñ áîëîí îð÷íû ýð¿¿ë ìýðãýæë¿¿ä îäîî ÷ áàéð ñóóðèà àëäààã¿é áàéíà. àõóé çýðýã ñàëáàðóóäàä òåõíîëîãèéí áîëîí Õàðèí øèíý òºðëèéí ìýðãýæë¿¿ä áèé áîëîõîä øèíæëýõ óõààíû øààðäëàãàòàé ñóäàëãààã õèéäýã, ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí ¿¿ðýã ÷óõàë áèëýý. ¿ð á¿òýýëòýé àæèëëàõ ñàõèëãà áàò á¿õèé, õóâèéí Ìýäýýæ ÀÍÓ íýí òýðã¿¿íä áàéíà. ÀÍÓ-ûí 2000 îðîëöîî ºíäºðòýé õ¿íèé íººöèéã á¿ðä¿¿ëýõèéí îíîîñ õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëò èíæåíåðèéí òóëä áàêàëàâðûí áîëîí ìàãèñòðèéí òºâøíèé õýðýãöýý ìàø îëîí ñàëáàðò áèé áîëîõûã äîõèîëæ ìýðãýæèëòýí áýëòãýõýä óã ñàëáàðûí îíöëîã, áàéíà. çîðèëãî íü îðøäîã. Õàðèí ýíýõ¿¿ õºðºí㺠îðóóëàëòûã á¿òýýãäýõ¿¿íèé Òºãñºã÷èä íü õ¿íñ, ýì òàðèà, áàéãàëèéí áîëîí áîëîâñðóóëàëò áîëîí ¿éëäâýðëýë, òýýâýðëýëò, ýð¿¿ë ìýíäèéí øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðò õèìèéí ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè, õàðèëöàà áîëîí ìýðãýæèëòýí, õºäºº àæ àõóéí ýì, áýëäìýë, ãîî áèîòåõíîëîãè ãýñýí çóðãààí ¿íäñýí á¿ëýãò õóâààí ñàéõíû áîëîí ñàâàí, óãààëãûí ¿çýæ áîëíî. Îéðûí èðýýä¿éä íóíòàãíû ¿éëäâýð¿¿äýä ìàøèí, ìåõàíèçì, êîìïüþòåð, áîëîí îð÷íû ñóäàëãààíû òºâ, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éëäâýðëýë, áàéãàëü õ¿ðýýëýí, ëàáîðàòîðóóäàä îð÷íû áîëîí õèìèéí èíæåíåð ñóäëàà÷, øèíæýý÷èéí àæëûã çýðýã ìýðãýæë¿¿ä ÷óõàëä òîîöîãäîõ õèéæ ã¿éöýòãýõ áîëîìæòîé. áîëíî. ̺í ìåíåæåð, ¿íýëãýýíèé Áîëîâñðîëûí õàðèëöàà ìýðãýæèëòýí, êîìïàíèò àæèë, áîëîí òºëºâëºëò Ýíý óðàìøóóëëûí øèíæýý÷èä, ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿ä íü ÷àíàðûí èíæåíåð áîëîí çàãâàð áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäàä ñóäëàà÷èä ýðýëò èõòýé áàéõ áîëíî. ñóðàëöàãñäàä ìýäëýã ÷àäâàð, Ñóäàëãààãààð òåõíîëîãèéí õºãæèë îëãîæ, çàí ÷àíàð òºëºâø¿¿ëæ, ìýðãýæë¿¿äýä íºëººëæ áóé íü ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òîãòîîãäæýý. Òóõàéëáàë Àíãëèä òóëä øààðäëàãòàé ñóðàëöàõ øèíýýð áèé áîëñîí áàéãóóëëàãóóäûí îð÷èí, áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ 73% íü òåõíîëîãè ñóóðüòàé áàéñàí áîëîìæèéã ñóäëàõ, òºëºâëºõ çýðýã àæëóóäûã áºãººä òýäíèé õàéæ áóé ìýðãýæèëòí¿¿äèéí 58%-ã õèéíý. Òºãñºã÷èä èõýíõäýý áîëîâñðîëûí íü òåõíîëîãèéí ìýäëýãòýé õ¿ì¿¿ñ ýçýëæ áàéæýý. áàéãóóëëàãóóäûí íèéãìèéí àæèëòàí þì óó, Åð íü îéðûí èðýýä¿éä õàðèëöàà õîëáîî, ýëåêòðîíèê, áîëîâñðîëûí ìýðãýæèëòýí, áàãø, ñóðãàí êîìïüþòåð áîëîí õîëáîîíû òåõíèê÷äèéí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ áîëäîã. ýðýëò õýðýãöýý ºíäºð áàéõ ìàãàäëàëòàé áàéíà. Ýíý ìýðãýæèë, èðýýä¿éä åðºíõèé áîëîâñðîëä ¯íýëãýýíèé ìýðãýæèëòí¿¿ä êîìïàíèóäûí “í¿äíèé õóâèéí ñóðãóóëèóä íýìýãäýõ òóñàì ìàø ÷óõàëä öºöãèé” áàéõ áîëíî ¯íýëãýýíèé ìýðãýæèëòí¿¿ä òîîöîãäîõ áîëíî. Òàðõèíû ìýñ çàñàë÷, îíêîëîã øèíý áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í çàõ çýýëä ãàðàõààñ ºìíº (õàâäàð ñóäëàà÷) áîëîí ñýòãýë ç¿é÷èä Èðýýä¿éä áîäèò ¿íý, ¿íýëãýýã òîãòîîõ òàëààð ìàø èõ ÷óõàë ýð¿¿ë ìýíä, àíàãààõ óõààíû ìýðãýæèëòí¿¿ä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áºãººä õóäàëäàà ¿ðãýëæ ÷óõàë ãÿëàëçñààð áàéõ áîëíî. Ò¿¿íèé äóíäààñ òàðõèíû áàéäàã ºíºº ¿åä áîëîí èðýýä¿éä òýä áàéíãà ìýñ çàñàë÷ èðýýä¿éí õàìãèéí ÷óõàë õ¿í áàéõ ýðýëò õýðýãöýýòýé ë áàéõ áîëíî. Áèîòåõíîëîãè áîëíî. ¯¿íèé øàëòãààí íü ñòðåññ, äåïðåññ áîëîí Áèîëîãèéí ìýðãýæèë ýçýìøñýíèé äàðàà ìîëåêóë ÿäàðãàà óéòãàð, ãóíèã òàðõèíä íºëººëºõ íü èõ áèîëîãè áîëîí ãåíåòèêèéí ÷èãëýëýýð ìàãèñòð áîëíî. ̺í õàâäàð ñóäëàà÷èä, àëèâàà ºâ÷íèé çýðýã õàìãààëàõ õýðýãòýé. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð, øàëòãààíûã ñóäàëäàã ãåíåòèê÷èä, àìüäðàëûí èõ, äýýä ñóðãóóëü áîëîí õ¿ðýýëýí, ñóäàëãààíû òºâ, àëèâàà àñóóäàëä íóõëàãäñàí õ¿ì¿¿ñò òóñàëäàã ëàáîðàòîðóóä àæëûí ãîë áàéð áàéõ áîëíî. Ýíý ñýòãýë ç¿é÷èä, õàìãèéí èõ ýðýëò õýðýãöýýòýé òºðëèéí ìýðãýæèëòýé õ¿í äýëõèéä ºäðººñ ºäºðò õ¿ì¿¿ñ áàéõ áîëíî. Èðýýä¿éí ìýðãýæë¿¿ä ¿íý öýíýòýé áîëíî. ªºðèéí á¿òýýñýí ÿìàð íýã Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòòàé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íäýý ïàòåíò àâàõ íü òýäýíä ìàø õîëáîîòîéãîîð ìýðãýæëèéí òºâøíèé îëîí èõ îðëîãî àâ÷ðàõ áîëíî. 14 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! ÎÞÓÒÀÍ 2009 15
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! Çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ àðãóóä 4. Äàðààãèéí ÷óõàë àëõàì áîë òà ººðòºº ºäºð á¿ð 15 ìèí ãàðãàæ, òóõàéí ºäºð þó õèéæ Çîðèëãî íü õ¿íèé àìæèëò, àç æàðãàë, ñàéí ñàéõàí á¿òýýñíýý, þóã õèéæ äóóñãàñàí, ÿìàð àìæèëò á¿õíèé ýõ áóëàã íü áèëýý. Òýãâýë òà çîðèëãîòîé ãàðãàñíàà áè÷èæ áàéõ þì. Ýíý àëõàì òàíû þó? Òà çîðèëãîî õýðõýí òîäîðõîéëäîã âý? àìüäðàëûã ¿íýõýý𠺺ð÷èëæ ÷àäíà ãýäýãò òà Çîðèëãî õ¿íèéã àìæèëòàíä õ¿ðãýäýã ãîë õ¿÷èí èòãýýðýé. Ýíý àëõàìûã õèéäýã õ¿ì¿¿ñ ìàø ç¿éë ãýäýã. Çîðèëãîã¿é õ¿í ñàëõèíû àÿñààð áàãà áàéäàã ãýäãèéã òà ìýäýõ áàéõ. Èíãýæ õºäëºõ öààñ àäèë áàéäàã ÷ ãýæ õýëäýã. Ãýõäýý áè÷ñýíýýðýý òà ººðèé㺺 èäýâõæ¿¿ëæ áàéãàà çîðèëãî òàâèíà ãýäýã íü çºâõºí òýãíý, èíãýíý ãýæ õýðýã. ßâààíäàà òà ººðèé㺺 çîðèëãîäîî õýëýõ áóñ, õàðèí ÿàãààä òóõàéí ç¿éëèéã çîðèëãîî àëõàì àëõàìààð îéðòîæ áàéãààã ìýäðýõ áîëãîõ áîëñîíîî ìýääýã, õýðõýí çîðèëãîäîî áîëíî. 30 õîíîã èíãýæ áè÷ñýíèé äàðàà òà õ¿ðýõ, çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä ÿàõ ¸ñòîé ãýýä èíãýæ áè÷èõã¿éãýýð óíòàæ ÷àäàõàà áîëèõ á¿õ ç¿éë òîäîðõîé áîëãîõ ¸ñòîé áàéäàã áàéíà. áîëíî. Ãýòýë õ¿ì¿¿ñ çîðèëãûã çºâõºí òîëãîéäîî áîäîæ ÿâàõ ¸ñòîé ç¿éë ìýòýýð áîääîã. Ãýòýë çîðèëãûã 5. Òàíä çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ áîëîìæèò ìº÷ çºâõºí áîäîæ ÿâàõ íü õèé õîîñîí ìºðººäºë ë èðýõ áàéõ ãýæ òà õ¿ëýýäýã ¿¿? ×óõàì õýçýý áîëîí õóâèðäàã. òýð ìº÷ íü èðýõèéã ÿàæ ìýäýõ þì áý ãýæ òà áîäîæ áàéãàà áàéõ. Òýãâýë òýð ìº÷ íü “ ßã Ýíýõ¿¿ çºâëºãººã óíøñàíûõàà äàðàà òà îäîî” þì. Ìèíóò ñåêóíä òóòàì òàíä ÷óõàë çîðèëãîòîé ÿâæ áàéñàí óó, ýñâýë çºâõºí ìº÷ áàéõ ¸ñòîé. Òà õýçýý ÷ çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ìºðººäºæ ÿâñàí óó ãýäãýý ìýäýõ áîëíî. ¿éëäýëèéã õèéæ áîëíî. Õýçýý ÷ ýðòýäíý ãýæ 1. Çîðèëãî òîäîðõîéëîõ ÿâöàä õèéõ ¸ñòîé ¿ã¿é. Ìàðãààø ãýæ á¿¿ õýë. Äàâàà ãàðèãààñ õàìãèéí àíõíû áºãººä õàìãèéí ÷óõàë àëõàì ýõýëíý ãýæ á¿¿ õýë. Ãàãöõ¿¿ ÿã îäîîíîîñ ýõëýõ áîë çîðèëãîî áè÷èõ. Çîðèëãîî áè÷ñýíýýð òàíû ¸ñòîé. çîðèëãî çºâõºí áîäîë òºäèé áàéõàà áîëèíî 6. Òà ¿ð á¿òýýëòýé áàéõûí òóëä àëèâàà ç¿éëèéã ãýñýí ¿ã þì. Ãýõäýý çºâõºí çîðèëãîî áè÷èõ õîéø òàâüäàã çàíã õàÿõ õýðýãòýé. Õýðâýý òàíä íü õàíãàëòòàé áèø. Òà çîðèëãîî áè÷èõäýý “ èéì çàí áàéãàà áîë äàðààõ àðãààð çàñàæ òýãìýýð áàéíà, òýãíý èíãýíý ãýæ áè÷èõýýñýý áîëíî. èë¿¿ çîðèëãîî ÿã òîäîðõîé áàéäëààð áóþó ÿã ÿìàð áàéõûã íü íàðèéí òºëºâëºæ áè÷ñýí Äàðààãèéí óäàà òà ººðèé㺺 ÿìàð íýã ç¿éëèéã áàéõ ¸ñòîé áàéäàã. Ãýòýë õ¿ì¿¿ñ çîðèëãîî õîéøëóóëàõ ãýæ áóéã ìýäýõ àâààñ öààñ ãàðãààä áè÷íý ãýäãèéã ãàíö ºã¿¿ëáýðýý𠺺ðèéí áè÷èõ õýðýãòýé. Òà õóâöàñíû ø¿¿ãýýãýý ÿíçëàõ õ¿ñëýý áè÷èõòýé àäèë ãýæ áîääîã þì. ãýæ áàéíà. Ãýòýë òàíä çàâ ãàðàõã¿é þì øèã ñàíàãäàæ, ò¿¿íèéã õèéâýë ºäºð ºíãºð÷èõ þì 2. Çîðèëãîî áèåë¿¿ëæ ýõëýõýýñýý ºìíº òà øèã ñàíàãäàæ áàéâàë : ººðººñºº äàðààõ àñóóëòûã àñóóõ ¸ñòîé. Ãýõäýý òà ìàø çºâ, áºãººä ¿íýí õàðèóëàõ ¸ñòîé þì. 7. Òàíû ¿ð á¿òýýìæèéã 125%-ð äýýøë¿¿ëýõ àðãà. Ýñ òýãâýýñ çîðèëãîäîî õ¿ðýõ çàì òàíü áóðóó Òà õèéæ áóé ç¿éëýýñýý òààøààë àâàõ ¸ñòîé. áîëîõ áîëíî. ªºðòºº ñîíèðõîëòîé áàéäëûã áèé áîëãî. Òà ÿàãààä òóõàéí çîðèëãûã ñîíãîñîíîî Õýðâýý òà ºäºðò 3 õóóäàñ þì áè÷äýã áîë 4 ìýäýõã¿é áàéõ íü òàíûã äóóñàí äóóñòàë õóóäàñ þì áè÷èæ ÷àäàõ ýñýõèéã øàëãàæ, çîðèëãûíõîî òºëºº ÿâàõã¿éã èëòãýæ áàéãàà õýðýã ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. Òýãýõýýð òà ÿàãààä òóõàéí çîðèëãûã ñîíãîõ áîëñíîî òîäîðõîé øàëòãààíóóäààð íü äàðààëóóëàí áè÷èõ ¸ñòîé. Õýäèé÷èíýý áàéõ òóñàì òà çîðèëãîäîî ¿íýí÷ áàéíà ãýñýí ¿ã. 3. Òà çîðèëãîî “òîì òàâüæ”, õàðèí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ çîðèëòóóäàà áàãà áàãààð õèéõ ¸ñòîé. Èíãýõ íü òàíûã çîðèëãîòîé òàíü áàéíãà õîëáîæ áàéõ áîëíî. Òýãýõýýð òà áàéíãà èäýâõòýé áàéäàëä áàéõûí òóëä ºìíºõ îðîé íü ìàðãààø þó õèéõ áèëýý ãýäãýý á¿ãäèéã íü áè÷èõ õýðýãòýé áàéäàã þì. 16 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! ººðèé㺺 ñîðèõ õýðýãòýé. Òýãýýä ººðèé㺺 6. Íàðûã òàë çóðñàí áîë íàéç íºõºä áàãàòàé, õè÷íýýí õóóäàñ áè÷èæ ÷àäàõûã øàëãàæ áîëíî çîæèã , á¿òýí áàéâàë ýñýðãýýðýý. Òàâààñ äîîø ø¿¿ äýý. Òà ¿ð ä¿íã íü õàðààðàé. Òà îäîî öàöðàãòàé áîë ìàø èõ ãàíöààðäìàë áàéäàã. õèéæ áàéãààãààñàà 125% ààð èë¿¿ ç¿éëèéã Öàöðàã íü 5-9 ûí õîîðîíä áàéâàë íýã èõ íàéç õèéæ ÷àäíà. Ýíý òàíû àìüäðàëûã á¿õëýýð íü íºõºäã¿é. Õàðèí 9-ººñ äýýø öàöðàãòàé áîë ººð÷ëºõ áîëíî. Òýãýõýýð òà õàìãèéí ãîë íü íàéç íºõºä îëîíòîé àæýý. àëèâàà àæëûã ñîíèðõîëòîé áîëãîõ õýðýãòýé. 7. Ãàíö õîíü çóðñàí áîë ÷è ìàø èõ õîéðãî, õàðèí õîò ä¿¿ðýí õîíü çóðñàí áîë ìàø àæèëñàã. Èíãýýä òà çîðèëãîäîî õ¿ðýõ, çîðèëãîî çºâ 8. ̺í ìàøèí íü çàì äýýðýý ÿâæ áàéâàë Òýð òîäîðõîéëîõ 7 àðãààñ ñóðàëöëàà. õ¿í ìàø èõ ýìõ öýãöòýé õ¿í àæýý. Îþóòàí òà ººðèé㺺 òîäîðõîéë. ×è ÿìàð òåìïåðàìåíòòàé âý? Ñîíæîîãîî ýõëýõèéí ºìíº Òà: Àñóóëòóóäûí 15-ààñ äýýø àñóóëòàíä òèéì ãýæ 1. Óóë õàðèóëñàí áîë òà ººðèéíõºº çàí õàðàêòåðèéã 2. Ìîíãîë ãýð îëæ ÷àäíà. 3. Àâäàð Äîîðõ àñóóëòûí 16-20 íü “+” áîë òà òýð 4. Ãîë òåìïåðàìåíòàä õàðúÿàëàãäàíà. 5. Çàì 6. Íàð Õîëåðèê 7. Ìàøèí 1. Òîãòâîðã¿é áàéíãà õºäºëæ ãàð õóðóóãàà 8. Õîíü. Ýäãýýðèéã öàãààí öààñàí äýýð çóð îðoëääîã. Îäîî õàðèí... 2. Îìîãòîé, îãöîì óóðòàé. ªºðèé㺺 ñîíæîîä ¿çýýðýé 3.Òýâ÷ýýðã¿é, áèåý áàðüæ ÷àääàãã¿é. Îäîî çóðñàí çóðãàà ñàéí àæ. Èíãýýä ä¿ðñëýë 4. Øèéäýìãèé, ñàíàà÷èëãàòàé. á¿ðèéã õýðõýí çóðñàí áàéäëààð íü ÷èíèé çàíã 5. Ǻð¿¿ä òîäîðõîéëíî. 6. Màðãààíä öýöýí äèéëýõ ãýæ 1. Óóë ÷èíü øîâõ îðîéòîé îðîëääîã áàéâàë ÷è ìàø çîðèãòîé 7. Yå ¿å ãýíýòèéí ¿ñðýíã¿é áàéäëààð þì. Õýðýâ ìîõîî îðîéòîé ò¿ðãýí àæèëëàäàã áàéõ þì áîë õóë÷ãàð 8. Íèé íóóã¿é, øóëóóí øóäàðãà áóñäûã àÿëäàí äàãàëäàã÷ 9. Àç òóðøèõ äóðòàé àæ. Õîëèìîã áàéâàë ÷è 10. ªñºðõºæ óóðëàõ íü îëîí îð÷èíòîéãîî ãàéõàëòàé 11. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íòºé, õýë îðøèí çîõèöîõ ÷àäâàðòàé ÿðèà îãöîì ò¿ðãýí þì áàéíà. 12. Õýð¿¿ë÷ çîäîîí÷ 2. Çóðñàí ãýðèéí ÷èíü õààëãà 13. Áóñäûí äóòàãäëûã òýâ÷èæ äýëãýýñòýé, ÿíäàíãààñ íü ÷àääàãã¿é. óòàà ãàð÷ áàéâàë ÷è ìàø 14. Ò¿ðýìãèé, äýýðýíã¿é çàõèðàíãóé íýýëòòýé èëýí äàëàíã¿é þì 15. Ãàð í¿¿ðíèé õºäºë㺺í èõ áàéíà. Õýðýâ ýíý á¿ãäèéã ÷è 16. Ò¿ðãýí áîäîæ øèéääýã çóðààã¿é áîë ãàíöààðäìàë, 17. Øèíý ç¿éëä óäààí äàñäàã çîæèã çàíòàé áàéæ òààðàõ íü. 18. Çîðèëãîäîî òóóøòàé õ¿ðäýã 3. Àâäàðûã öîîæòîé çóðñàí áîë ÷è èõ õàðàì÷ 19. Àëõàà ãèøãýý îãöîì ò¿ðãýí ààøòàé. Õàðèí àâäàðíû ÷èíü õààëãà íü 20. Ààø çàí ò¿ðãýí õóâüñàæ ººð÷ëºãääºã. äýëãýýñòýé áàéõ þì áîë èõ ºãººìºð ñàéõàí Ñàíãâèíèê ñýòãýëòýé áàéõ þì áàéíà. 4. Ãîë íü ãýðýýñýý õîë áàéõ þì áîë ÷è àæèëñàã, 1. Õºãæèëòýé áàÿð áàÿñãàëàíòàé, ÷àíãà îéð áàéõ þì áîë èõ çàëõóó. õºõºðäºã 5. Çàìûã ãýðýýñ õîë çóðñàí áàéâàë ÷è 2. Ýð÷ õ¿÷òýé àæèëñàã ìýäýýëëëýýñ èõ õîöîðäîã áîëõè þì áàéíà. 3. Ýõýëñíýý äóóñãàõã¿é îðõèõ íü ýëáýã Õàðèí ãýðýýñ îéðõîí çóðñàí áàéâàë 4.ªºðèé㺺 õýò ¿íýëäýã ìýäýýëëèéã öàã àëäàëã¿é àâ÷ ÷àääàã àæýý. 5. Àëèâààã ò¿ðãýí îéëãîæ òóñãàæ àâäàã 6. Ñîíèó÷, òîãòâîðòîé. ÎÞÓÒÀÍ 2009 17
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! 7. Àëèâààä çîâæ øàíàëàõ íü áàãà 8. ßìàð ÷ íºõöºëä àìàðõàí äàñàæ çîõèöäîã 9. Øèíýëýã àæèëä äóðòàé 10. Ñîíèðõîëã¿é þìíààñàà àìàðõàí õºíäèéð÷ õîëääîã 11. Íýã àæëààñ íºãººä àìàðõàí øèëæèæ çîõèöäîã 12. Çîõèîí áàéãóóëàõ äóðòàé 13. Íèéòý÷ , óðèàëãàõàí, íýðýëõýæ ýìýýäýãã¿é 14. Òýñâýðòýé òóóøòàé, àæèëëàõ ÷àäâàð ñàéí 15. Í¿¿ð ãàðûí õºäºë㺺í îðîëöóóëàí ò¿ðãýí ÷àíãà ÿðüäàã 16. Áèåý áàðüæ ýçýìäýõäýý ñàéí 10. ßðüæ áóé õ¿íèéõýý çàí òºëºâò çîõèöäîã 17. Öîâîî ñýðãýëýí ààø çàíòàé 11. ªðºâ÷ ýìçýã óÿí ñýòãýëòýé 18. Ò¿ðãýí óíòàæ àìàðõàí ñýðäýã 12. Ñàéøààë ø¿¿ìæëæëä ìýäðýìòãèé 19. Ýìõ öýãö ìóó, Þìûã ÿàð÷ øèéääýã 13. ªºðòºº áîëîí áóñäàä ºíäºð øààðäëàãà 20. Çàðèìäàà ºíãºö õèéñâýð øèéääýã òàâüäàã Ôëåãìàòèê 14. Õàðäàæ ñýðäýõ òàëòàé 1. Ýìõ æóðàìòàé , Íÿìáàé 15. ªâ÷èí çîâëîíä ýìçýã 2. Àëèâààä óë ñóóðüòàé õàíääàã 16. Õýò ãîìäîìòãîé 3. Áîëãîîìæèëäîã, áîäëîãîòîé 17. Áîäîë ñàíàëàà áóñàäòàé õóâààëöäàãã¿é, 4. Õ¿ëýýöòýé íèéòý÷ áèø 5. Õîîñîí ÷àë÷èõ äóðã¿é , Yã äóó öººòºé 18. Èäýâõ ñàíàà÷èëãà áàãàòàé 6. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áàãà, Õýë ÿðèà æèãä 19. Äóóëãàâàðòàé õ¿ëöýíã¿é òîãòóóí 20. Áóñäààð òóñëóóëæ ºðºâä¿¿ëýõ äóðòàé 7. Í¿¿ð ãàðûí õºäºë㺺í áàãà 8. Óäààí îéëãîæ ñàéí òîãòîîäîã. ÁÈ×ÃÈÉÍ ÕÝÂÝÝÐ Õ¯ÍÈÉà ØÈÍÆÈÕ: 9. Ýõýëñíýý ã¿éöýýäýã Õ¿íèé áè÷ãèéí õýâýýð õóâü õ¿íèéã òîäîðõîéëæ 10. Õ¿÷ ÷àäëàà äýìèé ¿ðäýãã¿é áîëíî. 11. Õýâøñýí äýã æóðìàà õàòóó ìºðääºã 12. Ñýòãýëèéí õºäëºãººíºº áàðüæ ÷àääàã ↖ Öààñíûõàà ç¿¿í òàëä èë¿¿ èõ çàé ¿ëäýýñýí 13. Ñàéøààë ø¿¿ìæëýëä ýìçýã áàéâàë àëèâààä ñàíàà÷èëãàòàé, á¿òýýë÷, áèå 14. ªºðèé㺺 äîîãëîõ øîîëîõûã òîîäîãã¿é äààñàí áàðäàì çàíòàé õ¿íèé øèíæ. 15. Ñîíèðõîë õàðüöàà òîãòâîðòîé ↖ Öààñíûõàà áàðóóí òàëûí õîîñîí çàéã ç¿¿íýýñýý 16. Íýã ¿éëýýñ íºãººä øèëæèõäýý óäààí ºðãºí ãàðãàäàã áîë èðýýä¿éäýý ñàíàà çîâäîã 17. Õ¿í á¿ðòýé æèãä õàðüöäàã èòãýë çîðèã ìóóòàé õ¿íèé øèíæ. 18. Øèíý íºõöºëä äàñ÷ çîõèöîõäîî áýðõøýýäýã 19. Çîâëîí ºâ÷èíä òýâ÷ýýðòýé ↖ Áè÷ñýí ç¿éëèéíõýý äýýä òàëä èõ çàé ¿ëäýýñýí 20. Óóð óöààðã¿é áîë è÷èìõèé, áàãà ýñâýë îãò çàé ¿ëäýýãýýã¿é áîë çîðèìîã, ýëãýìñ¿¿ áàñ õýíýãã¿é õ¿íèé Ìåëàíõîëèê øèíæ. 1. Á¿ðýã è÷èìõèé ↖ Äîîä òàëäàà èõ çàé ¿ëäýýñýí áîë àëèâààä 2. Øèíý íºõöºëä ñàíäàð÷ òýâääýã õèéñâýð ñýòãýëãýýãýýð õàíääàã õ¿íèé øèíæ àæ. 3. Òàíèõã¿é õ¿íýýñ áèø¿¿ðõýæ áýðõøýýäýã Õàðèí äýýä òàëäàà áàãàã¿é çàé ¿ëäýýñýí áîë 4. Õ¿÷èíäýý èòãýõã¿é áýðõøýýäýã þìàíä áîäëîãîòîé õàíääàãèéã ãýð÷èëíý. 5. Ãàíöààðäëûã àìàðõàí äàâäàã ↖ Yã, ¿ñýã, ìºð¿¿ä õîîðîíäîî õîë çàéòàé 6. Àìæèëòã¿é ç¿éëä àìàðõàí ãóòàð÷, Ñýòãýëýýð áîë áèå äààñàí, õýíýýñ ÷ õàðààò áóñ õ¿í óíàäàã áîëîëòîé. 7. Áîäëîãîøèð÷ ãèå¿ðõýõ äóðòàé 8. Àìàðõàí ÿäàðäàã ↖ Yñýã íü ºðãºí áîë íàéç íºõðèéí òóñ äýìèéã 9. Õýë ÿðèà ñóë 纺ëºí ýðýëõèéëäýã, ºíäºð áîë íèéòý÷, áóñäûí 18 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! àíõààðëûí òºâä áàéõ ºâ÷èíã íàìäààã÷, áèåèéí õàëóóí, öóñíû äàðàëò äóðòàé. áàãàñãàäàã áîëîõûã áàòàëäàã. Áàñ ºðãºí óóäàì áà ñýð¿¿íèéã ìýäðýõ áîëîìæ îëãîíî. Öýíõýð ↖ Æèæèã ¿ñãèéí õýìæýý ºí㺠áàñ òýâ÷ýýð õàòóóæëûí ºíãº. Ýìýãòýé÷¿¿ä õî¸ð ìì-ýýñ áàãà èõýâ÷ëýí öýíõýð, õºõ ºí㺠èë¿¿ öàöðààíà. áîë íîîìîé çàíòàéã, ¿¿íýýñ ºíäºð áîë Óëààí ºí㺠õàðààä öóõàëääàã õ¿ì¿¿ñ ãîëäóó ººðèé㺺 áóñäààñ ãàíöààðäìàë áàéõ äóðòàé õ¿ì¿¿ñ. Óëààí ºí㺠èë¿¿ä òàâüäàã ñýõ¿¿í. í¿äíèé õóâüä õàìãèéí ÿäàðãààòàé òºäèéã¿é îþóí ñàíààíû ñèñòåìèéã öî÷ðîîíî. Ýíý ºí㺠àãøèí ↖ Áîñîî áè÷èãòýé áîë àëèâààä áîäëîãîòîé çóóð õ¿íèé àíõààðàë òàòàõ áîëîâ÷ ìàø ò¿ðãýí õàíääàã, ñýòãýëèéí õººðºë人 òýð á¿ð ñîíèðõîë áóóðóóëíà. õºòëºã人ä áàéäàãã¿é. ↖ Áàðóóí òèéø íü áàãà çýðýã íàëóóëæ áè÷äýã õ¿í ßãààí ºí㺠纺ëºí óÿõàí ñýòãýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíõ. Ãýâ÷ àæèë õýðýã÷, õýò ïðàêòèê õ¿ì¿¿ñò òºäèé ë áàéãàà þìàíäàà ñýòãýë õàíãàëóóí, àìüäðàëûã òààëàãäàõã¿é. ñàéõàí òàëààñ íü òîëüäîõ äóðòàé Íîãîîí ºí㺠òàéâøðóóëàã÷ ºí㺠àãààä ò¿¿íä ßÌÀÐ ªÍêÍÄ ÄÓÐÒÀÉÃÀÀÐ ÍÜ äóðòàé õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 õàðóóëàõ, ººðòºº Õ¯ÍÈÉà ØÈÍÆÈÆ ÁÎËÄÎà èòãýëòýé áàéõàä òýì¿¿ëýõ áºãººä ýíý íü òýäíèé àìüäðàëä àìèí ÷óõàë ç¿éë þì. Íîãîîí ºíãºíä Õ¿í åðòºíöèéã ò¿ìýí ºí㺺ð õ¿ëýýí àâ÷ ìýäýðäýã äóðã¿é õ¿í, áè àõóéí àñóóäëóóä, õóâü òàâèëàíãèéí íü áàéãàëèàñ ºãñºí ãàéõàìøèãò áýëýã áèëýý. ýðãýëòýýñ õýòýðõèé èõ áàéãààä áàéãàà þì áèø Ãýâ÷ õ¿í àëü íýã ºíãèéã õ¿ëýýí àâàõ íü ò¿¿íèé áèç ãýæ áîäîõîä ãýìã¿é. ñýòãýë ñàíààòàé íÿãò õîëáîîòîé ñîíèí ¿çýãäýë þì. Õýðãèéí ãîë íü ÿìàð ºí㺠áèäíèé ñýòãýëä Õºõ ºí㺠õ¿íèé ñýòãýëèéí òàéâøðàëòûã èë¿¿ òààòàéä áóñ áèä ÿìàð ºí㺠ÿëãàðóóëäàã âý ìºí èëýðõèéëýõ áà îð÷èí òîéðíû ¿éìýýí, ãýäýãò áàéãàà þì. Ýðäýìòýä àëü õýäèéí á¿õ àìüä áóæèãíààíûã ÷ àíçààðàõã¿é áàéæ ÷àääàã. Ýíý àìüòàä ãýðýëòäýã, ò¿¿íèéã íü öàõèëãààí ñîðîíçîí ºíãºíä äóðòàé õ¿ì¿¿ñ äàðóóõàí, õàðèí ººðòºº òàëáàéä õàðæ áîëäãèéã íýýæýý. Òýð äóíäàà õ¿ì¿¿ñ æààõàí èòãýë ìóóòàé óëñ. Õºõ ºí㺠í¿äýíä ñàéí, áèåèéí áîëîí ñýòãýë ñàíààíû áàéäëààñàà áîëæ ò¿ãø¿¿ð àðèëãàí, ç¿ðõíèé öîõèëòîíä ñàéíààð ÿíç á¿ðèéí öàõèëãààí ñîðîíçîí öàöðóóëàëò íºëººëíº. ãàðãàäãèéã ñóäàëæ òîãòîîñîí áàéíà. Øàð ºí㺠àìüäðàëûí áàÿð áàÿñãàëàíòàé, Öýíõýð ºíãº-¿íýí÷ øóäàðãà, óÿõàí ñýòãýëòýé óõààëàã õ¿ì¿¿ñèéíõ. Ýíý ºíãºíä ñîíèó÷, îëîí õ¿ì¿¿ñèéí øèíæ. Õýðýâ òýä äýýð íü áîëîâñðîëòîé, íèéòý÷, ÿìàð ÷ íºõöºë áàéäàëä çîõèöîæ ÷àääàã óõààëàã áîë öýíõýð ºí㺠íü íîãîîíòîé õàìò, õ¿ì¿¿ñ äóðòàé. Õàðèí ãóòðàíã¿é, ãàíöààðäìàë, ýñâýë äýýð íü íîãîîí òóÿà öàöðàí õàðàãääàã çîæèã õ¿íèéã öóõàëäóóëäàã áàéíà. Øàð ºí㺠áàéíà. Õýòýðõèé èõ ñýòãýëèéí çîâèóðòàé, ìýäðýëèéí ñèñòåìèéã áýõæ¿¿ëýí, áàäðàíã¿é áîäëîãîøðîíã¿é õ¿í ã¿í óëààí ºí㺠öàöðààõ ñýòãýëèéã õºã溺íº. áà ýíý íü îþóíû õºäºëìºðòýé õîëáîîòîé áîë Óëáàð øàð ºí㺠íàðèéí çºí ìýäðýõ¿éòýé, ãýðýëò óëààí-öýíõýð ºíãºòýé õîñîëíî. Õýíèé ìºðººäºã÷ õ¿ì¿¿ñèéíõ àæýý. Àìæèëòàíä ÷ òºëºº þóãàà ÷ õàéðëàäàãã¿é, õýò áàÿð õ¿ðýõ ãýñýí ýðìýëçýë íü ãîëäóó áàÿñãàëàíòàé õ¿ì¿¿ñèéí öàöðóóëàõ ¿ð ä¿íã¿é áîëäîã. ºí㺠ÿãààí óëààí ýñâýë öàéâàð ÿãààí õºõä¿¿ áàéäàã áàéíà. Õ¿í ×åðíèëýí ÿãààí òºðºëõòºí á¿ð ýðò äýýð ¿åýñ ºí㺠òóí íóóöëàã ºíãº. ºíãºíä áýëãý òýìäãèéí óòãà Ñýòãýëèéí èõ õºäëºëòýé, ñàíààã ºã÷ áàéæýý. Àëü ÷ øàøíû ìýäðýìòãèé, àæèë õýðýã÷ áóðõàä èõýâ÷ëýí öýíõýð ºíãºòýé õ¿ì¿¿ñ ýíý ºíãºíä äóðòàé ä¿ðñëýãäñýí áàéäãèéã ñóäëàà÷èä ãýíý. Èä øèäýíä èòãýäýã àæèãëàæýý. Îð÷èí ¿åèéí áèî õ¿ì¿¿ñ ãîëöóó ýíý ýíåðãè ñóäëàà÷èä ÷ öýíõýð ºí㺠ºíãèéã ýðõýìëýíý. ñýòãýë ñàíààã ºðãºæ, óéòãàð ãóíèãèéã Õ¿ðýí ºí㺠àðèëãàí, òàéâøðóóëæ, òýð ÷ áàéòóãàé ñýòãýë õàíãàëóóí ÎÞÓÒÀÍ 2009 19
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! áóñ, ò¿ãø¿¿ðòýéã èëòãýíý. ªºðèéíõºº çîâèóð, ãîë íü þó âý? Ãîë íü îþóí óõààíû õºãæèë íü ñýòãýëèéã ò¿ãø¿¿ðýý äîòðîî íóóñàí õ¿ì¿¿ñ ýíý á¿ðýí õºãæèæ ã¿éöäýã 6- 7 íàñàíäaà, á¿ð ò¿¿íýýñ ºíãºíä äóðòàé àæýý. Åð íü õ¿ðýí ºíãèéã äîòðîî ÷ ýðò, õàìãèéí îðîéòëîî ãýõýä èõ äýýä ñóðãóóëèéí ò¿ðýìãèéëëýý íóóñàí, ñýòãýëèéí èõ õÿìðàëòàé ýëñýëòèéí øàëãàëòàíä îðîõîîñ ºìíº ººðèéí õ¿í öàöðààäàã ãýíý. ãîö àâüÿàñàà íýýæ ò¿¿íèéõýý äàãóó ÷èã òîãòîîõ õýðýãòýé. Ñààðàë ºíãèéã èäýâõã¿é ºí㺠ãýæ ¿çäýã áà ãîëäóó ººðòºº èòãýë ìóóòàé, øèéäâýð Ýöýã ýõ, íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäíûõàà õýëñíýýð ãàðãàæ ÷àääàãã¿é, õýò ñýæèã-ëýìòãèé, õàðòàé, ñîíãîëò õèéæ, ººðèéí ãîö àâüÿàñàà íýýæ áîëãîîìæòîé õ¿ì¿¿ñèéí ºí㺠ãýæ ¿çíý. ÷àäààã¿é õ¿ì¿¿ñ ìàø õîæóó ººðèéí ãîö àâüÿàñàà Õºíãºíä¿¿, òýâ÷ýýð õàòóóæèë ìóóòàé õ¿ì¿¿ñ ýíý íýýäýã. Õºãæñºí áîëîâñðîëûí ñèñòåìä, õ¿¿õäèéã ºíãºíä äóðã¿é àæýý. áýëòãýë àíãèä áàéõààñ íü íýýæ õºãæ¿¿ëäýã áºãººä èíãýñíýýð òýð õ¿í àìüäðàëûíõàà òóðø Õàð ºí㺠ººðòºº èòãýëã¿é, àìüäðàëûã õàìãèéí äóð ñîíèðõîëòîé àæëàà õèéõ ýõèéã áàðààíààð õ¿ëýýí àâäàã, íýã èõ àç æàðãàëã¿é òàâüæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ãýâ÷ çàðèì íü ¿¿íèéã íýã õ¿ì¿¿ñèéíõ. èõ îéøîîäîãã¿é, ýíý ñèñòåì íü áàéõ ¸ñòîé ãýæ Öàãààí ºí㺠ìàø çîõèñòîé áºãººä áóñàä ºíãºòýé ¿çäýã. Õ¿¿õäèéí ãîö àâüÿàñûã íýýæ õºãæ¿¿ëýõ àäèë ýëäýâ öóõàëäàë, óóð óöààð õ¿ì¿¿ñò ºãäºãã¿é áîëîâñðîëûí ñèñòåìòýé áîëæ áîëîâñîí õ¿÷íýý àæýý. Ãýâ÷ áèäíèé öàöðààäàã ºíãº, äóðëàäàã áýëäýõã¿é áîë óëñ îðíû áîëîí õóâü õ¿íèé ýäèéí ºíãºí¿¿ä ìààíü ñýòãýë ñàíàà, áèåèéí áàéäàë, çàñàãò ÷ ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Ýíý ìàòåðèàëûã öàã àãààðààñ õ¿ðòýë õàìààðäàã àæýý. Íàñ àõèõ áýëäýõ õóãàöààíäàà õèéñýí áÿöõàí ñóäàëãààíààñ òóñàì áàñ ººð÷ëºãääºã ãýíý. ̺í áèäíèé çàí õàðàõàä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí 80% -ààñ èë¿¿ òºðõ, æèëèéí óëèðàë, öàã ¿åèéí õóâöàñíû ìàÿã íü ººðèéí õ¿ññýí, ñîíèðõñîí àæëàà õèéäýãã¿é õ¿ðòýë íºëººëíº. Ãýõäýý ë ýíý á¿õýí áèäíèé áàéëàà. Çàìûí äóíäààñ áóöàæ ººðèéí ñîíèðõëûí ñýòãýë ñàíàà, áîäëûí òóõàé ìýäýýëýë àãóóëæ äàãóó àæèëä îðñîí õ¿ì¿¿ñ àçòàéä òîîöîãäîíî. áàéäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. Èéìä äóðòàé, Ó÷èð íü áóñäûí ñàíààã ÷óõàë÷ëàí ìýðãýæëýý õýðýãòýé ºíãºí人 äóðëàöãààÿ. ñîíãîñîí õ¿ì¿¿ñ íàñàí òóðøäàà ñýòãýë õàíãàëóóí áóñ àæèëëàíà ãýñýí ¿ã. Õ¿¿õäèéíõýý èõ äýýä Àâüÿàñ ÷àäâàðàà íýýí èëð¿¿ëýõ ñóðãóóëüä ýëñýõ ¿åä íü ñóðàëöàõ àíãèéã íü Àìüäðàëä õºë òàâèõààñ ºìíº øèéäýõ ¸ñòîé ÷óõàë ñîíãîõîä íü òóñëàõ áà õýëæ ºãºõ õî¸ðûí õîîðîíä ñýäýâ: ìàø òîì ÿëãàà áàéäàã. Õ¿íä îëîí àâúÿàñ áàéæ áîëíî. Ãýâ÷ ãîö àâüÿàñàà Äýëõèé äýýðõ 6 òýðáóì õ¿í òóñ á¿ð ººð ººðèéí íýýãýýã¿é öàãò àìæèëò, àç æàðãàëààð á¿ðýí ãîö àâüÿàñòàé áàéäàã ãýäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. ä¿¿ðýí áàéæ ÷àäàõã¿é áèëýý. Íýã ºíäãºí ýñèéí èõð¿¿äèéí àâüÿàñ ÷àäâàð õ¿ðòýë ÿëãààòàé áàéäàã. Êîìïüþòåðèéí ïðîãðàììèñò Õ¿íä ìåòàëëûí àíãèéã 5- 6 æèëä àðàé ãýæ òºãñººä áîëîõûã ìºðººääºã õ¿¿õýä ýöýã íü ýì÷ ó÷ðààñ ñîíèíä ñïîðòûí ñýòã¿¿ë÷ýýð àæèëëàõ, õóóëèéí àíàãààõàä ñóðàëöëàà ãýæ áîäú¸. Ãýòýë õ¿¿õýä àíãèéã àìæèëòòàé òºãññºí õýðíýý áèçíåñ ýðõýëæ ýì÷ýýñ ººð ìýðãýæèëä ñîíèðõîëòîéí óëìààñ áàéãàà çàëóó, ýöýã ýõ íü ýì÷ ó÷ðààñ àíàãààõ ñóðñàí ìýðãýæëýýðýý õ¿ì¿¿ñò òóñàëæ ÷àäàõã¿é òºãñººä áàãøèéí àæèë õèéæ áàéãàà ñóðãàí ãýñýí ¿ã. Õýðýâ êîìïüþòåð äýýðýý àæèëëàñàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, ýäèéí çàñãèéí àíãèéí ä¿¿ðãýýä áîë òàðõè òîëãîé íü ¿ðãýëæ ººðèéí õèéæ áàéãàà òåëåâèçèä àìæèëò ãàðãàæ áàéãàà íýâòð¿¿ëýã÷… ç¿éëä òºâëºðºõ ó÷ðààñ øèíýýð îëîí ç¿éë ñýäýæ ãýýä îëîí îëîí æèøýý áàéíà. Òýãâýë àñóóäëûí ãàðãàíà. Áèäíèé àìüäàð÷ áóé ¿å íü õóðäàí õºãæëèéí íèéãýì áèëýý. Íèéãìýý äàãààä õ¿¿õäèéí õºãæèë ÷ ýðò õóðäàí ÿâàãäàæ áàéíà. Îäîîãîîñ 40 æèëèéí ºìíºõòýé, á¿ð 10 æèëèéí ºìíºõòýé õàðüöóóëàõàä îäîîãèéí íèéãìèéí õºãæèë, õ¿¿õäèéí ñýòãýõ¿é õýðõýí ººð÷ëºãäñºí áèëýý! Äóóòàé, ä¿ðñòýé, ºíãºòýé, õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë íü õ¿¿õäèéí ñýòãýõ¿é, õºãæèëä àñàð èõ íºëººëæ áàéíà. Äýýðõýí ¿åä õèéõèéí òóëä 10 æèëä øààðäàãäàõ 20 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! áàéñàí àæëûã îäîî 1 æèëèéí äîòîð õèéíý. Áóñäûí õàðüöàà õàíäëàãûã ÷èãë¿¿ëýõ Õýäõýí æèëèéí äàðàà õóãàöàà íü á¿ð áîãèíîñîõ Ãîö àâúÿàñàà íýýõ ººð íýãýí àðãà áîë áóñäûí ÷ þì áèë¿¿! Çà îäîî èíãýýä ººðèéí ãîö àâüÿàñàà õàðüöàà õàíäëàãûã ÷èãë¿¿ëýõ ÷àäâàð þì. õýðõýí íýýõ òàëààð ìýäýýëýë òà á¿õýíäýý õ¿ðãýå! “×èãë¿¿ëýõ” íü ãîö àâúÿàñòàé øóóä õîëáîîòîé þì. Åð íü àìüäðàë ãýäýã ÷èíü ÷èãëýõ ÷èãë¿¿ëýõ Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº ìýäýæ, ò¿¿íèéãýý ¿éë ÿâö ø¿¿ äýý. Õàðèí ÷èãë¿¿ëýõ íü òýð õ¿íèé ÷èãë¿¿ëýõ, õàíäëàãà õàðüöààãàà õÿíàõ ººðèéí àâúÿàñ áèëýãòýé øóóä õîëáîîòîé. Àâüÿàñ íü îþóí óõààíòàé õîëáîîòîé ¿éë ÿâö Ó÷èð íü áèä áóñäûã ÷èãë¿¿ëýõäýý æèíõýíý ìýò õàðàãäàõ áîëîâ÷ ñýòãýëèéí õºäºë㺺íòýé ººðèéíõººðºº õàðäàã. Õàðèí õ¿÷ýýð ÷èãë¿¿ëýõ ÷ îéð õîëáîîòîé áàéäàã. Ãîö àâüÿàñàà íýýõèéí íü äóðã¿éã íü õ¿ðãýíý. Õ¿¿õýä áàéõäàà ãàðòàà òóëä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ìýäýýëýë àâàõ ãàçàð ìèêðîôîíûã îðëóóëæ ÿìàð íýãýí ç¿éë áàðèàä áîë ñýòãýëèéí äîòîîä õºäëºë áàéäàã. Ñýòãýë áóñäûã ººðë¿¿ãýý õàíäóóëæ ÷àääàã áàéñàí àëäàðò íü õàíäëàãûã õýëáýðæ¿¿ëäýã áºãººä òàíû ãîö Àáðàõàì Ëèíêîëüí, îëîí æèëèéí äàðàà ººðèéã àâüÿàñûã ìýäýýëýã÷ þì. Òèéìýýñ õèéõ õýðýãòýé íü àëäàð õ¿íäýä õ¿ðãýõ óðàí ÿðóó èëòãýã÷èéí ç¿éë ãýâýë: àâúÿàñ áèëãýý íýýæ áàéñàí õýðýã. Ýöýã ýõ÷¿¿äýä ↖ Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº ìàø ñàéí ìýäýõ çºâëºõºä õ¿¿õäýý ñàéí àæèãëàæ áàé. ßëàíãóÿà íàéçóóäòàéãàà òîãëîæ áàéõàä íü ãîö àâúÿàñ íü ↖ Ò¿¿íèéãýý ÷èãë¿¿ëýõ èëýð÷ ãàðäàã. ßìàð ÷ õ¿¿õäýä ººðèéí íóóö ãîö ↖ Ñýòãýëèéí õºäºëãººíººðºº ãàðãàñàí õàíäëàãà àâúÿàñ áàéãàà ãýäãèéã îãòõîí ÷ ìàðòàæ áîëîõã¿é. õàðüöààãàà õÿíàõ Õàìãèéí á¿ðýã õ¿¿õäýä ÷ áèé. Èíãýæ õÿíàñíû ýöýñò òà ººðèéí ãîö ãýæ áîäîæ ªºðèéí ¿íý öýíý, õ¿÷ýý ìýäýõ áàéñàí àâúÿàñ áîëîí ýíãèéí íýã àâúÿàñ õî¸ðûí õîîðîíäîõ ÿëãààã îëæ õàðàõ áîëíî. ªºðººð ªºðèé㺺 ìàø ñàéí òàíèõ, ñóë õýëáýë ñýòãýëèéí õºäëºëºº áîëîí äàâóó òàëàà îëæ îëæ ò¿¿íèéãýý õÿíàæ ìýäýõ, “Òèéì!” ãýæ õýëýõ, ÷èãë¿¿ëæ ÷àäàæ áàéãàà “Òèéì!” ãýñýíäýý õ¿ðäýã õ¿íèé ãîö àâúÿàñàà îëæ áàéõ. ªºðèé㺺 áàéãààã ÷àäàõ íü õÿëáàð áîëíî. 10- ìýäð¿¿ëýõ… ªºðèéíõºº ¿íý ð àíãèéí ñóðàã÷èéí õóâüä öýíèéã ìýäýð÷, ººðèé㺺 ýíý íü òèéì ÷ õýö¿¿ ç¿éë ÷óõàë õ¿í ãýäãýý ìýäýðäýã õ¿í áèø áèëýý. Ãýâ÷ õºãæèëòýé áóñäàä ¿¿íèéãýý ìýäð¿¿ëäýã. îðíóóäûí ñóðãàí ÷èãë¿¿ëýõ Èíãýñíýýð áóñàäòàé ÷ àæèë íîìóóäàä ýíý íàñûã àðàé õýðýã÷, íàéðñàã, á¿òýýë÷ áàãààð çààñàí áàéäàã. õàðüöàà ¿¿ñãýíý. ªºðèé㺺 òàíèõ íü óðò óäààí, õýö¿¿ ªºðèé㺺 õ¿ì¿¿ñò çàìûã òóóëàõ ãýñýí ¿ã þì. òàíèóëàõ Çàìûí òóðø òààðàëäàõ õýö¿¿ áàðòàà àìàð 纺ëºí, ÿäàðãàà ãýýä åð Õàð áàãà íàñíààñàà ¿éë õºäëºë ¿ã ÿðèàãààðàà íü þì á¿õýí îðíî ø¿¿ äýý. ªºðèéí ¿íý öýíèéã ººðèéí ãîö àâúÿàñàà èëýðõèéëæ áàéãàà õ¿¿õäèéã áîëîí õ¿÷ýý ìýäðýõ íü: ººðèéí ãîö àâúÿàñàà îãò àíçààðäàãã¿é ýöýã ýõ÷¿¿ä ÷ áàéäàã. Õ¿¿õýä ñàéí õºãæ¿¿ëæ ÷àäàõàà, áîäîæ áàéãààãààñàà ººðèé㺺 ýðãýí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñò ñàéí ÷ èë¿¿ èõèéã õèéæ ÷àäàõàà, àìæèëò ãàðãàíà òàíèóëñíààð ãîö àâúÿàñàà íýýõ áîëîìæòîé. ãýäýãòýý èòãýæ ÷àääàã áàéõ þì. Íàéç íºõºä, ýöýã ýõäýý ººðèéí çîõèîñîí ø¿ëãýý óíøèõ äóðòàé, ìàðãààø íü øàëãàëòòàé áàéñàí ÷ Á¿õ àíõààðëàà ãîö àâüÿàñàíäàà õàíäóóëàõ ø¿ëãýý óíøèæ, àëäàðò ÿðóó íàéðàã÷äûí ø¿ëãèéã öýýæèëæ ñóóäàã ñóðàã÷èéã óòãà çîõèîëûí àíãèä ªºðèé㺺 çºâ òàíèõûí òóëä àíõààðëàà ãîö áèø õóóëèéí àíãèä îð ãýæ ÿòãàõ íü õýð çýðýã çºâ àâúÿàñàíäàà òºâëºð¿¿ëýõ õýðýãòýé áºãººä, áý? Èðýýä¿éí Íàöàãäîðæ õóóëèéí àíãèä ñóð÷ õóó÷èí äàäàë çóðøèë, áîäîë ñàíààãàà çºâõºí áàéâàë íýëýýä ýìãýíýëòýé õýðýã áîëîõ áèç. ýíý çàìààð ë ººð÷èëæ ÷àäíà. Èíãýñíýýð òà ãîö àâúÿàñàà õºãæ¿¿ëæ óëìààð ýíý òàíû íýã õýñýã áîëæ ººð÷ëºãäºíº. Èõ ñóðãóóëèéí ýëñýëòèéí ÎÞÓÒÀÍ 2009 21
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! øàëãàëòàíä îðîõäîî “Çà àëü íü ÷ áàéñàí ÿàõàâ. ↖ Ä¿¿ íü àõòàéãàà, à÷ íü ºâººòýéãýý çàí Äàðàà íü ó÷èð íü îëäîíî áèç” ãýõ íü õàìãèéí ÷àíàðààðàà èæèë áàéæ áîëíî, ãýâ÷ ýíý íü áóðóó þì. Ó÷èð íü òà àìüäðàëûíõàà òóðø ó÷ðûã ãîö àâúÿàñ íü ÷ àäèëõàí ãýñýí ¿ã îãòõîí áèø íü îëîõã¿é áàéæ áîëíî ø¿¿ äýý. Òýãýýä ¿ðãýëæ ãýäãèéã ñàíàæ ÿâààðàé. “Òýð ¿åä òýãäýãã¿é áàéæ” ãýñýí õàðàìñëûí ¿ãýýð ↖ Õ¿¿õýä 7- 19 íàñàíäàà õ¿ññýí ìýðãýæëýý îëîí ä¿¿ðýí àìüäðàõ áîëíî. ªºðèéí ãîö àâúÿàñûí äàõèí ñîëüæ áàéâàë ýíý íü ãýð á¿ë, îð÷èí äàãóó ñóðúÿ ãýæ áîäîæ áàéãàà áîë æèë àëäñàí òîéðíûõ íü õóâèðàëòòàé õîëáîîòîé. Ãýâ÷ ÷ õàìààã¿é ñàéí áýëäýæ áàéãààä çààâàë õ¿ññýí ýöñèéí øèéäâýð ë õàìãèéí ÷óõàë íü þì. àíãèäàà îðîõ õýðýãòýé. Ãýõäýý õóâèðàìòãàé áàéäàë íü 19 ñàðààñ áàãà áèø áàéõ õýðýãòýé. ̺ðººäëèéí ìýðãýæèë Àíõààðàõ ç¿éëñ íü áàéíãà ñîëèãäîæ áàéäàã áîë ýíý íü ñàéíû ↖ Íýã õ¿íä îëîí àâúÿàñ áàéæ áîëíî. Ãýâ÷ ãàíö òýìäýã áèø þì. íü ë áóñäààñàà ãîö áàéäàã. ↖ Ãîö àâúÿàñàà íýýæ õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä óóëûí ↖ Õî¸ð ººð ç¿éëèéã ñîíèðõäîã íýã õ¿í õî¸óëàíä ìóõàðò àìüäðàõ õýðýã ãàðñàí ÷ á¿õ õ¿÷ýý ¿¿íä íü àæèëëàõàä òóñ á¿ð 65% àìæèëò ¿ç¿¿ëæ çîðèóëàõ õýðýãòýé. Ãîö àâúÿàñàà íýýõ íü ìºí㺠áàéâ. Õýðýâ ýíý õ¿í ººðèéí ãîö àâúÿàñûí îëîõûí òóëä áèø, õàìãèéí ãîë íü õèéõ àæëàà äàãóó àæèëëàñàí áîë ìàãàäã¿é õàìãèéí äýýä á¿ðýí õ¿ñýë ýðìýëçýë, ýð÷ õ¿÷òýé õèéõèéí òóëä öýã õ¿ðòýë àæèëëàõ áàéñàí áèç. Ìàø öººí áàéíà. Èíãýñýí òîõèîëäîëä ýðò îðîé õýçýý òîîíû õ¿ì¿¿ñýýñ áóñàä á¿õ õ¿í 2 ººð ñàëáàðò íýãýí öàãò àìæèëòàíä õ¿ðýõ íü ãàðöààã¿é 100% àìæèëò ãàðãàíà ãýæ ¿ã¿é áèëýý. Õ¿í áºãººä ýíý ¿åä áóñàä àñóóäëóóä ÷ øèéäýãäýíý. ººðèéí ãîö àâúÿàñàà 50 íàñ á¿ð 60 íàñíààñàà “Óðàí çîõèîëîîð ÷è ìºí㺠îëîõã¿é” ãýæ õîéø íýýñýí ÷ ò¿¿íèéõýý äàãóó áàéæ áîëíî. õ¿¿õäèéíõýý ãîö àâúÿàñûã äàðñíààð ò¿¿íèé, Àëäàãäëàà ìýäýýä ýðãýñýí ¿å íü àøãèéí ýõëýë èðýýä¿éä ÿðóó ñàéõàí õýëëýãòýé óðàí ñàéõàí þì. Õ¿í àìüäðàëûíõàà íýã ÷ ñåêóíäûí äóðã¿é èëòãýã÷ áîëæ õ¿ì¿¿ñèéã äàãóóëàí áàéëäàõ õ¿ñýë àæëàà õèéæ ºíãºðººõ ¸ñã¿é. Ãîö àâúÿàñûíõàà ýðìýëçëýëèéã íü óíòðààæ áºõººæ áàéãàà þì. äàãóó àæèëëàñàí õ¿í çàðèìäàà áóñàä õ¿íèé 10 Õàìãèéí ÷óõàë íü õ¿í ººðèéí ãîö àâúÿàñûíõàà æèëä îëîõ ¿ð àøãèéã íýã æèëä ÷ îëæ áîëîõ þì. äàãóó àæèë ìýðãýæëýý ñîíãîõ õýðýãòýé. Õ¿íä ↖ Ãîö àâúÿàñàà íýýõ ãýæ áàéãàà õ¿í ººðèé㺺 ÷óõàì þó àìæèëò àâ÷èðäàã íü òîäîðõîé áèø. ìàø ÷ºëººòýé áàéëãàõ õýðýãòýé. Ãýâ÷ ýíý Àíàãààõ þìóó õóóëèéí ñóðãóóëü òºãñººä àæèëã¿é ÷ºëººò áàéäàë íü ¸ñ ñóðòàõóóíã¿é ç¿éë õîöîðñîí îëîí õ¿í áàéõàä, ýõ õýëýý óðàí ñàéõàí ýçýìøñýí áàéäëààðàà îëîí îëîí íýâòð¿¿ëýã õèéæ á¿õýë á¿òýí àíàãààõûí ñóðãóóëèéã ÷ õóäàëäàæ àâ÷ ÷àäàõ ÷àäàëòàé áîëñîí õ¿ì¿¿ñ èõ áàéäãèéã áèòãèé ìàðòààðàé. Ä¿ãíýëò Ãîö àâüÿàñûã îëîõ íü ìàø ÷óõàë àñóóäàë þì. Ó÷èð íü õ¿íèé àìüäðàë áîãèíî, õèéõ àæèë èõ þì. Àìüäðàëûíõàà õàìãèéí ¿ð ºãººæòýé çàëóó íàñàà õ¿ñýýã¿é àæëàà õèéæ ºíãºð¿¿ëýõèéã õýí õ¿ñýõ âý? Õýäèéãýýð õºãøèðñºí ÷ ãýñýí ãîö àâüÿàñàà íýýõýä îðîéòîîã¿é áàéäàã ÷ ýðò íýýñýí àâüÿàñàà 20 íàñòàéäàà õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæ áàéõàä çààâàë ðóó òýì¿¿ëýõ ìàÿãààð ãàð÷ èðâýë òîì÷óóä õºãøèðò뺺 õ¿ëýýõ íü ãàðãàõ àìæèëòûí õýäýí íóõàöòàé îéëãóóëàõ õýðýãòýé. õóâüä íü íºëººëºõ âý? Õýðýâ õ¿ññýí ìýðãýæèëäýý õ¿ðýõèéí òóëä ýëñýõ õýðýãòýé àíãèäàà òýíöýæ ↖ Ãîö àâüÿàñûí ìºðººäºë áîëîí ýíãèéí ÷àäàõã¿é áàéâàë çààâàë ñàéí áýëäýýä äàõèí ìºðººäëèéã õîîðîíä íü ÿëãàæ ñàëãàæ ñóðñàí äàõèí îðîõ õýðýãòýé. Á¿ð áîëîõã¿é áîë çààâàë áàéõ õýðýãòýé. Ãîö àâüÿàñ íü äóðëàñàí ç¿ã áîëãîí èõ äýýä ñóðãóóëüä îðîõûíõîî îðîíä ººðèé㺺 ðóóãàà òýì¿¿ëýõ ãýñýí ¿ã áèø. Õàðèí ÷ àìüäðàëûí àìüäðàëûí èõ ñóðãóóëüä áýëäýõ õýðýãòýé. õàìãèéí ÷óõàë øèéäâýð¿¿äèéí íýã þì. 22 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! ÝÐÝËÒ ÕÝÐÝÃÖÝÝÒÝÉ ÌÝÐÃÝÆÈË ÁÀ ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ ×Èà ÕÀÍÄËÀÃÀ Ìîíãîëûí õàìãèéí ýðýëò 2. Ïðîãðàìèñò/Õºãæ¿¿ëýã÷ ($85000-$95000) õýðýãöýýò ìýðãýæë¿¿ä þó âý? 3. Íÿãòëàí áîäîã÷ ($45000-$55000) Ìîíãîëä ýðýëò õýðýãöýý õàìãèéí ºíäºð áàéãàà 4. Íÿãòëàí áîäîã÷/Ñàíõ¿¿ãèéí ã¿éöýòãýã÷ ìýðãýæë¿¿äèéã æàãñààí ¿çâýë äîîðõ äàðààëàë ($65000-$75000) ¿¿ñýõ íü ýý. 5. Ñ¿ëæýý/Ñèñòåìèéí óäèðäëàãà 1. պ人, àæ àõóéí ñàëáàð /Àãðîíîì÷, èíæåíåð ãýõ ìýò/ ($65000-$75000) 2. Àíàãààõ óõààí 6. Ñóâèëàã÷ ($35000-$45000) 3. Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí 7. Òºñºë áîëîâñðóóëàã÷/ìåíåæìýíò 4. Ò å õ í è ê - Ê î ì ï ü þ ò å ð è é í ìýðãýæèëòýí ($85000-$95000) 5. Óóë óóðõàéí íàðèéí 8. Áèçíåñèéí øèíæèëãýý ìýðãýæèëòýí, èíæåíåð ($85000-$95000) 6. Ãàäààä õàðèëöààíû 9. Áèçíåñèéí ä¿í øèíæèëãýý, ìýðãýæèëòýí ñóäàëãàà 7. Íàðèéí ìýðãýæëèéí ($75000-$85000) àæèëòàí /öàõèëãààí÷èí, òîêàðü÷èí, çàìûí àæèëòàí, 10. Óäèðäëàãûí òóñëàõ ãàãíóóð÷èí, î¸äîë÷èí, ($35000-$45000) ëèôò÷èí ãýõ ìýò / 11. Òåõíîëîãèéí ã¿éöýòãýã÷ Õàðèí “èë¿¿äýëòýé ìýðãýæèë” ãýæ ($115000-$125000) ìàíàé íèéãýìä íèéòýýðýý ÿðèëöäàã 12. Á¿òýýãäýõ¿¿í Ìåíåæìýíò äîîðõ ìýðãýæë¿¿äýýð ºíººäºð îëîí ($85000-$95000) çàëóó÷óóä ñóðàëöàæ áàéíà. ¯¿íä: 13. Ñàíõ¿¿ ($65000-$75000) 1. Õóóëü÷ 14. ¯íýëãýý / ×àíàðûí áàòàëãàà ãàðãàã÷ ($65000- 2. Õýðýãëýýíèé ýäèéí çàñàã÷ $75000) 3. Íÿãòëàí áîäîã÷, ñàíõ¿¿÷ 15. ªãºãäëèéí ñàíãèéí óäèðäëàãà 4. Ò¿¿õ÷, ôèëîñîôè÷, óëñ òºð ñóäëàà÷ 5. Ñýòã¿¿ë÷, íèéãýì ñóäëàà÷ ãýõ ìýò ($75000-$85000) Äýýðõ ìýðãýæë¿¿äýä òºðººñ îëãîõ çýýë, 16. Äàíñ òîîöîî ($35000-$45000) áóöàëòã¿é òóñëàìæèéí õýìæýýã æèë á¿ð áàãàñãàæ 17. Öàõèëãààí Èíæåíåð÷ëýë ($65000-75000) áàéãàà áºãººä õàðèí òåõíèê, òåõíîëîãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä ò¿ëõ¿¿ îëãîæ áàéãàà þì. 18. Õóäàëäààíû ã¿éöýòãýã÷ ($85000-95000) Õàðèí øààðäëàãàòàé ìýðãýæëèéã ñàéí ýçýìøèæ 19. Ìåõàíèêèéí Èíæåíåð ($65000-$75000) áóé îþóòíóóäàä ñóðëàãûí ÷àíàðûã ¿íýëýí òýòãýëýã, 20. Çàñãèéí ãàçðûí ãýðýý õýëýëöýýðèéí óäèðäëàãà öàëèí îëãîõ àñóóäëûã ÁÑØÓß, Ñóðãàëòûí Òºðèéí ($55000-65000) Ñàí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õºíäºí òàâüäàã áîëñîí. 21. Ýìèéí ñàí÷ ($65000-$75000) ÀÍÓ-ä õàìãèéí èõ ýðýëò õýðýãöýýòýé 25 àæëóóäûã Jobfox-ñ 2008 îíû 5 ñàðûí áàéäëààð 22. Äàñãàëæóóëàã÷ ($55000-$65000) øàëãàðóóëæýý. ×èíèé äóðòàé àæèë õààíà áàéãààã 23. Àõëàõ ã¿éöýòãýõ òóñëàã÷ ($45000-$55000) õàðààðàé. (Öàëèíãèéí õýìæýý íü æèëýýð) 24. Àëáàí õààã÷ ($65000-$75000) 1. Õóäàëäààíû òºëººëºã÷/Áèçíåñèéí Óäèðäëàãà 25. Õóäàëäààíû áàíê ($35000-$45000) (ÀÍÓ äóíäàæ öàëèí: $65000-$75000) ÎÞÓÒÀÍ 2009 23
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! Human Caðital õýð áàðãèéí õ¿í áàñ ýíý àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é. Ìýðãýæëèéí õóâüä ìàòåìàòèêèéí ìýäëýã áîëîí 2016 îíû øèëäýã 16 ìýðãýæèë - HC#02 ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ÷àäâàð øààðäàãäàõààñ ãàäíà “Money Magazine” ñýòã¿¿ë áîëîí Salary.com-ûí òîìîîõîí êîìïàíèóäàä àæèëëàõàä òýð áîëãîí ñóäëàà÷èä îëîí çóóí ìýðýãæèë, àëáàí òóøààëûã íýýëòòýé, êðåàòèâ îð÷èí áàéäàãã¿é ãýäãèéã õ¿ëýýí èðýýä¿éä ºñºí íýìýãäýõ áàéäàë öàëèí, äàðàìò çºâøººðºõ ¸ñòîé áîëäîã. Ñóë òàë: ÿâààíäàà ¿¿ñýõ ò¿âøèí áîëîí áóñàä îëîí õ¿÷èí ç¿éëñýýð í¿äíèé õàðàà ìóóäàæ, íóðóó ºâääºã áîëäîã. íü ñóäëàí õàìãèéí èõ îðëîãîòîé áîëîí õàìãèéí èõ õýðýãöýýòýé ìýðãýæë¿¿äèéí æàãñààëòûã 2. Êîëëåæèéí áàãø (College professor) ãàðãàæýý. ̺í ïðîôåññîð ýñâýë êîëëåæèéí áàãø èõ Òóõàéí ñóäàëãààã ÀÍÓ-ûí ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ýðýëò õýðýãöýýòýé áàéíà. Ó÷èð íü êîëëåæèä ãàçðûí ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí ÿâóóëñàí áàéíà. ñóðàëöàã÷äûí òîî áàéíãà ºñ÷ áàéíà. Æàãñààëòûí ýõýíä Ïðîãðàì õàíãàìæèéí Ñóäëàà÷äûí ¿çýæ áàéãààãààð áàãø ººðºº èíæåíåð îðæýý. Æèëèéí îðëîãî/ öàãèéíõàà õóâààðèéã ãàðãàæ, ìºí öàëèí äóíäæààð 80,500 àì äðåññ-êîäã¿é áàéäàã íü ÿàëò ÷ äîëëàð, îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ ¿ã¿é ýíý ìýðãýæëèéí äàâóó òàë àæëûí áàéð (õàíäëàãà) 46 õóâü. ãýæýý. Ìýäýýæ õýðýã ýõýíäýý Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà áàãà öàëèíòàé áàéõ ÷ ãýñýí õ¿íèé òîî 44,800. Æàãñààëòàíä ìýðãýæëèéí õóâüä ºñºõ á¿ðýí æèëä 50 ìÿíãàí àì.äîëëàðààñ èë¿¿ áîëîìæòîé áàéäàã. Áîëîâñðîëûí äóíäàæ îðëîãîòîé, õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä, ñàëáàðò õàìãèéí ºíäºð öàëèíæäàã àìü íàñàíä õàëã¿é ãýñýí øàëãóóðûã àëáàí òóøààë áîë èõ ñóðãóóëèéí äàâæ ãàðñàí ìýðãýæë¿¿ä áàãòñàí. åðºíõèéëºã÷ áàéäàã. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä êîìïüþòåðèéí Æèëèéí îðëîãî/öàëèí ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿ä, ýìíýëãèéí äóíäàæààð (average salary): 81,500 àì àæèëòíóóä áîëîí øèíæýý÷èä õàìãèéí äîëëàð. òàâëàã àæèëëàæ, àìüäàðäàã íü òîãòîîãäñîí. Äîòðûí ýì÷, Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð ìýñ çàñàë÷èéí ìýðãýæèë (õàíäëàãà) (10-year growth): 31 ýçýìøèõèéí òóëä ìàø óäààí õóâü. ñóðàëöàõ øààðäëàãàòàé, òýãýýä Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà ÷ ýíýõ¿¿ ñàëáàðò ºðñºë人í õ¿íèé òîî (average annual job open- èõòýé òóë ýäãýýð ìýðãýæë¿¿ä ings): 95,300. æàãñààëòàíä îðîîã¿é áîëíî. ̺í ø¿äíèé ýì÷, õóóëü÷ íàðûí æèëèéí îðëîãî íü 100 ìÿíãàí 3. Ñàíõ¿¿ãèéí çºâëºõ (Financial adviser) àì.äîëëàðîîñ äàâäàã ÷ ãýñýí ýíýõ¿¿ æàãñààëòàíä Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- îðîîã¿é áàéíà. Õàðèí çîðèëãî íýãòí¿¿ä ìààíü ary): 122,500 àì äîëëàð. æàãñààëòûí õýää¿ãýýðò áè÷èãäñýí áîë? Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) 1. Ïðîãðàì õàíãàìæèéí èíæåíåð (10-year growth): 26 õóâü. (Software en.gineer) Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäæààð (average salary): (average annual job openings): 6,100. Ýíý 80,500 àì äîëëàð. ìýðãýæëèéí ýðýëò õýðýãöýý óëàì ºñºí íýìýãäýõ Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) áîëíî, ó÷èð íü ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºëòèéã áàÿí (10-year growth): 46 õóâü. õ¿ì¿¿ñ õèéëãýýä çîãñîõã¿é ñ¿¿ëèéí ¿åä ÷èíýýëýã òýòãýâðèéí õ¿ì¿¿ñèéí òîî îëøèð÷ áàéãààòàé Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- õîëáîîòîé. Ýíý ìýðãýæëèéí äàâóó òàë íü erage annual job openings): 44,800. òîìîîõîí êîðïîðàö, ï¿¿ñýä àæèëëààä çîãñîõã¿é Ýíýõ¿¿ ìýðãýæëèéí äàâóó òàë íü çàéíààñ àæèëëàõ ººðòºº ìºí àæèëëàõ áîëîìæòîé áàéäàãò áîëîìæ þì. Ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñàëáàðò ýäãýýð îðøèíî. Ñóäëàà÷èä ýíý ìýðãýæëèéí ñóë òàë áîë õ¿ì¿¿ñ ìàø èõ øààðäëàãàòàé áàéãàà ÷ ãýñýí ìàø èõ õýìæýýíèé öààñòàé çóóðàëäàõ ÿâäàë ãýæ ¿çæýý. Ýíýõ¿¿ ñàëáàðûí õàìãèéí ºíäºð àëáàí 24 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÌÝÐÃÝÆÈËÄÝÝ ÝÇÝÍ ÁÀÉß ! òóøààë íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ïîðòôåëèéã õÿíàæ, 7.Êîìïüþòåð/Ìýäýýëýë òåõíîëîãèéí óäèðääàã çºâëºõ áàéäàã. ìýðãýæèëòýí (Computer/IT analyst) Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- 4. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæåð ary): 83,500 àì äîëëàð. (Human-resources manager) Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- (10-year growth): 36 õóâü. ary): 73,500 àì äîëëàð. Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) erage annual job openings): 67,300. (10-year growth): 23 õóâü. Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî 8. ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí ¿íýëãýý÷ (average annual job openings): 32,300. Õ¿íèé (Real estate appraiser) íººöèéí ìýðãýæèëòýí æèëäýý ñàÿ äîëëàð õ¿ðòýë Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- îðëîãîòîé àæèëëàæ áîëíî. Èíãýõèéí òóëä ary): 66,000 àì äîëëàð. ¿íäýñòýí äàìíàñàí êîìïàíèä àæèëëàõ ¸ñòîé. Ýíý ìýðãýæëèéí òààòàé òàë áîë õ¿ì¿¿ñ àæèëäàà Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) õýðõýí õàíäàõ íü çºâõºí òàíààñ øàëòãààëæ (10-year growth): 23 õóâü. áàéäàã, õàðèí ìóó òàë íü ãýâýë õ¿ì¿¿ñèéã àæëààñ Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- õàëàõ ÿâäàë þì. erage annual job openings): 4,500. 5. Ýì÷èéí òóñëàõ (Physician assistant) 9. Ýì ç¿é÷ (Pharmacist) Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäæààð (average salary): ary): 75,000 àì äîëëàð. 92,000 àì äîëëàð. Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) (10-year growth): 50 õóâü. (10-year growth): 25 õóâü. Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- (average annual job openings): 4,000. Ýíýõ¿¿ erage annual job openings): 10,100. ìýðãýæèë íü áàéíãà ýðýëò õýðýãöýýòýé, ó÷èð íü õ¿í òºðºëõòºí õºãøèðñººð áàéãàà áèëýý. Ãýâ÷ 10. Ñýòãýë ç¿é÷ (Psychologist) àëáàí òóøààë àõèõ áîëîìæ õîìñ, ìºí ººðºº áèå Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- äààí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõã¿é áàéäàã. Ñàéí òàë íü ary): 66,500 àì äîëëàð. áîë äîëîî õîíîãò 40 öàãààñ èë¿¿ã¿é àæèëëàäàã. ÀÍÓ-ä ç¿ðõíèé ìýñ çàñàë÷èéí òóñëàõ íü æèëä Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) 100 ìÿíãààñ èõ àì.äîëëàð àâäàã. (10-year growth): 19 õóâü. Ýðýëò õýðýãöýýãýýðýý äàðàà íü ìàðêåòèíãèéí Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- ñóäàëãààíû ìýðãýæèëòýí, êîìïüþòåð/ìýäýýëýë erage annual job openings): 6,800 òåõíîëîãèéí ìýðãýæèëòýí, ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí ¿íýëãýý÷, ýì ç¿é÷ áîëîí ñýòãýë ç¿é÷ òóñ òóñ ýçýëñýí. 6. Ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû ìýðãýæèëòýí (Market research analyst) Æèëèéí îðëîãî/öàëèí äóíäàæààð (average sal- ary): 82,500 àì äîëëàð. Îéðûí 10 æèëä íýìýãäýõ àæëûí áàéð (õàíäëàãà) (10-year growth): 20 õóâü. Æèëä äóíäæààð àæèëä àâ÷ áàéãàà õ¿íèé òîî (av- erage annual job openings): 16,000. ÎÞÓÒÀÍ 2009 25
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ 1.2 ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ! Øèíý îþóòíû àíõààðàëä: Øèíýõýí îþóòíóóäàä òóñëàõ çîðèëãîòîé íîìûí ýíýõ¿¿ õýñýãò • Èõ äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæ îþóòíû äîòóóð áàéðûí òºëáºð, õàÿã, • óòàñ, á¿ðòã¿¿ëýõýä øààðäàãääàã áè÷èã áàðèìòóóä • Êðåäèò öàãèéí òàëààðõè îéëãîëò • Îþóòàí õ¿íèé çîðèëãî, àíõààðàõ ç¿éëñ ãýõ çýðýã ìýäýýëýë áèé. Òàéëáàð: Ñóðãóóëèóäûí ñóðãàëòûí òºëáºð 2008-2009 îíû õè÷ýýëèéí æèëä ìºðäºãäºæ áàéñàí áà ººð÷ëºëò îðæ áîëîõûã ÒªÐÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ àíõààðíà óó. Äèïëîì, Áàêàëàâð, Ìàãèñòð, Äîêòîð ñóðàëöàã÷äûí òîîã äýýðýýñ äîîø äàðààëóóëàí áè÷èâ. Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âåá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, /ìÿí.òºã/ Äîêòîð Ìàòåìàòèê, êîìïüþåòðèéí, Îðîé, ý÷íýý àíãèòàé. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí, Óëààíáààòàð õîòîä 12 Ôèçèê, Ýëåêòðîíèêèéí, á¿ðýëäýõ¿¿í ñóðãóóëü Áèîëîãèéí, Ãàçàðç¿é, 0 ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã ôàêóëüòåò, Îðõîí, Çàâõàí ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ Ãåîëîãèéí ôàêóëüòåò, 11437 740.000- Èõ ñóðãóóëèéí àéìàãò ñàëáàð ñóðãóóëüòàé ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ Îëîí óëñûí õàðèëöààíû, 1832 840.000 ãóäàìæ-1, www. Õè÷ýýëèéí 5 áàéðòàé, Ãàäààä /ÌÓÈÑ/ Ìîíãîë õýë ñî¸ëûí, Ãàäààä 489 num.edu.mn îþóòíû äîòóóð áàéðàíä 160 õýë ñî¸ëûí, Íèéãìèéí îþóòàí, äîòîîä îþóòíû 4-í øèíæëýõ óõààíû, áàéðàíä 1200 îþóòàí õ¿ëýýí Õóóëüç¿éí, Ýäèéí çàñãèéí, àâàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé Õèìèéí ôàêóëüòåò êîìïüþòåð, ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí, Ìàòåìàòèê, Îðîé, ý÷íýý àíãèòàé. 12 ñòàòèñòèêèéí, Ìîíãîë á¿ðýëäýõ¿¿í ñóðãóóëüòàé, ñóäëàëûí, Áàéãàëèéí 0 õè÷ýýëèéí 7, îþóòíû 5 äîòóóð ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ 9831 óõààíû, Ä¿ðñëýõ óðëàã, ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã áàãà áàéðòàé, Õîâä àéìãèéí ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 696 Òåõíîëîãèéí, Áàãøèéí, òîéðóó-14, www. áèåèéí òàìèðûí äýýä ñóðãóóëü, ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ Áîëîâñðîë ñóäëàëûí, msue.edu.mn àðõàíãàé, Áàÿíºëãèé àéìàã /ÌÓÁÈÑ/ Ôèçèê, ãàäààä õýëíèé, 204 äàõü, áàãøèéí êîëëåæèóä Ñóðãóóëèéí ºìíºõ íü òóñ ñóðãóóëèéí õàðúÿàíä áîëîâñðîëûí, Ò¿¿õ áàãòäàã. íèéãìèéí óõààíû Ý÷íýý àíãèòàé. Îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. Òóñ ñóðãóóëèéí Õºãæìèéí óðëàãèéí 0 õàðúÿàíä Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ÑÎ¨Ë ÓÐËÀÃÈÉÍ ôàêóëüòåò, Òåàòðèéí ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Áàãà 1111 650.000- äýýä ñóðãóóëü, Ñî¸ëûí äýýä ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ óðëàãèéí ôàêóëüòåò, Ñî¸ë òîéðóó-26, www. 107 850.000 ñóðãóóëü, õºãæèì á¿æãèéí /ÑÓÈÑ/ óðëàãèéí óäèðäëàãèéí muca.mn 40 êîëëåæ, Çàâõàí àéìàã äàõü ôàêóëüòåò õºãæèì á¿æãèéí êîëëåæ áàéãààä áèå äààñàí Áàòëàí õàìãààëàõûí óäèðäëàãûí àêàäåìè, ÁÀÒËÀÍ Áàòëàí õàìãààëàõ ýðäýì 0 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÕÀÌÃÀÀËÀÕÛÍ øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí, 2186 Óëààíõóàðàí Ý÷íýý àíãèòàé ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ Óäèðäëàãà òåõíîëîãèéí 91 www.dum.mn /ÁÕÈÑ/ äýýä, Öýðãèéí äýýä, 56 Àõëàã÷èéí, Öýðãèéí õºãæìèéí Ìàë ýìíýëýã áèîòåõíîëîãèéí, Áèîëîãèéí íººöèéí ժĪª ÀÆ 0 Ý÷íýý àíãèòàé. Îþóòíû 4 ìåíåæìåíòèéí, ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, ÀÕÓÉÍ ÈÕ 7488 585.000- äîòóóð áàéðòàé. Êàìïóñ Èíæåíåðèéí, Çàéñàí-153, www. ÑÓÐÃÓÓËÜ / 1120 810.000 õýëáýðýýð õºãæèæ áàéãà Àãðîáèîëîãèéí, Ýäèéí msua.edu.mn ÕÀÀÈÑ/ 285 ñóðãóóëü çàñàã, áèíåñèéí, Áàéãàëèéí óõààíû, Ýêîëîãè òåõíîëîãè õºãæëèéí 26 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Àíãëè, Õÿòàä, Ñîëîíãîñ, ßïîí õýëíèé áàãø îð÷óóëàã÷, Ñýòã¿¿ë÷, Áèçíåñèéí ýðõ ç¿é, ÎÓ-í 0 îðîéí àíãèòàé, îþóòíû 1 ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, կ̯¯ÍËÝÃÈÉÍ ýðõ ç¿é, Íÿáî á¿ðòãýë, äîòóóð áàéðòàé. Îþóòíû 840.000- Òºðèéí îðäíû ÓÕÀÀÍÛ ÈÕ Ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, 2790 õîòõîíä áàéðëàëòàé. Õýâëýõ 1200.000 ç¿¿í õîéíî, www. ÑÓÐÃÓÓËÜ /ÕÈÑ/ Àÿëàë æóóë÷ëàëûí 546 ¿éëäâýðòýé. Ñàëáàð 3 humanities.mn ìåíåæìåíò, ÎÓ-ûí 62 ñóðãóóëüòàé õóäàëäààíû ìåíåæìåíò, Òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäëàãà Áàðèëãûí èõæåíåðèéí, Êîìïüþòåðèéí òåõíèê, Ìåíåæìåíòèéí, Õ¿íñíèé áèîòåõíîëîãèéí, Ãàäààä Á¿ðýëäýõ¿¿í 13 ñóðãóóëü, ØÈÍÆËÝÕ õýëíèé, Ãåîëîãèéí, Äàðõàí, Îðõîí, ªâºðõàíãàé, 0 ÓÕÀÀÍ ¯éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Áàãà Ñ¿õáààòàðò ñàëáàð ñóðãóóëüòàé. 21382 ÒÅÕÍÎËÎÃÈÉÍ Äèçàéíû, Ìåõàíèê òîéðóó-34, www. Õè÷ýýëèéí 7 áàéð, îþóòíû 5 1502 ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ èíæåíåðèéí, Óóë óóðõàéí, must.edu.mn äîòóóð áàéðòàé. Ìàíàé óëñûí 685 /ØÓÒÈÑ/ Ýð÷èì õ¿÷íèé èíæåíåðèéí, õàìãèéí îëîí îþóòàíòàé Ìàòåìàòèêèéí, ñóðãóóëü. Ìàòåðèàëûí òåõíîëîãèéí, Õ¿ì¿¿íëýãèéí, Õîëáîî, ìýäýýëëèéí òåõíèêèéí Àíàãààõ óõààíû ñóðãóóëü, Óëàìæëàëò àíàãààõûí Îðîé, ý÷íýý àíãèòàé, ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ñóðãóóëü, Í¿¿ð àì ñóäëàëûí 1205 ÓÁ, ÑÁÄ, Á¿ðýëäýõ¿¿í 7 ñóðãóóëü, ØÈÍÆËÝÕ ñóðãóóëü, Ýì ç¿éí ñóðãóóëü, 4286 600,000- ×îéäîãèéí Ñ¿õáààòàð, Ãîâü-Àëòàé, ÓÕÀÀÍÛ ÈÕ Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí 637 750.000 ãóäàìæ-3, www. Äîðíîãîâü, Äàðõàí-Óóë àéìàãò ÑÓÐÃÓÓËÜ / ñóðãóóëü, Áèîàíàãààõûí 203 hsum.edu.mn õàðúÿà ñóðãóóëüòàé. Îþóòíû 2 ÝÌØÓÈÑ/ ñóðãóóëü, Ñóâèëàõóéí âîòóóð áàéðòàé ñóðãóóëü Òºðèéí çàõèðãàà, ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, 0 Ǻâõºí äýýä áîëîâñðîëòîé Íèéãìèéí óõààí, Îðãèë ðàøààí ÓÄÈÐÄËÀÃÛÍ 30 õ¿í ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýí Ýäèéí çàñàã, áèçíåñèéí ñóâèëàëûí ç¿¿í ÀÊÀÄÅÌÈ 294 ñóðàëöäàã òºäèéã¿é äîòóóð óäèðäëàãà, ìåíåæìåíòèéí òàëä, www.aom. 70 áàéðòàé. ìýðãýæë¿¿ä edu.mn 0 Õîâä àéìàã, Óðüä íü ÓÁÈÑ, ÌÓÈÑ-èéí Íèéãìèéí óõààí, ãàäààä ÕÎÂÄ ÈÕ 2223 Æàðãàëàíò ñóì, õàðúÿàíä áàãøèéí äýýä õýë, Áàéãàëèéí óõààí, ÑÓÐÃÓÓËÜ 140 01-432-22038, ñóðãóóëü ãýæ áàéñàí. Ý÷íýý àÿëàë æóóë÷ëàë, 15 01-432-22500 àíãèòàé 0 ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐÛÍ 2195 384.000- Ý÷íýý áîëîí îðîéí àíãèóäòàé. ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ Ýäèéí çàñàã, ãàäààä õýë ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, 134 550.000 Îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. /ÓÁÈÑ/ 47 ÒªÐÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ, ÊÎËËÅÆ Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âåá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, /ìÿí.òºã/ Äîêòîð 0 Ãààëèéí åðºíõèé ãàçðûí ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, 76 õàðúÿà ñóðãóóëü, Ãààëèéí ÃÀÀËÜ ÝÄÈÉÍ Ãààëèéí óäèðäëàãà, ýðõ ç¿é, Äàø÷îéëîí 21 ÷èãëýëèéí äýýä áîëîâñðîëòîé ÇÀÑÃÈÉÍ ÄÝÝÄ îëîí óëñûí ýäèéí çàñãèéí õèéäèéí õîéíî, õ¿ì¿¿ñèéã 2.5 æèë ñóðàëöóóëàí ÑÓÐÃÓÓËÜ õàðèëöàà www.ecustoms. ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýí ººðèéí 0 mn àæëûí áàéðàíä àæèëëóóëäàã. 0 ÄÈÇÀÉÍ Áàðèëãà àðõèòåêòóð Õóâöàñ, èíòåðüåð, ãðàôèê 137 ÓÐËÀÃÈÉÍ ÄÝÝÄ 500.000 ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, êîðïîðàöèéí õàðúÿààíä ¿éë äèçàéí, àðõèòåêòóð 0 ÑÓÐÃÓÓËÜ àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 0 Ñîíãîäîã óðàí çóðàã, įÐÑËÝÕ ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Áàãà ÑÓÈÑ-èéí õàðúÿà ñóðãóóëü õýðýãëýýíèé ÷èìýãëýõ ÓÐËÀÃÈÉÍ ÄÝÝÄ 531 650.000 òîéðóó-26, ÑÓÈÑ- áºãººä íýã áàéðàíä óðëàã, ñîíãîäîã ÷èìýãëýõ ÑÓÐÃÓÓËÜ èéí áàéðàíä áàéðëàäàã. óðëàã ÎÞÓÒÀÍ 2009 27
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Êèíî óðëàãèéí òºðºë 0 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, á¿ðèéí ìýðãýæèë, ÊÈÍÎ ÓÐËÀÃÈÉÍ 552 Êèíî ¿éëäâýðèéí Õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. ò¿¿íýýñ ãàäíà ñýòã¿¿ë÷, 585.000 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ 11 õóó÷èí áàéð, Îþóòíû 1 áàéðòàé. äóóíû íàéðóóëàã÷ààð 0 www.kuds.mn ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã ÑÀÍÕ¯¯ ÝÄÈÉÍ Ìåíåæìåíòèéí õóâü÷ëàëä ÇÀÑÃÈÉÍ ÄÝÝÄ Ñàíõ¿¿, áèçíåñ, 0 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, õàìðàãäñàí. Îðîé, ý÷íýý ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíòèéí, /ÎÓ/ 2586 1200.000- Àðñëàíòàé àíãèòàé. Õè÷ýýëèéí ººðèéí /ìåíåæìåíòèéí á¿õ òºðëèéí ìýðãýæëýýð 579 1670.000 ã¿¿ðíèé äýðãýä, áàéð. Îþóòíû 1 äîòóóð õóâü÷ëàëä áýëòãýäýã 0 www.ife.edu.mn áàéðòàé. õàìðàãäñàí/ Ñî¸ë óðëàãèéí óäèðäëàãà, 198 Íîìûí ñàí, Ò¿¿õ, Àðõèâ, Ý÷íýý àíãèòàé, ÑÓÈÑ-èéí ÑΨËÛÍ ÄÝÝÄ 722 546.000- ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Òºâ ìóçåé, àÿëàë æóóë÷ëàëûí õàðúÿà ñóðãóóëü, îþóòíû 1 ÑÓÐÃÓÓËÜ 17 726.000 ãàë êîìàíäûí àðä êîìïüþòåðèéí ãðàôèê, äîòóóð áàéðòàé 0 äèçàéí, äóó õºãæìèéí áàãø ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 14-ð Ðàäèî, òåëåâèçèéí ÐÀÄÈÎ õîðîî, ìîíãîë ñýòã¿¿ë÷, íàéðóóëàã÷, 432.000- Õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. ÒÅËÅÂÈÇÈÉÍ 553 òåëåâèçèéí îïåðàòîð, õºòëºã÷, 670.000 Îþóòàí òåàòðòàé. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ áàéðíû àðä www. èíæåíåíð rtds.mn Áàãà àíãèéí áàãø, çóðàã 2006 îí õ¿ðòýë ÌÓÁÈÑ- óðëàë, ìàòåìàòèê, àíãëè, Äîðíîä àéìàã, èéí õàðúÿà Áàãøèéí êîëëåæ ÄÎÐÍÎÄ ÄÝÝÄ îðîñ, õÿòàä, ñîëîíãîñ, 944 ×îéáàëñàí õîò, áàéñàí. Äîðíîä ìîíãîëûí ÑÓÐÃÓÓËÜ õýëíèé îð÷óóëàã÷ áàãø, www.dornod.mn äýýä ñóðãóóëü ãýñýí äàâõàð íèéãìèéí àæèëòàí íýðòýé. Ìîíãîëûí òºìºð çàìûí Ҫ̪РÇÀÌÛÍ Òºìºð çàìûí ìýðãýæëèéí 450.000- ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, õàðúéà, ý÷íýý àíãè, 782 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ áîëîâñîí õ¿÷èí 550.000 www.mrwi.mn ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí òºâòýé. Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. 0 ÕÈËÈÉÍ ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 4- Öýðãèéí áîëîí ýíãèéíýýð Öýðãèéí ìýðãýæë¿¿ä áîëîí 1089 300.000 ÖÝÐÃÈÉÍ ÄÝÝÄ ð ÖÑ-ûí õîéíî, ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã. Ý÷íýý ýðõ ç¿é÷-õóóëü÷ /ýíãèéí/ 20 òºãðºã ÑÓÐÃÓÓËÜ www.bti.mn àíãèòàé 0 Ýäèéí çàñàã, íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, õóäàëäàà ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Îðîéí ý÷íýý àíãèòàé, 0 ÕÓÄÀËÄÀÀ àÿëàë æóóë÷ëàë, çî÷èä Îþóòíû ãóäàìæ, Áàÿíõîíãîðò ñàëáàð 2331 480.000- ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ áóóäàë, çîîãèéí ãàçàð, Ñïîðòûí òºâ ñóðãóóëüòàé. Îþóòíû 1 111 700.000 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ðåêëàì ñóðòàë÷èëãààíû îðäíû ç¿¿í òàëä, äîòóóð áàéðòàé, õè÷ýýëèéí 2 0 ìåíåæìåíò, áèçíåñèéí www.icb.edu.mn áàéðòàé. ýðõ ç¿é ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ÑÓÂÈËÀÕÓÉÍ Ýì ç¿é÷, àíàãààõûí 450.000- Íýãäñýí 3-ð Îðîé, ý÷íýý àíãèòàé, ÝÌØÓÈÑ- 1850 ÑÓÐÃÓÓËÜ ñóâèëãàà 490.000 ýìíýëýãèéí ç¿¿í èéí õàðúÿàíä áàãòäàã. õîéíî áàéðëàäàã. 57 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÖÀÃÄÀÀÃÈÉÍ 1662 Ý÷íýý áîëîí îðîéí àíãèóäòàé. Õóóëü, ýðõ ç¿é 520.000 Õèë÷íèé ãóäàìæ, ÀÊÀÄÅÌÈ 100 Îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. www.map.edu.mn 22 ÒÀÃÍÓÓËÛÍ 0 ÅЪÍÕÈÉ 342 Ý÷íýý àíãèòàé. Ǻâõºí Ýðõ ç¿é÷ 400.000 ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÃÀÇÐÛÍ 35 çàõèëãààð ñóðãàäàã. ÑÓÐÃÓÓËÜ 0 ÒªÐÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ÈÕ, ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ, ÊÎËËÅÆÈÓÄÛÍ ÎÐÎÍ ÍÓÒÀà ÄÀÕÜ ÑÀËÁÀÐ ÑÓÐÃÓÓËÈÓÄ Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð / Õàÿã, óòàñ, âýá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, ìÿí.òºã/ Äîêòîð Ìîíãîë õýë, óðàí çîõèîë, Àðõàíãàé àéìàã, ÌÓÁÈÑ-èéí ìàòåìàòèê, ìýäýýëýë ç¿é, îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé, Ýðäýíýáóëãàí õàðúÿà Áàãøèéí àíãëè îðîñ, ìîíãîë õýëíèé 1695 áàðóóí á¿ñèéí áàãø ñóì 1-ð áàã 0133- êîëëåæ /Àðõàíãàé/ áàãø, áàãà àíãèéí áàãø, ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã. 31123, 99332288 íèéãìèéí àæèëòàí 28 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÌÓÁÈÑ-èéí Õîâä Õîâä àéìàã, îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé, äàõü áèåèéí Áèåèéí òàìèðûí áàãø, Æàðãàëàíò ñóì, áàðóóí á¿ñèéí áèåèéí 107 òàìèðûí ñàëáàð äàñãàëæóóëàã÷ 01432-23065, òàìèðûí áàãø ìýðãýæèëòýí ñóðãóóëü 99439006 áýëòãýäýã. Öýöýðëýãèéí áàãà àíãèéí ÌÓÁÈÑ-èéí Áàÿí-ªëãèé áàãø, êàçàê õýë, óðàí õàðúÿà Áàãøèéí àéìàã, ªëãèé ñóì Ý÷íýý ñóðãàëòòàé, îþóòíû 1 çîõèîë, Ìîíãîë õýë, 752 êîëëåæ /Áàÿí- 01-442-22582, äîòóóð áàéðòàé. ìàòåìàòèê, íèéãìèéí ªëãèé/ 99422552 óõààí Ýäèéí çàñàã áèçíåñèéí Çàâõàí àéìàã, Ý÷íýý ñóðãàëòòàé, îþóòíû 1 ÌÓÈÑ-èéí õàðúÿà óäèðäëàãà, íÿ-áî, Óëèàñòàé ñóì, äîòóóð áàéðòàé. Áàðóóí á¿ñèéí Ýäèéí çàñãèéí 817 ñàíõ¿¿, áàíê, ìàðêåòèíã, 01-462-22233, áàíê ñàíõ¿¿ãèéí ìýðãýæèëòýí êîëëåæ /Çàâõàí/ ìåíåæìåíò 99860076 áýëòãýäýã ñóðãóóëü Îðõîí àéìàã, ÌÓÈÑ-èéí õàðúÿà Ý÷íýý àíãèòàé, Òóðê îþóòíóóä Ãàäààä õýë, áàãø, ýäèéí Ýðäýíýò õîò, Îðõîí àéìàã äàõü 1706 ñóðàëöäàã, îþóòíû 1 äîòóóð çàñàã, íÿáî, áàíê ñàíõ¿¿ 01352-23621, ñàëáàð ñóðãóóëü áàéðòàé 99359931 Õîâä àéìàã, ÕÀÀÈÑ-èéí 266 Æàðãàëàíò ñóì, õàðúÿà Àëòàéí պ人 àæ àõóéí á¿õ 0 Äèïëîìûí ñóðãàëòòàé. Îþóòíû 0143-23092, á¿ñèéí ñàëáàð ìýðãýæëýýð 0 1 äîòóóð áàéðòàé. 99432212, ñóðãóóëü 0 99705901 ÕÀÀÈÑ-èéí Îðõîí àéìàã, Ýäèéí çàñàã ìàðêåòèíã, õàðúÿà Îðõîí Áàÿí-ªíäºð ñóì, ìåíåæìåíò, íÿáî, àæ àõóé, 495 Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. àéìàã äàõü ñàëáàð 01352-25803, ìàë ç¿é, èíæåíåð-áàãø ñóðãóóëü 99368185 ÕÀÀÈÑ- èéí õàðúÿà Äàðõàí-Óóë àéìàã 0 Óðãàìàë, ãàçàð պ人 àæ àõóéí á¿õ Äàðõàí ñóì, 13-ð Äàðõàíû õºäºº àæ àõóéí èõ 1377 òàðèàëàíãèéí ìýðãýæèë, ýäèéí çàñàã, áàã, 01372-24132, ñóðãóóëü ãýæ íýðëýãääýã. Ý÷íýý 40 ñóðãàëò ýðäýì ñàíõ¿¿, ìåíåæìåíò 99379692, www. àíãèòàé. 0 øèíæèëãýýíèé aud,mn õ¿ðýýëýí Îðõîí àéìàã, ØÓÒÈÑ- Òåõíèê òåõíîëîãè, ìàøèí 01352-73421, “Ýðäýíýò” ¿éëäâýðèéí äýðãýäýõ èéí õàðúÿà ìåõàíèçì, áàðèëãà, õ¿íñ, 1099 01352-73418, Ø.Îòãîíáèëýãèéí íýðýìæèò Òåõíîëîãèéí êîìïüþòåð, ìýäýýëýë ç¿é 99351418, www. Òåõíîëîãèéí ñóðãóóëü ñóðãóóëü /Îðõîí/ techinst.edu.mn ØÓÒÈÑ- Äàðõàí-Óóë àéìàã èéí õàðúÿà Òåõíèê òåõíîëîãè, ìàøèí 01372-24455, Òåõíîëîãèéí ìåõàíèçì, áàðèëãà, õ¿íñ, 2000 Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. 99371294, www. ñóðãóóëü /Äàðõàí- êîìïüþòåð, ìýäýýëýë ç¿é dats.edu,mn Óóë/ ªâºðõàíãàé ØÓÒÈÑ- Õ¿íñ, θäëûí òåõíîëîãè, àéìàã, Àðâàéõýýð èéí õàðúÿà çàãâàð çîõèîí á¿òýýã÷, ñóì, 5-ð áàã, Òåõíîëîãèéí 702 ñàíõ¿¿, ìåíåæìåíò, àíãëè 01322-22089, ñóðãóóëü / õýë 99328508, www. ªâºðõàíãàé/ tsu.edu.mn ØÓÒÈÑ- èéí õàðúÿà Êîìïüþòåð, òåõíîëîãè, Ñ¿õáààòàð àéìàã, Øàòàëñàí ñóðãàëòòàé Òåõíîëîãèéí ñàíõ¿¿, ìåíåæìåíò, òºðèéí 281 99519202, www. ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí òºâ ñóðãóóëü / çàõèðãàà tss.edu.mn Ñ¿õáààòàð/ ÝÌØÓÈÑ-èéí Èõ ýì÷, ñóâèëàã÷, áàãà ýì÷, 0 Ãîâü-Àëòàé Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. õàðúÿà Àíàãààõ ýì íàéðóóëàã÷, óëàìæëàëò 597 àéìàã, Àëòàé ñóì, Áàðóóí á¿ñèéí ýìíýëýãèéí óõààíû êîëëåæ ýì÷èëãýý, ýõ áàðèõ áàãà 568 01-482-23491, äóíä áàãà øàòíû ìýðãýæèëòýí /Ãîâü-Àëòàé/ ýì÷ 0 24993, 99887725 áýëòãýäýã. ÝÌØÓÈÑ-èéí 0 Ñóâèëàõóéí óõààí, ýì Äàðõàí-Óóë àéìàã, õàðúÿà Àíàãààõ 1082 íàéðóóëàã÷, óëàìæëàëò 01372-27734, Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. óõààíû êîëëåæ 261 àíàãààõ óõààí 99379902 /Äàðõàí-Óóë/ 0 ÎÞÓÒÀÍ 2009 29
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÝÌØÓÈÑ-èéí 0 Äîðíîãîâü àéìàã, õàðúÿà Àíàãààõ Èõ ýì÷, ñóâèëàã÷, áàãà ýì÷, 321 Øàòàëñàí ñóðãàëòòàé. Îþóòíû Ñàéíøàíä ñóì, óõààíû êîëëåæ ýõ áàðèã÷, ýì íàéðóóëàã÷ 629 1 äîòóóð áàéðòàé. 02-1522-52754 /Äîðíîãîâü/ 0 Áàÿíõîíãîð Õ¯ÄÑ-èéí Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, àéìàã, 01442- ñàëáàð ñóðãóóëü õóäàëäàà, çî÷èä áóóäàë, 226 Ý÷íýý ñóðãàëò ÿâóóëäàã. 22531, www.icb. /Áàÿíõîíãîð/ çîîãèéí ãàçðûí ìåíåæìåíò edu.mn ÒªÐÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ØÀÒÀËÑÀÍ ÑÓÐÃÀËÒÒÀÉ ÊÎËËÅÆ, ÌÝÐÃÝÆËÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒ ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÒªÂ Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âýá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, /ìÿí.òºã/ Äîêòîð Äèïëîì, áàêàëàâðûí ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ñóðãàëòòàé. Îðîéí àíãèòàé, Áàðèëãà, àðõèòåêòóðûí á¿õ Áàðóóí 4-í çàì, Áàðèëãûí êîëëåæ 980 400 ìýðãýæëèéí øàòàëñàí ÷èãëýëýýð 322723, 322635 ñóðãàëòòàé. Îþóòíû 1 äîòóóð www.bc.mn áàéðòàé. Áàêàëàâðûí ñóðãàëòòàé, Óðüä Ìåõàíèê, î¸äîë, ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, íü õºíãºí õ¿íñíèé ÒÌÑ, Ìîíãîë- àøèãëàëòûí èíæåíåð, Öàãààí õààëãàíû 240.000- òåõíèêóì áàéñàí. Îþóòíû Ñîëîíãîñûí Êîìïüþòåð, íýõìýë, 262 ýãö àðä, 342911, 340.000 äîòóóð áàéðòàé. ܺâ àéìãèéí òåõíèêèéí êîëëåæ íîîñ íîîëóóð, ìîä 342856, Áàÿí÷àíäìàíüä õàðêÿà áîëîâñðóóëàõ, äèçàéí www.mktc.mn ñóðãóóëüòàé. Ä¿ðñëýõ óðëàã, ãîî ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Ðàæèâ Ãàíäèéí Äèïëîì, áàêàëàâðûí ç¿é, êîìïüþòåð, Àõóé Èõ ñóðãóóëèéí íýðýìæèò ñóðãàëòòàé. Ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýý, õºíãºí õ¿íñ,, 114 450.000 ãóäàìæ, 32-ûí ¯éëäâýð, óðëàëûí øàòàëñàí ñóðãàëòòàé. Îþóòíû íèéòèéí àæàõóé, ãýðýë òîéðîã õ¿ðýõ çàìä ñóðãóóëü 1 äîòóóð áàéðòàé. çóðàã 350209 Óâñ àéìàã, պ人 àæ àõóéí ìàøèí Óëààíãîì ñóì, Óëààíãîì êîëëåæ ìåõàíèçì, õºíãºí õ¿íñíèé Øàòàëñàí ñóðãàëòòàé. 164 290 01452-23473, /Õîâä/ ¿éëäâýð, áèçíåñ, ýäèéí Áàêàëàâðûí ñóðãàëòòàé. 99452959, çàñàã, ãàäààä õýë îð÷óóëàã÷ 99454515 Õóó÷íààð Äàðõàíû Öàõèëãààí äóëààí, ïîëèòåõíèêóì. Äèïëîì, Äàðõàí-Óóë àéìàã, Òåõíèêèéí êîëëåæ óóë óóðõàé, ãåîëîãè, áàêàëàâðûí ñóðãàëòòàé. 1295 315 01372-327234, /Äàðõàí-Óóë/ ìåíåæìåíò, ýäèéí çàñàã Ý÷íýý àíãòàé. Áîð ºíäºðò óóë 23760, 99379687 õ¿íñíèé ¿éëäâýð óóðõàéí ñàëáàð ñóðãóóëüòàé. Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. Òåõíèê ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 3-ð Òåõíèê òåõíîëîãèéí á¿õèé 170.000- òåõíîëîãèéí 494 ýìíýëýãèéí ç¿¿í ë ÷èãëýëýýð 570.000 êîëëåæ òàëä, www.ttc.mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Áàêàëàâðûí ñóðãàëòòàé. Õºãæèì á¿æãèéí 230.000- Ñî¸ë óðëàã 258 11-ð õîðîîëîëûí Øàòàëñàí ñóðãàëòòàé. Îþóòíû êîëëåæ 350.000 óðä, 1 äîòóóð áàéðòàé. Òºëáºðã¿é Çàâõàí àéìàã, Õºãæèì á¿æãèéí /äèïëîìûí Äèïëîìûí ñóðãàëòòàé. Äóó÷èí á¿æèã÷èí, Óëèàñòàé õîò, êîëëåæèéí ñàëáàð 93 ñóðãàëò Øàòàëñàí ñóðãàëòàé. ÑÓÈÑ- õºãæèì÷èí, óðàí çóðàã 01462-21167, ñóðãóóëü /Çàâõàí/ 250.000- èéí õàðúÿà ñóðãóóëü 99790125 280.000/ 0 Õ¿íñíèé ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Áàêàëàâðûí ñóðãàëòòàé. Õ¿íñíèé ñàëáàðûí áîëîí 699 òåõíîëîãèéí 420.000 www.foodtech. Îðîéí àíãèòàé. Îþóòíû 1 ¿éë÷èëãýýíèé ìýðãýæë¿¿ä 11 êîëëåæ edu.mn äîòóóð áàéðòàé. 0 30 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÒªÐÈÉÍ ÁÓÑ ªÌ×ÈÉÍ ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÜ Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âåá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, /ìÿí.òºã/ Äîêòîð ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Õýë øèíæëýëèéí ñóðãóóëü, Óëààíáààòàð õè÷ýýëèéí áàéð, 120 îþóòàí Àÿëàë æóóë÷ëàë, ýäèéí 0 õèâñ êîìïàèàñ õ¿ëýýí àâàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé. ÎÐÕÎÍ ÈÕ çàñãèéí ñóðãóóëü, õóóëü 1684 300.000- óðàãø, 70110657, Çàâõàí àéìàãò ñàëáàð ÑÓÐÃÓÓËÜ ç¿éí ñóðãóóëü, íàðèéí 38 690.000 341276, 342697, ñóðãóóëüòàé. Ý÷íýý îðîé áè÷ãèéí äàðãà, õýëìýð÷èéí 8 342696, www. ñóðãàëò ÿâóóëäàã. ñàëáàð orkhon.edu.mn ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Æóêîâûí ìóçåéí Õ¿ì¿¿íëýãèéí ñóðãóóëü, 0 ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Ä.Îþóíõîðîë ç¿¿í òàëä, 458635, ÎÒÃÎÍÒÝÍÃÝÐ ÈÕ Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëü, 2093 650.000- ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. Õè÷ýýëèéí 453933, www. ÑÓÐÃÓÓËÜ Ýäèéí çàñàã áèçíåñèéí 56 700.000 3 áàéðòàé. Ý÷íýý îðîéí otgontenger.edu. óäèðäëàãûí äýýä ñóðãóóëü 6 ñóðãàëò ÿâóóëäàã. mn, www.dats. edu.mn Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëü, ×èíãýñ òóð àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñóðãóóëü, Ìàòåìàòèê, ìýäýýëýë òåõíîëîãèéí Õàìãèéí îëîí îþóòàíòàé ñóðãóóëü, Ýäèéí çàñàã, 0 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, õóâèéí èõ ñóðãóóëü, 2 ÈÕ ÇÀÑÀà ÈÕ íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí 6264 750 äîëëàð, 455736, 457771, öîãöîëáîð, õè÷ýýëèéí 8 ÑÓÐÃÓÓËÜ ñóðãóóëü, ×èíðèñ Ñîîñý 121 580.000, 458545, www. áàéðòàé, îþóòíû áàéð, îëîí óëñûí õàðèëöààíû 15 ikhzasag.edu.mn äýðãýäýý ëèöåé, ÌѯҺâòýé. ñóðãóóëü, ÁÍÕÀÓ-ûí Õýáýéí Ý÷íýý ñóðãàëò ÿâóóëäàã. èõ ñóðãóóëèéí ñàëáàð, ªâºðìîíãîëûí áàãøèéí èõ ñóðãóóëü ÒªÐÈÉÍ ÁÓÑ ªÌ×ÈÉÍ ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ, ÊÎËËÅÆ Áàêàëàâð, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Ñóðãóóëèéí íýð ìàãèñòð, òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âåá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë äîêòîðàíò /ìÿí.òºã/ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Ñîëîíãîñûí 100% õºðºí㺠Áèçíåñ ýäèéí çàñàã, 0 Íàðàíòóóë çàõûí îðóóëàëòòàé ñóðãóóëü. Ìàãèñòð ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ ñîëîíãîñ ñóäëàë, õýë, 2229 430.000- áàðóóí õîéíî, áýëòãýäýã. ªºðèéí õè÷ýýëèéí ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ êîìúïþòåð, ñóâèëàõóé, ìàë 111 690.000 462026, 462028, 2 áàéðòàé. Îþóòíû 1 äîòóóð àæ àõóé 0 www.ulaanbaatar. áàéð, ñïîðò çààëòàé. Èíòåðíåò edu.mn òºâòýé. Ìàòåìàòèê, Êîìïüþòåðèéí Äàðõàí-Óóë àéìàã ÀÀ ÆÈ ÁÈ èíæåíåð, ïðîãðàìì 206 405.000 01372-34088, Îðîéí àíãèòàé ÊÎËËÅÆ õàíãàìæ 99372288 Áèåèéí òàìèð, áºõ, Òºðºë 0 ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í, äàðõàí ÀÂÀÐÃÀ ÄÝÝÄ á¿ðèéí ñïîðòûí áàãø, 505 460.000- 343392, 342053, àâàðãàÁ.Áàò-Ýðäýíý ¿¿ñãýí ÑÓÐÃÓÓËÜ äàñãàëæóóëàã÷, àðãà ç¿éí 23 490.000 343392, áàéãóóëñàí. Õè÷ýýëèéí áîëîí ìýðãýæë¿¿ä 0 99115607 îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã 1-ð Êîìïüþòåðèéí òºðºë ÀËÒÀÉ ÄÝÝÄ òºðºõèéí óðä, á¿ðèéí èíæåíåíð, 154 600.000 ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ 314296, 314297, ïðîãðàìì õàíãàìæ www.altay.edu.mn 0 1250.000- Àíàãààõ óõààíû äîêòîð À× ÄÝÝÄ Ýì÷, àíàãààõ óõààíû 1033 980.000- ÓÁ, ÑÕÄ¿¿ðýã, ïðîôåññîð Í.Áààñàíæàâ ÑÓÐÃÓÓËÜ ìýðãýæèëòýí 16 950.000- 99114566 ¿¿ñãýí áàéãóóëæ óäèðääàã. 2 0 600.000 õè÷óóëèéí áàéðòàé. ÎÞÓÒÀÍ 2009 31
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÑÕÄ¿¿ðýã, ÁÀÐÈËÃÛÍ Àâòî ñóðãóóëèéí ÒÅÕÍÎËÎÃÈÉÍ Áàðèëãà, òåõíîëîãè 444 450 äîëëàð áàéð 634071, Îðîéãîîð ñóðãàëò ÿâóóëäàã. ÊÎËËÅÆ 634473, www. ctcub.in.mn ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÁÀÍÊ ÑÀÍÕ¯¯ Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, Áàêàëàâðûí äýýä áîëîí Êèíî ¿éëäâýðèéí ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ áàíê ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñàã 81 500.000 ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë äýðãýä 460205, ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíò îëãîäîã. 460502, 461617 ÓÁ, ÕÓÄ, ßàðìàãèéí Ìîíãîë-Àìåðèêèéí ãýñýí 2-ð áóóäëûí ÁÈÇÍÅÑÈÉÍ ÄÝÝÄ Áèçíåñ, ýäèéí çàñàã, òîäîòãîëòîé. Õè÷ýýëèéí áîëîí 302 360.000 óðä 379166, ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíò 200 îþóòíû õ¿÷èí ÷àäàëòàé 379156, www. îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. businessinsitute. mn 67 ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ÁÓÐÕÀÍ ØÀØÍÛ Çóðõàé÷, îòî÷, ìààðàìáà, 174 Èõýíõ îþóòíóóä õºäºº îðîí 520.000 Ãàíäàíòýã÷èíëýí ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ øàøèí ñóäëàà÷ 0 íóòãààñ èðæ ñóðàëöäàã. õèéä, 0 ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, 0 Îëîí óëñûí õàðèëöàà, Ñïîðòûí òºâ ÁÈËÈà ÄÝÝÄ 246 Óäèðäàõ çºâëºëèéí äàðãà Îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, 400.00 îðäíû ç¿¿í òàëä ÑÓÐÃÓÓËÜ 30 Ä.Äîðëèãæàâ. Îðîéí àíãèòàé. ãàäààä õýë, ýðõ ç¿é 321942, www. 0 bilig.mn ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Ìîíãîë õýðë, ãàäààä 0 Ìîñêâà õýëíèé áàãø, íèéãìèéí ÁÎËÎÂÑÐÎË ÄÝÝÄ 266 ðåñòîðàíû àæèëòàí, ñýòãýë ñóäëàà÷, 400.000 Õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ 33 àðä, 363839, àÿëàë æóóë÷ëàë, 0 99185718, www. áîëîâñðîëûí ìåíåæìåíò bolovsrol.edu.mn ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, 0 Ãàçàð õîëäèíãèéí Îðîéí àíãèòàé. ÃÀÇÀÐ×ÈÍ ÄÝÝÄ Àÿëàë æóóë÷ëàë, óóë 1505 480.000- õàøààíä, 450544, ÑÓÐÃÓÓËÜ óóðõàé, 18 540.000 450735, 450432, 0 www.gazarchin. Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. mn Ãàäààä õýë, àÿëàë Àðõàíãàé àéìàã, Îðîéí àíãèòàé. ÃÓÐÂÀÍ ÒÀÌÈÐ æóóë÷ëàë,Çî÷èä áóóäàë, Ýðäýíýáóëãàí 252 ÊÎËËÅÆ óóë óóðõàéí ÷èãëýëýýð ñóì, 0133-22355, ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã 99116351 Îþóòíû 1 äîòóóð áàéðòàé. ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Ìîíãîë õýë, óðàí çîõèîë, 0 Òºðèéí ºì÷èéí ÃÓÐÂÀÍ ÝÐÄÝÍÝ ìàòåìàòèê, ìýäýýëýë ç¿é, 673 500.000- 8-ð áàéð, ÁÀÃØÈÉÍ ÄÝÝÄ àíãëè îðîñ, ìîíãîë õýëíèé Îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. 13 650.000 300784, 361994, ÑÓÐÃÓÓËÜ áàãø, áàãà àíãèéí áàãø, 0 www.3erdene. íèéãìèéí àæèëòàí edu.mn ÓÁ,ÁÇÄ, 15-ð õîðîîëîë, 5-ð Ãàäààä õýëíèé îð÷óóëàã÷, õîðîî, Ýíõ¿¿ä Ãàäààä îþóòíóóä èõýíõ íü ï¯Ð ÊÎËËÅÆ 48 Áàãø, àÿëàë æóóë÷ëàë òºâèéí áàéð, ñóðàëöäàã www.bridge.edu. mn ÃËÎÁÀËÜ Ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñàã, ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Ãýðýë ÓÄÈÐÄÀÃ× ÄÝÝÄ 174 1650.000 ìàðêåòèíã òºâèéí áàéð ÑÓÐÃÓÓËÜ Õÿòàä, ÿïîí, ñîëîíãîñ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Îð÷óóëàã÷ Áîëäáààòàðûí ÃÝÃÝÝ ÊÎËËÅÆ õýëíèé îð÷óóëàã÷, áàãø, 110 495.000 452596 ñóðãóóëü ìîíãîë õýë ñóäëàà÷ 32 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Àÿëàë æóóë÷ëàë-Ãàäààä Ìîíãîë 3-ð õýë, ãàäààä õýëíèé áàãø, ÅÂÐÎ-ÀÇÈ ÄÝÝÄ 428.400- ñóðãóóëèéí õîéíî, Îðîéí àíãèòàé. Õè÷ýýëèéí îð÷óóëàã÷, íÿãòëàí áîäîõ 463 ÑÓÐÃÓÓËÜ 490.000 351993, 35009, ººðèéí áàéðòàé. á¿ðòãýë, õóäàëäàà, ýäèéí 354044, www. çàñàã euro-asia.mn ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, Ãàí çàì çî÷èä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Í.Ãàíáÿìáà ÆÎÍÎÍ ÊÎËËÅÆ áèçíåñèéí ýäèéí çàñàã, 135 390.000 áóóäëûí óðä, ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã 242919, www. jonon.edu.mn Äàðõàí-Óóë àéìàã, Àÿëàë æóóë÷ëàë, Ãàäààä 0 Äàðõàí õîò, 4-ð ÄÀÐÕÀÍ ÄÝÝÄ õýë, Êîìïüþòåð ïðîãðàìì 591 Îðîéí àíãèòàé. Õè÷ýýëèéí áàã, 01372-35652, ÑÓÐÃÓÓËÜ õàíãàìæ, Íèéãìèéí 37 ººðèéí áàéðòàé. 99398897, www. àæèëòàí 0 darkhandeed.mn 35 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÇÀÑÀÃÒ ÕÀÍ ÄÝÝÄ Áàíê ñàíõ¿¿, Òºðèéí 540 Ñàíñàðûí 450.000 ý÷íýý àíãèòàé ÑÓÐÃÓÓËÜ óäèðäëàãà, ìàðêåòèíã 80 òóíåëèéí óðä 0 461882 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Ñýòã¿¿ë ç¿é, êèíî íèéãìèéí Õè÷ýýëèéí 2 áàéðòàé. Îþóòíû ÇÎÕÈÎÌÆ ÄÝÝÄ óðëàã, æ¿æèã, ãààëèéí 830 510.000 ýð¿¿ë ìýíäèéí äîòóóð áàéðòàé. Ìýðãýæëèéí ÑÓÐÃÓÓËÜ ìýðãýæèëòàí, ñàíõ¿¿, õ¿ðýýëýíãèéí àðä, ÒÂ, êèíî ñòóäèòýé. íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë 461343, 453577 Ýäèéí çàñàã, àÿëàë 0 æóóë÷ëàë, áèçíåñèéí 828 Õè÷ýýëèéí 3-í áàéðòàé ìºí ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÈÄÝÐ ÄÝÝÄ óäèðäëàãà, ñýòã¿¿ë÷, ðàäèî 40 îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. 515.000 Õ¯ÄÑ-èéí óðä, ÑÓÐÃÓÓËÜ òåëåâèçèéí õºòëºã÷, Îðîé ý÷íýý àíãèòàé. Ìàãèñòð 11 www.ider.mn íèéãýì ñóäëàë, íèéãìèéí áýëòãýäýã. àæèëòàí 0 ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ¯íäýñíèé áºõ, òºðºë ÈÕ ØÀÂÈÉÍ Áàðóóí 4-í çàì, Äàðõàí àâàðãà Æ.̺íõáàò á¿ðèéí ñïîðòûí 76 400.000 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ Õàñáàçàðûí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. äàñãàëæóóëàã÷, áàãø, ãóäàìæ, ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Óòãà çîõèîë, íèéãìèéí 0 Áàðóóí 4-í ÈÕ ÌÎÍÃÎË ÄÝÝÄ àæèëòàí, ãàäààä õýëíèé 379 390.000- çàì , 364431, õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé ÑÓÐÃÓÓËÜ áàãø-îð÷óóëàã÷, ìîíãîë 3 550.000 99113874, www. îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. õýë, àÿëàë æóóë÷ëàë 0 greatmongol.edu. mn Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, ÓÁ, ÑÕÄ, “Ñ¿¿” îðîé, ý÷íýý àíãèòàé, ªºðèéí 0 òàòâàð, áàíêíû ýäèéí ÕÕÊ-èéí äýðãýä, õè÷ýýëèéí áîëîí 300 îþóòíû ÌÀÍÄÀÕ Á¯ÐÒÃÝË 1234 540.000- çàñàã, ìýäýýëëèéí ñèñòåì, 631183, 631903, äîòóóð áàéðòàé. Äóíäãîâü ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ 74 750.000 úîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì 631915, www. àéìàã äàõü ñàëáàð ñóðãóóëü 0 õàíãàìæ mandakh.mn 100 ãàðóé îþóòàí ñóðàëöäàã Ýêîëîãè, àÿëàë æóóë÷ëàë, Îðõîí àéìàã, ÌÀÐÃÀÄ ÄÝÝÄ ýäèéí çàñàã ãàäààä 380.000- ººðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. 439 Ýðäýíýò õîò ÑÓÐÃÓÓËÜ õýë, áîëîâñðîë ñóäëàë, 400.000 Îðîé ý÷íýý àíãèòàé. 01352-27399 êîìïüþòåðèéí ñèñòåì ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 4-ð õîðîîëîë Òºðºë á¿ðèéí ñïîðò, ÌÎÍ-ÀËÒÈÓÑ 450.000- Ìîíãåíè ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. áèåèéí òàìèðûí áàãø 382 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ 470.000 öîãöîëáîðûí 50 îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. äàñãàëæóóëàã÷ äýðãýä, www. mon_altius.mn Ýäèéí çàñàã, íÿãòëàí áîäîõ ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ÒÁÄ 0 ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Á.Ýðäýíýñ¿ðýí á¿ðòãýë, êîìïüþòåðèéí àíäóóä äýëã¿¿ðèéí ÌÎÍÃÎË ÁÈÇÍÅÑ 635 ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. Õè÷ýýëèéí ïðîãðàìì õàíãàìæ, àíãëè 650.000 õîéä òàëä 366995, ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ 18 2 áàéðòàé. Îþóòíû äîòóóð õýë, àÿëàë æóóë÷ëàëûí 361589, 367018, 0 áàéðòàé. ìåíåæìåíò www.mbi.edu.mn ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. 0 Ýäèéí çàñàã, áàíê ñàíõ¿¿, Öàãààí õààëãàíû Ý÷íýý îðîé, áÿìáà ãàðàãèéí ÌÎÍÃÎË ÄÝÝÄ 813 àÿëàë æóóë÷ëàë, ãààëü- 456.000 óðä, 342060, àíãèóäòàé. Ñóðãóóëèéíõàà ÑÓÐÃÓÓËÜ 15 òàòâàð, áèçíåñ 343977, www. õàæóóä îþóòíû äîòóóð 0 momins.mn áàéðòàé. ÎÞÓÒÀÍ 2009 33
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, ÌÎÍÃÎË Ìîíãîë Ñàíõ¿¿, ñîëîíãîñ õýë, 420.000- Ñîëîíãîñûí õºðºí㺠ÍÀÀÄÀÌ ÄÝÝÄ 85 íýõìýëèéí õàøààí äèçàéí 500.000 îðóóëàëòòàé ñóðãóóëü ÑÓÐÃÓÓËÜ äîòîð, 341896, www.umn.mn ÓÁ, ÑÕÄ¿¿ðýã, 0 Õàíãàé çàõûí ÌÎÍÃÎË ÔÅÐÌÅÐ 93 Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ÕÀÀ-í ÷èãëýëýýð 365.000 ç¿¿í òàëä, ÊÎËËÅÆ 4 ¿éëäâýðëýëèéí òºâòýé 632125, www. 0 mongolfarmer.mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Ãîî ç¿é, Äèçàéí, ñàíõ¿¿ ÑÈÒÈ ÄÝÝÄ 430.000- ÀÍÓ-ûí ÝÑß-íû ýäèéí çàñàã, óðëàãèéí 865 Õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ 800.000 óðä, 352454, ìýðãýæèëòýí 354474, ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, ÌÎÍÃÎËÛÍ Ìîíãîëûí Àðäûí óðàí çîõèîë÷ ÍÓÓÖ ÒÎÂ×ÎÎ Óðàí çîõèîë, ñýòã¿¿ë÷ 86 450.000 çîõèîë÷äûí Ä.Ï¿ðýâäîðæ ¿¿ñãýí ÊÎËËÅÆ îðäîí, 3-ð äàâõàð, áàéãóóëñàí 327959, 0 ÌÎÍÃÎËÛÍ Õóóëü, ýäèéí çàñàã, àÿëàë ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 2276 450.000- ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄÝÝÄ æóóë÷ëàë, ãàäààä õýë, Ýíèãìà òºâ, Õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. 79 550.000 ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíò 369377 0 ÓÁ, ÑÕÄ¿¿ðýã, Óëàìæëàëò àíàãààõ ñóäëàë, 30 Ìîíîñ ãðóïïûí õàðúÿà Ïîêòîð Ñîíñãîëîí, Ìîíîñ ÌÎÍÎÑ ÄÝÝÄ ýì ç¿é, óëàìæëàëò áîëîí 927 750.000- Ë.Õ¿ðýëáààòàð, Ì.Àìáàãà íàð ôàðìûí áàéð, ÑÓÐÃÓÓËÜ îð÷èí ¿åèéí àíàãààõ 35 650.000 ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. Ìàãèñòð 633235, www. óõààíû õîñîëñîí ýì÷ 0 áýëòãýäýã. monos.mn ÌÎÍÔÐÅØ Ãàäààä õýë, ìîíãîë õýë, Ìîíôðåø êîìïàíèé õàðúÿà ̪ÍÕ-ÀÍÓ ÄÝÝÄ àÿëàë æóóë÷ëàë, áàãø- 119 ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã ñóðãóóëü ÑÓÐÃÓÓËÜ îð÷óóëàã÷ Íèéãìèéí óõààí, ò¿¿õ , 0 ÍÈÉÃÌÈÉÍ ãàçàð ç¿é, íèéãýì ñóäëàë, 366 ÓÕÀÀÍÛ ÄÝÝÄ ìîíãîë õýë óðàí çîõèîëûí 600.000 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, 24 ÑÓÐÃÓÓËÜ áàãø, àÿëàë æóóë÷ëàëûí 0 ìýðãýæë¿¿ä ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ÍÎÌÓÍ ÄÀËÀÉ Ãàäààä õýë, ñýòã¿¿ë ç¿é, 10-ð õîðîîëîë 86 400.000 õè÷ýýëèéí ººðèéí áàéðòàé. ÊÎËËÅÆ êîìïüþòåð çàìûí ýñðýã òàëä, 688280, 688601 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Öàãäààãèéí ÎÄ ÄÝÝÄ Ä¿ðñëýõ óðëàã, äèçàéí, 480.000- 113 àêàäåìèéí áàðóóí ÑÓÐÃÓÓËÜ àðõèòåêòóð 650.000 òàëûí õàøààí äîòîð ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Ãàäààä õàðèëöàà, îëîí 0 ÎËÎÍ ÓËÑ ÌÓÈÑ-èéí 3-ð óëñûí ýäèéí çàñàã, îëîí 473 ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í àñàí ÑÓÄËÀËÛÍ ÄÝÝÄ 550.000 áàéðíû äýðãýä, óëñûí ñýòã¿¿ë ç¿é, îðîí 20 Ä.äàøï¿ðýâ ¿¿ñãýí áàéãóóëæýý. ÑÓÐÃÓÓËÜ 329450, 329860, ñóäëàë 0 328681 ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Îëîí óëñûí áèçíåñ ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ 0 Ãóðâàëæèíãèéí ýäèéí çàñàã, ÍÁÁ, Àÿëàë ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀà 1840 330.000- ã¿ðíýýñ óðàãø, æóóë÷ëàë, õóäàëäàà, áàíê Õè÷ýýëèéí 2 áàéðòàé. ÁÈÇÍÅÑÈÉÍ ÄÝÝÄ 43 480.000 681525, 688022, ñàíõ¿¿, òàòâàð õóäàëäààíû ÑÓÐÃÓÓËÜ 0 689242, www. ìåíåæìåíò iieb.edu.mn 0 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÎÒÎ× Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû 254 Ìàìáà äàöàí Ìàìáà äàöàí õèéäèéí õàðúÿà ÌÀÍÐÀÌÁÀ ÄÝÝÄ 900.000 ìýðãýæë¿¿ä 18 õèéä, 458489, ñóðãóóëü, Ìàãèñòð áýëòãýäýã. ÑÓÐÃÓÓËÜ 0 457489 34 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÎÞÓ ÄÝÝÄ Ãàäààä õýë, àÿëàë 109 450 “Òóëãà” êîìïàíèé ÑÓÐÃÓÓËÜ æóóë÷ëàëûí ìýðãýæë¿¿ä áàéð, 352464 0 ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Ãàäààä õýë, ìîíãîë õýë, ÑÀÍ ÄÝÝÄ 353 Áàðóóí 4-í çàì, àÿëàë æóóë÷ëàë, áàãø- 780.000 ÑÓÐÃÓÓËÜ 16 Òºðèéí ºì÷èéí 8- îð÷óóëàã÷ 0 ð áàéð, 311964 ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 47-ð Àÿëàë æóóë÷ëàë, áèçíåñ, Ñ.Çîðèãèéí íýðýìæèò ÑÀÍÊÎ ÄÝÝÄ ñóðãóóëèéí óðä, ñàíõ¿¿, ¿éëäâýðëýëèéí 272 600.000 ìåíåæìåíòèéí ñóðãóóëü, ÑÓÐÃÓÓËÜ 360573, www. ìåíåæìåíò ººðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. sunco.edu.mn ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Àÿëàë æóóë÷ëàë, ÑÝÇÄÑ-èéí ÷àíõ ÑÎÄÕÈÉÌÎÐÜ Êîìïüþòåð, îëîí óëñûí 430.000- àðä, 461028, Ìîíãîë-Øâåéäèéí õàìòàðñàí 147 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ õàðèëöàà, ýäèéí çàñàã 690.000 463458, 463457, ñóðãóóëü ìåíåæìåíò www.windhorse. mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Ñîëîíãîñûí ýë÷èí Îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, ñàéäûí ÿàìíû ÑΨË-ÝÐÄÝÌ ñýòã¿¿ë÷, àÿëàë æóóë÷ëàë, 630.000- ßïîíû õºðºí㺠îðóóëàëòòàé 609 äýðãýä, 326947, ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì 690.000 ñóðãóóëü 328584, 328588, õàíãàìæ www.ulaanbaatar. net/soyolerdem ÓÈÕ-ûã ãèø¿¿í àñàí Öàíæèäûí ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÑΨÌÁÎ ÄÝÝÄ Òºðèéí çàõèðãàà, Óäèðäàõ 450.000- ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí ñóðãóóëü. 335 ÌÓÈÑ-èéí ÝÇÑ- ÑÓÐÃÓÓËÜ àæèëòàí, òàòâàð,íÿáî 500.000 Ý÷íýý àíãèòàé. ººðèéí èéí àðä, 352590 õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Ìýäýýëýëèéí òåõíîëîãè, ÑÒÀÐÑ ÄÝÝÄ 650.000- Öýöýã çî÷èä êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì 117 ÑÓÐÃÓÓËÜ 685.000 áóóäëûí àðä õàíãàìæ, ãðàôèê äèçàéí 463159, ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÊÓÄÑ-èéí áàðóóí ÑÓÒÀÉ ÄÝÝÄ Õóóëü, ýäèéí çàñàã, òàòâàð, Õè÷ýýëèéí áîëîí îþóòíû 381 500.000 òàëä, 452582, ÑÓÐÃÓÓËÜ áèçíåñèéí óäèðäëàãà äîòóóð áàéðòàé. 462908, www. sutai.edu.mn Ýäèéí çàñàã, áàíê, ñàíõ¿¿, ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, áèçíåñèéí óäèðäëàãà, Ýõíÿëõñûí òºâèéí ººðèéí õè÷ýýëèéí áàéð, ÑÝЯ¯ËÝà ÄÝÝÄ 650.000- ìåíåæìåíò, ãàäààä õýëíèé 1521 óðä, 367145, îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. Îðîé ÑÓÐÃÓÓËÜ 680.000 áàãø îð÷óóëàã÷, àÿëàë www.seruuleg. ý÷íýý ñàëáàðòàé. æóóë÷ëàëûí ýäèéí çàñàã edu.mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Õýâëýëèéí 1 æèëèéí äýýä êóðñýýð ÑÝÒï¯Ë× Ñýòã¿¿ëèéí ÷èãëýë 101 680.000 õ¿ðýýëýí, www. ìýðãýæèëòýé ñýòã¿¿ë÷ ÊÎËËÅÆ pressinst.org.mn, áýëòãýäýã. edu.mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, òýýâðèéí Õè÷ýýëèéí 2 áàéðòàé. ßðóó Ò¯ÃÝÝÌÝË ÄÝÝÄ Àíãëè, õÿòàä, îëîí óëñûí òîâ÷îîíû ç¿¿í 191 500.000 íàéðàã÷ ¯.Õ¿ðýëáààòàðûí ÑÓÐÃÓÓËÜ ñýòã¿¿ë ç¿é, àÿëàë æóóë÷ëàë òàëä, 323378, ñóðãóóëü 326558, www. tugeemel.edu.mn ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Ò¿¿õ àðõèâ, ôèëîñîôè, 0 Ýðýë ÕÊ-íû óðä, ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé, ÒÝÍÃÝÐ ÄÝÝÄ ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, 601 500.000- 352651, 343161, 100 îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ íèéãìèéí àæèëòàí, 10 590.000 www.tenger.edu. Ìàãèñòð áýëòãýäýã. óãñààòàí ç¿é, êîìïüþòåð 0 mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, 0 Õóóëü ýäèéí çàñàã, Õ¿¿õäèéí óðëàí Ò¯ØÝÝ ÄÝÝÄ 295 460.000- ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. áèçíåñèéí óäèðäëàãà, ò¿¿õ, á¿òýýõ òºâèéí óðä, ÑÓÐÃÓÓËÜ 17 500.000 Ìàãèñòð áýëòãýäýã. àðõèâ ñóäëàë 320674, www. 0 tushee.mn ÎÞÓÒÀÍ 2009 35
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Ãóòëûí ÓÐËÀÕ ÝÐÄÌÈÉÍ Õóâöàñ äèçàéíû ìýðãýæèëòýí Äèçàéí, ãîî ç¿éí ÷èãëýë 450 640.000 ¿éëäâýðèéí ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ áýëòãýäýã áàéðàíä 342259 343078 Äàðõàí-Óóë àéìàã, ÓÄÈÐÄËÀÃÛÍ Îþóíû èðýýä¿é Áèçíåñèéí óäèðäëàãà, 330.000- ÕªÃÆËÈÉÍ 115 öîãöîëáîðûí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë 350.000 ÊÎËËÅÆ “Á” áàéð, 01372- 24349, 99374588 Õóóëü, àÿëàë, õÿòàä õýë, íèéãýì õàëàìæ õàìãààëàë, 0 ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Òºâ ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ áèçíåèéí ýðõ ç¿é, 511 ãàë êîìàíäûí ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÝÐÄÝÌ ÑÓÄËÀË 580.000 çàõèðãààíû ýðõ ç¿é, îëîí 85 àðä, 319110, Îðîé ý÷íýý àíãèòàé. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ óëñûí ýðõ ç¿é, ãààëèéí 0 319111, 327889 ýðõ ç¿é ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Òºâ Ýäèéí çàñàã , Ñîëîíãîñ, ãàë êîìàíäûí àíãëè õýë, ìîíãîë ñóäëàë, 0 Äîêòîð Ò.Äîðæ ¿¿ñãýí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ àðä, 3281988 ãýð á¿ë ñóäëàë, áèçíåñèéí 1545 550.000- áàéãóóëæýý. Õè÷ýýëèéí áîëîí ÝÐÄÝÌ ÎÞÓ 3262958 óäèðäëàãà, ¿éëäâýðëýëèéí 100 600.000 300 îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ 3117768, www. ìåíåæìåíò, ôåðìåðèéí 0 Îðîé, Ý÷íýý àíãèòàé. uberdemoyu.edu. àæ àõóé mn ÓÒÃÀ ÇÎÕÈÎË Ìîíãîëûí óëñûí ñî¸ëûí ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÍÈÉÃÌÈÉÍ 490.000- ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí Ø.Öýíä- Óòãà çîõèîë, ñýòã¿¿ë÷ 133 Ñàíñàðûí ÀÆÈËÒÍÛ ÄÝÝÄ 505.000 Àþóøèéí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí òóíåëèéí õîéíî ÑÓÐÃÓÓËÜ ñóðãóóëü ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, 100- ÕÀÍÒÀÉØÈÐ Áàíê ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñàã, 82 390.000 í àéë, 350858, ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÊÎËËÅÆ ãààëü 350862, Áèçíåñèéí ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, óäèðäëàãà+õýðýãëýýíèé “Òóëãà” êîìïàíèé Õîñ ìýðãýæëýýð ñóðãàäàã. ÕÀÍ-ÓÓË ÄÝÝÄ ìàòåìàòèê, áèçíåñèéí 675.000- 73 áàéð, 350977, Äýðãýäýý îþóíû ÷àäâàðûí IQ ÑÓÐÃÓÓËÜ óäèðäëàãà+êîìïüþòåðèéí 813.000 350760, www. òºâ, äàðõàíä Ýëèò ñóðãóóëüòàé. ïðîãðàìì õàíãàìæ, khan-uul.mn áèçíåñèéí óäèðäëàãà ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, ÕÀÍÕªÕÈÉ ÄÝÝÄ áàðóóí 4-í çàì Ãàäààä õýë îð÷óóëàã÷, áàãø 139 480.000 ÑÓÐÃÓÓËÜ Òºðèéí ºì÷èéí 8-ð áàéð Àÿëàë æóóë÷ëàë, Ãàäààä ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë ÕÀÍÃÀÉ ÄÝÝÄ õýë, Êîìïüþòåð ïðîãðàìì 180 420.000 Àòàð-ªð㺺 îëãîäîã, äèïëîìûí áîëîí ÑÓÐÃÓÓËÜ õàíãàìæ êîìïàíèé óðä áàêëàâðûí ÷èãëýëýýð ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ĺë㺺í ÕÀÐÖÀÃÀ ÄÝÝÄ Êèíî, òåëåâèç, òåàòðûí 172 550.000 íóóð ÕÕÊ-íû ÑÓÐÃÓÓËÜ ìýðãýæë¿¿ä, ñýòã¿¿ë÷ àðä, 310874, 99116397 ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Ýäèéí çàñàã, Áèçíåñèéí 0 Òýíãèñ ժĪË̪ÐÈÉÍ óäèðäëàãà, ÍÁÁ, ñàíõ¿¿, 808 390.0000- êèíîòåàòðèéí ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæ, ÍÀ, ÍÕÕàíãàìæ, 20 490.000 õîéíî, 312629, ÕÍÌåíåæìåíò 0 318176, www.mli. edu.mn ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÕªÕÒÀÉ ÕÀÍ Áàíê ñàíõ¿¿, òàòâàð, ãààëü Õ¯ÄÑ-èéí õîéíî, 89 500.000 Îðîéí àíãèòàé. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ýäèéí çàñãèéí ìýðãýæë¿¿ä 99191257, 99184919 ÕÀËÕ ÆÓÐÀÌ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Õóóëü ýðõ ç¿éí 375 330.000 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ Òóíåëü äýýð 36 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 28-ð Ìýäýýëýë õîëáîîíû 0 ñóðãóóëèéí óðä, Õ¯ÐÝÝ ÄÝÝÄ òåõíîëîãè, êîìïüþòåð, 817 680.000- Ñîëîíãîñûí õºðºí㺠304841, 304840, ÑÓÐÃÓÓËÜ óäèðäëàãà ìýäýýëëèéí 27 740.000 îðóóëàëòòàé ñóðãóóëü www.hureeict. ñèñòåì, ñîëîíãîñ õýë 0 edu.mn ÕÝË Ìîíãë õýë ñóäëàë, ãàäààä ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ªºðèéí õè÷ýýëèéí áîëîí ÈÐÃÝÍØËÈÉÍ õýë ñóäëàë, îð÷óóëãà, àÿëàë 163 400.00 11-ð õîðîîëîë, îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ æóóë÷ëàë 353524, 353525 Ãàäààä õýë, ìîíãîë õýë ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, ÕÝË ÑÓÄËÀÀ× ñóäëàà÷, îð÷óóëàã÷, àÿëàë 358 560.000 www.linguist-edu. ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ æóóë÷ëàë mn Êîìïüþòåðûí ïðîãðàìì õàíãàìæ, òåõíèê õàíãàìæ, ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÖÀÕÈÌ ÄÝÝÄ ýëåêòðîíèêèéí èíæåíåð, 458876, 458483, 250 800.000 ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ êîìïüþòåðèéí ãðàôèê www.tsahim.edu. äèçàéí, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì mn õ¿÷ ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, ÖÎà ÄÝÝÄ Ãàäààä õýëíèé îð÷óóëàã÷, 94 450.000 Ñî¸ëûí òºâèéí ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÑÓÐÃÓÓËÜ Áàãø, àÿëàë æóóë÷ëàë áàðóóí óðä, Òºðèéí çàõèðãààíû ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÖÝÖÝÝ Ã¯Í ÄÝÝÄ ìåíåæìåíò, ñàíõ¿¿ãèéí 155 14-ð ñóðãóóëèéí Ý÷íýý ñóðãàëò ÿâóóëäàã. ÑÓÐÃÓÓËÜ óäèðäëàãà, õ¿íèé íººöèéí áàðóóí òàëä ìåíåæìåíò Ýäèéí çàñàã, Ìîíãîë ñóäëàë, ò¿¿õ ãàçàðç¿é, ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ×ÈÍÃÈÑ ÕÀÀÍ àðõåîëîãè, çî÷èä áóóäëûí 380.000- 785 Äàø÷îéëîí ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíò, ãàäààä 495.000 õèéäèéí ç¿¿í òàëä õàðèëöàà, îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã õóäàëäàà, áèçåíñ, àÿëàë ØÈÍÝ ÄÀÐÕÀÍ Äàðõàí-Óóë æóóë÷ëàë, çî÷èä áóóäàë, 64 ªºðèéí õè÷ýýëèéí áàéðòàé. ÊÎËËÅÆ àéìàã, 91914789 Ñîëîíãîñ õýë Àÿëàë æóóë÷ëàë, èðãýíøèë ñóäàë, àëáàí õýðãèéí ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, óäèðäëàãà, ãàäààä ØÈÍÝ ÈÐÃÝÍØÈË Õóó÷íààð õýë-àÿëàë æóóë÷ëàë, 217 550.000 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ØÓÀ-ûí õýâëýõ ôåðìåðèéí àæ àõóéí ¿éëäâýðèéí áàéð óäèðäëàãà, íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë ¯ÍÄÝÑÍÈÉ 0 Áèåèéí òàìèðèéí àðãà ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã ÁÈÅÈÉÍ 730 ç¿é÷, ýì÷èëãýýíèé àðãà 470.000 “Òóëãà” ÒÀÌÈÐÛÍ ÄÝÝÄ 60 ç¿é÷, áàãø äàñãàëæóóëàã÷ êîìïàíèé áàéð ÑÓÐÃÓÓËÜ 0 ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í 0 Ìîíãîë ßïîíû Ä.Ë¿íäýýæàíöàí ¿¿ñãýí ØÈÕÈÕÓÒÀà Õóóëü ýðõç¿é, áèçíåñèéí 577 700.000- òºâèéí õîéíî, áàéãóóëæýý. Îðîé ý÷íýý ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ýðõ ç¿é÷ 37 750.000 323392, 320176, àíãèòàé. Õè÷ýýëèéí 2 0 320812, www. áàéðòàé. shihihutug.edu.mn Áèåèéí òàìèð, áºõ, Òºðºë ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, ÎËÈÌÏ ÄÝÝÄ á¿ðèéí ñïîðòûí áàãø, Ñïîðüûí òºâèéí äàðõàí àâàðãà Õ.Áàÿíìºíõèéí 364 450.000 ÑÓÐÃÓÓËÜ äàñãàëæóóëàã÷, àðãà ç¿éí ñóðãàëòûí áàéð, ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí ñóðãóóëü ìýðãýæë¿¿ä 319858, 321418 ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀà Îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, 18-ð ñóðãóóëèéí 480.000- Ãåðìàí-Àìåðèê-Ìîíãîëûí ÁÈÇÍÅÑÈÉÍ ãààëü, ìåíåæìåíò, àçè 584 äýðãýä, 343427, 430.000 õºðºí㺠îðóóëàëòòàé ñóðãóóëü ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ñóäàë, ñîëîíãîñ õÿòàä õýë 342791, www. mube.mn ÎÞÓÒÀÍ 2009 37
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, Áàéãàëü ñóäëàë, Áàéãàëü 13-ð õîðîîëîë, ÝÊÎ-ÀÇÈ ÄÝÝÄ õàìãààëàë, áàéãàëü îð÷íû 537 470.000 456570, ý÷íýý àíãèòàé ÑÓÐÃÓÓËÜ ìåíåæìåíò, õÿíàëòûí 99192160, www. ¿íýëãýý moneco.org ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ØÓÀ-èéí ÁÍÑÓ-ûí 100%-èéí õºðºí㺠Îëîí Óëñûí Áèçíåñèéí Õ¿ðýýëýíãèéí ÌÎÍÃÎË ÎËÎÍ îðóóëàëòòàé ñóðãóóëü, óäèðäëàãà, ìýäëýýëëèéí 740.000- íýãäñýí áàéðíû ÓËÑÛÍ ÄÝÝÄ 364 Õè÷ýýëèéí ººðèéí áîëîí òåõíîëîãè, Ãàäààä õýë, 1900.000 ç¿¿í òàëä, ÑÓÐÃÓÓËÜ MIU îþóòíû äîòóóð áàéðòàé. Àíãëè Áèîòåõíîëîãè 457791, 459590, õýë äýýð ñóðãàëòàà ÿâóóëäàã. www.miuglobal. org Ñýòãýë ñóäëàë Íèéãìèéí ÝÍÕ-ÎÐ×ËÎÍ àæèëòàí, Ñîëîíãîñ õýë, 480.000- ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, 764 ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ ïðîãðàìì õàíãàìæ, 620.000 Ìàòåðèàë èìïåêñ áèçíåñ óäèðäëàãà ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, 91 Íàðàíòóóë ÝÍÝÐÝË ÄÝÝÄ Àíàãààõ óõààí, Ñóâèëàõóé, 189 450.000- õóäàëäààíû ÑÓÐÃÓÓËÜ ýì÷èëãýý, ýõ áàðèã÷ 0 490.000 òºâèéí áàðóóí 0 òàëä Àíãëè, ÿïîí, ñîëîíãîñ, Äàðõàí-Óóë ÝÐÄÝÌ ÕªÒ˪Ã× ãåðìàí õýëíèé îð÷óóëàã÷ 109 350 àéìàã, 01372- Îðîéí àíãèàé. ÊÎËËÅÆ áàãø 24266, 99048885 Àíàãààõ óõààí, ýäèéí ÓÁ, ÑÁä¿¿ðýã, ÝÒ¯ÃÝÍ ÄÝÝÄ 420.000- çàñàã, ñàíõ¿¿, àÿëàë 1145 319150, 319145 ÑÓÐÃÓÓËÜ 980.000 æóóë÷ëàëûí ýäèéí çàñàã www.etugen.mn Àâòîìåõàíèê î¸äîë, ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÄÎÍÁÎÑÊÎ ÌÑ¯Ò 320 200.000 ìóæààí ×óëóóí îâîî ÕÀÌÀà ÌÎÍÃÎË ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, 16- Õ¿íñíèé òåõíîëîãè 746 115.000 ÌÑ¯Ò ð õîðîîëîë ÓÁ, ÕÓÄ¿¿ðýã, Óíäàà, æ¿¿ñ, èñãýëòèéí ÌÎÍÔÐÅØ ÌÑ¯Ò 120 Ìîíôðåø ÷èãëýë êîìïàíèé áàéð 1200.000- Þ¿ Ýñ Àé ÌÑ¯Ò Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè 115 ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã 1449.000 ÌÎÍÃÎË ÄÀÕÜ ÃÀÄÀÀÄÛÍ ÈÕ, ÄÝÝÄ ÑÓÐÃÓÓËÜ Äèïëîì, Æèëèéí Ñóðãóóëèéí á¿òýö Áàêàëàâð, Ñóðãóóëèéí íýð òºëáºð Õàÿã, óòàñ, âåá Òàéëáàð ìýðãýæëèéí ÷èãëýë Ìàãèñòð, /ìÿí.òºã/ Äîêòîð Ã.Â.ÏËÅÕÀÍÎÂÛÍ ÍÝÐÝÌÆÈÒ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ Ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí 2000 ªäðèéí, îðîíé áîëîí ý÷íýý 93 15-ð õîðîîëîë, ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ á¿õ òºðëèéí ìýðãýæë¿¿ä äîëëàð ñóðãàëòòàé 450073, 450679 ÑÀËÁÀÐ / ÌÎÑÊÂÀ/ 38 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ýð÷èì õ¿÷, ýëåêòðîíèê, ÌÎÑÊÂÀÃÈÉÍ ÓÁ, ÁÇÄ¿¿ðýã, êîìïüþòåðèéí ÝÐ×ÈÌ Õ¯×ÍÈÉ Óëààíáààòàð òåõíîëîãè,ýäèéí çàñàã 26 550 äîëëàð ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ èõ ñóðãóóëèéí ìåíåæìåíò, Õîëáîîíû ÑÀËÁÀÐ áàéðàíä òîíîã òºõººðºìæ ÄÎÐÍÎÄ ÓÁ, ÁÃÄ¿¿ðýã, Õºíãºí õ¿íñíèé ÑÈÁÈÐÈÉÍ Áàðóóí 4-í ¿éëäâýðëýë, áèîòåõíîëîãè, Ýõíèé 2 æèëä Óëààíáààòàðò ÒÅÕÍÎËÎÃÈÉÍ çàìûí áàðóóí áàðèëãà, ìàøèí àãóóëàìæ, 33 500 äîëëàð äàðààãèéí 2-3 æèëä Óëààí- ÈÕ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ õîéíî, 305478, öàõèëãààí òåõíèê, ýäèéí ¿¿äýä ñóðàëöäàã ÑÀËÁÀÐ /ÓËÀÍ- 99117952 www. çàñàã, õóóëü ýðõ ç¿é ÓÄÝ/ essti.ru ÁÓÐÈÀÄÛÍ ÈÕ Õóóëü ýðõ ç¿é, äîðíî ÓÁ, ÑÁÄ¿¿ðýã, Ýõíèé 3-í æèëä Óëààíáààòàðò, ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ äàõèí ñóäëàë, óäèðäëàãûí 25 600 äîëëàð Òóëãà êîìïàíèé äàðààãèéí 2 óèëä Óëààí--¿¿äýä ÑÀËÁÀÐ /ÓËÀÍ- ìåíåæìåíò áàéð 351019 ñóðàëöàíà. ÓÄÝ/ ÄÎÐÍÎÄ ÊÀÇÀÊÑÒÀÍÛ Ýäèéí çàñàã, ìýäýýëýë Áàÿí-ªëãèé Îðîñ, êàçàê õýëýýð ñóðãàëòàà ÓËÑÛÍ ÈÕ ç¿é, îðîñ õýë-óðàí çîõèîë, 113 400 äîëëàð àéìàã, 99426325 ÿâóóëäàã. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ êàçàê õýë-óðàí çîõèîë ÑÀËÁÀÐ ÓÁ, ×Ä¿¿ðýã, Àíãëè õýëíèé ÷èãëýëýýð ÕÈÄ-1-èéí áàéð Ñèíãàïóðûí Raffles Education ÕÀÐÒÔÎÐÄ 8000 àíõàí äóíä ã¿íçãèé øàòíû 122 323663, 319667, Corp-èéí ñàëáàð Àíãëè õýë ÈÍÑÒÈÒÓÒ äîëëàð ñóðãàëòòàé www.hartford- äýýð ñóðãàëòàà ÿâóóëäàã institute.edu.mn ÑÓÐÃÓÓËÈÓÄÛÍ ÎÞÓÒÍÛ ÁÀÉÐÍÛ ÌÝÄÝÝËÝË Îþóòíû õ¿ëýýí Òºëáºðèéí Áàéðíû áàãøèéí õîëáîî áàðèõ Äîòóóð áàéðíû íýð àâàõ Õàÿã õýìæýý íýð óòàñ õ¿÷èí ÷àäàë /îð/ ÕÀÀÈÑ-I áàéð 340 160.000 Öýðýíõàíä 99238918 ÕÓÄ-èéí 11-ð õîðîî 95851456 ÕÀÀÈÑ-II áàéð 380 160.000 Ã.È÷èíõîðëîî /Çàéñàíä/ 341376 99238918 ÕÀÀÈÑ-IY áàéð 350-380 170.000 Ä.Öýðýíõàíä 341296 ÑÁÄ-èéí 6-ð õîðîî 99730455 ÌÓÈÑ-I áàéð 250 155.500 Ñ¿õáààòàð Îþóòíû “À” õîòõîí 320118 ÑÁÄ-èéí 6-ð õîðîî ÌÓÈÑ-II áàéð 300 155.500 Ö.Îþóí÷èìýã 98810893 Îþóòíû “À” õîòõîí ÌÓÈÑ-V áàéð 300 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Òóíãàëàãñàéõàí 351009 91157642 ÝÌØÓÈÑ-I áàéð 368 150.000 Ç.Ìÿãìàð ÁÇÄ-èéí 6-ð õîðîî 450337 /Îþóòíû “Á” õîòõîí/ 453912 ÝÌØÓÈÑ-II áàéð 350 150.000 Ä.Öýðýí 88914000 ØÓÒÈÑ-I áàéð 320 150.000 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Ì.Æàäàìáàà 70135015 ØÓÒÈÑ-II áàéð 330 150 ÁÇÄ-èéí 6-ð õîðîî Ò.Äóãàðìàà 96657379 150.000- ØÓÒÈÑ-III áàéð ÊÒÌÑ 400 ÁÇÄ-èéí 7-ð õîðîî Ë.Áàÿðõ¿¿ 99173353 160.000 ØÓÒÈÑ-IY áàéð ÕîÌÒÑ 200 150.000 ÁÇÄ-èéí 5-ð õîðîî Ä.Äýìáýðýëñ¿ðýí 99852882 ÎÞÓÒÀÍ 2009 39
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ 150.000- ØÓÒÈÑ-V áàéð ÌÈÑ 400 ÕÓÄ-èéí 3-ð õîðîî Æ.Óëààí 99728720 170.000 ÌÓÁÈÑ-I áàéð 350 144.000 ÁÇÄ-èéí 6-ð õîðîî Äîëæèí 451224 ÌÓÁÈÑ-II áàéð 485 144.000 ÁÇÄ-èéí 8-ð õîðîî Íÿìñ¿ðýí 99152189 ÌÓÁÈÑ-IY áàéð 396 144.000 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Ä.Íàðàíáàÿð 327389 99140206 ÌÓÁÈÑ-Y áàéð 330 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Áîëîðìàà 328007 130.000- 88803497 Áàðèëãûí êîëëåæ 320 ×Ä-èéí 2-ð õîðîî Ñ.Íàðàíöýöýã 200.000 70125510 ÌÑÒÊ-èéí îþóòíû 120.000- 212 ÕÓÄ 3-ð õîðîî Ö.Ãàíáàò 99811126 áàéð 150.000 180.000- Õ¯ÄÑ-èéí îþóòíû áàéð 300 ÑÁÄ 8-ð õîðîî Ìÿãìàðñ¿ðýí 99224531 285.000 140.000- ÕÒÊ-èéí áàéð 120 ÕÓÄ-èéí 3-ð õîðîî È.Îþóí÷èìýã 99016323 180.000 300.000- 99234163 ÑÝÇÄÑ 248 ÁÇÄ-èéí 6-ð õîðîî Ë. Äàâàà 350.000 55252865 ÑÁÄ-èéí 10-ð õîðîî ¯ÓÑ 300 0-160.000 Ï.Îþóíäýëãýð 99688829 íîãîîí íóóðûí ãóäàìæ 200.000- ÒÒÊ 300 ÁÃÄ-èéí 5-ð õîðîî Ò.Æàìáàëäîðæ 98189618 270.000 99838047 Îðõîí ÈÑ 120 220.000 ÕÓÄ-èéí 3-ð õîðîî À.Áàòæàðãàë 70110650 1000-í îþóòíû áàéð 450 ÁÇÄ-èéí 5-ð õîðîî 170.000- 99196012 ÒÇÄÑ-èéí áàéð 200-230 ÁÃÄ-èéí 2-ð õîðîî Èâøèíõ¿¿ 200.000 244279 Èõ Çàñàã ÈÑ-èéí áàéð 220 ÁÇÄ-èéí 5-ð õîðîî ÑÕÄ-èéí 19-ð õîðîî ×èíãèñ ÑÎÎÑÝ-I 232 230.000 ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí Ä.Ò¿ìýí 91203563 ãóäàìæ 170.000- 88914458 Ìîíãîë ÄÑ-èéí áàéð 80 ÕÓÄ-èéí 3-ð õîðîî Á.Áîëä 250.000 70133013 ÕÓÄ-èéí 2-ð õîðîî Òýíãýð ÄÑ-èéí áàéð 100 200.000 Ì.̺íõöýöýã 96067160 Òºìºð çàìûí ãàðàì 99140097 Ãàçàð÷èí ÄÑ-èéí áàéð 196 250.000 ÁÇÄ-èéí 19-ð õîðîî Ä.Íàðàíòóÿà 450882 ×Ä-èéí 4-ð õîðîî áàãà 99009709 Ñî¸ëûí ÄÑ-èéí áàéð 253 165.000 Íýðã¿é òîéðóó 3/18 70110854 Õºãæèì á¿æãèéí 180.000- 88011227 150 ÑÁÄ-èéí 6-ð õîðîî Ã. Áàäàì êîëëåæèéí áàéð 200.000 351859 ÝÌØÓÈÑ-Ñóâèëàõóéí 220 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Ýðäýíýñàéõàí 96650020 áàéð 220.000- Õ¿ì¿¿íëýã ÈÑ-èéí áàéð 350-400 ÑÁÄ-èéí 8-ð õîðîî Á.Æàðãàëìàà 350149 320.000 200.000- Õàí-Óóë Ä¿¿ðýã 3-ð 99165669 Õàíãàé ÄÑ 100 Ä.Öýðýíäóëàì 250.000 õîðîî 345020 150.000- 99918016 ÑÓÈÑ 200 ÁÇÄ 6-ð õîðîî Äàø-Îðøèõ 200.000 450478 40 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ñóðãóóëü áîëîí îþóòíû äîòóóð áàéðàíä á¿ðòã¿¿ëýõýä á¿ðä¿¿ëýõ áè÷èã áàðèìòûí ìýäýýëýë Èõ äýýä ñóðãóóëüä á¿ðòã¿¿ëýõýä á¿ðä¿¿ëýõ áè÷èã áàðèìò • Ñóðàëöàõ ýðõèéí áè÷èã /òîìèëîëò/ • ÝÅØàëãàëòûí áàòëàìæ • Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ãýð÷èëãýý • Öýýæ çóðàã 3õ4 õýìæýýòýé 4% • Èðãýíèé ¿íýìëýõ • Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîëò • Ãóðâàí ¿åèéí íàìòàð /øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä/ Îþóòíû äîòóóð áàéðàíä á¿ðòã¿¿ëýõýä á¿ðä¿¿ëýõ áè÷èã áàðèìò • Èðãýíèé ¿íýìëýõíèé õóóëáàð, íîòàðèàòààð áàòàëãààæóóëñàí • Öýýæ çóðàã 2% /2õ3/ • Ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîëò /ñóðãóóëèàñ çààñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà / • Äààòãàëûí áàðèìò /îþóòíû èæ á¿ðýí äààòãàë ãýõ ìýò/ • Øààðäëàãàòàé áîë î÷åð äóãààðûí áè÷èã • Ãýðýý õèéñýí áàðèìò /äîòóóð áàéðàíä á¿ðòã¿¿ëýõýä õèéãääýã ãýðýý/ ÎÞÓÒÀÍ 2009 41
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Êðåäèò öàã, ñóðãàëòûí òºëáºð¿¿ä åðºíõèé ñóóðü ìýðãýæëèéí ñóóðü, ìýðãýø¿¿ëýõ õè÷ýýë¿¿äýýð êðåäèò öóãëóóëíà. Îþóòàí õè÷ýýëä Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë ñóóæ, èäýâõòýé îðîëöîí øàëãàëò ºã÷, áèå äààæ Êðåäèò íü áàêàëàâðûí /ìàãèñòð, äîêòîðûí àæèëëàõ äààëãàâðóóäûã ã¿éöýòãýæ ¿íýëãýý àâñàí ñóðãàëòàíä íýã èæèë õàìààðíà/ áîëîâñðîë íºõöºëä òýð õè÷ýýëèéí êðåäèòèéã àâíà. ¯¿íýýñ ýçýìø¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà, òºëºâëºëò, ãàäíà ººðèéí ñîíãîñîí õè÷ýýë¿¿äýýð íýìæ çîõèîí áàéãóóëàëòûí ¿íäýñ áîëäîã òóë ýíýõ¿¿ êðåäèò öóãëóóëàõ áîëîìæòîé. Îþóòàí òîäîðõîé áîëîâñðîëûí àãóóëãûí áàãòààìæèéã æèøèõ ìýðãýæëèéí áàêàëàâð çýðýã àâàõûí òóëä 4 æèë /8 íýãæèéã êðåäèò ãýíý. Êðåäèò öàãèéí ¿íäñýí íýãæ óëèðàë/ ñóðàëöàõààð ñîíãîñîí áîë æèëä 30-ààñ íü òóõàéí óëèðëûí òóðøèä íýã 7 õîíîãò òàíõèìä äîîøã¿é / 120:4/, íýã óëèðàëä 15-ààñ äîîøã¿é / íýã öàãààð îðîõ ëåêöèéí àãóóëãà, ò¿¿íèéã áàãøèéí 30:2/ öàãèéí êðåäèò öóãëóóëàõ øààðäëàãàòàé. óäèðäëàãûí äîð á¿ðýí ýçýìøèõýä çîðèóëàãäñàí ñåìèíàð, áèå äààñàí àæèë, ëàáîðàòîðèéí áîëîí Ãóðàâ: Êðåäèò öàã áà îþóòíû õºäºëìºðèéí äàäëàãûí õè÷ýýë¿¿äèéã àãóóëñàí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýý íèéëáýð öîãö þì. Êðåäèò öàã íü: Êðåäèò öàãèéã îþóòíû áàêàëàâðûí áîëîâñðîëûí • Áàêàëàâðûí áîëîâñðîë áà êðåäèò öàã àãóóëãûã ýçýìøèõýä çàðöóóëàõ õºäºëìºðèéã • Îþóòíû õè÷ýýëèéí àãóóëãûã ýçýìøèõýä õýìæèõ êðåäèòèéí íýãæ áîëãîí õýðýãëýíý. 7 çàðöóóëñàí õºäºëìºðèéí ¿íýëãýý õîíîã á¿ðèéí 3 öàãèéí õºäºëìºðèéã êðåäèòèéí • Îþóòàí ñóðàëöñàí õè÷ýýë¿¿äèéí àãóóëãûã íýãæ áîëãîí àâáàë: ýçýìøñýíèéã èëòãýõ ÷àíàðûí ¿íýëãýý, • 1 êðåäèò íü 3õ16 = 48 öàã ¿íýëãýýíèé ãîë÷ ä¿íãèéí òîîöîî • 2 êðåäèò íü 48õ2 = 96 öàã • Îþóòíû óëèðàë, æèëèéí ñóðãàëòûí • 3 êðåäèò íü 48õ3 = 144 öàã ãýõ ìýòýýð 120 òºëáºð êðåäèò íü 5760 /48õ120/öàã áîëíî • Áàãøèéí õºäºëìºðèéí ¿íýëãýý ãýñýí Êðåäèò öàã íü õè÷ýýë¿¿äèéí õýëáýðýýð àâ÷ ¿çâýë 5 ç¿éëä àãóóëàãäñàí ¿éë àæèëëàãààíû òàíõèìä 1 öàã ëåêöýíä ñóóõ, ò¿¿íèé àãóóëãûã íèéëáýð öîãö þì. áàòòàé ýçýìøèõèéí òóëä ñóðãóóëèéí àíãè òàíõèì, íîìûí ñàíä 2 öàã ñóóæ áèå äààæ àæèëëàõ, 2 öàã Õî¸ð. Êðåäèò öàã ñåìèíàðûí õè÷ýýëä îðîëöîõ, 1 öàã áèå äààæ Ìýðãýæëèéí òîäîðõîéëîëò, ñóðãàëòûí àæèëëàõ, ýñâýë 3 öàã ëàáîðàòîðè äàäëàãûí àæèë òºëºâëºãººíèé öàãèéí áàãòààìæ, èæèë õèéõ ãýñýí îéëãîëò þì. ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäûí æèøèãò íèéö¿¿ëýí Òóõàéëáàë: óëèðàëä 16 äîëîî õîíîã, 7 õîíîãò òàíõèìä 36 • 3 öàã= 1 öàã ëåêö + 2 öàã áèå äààñàí àæèë öàãààñ èõã¿é öàãèéí õè÷ýýëòýé áàéõààð áîäîæ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. Ñóðãàëòûí àãóóëãûã • 3 öàã= 2 öàã ñåìèíàð + 1 öàã áèå äààñàí ýçýìøñýí áàéäëûã õàðãàëçàí: àæèë, áàòàòãàõ äàñãàë • Äýýä áîëîâñðîëûí çýðýãã¿é ìýðãýæëèéí • 3 öàã= 3 öàã ëàáîðàòîðèéí , äàäëàãûí àæèë äèïëîìûí ñóðãàëòûã 3 æèëä 90-ýýñ äîîøã¿é ãýõ ìýòýýð õè÷ýýë á¿ðò òîîöíî. êðåäèò öàã Îþóòàí óëèðàëä 15 êðåäèò öóãëóóëàõ • Áàêàëàâðûí çýðýã îëãîõ ñóðãàëòûã 4 æèëä øààðäëàãàòàé áîë: 120-îîñ äîîøã¿é êðåäèò öàã • Óëèðàëä 15õ48 = 720 öàã • Ìàãèñòðûí çýðãèéí ñóðãàëòûã áàêàëàâðààñ • Äîëîî õîíîãò 720:16= 45 öàã öààø 1,5-2 æèëä 40-60 êðåäèò öàã • ªäºðò 45:5= 9 öàãèéã áàãøèéí óäèðëàãûí • Äîêòîðûí çýðãèéí ñóðãàëòûã 2-3 æèëä 60- äîð áèå äààæ õºäºëìºðëºõ øààðäëàãàòàé. 80 êðåäèò öàãò áàãòààí ÿâóóëíà. Ýíý øààðäëàãûí äàãóó èõ, áàãà àæèëëàñíààñ Îþóòàí ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ÿìàð îþóòíû ñóðëàãûí ÷àíàðûí ¿íýëãýý õàìààðíà. àãóóëãûã ýçýìøèõýýð ñîíãîñíîîñ õàìààð÷ òóõàéí ìýðãýæëèéã ýçýìøèõýä çààâàë ñóäëàõ 42 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Äºðºâ. Êðåäèò öàã áà îþóòíû ìýäëýãèéí Áàãø óëèðëûí 70 îíîîã õýðõýí ¿íýëýõýý óëèðëûí ¿íýëãýý ýõýíä íèéò îþóòíóóäàä òàíèëöóóëñàí áàéíà. ̺í õè÷ýýëèéí ôàéëä òîäîðõîé çààæ ñóðãàëòûí Îþóòíóóäàä ýçýìø¿¿ëáýë çîõèõ ìýäëýã, äàäëàãà, àëáààð áàòëóóëñàí áàéíà. Îþóòíû 70 îíîîã ÷àäâàðûí òºâøèí 100 îíîîíû ñèñòåìýýð óëèðëûí òºãñãºëä õ¿ñíýãòýýð ãàðãàæ àíãèéí ä¿ãíýãäýíý. Ýíý íü 2 õýñãýýñ á¿ðäýíý. 16 äîëîî ìýäýýëýëä ãàðãàõ áà ñóðãàëòûí àëáàíä ºãíº. õîíîãèéí ¿íýëãýý áóþó óëèðëûí òóðøèä õè÷ýýë çààäàã áàãøààñ òóõàéí îþóòíûã ¿íýëñýí 70 îíîî Òàâ. Õè÷ýýëèéí ¿íýëãýý , áàòëàõ øàëãàëòûí 30 îíîîíîîñ á¿ðäýíý. Íèéò Îþóòíû ìýäëýã ýçýìøèëòèéã 100 õ¿ðòýë ðåéòèíã îíîîíû 70%-ûã õè÷ýýë çààã÷ áàãø òàâèõäàà îíîîãîîð ä¿ãíýæ, ¿ñãýí ¿íýëãýýíä øèëæ¿¿ëýí, òóõàéí õè÷ýýëèéí îíöëîã, ò¿¿íä òàâèãäàæ áóé ò¿¿íä õàðãàëçàõ ãîë÷ ä¿í ¿íýëãýýãýýð ä¿ãíýíý. øààðäëàãà, çîðèëòûã õàðãàëçàí ìýäëýãèéí òºâøèí, îþóòíû ñóðàõ èäýâõ, áèå äààæ àæèëëàõ Îþóòàí á¿ðèéí ìýäëýã ýçýìøñýí ÷àíàðûí ìýðèéëòèéã äýýøë¿¿ëýõ, ººðòºº ä¿ãíýëò õèéõ òºâøèíã óëèðëûí ¿íýëãýýíèé ãîë÷ ä¿íãýýð áîëîìæ îëãîõ, ñàíóóëàõ, çýðãýýð îþóòíû ñóðàõ ãàðãàíà. Óëèðëûí ãîë÷ ä¿íã ãàðãàõäàà òóõàéí ¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýë îþóòíû øàëãàëò ºãñºí õè÷ýýë¿¿äèéí ãîë÷ ä¿íã áîëãîõ, óëèðëûí ýõýíä ººðèéí ä¿ãíýõ ¿éë óã õè÷ýýëèéí õàðãàëçàõ êðåäèòýýð ¿ðæ¿¿ëæ àæèëëàãààã òàíèëöóóëíà. íýìñýí íèéëáýðèéã øàëãàãäñàí õè÷ýýëýýð àâàõ êðåäèòèéí íèéëáýðò õóâààæ ãàðãàíà. Îþóòíóóäààñ ñýäâèéí õàìãààëàëò àâàõ, ñîðèëãî, òåñòýýð ¿íýëýõ, àìààð, áè÷ãýýð, ñýäýâ á¿ðýýð G1*Ê1+G2* K2…..Gn Kn øàëãàëò àâàõ, áèå äààñàí àæèë, ãðàôèê òîîöîî, -------------------------------------------- =G /Ó¯ÃÄ/ èëòãýë, ðåôåðàò áè÷¿¿ëýõ, òýäíèé ÿâöàä çºâëºãºº ºãºõ, íýìýëò õè÷ýýë õèéõ çýðãýýð áàãø îþóòàíä K1 + K 2 …….K n òóñàëíà. • G1,G2,,,,,,,Gn – íü óã îþóòíû íýã óëèðàëä Áàãøèéí ¿íýëãýý íü 70 = À+Â+Ñ òîìü¸îëîëòîé ñóäàëæ øàëãàëò ºãñºí õè÷ýýë¿¿äèéí ãîë÷ ä¿í áàéíà. • Ê1, Ê2,,,,,,,Ên – íü õè÷ýýë¿¿äèéí êðåäèò • À- îþóòíû õè÷ýýëèéí èðö, èäýâõèéí ¿íýëãýý öàã áîëíî. - 10 îíîî Îþóòàí 90 áà ò¿¿íýýñ äýýø êðåäèò öóãëóóëààä • Â- óëèðàë äóíäûí øàëãàëò, ñåìèíàðûí 2,0-îîñ äýýø ãîë÷ ä¿íòýé ñóðàëöñàí áîë òºãñºã÷ îðîëöîîíû ¿íýëãýý - 30 îíîî /¿¿íä òåñòýýð îþóòíààð á¿ðòã¿¿ëýýä ¿ëäñýí êðåäèòýý öóãëóóëæ, øàëãàëò àâàõ, ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí áàêàëàâðûí òºãñºëòèéí àæëàà ã¿éöýòãýíý. îðîëöîî á¿ðèéí îíîî áàãòàíà./ Öóãëóóëñàí êðåäèò íü 90 õ¿ðñýí áîëîâ÷ ãîë÷ ä¿í • Ñ- îþóòíû áèå äààëòûí àæëûí ¿íýëãýý - 30 îíîî íü 2,0-îîñ äîîø áàéâàë áàêàëàâðûí çýðýãã¿é /àíãèéí àæèë, èëòãýë, ðåôåðàò, ãýõ ìýò/ ìýðãýæëèéí äèïëîì îëãîíî. Ðåéòèíã îíîî ¯ñãýí ¿íýëãýý Ãîë÷ ä¿í Çóðãàà. Êðåäèò öàã áà ñóðãàëòûí òºëáºð 96-100 A 4.0 Êðåäèò öàãèéã îþóòíû ñóðãàëòûí òºëáºðèéí 91-95 A- 3.7 íýãæ áîëãîí õýðýãëýíý. Îþóòàí ñóðãàëòûí òºëáºðèéã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä ñóðãóóëüä 88-90 B+ 3.4 òóøààíà. ¯¿íä: ñóðãóóëèéí óäèðäàõ çºâëºëèéí 84-87 B 3.0 øèéäâýðýýð 1 êðåäèòèéí õýìæýýã òîãòîîíî. 81-83 B- 2.7 Òóõàéëáàë: 1 êðåäèò öàãèéã 10,000 òºãðºãººð 78-80 C+ 2.4 òîîöâîë òýð îþóòàí óëèðàëä 15 êðåäèò öàãèéí õè÷ýýë ñîíãîñîí áîë 15õ10000 ãýýä 150,000 74-77 C 2.0 òºãðºãèéã 1 óëèðëûí òºëáºðò òóøààíà. Æèëä 36 71-73 C- 1.7 êðåäèò öàãèéí õè÷ýýë ñîíãîâîë 36+10000 ãýýä 68-70 D+ 1.4 360,000 òºãðºã òóøààõ ãýõ ìýò 64-67 D 1.0 61-63 D- 0.7 0-60 F 0 ÎÞÓÒÀÍ 2009 43
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ OÞÓÒÀÍ ÃÝÆ ÕÝÍ ÁÝ? ÝÐÕÝÌ ÄYY ÁÀÒÑÀÉÕÀÍÄÀÀ Îëîí ºäºð øºíººð ÷ºì㺺 äóíäëàí ñóóæ, Ìîíãîëûí ìÿíãà ìÿíãàí îþóíëàã çàëóóñò îþóíû óõààðàë, ñýòãýëèéí ãýðýë, ãýãýýðýë ò¿ãýýõ ãýæ ç¿òãýæ ÿâààä ºâãºí áàãø áè ã¿íýý òàëàðõàæ áàéíà. Ìèíèé “Øèíý çóóíû îþóòàí” íîìíîîñ õî¸ð á¿ëãýýñ íü îðóóëàõûã õ¿ññýí õ¿ñýëòèéí ÷èíü äàãóó ýíý öàõèì íîìä îðóóëàõûã çºâøººðºâ. Àìüäðàëûí õàðãóéä àíõëàí õºë òàâüæ áàéãàà èäýð çàëóóñ, îõèä õºâã¿¿äýä øèðýýíèé íîì áîëîõóéö á¿òýýë áîëîõ þì áèëýý. Öààøäûí óðàì á¿òýýëä ÷èíü óëàì èõ àìæèëò, øèíý øèíý îðãèëä õ¿ðýõèéã õ¿ñýí åðººå. Ìýíä÷èëñýí ØÓÒÈÑ-èéí Äàðõàíû Òåõíîëîãèéí ñóðãóóëèéí áàãø äîêòîð (Ph.D) Í.Òýãøæàðãàë ÎÞÓÍÒÀÍ ÃÝÆ ÕÝÍ ÁÝ? òîäîðõîéëíî. Øèð¿¿í ºðñºë人í, èííîâàöèéí ýðèí ¿åä Ìîíãîë õ¿í á¿õýí ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà ªðñºëäºõ ÷àäâàð áà Ìîíãîë õ¿í õºãæ¿¿ëæ äýýøë¿¿ëýõ íü íèéãýì ýäèéí çàñàã, Äàÿàð÷ëàëûí ýíý öàã ¿åä áèäíèé àìüäàð÷ àìüäðàëàà ººä íü òàòàõ àðãà òºäèéã¿é, òóñãààð áàéãàà ãàðèã äýëõèé ìààíü, Ìîíãîë ýõ îðîí òîãòíîëîî àâðàí õàìãààëàõ çàìààð äàÿàð÷ëàëä ìààíü õîðîì õîðìîî𠺺ð÷ëºãäºí õºãæèæ, òýñýæ òîãòîõ õàìãèéí øàëãàðñàí àðãà áàéæ ÷ øèíý áýðõøýýë, øèíý õºãæèë, øèíý òåõíîëîãè, ìýäýõ þì. ìýäýýëëèéí ¿ñðýíã¿é øèíý äýâøèë, øèíý Îþóòàí áîë ìàðãààøèéí ìýðãýæèëòýí. çîðèëòûã õîðîì õîðìîîð áèäíèé ºìíº äýâø¿¿ëæ Ìýðãýæèëòíèé ºðñºëäºõ ÷àäâàð ãýäýã áîë òóëãàí õ¿ëýýëãýæ áàéíà. Ýíý íü óëñ îðîí á¿õýí ìýðãýæëèéí ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áýëòãýëæèëò, õ¿í àðäàà áîëîâñðîëòîé áîëãîõûã, àéìàã ñóì, èðãýíèé òºëºâøèëòººðºº çàõ çýýëèéí ýðýëò áàã á¿õýí èðãýäýý õºãæ¿¿ëýõèéã, ýöýñò íü õ¿í õýðýãöýýã õàíãàæ áàéõ ºíäºð ò¿âøèí þì. Õýí á¿ð ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõèéã, òºð çàñãààñ õ¿íýý ºðñºëäºí àìüäðàõ ÷àäâàð ñàéí áàéíà, ìýäýýæ òýð õºãæ¿¿ëýõ öýãöòýé áîäëîãî ÿâóóëàõûã øààðäàæ õ¿í ñàéí ñàéõàí àìüäàðíà. Èíãýõëýýð ºðñºëäºõ áàéíà. Äàÿàð÷ëàëûí îðîí çàé ãàçàð ñàéã¿é ÷àäâàð ãýý÷èéã íàñíû áàãààñ ººðòºº ºâëºæ øóðãàæ áàéãàà ýíý äýëõèé åðòºíöºä íýã õ¿í ÷, ýçýìøèæ òºëºâø¿¿ëæ ÷àäñàí õ¿í èðýýä¿éä ñàéõàí íýã áàã ñóì, àéìàã ÷, íýã óëñ ã¿ðýí ÷ íèéãìèéí àìüäðàõûí ýðõèéã ãàðòàà àòãàõ íü ëàâòàé. àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýýí äýõ ºðñºë人íèé äàâàëãààíä äóðòàé ÷ äóðã¿é ÷ îðæ, ÷èíèé ÷ Õ¿í àðäûí ñàéí ñàéõàí ãýðýëò èðýýä¿é, ýõ îðîíäîî ìèíèé ÷ ìàðãààøèéí èäýõ õîîë, ºìñºõ õóâöàñ, ýðõ ÷ºëººò àðä÷èëñàí íèéãìèéã öîãöëîîí õýðýãëýýã ºðøººëã¿é õàòóó ýíý íèéãýìä ºðñºëäºí áàéãóóëàõ ¿éëñ ìààíü õºãæñºí Ìîíãîë õ¿í, àìüäðàõ ÷àäâàðààð õýìæèõ áîëëîî. Àëèâàà óëñ îðíû òîãòâîðòîé õºãæèë äýâøèëä íºëººëäºã ýåðýã õ¿÷èí ç¿éëñèéí íýã íü àðä èðãýäèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí õºãæèíã¿é òºâøèí, àìüäðàõ ÷àäâàð ìºí ãýæ ýäèéí çàñàã÷èä ¿çäýã. Òýðõ¿¿ àìüäðàõ ÷àäâàðûí ãîë àãóóëãà íü õ¿í á¿ðèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàð. Ìýäëýãýýðýý ÷, àæèëëàõ ÷àäâàðààð ÷, áèå äààæ ñóðàõ ÷àäâàðààð ÷, åð íü á¿õ òàëààð òýìöýí àìüäðàõ õýðýãòýé ãýäãèéã ºíººãèéí íèéãýì, äàÿàð÷ëàë ìº÷ òóòàìä áèäýíä ñàíóóëñààð áàéíà. Ìýäëýãò òóëãóóðëàñàí ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñ íü ìýäëýã, á¿òýýõ ÷àäâàð ìºí. Õ¿íèé õºãæëèéã á¿òýýõ ÷àäâàðààð õýìæäýã. ×àíàðòàé ìýäëýã, á¿òýýõ ÷àäâàð áîëæ ÷àäàõ ìýäëýãòýé ìýðãýæèëòýí áîë óëñ îðíû ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã 44 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ìîíãîë ìýðãýæèëòíèé ºíäºð ÷àíàð, ýçýìøñýí • Àæèë õýðãèéí ãàðãóóí ñàéí ìýäëýã ìýäëýãýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæîîñ èõýýõýí • Õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýâ ä¿é øàëòãààëíà. Õ¿íýý õºãæ¿¿ëýõ, õ¿íýý ÷àäâàðæóóëàõ ãýäýã áîë çàõ çýýëèéí ºíººãèéí íºõöºëä ºðñºëäºõ • Ñàíàà÷ëàãà, èäýâõè, øóðãóó, óéãàã¿é áàéäàë ÷àäâàðàà äýýøë¿¿ëýõ, àæèëã¿éäëèéã àðèëãàõ, • Ñî¸ëòîé íºõºðñºã, ñýòãýëëýã, ýåëäýã ÿäóóðëààñ ãàðàõ öîðûí ãàíö çàì ìºí àæýý. õàðèëöààíû ÷àäâàð Îþóòíû õºãæèë, çàëóó õ¿íèé ºðñºëäºõ ºíäºð • Àñóóäëûã îíîâ÷òîé øèéäâýðëýõ ÷àäâàð ÷àäâàð ãýäýã áîë íèéãìèéí õºãæèë, øèíý÷ëýëèéí • Áàãààð àæèëëàõ ÷àäâàð òýðã¿¿í ýãíýýíä áàéõ ÷àäâàð, ìýäëýãò ñóóðèëñàí õºãæëèéí òóëãóóð ¿íäýñ ìºí. • Áèå äààæ àæèëëàõ ÷àäâàð Çàëóó õ¿í ÿàõ ãýæ èõ, äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí • Öàã áàðèìòëàõ, öàãèéã ¿íýëýõ ñî¸ë ñóðàëöäàã âý? Ìýðãýæèë ýçýìøèõýýñ ãàäíà • Õàðèóöëàãà, ñàõèëãûí ìýäðýìæ ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä ººðèé㺺 • ¯íýí÷ øóäðàãà, íÿãò íÿìáàé áàéäàë íýýí õºãæ¿¿ëæ ººðèéí ÷àäàâõèà àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæîî îëæ, àìüäðàëä áàéð • Ýð¿¿ë ñàðóóë áèå, ýð÷ õ¿÷, àæëûí ÷àäâàð ñóóðèà îëîõ ãýæ, ºðñºëäºí àìüäðàõ ÷àäâàðóóäûã Ìýðãýæèëòýí - áèå õ¿íèé ýíýõ¿¿ àæèë õýðýã÷ ýçýìøèõ ãýæ ñóðàëöäàã. ÷àäâàðóóä íü á¿òýýë÷ õ¿ì¿¿íèé àæèëëàæ Çàëóó õ¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðóóäàä þó áàãòàõ âý? àìüäðàõàä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ á¿òýýõ¿éí öîãö ÷àäàìæ (ñîmpetence) ìºí. ªíººäºð èõ, äýýä 1.Ãàäààä õýëíèé áîëîâñðîë ñóðãóóëü, êîëëåæ, ÌѯÒ-ä ýëñýæ áàéãàà çàëóó õ¿í 2.Èíæåíåðèéí áîëîâñðîë á¿õýí ýäãýýð öîãö ÷àäàìæóóäûã ýçýìøèæ ººðòºº òºëºâø¿¿ëýõèéí òóëä ñóðàëöäàã. Èéì àæèë õýðýã÷ 3.Õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò ÷àäâàðóóä ýçýìøñýí ìýðãýæèëòíèéã àæèë îëãîã÷ 4.Áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé çîõèöîí àìüäðàõ ÷àäâàð íàðûí ç¿ãýýñ õ¿ñýí õ¿ëýýæ, èéì ÷àäâàðóóäûã (Õàðèëöààíû ñî¸ë) áàãòàíà. ñàéòàð ýçýìøñýí áàéõûã àæèëòíóóäààñàà øààðäàæ áàéíà. ×óõàì èéì àæèë õýðýã÷ ÷àäâàðûã Õóâü õ¿í á¿ðèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðààñ ñàéí ñàéõàí ººðòºº òºëºâø¿¿ëñýí áàéõûã ï¿¿ñ, êîìïàíè, àìüäðàëûí ÷àíàð, ºðõ àéë ãýðèéí àìüæèðãàà, áàéãóóëëàãóóä ýðìýëçýæ ºðõ ãýðèéí ãèø¿¿í á¿ðèéí áàéãàà íü áàéãóóëëàãûí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûí ìåíåæìåíòèéí îð÷èí ò¿âøíýýñ àéìàã ñóì, óëñ ¿åèéí ÷èã õàíäëàãà îðíû ìààíü àìüäðàë áîëæ áàéíà. Õàìò îëíû á¿õýëäýý øàëòãààëíà. äóíä èéì àæèë õýðýã÷ ªðñºëäºõ ÷àäâàð ãýäýã áîë óóð àìüñãàë á¿ðäýæ àìüäðàëä èäýâõòýé á¿òýýë÷ áàéæ áàéãóóëëàãà, ï¿¿ñ ñàíàà÷ëàãàòàé ººðèéí ãýñýí êîìïàíèé äîòîîäîä áàéð ñóóðüòàé ñóáúåêò áàéõ íºõºðñºã àæèë õýðýã÷ óó?, àìüäðàëûí óðò õàðãóéä îð÷èí, á¿òýýìæ áèé òóëãàðñàí áýðõøýýëèéí áîëäîã. Òýðõ¿¿ íºõºðñºã ºìíº áóóæ ºã÷ ñºõºðñºí àæèë õýðýã÷ îð÷èí ãýäýã íü þó âý? àð÷àà ìóóòàé õ¿í, àæëûí áîîë áàéõ óó? ãýäãèéã øèéäýõ õ¿÷èðõýã õºòºëáºð, õ¿÷ þì. ͺõºðñºã àæèë õýðýã÷ îð÷èí ãýäýã áîë àæèëëàãñàä íü àæèëäàà ºã뺺 óðàì çîðèãòîé Àæèë õýðýã÷ ìýðãýæèëòýí áàéõ øààðäëàãà èðäýã, õîîðîíäîî ýâñýã, á¿òýýë÷ýýð õàìòðàí Äàÿàð÷ëàëûí ºíººãèéí íèéãýìä àëèâàà õ¿íèé àæèëëàäàã, àæèë àìüäðàëàà ñàéæðóóëàõ òàëààð áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé çîõèöîí àìüäðàõ ÷àäâàðò õàìòðàí îëîí óðãàëü÷ààð ýð¿¿ë ñàðóóëààð òàâèãäàæ áàéãàà øààðäëàãûí íýã íü àæèë õýðýã÷ ø¿¿í õýëýëöäýã, òîãòîæ øèéäñýí ç¿éëýý ÿã òàã áàéõ ÷àäâàð, àæèë õýðýã÷ õàðèëöààíû ñî¸ë þì. áèåë¿¿ëäýã, ººðèé㺺 áîëîí íºõ人 àæèë ªíäºð áîëîâñðîëòîé ñýõýýòýí õ¿íèé àæèë õýðýã÷ õýðýã÷ýýð ø¿¿ìæèëäýã, ò¿¿íèéã íü õ¿ëýýæ àâäàã ÷àäâàð ãýäýãò þó áàãòàõ âý? íºõºðñºã õàðèëöààíû ýð¿¿ë ñàðóóë óóð àìüñãàë á¿ðäñýí, õ¿í á¿õýí ýðõýëäýã àæëààñàà, àæëûí Ìýðãýæèëòýí õ¿íèé àæèë õýðýã÷ ÷àäâàð, ýåðýã áàéðàí äàõü õàðèëöààíààñ, áèå áèåýñýý ºíäºð õàíäëàãà íü äàðààõ ÷àäâàðóóäààñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: ÎÞÓÒÀÍ 2009 45
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ñýòãýë õàíàìæ, ýð÷èì õ¿÷ àâ÷ ÷àäñàí, õ¿í á¿õýí ýðäìèéí ñàðóóë òàíõèìààñ ººðèé㺺 òàñðàëòã¿é õèéõ àæëàà, ¿¿ðãýý ã¿íýý óõàìñàðëàñàí, õàìòäàà õºãæ¿¿ëæ áîëîâñðóóëàõ ýðìýëçýë, àìüäðàë àæèëëàæ àìüäðàõäàà áèå áèåýñýý ñýòãýëèéí õºäºëìºðò õàíäàõ á¿òýýë÷ õàíäëàãà, ìýäëýãò îðãèëñîí õ¿÷èéã àâ÷ áàéäàã, áèå áèåý õàðèëöàí áàéíãà øèìòýõ äîòîîä õýðýãöýýã ººðòºº îëæ õ¿íäýòãýñýí, õàðèëöàí àâäàã þì. Áèå äààæ àæèëëàõ îéëãîëöñîí, ¸ñ ç¿é, äàäàë îëæ àâäàã þì. ¯¿íèé æóäãàà ñàõèí áèåë¿¿ëñýí, òóëä áèå äààñàí îþóíû óðàìòàé, çîðèãòîé, õºäºëìºðèéí àðãà áàðèëä á¿òýýìæèéí îð÷èí þì. ñóðàëöàæ, ººðèéí á¿òýýë÷ àâüÿàñ ÷àäâàðàà óõàìñàðòàé ͺõºðñºã àæèë õýðýã÷ õºãæ¿¿ëæ, á¿òýýë÷ àæëûí îð÷èí áîë õ¿ì¿¿ñèéí äàäëûã ýçýìøèõèéã õè÷ýý. àìüäðàëûí áè÷èë Èíãýæ ÷àäñàí öàãò ÷è õ¿ðýýíä á¿òýýìæ øèíý íèéãìèéí èäýâõòýé áèé áîëîõ, õàðèëöàà ãèø¿¿í áàéæ, ººðèé㺺 çàõ õàíäëàãûí õàìãèéí çýýëèéí ºðñºë人íä òýñýõ çîõèñòîé óóð àìüñãàë, ÷àäâàðòàé áîëãîí õàòóóæóóëæ áýëäýæ ÷àäíà. ºâºðìºö õýâ ìàÿã þì. Èéì îð÷èí áèé áîëãîæ Èõ ñóðãóóëèéí ýðäìèéí òàíõèìä ÷è ñîíãîñîí ÷àäñàí áàéãóóëëàãà, õàìò îëîí ºíººäºð õºãæèæ ìýðãýæëèéíõýý çºâõºí áàãààõàí ¿íäñèéã ë îëæ äýâøèæ, ººäëºæ àìæèëòòàé àæèëëàæ áàéíà. àâäàã ãýäãèéã ñàéí óõàìñàðëàæ îéëãî. ¯ëäñýí òîì õýñãèéã àìüäðàëûí èõ ñóðãóóëèéí áîñãûã Îþóòàí õ¿íèé ãîë çîðèëãî þó âý? àëõàæ áàéæ õèéæ ã¿éöýýæ áàÿæóóëíà. Èéì ë Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ìºí ÷àíàð áîë çîðèëãîòîé îþóòíûã øèíý çóóí õ¿ëýýæ áàéíà. øèíæëýõ óõààíû ìýäëýã, ºíäºð óð ÷àäâàðò Ýíý á¿õýí çºâõºí çàëóó õ¿í òàíààñ ººðººñ ÷èíü òóëãóóðëàñàí èðýýä¿éí ìýðãýæèëòýí áèå õ¿íèéã øàëòãààëíà. òºëºâø¿¿ëýõ ÿâäàë áàéäàã. Ìýðãýæëèéí áîëîîä èíæåíåðèéí áîëîâñðîë Îþóòàí õ¿íèé ºíººäðèéí ãîë çîðèëãî, ¿íäñýí ýçýìøèõýä áýëýí ¿¿? ¿éë àæèëëàãàà áîë ìýðãýæèë ýçýìøèõ, øèëäýã Àìüäðàë òîìîîõîí ýðãýëò ãàðãàõ áîëîìæèéã ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëîõ ÿâäàë ìºí. Ñàéí õ¿íä íýãýí íàñíû òóðøèä õýä õýäýí óäàà ñàíàë ìýðãýæèëòýí, ñàéí èíæåíåð áîëîõûí òóëä áîëãîäîã. Òýð òîðãîí ìº÷èéã ìýäýð÷ õ¿ëýýæ çàëóó õ¿í á¿ð óð ÷àäâàð, äàäëàãà, òóðøëàãàä àâàõ ÷àäâàð, áîëîìæîîñ òóõàéí õ¿íèé èðýýä¿éí ñàéí ñóðàëöàõ, ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ ë õàìãààñ õóâü çàÿà õàìààðäàã. Õýðýã äýýðýý çàëóó õ¿í ÷óõàë. Ñàéí ñóðàëöàõ ÿâäàë áîë îþóòàí õ¿íèé àìüäðàëäàà õî¸ð òîì ñîíãîëòûí àëü íýãèéã ãîë õºäºëìºð, õàìãèéí ãîë çîðèëãî. ¯¿íèé õèéäýã. Íýãäýõ ñîíãîëò íü áóñäûí ýðõøýýëä òóëä îþóòàí ÷è ººðºº èäýâõòýé ñóáúåêò áàé. îíîãäñîí òàâèëàíãààðàà àìüäðàõ, íºãºº Ýíý áîë ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëîõûí ¿íäýñ. ñîíãîëò íü ººðºº ººðèéíõºº ìàðãààøèéí õóâü ¯¿íèé òóëä ýð¿¿ë ìýíäýý ñàéæðóóëæ, ñïîðòîîð çàÿàã ººðºº øèéäýæ õºãæëèéí çàìàà ººðºº õè÷ýýëëýæ, îëîí íèéòèéí àæèëä àâüÿàñàà ñîíãîõ. ×óõàìäàà îþóòàí áîëæ ìýðãýæëèéí ñîðüæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé êëóá, äóãóéëàíä þì óó, èíæåíåðèéí áîëîâñðîë ýçýìøèíý ãýäýã õè÷ýýëëý. ׺뺺ò öàãààðàà ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ, áîë õî¸ðäàõü ñîíãîëòûã õèéñýí áàéíà ãýñýí ¿ã. õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, òºëºâø¿¿ëýõýä çàðöóóë. Ñàõèëãûí ¯íýõýýð õ¿ñýæ ýðìýëçýýä, ó÷ðàõ îëîí áýðõøýýë ó÷èð óòãà, õàðèóöëàãà ãýäãèéã ººðòºº ìýäð¿¿ëæ ñààäûã äàâàí òóóëæ ÿëæ áàéæ õî¸ðäàõü ñîíãîëòûí õýâø¿¿ëýõèéã õè÷ýý. ¯íäñýí çîðèëãî áîëîõ õè÷ýýë àðä ãàðíà, Àç æàðãàëòàé àìüäðàë òàíûã õ¿ëýýæ ñóðëàãàäàà ñàõèëãàòàé, õàðèóöëàãàòàé õàíä. áàéõ áîëíî. Ãàãöõ¿¿ òýð áýðõøýýë ñààäòàé Ìýäëýãòýý á¿òýýë÷ýýð õàíä. Ýìõ çàìáàðààã¿é, òóëãàðàõàä òà áýëýí ¿¿? ñàõèëãàã¿é, àð÷ààã¿é çàëõóó, äàìïóó áàéäàë, çºâ õýì õýìæýý çºð÷èã÷äèéã á¿¿ òýâ÷. Òýäíèéã íýã Îëîí îëîí ç¿éëèéí ÷àäâàð, ÷àäàâõè, áýëòãýëèéã í¿äýýð á¿¿ õàð. Ǻâõºí èäýâõòýé ñóáúåêò áàéæ, òàíààñ øààðäàíà. Õî¸ðäàõü ñîíãîëò áîë óéãàã¿é îþóíëàã ýðõýì çîðèëãî òàâüñàí õ¿í ë ººðèé㺺 õºäºëìºð, öóöàëòã¿é ÷àðìàéëò, àñãàðàõ õºëñ, àäãóóñíû ýðýýí áàðààí àðàíøèí, àìüäðàëààñ òýìöëèéí ñîíãîëò ìºí. õîë áàéëãàæ îþóíëàã çèíäààíä õ¿ð÷ ÷àääàã þì. Ǻâõºí îþóíëàã óõààíòàé õ¿í ë èõ, äýýä ñóðãóóëèéí 46 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ìýðãýæëèéí öîãö ÷àäàìæèéí òóõàé ëîãèê õàðüöààã îëîõîä ÷èãëýñýí ¿éëäëèéí îíîâ÷òîé íýãäìýë øèéäëèéã ãàðãàæ ÷àääàã. Áèå õ¿íèé õºãæèë, ºðñºëäºí àìüäðàõ ÷àäâàðûí Ìýðãýæèëòýí áèå õ¿íèé ìýðãýæëèéí ãîëëîõ ãîë çàéëøã¿é íýã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò íü ìýðãýæëèéí ÷àíàðóóäàä: çîðèëãî ÷èãëýëòýé áàéõ, èäýâõè óð ÷àäâàð, ìýäëýã, äàäëàãà òóðøëàãà ìºí. ñàíàà÷ëàãà, àæèë ìýðãýæèëäýý äóð ñîíèðõîëòîé Ìýðãýæëèéí òîäîðõîé õ¿ðýýíä ¿éë àæèëëàãàà áàéõ, ¿íýí÷ øóäðàãà çàí, îð÷èí öàã ¿åòýéãýý ÿâóóëæ àæèëëàõàä øààðäàãäàõ õàíãàëòòàé õºë íèéë¿¿ëæ áàéõ, ýíýðýíã¿é ººäðºã ñýòãýë, ìýäëýã, äàäëàãà, ÷àäâàð, òóðøëàãûí ò¿âøèíã ñàõèëãà õàðèóöëàãà, ººðòºº èòãýõ èòãýë, ñî¸ëòîé ººðòºº áàãòààñàí ìýðãýæèëòíèé õóâèéí áîëîîä íºõºðñºã õàðèëöààíû ÷àäâàð, õóâèéí ºíäºð àæèë õýðãèéí èíòåãðàë öîãöûã ìýðãýæëèéí çîõèîí áàéãóóëàëò çýðýã áàãòäàã. öîãö ÷àäàìæ ãýæ íýðëýäýã. Ìýðãýæëèéí öîãö ÷àäàìæèéã èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæèä ñóðàëöàõ Ìîíãîë õ¿íèé àðàíøèí, äàâóó òàë çàìààð ýçýìøäýã. ¯¿íä þó áàãòàõ âý? Áèäíèé àðàíøèí òºðõ, àìüäðàõ óõààí á¿õýëäýý • Íèéãýì-ýðõ ç¿éí öîãö ÷àäàìæóóä. Íèéãìèéí áèäíèé òºðæ ºññºí òºðºëõ íóòàã îðíû áàéãàëü, èíñòèòóò, õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ, õàìòðàí öàã óóðûí íºõöºë, ºâºã äýýäñèéí ¿åýñ óëàìæëàí àæèëëàõ õ¿ðýýíèé ìýäëýã ÷àäâàð, ò¿¿í÷ëýí èðñýí ¿íäýñíèé ñî¸ë, ¸ñ çàíøèëòàé ñàëøã¿é õ¿éí ìýðãýæëèéí õàðèëöàà, çàí áàéäëûí äàäàë, õîëáîîòîé. àðãà áàðèë ýçýìøñýí áàéäàë Ìîíãîë õ¿í òàë øèãýý óóæèì àÿäóó 纺ëºí • Õóâü õ¿íèé öîãö ÷àäàìæ. ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà ñýòãýëòýé, íàëãàð ààæóó òàéâàí, àæèã÷ ãÿðõàé, áàéíãà äýýøë¿¿ëæ áàéõ, àæèë äýýðýý õàðààíû áîëîîä ñîíñãîëûí îé îíöãîé õºãæñºí òîãòâîðòîé ºñºæ áàéõ ÷àäâàð áàéäàã. Çàí ÷àíàðûí õóâüä ýðñ øóëóóí øóäàðãà çàíòàé, ýðýìãèé äàé÷èí çîðèãòîé, ¿ã äóó öººí, • Òóñãàé öîãö ÷àäàìæ. Òîäîðõîé ìýðãýæëèéí íàéðñàã çî÷ëîìòãîé , öàéëãàí öàãààí ñýòãýëòýé, ¿éë àæèëëàãààã áèå äààí ã¿éöýòãýõ áýëòãýë, àëèâàà ç¿éëä äóóëãàâàðòàé, õ¿ëýýöòýé õàíääàã. ººðèéí õºäºëìºðºº ¿íýëýõ, ìýðãýæëèéí Òýãýõ òóñìàà ýëäýâ ºâ÷èí, õîðò áîäèñîîñ õàìãààëàí çîðèëòîî øèéäâýðëýõ ÷àäâàð, ìýðãýæëèéíõýý ýñýðã¿¿öýõ äàðõëàà, þìûã õóðäàí òóñãàæ ñóðàõ ìýäëýãýý áèå äààí äýýøë¿¿ëýõ ÷àäâàð îþóíû òºðºëõèéí àâõààëæ, õ¿ëýýöòýé àðàíøèí, • Îíöãîé öîãö ÷àäàìæ. Ãýíýòèéí õ¿íäýðñýí óóæóó òàéâàí ñýòãýëèéí òýíõýý áÿä Ìîíãîë õ¿íä íºõöºë áàéäàëä àæèëëàõ, îñîë àâààð, áàéäàã. Ýíý áîë Ìîíãîë õ¿íèé ºâºðìºö äàâóó òåõíîëîãèéí ïðîöåññèéí íîöòîé çºð÷ëèéí øèíæ ÷ áàéæ áîëîõ. Ýíý á¿õ äàâóó òàë íü õàòóó ¿åä àæèëëàõ ÷àäâàð øèð¿¿í, ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé, òºðºëõ òàë • Íèéãýì-ñýòãýë ç¿éí öîãö ÷àäàìæ. Óäèðäëàãà, íóòãèéí ìèíü ãàçàð øîðîî, í¿¿äýë÷èí àìüäðàë ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, ñýòãýë ç¿éí ìýäëýã, èðãýíøëèéí ºâºðìºö áàéäëààñ ¿¿äýëòýé þì. õ¿íòýé àæèëëàõ, õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ, áàã Òýíöâýðò áàéäëûã õàäãàëàõ ýðìýëçëýë, îíöãîé áîëæ õàìòðàí àæèëëàõ ÷àäâàð, ¸ñ ñóðòàõóóíû ÷àäâàðûã Ìîíãîë õ¿íä áàéãàëààñ çàÿàæýý. òºëºâøèë Èòãýìòãèé, ãýíýí öàéëãàí ñýòãýëòýé, ìºðººäºë áÿñàëãàë ñàéòàé, áàéãàëü äýëõèé óóë óñ, Ìýðãýæëèéí öîãö ÷àäàìæ á¿õýí ñàëàíãè ÷àäâàð, ¿íäýñíèéõýý ò¿¿õ ñî¸ë, ¸ñ ç¿é çàí çàíøëûã äàäàë, çóðøèë, òóðøëàãà, ¿éëäëýýñ á¿ðääýã ýðõýìëýí äýýäýëæ, áýëýãøýýõ ñýòãýëãýý èë¿¿ ó÷ðààñ òýäãýýðèéã òîäîðõîé öàã õóãàöààíä äýñ õºãæñºí áàéäàã. äàðààòàé ýçýìøèõ çàìààð öîãö ÷àäàìæèéã Ìîíãîë õ¿íèé, ÿëàíãóÿà çàëóó õ¿íèé íýãýí ººðèéí áîëãîäîã. îíöëîã áîë àëèâàà ç¿éëä äàñàí çîõèöîõ , þìûã Ìýðãýæëèéí ÷óõàë ÷àíàðóóäûã ýçýìøèæ áàéæ õóðäàí ò¿ðãýí òóñãàí ñóðàëöàõ àâõààëæ ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëæ òºëºâøäºã. Ìýðãýæëèéí õºãæñºí áàéäàã. Áàñ íýã ñàéí òàë áîë ººðºº ÷óõàë ÷àíàðóóä ãýäýã íü ÿìàð íýã àæèë ººðòºº ýçýí áàéõ ñýòãýëç¿éã ººðòºº òºëºâø¿¿ëæ õºäºëìºðèéí àìæèëò, ¿ð ºãººæèä øèéäâýðëýõ ÷àääàã ¿íäýñòýí. Òýñâýð õàòóóæèëòàé, áèîëîãèéí íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû ñóáúåêòèéí õóâüä ýð¿¿ë ÷èéðýã, ñýòãýëèéí òýíõýý õàò ñàéòàé, õóâèéí ºâºðìºö ÷àíàð, ÷àäâàðóóä þì. Æèøýý äóëààí õàäãàëàëò ñàéí, èë÷ëýãèéã ìàø õýìíýëòòýé íü àëü ÷ ìýðãýæëèéí õ¿íèé íýã ÷óõàë ÷àíàð çàðöóóëæ ÷àääàã íü áàéãàëèéí ýðñ òýñ óóð àìüñãàë, áîë ëîãèê ñýòãýëãýýíèé ÷àäâàð þì. Ëîãèêîîð óíàãàí òºðõººð áàéãàà ýêîëîãèéí îð÷èíòîé ñýòãýõ ÷àíàð, àðãà áàðèëûí òóñëàëöààòàéãààð õîëáîîòîé þì. Ìîíãîë÷óóä áèä ¿íäýñíèéõýý äýýðõ ¿éëäýëä àíàëèç ñèíòåç õèéæ, îéëãîëòûã àíãèëàí ãàéõàìøèãòàé ÷àíàðóóäàà õàäãàëæ , áàõàðõàæ, ÎÞÓÒÀÍ 2009 47
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ õºãæ¿¿ëýí äàðààãèéí ¿åäýý ºâë¿¿ëýõ íü çàëóó õ¿í ó÷èð óòãûã óõààð÷ îéëãîõ ¿ð óäàìäàà çàõèæ ñóðãàæ òàíû ýðõýìèéí ýðõýì ç¿éë ìºí. ¿ëäýýõ õýðýãòýé. Áèäíèé öººõºí ¿íäýñòýíã çàëãèí óñòãàõ õàðèéíõíû èéì áóçàð òàêòèêò þó îðîõ âý? Ìîíãîë õ¿í þóãàà ãýýõ ¸ñòîé âý? Ãýâýë: Ìîíãîë÷óóä áèäýíä ÷àìã¿é ñóë òàë, ãýýæ õàÿìààð - ªëñãºõã¿é öàòãàëàí áàéëãàæ, îìîã øàðûã íü çºâõºí áèäíèé ãýìýýð äóòàãäàë áèé. Ýíý ñóë òàë äàðæ áàéõ. ìààíü áèäíèé óðàãø õºãæèõ äýâøèõýä ÷àìã¿é ñààä - Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã àëäàãäóóëàõ ÷ºäºð áîëæ áàéäàã. Òóõàéëáàë: - Çàëõóóðëûã áèé áîëãîõ 1. “Áîëæ áàéíà, áîëîõ ë áàéëã¿é” õýìýýõ ¿õøèðìýë - Áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýã áèé áîëãîõ äîãìàòèê ñýòãýëãýý. - Íàðãèàí çóãàà öýíãýëèéã õºõ¿¿ëýí äýâýðãýõ 2. Íýãäìýë ÷àíàð, áóñàäòàé íèéöòýé àìüäðàõ ýâ ýå - Õººðãºæ ìàãòñààð æèíã¿éä¿¿ëýõ ìóóòàé áàéäàë - Áîëîâñðîëã¿é, òýíýã ìóíõàã áîëãîõ 3. Öàã õóãàöààíû ìýäðýìæã¿é, öàã áàðüäàãã¿é - Çàëóó ¿åèéã íü õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëã¿é áàéëãàõ çàäãàé çàí - Óëàìæëàëò ñî¸ë, çàí çàíøëûã íü ìàðòóóëàõ 4. Ñàõèëãà, çîõèîí áàéãóóëàëò ìóó, çàëõóó íàçãàé - ¯íäýñíèé áàõàðõàë, áè÷èã ñî¸ëûã íü áàéäàë á¿äýãð¿¿ëýõ 5. Áèå äààæ á¿òýýë÷ýýð àæèëëàæ àìüäðàõ ÷àäâàð - Øóíàëûí ñýòãýëèéã íü îëçîîð äàëëàõ õîìñ áàéäàë - Àäãóóñíû òà÷ààëûã íü ýìñýýð áàäðóóëàõ 6. Äàâèëóóí, îìîã áàðäàì, ñàéðõóó, ñàãñóó îíãèðîî, - Õºë÷¿¿ðõýõ äîíã ñàðõäààð òýòãýõ õýíýãã¿é, õàéõðàìæã¿é, íýðýëõ¿¿, äîãøèí - ¯íäýñíèé ýâ íýãäýëã¿é áàéäëûã äýâýðãýõ ò¿ðýìãèé çàí - Íî¸äûã íü õóäàëäàæ àâàõ 7. ¨ñ òºð, óëàìæëàëò ¸ñ çàíøëàà ìýääýãã¿é, - Áèîëîãèéí èäýâõòýé, àìèí ÷àíàðûã õ¿íñíèé ñàõèäàãã¿é áàéäàë çýðýã íü áèäíèé õºãæèëä ñààä õîðîîð óñòãàí äîðîéòóóëàõ ÷ºäºð, òýâ÷èøã¿é ñóë òàë áîëäîã. Áàñ áààõàí - ¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã áîéìëîõ çàìààð íýðýëõ¿¿ õýðýãëýýíèé òààøààëòàé ó÷èð ¿íýòýé ýäèéí çàñãòéã íü “íóãàñëàõ” áîäëîãî áàéäàã. Ç¿é , õýýíöýð ãàíãàí õóâöàñëàõ, õýðýãëýõ äóðòàé íü ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàëä íîöòîé õîð õîõèðîë öàìààíäóó óëñ. “¯õýð øèã çºð¿¿ä, çàëõóó çàëõàã, ó÷ðóóëæ áîëîõ èéì äàëä ÿþóëãààñ õàìãààëàõ “Õàð õýíýãã¿é, óäààí ó÷èð ãàäíûõàíä ¯õýð ìîíãîë ” õàéðöãèéí áîäëîãî” òºðä ìààíü áàéõ ó÷èðòàé. ãýñýí õî÷ íýðòýé. Òóñãààð òîãòíîëûã íü ààæìààð àëäàãäóóëàí óëñ ¿íäýñòíèéã àéìàãëàí óñòãàõ 纺ëºí àðãûí çîëèîñ Ýíý àð÷ààã¿é òºðõ, ñóë òàëàà õ¿¿õýä áàãà÷óóääàà áîëîõã¿é þìñàí, Ìîíãîë÷óóä àà. ¯¿íä ãîë íü ºâë¿¿ëæ ¿ëäýýõã¿é þìñàí. Ìîíãîë õ¿í á¿õíèé ººðñäèéí ýçíèé ñýòãýëýý Ýäãýýð ñóë òàë, ìóó àðàíøèíãàà çàëóó õ¿í á¿õýíä ñýðãýýõ, ººðñäèéí óõààðàë, õºãæèë, õ¿ì¿¿æëýý áàãààñ íü áàãààñ íü óõààðóóëæ, õàÿæ ãýýæ ÷àäâàë ººäºí òàòàõ ÿâäàë ÷óõàë þì. ¯¿íèéã Ìîíãîë öóñòàé Ìîíãîë õ¿í õºãæèíº, Ìîíãîë õ¿í äýâæèæ çàëóó õ¿í á¿ð ÿñ ìàõàíäàà õàòóó ñàíàæ Ìîíãîë ººäëºíº. õ¿íèé ñýòãýëç¿éã õàìãààëàõàä èäýâõòýé îðîëöîõ íü äàÿàð÷ëàëûí ýíý öºâ¿¿í öàãèéí ò¿¿õýí øààðäëàãà Ìîíãîë÷óóä áèä þóã ìàðòàõ ¸ñã¿é âý? áîëîâ. ¯¿íèé òóëä: Áèäíèé ºâºã äýýäýñ þóã ýðõýìëýæ èðñýí áý? Òýä • Õ¿í á¿ð áàãààñàà ¿¿õ ò¿¿õýý ìýäýæ, ºíãºðñíººñºº ãàë ãîëîìò, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëîî ýõ íóòàã, ñóðãàìæ àâàõ õºðñ øîðîîãîî áàÿëàãòàé íü, ýðõ ÷ºëººãºº ¿íäýñ • ªºðºº ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ, ÷àäâàðæóóëæ ÷àääàã óãñààòàé íü õîé÷ áèäíèé ºíºº ¿åä àâ÷èð÷ á¿ðýí õ¿í, àéë ãýð, óëñ ã¿ðýí àìüäðàõ, äýâøèæ õºãæèõ á¿òíýýð ºãºõèéí òºëºº àìèà ¿ë õàéðëàí òýìöýæ ÷àäâàðòàé áàÿí áàéíà õàìãààëñààð èðñýí. Áèä ÷ äàðààãèéí ¿åäýý òýðõ¿¿ • Ìîíãîë ýõ îðîí, ãàçàð íóòàã, ¿íäýñòíýýðýý ýðõýì íàíäèí ¿íýò ç¿éëñèéã á¿ðýí á¿òíýýð íü áàõàðõàõ ¿çýë, óëàìæëàëò ñî¸ë, ìîíãîë ¸ñ äàðààãèéí ¿å, ¿ð ñàääàà ºâë¿¿ëýí ¿ëäýýõ ó÷èðòàé. çàíøèë,õ¿ì¿¿æëèéã çàëóó õ¿í á¿ðò áàãà Áèä þóã ìàðòàõ ¸ñã¿é âý? Áèäíèé óëñ ãýðèéã çàëóóãààñ íü òºëºâø¿¿ëýõ, áàõàðõäàã áîëîõ óñòãàí ò¿¿õèéí òàâöàíãààñ àð÷èõ ãýñýí ãàäíû äàëä • Ìîíãîë ¿íäýñòíèé áóñäààñ äàâóó áèîëîãè ñàíààðõàë, õîðîí ÿâóóëãûã ìàðòàõ ¸ñã¿é. Àëèâàà ÷àíàðóóäûã õàäãàëàõ, õàìãààëàõ, õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñòíèéã àéìàãëàí óñòãàí ò¿¿õèéí òàâöàíãààñ øààðäëàãàòàé. çàéëóóëàõ ñýòãýëç¿éí äàéíûã ÿâóóëàõ äàëä òàêòèêèéí • Ìîíãîë óëñûí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýìøëèéí 48 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ òóñãààð òîãòíîëûã õàäãàëàí õàìãààëàõûí òóëä íóòãèéí øèðõýã ÷óëóó íü ÷ áàéðíààñàà õºäëºõ Ìîíãîë òºð çàñãèéí ÷àäàâõè, Ìîíãîë òºðèéí ¸ñã¿é ãýæ äýýäýëñýýð èðñýí íàíäèí óëàìæëàëòàé ò¿øýýäèéí ÷àäâàð, ìºñ ÷àíàðûã øèíý÷ëýí àðä ò¿ìýí. Òºð çàñàã ìààíü ò¿ìýí îëîíäîî ãàçðûí ñàéæðóóëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. áàÿëãèéã íü ýçýìø¿¿ëæ, øèìèéã íü õ¿ðòýýæ, ãàçàð • Ýâ ýå, õ¿íëýã íºõºðñºã íèéãìèéí ñýòãýëç¿éã íóòãàà ýëäýâ ýêîëîãèéí áîõèðäîëã¿é áàéëãàæ, ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõýä òºðèéí áîäëîãûã ÷èãë¿¿ëýõ ëèöåíç íýðýýð õàðèéíõàíä èë¿¿÷ëýëã¿é, äýýð ÿâäàë þì. íü áàéãàà îëîí ¿åèéí ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëûã • Ìîíãîë õ¿í á¿ð ººðñ人 ýâ ýåèéí ñýòãýëä ò¿éâýýëãýõã¿é áàéâààñ áàãà áàë÷ðààñ ýõëýýä íàÿí ñóðàõ, ¸ñ ñóðòàõóóíàà äýýøë¿¿ëýõ. Ýíý áîë íàñòàé áóóðëóóä õ¿ðòýë ýõ îðíîî õàéðëàõ ñýòãýë Ìîíãîë õ¿íèé õºãæëèéí ñòðàòåãè çîðèëãî ìºí. íü áóëèíãàðòàõã¿é áàéõñàí. ¯¿íèéã ýöýã ýõ èðãýí õ¿í á¿ð ñàíàæ ¿ð õ¿¿õäýý 2.Àìèí çóóëãûí ¿íäýñ íü ýä áàÿëàã, ýäèéí çàñàã îþóíû áîëîîä ñýòãýëèéí õ¿÷ òýíõýýòýé ºñãºæ þì. Ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè, íººö íü õ¿í àðäûí áîéæóóëüÿ. Ýöñèéí ýöýñò õ¿í á¿ðèéã õºãæ¿¿ëæ, ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí áàòàëãàà áîëæ áàéäàã. ìîíãîë õ¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõýä Ìîíãîë õ¿íèé àìèí çóóëãà, ýõ îðíû ýäèéí çàñãèéí ÷èãëýñýí, õ¿íèé õºãæëèéã, õ¿íèéã äýýäýëñýí ¿íäýñ íü îëîí çóóíû òóðøèä Ìîíãîë õ¿íèéã Ìîíãîë õ¿í òºâòýé òºðèéí óõààëàã áîäëîãî ë òýæýýæ, õóâöàñëàæ, áàéãàëûí õàòóó øèð¿¿íýýñ Ìîíãîë îðíûã õºãæ¿¿ëýí öýöýãë¿¿ëýõ ¿íäñèéí õàìãààëæ èðñýí ìàë àæ àõóé, òàâàí õîøóó ìàë ¿íäýñ ìºí. ñ¿ðýã ìºí. Ìîíãîë õ¿í Ìîíãîë ãýðòýý àìüäàð÷, òàâàí õîøóó ìàëàà óõààëãààð ºñãºí ¿ðæ¿¿ëæ Ýõ îðîí-Ìîíãîëîî ãýõ ñýòãýë ÷àäâàë öààøäàà ÷ îëîí çóóí æèë ñàéõàí àìüäðàõ Ýöýã ýõèéí ¿ð õ¿¿õäýý ãýõ õàéðûí äàðààõ èðýýä¿é áèé. ªð㺺 ãýðýý îðõèâîë Ìîíãîë ñýòãýëèéí õàìãèéí õ¿÷òýé ìýäðýìæ áîë ýõ õ¿íèéã àâðàõã¿é, ìàëàà îðõèâîë Ìîíãîë÷óóäûã îðíîî õàéðëàõ õàéð áºãººä èéì ìýäðýìæ ãàíö õóâü çàÿà ºðøººõã¿é. Ýíý õî¸ðûã îðõèâîîñ õ¿íä áèø, àëèâàà àìüä àìüòàí á¿õýíä áàéäàã. Ìîíãîë õ¿í Ìîíãîë áèø áîëæ ò¿¿õèéí õºðñíººñ Á¿õ àìüòàä ¿ð òºëºº, ¿¿ð îðîìæîî õàéðëàæ, àð÷èãäàíà. Ìàëàà ºñãºæ, Ìîíãîë ñî¸ë, Ìîíãîë òºðñºí ¿¿ðýíäýý, ºññºí ãàçàðòàà, èäýýøèëäýã ãýðýý õàéðëàí, ò¿¿í äýýðýý òóëãóóðëàí ýäèéí áýë÷ýýðòýý, íºìºðò íü õýâòäýã õýâòýð áóòàíäàà, çàñãàà ººä íü òàòàæ ÷àäâàë Ìîíãîëä ÿäóóðàë, òóóãäàæ îðäîã õàøààíäàà èëò ýëãýìñ¿¿ õàíääàã. ºëñãºëºí, àæèëã¿éäýë, ýäèéí çàñãèéí äîðîéòîë Ìîíãîë õ¿í áèäíèé õóâüä ÷ ãýñýí ýíý åðòºíöºä í¿¿ðëýõã¿é. þóòàé ÷ æèøèæ ç¿éðëýõèéí àðãàã¿é, ÷èíèé õóâüä 3.Íèéãýì, óëñ òºðèéí ¿íäýñ íü òºð çàñàã, òºð ýýæ ààâûí ÷èíü äàðàà îðîõ õàìãèéí ýðõýì íýãýí çàñãèéí ýçýí íü àðä ò¿ìýí ìºí. Óëñ îðíîî ø¿òýýí áîë ýõýýñ àíõ ìýíäëýõýä ÷èíü òîñîæ õºãæ¿¿ëæ äýâø¿¿ëýí ñàéí ñàéõàí àìüäðàõ íýãäñýí àâñàí ãàçàð øîðîî, óíäààëñàí ðàøààí óñ, òºðºëõ íýã çîðèëãî äýâø¿¿ëýí àðä èðãýäýý çîõèîí Ìîíãîë ýõ îðîí ÷èíü, àìüäðàë çàÿàñàí òºðñºí áàéãóóëæ òýð çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ¿éëèéã óõààëãààð íóòàã ÷èíü áèëýý. Áèäíèé òºðºëõ ýõ íóòàãò ìèíü óäèðäàí õºòºëæ áàéãàà òºð ººðèéí ¿¿ðãýý áèäíèéã äàëëàí äóóäàõ þóòàé ÷ ç¿éðëýõèéí áèåë¿¿ëæ áàéãàà õýðýã. Ìîíãîë ãàçàð øîðîîí àðãàã¿é îíöãîé äîòíî óâèäàñ áàéäàã. Ýíý íàíäèí äýýð áóóñàí óõààëàã õóóëü òîãòîîìæ áàòëàí àðèóí ìýäðýìæ áèäíèé äîòîð õýçýý ÷ ìºõºæ ò¿¿íèéãýý ÷àäìàãààð óäèðäàæ ÷àäàæ áàéâàë òºð óñòàæ ¿ã¿é áîëäîãã¿é áºãººä óñòàæ àðèëàõ ÷ ¿ã¿é çàñàã ìààíü ò¿ìýí îëíûõîî õ¿íäýòãýë äýýäëýëèéã æàìòàé. õ¿ëýýæ äýìæëýã õ¿ðýýëýë îëíî. Òºðèéí ò¿øýýä íü Óíàñàí ãàçàð, óãààñàí óñàà õàéðëàí äýýäëýõ àðä èðãýäýý, àðä îëíûõîî àøèã ñîíèðõëûã ãýñýí ñýòãýë, ýðõýì íàíäèí ìýäðýìæèéã ýõ îðîí÷ æóäàã ìºñòýé áàéæ íü òºð íü ñàéí òºð áàéæ ¿çýë ãýæ áîëíî. Ìîíãîë õ¿íèé ýõ îðîí÷ ¿çëèéí ÷àäíà. Òýð á¿õýí íü Ìîíãîë õ¿í á¿õíèé áàõàðõàë ¿íäñèéã äàðààõ õýäýí îéëãîëò äýýð òàéëáàðëàæ áîëæ, òºðºº óëàì äýýäëýõ õ¿ðýýëýõ áîëíî. áîëíî. 4.Òåõíèê, òåõíîëîãèéí õºãæèë äýâøèë, òàíèí 1.Ìîíãîë õ¿íèé îðøèí àìüäðàõóéí ¿íäýñ íü ìýäýõ¿éí ¿íäýñ íü õýë, øèíæëýõ óõààí ìºí. Òóõàéí ãàçàð íóòàã þì. Ýíý áîë Ìîíãîë÷óóäûí òóóðãà ¿íäýñòíèé îðøèí òîãòíîõ ¿íäýñ íü ¿íäýñíèé õýë òóñãààð óëñûí õàìãèéí ãîë áàòàëãàà þì. Ѻºì áºãººä ýíý õýëýýð äàìæóóëàí Ìîíãîë ñî¸ë, ãàçàð øîðîîíûõîî á¿ðýí á¿òýí áàéäëûí òºëºº àðäûí óõààí, ìýäëýã áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû îëîí ¿åèéí ºâãºä äýýäýñ ìààíü õàëóóí àìü, îëîëò Ìîíãîë õ¿íèé óóðàã òàðõèàð äàìæèí á¿ëýýí öóñàà ¿ë õàéðëàí òýìöýæ èðñýí ýíý ãàçàð óóäàì õºäºº õýýð òàëä ìààíü öýöýãëýíý. ¯¿íèéã ÎÞÓÒÀÍ 2009 49
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ìàðòàæ îãò áîëîõã¿é. “Õýë, õèë, ìàë ãóðàâòàéãàà Ìîíãîë óëñ 1998 îíîîñ òîãòâîðòîé õºãæëèéí áàéõàä õýí áàÿí áý, Ìîíãîë áàÿí” ãýäýã. Àõóéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ õýðýãëýýíèé ýä ç¿éëñ, ºìñäºã õóâöñàà, èääýã õîîë áàéãàà áèëýý. ¯¿íèé ãîë õºø¿¿ðýã áîë õ¿íñýý áèä ººðñ人 õèéæ ººðñäèé㺺 õàíãàæ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëæ, äýëõèéí ÷àäàæ áàéñàí òýð îëîëòîî øèíý öàã ¿åä ñýðãýýæ ò¿âøèíä àæèëëàæ àìüäðàõ ÷àäâàðòàé Ìîíãîë ¿íäýñíèé áðåíä á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëýý õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë áèëýý. Ìîíãîë õ¿íèé ºñãºæ, Ìîíãîë óõààíààð á¿òñýí ýäèéí ñî¸ëûã õºãæèë ãýäýã íü èðãýäèéí áîëîâñðîëûí ºðñºëäºõ á¿òýýå. Õýëýýð äàìæèí ìýäýýëýë, õàðèëöààíû òºâøèí, çºâ õ¿ì¿¿æèë òºëºâøëèéí òºâøèí þì. øèíý ýðèí ¿åä áàõàðõàë áîëæ ÷àäñàí õ¿÷èðõýã Èéì õî¸ð õ¿÷èí ç¿éë óëàì äýýøèëæ áàéæ óëñ ¿íäýñòýí áîëîõûí òóëä òºðºëõ õýëýý õàéðëàÿ, ãýðýý ººä íü òàòàæ ÷àäàõ çºâ èðãýí áîëíî. Ǻâ õàìãààëúÿ. ñýòãýëòýé, ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé Ìîíãîë õ¿í ë çºâ çîðèëãûã ººðòºº áèé áîëãîíî. Òýðõ¿¿ çºâ ýðõýì 5.Ìîíãîë æóäàã ¸ñ, Ìîíãîë àæ òºðºõ ¸ñ, Ìîíãîë çîðèëãî íü ýõ îðíû ìààíü õºãæèë öýöýãëýëò íü ñýòãýëãýýíèé ¿íäýñ áîëñîí Ìîíãîë ¸ñ çàíøèë, áàéõ áîëíî. Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñ áèä ýâ íýãäýëòýé, óëàìæëàëò ñî¸ë áîë Ìîíãîëîî ãýõ ñýòãýëèéí óã õàìòðàí õîðøèæ àæèëëàõ íü óëñ ãýðýý òºâõí¿¿ëæ ¿íäýñ, ÿçãóóð ñóóðü ìºí. Îëîí çóóíû òýðòýýãýýñ òîãòâîðòîé àìüæèðãààã òºëºâø¿¿ëýõ õàìãèéí çºâ Ìîíãîë ãýðòýý àìüäàð÷, òàâàí õîøóó ìàëàà çàì ìºí. Ýíý áîë ýõ îðíûõîî èðýýä¿éí õºãæèëä àäóóëàí ìàëëàæ èðñýí Ìîíãîë òóóðãàòíû àæ îðóóëæ áàéãàà õàìãèéí çºâ õºðºí㺠îðóóëàëò òºðºõ ¸ñ çàíøèë áîë ººðèéí ãýñýí ºâºðìºö þì. åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë, ôèëîñîôè þì. Ìîíãîë àæ òºðºõ ¸ñíû àìàí ñóðãààëü, õ¿íèéã õ¿í áîëãîæ Äàÿàð÷ëàëûí ýíý õ¿÷èðõýã øóóðãàíä Ìîíãîë÷óóä èðñýí õ¿ì¿¿æëèéí ¿íýò ç¿éë, Ìîíãîë àõóéãààñ áèä þóãàà ãýýõ ¸ñã¿é âý? Áèä ñî¸ë èðãýíøëèéíõýý óëáààòàé ñî¸ë ò¿¿õèéí, óðëàãèéí íàíäèí ºâ îíöëîã ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ ¿íäýñíèé í¿¿äëèéí ñî¸ëîî óëàìæëàë á¿õýí äàõèí äàâòàãäàøã¿é ýðäýíý þì. ãýýõ ó÷èðã¿é. Áèä ýíý äýëõèéä õààíà ÷ áàéõã¿é Ìîíãîë÷óóäàä áîëîâñðîëûí, õ¿íèé õ¿ì¿¿æèë, ¸ñ Ìîíãîë ¸ñ çàíøëàà, ýðèéí ãóðâàí íààäìàà, ñóðòàõóóíû, ò¿¿õèéí, àíàãààõ óõààíû ãýýä îëîí óðòûí äóóãàà, ìîðèí õóóðàà, ¿ëãýð òóóëüñàà, ºâºðìºö òîãòîëöîî áèé. Èéì äàõèí äàâòàãäàøã¿é õººìèé, Ìîíãîë áè÷ãýý ãýýõ ó÷èðã¿é. íàíäèí ºâ óëàìæëàë, Ìîíãîë ¸ñ çàíøëààðàà áàõàðõàæ, ò¿¿íèéã ýðõýìëýí äýýäýëæ, ñóäàëæ Ýõ îðîí÷ õ¿í ãýæ õýíèéã õýëýõ âý? äàðàà ¿åäýý ºâë¿¿ëæ áàéìààæ íü äàÿàð÷ëàëûí 1.Ìîíãîë ¿íäýñíèé ¸ñ çàíøëàà ìýääýã, ìºðääºã ýíý ýðèí ¿åä õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ëîîñ õîöðîõã¿é 2.Àÿëãóó ñàéõàí ìîíãîë õýëýýðýý ñàéõàí ÿðüäàã, òýñýí ¿ëäýæ ÷àäíà. áè÷äýã 6.Ìîíãîë óëñ òóñãààð áàéæ, õ¿÷ ÷àäàëòàé áàéõûí 3.Óëñ ¿íäýñòíèéõýý äýâæèæ, ãàíäàí áóóð÷ ÿâñàí ¿íäýñ íü ýâ íýãäýë þì. Ýâ ñàíàà íýãòýé áàéõ, ò¿¿õýý ìýääýã òóñàðõàã áàéõ, ýâñýã íàéðñàã áàéõ ãýäãèéã ìàõ 4.Ýõ îðíîî, óíàñàí ãàçàð, óãààñàí óñàà ãýñýí öóñíààñàà ìýäýð÷, ýâòýé áàéæ ÷àäñàí àéë ãýð, õàëóóí ñýòãýëòýé àõàí ä¿¿ñ, áàã õàìò îëîí, àëáàí ãàçàð, ï¿¿ñ 5.Ýõ îðíîî õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº àìü õàéðã¿é êîìïàíè, óëñ ¿íäýñòýí ºíººäºð õºãæèæ äýâøèæ, ç¿òãýäýã ººäëºæ õ¿÷èðõýãæèæ áàéíà. Ìîíãîë õ¿í á¿õýí 6.Ýðõýëæ áàéãàà àæèëäàà ÷èí ñýòãýëýýñýý ýõ îðíûõîî õºãæëèéí òºëºº, õ¿í àðäûíõàà ñàéí õàíääàã, õóâü íýìðýý îðóóëäàã ñàéõíû òºëºº áîäëîî èëãýýäýã, áàÿí òàíñàã 7.Áèåý á¿õ òàëààð çàññàí, áàñ ãýðýý çàññàí õ¿í áîëãîõûí òºëºº õ¿÷ õàéðã¿é ç¿òãýäýã áàéæ ÷àäñàí 8.Õàà ÷ ÿâñàí ýõ îðíûõîî íýð õ¿íäèéã ºíäºðò òýð öàãò ýõ îðîí ìààíü õºãæèæ äýýøëýíý. ºðãºäºã 9.Ýõ îðíûõîî ãàçàð íóòàã, áàéãàëü, ãàçàð øîðîî, Äàÿàð÷ëàëûí ýíý ýðèí ¿åä ýõ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ ò¿¿õèéí äóðñãàë, ýäèéí ºâ ñî¸ëûã õàéðëàí õàìãèéí ñàéí çýâñýã íü þó âý? õàìãààëäàã õ¿í. Èéì ë îéëãîëò Ìîíãîë õ¿í - ¯íäýñíèé ýâ íýãäýë, íýãäìýë àøèã ñîíèðõîë á¿ðèéí ç¿ðõ, òàðõèíä ã¿í áàò øèíãýñýí öàãò - Ýõ îðîí÷ ¿çýë, ýõ îðíîî õàéðëàõ ñýòãýë Ìîíãîë ýõ îðíû òóñãààð òîãòíîë áàò îðøèíî. - Õ¿í àðäûíõ íü áîëîâñðîëûí ºíäºð òºâøèí, àìüäðàõ ÷àäâàð Îþóòàí íàñ ãýäýã... - Õ¿ì¿¿ñèéí ýâñýã, íºõºðñºã õàðèëöàà Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿çýë ñàíààíä òóëãóóðëàñàí Îþóòàí àõóé íàñ ãýäýã áîë èäýð çàëóó îþóí õºãæëèéí çàìûã õ¿í òºðºëõòºí ñîíãîæ áàéíà. óõààí, èðì¿¿í ýð÷ õ¿÷ þì. Ýíý íàñ áîë çàëóó 50 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ õ¿í ººðèéã ýðæ õàéæ íýýæ îëæ íàñàí òóðøèéí áàéãóóëæ óäèðäàæ ÷àäâàë îþóòàí íàñàíäàà õ¿í èõ àìüäðàëäàà áýëòãýõ, ººðºº óõààðàí ñýõýýð÷, ç¿éëèéã ñóð÷ áîëíî. Ó÷èð íü òýð îþóí ñýòãýëèéí ººðèé㺺 èðýýä¿éä èäýâõòýé óõàìñàðòàé áýëòãýõ èõ íººö ÷àäàâõè, îðãèëñîí èõ ýð÷ õ¿÷, òýíõýý íàñ. Çàëóó íàñ, îþóòàí àõóé öàã áîë ìýäëýãèéí çºâõºí ýíý íàñàíä õ¿ðýëöýýòýé áàéäàã. Ãýâ÷ îðãèëä òýì¿¿ëýõ, öàã õîðîì á¿ðòýé óðàëäàí îþóí èäýð çàëóó íàñíû ýíý íººö, ýð÷ õ¿÷, áîëîìæèéã óõààíû õóâüä ºñºæ ÷àäâàðæèõ, èðãýíèé ÷àíàðóóä ìàíàé çàðèì çàëóóñ óõààð÷ îéëãîîã¿é, îþóíòàí òºëºâøèí ýðèéí öýýíä õ¿ðýõ ¿å. Ìýäëýãèéí ãýæ ººðèé㺺 óõàìñàðëàæ ÷àäààã¿é, òýð õýðýýð îðãèëä, øèíæëýõ óõààíû, ãîî ñàéõíû ìýðãýæëèéí ººðèé㺺 øàâõàí äàé÷ëàõ ýð çîðèã, ñýòãýëèéí óð ÷àäâàðûí, á¿òýýë÷ õºäºëìºð, àìæèëò îëîëòûí òýíõýý ìàðóóõàí äýýä ñóðãóóëèéí áîñãûã àëõàæ îðãèëä õ¿ðýõèéí òºëºº ýðìýëçëýë òýì¿¿ëëèéí, îðîõ íü àæèãëàãääàã. Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèíý áàñ ººðèéí ñóë òàëàà îðõèí ÿëæ äèéëýõèéí ãýäýã íü Äèïëîìòîé áîëîõûí íýð áèø, ýõ òºëººõ óéãàã¿é òýìöëèéí òºëººõ íàñ. Ýíý íàñ îðîíäîî áàÿëàã á¿òýýã÷ èðãýíèé ÷àíàðóóäûã áîë ººäðºãººð, óõààëãààð õàíäàæ çºâ ñîíãîëò ººðòºº òºëºâø¿¿ëíý ãýñýí ¿ã. Þì á¿õíèéã õèéæ, çºâ øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäâàë èðýýä¿éí ñàéí ñóðàõ ãýæ á¿õ öàãàà ¿ðýõ áèø íàñàí òóðøäàà ñàéõàí àìüäðàëûí ýõ ñóóðèéã òàâüæ áîëîõ íýãýí ñóðàëöàõ àðãà áàðèëûã ýçýìøèõýä àíõààðëàà íàñíû õàìãèéí èäýâõòýé, öîã õèéìîðüòîé ¿å. òºâëºð¿¿ëáýë çîõèíî. Ýíýõ¿¿ áèå äààí ñóðàëöàõ ÷àäâàð áîë àõèõ íàñíû îþóíû ÷àäàâõè, îþóíû Îþóòàí íàñ áîë õ¿íèé ñàéõàí ÷àíàðóóäûã áàÿëãèéí ýõ áóëàã þì. ͺ㺺 òºëººð áèå äààí ººðòºº òºëºâø¿¿ëæ, èðãýí áîëîõ ¿å. Õ¿í á¿õýí ñóðàëöàõ ÷àäâàðûã ýçýìøèæ ÷àäâàë ºðñºëäºí àìüäðàëûí ºðíºë, ºñ÷ äýâæèõèéí òóëãûí ÷óëóóãàà àìüäðàõ ÷àäâàðàà öàã òóòàìä äýýøë¿¿ëæ ÷àäíà. ýíý ë ààòàé, ààãòàé, ãàë õàëóóí îðãèëóóí íàñàíäàà Áèå äààí ñóðàëöàõ ÷àäâàðûã ýçýìøèíý ãýäýã ºðæ ñóóðèéã íü ýõëýí òàâüäàã. Õóâü òàâèëàíãèéí áîë îþóòàí ººðèéí ÷ºëººò öàãàà îíîâ÷òîé ýðýë õàéãóóë ýíý ë íàñàíä õ¿÷òýé ºðíºæ, àç çîõèöóóëæ ÷àääàã áàéõ ó÷èðòàé. ªºðººð õýëáýë æàðãàëûí õààëãàà íýýõ ãýæ, ººðèé㺺 îëæ òàíèõ ººðèéíõºº ºìíº òàâüñàí çîðèëãîòîé, ò¿¿íèéãýý ãýæ, îíîñîí çºâ øèéäâýð ãàðãàõ õàðèóöëàãàòàòàé õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëýõèéí òóëä ÷ºëººò öàã, õ¿÷ í¿¿ð òóëñàí óéãàã¿é õºäºëìºðò íîéð õîîëîî õºäºëìºðºº çºâ çîõèîí áàéãóóëæ ÷àääàã , èäýâõè óìàðòàí ç¿òãýäýã. Ãàãöõ¿¿ ãàë õàëóóí çàëóó íàñíû ÷àðìàéëòòàé, ººðèé㺺 ººð÷ëºõ ººðèéíõºº ñóë ýíý èõ ýð÷ õ¿÷èéã çºâ æîëîîäîí ÷èãë¿¿ëæ, ºíäºð òàë, õîöðîãäëûã ÿëàõûí òºëºº óõàìñàðòàéãààð áýëòãýëòýé, õàðèëöààíû ñî¸ëòîé, ¸ñ ñóðòàõóóíòàé, ç¿òãýæ õè÷ýýæ ÿâàà õ¿íèéã ë æèíõýíý îþóòàí ¸ñ æóäàãòàé øóäàðãà, ºðñºëäºõ ÷àäâàð á¿õèé ãýíý. Æèíõýíý îþóòàí áîëæ ÷àäàëã¿é îþóòàí ìýðãýæèëòýí òºëºâø¿¿ëýõ íü èõ äýýä ñóðãóóëèéí íýð ç¿¿ñýýð áàéæ áàéãààä çîðèëãîäîî õ¿ðýõã¿é áîëîîä ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí ÷àäàâõèéí çàìààñàà íÿöàæ, áóöäàã çàëóóñ ÷ áàéäàã. Òýä àñóóäàë áºãººä ¿¿íèéã îéëãîæ ººðèé㺺 äàñãàí áîë ñîíãîëòîî áóðóó õèéñýí õýðýã. Îþóíòàí çîõèöóóëæ öàã ìº÷ á¿ð ñàéí ñóðàëöàæ, øèíý áàéíà ãýäýã îð÷èí öàã ¿åýýñýý õîöðîëã¿é õîðîì öàãèéí ìýðãýæèëòýí õ¿íèé öîãö ÷àäàìæóóäûã á¿ð ýðäýì îþóí èðãýíëýã ñýòãýëèéí îðãèë ººä ººðòºº òºëºâø¿¿ëýõ íü îþóíòàí õ¿íèé ¿¿ðýã òýì¿¿ëæ áàéãàà õ¿í. Ýíýõ¿¿ îðãèëä ãàãöõ¿¿ þì. ñóðàõ ñî¸ëûã, ñóðàëöàõ àðãà óõààíûã, áèå äààæ Îþóòàí íàñ ãýäýã áîë çàëóó õ¿í çºâõºí ýíý ààãòàé àæèëëàõ ÷àäâàðûã ýçýìøñýí õ¿í ë õ¿ð÷ ÷àääàãèéã íàñíû õýäõýí æèë¿¿äýä ººðèéíõºº èðýýä¿éã ¿å ¿åèéí îþóíòàí ìýðãýäèéí æèøýýíýýñ õàðæ äàðõëàõ æèíõýíý áîëîìæ, æèíõýíý ýðõ ÷ºëºº þì. áîëíî. “ãàíöõàí ìº÷ àëäâàë áóñäààñ õîë ªºðèéíõºº àìüäðàëûí ýõ ñóóðèéã ººðºº äàðõëàí õîöîðíî” ãýæ ÿðóó íàéðàã÷ ßí Íåðóäà õýëñýí á¿òýýõ íàñ þì. Îþóòàí íàñ áîë õ¿í ººðèéíõºº èðýýä¿éí òºëºº æèíõýíý õàðèóöëàãà ¿¿ðýõ íàñ þì. ¯¿íèéã îéëãîæ óõààð÷ ÷àäñàí îþóíòàí õ¿í ë ºìíºº òàâüñàí çîðèëãûíõîî îðãèëä õ¿ð÷ ÷àäíà. Îþóòàí ãýæ õýí áý? Îþóòàí ãýäýã îþóíæèõ çîðèëãî òàâüñàí õ¿í þì. Ç¿ãýýð íýã îþóòàí áàéõ, æèíõýíý îþóíòàí áîëîõûí õîîðîíä ÿëãàà èõ áèé. Îþóòàí ãýäýã àëü íýã ñóðãóóëèéí áîñãî àëõàæ, îþóòíû ¿íýìëýõ àâñàí, öààøèä ñóðàõ ãýæ áàéãàà õ¿í. Ǻâ çîõèîí ÎÞÓÒÀÍ 2009 51
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ áàéäàã. ̺÷ õîðîì á¿ð õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ íü ºìíº ýçýìøñýí ñóóðü ìýäëýãèéí òºâøèí, áàéãàà ýíý åðòºíöºä òà áàãà çàëóóãààñàà ýðäýì ÷àíàðààñ øóóä øàëòãààëíà. Ñóóðü ìýäëýãèéí óõààíûã ýðõýìëýí àìüäðàëûí óõààíààñ öàã ò¿âøèí äîîãóóð áàéõ íü ñóðëàãààð äîãîëäîõ àëäàëã¿é ñóðàëöàõûí ÷óõëûã ñóðãàìæèëæ áàéãàà íýã øàëòãààí áàéäàã áºãººä ãàãöõ¿¿ óéãàã¿é íü ýíý þì. Ýíý åðòºíöèéí ãàéõàìøèã íü õ¿í õºäºëìºð, íºõºõ äàâòëàãà õóâèéí îðîëäëîãîîð , õ¿íèé ñóó ãàéõàìøèã íü îþóí óõààí. Îþóí ã¿éöýýæ àâíà. óõààíûã ãàéõàìøèã áîëãîäîã ìºíõèéí ò¿ëõ¿¿ð 2. Èõ ñóðãóóëèéí áîñãîîð àëõñàí ýõíèé ¿åä èõ íü ýðäýì ìýäëýãò îðøäîã. Ìýäëýã îë òàíààñ õýí çàâòàé áîë÷èõñîí þì øèã ñàíàãäàíà. Ãýòýë ÷ áóëààæ ¿ë áîëîõ, áóñàäòàé õóâààëöàõ òóñàì òèéì áèø. Ãàãöõ¿¿ ñóðàëöàõ õ¿íèé ººðèéíõ ºðãºæäºã, òà õýçýýä ÷ õýðýãëýõ áîëîìæòîé. Òà íü èäýâõè ñàíàà÷ëàãà óõàìñàðò ñóðãàëòûí ¿éë õýçýýä ÷ õýðýãëýõ áîëîìæòîé, äóíäàðøã¿é îþóíû àæèëëàãààíä òóëãóóðëàõ ó÷èð áàéíãûí ºäºð óíäðàãà, èõ õ¿÷. Ñýðãýí ìàíäàæ áàéãàà îðíóóäûí òóòìûí íÿõóóð, íÿìáàé, æèãä àæèëëàãàà, õºãæëèéí íóóö íü ¿éëäâýðëýëä îþóíû áîëîîä õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, öàãàà çºâ õóâèàðëàõ øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí ÷àäàâõè, õ¿íèé ìýäëýã ÿâäëûã òàíààñ øààðääàã. ÷àäâàðûã ÷óõàë÷ëàí ¿çäýãò îðøèíî. Õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí íýãýí ÷óõàë óã ñóðâàëæ íü áîëîâñðîë, 3. Îþóòíààñ áèåý äààæ àæèëëàõ ºíäºð óð ÷àäâàðæñàí ìýäëýã þì. Äàÿàð÷ëàëûí ºíººãèéí ÷àäâàðûã øààðääàã. Îþóòíû õºäºëìºð, ýðèí ¿åä çàëóó õ¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûí íýã ìýäëýãèéã ¿íýëýõ ñèñòåì íü ÷ îþóòíû áèå ¿ç¿¿ëýëò íü èíæåíåðèéí áîëîâñðîë. Ýíýð¿¿ äààñàí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàäàã. Èéìä áîëîâñðîëûã ýçýìøèõ ¿éë ÿâö íü ººðèéí ãýñýí çºâõºí áèå äààæ àæèëëàõ öàãèéã îíîâ÷òîé ç¿é òîãòîëòîé, ºâºðìºö îíöëîãòîé. Èõ äýýä òºëºâëºæ ¿ð àøèãòàé àøèãëàæ ÷àäñàí îþóòàí ñóðãóóëüä ýëñýã÷èä, ñóðàõûã ýðìýëçýã÷ çàëóó õ¿í àìæèëòòàé ñóðàëöàæ ÷àäíà. á¿õýí ýíý îíöëîã, ºíºº öàã ¿åä îþóíòàí õ¿íä 4. ×è ºíººäºð öîî øèíý îð÷èíä îðæ èðñýí. Ýíý ¿åä ÿìàð øààðäëàãà òàâüæ áàéãààã ìýäýæ óõààðàõ ººðèé㺺 çîðèëãî ÷èãëýëòýé, óõàìñàðòàéãààð ó÷èðòàé. Ñóðàëöàõ ¿éë áîë ýðäìèéí èõ äàëàéãààñ äàé÷ëàí æîëîîäîõ ººðèéíõºº ¿éëäýë, çàí àâ÷ áîëîõ àìüäðàõ óõààíû ø¿ð ñóâäûã îëæ ò¿¿æ òºëºâèéã õÿíàõ ÷àäâàð, ººðòºº øààðäëàãà õ¿ðòýæ îþóí óõààíäàà ñýòãýë ç¿ðõýíäýý õýëõýæ òàâèõ, æîëîîäîõ èõ çîðèã òýâ÷ýýðèéã ÷àìààñ øèãòãýõ áàãø îþóòíû õàìòûí óéãàã¿é ÷èìõë¿¿ð øààðäàíà. ªºðèéíõºº ñóðàëöàõ çîðèëãîî íàðèéí õºäºëìºð ìºí. æèíõýíý ¸ñîîð óõàìñàðëàñàí áàéõûã øààðäàíà. Èõ äýýä ñóðãóóëèéí ñóðãàëò ÿìàð îíöëîãòîé âý? 5. ªìíº íü çºâõºí ìýäñýíýý øàëãóóëàõûí Òàíû ýëñýí ñóðàëöàæ áàéãàà èõ äýýä ñóðãóóëü òóëä ñóðäàã áàéñàí áîë îäîî ººðºº àñóóäàë áîë áîëîâñðîë îëãîõ, ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ, øèíæëýõ äýâø¿¿ëýýä ººðºº ò¿¿íèéõýý õàðèóã ýðæ óõààí ¿éëäâýðëýëèéí îëîí æèëèéí áàÿëàã îëîõûí òºëºº ñóðàëöäàã áîëæ áàéíà. ªðøººë óëàìæëàëòàé ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà þì. ͺ㺺 ¿ã¿é ºðñºë人íèé ¿åä ñóðàëöàæ àæèëëàæ òºëººð èõ ñóðãóóëü áîë ¿å ¿åèéí áàãø, àæèëòàí, áàéãàà ºíººãèéí íºõöºëä çîðè ëãîòîé îþóòíóóä ìýðãýæëèéí áîëîí áèå õ¿íèé õóâüä àæèëëàõûã , ò¿¿íäýý õ¿ðýõèéí òºëºº ÷àðìàéæ õàìòðàí àæèëëàæ ýðäýì ìýäëýã õ¿ðòýõ ñî¸ëûí àæèëëàõûã òàíààñ øààðääàã. áàéãóóëëàãà þì. Èõ äýýä ñóðãóóëèéí áîñãûã àëõàí îðíî ãýäýã áîë òà öîî øèíý õ¿í áîëîõîîð 6. Àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ, õóâèàðëàõ, õóðäàí çîðüæ èðñýí íèéãýìä õàìãèéí òýðã¿¿í ýãíýýíèé áè÷èõ, óíøèõ, ìýäýýëëèéã îíîâ÷òîé õóðäàí îþóíëàã õ¿ì¿¿ñèéí øèíý åðòºíöºä, øèíý òîãòîîõ, àæëàà òºëºâëºõ, íîì, ìýäýýëëèéí ýõ õ¿ðýýëýëä õºë òàâüæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ñ¿¿ëèéí ñóðâàëæòàé àæèëëàõ, áîäëîãî áîäîõ ãýõ ìýò ¿åä èõ äýýä ñóðãóóëèóä ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéõ ñóðàëöàõ á¿òýýë÷ àðãà áàðèëûã óëàì èõýýð ýðäýì óõààí á¿òýýõ ÷èãëýëýýð õ¿ðýýãýý òýëæ çàéí øààðääàã. ñóðãàëò, íýýëòòýé “Å èõ ñóðãóóëü” áîëîõîîð 7. Ñóðàëöàõ ¿éë àæèëëàãàà áîë îþóíû ÷èìõë¿¿ð òàíèãäàõã¿é ººð÷ëºãäºæ áàéíà. ¯¿íèéã äýýä óéãàã¿é õºäºëìºð. Èíãýõëýýð àëõàì òóòàìäàà ñóðãóóëü êîëëåæèéí áîñãûã àëõàí îðñîí àíõíû òàíüæ ìýäýõèéí òºëºº ýðýë õàéãóóë õèéõ, ºäðººñºº îéëãîæ óõààðàõûã õè÷ýý. óõààðàõ, áèå äààí ñýòãýõ¿éí ¿éëäë¿¿ä Òà ÿìàð îð÷èíä îðæ èðýâ ýý? õèéõ çàìàà𠺺𺺠ººðòºº íýýëò õèéæ øèíæëýõ óõààíû ìýäëýã ýçýìøäýã. Ñýòãýõ¿éí 1. Òàíû îþóòàí áîëæ öààøèä õýðõýí ñóðàëöàõ ¿éëäë¿¿äèéã ñàéí ýçýìøèæ ÷àäñàí õ¿í ë 52 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ îþóíëàã àìüäðàëä àìæèëò îëæ ÷àäíà. íü ãàãöõ¿¿ ñóðàëöàã÷èéí ººðèéíõ íü èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàõ áîëëîî. Ýíý áîë 8. Èõ äýýä ñóðãóóëü êîëëåæèéã äàí ãàíö õýí ÿìàð ò¿âøèíä, ÿìàð ¿ð ä¿íòýé ñóðàëöàæ, ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ ãàçàð ãýæ áîäâîë ìýðãýæëýý õýðõýí ýçýìøèõ íü ñóðàëöàã÷äààñ òîìîîõîí ýíä¿¿ðýë áîëíî. Èõ äýýä ñóðãóóëü ººðººñ íü øóóä øàëòãààëíà ãýñýí ¿ã þì. áîë íèéãìèéí ºíäºð óõàìñàðòàé òýðã¿íèé ñýõýýòýí áèå õ¿íèéã íèéãìèéí õàðèëöààíä Èíãýõëýýð îþóòàí àìæèëòòàé ñóðàëöàõàä áýëòãýäýã õàìãèéí äýýä øàòíû òàëáàð þì. Ýíä çàéëøã¿é õýðýãòýé áºãººä õîîðîíäîî ñàëøã¿é àæèëä ãàðàõàä áýëòãýí ãýõýýñýý èë¿¿òýé ãîë õîëáîîòîé õýä õýäýí áîëîìæóóä çºâõºí ººðò íü íèéãìèéí àìüäðàëä áýëääýã. ªíººãèéí íü áàéäàã. Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ç¿é òîãòëîîñ äàÿàð÷ëàëûí íýã ºâºðìºö îíöëîã áîë óðãàí ãàðñàí òýäãýýð áîëîìæ, íººöèéã òîâ÷îîð õ¿ì¿¿ñýýñ áàãààð õàìòðàí àæèëëàõûã øààðäàõ ñóðàëöàõ ÷àäâàð ãýæ íýðëýå. Îþóòíû ñóðàõ áîëëîî. Áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé íºõºðñºãººð àæèë ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í íü ñóðàõ ÷àäâàðààñ õýðýã÷ýýð õàìòðàí àæèëëàõ, ñàíàà áîäëîî øóóä øàëòãààëíà. Ñóðàëöàõ ÷àäâàð íü òóõàéí ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ áóñäûí ñàíààã îéëãîæ õ¿íèé àâúÿàñ, ºìíºõ õóãàöààíä ñóðàëöàõ õ¿ëýýí àâàõ, òýäíèéã õ¿íäýòãýõ, íýãäñýí ¿ð ÿâöàä ýçýìøñýí ìýäëýã, ÷àäâàð äàäëûí ò¿âøèí ä¿íä õ¿ðýõèéí òóëä õàìòûí ÷àðìàéëò ãàðãàõ (ñóóðü ìýäëýã), ñóðàõ àðãà áàðèëûí õýìæýýãýýð õýðýãòýé áîëäîã. òîäîðõîéëîãäîíî. Ñóðàëöàõ ñýòãýë ç¿éí äîòîîä ÷àäâàð áîë õàìãèéí èõ áîëîìæ íººöèéã 9. ªíººäºð îëîí ñóðãóóëü êðåäèò ñèñòåìä øèëææýý. ººðòºº àãóóëäàã. Åðººñ ñóðãàëòûí ïðîöåññ íü Ýíý íü îþóòàí ñóäëàõ õè÷ýýëýý, çààëãàõ áàãøàà áàãøèéí ñóðãàõ, ñóðàëöàã÷èéí ñóðàõ õàìòûí ¿éë ººðºº ñîíãîõ, ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà, ººðèéí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í ó÷ðààñ ñóðãàëòûí ýöñèéí àæëàà áèå äààæ ººðºº òºëºâëºõ, çîõèöóóëàõ ¿ð ä¿í íü à) Áàãøèéí çààõ àðãà, óð ÷àäâàð, á) ºðãºí áîëîìæòîé, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ îþóòíû ýðõ àøèã Îþóòíû ñóðàõ ÷àäâàð õî¸ðîîñ ýí òýíö¿¿ øóóä ñîíèðõëûã ýðõýìëýí äýýäýëñýí ñèñòåì þì. Ýíý øàëòãààëíà ãýæ õýëæ áîëíî. ºðãºí áîëîìæèéã çºâ àøèãëàõ íü òàíû àâõààëæ ñàìáàà þì. Ñóðàõ àðãà áàðèë ãýäýã íü ñóðàëöàã÷ õ¿íèé ìýäëýã, ÷àäâàð, 10.Èõ äýýä ñóðãóóëèéí òàíõèì õàíäëàãà ýçýìøèõ çîðèëãîäîî ãýäýã áîë ýðäýì ìýäëýã àøèãëàæ áàéãàà îþóíû áîëîîä äýýäýëñýí õ¿ì¿¿ñèéí ïðàêòèêèéí ¿éëäýë, õýðýãñëèéí àìüäðàëûí öîî øèíý îð÷èí. öîãö, èõ õ¿÷ ãàðãàõã¿éãýýð áèå Ýíý íü îþóòàí òàíààñ øèíý äààí ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèõ äàäàë, øèíý çîðèëò, øèíý àðãóóäûí öîãö þì. Áèå äààí àðãà áàðèë, øèíý çóðøèë, ñóðàëöàõ àðãà áàðèëûã ýçýìø¿¿ëýõ øèíý øààðäëàãûã àëõàì çîðèëòûã á¿õ øàòíû ñóðãóóëüä òóòàìä øààðäàõ áîëíî. Èéì òàâüæ õýðýãæ¿¿ëäýã. ªìíºõ øàòíû ç¿éë¿¿äèéã óõààð÷ îéëãîæ ñóðãóóëüäàà ñàéí ñóðàëöàæ, ñóðàõ ººðòºº çîðèëãî òàâüæ óéãàã¿é àðãà áàðèëûã ñàéí ýçýìøñýí õ¿í àæèëëàñàí îþóòàí õ¿í ñàéí ñóðàëöàíà, ñàéí èõ, äýýä ñóðãóóëüä àìæèëòòàé ñàéí ñóðàëöäàã. ìýðãýæèëòýí áîëíî, óëñ îðíûõîëî õºãæèëä Àìüäðàëààñ àæèãëàõàä áèå äààí ñóðàõ àðãà á¿òýýë÷ õóâü íýìðýý îðóóëæ ÷àäíà. Îþóòíû áàðèë ñàéí ýçýìøýýã¿é, àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëæ õºäºëìºð ãýäýã áîë òèéì àìàðõàí õýí á¿õíèé ñóóæ ñóðààã¿é, ëåêö ñîíñîæ ò¿¿íýýñ ãîëûã íü îëæ ñàíàñíààð áîëäîã ç¿éë áèø îíîâ÷òîé áè÷èæ òýìäýãëýæ ÷àääàãã¿é, ñóðàõ, Áèåèéí õ¿÷ýýð íýãèéã ÿëíà ìýðãýæèë ýçýìøèõ õ¿ñýë òýì¿¿ëýë áàãàòàé, Îþóíû õ¿÷ýýð îëíûã ÿëíà. ìýðãýæëýý îíîâ÷òîé çºâ ñîíãîîã¿é çàëóóñ èðäýã. ×èíãèñ õààíû çàõèàñ Èéì õ¿í ñóðàëöàõàä áýðõøýýë ó÷èð÷ îþóòàí áîëæ Ñóðàõ ÷àäâàð ãýæ þó âý? ÷àäàëã¿é çàìààñàà áóöàõ íü îëîíòàà áàéäàã. ªíººäºð óëñ îðîí ìààíü çàõ çýýëèéí ñèñòåìä Åð íü ñàéí ñóðàëöàíà ãýäýã ñàéí ìýðãýæèëòýí øèëæèæ áàéãàà ¿åä áîëîâñðîëûí àãóóëãàä ÷, áîëîõûí ¿íäýñ þì. ªºðèé㺺, ººðèéíõºº á¿õèé ë àðãà ç¿éä ÷, ñóðàëöàã÷äàä ÷ òàâèõ øààðäëàãà ¿éë àæèëëàãààã çºâ çîõèîí áàéãóóëæ ÷àäàõ ýñýõýýñ ººð áîëæ ººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäýæ áàéíà. îþóòíû öààøäûí àìæèëò øóóä øàëòãààëíà. Òýð Èõ, äýýä ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà á¿õýí íü çºâ àðãà áàðèëûã øààðääàã. ÎÞÓÒÀÍ 2009 53
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Îþóòàí þóí äýýð àëääàã âý? àëõàì õèéäýã. Àõëàõ àíãèéí îþóòíóóäòàé ÿðèëöàæ áàéõàä • Èõ, äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàíà ãýäýã áîë îþóòàí 1-ð àíãèäàà ë àëäàæ áàéñíàà õîæèì îþóòíààñ ñóóõ ÷àäâàð, ñîíñîõ, áè÷èõ ÷àäâàð íü ãýìøèí àìàà áàðüæ áàéäàã. Äýýä ñóðãóóëüä èõýýõýí øààðääàã. Èõýíõ çàëóóñò èéì ÷àäâàð ýëñýí îðñîí àíõíû ºäðººñ ë àíõààðìààð ç¿éë¿¿ä òààðóó áàéäàã. Ãýòýë ñîíñîõ ÷àäâàð, àíõààðëàà áàéäãèéã ñàíàìààð, óõààðìààð þì áèëýý. ¯¿íä: òºâëºð¿¿ëýõ, ëåêöèéã îíîâ÷òîé õóðäàí, çºâ áè÷èõ ÷àäâàðã¿éãýýð ñàéí ñóðàëöàõ • 9-ð ñàðûí íýãýíä îðæ èðýýä îþóòíû áîëîìæã¿é þì. ¿íýìëýõèéã ãàðäàí àâ÷ õè÷ýýëä ñóóæ áàéãàà ìºðò뺺 ººðèé㺺 îþóòàí áîëñîí ãýæ • Áèå äààæ àæèëëàõ ÷àäâàð, áèå äààæ óõààëàã òºñººëäºãã¿é, ñýòãýë ç¿éí áýëòãýëã¿é ó÷èð ñîíãîëò õèéõ, áèå äààæ çºâ øèéäâýð ãàðãàõ ººðòºº èòãýë ìóóòàé îðæ èðñýí áàéõ íü õàðèóöëàãà ýíý íàñàíä ë çàëóó õ¿íä òóëãàðäàã. àæèãëàãääàã. Ãýòýë çàðèì çàëóóñûí òýð ñîíãîëò, øèéäâýð á¿õýí çºâ áàéäàãã¿é. Ñîíãîñîí ìýðãýæëýýðýý • Çàðèì îþóòàí ñóðãóóëèà, ìýðãýæëýý ¿íäýñëýë òóóøòàé ñóðàëöàõ, áèåý äàé÷ëàõ ÷àäâàðã¿é ìóóòàé ñîíãîñîí, ñóðàõ ÷èíõ¿¿ ýðõýì çîðèëãî íýã õýñýã íü íÿöàæ áóöàæ, àëäàà ãàðãàäàã. òàâèàã¿é, õ¿ñýë ÷ ¿ã¿é, õýðýãöýý ñîíèðõëîî óõàìñàðëààã¿é, çºâõºí öàã íºõöººæ áàéãàà • Çàðèì çàëóóñ ººðèéíõºº òºðºëõ àâúÿàñ, þì óó ãýìýýð ýëñýí îðæ èðñýí çàëóóñ ÷ ÷àäâàðûã òàíüæ ìýäýýã¿é, ò¿¿íäýý òààðóóëæ áàéäàã. ìýðãýæëýý ñîíãîîã¿é áàéäàã. ßëàíãóÿà èíæåíåðèéí ìýðãýæèë áîë òåõíèêèéí • Àìüäðàëûí, ñóðãàëòûí öîî øèíý ººð îð÷èíä ñýòãýëãýýíèé àíõíû ìýäýãäýõ¿¿íòýé, îðîí îðæ èðñíýý óõààðäàãã¿é. ªºðòºº øààðäëàãà çàéä õèéñâýðýýð ñýòãýõ ÷àäâàðòàé, ãàðûí òàâüæ, ººðèé㺺 øàõàæ øèíý îð÷èíä õóðäàí áîëîîä í¿äíèé óðûã èë¿¿òýé øààðääàã. äàñàæ ÷àääàãã¿é. Øèíý îð÷èíä áè ÿàæ àæèëëàæ ñóðàõ ¸ñòîé âý? ãýäãýý òºñººëæ, ò¿¿íä çîõèöîõ • Ìàíàé çàëóóñò öàãèéã ¿íýëýõ, öàãèéí þìûã òàëàà𠺺ðòºº øààðäëàãà òàâüäàãã¿é. Ãýòýë öàãò íü õèéõ, ÷ºëººò öàãàà çºâ çîõèöóóëàõ øèíý îð÷èíä îðæ èðñíýýð îð÷èí íºõöºë, ¿éë ÷àäâàð ¿íýõýýð ìóó áàéäàã. Æèøýý íü àæèëëàãààíû òºðºë ººð áîëæ, øèíý ¿¿ðýã áàãøèéí ºãñºí áèå äààëò, äààëãàâðûí àæëûã õàðèóöëàãà áèé áîëîõûí õýðýýð ÷è ººðèé㺺 öàãò õèéäýãã¿é, õèéõ ãýæ ººðèé㺺 æèíõýíý øàõàí äàé÷èëæ ººðòºº øèíý çºâ äàäàë ¸ñîîð øàõàí äàé÷èëäàãã¿éãýýñ óëèðàëûí çóðøèë áèé áîëãîõ ¸ñòîé. Õóó÷èí ìóó äàäàë, ýöýñò “Ẻíäºõ” ãýæ îðîëääîã. Òýð íü ¿ð ä¿í çóðøëààñàà ñàëæ õàãàöàõûí òóëä ººðòýéãýý ìóóòàé àðãà òóë àâáàë çîõèõ ä¿í, îíîîãîî òýìöýõ, ººðèéíõºº ñóë òàë, äóòàãäëûã ÿëæ àâàõã¿é õàíãàëòã¿é ñóðäàã. Ç¿é íü çàëóó äèéëýõ øààðäëàãàòàé ÷è òóëãàðäàã. ¯¿íèéã õ¿í çóãàà öýíãýëä öàã ãàðãàæ ÷àääàã øèãýý àéõòàð àíõààð÷ ñàéòàð óõààðàõ ó÷èðòàé. ººðèéíõºº ãîë õºäºëìºð áîëîõ õè÷ýýëäýý ÷, áèå äààæ ñóðàõäàà ÷ öàã ãàðãàæ ÷àääàã áàéõ • Çàðèì îþóòàí ººðòºº òàâèõ øààðäëàãûã áàãà ¸ñòîé. óõààðñíààñ ºìíº ñóð÷ áàéñàí äóíä ñóðãóóëèéí îð÷èíäîî áàéãàà þì øèã ººðòºº, õè÷ýýëäýý • Îþóíû õºãæëèéí õóâüä ÷àäàâõè, íººö èõòýé õàíääàã. Ààíàé äàññàí õàíäëàãà, ñýòãýëãýýãýýð áîëîâ÷, ñóðñàí æààõàí ìýäëýã íü àæèë õýðýã õàíäàæ ¿ëãýí ñàëãàí àëõñààð áàéâàë ÿâààíäàà áîëæ ÷àäààã¿é, îþóíû õºãæèë ñàéí ãýõ áîëîâ÷ òààðóó ñóð÷, ñóðëàãààð õîöîð÷ ñ¿¿ë áàðèãñäûí îëîí çàëóóñ ¸ñ ñóðòàõóóíû ñóóðü òºëºâøèë, ýãíýýíä î÷äîã. õºãæ뺺ð ÿäóó äîðîé áàéõ íü îëîíòàà áàéíà. • Çàðèì çàëóóñ á¿õ þìûã áóñäûí óäèðäëàãà, • ªºðèé㺺 îëíû äóíä çºâ àâ÷ ÿâàõ, ººðèé㺺 çààâðààð õèéæ, áóñäûí õàëàìæèíä áàéæ èëýðõèéëýõ, áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé ñî¸ëòîé äàñ÷èõñàí áàéäàã. Ãýòýë äýýä ñóðãóóëèéí õàðèëöàõ òàëààð èõýýõýí ó÷èð äóòàãäàëòàé òàë òàíõèìä îþóòíû ýðõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãà á¿ãä õàðàãääàã. Ýöýã ýõýýñýý àâñàí õýäýí òºãðºãºº ººðèéí òîëãîé äýýð èðäýã. ¯¿íèéã îéëãîîã¿é áàðæ áààðàíä ñóóæ àðõè óóñàí, òàìõè òàòàæ õ¿í ººðèé㺺 çºíä íü îðõèæ, áóñäûã àÿëäàí áîõü çàæèëæ, ÷èõýâ÷ ç¿¿æ ÷àìèðõñàí, ÷àíãà äàãàæ, áóñàäòàé íèéëæ äàðâèõ, ýä íàð èíãýæ äóóãàðñàí “îâãîð” õ¿í ñàéí ýð õ¿í áîë÷èõñîí áàéõàä áè ÷ áàñ äàãàñàí ÿàõàâ ãýõ ìýòýýð ìýò ÿâöóó îéëãîäîã. Ãýòýë æèíõýíý ýð õ¿í, ººðèéí ãýñýí çºâ áîäîë, ä¿ãíýëò ¿ã¿éãýýð æèíõýíý îþóíòàí õ¿í èéì áàéäàãã¿é. àëèâàà øèéäâýð ãàðãàæ, äóòóó äóëèì áîäñîí 54 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ • ªºðèé㺺 áîäèòîé ¿íýëýõ, ººðòºº èòãýëòýé íü ñóðãàëòûí òºëáºðò ºã÷õººä õàíãàëòã¿é ñóðàõ áàéõ, ¿¿íèé ¿íäñýí äýý𠺺ðèé㺺 çºâ ãýäýã äýíä¿¿ îéëãîìæã¿é, ººðèéíõºº èðýýä¿éä áîëîâñîí èëýðõèéëýõ ÷àäâàð áàñ õàíãàëòòã¿é äýíä¿¿ ãîîìîé õàðèóöëàãàã¿é, õàéõðàìæã¿é òºëºâøñºí áàéäàã. õàíäàæ áàéãàà õýðýã õýìýýí áîäîãäîíî. ¯¿íä ñóðãàõ òåõíîëîãèéí ãàæèã ÷ áóðóóòàé. Òýäíèé • Ìàíàé çàëóóñò ò¿ãýýìýë àæèãëàãääàã íýã ñóë èõýíõ íü áîëîâñðîëûí ºìíºõ øàòíû ñóóðü òàë áîë ýð çîðèãèéí ÷àíàðóóä, ñýòãýëèéí ìýäëýãèéã ìóó ýçýìøñýí, ýñâýë õýíýãã¿é, ñàõèëãà òýíõýý òóí õàíãàëòã¿é òºëºâøñºí áàéäàã. äýã ìóóòàé ºññºíººñ àìüäðàõ ñóðàõ èéì õýâ ª÷¿¿õýí áýðõøýýë òóëãàðàíãóóò íÿöäàã, ìàÿãèéã ñîíãîîä áàéíà óóäàà. ººðèé㺺 äàé÷ëàí îðîëäîæ ÷àðìàéæ òýñâýð òýâ÷ýýðòýé ñóð÷, àæèëëàõ ÷àäâàð òààðóó, “Àçèéí áàð” áîëñîí îðíû çàëóó õ¿ì¿¿ñ èéì áèø þìàíä èõýâ÷ëýí ñýòãýëèéí õºäºëãººíººð þì áàéíà. Æèøýý íü ßïîíû çàëóóñ ãýõýä îëîíòîé äýâð¿¿í áàéäëààð õàíääàã íü àæèãëàãääàã. çîõèöîæ îëíû äóíä àìüäàð÷ ñóðàõ, îðîëäëîãî Ýíý áîë îþóòàí õ¿íä áàéæ áîëîìã¿é ìóó ç¿òãýëòýé áàéõ, þìàíä ¿íýí ñýòãýëýýñýý õàíäàõ çàí. Áýðõøýýëèéã ñºðºí çîãñîæ ÷àäàëã¿é ÷àíàðòàé áîëãîõûí òºëºº ººðèéí ÷àäëûí õýðýýð ò¿¿íýýñ àìàðõàí øàíòàðäàã, øàðãóó óéãàã¿é ç¿òãýæ îðîëäîæ ÷àðìàéõûã õè÷ýýõ, áóñäûí áîäîë ÷àíàð äóòìàã áàéäàã íü ñàéí ñóð÷, îëèãòîé ñàíààã õ¿íäýòãýõ, ñàéí ñóðàõ, õàìòàð÷ àæèëëàõ, ìýðãýæèëòýí áîëîõîä ñààä áîëäîã. æèíõýíý ¿íýí÷ýýð ñàéí àæèëëàæ àìæèëò ãàðãàõ ÿâäàë áîë ßïîí õ¿íèé ýðõýì äýýä ç¿éë õýìýýí • Õ¿í ìýðãýæèë ñàéí ýçýìøèõ ãýäýã íýã õýðýã. ¿çäýã. Ýíý èòãýë ¿íýìøëèéã á¿õ øàòíû ñóðãóóëèéí Õàðèí õ¿í áîëíî, ààâ ýýæ, õ¿íèé õàíü, õàìò òàíõèìä óë ¿íäýñòýé îëãîäîã áºãººä ýíý íü ßïîí îëíû íèéãìèéí ãèø¿¿í áîëîõîä ººðèé㺺 îðíûã õºãæëèéí ºíººãèéí ò¿âøèíä õ¿ðãýõ ãîë íýãýí çýðýã õàìò áýëòãýæ áàéãàà ãýäãèéã ¿íäýñ íü áîëñîí áàéõ þì. Áèäíèé ìîíãîë÷óóä õýçýý ÷ ìàðòàæ áîëîõã¿é. Îþóòàí àõóé íàñ çàëóó ¿å ìààíü ßïîí õ¿í øèã íÿãò íÿìáàé, îðîñ áîë íèéãìèéí àìüäðàëä ººðèé㺺 èäýâõòýé õ¿í øèã ýõ îðîí÷, õÿòàä õ¿í øèã àæèëñàã, àìåðèê áýëòãýõ, èðãýíø¿¿ëýõ íàñ. õ¿í øèã óõàìñàðòàé ýðõ ÷ºëººòýé, ãåðìàí õ¿í • Èõ äýýä ñóðãóóëèéí òàíõèìä ë çàëóó õ¿í øèã áîëîâñðîëòîé áîëæ ÿàãààä áîëîõã¿é ãýæ? ººðèé㺺 ýðæ õàéæ îëæ, îþóí óõààí ñàéõàí Ìîíãîë çàëóó õ¿í, ìîíãîë îþóòàí ýðõ ÷ºëººòýé ñýòãýëèéí äàëàéãààñ “ø¿ð ñóâä ø¿¿ðäýæ”, ýõ îðîíäîî ñóð÷ áàéõäàà èéì ¿çýë ñàíààã ººðòºº èðýýä¿éí àìüäðàëûí àñóóäëàà ººðºº ýðõýìëýæ ñàéí ìýðãýæèëòýí, ñàéí èðãýí áîëæ äýâø¿¿ëæ ººðºº ò¿¿íèéõýý õàðèóëòûã õàéæ ÿàãààä áîëîõã¿é ãýæ? ¯¿íèéã óõààð÷ ÷àäàõã¿é îëæ õàðèóëàõ, ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ íºð èõ ãýæ ¿¿? Çàëóó õ¿í á¿ð ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ çºâ àæëûã õèéäýã. Îþóòàí àõóé öàã ãýäýã àñàð èõ ñýòãýëòýé, îþóíëàã èðãýí áîëæ ÷àäâàë òóñãààð ýðõ ÷ºëºº, ºðãºí áîëîìæ þì. Èéì áîëîìæ òîãòíîë, õºãæèë äýâøëèéí ìààíü õàìãèéí çºâ ººð ãàçàðò ýëáýã òààð÷ òîõèîäîãã¿é. áàòàëãàà áîëîõñîí. • Ýíý á¿õýí îþóòàí ººðèéíõºº ºìíº òàâüñàí Õ¿íèé õºãæèë, áîëîâñðîë õî¸ð òàëòàé. Íýã íü îþóòàí áîëæ, Õ¯Í ÁÎËÎÕ, ÌÝÐÃÝÆÈËÒÝÍ ìýäëýã ÷àäâàð, õî¸ð äàõü òàë íü õ¿íèé íèéãýìøèë, ÁÎËÎÕ çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä íü ñààä áýðõøýýë ¸ñ ñóðòàõóóíû òºëºâøèë, íèéãýìä áèåý àâ÷ ÿâàõ áîëäîã. Èéìýýñ õîæèì íü àìàà áàðèõã¿éí ÷àäâàð þì. Îþóí óõààí áóþó ìýäëýã ÷àäâàðûã òóëä ñóðãóóëèéí áîñãî àëõñàí àíõíû ºäðººñ ë õºãæ¿¿ëýõýä èë¿¿ àíõààðààä áèå õ¿íèé íèéãýìä äýýðõ ç¿éë¿¿äèéã àíõààð÷ óõààð÷ óõàìñàðëàæ áèåý àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàð òºëºâøëèéã îëãîõ àæëûã æèíõýíý îþóòàí áîëîõûí òºëºº õè÷ýýæ îðõèãäóóëñíààñ çàëóóñ ìààíü ººðèéí õ¿ì¿¿æèë îðîëäîæ àæèëëà. òºëºâø뺺ð õîöðîõ, àòàðøèæ çàëõóóðàõ, Ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëæ ÿàãààä áîëîõã¿é âý? íèéãìèéí èäýâõã¿é áàéð ñóóðèíä îðîõîä õ¿ð÷ áàéíà. Ãýòýë áîëîâñðîëòîé áºãººä çºâ òºëºâøñºí Ìàíàé çàðèì îþóòàí ñóðàõ ãýæ ñóðãóóëüä ýëñ÷õýýä óõàìñàðòàé õ¿í àìüäðàëäàà çºâ óõààëàã ñîíãîëò “D”, “F” ¿íýëãýýòýé ñóðàëöàõ, õè÷ýýëäýý ÿâëàà ãýæ õèéäýã. Ǻâ ñîíãîñîí áîë ñàéõàí àìüäàðäàã. ãýðýýñýý ãàð÷õààä õîæèìäîõ, òàñëàõ, ººðèéíõºº ãîë õºäºëìºð áîëîõ ñóðàõ õºäºëìºðòºº õàéíãà Èéìýýñ îþóòàí òà îþóíû ñóëüäààòàé íýãýí õàíäàõ, çàëõóóðàõ, ñàëàí çàäãàé, äýã ìóóòàé áîëîõûã õ¿ñýýã¿é áîë, àìüäðàëûíõàà õàìãèéí àìüäðàõ ¿çýãäýë àæèãëàãääàã. Ýöýã ýõèéíõýý ýð÷ õ¿÷òýé, èðì¿¿í ¿å áîëîõ èäýð çàëóó íàñàà õóðóó õóìñàà çóëãààí áàéæ îëñîí õýäýí òºãðºãèéã õèé äýìèé öàã íºõöººæ ºíãºðººõ ãýýã¿é áîë, ìàðãààøèéí àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýãíýýã íýãýýð ÎÞÓÒÀÍ 2009 55
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ íýìæ, äýýä áîëîâñðîëòîé ãóéëãà÷èí áîëîõûã òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ õ¿ñýýã¿é áîë óõààð, ¿ëãýí ñàëãàí á¿¿ ñóðàëö. Àìàð • Õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó òóñëàìæ õÿëáàð àðãààð àìüäðàõ ãýâýë á¿òýõã¿é. Àæèë àâàõ, õºíãºëºëò ýäëýõ õèéæ ãàð õºäºëãºæ áàéæ õ¿í àæèë÷ õè÷ýýíã¿é, • Ñóðãóóëü òºãñººä ýçýìøñýí ìýðãýæëèéí õºäºëìºðèéí ¿íý öýíèéã ìýäýðäýã. ªíººäðèéí äàãóó ýðõëýõ àæëàà õºäºëìºðèéí çàõ çýýë ñóðàõ õºäºëìºð ÷èíü áàñ ë íýã òºðëèéí äýýð ÷ºëººòýé ñîíãîõ õºäºëìºð. Á¿ð èë¿¿ ÷èìõë¿¿ð íàðèéí õºäºëìºð. • Ñóðãàëòûí òºëáºð, õàíäèâûí çàðöóóëàëò, ªºðèéíõºº ìàðãààøèéí ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí àøèãëàëòûí òàëààð ìýäýýëýë àâàõ, õÿíàëò òºëºº, óëñ ãýðèéíõýý õºãæëèéí òºëºº ñàéí õ¿í, òàâèõ ýðõòýé ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëîõûí òºëºº óõààð. • Èõ, äýýä ñóðãóóëèéí õè÷ýýëèéí áàéð, ñóðãàëò-ýðäýì øèíæèëãýýíèé ëàáîðàòîðè, Îþóòàí á¿ð þóã ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé âý? ñóðãàëòûí áóñàä õýðýãñëèéã çîõèõ æóðìûí Èõ äýýä ñóðãóóëèéí äîòîîä çîõèîí áàéãóóëàëò, äàãóó àøèãëàõ äîòîîä æóðàì, òýíä ñóðàëöàæ áàéãàà îþóòàí • Çàðèì õè÷ýýëèéã áèå äààí ñóäàëæ, ä¿ãí¿¿ëýõ õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí á¿õèé ýðõòýé ë õàðèëöàà Ìîíãîë óëñûí Áîëîâñðîëûí • Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, áàãà õóðàëä òóõàé õóóëü, Äýýä áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü, îðîëöîõ èõ äýýä ñóðãóóëèéí ä¿ðýì, äîòîîä æóðìààð • Á¿òýýëýý õýâë¿¿ëýõýýð îþóòíû áàéãóóëëàãààð çîõèöóóëàãääàã. Îþóòàí áîë òîãòñîí æóðàì, äàìæóóëàí äýâø¿¿ëýõ ä¿ðìèéí äàãóó äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí • Ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé áàéãóóëëàãàä ñóðàëöàã÷ ýòãýýä áºãººä äýýðõ àñóóäëûã õýëýëöýõ, øèéäâýðëýõýä øóóä áóþó õóóëèóä, ä¿ðýì æóðàì, íèéãìèéí ¸ñ ñóðòàõóóíû òºëººëºí îðîëöîõ ýðõòýé. õýì õýìæýýã ìºðäºõ, òîãòñîí óëàìæëàëûã äàãàí Îþóòàí ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã ººðòºº õ¿ëýýäýã. Èéìä õè÷ýýë • Äýýä ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí ýõëýõ äóóñàõ, îþóòàí õè÷ýýëýý ñîíãîõ, õè÷ýýëä àãóóëãûã õóãàöààíä íü á¿ðýí ýçýìøèõ îðîëöîõ, øàëãàëò ñîðèë ºãºõ, äàäëàãûí òàéëàí, àíãèéí àæèë, äèïëîì õàìãààëàõ, ÷ºëºº àâàõ, • Áàãøààñ òàâüñàí øààðäëàãà, ºãñºí ¿¿ðýã, íîìûí ñàíä íîì óíøèõ, áàéðàíä àìüäðàõ äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõ ãýõ ìýò á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëñàí • Áèå äààæ ñóðàëöàõ àðãà áàðèëûã ýçýìøèõ äîòîîä ä¿ðýì, çààâðûã îþóòàíä çîðèóëñàí ëàâëàõ, çºâëºõ áàãøèéí òóñëàìæòàéãààð íàðèéí • Áàãø, øàâèéí õàðèëöààã õ¿íäýòãýí äýýäëýõ òàíèëöñàí áàéõ ó÷èðòàé. • Ñóðãóóëèéí äîòîîä æóðàìûã õ¿íäýòãýí ñàõèõ Îþóòàí òàíû õè÷ýýë ñóðëàãàäàà àìæèëò ãàðãàõûí • Ñóðãàëòûí òºëáºðèéã ãýðýýíèé äàãóó õàìãèéí ÷óõàë íºõöºë áîë ýðäýì îþóíû ýðýë õóãàöààíä íü òºëºõ õàéãóóë ºðíºñºí ýíý ñàðóóë òàíõèì, õàìò îëíû äóíä ººðèé㺺 íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí ¸ñ • Îþóòàí õ¿íèé ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áîë æàÿãèéí äàãóó çîõèìæòîé àâ÷ ÿâàõ, ýíý ¿¿ðãýý îþóòíû ¿íýìëýõ, ñóðëàãûí äýâòýð áºãººä èäýâõòýé á¿ðýí áèåë¿¿ëýõ ÿâäàë þì. ¯¿ðýã ¿¿íèéã áèåäýý áàéíãà àâ÷ ÿâàõ, àæèëòàí, ãýäýã áîë òóõàéí õ¿íèé ººðèéí äóð õ¿ñëýýñ ¿ë áàãø øààðäàõàä ¿ç¿¿ëæ øàëãóóëàõ ¿¿ðýãòýé. õàìààðàí çààâàë õèéæ ã¿éöýòãýæ áàéâàë çîõèõ Îþóòíû ãîë ¿¿ðýã áîë äýýð äóðäñàí ººðèéí ýðõ, ¿éë, õýì õýìæýý þì. ¿¿ðýãòýý óõààëãààð óõàìñàðòàé, õ¿íëýãýýð õàíäàõ ÿâäàë áºãººä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ, Îþóòàí ÿìàð ýðõòýé âý? íèéãýìøèæ èðãýíøèõèéí òóëä ñóðãóóëèéí ç¿ãýýñ • Ñóðàëöàõ, äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëñýí áîëîâñðîëûí îð÷èí íºõöëèéã äýýä áîëîëöîîãîîð õàíãóóëàõ çýðãýýð ñî¸ëòîé àøèãëàõ õýðýãòýé þì. • Ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä çààâàë ñóäëàõààð Ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿é, ¸ñ ñóðòàõóóíû ºíäºð ñî¸ëûã òóñãààã¿é õè÷ýýëýýñ ñîíãîí ñóðàëöàõ ººðòºº òºëºâø¿¿ëýõèéí òóëä îþóòàíä õ¿ëýýâýë • Ñóðãóóëü, áàãøèéí ¿éë àæèëëàãààòàé çîõèõ îëîí ¿¿ðýã áèé. Æèøýýëáýë õè÷ýýëèéí õîëáîãäîõ àñóóäëààð ñàíàë ãàðãàõ, ø¿¿ìæëýõ, òàíõèìä áóñàä àíãèéí îþóòàí, áàãø, àæèëòàí øààðäëàãà òàâèõ íàðòàé ýåëäýã íºõºðñºã õàðèëöàæ áàéõ, íîìûí • Ñóðàëöàõ õóãàöàà, õýëáýðèéí òàëààð ñàíàë ñàí äàõü íîì ìýäýýëëèéí ç¿éëòýé õÿìãàòàé 56 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ØÈÍÝ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ñî¸ëòîé õàðèëöàõ, íîìûí ñàí÷, ¿éë÷ëýã÷, æèæ¿¿ð ýçýìøèõ ñóðãóóëèà ¿íýõýý𠺺ðèéí õ¿ñýë çýðýã ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ì¿¿ñèéí õºäºëìºðèéã ñîíèðõëîîðîî ñîíãîñîí óó? õ¿íäýòãýæ áàéõ, õè÷ýýëèéí òàíõèì, ëàáîðàòîð, 2. Ñóðàëöàõààð ñîíãîæ áàéãàà ýíý ñóðãóóëü, íîìûí ñàí, áèåèéí òàìèðûí çààëàíä áàéõ ¿åäýý ýíý ìýðãýæèë ÷èíèé àâúÿàñ, ÷àäâàð, òºðºëõ ãàð óòñàà õààæ áàéõ, ñóðãóóëèéíõàà íýð õ¿íäèéã îíöëîãò òààð÷ áàéãàà þó? ºíäºðò ºðãºæ áàéõ çýðýã ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. 3. Ñîíãîñîí ýíý ñóðãóóëüä ýëñýí îðîîä áóñäûí àäèë ç¿ãýýð íýã äóíä çýðãèéí òºâøèíä Õè÷ýýëèéí áîëîí îþóòíû áàéðàíä þóã ñóðàëöàõ óó, ýñâýë ¿íýõýýð ñóðñàí øèã ñóð÷, õîðèãëîõ âý? ìýðãýæèë ýçýìøñýí øèã ýçýìøèõ ¿¿? • Îþóòàí õ¿íäýòãýõ øàëòãààíã¿éãýýð õè÷ýýëýýñ 4. Ñàéí ñóðàëöàæ, ñàéí ìýðãýæèëòýí áîëîõ íü 99 õîöðîõ, õè÷ýýëèéã òàñëàõ % íü ÷àìààñ, ººð õýíýýñ ÷ áèø çºâõºí ÷àìààñ, • Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõ, õè÷ýýëä ñîãòóó çºâõºí ÷èíèé èäýâõè, îðîëäëîãîîñ õàìààðíà èðýõ ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéíà óó? • Àíãè òàíõèìä òàìõè òàòàõ 5. Òà áàãøèéí òºëºº, çºâõºí ä¿íãèéí òºëºº, ýöýã • Îëíû äóíä á¿ä¿¿ëýã ¿ã õàðààë õýëýõ, ýõèéíõýý ºìíººñ ñóðààã¿é çºâõºí ººðèéíõºº ñóðãóóëèéí îð÷èíä òàíõàéðàõ, á¿ä¿¿ëýã çàí èðýýä¿éí òºëºº ñóðàëöàõ ãýæ áàéíà ãýäãýý àâèð ãàðãàõ ã¿íýý óõàìñàðëàí îéëãîæ ÷àäñàí óó? • Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ò¿ãýýõ, õýðýãëýõ 6. Òà æèíõýíý èäýâõòýé ñóáúåêò, ñàíàà÷ëàã÷ íü • Õè÷ýýë äýýð ¿éì¿¿ëýõ, ÷àíãà ÿðèõ, áóñäàä áàéæ ÷àäàõ óó? ñààä õèéõ Îþóòàí íàñ ãýäýã ìýäëýã óð ÷àäâàðûí îðãèëä • Õè÷ýýëèéí áàéðíû õîíãèë, àíãè òàíõèìä õ¿ðýõèéí òºëºº íîéð õîîëîî õàñàí õºäºëìºðëºñºí õîã öààñ, çàæèëñàí áîõü, ø¿ëñ öýðýý õàÿõ, ºäºð õîíîãóóä, ººäðºã á¿õíèé òºëºº îðãèëñîí õàíà, øèðýýí äýýð þì ýðýý÷èõ, íèéòèéí ãýãýýí ñýòãýëèéí äóðñàìæóóä þì. ýçýìøëèéí ýä õîãøèë, ñóðãàëòûí òîíîã ªíºº øèíý öàãèéí îþóòàí ãýäýã áîë øèíý öàãèéí òºõººðºìæèä õàéð ãàìã¿é õàíäàõ, ýâäýõ Ìîíãîë õ¿íèé õºãæëèéí øèíý ãàðö, Ìîíãîë çýðãèéã õîðèãëîíî. îðíû õºãæëèéí øèíý ýçýä, ¿ëãýð äóóðèàë þì. • Õè÷ýýëèéí àíãè òàíõèì, ëàáîðàòîðò ãàäóóð Øèíý çóóíû îþóòàí õ¿íèé çºâ õºãæèë, õ¿ì¿¿æèë õóâöàñ, ìàëãàéòàéãàà áàéõ íü òóí çîõèìæã¿é áîë îþóíû õºäºëìºðèéí çóóí, ìýäýýëëèéí áºãººä ñî¸ëã¿é áàéäëûí æèøýý þì. òåõíîëîãèéí çóóí, èííîâàöèéí çóóíä õºãæëèéí ¿íäñèéã òàðèõ ÿçãóóð ¿íäýñ ìºí. Ä¿ãíýâýë: Ýð¿¿ë ìýíä, öàã õóãàöàà, çàëóó íàñ ãóðàâ çàëóó Àëèâ õ¿ì¿¿íä çóðãààí ãýìøèë áàéäàã õýìýýí õ¿íèé õºãæëèéí ¿íäýñ ñóóðü íü ìºí. ¯¿íèéã ºâãºä ìààíü ñóðãàñàí áàéäàã. óõààð÷ îéëãîæ ÷àäñàí çàëóó õ¿í áàãà àëäàíà. “Íî¸ä çàñàã öààçûã ãàæóó áàðèâààñ àëäñàíû Ýð¿¿ë ìýíä, èäýð çàëóóãèéí öîã æàâõàà, ýðäýì õîéíî ãýìøèíý ÷àäàë, çºâ èðãýíøèë áîë çàëóó õ¿íèé õàìãèéí Áàÿä þìàà á¿ðýëãýí ñ¿éòãýâýýñ ÿäàðñíû õîéíî ýðõìèéí ýðõýì ñàéõàí ãî¸ë ìºí. ãýìøèíý ×àäàë ýðäìèéã çàëóóäàà ýñ ñóðâààñ õºãøèðñºí õîéíî ãýìøèíý (Í.Òýãøæàðãàë. Øèíý çóóíû îþóòàí. Õýðýã ó÷ðàõûã ýõýíä ýñ õÿíàâààñ ýíäñýíèé õîéíî 2008. ÓÁ. íîìíîîñ) ãýìøèíý Õ¿í ñîãòóóãààð àãñàìíàí ààøèëáààñ ñýðãýñýí õîéíî ãýìøèíý Õóëãàé õóäëûã ýñ öýýðëýâýýñ áàðèãäñàí õîéíî ãýìøèíý” Îþóòàí áîëîõîîð øèéäýæ èõ, äýýä ñóðãóóëèéí ¿¿äýíä èðýýä áîñãîîð íü àëõàí îðîõûí ºìíº äàðààõ àñóóëòûã ººðòºº òàâèàä õàðèóëàõ ãýæ îðîëä. ¯¿íä: 1. Òà èðýýä¿éä àæèëëàõ ìýðãýæèë, ò¿¿íèéã ÎÞÓÒÀÍ 2009 57
    • ÒªÃÑªÕ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ 1.3 ÒªÃÑªÕ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ñóðãóóëèà òºãñ뺺 îäîî ÿàõàâ ãýñýí àñóóëò òàíû ºìíº òóëãàð÷ áàéíà óó? ! Òýãâýë íîìûí ýíý á¿ëýã òàíûã àæèë õàéæ ýçýìøñýí ìýðãýæëýýðýý àìæèëòòàé àæèëëàõàä òàíü áàãà ÷ áîëîâ òóñëàõ áîëíî. III á¿ëýã ¿ð ä¿íä ÷èãëýñýí ñàéí òºñºë áè÷èõ ãàðûí àâëàãûã áàãòààñàí áºãººä õýðýâ àæèë òàíüä îëäîõã¿é áîë øèíý ñàíàà ñýäýýä àæëûí áàéðûã òà ººðºº îëîõ áîëîìæ áàéíà. Àæëûí áàéðàà áýëòãýõ íü Àæëûí áàéðàà áýëòãýõ ãýäýãò ýí òýðã¿¿íä àæèë øàëòãààí òîäîðõîé áàéõààñ ãàäíà ñóðãóóëü / õàéõ ¿éë ÿâöûã íýðëýõ íü çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. àæèëã¿é/ áàéõ ¿åäýý þó õèéäýã áàéñàí, ÿàãààä Ýíý íü òàíûã àìüäðàëûí øèíý òîéðîãò îðóóëæ, ÷óõàì àæèëä îðîõîîð øèéäñýí òàëààð õýëýõ áàòàëãààæñàí àìüäðàëûã á¿ðä¿¿ëýõ ìàãàäëàë ç¿éëýý òîäîðõîé áýëäýõ õýðýãòýé. ºíäºð ó÷èðààñ ìàø ýåðýã ãýæ õýëæ áîëîõóéö • Äýýðõ ç¿éëñèéã áàãòààí áè÷ñýí òàéëáàðûã ¿éë ÿâö þì. Êàðüåðýý çºâ òîäîðõîéëæ àæèë öýýæëýõ: Ãîë ÷óõàë ç¿éëñ áàò öýýæëýãäñýí õàéõ, áèçíåñò îðíî ãýäýã íü ñàéòàð òºëºâëºãäñºí, ýñýõèéã íÿãòëàõ õýðýãòýé. Òîëèíä õàðæ ÿðèõ òîäîðõîé á¿òýö çàãâàð á¿õèé ¿éë ÿâö áàéäàã. äàñãàë õèéõ íü ¿ð ä¿íòýé àðãà áºãººä àëü ªºðººð õýëáýë àç õèéìîðüò íàéäàëã¿é óõààëãààð, áîëîõ áàéãààãààðàà áàéæ áóñäûí ºìíº áîëãîîìæòîéãîîð ñàéòàð òóíãààí áîäñîíû èòãýëòýé áàéõàä òàíü òóñ áîëíî. Áè÷ñýí ýöýñò òà óäèðäàí ã¿éöýòãýäýã ¿éëäýë þì. ç¿éëýý ÿðèæ ñóðàõ äàñãàëûã ñàéòàð õèéñíýýð öýýæèëñýí ç¿éëýý ñàíàæ áóé áóñ áîäîæ áóé Àæèë õàéõ ÿâöàä òýâ÷ýýð øààðäñàí, áóõèìäàõ ç¿éëýý ÿðüæ áàéãàà ìýò áóñäûí ºìíº ÿðüæ ç¿éë îëîíòàà òîõèîëäîõ õýäèé ÷ íýãýíòýý ¿ð ñóðäàã ä¿íã íü ¿çýõýä áàõäàëòàé ñàíàãääàã. Õýðâýý óðàì çîðèãòîéãîîð, ñàéòàð òºëºâëºí, òîäîðõîé àðãà áàðèëòàéãààð õàíäâàë ýðãýýä áîäîõ ¿åä ìàø ªºðò þó áàéãààã ìýäýõ ñîíèðõîëòîé, àäàë ÿâäàëòàéãààð ºíãºð¿¿ëñýí ¿å Áóñäàä ººðèé㺺 áîðëóóëàõûí òóëä ººðèéí áàéõ âèé. òàëààð á¿õíèéã ñàéòàð ìýäýæ áàéõ íü ÷óõàë þì. Àæèëä îðîõûí òóëä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ººðèéí Óð ÷àäâàð àâüÿàñ, ºðñºëäºõ ÷àäâàð: òà ÿã þó òàëààð á¿õíèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé. õèéæ ÷àäàõ âý? Þóíä èë¿¿ ñàéí áý? ªºðèéí òóóëæ ºíãºð¿¿ëñýí àìüäðàëûí òàëààð Òàíû ñîíèðõîë þó áîëîõ, þóíä èë¿¿ èäýâõòýé èòãýëòýéãýýð áàðäàì ÿðüæ ñóðàõ íü çàéëøã¿é õàíääàã? Òàíû ¿íýò ç¿éëñ þó áîëîõ: àìüäðàëä þì. ßëàíãóÿà ñóðãóóëèàñ çàâñàðäñàí ýñâýë õýñýã ÷óõàì þóã ÷óõàë÷ëàí çîðüäîã âý? ßã ÿìàð áàéõûã õóãàöààíä õºäºëìºð ýðõëýýã¿é áîë øàëòãààí õ¿ñäýã âý? Þó õèéõèéã õ¿ñ÷ áàéíà âý? ×óõàì þóíä áîëîí áîäèò áàéäëûí òàëààð èëýí äàëàíã¿é õ¿ðýõèéã ýðìýëçýæ áàéíà âý? èòãýëòýéãýýð ÿðüæ ñóðàõ íü ÷óõàë þì. Àæëûí íºõöºë (òàíû õàéæ áóé àæëûí íºõöºë): ÷óõàì ÿìàð àæèë / êàðüåð / òàíä èë¿¿ òîõèðîìæòîé Þó õèéõ ¸ñòîé âý? âý? ßã ÿìàð íºõöºë / îð÷èí /-ä àæèëëàñíààð • Ñóðãóóëü /àæèë/-ñ ãàðàõ áîëñîí øàëòãààíàà òà ñýòãýë õàíãàëóóí æàãñààí áè÷èõ: ªºðºº ººðòýéãýý èëýí áàéõ áîë? ãýõ ìýò äàëàíã¿é áàéæ ñóðàõ õýðýãòýé. Èíãýñíýýð ýäãýýð àñóóëòóóäàä áóñàäòàé ÷ ìºí èëýí äàëàíã¿é íýýëòòýé îíîâ÷òîé õàðèóëò áàéíà. îëñîí áîë òà àæëûí • Ñóðãóóëü /àæèëã¿é/ áàéñàí ¿åèéí òàëààð áàéðàà áýëä÷èõëýý ãýæ õýðõýí ÿðèõàà áýëäýõ: Áè÷èæ òýìäýãëýõ, îéëãîæ áîëíî. Àæèë õàéõ ãýäýã íü ººðºº àæèë áàéäàã. Òàíä àìæèëò õ¿ñüå. 58 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÒªÃÑªÕ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Àæèëä îðîõîä çààâàë àñóóäàã 20 áàéäàãã¿é, ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý, ñàíàà àñóóëò íèéëñýí õ¿ì¿¿ñòýé õàìòðàí àæèëëàõàä á¿õ ç¿éë á¿òäýã ãýñýí óòãàòàé ººäðºã ç¿éë ÿðüäàã. ººðòºº Àæèë õàéæ áàéãàà ýñâýë õýäõýí õîíîãèéí äàðàà èòãýëòýé, òîäîðõîé çîðèëãîòîé, õàðèóöëàãà õàéæ ýõëýõ ãýæ áàéãàà õýí áîëîâ÷ ¿¿íèéã óíøèõàä õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé, áàãààð õàìòðàí àæèëëàæ ÷àäàõ èë¿¿äýõã¿é áîëîâ óó. Òà õààíà ÷ àæèëä îðîõûã õ¿í ë èéì õàðèóëò ºãºõ òóë àæèë îëãîã÷ õýíèéã õ¿ññýí á¿õ áàéãóóëëàãà ÿðèëöëàãàä îðóóëàõ íü àæèëä àâàõ íü îéëãîìæòîé þì. íü çàéëøã¿é. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæåð ýñâýë çàõèðàë, åð íü õýí ÷ ÿðèëöëàãûã àâ÷ áîëîõ áºãººä ÿìàð ÷ àñóóëò òàâüæ áîëíî. Òýäãýýðýýñ õàìãèéí 3. Ýíý àæèë þóãààðàà òàíû ñîíèðõëûã íèéòëýã áóþó çàéëøã¿é àñóóäàã àñóóëòûã ìýäýæ òàòàæ áàéíà âý? áàéõàä èë¿¿äýõã¿é. Þó ãýæ õàðèóëàõàà áýëäýæ Íýðòýé òîì êîìïàíèä ìýðãýæëýýðýý àæèëëàõ íü õýðõýí óõààíòàé õàðèóëò ºãºõººñ òàíû àìæèëò íýð òºðèéí õýðýã, öààøèä àëáàí òóøààë àõèõ, øàëòãààëíà. Èíãýýä òàíä çàéëøã¿é òàâèãäàõ 20 óëàì õºãæèõèéã õ¿ñýýä ë ãýñýí óëèãáîëñîí, ¿íäñýí àñóóëò áîëîí ò¿¿íä ºãâºë çîõèõ çàðèì çóñàð÷ õàðèóëò ºãººä äýìèé. Àæèëä îðæ, àìæèëò õàðèóëòûí õàìò õ¿ðãýæ áàéíà. îëîõîîð øèéäñýí õ¿í ººðèéã íü çîõèõ ¸ñîîð ¿íýëäýã áàéãóóëëàãàä ÷àäâàðëàã õ¿ì¿¿ñòýé õàìò 1. Þóíû ò¿ð¿¿íä òà ººðèéíõºº òóõàé òîâ÷ àæèëëàæ, ñóð÷ ìýäñýí ç¿éëèéíõýý ¿ð ºãººæèéã òàíèëöóóëàõã¿é þó? ãàðãàõ íü ÷óõàë ãýñýí õàðèóëòûã ºãäºã. Àæèë îëãîã÷ òàíû õàðèóëòààñ äàðààõ ç¿éëñèéã àíõààðàëòàé àæèãëàíà: 4. Òà ÿàãààä ººðèé㺺 ýíý àæèë, àëáàí òóøààëä òýíöýíý ãýæ áîäîæ áàéíà âý? • Óëèã áîëñîí òîâ÷ íàìòðàà ÿðèõ íü óó ýñâýë ñàíàë áîëãîæ áóé àæëûã áýëýí ãýäãýý ªºðèéíõºº äàâóó òàëûã è÷èæ çîâîëã¿é øóóä èëýðõèéëæ ººðèéíõºº õýëýõ áîëîìæ. Ýíý àñóóëòàä äàâóó äàâóó òàë, ìýäëýã ÷àäâàðàà òàëàà ç¿ãýýð íýã äóðäààä çîãñîõã¿é äóðäàõ íü óó ñîíñîæ áàéãàà õ¿íèé èòãýëèéã òºðòºë îíöëîí õàðóóëæ ñóðàõ õýðýãòýé. Õýðýâ • Óð ÷àäâàð, òóðøëàãà ¿íäýñëýë ìóóòàé, ñóë äîðîé õàðèóëæ, ìýðãýøèë, õàðèóöëàãà íàìòðààñàà òîî÷îîä áàéâàë àæèëä ñîíèðõîë çýðýã ãîë ç¿éëèéã îðîõ ìàãàäëàë áóóðíà. ÿðüæ áàéíà óó ýñâýë à÷ õîëáîãäîëã¿é þì ÿðüæ 5. ßàãààä áèä ÷óõàì òàíûã àæèëä áàéíà óó àâàõ ¸ñòîé þì áý? • Òîâ÷ îéëãîìæòîé ÿðüæ áàéíà óó, ýýð÷ ãàöàí Áàñ ë ººðèé㺺 íýýõ ñàéõàí áîëîìæ. àìàíäàà áóâòíàæ, ñàíààãàà Òóõàéí àæëûã õèéõýä õàìãèéí çºâ èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é õýðýãöýýòýé áàéõ ÷àäâàðóóä òàíä áàéíà óó? áàéãàà ãýäãýý äóðäàæ, òîäîðõîé æèøýýã òàòàí áàðèìòòàé ÿðèõ ¸ñòîé. Èõýíõ • Òàéâàí áàéæ òýâääýãã¿é, ººðòºº èòãýëòýé õ¿ì¿¿ñ “áè íèéòý÷, öýâýð÷ íÿìáàé, õàðèóöëàãà õ¿í ìºí ¿¿? õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé” ãýæ óëèã áîëñîí ç¿éë ÿðüäàã. ¯¿íä òýðíèéõýý à÷ààð ÿìàð àìæèëòàíä õ¿ðñýí 2. Åð íü áýðõøýýëèéã õýðõýí äàâæ òóóëäàã, þì ãýñýí ººð íýã àñóóëò òàâèãääàã. àñóóäàëä õýðõýí õàíääàã âý? Çàðèì õ¿ì¿¿ñ àìüäðàëä áýðõ, ýðãýí òîéðîíä 6. Òàíû ñóë òàëóóä? ñàíàà ìóóòàé õ¿í èõ áàéíà, ìèíèé àìüäðàë Óõààëàã õ¿í ººðèéíõºº ñóë òàëûí òóõàé óðòààñ íàäààñ áèø õóâü òàâèëàíãààñ õàìààð÷ áàéíà. óðò æàãñààëò óíøèõã¿é íü ìýäýýæ. Èõýâ÷ëýí ̺íãºòýé õ¿í ë òàíèë òàëààðàà àæèëä îðîõ áîëæ àæèëä îðîõîä òóñòàéã íü áîäîæ “íàìàéã àæèëäàà ãýõ óòãàòàé ç¿éë ÿðüäàã. Èéì õàðèóëò ñîíññîí õýò óëàéðààä ãýð îðíîî ìàðòäàã ãýæ çýìëýäýã”. àæèë îëãîã÷ ºìíº íü ãóòðàíãè, ººðòºº èòãýëã¿é, Ýñâýë “Áè ººðòºº áîëîí áóñäàä õýò ºíäºð áóñäàä èòãýæ ÷àääàãã¿é, àçã¿é õ¿í ñóóæ áàéíà øààðäëàãà òàâüäàã” ãýõ ìýò õàðèóëò ºãäºã. Ýíý íü ãýæ áîääîã. Õàðèí çàðèì íü áîëîõã¿é þì ãýæ ÎÞÓÒÀÍ 2009 59
    • ÒªÃÑªÕ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ ÷ çàðèìäàà çºâ áîëæ, “ÿðèàíû ýâèéã òààðóóëæ, òºñººëæ áàéíà âý? ýâã¿é ç¿éëýýñ çóãàòàæ, ººðòºº àøèãòàéãààð Èäýâõ ñàíàà÷èëãàã¿é, èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ ýðã¿¿ëæ ÷àääàã õ¿í áàéíà” ãýæ áîäîãäóóëäàã. ÷àäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñ “¨ñòîé òºñººëæ áàéñàíã¿é, Ãýõäýý “Áè õýòýðõèé öàéëãàí” ýñâýë “äýíä¿¿ áîäñîíã¿é” ãýñýí óòãàòàé õàðèóëò ºãäºã. Õàðèí èòãýìòãèé” çýðãýýð ìàãòàõ þìàà îëæ ÿäñàí õ¿í àìæèëòàíä õ¿ðýõèéã çîðüæ áàéãàà õ¿í öààøèä øèã õàðèóëò ºãºõ íü äýìèé. ìýðãýæëèéíõýý óð ÷àäâàðûã ÿàæ ºñãºõ òàëààð òºëºâëºæ áóéãàà ÿðèõ íü ãàðöààã¿é. 7. Òà ÿàãààä ºìíºõ àæëààñàà ãàðñàí þì áý? Íýãýí áèçíåñèéí ñóðãóóëüä ýëñýã÷äýýñ õè÷ýýëèéí Õýð¿¿ë ìàðãààí ýñâýë ºìíºõ äàðãà, àæèë îíöã¿é àíõíû ºäºð õóâèéíõàà àìüäðàëûí ¿å øàòûã ñàíàãäààä ãýõ ìýòýýð ìóóëæ îãò áîëîõã¿é, òºëºâëºæ áè÷ñýí õ¿í áàéãàà ýñýõèéã àñóóõàä 3% çºð÷èë人í, ¿ë îéëãîëöëîîñ áîëæ àæëààñ ãàðñàí íü ãàðàà ºðãºæýý. Ãýòýë 10 æèëèéí äàðàà òýäíèé ãýäýã íü òàíûã õ¿íä áàéäëûã çîõèöóóëæ ÷àäààãã¿é, äóíäààñ àìæèëòàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñèéã òîîëîõîä øàíòðàìòãàé, õ¿íòýé õýë àìàà îëîëöäîãã¿é, àíõíû ºäºð ãàðàà ºðãºæ áàéñàí ºíººõ 3% ë áàãààð àæèëëàõ ÷àäâàðã¿é ãýñýí ñýòãýãäýë áàéæýý. Òèéìýýñ èðýýä¿éíõýý õýòèéã òºëºâëºõ íü òºð¿¿ëíý. Õàðèí óõààëàã õ¿í ºìíºõ àæëûíõàà ÿìàð ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã îéëãîâ óó. ñàéõàí ç¿éë¿¿äèéã äóðäààä, èë¿¿ ñîíèðõîëòîé, ºíäºð öàëèíòàé, ìýäëýã ÷àäâàðàà á¿ðýí àøèãëàõ 13. Òà ìàíàé àæèëä îðâîë ÿìà𠺺ð÷ëºëò õ¿ñýëäýý õºòëºã人ä ãàðñàí çýðãýýð ýâòýéõýí õèéõ âý? Þóíààñ àæëàà ýõëýõ âý? õàðèóëíà. Ñàíàà÷èëãàòàé, íºõöºë áàéäëûã ìýäýðäýã, 8. Òà ÿàãààä àæëàà ñîëèõîîð øèéäñýí áý? ¿íýõýýð òóõàéí àæèëä îðîõ ãýæ çîðèí çàðèì íýã ç¿éëèéã íü ñóäàëñàí ãýäãýý õàðóóëæ, õèéõ ßðèëöëàãàä îðîõ ¿åäýý ººð ãàçàð àæèëëàæ áàéãàà ººð÷ëºëòèéíõºº òóõàé ÿðèâàë ñàéí. Æèøýý íü: õ¿ì¿¿ñò ýíý àñóóëòûã òàâüäàã. Äýýðõ øèã óòãàòàé òàíàé ñóðòàë÷èëãàà îéëãîìæã¿é, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàðèóëò ºãâºë ç¿ãýýð. äàâñ øîðâîã, ãàäààä äèçàéí íü òààðóó, øîøãî 9. Àæèëä îðîõ ººð ñàíàë àâñàí óó? õîöðîãäñîí ãýõ ìýò. Õàðèí íºõöºë áàéäëûã ñàéí ìýäýõã¿é áàéãàà áîë ìýäýìõèéð÷, òîì Õýðýâ áàéãàà áîë ººð áóñàä ñàíàëóóäûí òóõàé äóóãàðààä õýðýãã¿é. Þó þóíû äóõàíä õ¿ðýýã¿é äóðäààä ÿàãààä ýíý ë àæëûã èë¿¿ ñîíèðõîæ áàéæ ººðèéíõººðºº ººð÷èëíº ãýæ ÿðèõ íü áóéãàà îíöîëáîë àæèëä îðîõ ìàãàäëàë ºñíº. òààã¿é ñýòãýãäýë òºð¿¿ëíý. “Àæèë ãýäýã ÷èíü çºâõºí ìºí㺠îëîõ áèø, áàñ òààøààë àâ÷ áàéõ ¸ñòîé ø¿¿ äýý. Òýãýýä ë ýíý 14. Òàíû ÷àäâàðûí òàëààð ëàâëàæ àñóóõ àæëûã ìèíèé õ¿ñýýä áàéñàí ãàçàð ìºí øèã áàéíà õ¿í áèé þó? ãýæ áîäîîä…” ãýõ ìýò Ýíý òîõèîëäîëä ºìíº íü õàìòðàí àæèëëàæ 10. Áóñàä êîìïàíèóäàä ÿðèëöëàãàä õýð áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ýñâýë ºìíºõ óäèðäëàãûíõàà óòàñ, àìæèëòòàé îðîëöñîí áý? õàÿã, íýðèéã øóóä ºãäºã áàéõ ¸ñòîé. Èéì òºðëèéí ìýäýýëëèéã íóóí äàðàãäóóëàõ íü òóõàéí õ¿íèé Ýíý àñóóëòààð òóõàéí êîìïàíèä ÿàãààä òýíöýýã¿éã òàëààð àì ñàéòàé õ¿í áàéäàãã¿é ýñâýë òóðøëàãà ìýäýõèéã õ¿ñäýã. Õýðýâ òà ºðñºëäºã÷ êîìïàíèéõ ìóóòàé ãýäãèéã øóóä áóñààð áàòàëäàã. íü òàëààð èõýä ñîíèðõñîí ãýäãýý ýâòýéõýí îéëãóóëæ ÷àäâàë ºðñºëäºã÷ ð¿¿ãýý ÿâóóëàõã¿é 15. Òà õýäèé õýìæýýíèé öàëèí àâìààð áàéõûã õè÷ýýäýã. áàéíà? 11. À÷ààëàë íýëýýä øààðääàã ýíý àæèëä ªºðèéíõºº ¿íý öýíèéã ìýääýãã¿é õ¿í áóñäûí òàíû õóâèéí àìüäðàë, àð ãýð ÿìàð íýã çóóø áîëäîã ãýäýã. Ìýðãýæëýý ñàéí ìýääýã, áàéäëààð ñààä áîëîõã¿é áèç? ººðòºº èòãýëòýé õ¿í ¿íý öýíýý ñàéí ìýääýã ó÷èð ºíäºð öàëèí àâàõààð òºëºâëºñºí áàéäàã. Àâàõ Ýíý àñóóëòûã ãîëäóó ýìýãòýé÷¿¿äýä òàâüäàã. öàëèíãèéíõàà õýìæýýã áóóëãàñíààñ ºñãºñºí íü Õ¿¿õýä ãàðãàõã¿é, íºõºðò ãàðàõã¿é áàéõ õàòóó õàâüã¿é äýýð. Áîëîìæòîé áîë øàãíàë óðàìøóóëàë, øààðäëàãà òàâüäàã ãàçàð ÷ áèé. Òýäíèé òààëëààð ¿íýã¿é õîîë, ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòàíä ë õàðèóëààðàé. õàìðàãäàõ çýðýã íºõöºëèéã äóðäàí àâàõ áÿëóóíû õýìæýýã íýìýõèéã õè÷ýýõ õýðýãòýé. 12. Òà 10 æèëèéí äàðààõ àìüäðàëàà õýðõýí 60 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÒªÃÑªÕ ÎÞÓÒÍÛ ÀÍÕÀÀÐÀËÄ Ýäãýýð ¿íäñýí àñóóëò äýýð äàõèí 5 àñóóëò íýìæ áîëîõ þì. 16. Òàíä øèíý àæèëä õýðýã áîëîõ ìýðãýæëèéí õýëõýý õîëáîî áèé þó? 17. Òà óð ÷àäâàðàà õýðõýí äýýøë¿¿ëäýã âý, ººðèé㺺 ÿàæ õºãæ¿¿ëäýã âý? 18. ׺뺺ò öàãàà ÿàæ ºíãºðººäºã âý? 19. Òà õýçýýíýýñ ýõëýí àæèëäàà îðæ ÷àäàõ âý? 20. Òàíä ìèíèé/áèäíèé ç¿ãýýñ àñóóæ ëàâëàõ ç¿éë áàéíà óó ? Àæèëä òàíü àìæèëò õ¿ñüå. Àæèëä îðîõîä á¿ðä¿¿ëýõ áè÷èã áàðèìò • Àæèëä îðîõ ºðãºäºë • Äèïëîìíû õóóëáàð /íîòàðèàòààð áàòàëãààæñàí/ • Èðãýíèé ¿íýìëýõíèé õóóëáàð /íîòàðèàòààð áàòàëãààæñàí / • Öàãäààãèéí ãàçðûí òîäîðõîéëîëò / ÿë øèéòãýë ýäýëæ áàéñàí ýñýõ / • Àæèëä îðîõ àíêåò • Öýýæ çóðàã • Îðøèí ñóóãàà áàã, õîðîîíû òîäîðõîéëîëò • Ýññý / øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä / • Ñóðãóóëèéí òîäîðõîéëîëò / øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä / ÎÞÓÒÀÍ 2009 61
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ 1.4 AÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Àìæèëòòàé ñóðàëöàõ àðãà óõààí Õè÷ýýë ñóðëàãàäàà àìæèëò ãàðãàõ, îé, òîãòîîëò, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõ ëåêö, ñåìèíàðò áýëòãýõ, ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéã àøèãëàæ õýðýãòýé ìýäýýëëýý öóãëóóëàõàä òàíü ýíýõ¿¿ ñýäýâ òóñëàõ áîëíî. ßàõ ãýæ áèä óíøäàã âý? ñàíààíóóä áàéäàã. Ñýäâèéã òîâ÷ áà äýëãýðýíã¿é õî¸ð ÿíçààð áè÷èæ áîëíî. Òîâ÷ ñýäýâò çîõèîëûí ¿íäñýí ªºðèé㺺 áîëîâñðóóëàí îþóíû åðòºíöºä àÿëæ ãîë ñàíàà, ä¿ãíýëò¿¿ä áàéõ áà äýëãýðýíã¿é ñýäýâò òàíüæ ìýäýõèéí æàðãàë ýäëýõèéí òóëä óíøäàã. Óíøèõàä çîðèëãî áèé.Òóõàéëáàë: ¿¿íýýñ ãàäíà áàòàëãààíû àðãà, ¿íäýñëýëèéã òîâ÷ • Øèíý ç¿éë ìýäýæ àâàõ, ã¿íçãèéð¿¿ëýí îéëãîõ òîìú¸îëîí áàãòààíà. Ñýäýâ íü èëòãýë áè÷èõ, óíøëàãà ëåêö, ñåìèíàðûí õè÷ýýë, øàëãàëòàíä áýëòãýõýä õýðýãëýãäýíý. • Øèíý ìýäëýã îëãîõã¿é ÷ ãýñýí äàõèí äàõèí Òàíèëöóóëãà áè÷èõ. Çàðèì íîìûã óíøààä íîìûí óíøèõàä óðàì çîðèã ñýðãýýæ øèíý ñýðýë óòãà àãóóëãà, çîõèîã÷èéí ñàíààã ìàø òîâ÷õîí òºð¿¿ëäýã óðàì áàäðààõ óíøëàãà èëýðõèéëýõ øààðäëàãà ãàðäàã. Ýíý òîõèîëäîëä • Òóõàéí ç¿éëèéã ñóäëàõ, îíöîëæ àâñàí àñóóäëàà òàíèëöóóëãà õèéíý. Ýíä ¿íýëñýí ä¿ãíýñýí øèíæòýé á¿ðýí ã¿éöýä áîëîâñðóóëàõûí òóëä óíøèõ áàéõààñ ãàäíà áè÷èãäñýí íºõöºë, çîðèëãî, óíøëàãà ººðèé㺺 áîëîâñðóóëàõ óíøëàãà òóñãàãäñàí ãîë àñóóäëóóä, çîðèóëàëò çýðãèéã áè÷íý. • Öàã íºõöººõ óíøëàãà çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. Êîíñïåêò áè÷èõ íü òýìäýãëýëèéí õàìãèéí äýëãýðñýí Òýãýõäýý òààðàëäñàí áîëãîíûã óíøèõ áèø àðãà. Ñóäàëæ áàéãàà á¿òýýë, íîì çîõèîëîî àãóóëãà, çºâõºí óíøèõ øààðäëàãàòàé ìýäëýã áîëîâñðîë ¿çýë ñàíààã îðõèëã¿é çîõèîã÷èéí îéëãîëò, áè÷ãèéí îëæ àâàõàä òóñ íýìýð ºãºõ, ººðò àøèãòàé õýëýýð áóóëãàæ àâàõ íü êîíñïåêò õèéõ ¿íäñýí ç¿éëèéã ñîíãîæ óíøèõ õýðýãòýé. Óíøèæ çàð÷èì ìºí. Ýíý íü ñýäâýýñ äýëãýðýíã¿é áàéõûí áàéãàà ç¿éëäýý ¿íýí ñýòãýëýýñýý õàíäàæ, õàìò íîìûí äîòîðõ ¿íäýñëýë, ä¿ãíýëò, áàòàëãàà, äóð ñîíèðõîëòîé, áîëæ ºãâºë ºäºð òóòàì íîì áàðèìò æèøýý çýðãèéã áàãàñãàí òýìäýãëýñýí õýâëýëòýé õàðûäàæ, óíøèæ áàéâàë íîì, äýëãýðýíã¿é òîâ÷ëîë þì. Êîíñïåêòîä èøëýë, ç¿¿ëò, ìýäýýëëýýñ “òºñººðºõã¿é”. Õàðèí óíøñàí á¿ä¿¿â÷, äèàãðàìì, çîõèîã÷ áà óíøèã÷èéí ñàíàà ä¿ð ¿ç¿¿ëýõ, öàã íºõöººõ, íîéð õ¿ðãýõ ãýæ áîäîë á¿ãä ñèñòåì äýñ äàðààòàé îðñîí áàéõ ¸ñòîé. óíøèõ íü õàìãèéí èäýâõã¿é óíøëàãà þì. Ýíý Òóõàéí àñóóäëààð õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã öóãëóóëàí íü îþóíû çàëõóóðàëä õ¿ðãýõ õîð óðøèãòàé. áóñàä çîõèîëîîñ áàÿæóóëàí á¿òýýë÷ýýð àøèãëàæ èëòãýë, ðåôåðàò áè÷èõ, ëåêö ÿðèà ñåìèíàðûí Óíøñàí ç¿éëýý õýðõýí òýìäýãëýõ âý? õè÷ýýëä áýëòãýäýã. Óíøñàí ç¿éëýý òóñãàéëàí áè÷èæ òýìäýãëýõ õýä õýäýí Êîíñïåêòèéã òåêñò áàéäëààð ýñâýë ñýäýâ÷èëñýí àðãà áèé. ìàÿãààð 2 àðãààð õèéæ áîëíî. Òîäîðõîé íýã - Òºëºâëºãºº (äýëãýðýíã¿é áà ýíãèéí) - çîõèîëûã óíøèæ ñóäëàõ ¿åä òåêñò ìàÿãèéí õóðààíãóé êîíñïåêòèéã, õýä õýäýí çîõèîëûã óíøèæ ñóäëàõ ¿åä - Ñýäýâ (òåçèñ) - ò¿¿âýð áè÷ëýã ñýäýâ÷èëñýí êîíñïåêòèéã õèéíý. Áè÷èãäñýí ¿íäñýí - Òàíèëöóóëãà (ðåçþìå) - ðåôåðàò áýëòãýõ ã.ì. àãóóëãààñ æèøýý, òîäîðõîéëîëò, áàðèìò, ä¿ãíýëò, Ò¿¿âýð áè÷ëýã íü ñóäàëæ áóé çîõèîëûí ãîë õýñýã, òààìàãëàë çýðãèéã ÿëãàõûí òóëä ººð õýìæýýòýé ¿ñãýýð òîäîðõîéëîëò, ä¿ãíýëò, áàðèìò, õýëñýí ¿ã çýðãèéã áè÷èõ, äîîãóóð íü çóðàõ, ººð ºíãèéí õàðàíäàà, áýõ òýð ÷èãýýð íü èø òàòàõ çîðèëãîîð ò¿¿æ áè÷ñýí õýðýãëýõ, õàæóó òàëä íü òýìäýãëýõ ãýõ ìýò àðãà õýðýãëýõ òýìäýãëýë þì. áà ýíý íü ñèñòåìòýé áàéâàë çîõèíî. Èíãýñíýýð óíøèõàä õÿëáàð, äàðàà íü îëæ àøèãëàõàä äºõºì áàéäàã. Õîæèì Ñýäýâ (òåçèñ) íü òºëºâëºãºº çîõèîõ, ò¿¿âýð áè÷èõýýñ îðóóëãà, òàéëáàð, çàñâàð õèéõ çîðèëãîîð çàõàä íü çàé àðàé èë¿¿ àøèãòàé, òýìäýãëýãýýíèé ºâºðìºö íýã ¿ëäýýâýë çîõèíî. àðãà. Ýíý íü óíøñàí ç¿éëèéíõýý ãîë ¿çýë ñàíààã Ñýäýâ÷èëñýí êîíñïåêò íü óã íîìûí á¿òýö, äàðààëëûí ìàø õóðààíãóéãààð åðºíõèéëºí íýãòãýæ ëîãèê äàãóó áèø àãóóëãàä íü òîõèðóóëàí òýìäýãëýãäýí äýñ äàðààëàëòàé áè÷ñýí òýìäýãëýë þì. Îíöëîã íü áàÿæóóëæ áàéãàà á¿òýýë÷ øèíæ ÷àíàðòàé àæèë þì áàòàëñàí íîòîëñîí øèíæ ÷àíàðòàé, ãîë òóëãóóð 62 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Óíøèæ ìýäñýíýý áàò òîãòîîõ àðãà óõààí Á¿ä¿¿â÷ 9.03. Òàíû îþóí óõààí, òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë àæèëëàãààíû ýöñèéí ¿ð ä¿íä õ¿÷òýé íºëººëäºã ñýòãýöèéí íýã ïðîöåññ áîë òîãòîîõ îé þì. Ýíý íü ãàäààä åðòºíöèéí òóõàé ìýäýýëëèéã òîãòîîõ, ñýðãýýí ñàíàõ, ìàðòàõ ÷àäâàðóóäûã ººðòºº áàãòààñàí ñýòãýöèéí ºâºðìºö øèíæ. (Á¿ä¿¿â÷ 9.02.) Ñàíàìñàðã¿é òîãòîîõîä àíõààðëûí ïðîöåññ ñóë îðîëöäîã òóë àìàðõàí ìàðòàãäàõ áºãººä óòãûã íü óõààðàí îéëãîõ íü áàðàã ¿ã¿é ó÷èð äàõèí Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé îé íü õ¿íèé ñýòãýëèéí ñýðãýýãäýõã¿é, îéí õàìãèéí èäýâõã¿é õýëáýð þì. ýåðýã áà ñºðºã õºäëºë äýýð òóëãóóðëàí ÿâàãääàã. Õàðèí çîðèóäûí òîãòîîëò íü óäààí õóãàöààãààð Õàéðëàõ, áàÿðëàí áàõàðõàõ, ñýòãýë õàíàõ, ýñâýë õ¿íèé îé óõààíä õàäãàëàãäàõ ó÷èð èäýâõòýé õýëáýð ãîìäîõ è÷èõ, óóðëàõ çýâ¿¿öýõ, ¿çýí ÿäàõ çýðýã áîëäîã. Ìåõàíèê òîãòîîõ (öýýæëýõ) àðãûã ãàäààä ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé èëðýëèéí ¿åä õ¿ëýýí ¿ã, òîî òîìú¸î, ø¿ëýã äóóíû ¿ã, ä¿ðñ çýðãèéã àâñàí àëèâ ìýäýýëýë ýñâýë ìàø ñàéí òîãòîîãääîã, òîãòîîõîä õýðýãëýíý. Õàìãèéí àøèãòàé, õ¿íèé ýñâýë á¿ð þó ÷ òîãòîîãääîãã¿é. ßìàð ÷ õ¿í õ¿ñýõ àìüäðàëä óäààí õóãàöààãààð òîãòîîãäîí õîöîð÷ ìºðººäºõ, áàõàðõàõ þìòàé, óðäûí ¿éë ÿâäëààñ áàãà ìàðòàãääàã õýëáýð íü óòãà÷èëñàí òîãòîîëò ýìýýõ è÷èõ çîâîõ ìýäðýìæòýé, ò¿¿íýýñ ñóðãàìæ þì. Ó÷èð íü òîãòîîõ ãýæ áàéãàà ç¿éëèéí àãóóëãàä ñýòãýãäýë çààâàë õîöîðäîã. Ýíý áîë ñýòãýë ä¿í øèíæèëãýý õèéæ òýäãýýðýýñ ãîë õýñãèéã íü õºäëºëèéí îéí ¿éëèéí ¿ð ä¿í. ßëàíãóÿà ñóð÷ ñýòãýõ¿éí ¿éëäëèéã òóñëàìæòàé ÿëãàí àâ÷ ò¿¿í ìýäýõèéí òºëºº õÿçãààðã¿é èõ õ¿ñýë òýì¿¿ëýë äýýð ò¿øèãëýí àíõààðëûí ýð÷èì õ¿÷, òºâëºðºë áîë àëèâ ñóðñàí ç¿éëýý ã¿í áàò ñàéí òîãòîîõûí èõýýð øààðäàæ òîãòîîäîã. ¿íäýñ áîëäîã. Îé òîãòîîëòûí íýã á¿ðäýë õýñýã áîë ñýðãýýí ñàíàõ ¿éë. Ýíý íü îé óõààíä õàäãàëàãäàæ áàéñàí ìýäýýëëèéã õýðýãöýýòýé ¿åä íü ãàðãàí ñýðãýýí áóóëãàõ òàíèõ ïðîöåññ þì. Óõàìñàðòàé, çîðèóäûí òîãòîîãäñîí ìýäýýëýë íü èõ õ¿÷ ãàðãàõã¿é àìàðõàí ñýðãýýí ñàíàãääàã. Ýðãýö¿¿ëýí óõààðàõ, ñýòãýí áîäîõ àðãà áàðèëûã øààðääàã. Îé òîãòîîëòûí ãóðàâäàõü õýñýã íü ìàðòàõ ¿éë. Ýíý íü õ¿íèé òàðõèíä õýðýãöýýã¿é èë¿¿äýë Ä¿ðñëýõ îé -àëèâ ìýäýýëèéã ìýäðýõ¿éí ¿íäñýí õýñãèéã ÿëãàí õàñàõ, îé óõààíààñ ¿ã¿é áîëæ òàâàí ýðõòíèé òóñëàìæòàéãààð òîãòîîõ õýëáýð çàìõðàí àðèëàõ ¿éë þì. Óóðàã òàðõèéã õýðýãã¿é þì. Çóðàà÷ õ¿í þìñ ¿çýãäëèéã çóðààñ, øóãàìààð èë¿¿äýë ìýäýýëëýýñ ÷ºëººëºõ, îþóí óõààíûã çóðæ, äóó÷èí õ¿í àÿ, ýãøãèéã ñîíñîæ, á¿æèã÷èí à÷ààëàë ÿäàðãààíààñ óðä÷èëàí ñýðãèéëýõ àìüä õ¿í õºäºë㺺íèéã áèåýð ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëýõ çàìààð áàéãàëààñ õ¿íä áýëýãëýñýí áàñ íýãýí ãàéõàìøèãò îé òîéíäîî õàäãàëäàã. (Á¿ä¿¿â÷ 9.03) õèøèã þì. Ìýäëýã òóðøëàãàà õýðýãëýõã¿é óäàõ, Óòãà÷èëñàí ëîãèê (ÿðèàíû) îé íü õ¿íèé õýëæ ýñâýë ººð õ¿÷òýé íºëººëºë áèé áîëñîí, îëîí ÿðüñàí, óíøñàí ç¿éëèéí ¿íäñýí äýýð ñàíàà ç¿éëä áàëìàãäàõ, àíõààðàë õýíýãã¿é õàíäñàí, áîäîëä õàäãàëàãäàõ ¿ã ÿðèà áà ñýòãýõ ¿éëèéí ñàíàìñàðã¿é òîãòîîñîí çýðãýýñ ìàðòàãääàã. ¿íäñýí äýýð ò¿øèãëýí ÿâàãäàõ ¿éë. ¯çñýí õè÷ýýëèéã ìàðòàõã¿éí òóëä äàðàà ºäºðò íü çààâàë äàâòäàãèéí ó÷èð ýíý þì. Õºäºë㺺íèé îé íü áè÷èõ òýìäýãëýõ, òîâ÷ëîõ, çóðàõ, óíøñàí ìýäñýíýý àìàíäàà õýëýõ, áóñäàä Òîãòîîëòûí ¿ð ä¿íãýýð õ¿í á¿ð îíöëîãòîé. ¯¿íä: ÿðüæ ºãºõ, õýìæèõ äîõèõ, àëõàõ ãèøãýõ ãýõ ìýòýýð à) Ò¿ðãýí òîãòîîæ óäààí ìàðòäàã õ¿ì¿¿ñ. Èéì ÿìàð íýã áóë÷èí áóñàä ýðõòíèé õºäºë㺺íèé õ¿ì¿¿ñèéí îé èõ ñàéí õºãæñºí áàéäàã. òóñëàìæòàéãààð ò¿¿íä òóëãóóðëàí õèéæ áàéãàà òîãòîîëò þì. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ èéì îéòîé áàéäàã. á) Óäààí òîãòîîæ óäààí ìàðòäàã õ¿ì¿¿ñ. Èéì îéòîé õ¿ì¿¿ñ þìûã òîãòîîõûí òóëä îëîí öàã çàðöóóëæ, îëîí äàõèí äàâòàõ, óíøèõ, çóðæ áè÷èõ ÎÞÓÒÀÍ 2009 63
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ àæèëëàãààã õèéæ áàéæ òîãòîîãîîä äàðàà íü óã àøèãëàæ áàé.( ) ç¿éëèéã óäààí õóãàöààíû òóðøèä õàäãàëæ ÷àääàã. 8. Õàíãàëòòàé íîéðñîæ áàéâàë òàíû óóðàã â) Ò¿ðãýí òîãòîîæ ò¿ðãýí ìàðòäàã õ¿ì¿¿ñ. Èéì òàðõèíû àëæààë òàéëíà. ( ) õ¿ì¿¿ñò òîãòîîñíîî áàòàòãàõ äàñãàë, äàäëàãàà èõ 9. ×èìýý øóóãèàí áàãàòàé, õýò õàëóóí áèø, õýò õ¿éòýí øààðäàãääàã. áèø, òàéâàí îð÷èíä õè÷ýýëýý äàâò ( ) ã) Óäààí òîãòîîæ ò¿ðãýí ìàðòäàã õ¿ì¿¿ñ. Ýíý 10. Îíîëûí ìýäýýëëèéã óòãà÷ëàí òîãòîîõ íü îéí õàìãèéí ¿ð á¿òýýë ìóóòàé õóâèéí îíöëîã àðãàä ãîëëîí ò¿øèãëý ( ) þì. Îé òîãòîîëòîî ñàéæðóóëàõ äàäëàãà, äàñãàë èõ õèéâýë çîõèõ õ¿ì¿¿ñ þì. 11. Îé òîãòîîëòîî õºãæ¿¿ëýõ äàñãàë õèéæ áàé. ( ) • Õ¿ì¿¿ñ áèä óíøñàí ç¿éëèéíõýý 10 %-èéã • Ñîíññîí ç¿éëèéíõýý 20 %-èéã 12. Ñ¿¿, ýýäýì, ààðö, íîãîî æèìñ çýðýã íü óóðãèéí • Õàðñàí ç¿éëèéíõýý 30 %-èéã ñîëèëöîî èõ ¿¿ñãýäýã ñàéí õ¿íñ ó÷ðààñ òîãòîîõ • Õàðàà, ñîíññîí ç¿éëèéíõýý 50 %-èéã îé ñàéæèðäàã. • ªºðñäèéí ãàðäàí õèéñýí ç¿éëèéíõýý 70%-èéã Ëîãèêèéí õóâüä õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã • ¯éëäýë õºäºëãººíººð õèéæ ¿ç¿¿ëýýä õýëñýí òîãòîîõ àðãóóä ç¿éëèéíõýý 90%-èéã òîãòîîæ ¿ëääýã ãýæ ñóäëàà÷èä òîãòîîñîí áàéíà. • Òºëºâëºãºº çîõèîõ • Óòãûí õóâüä òóëãóóð öýãèéã îëæ, ò¿¿íä Îé òîãòîîëòîî ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? òóëãóóðëàõ Àëèâàà ìýäýýëëèéã ¿ð ä¿íòýé òîãòîîõîä ìºðäºõ • Ëîãèêèéí àëãîðèòìò àðãà ãóðâàí õóóëü áèé. • Õ¿ñíýãò, á¿ä¿¿â÷èíä îðóóëàõ • Óã ìýäýýëëèéí îíîëûí ¿íäñèéã íºõºä人 ÿðüæ ºãºõ 1. Ñýòãýãäëèéí õóóëü. Õóðö òîä, õ¿÷òýé ñýòãýãäýë • Óòãûí õóâüä õîëáîîãóé ìýäýýëëèéã òîãòîîõ òºðñºí ¿åèéí ìýäýýëýë ñàéí òîãòîîãääîã òóë 5 ÿðãóóä ìèíóò õ¿ðòýë àíõààðëàà òºâëºð¿¿ë. • Õîëáîõ àðãà- òîãòîîõ ¿ãèéã àìüäðàëä áàéäàã 2. Äàâòàõ õóóëü. Óíøñàí ç¿éëýý õàíãàëòòàé, ººð ç¿éëòýé, ¿çñýí êèíî, óíøñàí íîìîíä áàéíãà äàâòàæ áàéâàë ìàø ñàéí òîãòîîãäîíî. ãàðäàã èæèë ç¿éëòýé õîëáîí áîäîîä äàðàà íü ò¿¿íèéãýý ñàíàõ çàìààð òîãòîîñíîî 3. Õîëáîîñûí õóóëü. Àëèâ ìýäýýëëèéí íèéëýìæèéí çàð÷èì äýýð ñýðãýýõ àðãà. ñàéí òîãòîîõûí òóëä óã ìýäýýëëèéí îð÷èí, • Öèöåðîíû àðãà - ýíý áîë ÿðèõ ç¿éëèéí àãóóëãûã õîëáîãäîõ áàðèìò, öàã ¿åòýé íü õàðèëöàí èëòãýí õàðóóëæ ñýðãýýæ ÷àäàõ ÿìàð íýã òóëãóóð õîëáîîòîé àâ÷ ¿çýæ òîãòîîíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà: ä¿ðñèéã áîäîæ áèé áîëãîîä òýðõ¿¿ õèéñâýð ýä, 1. Óóðàã òàðõè, ìýäðýëýý ýð¿¿ë áàéëãà, ìýäðýë îðîí çàéí òºñººëºë äýýð òóëãóóðëàí òîãòîîõ ñýòãýëýý àìðààæ áàé! ( ) àðãà þì. Ñýðãýýæ ñàíàí èëòãýë òàâèõäàà áèé áîëãîñîí ýä ç¿éëýý ýõíýýñ íü òºñººëºõºä 2. Ñóð÷ ñóäëàõ, òîãòîîõ ç¿éëäýý çîðèëãî õîëáîîòîé àãóóëãà íü øóóä ñàíàãääàã. ÷èãëýëòýé, àíõààðëàà òºâëºð¿¿ë. • ¯ñýã äàðààëëûí àðãà - Òîãòîîõ ¿ãýý ¿ñãèéí 3. Àæèã÷ ãÿðõàé ÷àíàðàà õºãæ¿¿ë ( )) äàðààëàëä îðóóëààä òîãòîîõ 4. Íýã äîð ñóóæ, óäààí á¿¿ óíø, íýã ç¿éëèéã • Á¿ëýãëýõ àðãà - óòãûí õóâüä õàðüöóóëæ áîëîõ îëîí äàõèí á¿¿ óíø, Èõ ç¿éëèéã íýã ºäºðò 4 õýëáýðýýð íü àäèëòãàæ á¿ëýãëýí òîãòîîíî. äàõèí óíøñàíààñ òýð ç¿éëèéã 4 õóâààæ 4 ºäºðò Æèøýý íü í¿äíèé øèë (øèë), ñàíäàë (äºðâºí óíøñàí íü ¿ð ä¿íòýé ( ) áîëîõûã ýðäýìòýä õºë), îä (òàâàí õîøóó), õîðõîé (çóðãààí õºë) íîòîëæýý. ã. ì. • Ýõíèé ¿ñãýýð íü ò¿ëõ¿¿ð ¿ã áèé áîëãîõ àðãà. 5. ªíººäºð ¿çñýí õè÷ýýëèéã ºíººäºðò Æèøýýëáýë Ñàíäàë, Àéðàã, Ìàõ -ÑÀÌ ãýõ ìýò íü çààâàë íýã óíøèæ áàéâàë ñàéí • Õîëáîö òààðóóëàí òîãòîîõ àðãà-òîãòîîõ ¿ãí¿¿äýý òîãòîîãäîíî. Äàâòàæ ¿çýëã¿é óäàõ òóòàì èõ íèéë¿¿ëæ óòãààð íü õîîðîíä íü òîëãîé õîëáîæ ìàðòàãäàíà.( ) óðàí õýëëýã, ø¿ëýã, íàðãèà ¿ã áîëãîí òîãòîîíî. 6. Öýýæëýõ íü òîãòîîõ îéã ñàéæðóóëàõ íýã äàñãàë ìºí. • Îéðîëöîî óòãàòàé ¿ãýýð óòãûí õýëëýã ¿¿ñãýæ òîãòîîõ àðãà. 7. ªºðòºº ÿìàð õýëáýðèéí îé äàâóó õºãæñºíèéã ìýäýæ òýð õýëáýðýý ò¿øèãëýí õýä õýäýí îéã 64 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ÄÀÑÃÀË Ç.Îâîä-ûí àðãà. Ýäãýýð ä¿ðñ¿¿äèéã òîãòîî. Àðûí õóóäàñíààñ Óíøñàíàà àìàíäàà ÿðèõ, ýñâýë äîòðîî äàâòàõ ººðèéíõºº îé òîãòîîëòûã øàëãàõ äàñãàë õèé. çàìààð ìýäýýëëèéã òîãòîîæ ýçýìøèõ äºðâºí ¿å øàòòàé àðãà þì. 1-ð øàò: óíøñàí ç¿éëèéí ¿íäñýí óòãà ñàíàà, òýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîîã òîãòîîõ 2-ð øàò: äàõèí ìàø àíõààðàëòàé óíøèæ, ¿íäñýí óòãà ñàíàà, õýëõýý õîëáîîíû á¿ä¿¿â÷èéã òîäðóóëíà. 3-ð øàò: Óíøñàíàà ýöñýýñ íü ýõëýë õ¿ðòýë ã¿éëãýí õàðæ, ººðòºº ¿íäñýí óòãà àãóóëãàòàé õîëáîãäñîí àñóóëòûã òàâüæ, ò¿¿íäýý áîäñîí õàðèóãàà òóëãàí õàðèóëàõ çàìààð ìýäýýëëèéã áàòàòãàíà. Ìýäýýëëèéã óòãà÷ëàí òîãòîîõ àðãà 4-ð øàò: Óíøñàíàà õààãààä àãóóëãûã á¿õýëä íü áàðèëóóä îþóí ñàíààíäàà äàâòàæ, ¿íäñýí ãîë ñàíààã àìàí Òà óíøèõ õè÷ýýëèéí äààëãàâàð, ãàäààä õýëýýð äîòðîî øèâíýí ÿðèíà. ºã¿¿ëýìæ öýýæëýí òîãòîîõ, ñåìèíàðûí õè÷ýýë, 4.Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã îëîõ àðãà ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðàëä èëòãýë áýëòãýõ, ëåêö ñîíñîæ òýìäýãëýõäýý óã ìýäýýëëèéã ýìõ öýãöòýé, Áàãö õýëëýã, ºã¿¿ëáýð á¿õýí 1-2 ãîë ò¿ëõ¿¿ð ¿ãòýé, ã¿í áàò òîãòîîæ, õîæèì íü òýð õýìæýýãýýð ñýðãýýí äîãîë ìºð á¿õýí óòãûí õóâüä ò¿ëõ¿¿ð ºã¿¿ëáýðòýé ñàíàõûí òóëä àëèâ ìýäýýëëèéã óòãà÷ëàí òîãòîîõ áàéäàã. Òýðõ¿¿ ò¿ëõ¿¿ð ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã îëîîä àðãà áàðèëûã ýçýìøèõ íü òóí àøèã òóñòàé. äàðàà íü òýäãýýðèéí òóñëàìæòàéãààð óòãûã ñýðãýýí ñàíàõ àðãà þì. Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã áîë òóõàéí 1.Äàâòàõ àðãà. ºã¿¿ëáýð äàõü ãîë óòãà ñàíààã èëýðõèéëýã÷ ¿ã ßìàð íýã ¿ã õýëëýã, áàãö óòãà, òåêñòèéí ãîë ñàíààã áàéäàã. Ýíý àðãà íü äàðààõ ¿å øàòòàé. ¯¿íä: ìåõàíèêààð òîãòîîõîä áàðèìòëàõ ãîðèì áèé. 1. Òåêñòèéã óíøèõäàà àãóóëãûã íü õýñýãëýí Ýíý íü: ñèñòåì÷ëýõ • Àíõíû ºäºðò 2 óäàà äàâò • 2 äàõü ºäºðò 1 2. Õýñýã á¿ðò òîãòîîõ, ñýðãýýí ñàíàõàä òààðàõ óäàà äàâò ãîë ò¿ëõ¿¿ð ¿ãèéã ñîíãîí îëîõ • 3 äàõü ºäºðò ºíãºðººãººä • 4 äýõ ºäºðò 1 óäàà äàâò 3. Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéí ãîë óòãà ñàíààòàé • 5, 6 äàõü ºäºðò ºíãºðººãººä õýðõýí õýëõýý õîëáîîòîéã ñàéòàð áîäîæ • 7 äàõü ºäºðò 1 óäàà äàâòâàë á¿ðìºñºí ýðãýö¿¿ëýõ. Ýíý áîë õàìãèéí ãîë ¿å øàò íü. öýýæëýãäýíý. Äàâòëàãà áîë “ñóðëàãûí ýýæ” 4. Ò¿ëõ¿¿ð ¿ãèéí á¿õ äýñ äàðààã áîäîë ñàíààíäàà ãýäýã ¿íýí áîëîõûã òà ìýäýðíý. þì óó, áè÷ãýýð æàãñààæ, òýäãýýðèéí 2.Ëîãèê-àãóóëãûí õýëõýýíèé áóäóóâ÷ õèéõ àðãà. õîîðîíäûí äîòîîä õýëõýý õîëáîîã õÿíàæ òóíãààí áîä, äàâò. Ýíýõ¿¿ äýñ äàðààëëûã Óíøñàíàà ýðãýýä ã¿éëãýí õàðæ, ñàëàíãè á¿õýë á¿òýí ç¿éë áîëãîí öýýæèë. • Åðºíõèé ñàíàà, äîòîîä åðºíõèé ëîãèê óÿëäààã òîãòîîãîîä àãóóëãûã íü îþóí óõààíäàà 5. Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã á¿ðò çîõèõ õýñýã, ºã¿¿ëáýðòýé õýñýãëýí õóâààñíû äàðàà óã õýñã¿¿äýý õàðèëöàí õîëáîæ ÷àäàõ àñóóëòûã áîäîæ òîìú¸îë. õýëõýý õîëáîîíä íü òîãòîîõûã õè÷ýý. Ýíýõ¿¿ Ýíýõ¿¿ õýëõýý õîëáîîã äýñ äàðààëàëä íü õýä á¿ä¿¿â÷èéí ºìíºõ õýñýã íü äàðààãèéí õýñãèéí äàõèí äàâò. àãóóëãûã ãàðãàæ áàéõààð òºñººëºí áîäñîí 6. Õýäýí öàãèéí äàðàà òîãòîîñîí õýëõýýãýý áàéâàë çîõèíî. òåêñòèéí àãóóëãà áîëãîí õºðâ¿¿ëæ ÿðü. ¯¿íèé ýöýñò òàíû òàðõèíä ¿ëäñýí õîîðîíäîî óÿëäàà õîëáîîòîé ò¿ëõ¿¿ð ¿ãèéí õýëõýýíèé òóñëàìæòàé óíøñàí òåêñòèéí àãóóëãûã õýçýý ÷ ñýðãýýæ ÷àääàã áîëíî. ÎÞÓÒÀÍ 2009 65
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ 5.Ëîãèê-á¿ä¿¿â÷ çîõèîõ àðãà ãðàäóñ íü äóëààíûã, 0-îîñ äîîø ãðàäóñ íü õ¿éòíèéã çààíà. Ýíý àðãà áàðèë íü Ãàäàà ÿìàð äóëààíòàé áàéãààã ìýäýõèéã à) Ìàòåðèàëûã óòãààð íü õýñýãëýí õóâààõ õ¿ñâýë òåðìîìåòðèéã öîíõíû ãàäíà ºë㺺ä á) Õýñýã á¿ðò óòãûí òóëãóóð öýãèéã áîäîæ îëîõ ìºíãºí óñíû áàãàíûí äýýä ¿ç¿¿ð ÿìàð â) Ñýðãýýí ÿðèõ òºëºâëºãºº çîõèîõ çóðààñûí ýñðýã ä çîãññîíûã õàð. Õýðâýý ã) Ëîãèêèéí òóëãóóð á¿ä¿¿â÷ çîõèîõ ãýñýí õýä 0-îîñ äîîø 10 ãýñýí öèôðòýé çóðààñíû õýäýí äýñ äàðààòàé áîëîâñðóóëñàí ¿éëäë¿¿äýýñ 6 äýðãýä áàéâàë àãààðûí òåìïðàòóð 10 ãðàäóñ á¿ðäýíý. õ¿éòýí áàéíà ãýñýí ¿ã. ¯¿íèéã òîâ÷ëîí - 10Ð õýìýýí áè÷äýã. Õýðâýý ìºíãºí óñíû áàãàíûí 1 .Ìàòåðèàëûã óòãààð íü ÿàæ õýñýãëýõ âý? Ýíý äýýä ¿ç¿¿ð 0-îîñ 5 äàõü “çóðààñíû îéðîëöîî áîë óíøñàí ç¿éëèéí àãóóëãûã òîãòîîõûí ýõíèé çîãññîí áàéâàë àãààðûí òåìïðàòóð 5 ãðàäóñ øàò þì. Æèøýýí äýýð òàéëáàðëàÿ. äóëààíûã çààíà. ¯¿íèéã òîâ÷ëîí + 5° ãýæ ÒÅÐÌÎÌÅÒÐ áè÷íý. Òà óñàíä ãàðàà ä¿ðýýä ë õàëóóí, õ¿éòíèé Òåðìîìåòðýýð àãààðûí òåìïðàòóð (ãàäàà áà àëü íü áîëîõûã øóóä õýëíý. Ãýõäýý óñ õýð 7 ºðººíä), óñ (äàëàéí, ãîëûí, | ñàâòàé ã.ì), õàëñàí, ò¿¿íèé òåìïåðàòóð íü õýä õ¿íèé áèåèéí òåìïðàòóðûã õýìæèíý. 1 áàéãààã íàðèéí òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. Äàäëàãàòàé õ¿í áîë ýíýõ¿¿ òåêñòèéã ÿìàð ÷ Äóëààíû õýìæýýã íàðèéí òîäîðõîéëîõûí òºâºãã¿éãýýð óòãààð íü õýñýãëýæ ÷àäíà. Ñàéòàð òóëä ãðàäóñ õýìæèã÷ áóþó òºðìîìºòð áîäîæ ¿çâýýñ óòãûí õóâüä äàðààõ õýñã¿¿äýä õóâààæ ãýæ íýðëýäýã òóñãàé áàãàæèéã õýðýãëýäýã. áîëíî. ¯¿íä: Òåðìîìåòð íü íèìãýí ìîäîí äýýð Ýõíèé 1-ð äîãîë ìºðºíä òåðìîìåòð ãýæ þó áýõýëñýí óðò õîîëîéòîé øèëýí áîëîõ, þóíä õýðýãëýäýãèé㠺㿿ëæýý. Äàðààãèéí áºìáºëºãººñ á¿ðäýíý. 2-ð äîãîë ìºðºíä þóíààñ á¿ðäñýí áîëîõûã, 2 Áºìáºëºã áà õîîëîéí õýñãèéã ìºíãºí äàðààãèéí 3,4, 5-ð äîãîë ìºðºíä òåðìîìåòðèéí óñààð, ýñâýë áóäàïàé ñïèðòýýð ê. ãðàäóñûí õóâààðèéã õýðõýí òýìäýãëýõèéã, 6-ð ä¿¿ðãýñýí áàéäàã. äîãîë ìºðºíä äóëààí, õ¿éòíèéã õýðõýí õýìæèõ Õîîëîéíîîñ àãààðûã ñîðæ, äýýä ¿ç¿¿ðèéã òóõàé, 7-ð äîãîë ìºðºíä òåðìîìåòðèéã þóíä ãàãíàñàí áàéäàã. õýðýãëýäãèé㠺㿿ëñýí áàéãààã õàðæ áîëíî. Äýýðõ Íèìãýí ìîäîí äýýð ãðàäóñûã òýìäýãëýõèéí ºã¿¿ëáýð á¿ð ººð ººð ç¿éëñèéí òóõàé ºã¿¿ëæ òóëä òåðìîìåòðèéã õàéëæ áàéãàà ìºñºíä áàéãàà ìýò õàðàãäàõ áîëîâ÷ áàãö ºã¿¿ëáýð¿¿ä ä¿ðíý. ̺íãºí óñ õºðºõºä àãøèæ, õîîëîé íèéëæ, íýã óòãà ñàíàà, íýã ¿çýãäëèéí òóõàé 3 äîòóóð õóðäàí äîîøèëæ áàéãààä çîãñîíî. ä¿ðñëýí áè÷æýý. ̺íãºí óñíû áàãàíà çîãññîí äýýä òºãñãºëèéí 2. Ìàòåðèàë äàõü óòãûí òóëãóóð õýñãèéã òýð õýñýãò, íèìãýí áàíçàí äýýð çóðààñ çóðæ, õýðõýí òîãòîîõ âý? Õ¿í àëè⠺㿿ëýìæèéã óíøèæ äýðãýä íü Î öèôð áè÷íý. Ýíý öèôð áîë áàéõäàà ó㠺㿿ëýìæèéí àëü íý㠺㿿ëáýð þì óó, ìºñíèé õàéëàõ òåìïðàòóðûã òýìäýãëýíý. òîäîðõîé íýã ¿ãèéã óòãûí õóâüä îíöãîéëîí ¿çýæ, Äàðàà íü òåðìîìåòðèéã áóöàëæ áàéãàà àíõààðëàà ò¿¿íä òºâëºð¿¿ëýí òîãòîîäîã. Ýíýõ¿¿ óñíû óóðàíä áàðèíà. Õàëñíààñ / áîëæ ºã¿¿ëáýð áóþó ¿ã íü îé óõààíä õàäãàëàãäààä ìºíãºí óñ òýëæ, õîîëîéãîîð õóðäàí õîæèì ñ¿¿ëä íü ýðãýí ñàíàõàä äýýðõ óòãûí õóâüä 4 äýýøèëæ ýöýñò íü çîãñîíî. ̺íãºí óñíû õîëáîî á¿õèé ç¿éëèéã á¿õèé ë àãóóëãààð íü áàãàíà çîãññîí òýð õýñýãò áàíçàí äýýð òºâºãã¿é ñàíàãäàõ òóëãóóðûí öýã áîëäîã. Àëèâ çóðààñ òýìäýãëýæ I äýðãýä íü 100 ãýñýí ç¿éëèéã óíøèõ, ñîíñîõ ÿâöàä ò¿¿íýýñ óòãûí õóâüä öèôð áè÷íý. Ýíýõ¿¿ öèôð íü óñíû áóöëàõ õîëáîãäîõ ñîäîí ¿ã ñîíãîõ, ýñâýë äîãîë ìºð, òåìïðàòóðûã òýìäýãëýíý. áàãö ºã¿¿ëáýðò óòãûí õóâüä ä¿éõ ãàð÷èã áîäîæ îëîõ õýðýãòýé. Ýíä ººðòºº ñîíãîæ òýìäýãëýñýí Çóðñàí õî¸ð çóðààñíû õîîðîíäûí çàéã ÿìàð ÷ ¿ã, ºã¿¿ëáýð íü óòãûí òóëãóóð öýã áàéæ 100 õýñýã ãðàäóñò òýíö¿¿ õóâààíà. Èéì áîëíî. Æèøýýëáýë äýýðõ òåêñòèéí 3 äàõü äîãîë 5 õýìæýýíèé çóðààñûã 0-îîñ äîîø çàéíä ìºðººñ íýã íü “õàéëæ áàéãàà ìºñ” ãýäýã ¿ãèéã ìºí àäèë õýìæèæ òýìäýãëýíý. 0-îîñ äýýø ñîíãîñîí áîë, íºãºº íýã õ¿í íü “ìºíãºí óñ 66 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ äîîøèëæ” ãýäýã ¿ãèéã, ãóðàâäàõü õ¿í “ìºñíèé áýðõøýýëòýé áàéâàë ýõëýýä õÿëáàðõàí ºã¿¿ëýëä õàéëàõ òåìïðàòóð” ãýñýí ¿ãèéã ñîíãîæ àâ÷ áîëîõ òºëºâëºãºº çîõèîõîîñ ýõëýõ õýðýãòýé. ªã¿¿ëæ æèøýýòýé. Ýäãýýð ºã¿¿ëáýð þì óó õîëáîî ¿ãí¿¿ä áàéãàà ¿éë ÿâäëûí äýñ äàðààëëûã çààõ ýñâýë íü ººðèéí åðºíõèé óòãààðàà òýäíèé òºñººëæ òîî÷èí ÿðèõ çýðýã äàñãàëóóäààñ ýõýëáýë çîõèíî. áàéãàà òýð äîãîë ìºðèéí àãóóëãûã á¿ðýí ä¿¿ðýí Èéì äàñãàëóóäûí äàðàà ëîãèê äàðààëàë øààðäñàí òóñãàæ ÷àäàõã¿é. òºëºâëºãººã çîõèîõ íü ç¿éòýé. Ãýõäýý á¿õýë á¿òýí óòãàòàé õýñãèéí àãóóëãûã Ýíý íü ÿëàíãóÿà óíøèõ õè÷ýýë¿¿äèéã óòãà÷ëàí òóõàéí ¿ã þì óó ºã¿¿ëáýðò òºâëºð¿¿ëæ áîëíî. òîãòîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé àðãà áºãººä Óòãûí òóëãóóð öýãèéã ÿëãàí òîãòîîõ ãýäýã áîë çîõèîñîí òºëºâëºãººíèé äàãóó ºã¿¿ëëèéã ãîë ç¿éëèéã ÿëãàõ, åðºíõèé㺺ñ òîäîðõîé áîëãîõ äýñ äàðààëëààð íü àãóóëãûã íü á¿ðýí ñýðãýýí ñýòãýõ¿éí ¿éëäýë, õýä õýäýí íýãæ ñýòãýìæ¿¿äýýñ ñàíàæ õè÷ýýëèéã á¿ðýí õàðèóëàõàä õýðýãëýãäýõ íýã åðºíõèé ñýòãýìæ ãàðãàæ íýãòãýí ä¿ãíýõ ÷àäâàð þì. Ãàäààä õýëíèé õè÷ýýëýýð òåêñòèéã èíäóêòèâ îþóí ä¿ãíýëò õèéõ îþóíû ¿éëä ÿðèõûí òóëä òºëºâëºãºº çîõèîæ àøèãëàõ íü èõ òóëãóóðëàí ÿâàãääàã ñýòãýë ç¿éí àðãà áàðèë þì. çîõèìæòîé. Óíøñàí ç¿éëèéíõýý óòãûí òóëãóóð öýãèéã ÿëãàæ 4.Ëîãèê á¿ä¿¿â÷ ãýæ þó âý? Õýðýâ òà óíøñàí ñóðàõûí òóëä ºã¿¿ëæ áàéãàà ç¿éëèéã óòãà ç¿éëèéíõýý óòãûí òóëãóóð öýã¿¿äèéã òîãòîîæ àãóóëãûí õóâüä ñàëãàí á¿ëýãëýæ ÷àääàã áîëñíû ÷àäñàí áîë óã ç¿éëèéí á¿òöèéã òóñãàñàí ëîãèêèéí äàðàà òóõàéí áàãö ºã¿¿ëáýð á¿ðò òîõèðîõ ãàð÷èã òóëãóóð á¿ä¿¿â÷èéã áèé áîëãîëîî ãýñýí ¿ã. òîìú¸îëîí áîäîæ îëîõûã õè÷ýý. Òåðìîìåòðèéí Ëîãèê á¿ä¿¿â÷ (ñõåì) íü óíøñàí, áè÷ñýí ç¿éëýý òóõàé äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éëèéã 4 õýñýã áîëãîîä òîäîðõîé, á¿ðýí ñýðãýýí ñàíàõàä òóëãóóð áîëäîã. äàðààõ ãàð÷èã ñîíãîí ºã÷ áîëîõ þì. (Á¿ä¿¿â÷ 9.05). Äýýð äóðäñàí òåðèîìåòðèéí òóõàé 1. Òåðìîìåòðèéí çîðèóëàëò Á¿ä¿¿â÷ 9 04. 2. Òåðìîìåòðèéí á¿òýö 3. Òåðìîìåòðèéí ãðàäóñûã òýìäýãëýõ 4. Òåðìîìåòðèéã ÿàæ õýðýãëýõ âý? ãýæ ãàð÷èãëàæ áîëíî. Óòãûí õóâüä á¿ð íàðèéâ÷èëñàí áàéäëààð õýñýãëýýä æèæèã ãàð÷èã ÷ ºã÷ áîëíî. Èéì ìàÿãààð äýýðõ òåêñòýýñ çºâõºí “çîðèóëàëò, á¿òýö, ÿàæ õýðýãëýõ” ãýñýí ¿ãí¿¿äèéã óòãûí òóëãóóð öýã áîëãîí ñîíãîæ áîëíî. æèøýýíýýñ ¿çýõýä ëîãèêèéí òóëãóóð á¿ä¿¿â÷ íü 3. Òºëºâëºãºº ÿàæ çîõèîõ âý? Áèä óíøñàí äàðààõ áàéäëààð áàéæ áîëíî. ç¿éëýý óòãûí õóâüä õýñýãëýõ, óòãûí õóâüä ä¿éõ Óòãûí òóëãóóð öýãèéã õýðõýí ñîíãîñíîîñ òóëãóóð ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã ñîíãîí îëîõ àðãûã ¿çëýý. øàëòãààëàí ººðººð ÷ íýðëýæ áîëíî. Æèæèã Èíãýõëýýð øèíý ç¿éëèéã ñîíñîæ, óíøèæ áàéõäàà õýñã¿¿äýä õýñýãëýí õóâààæ áîëíî. Òýãýõäýý ñîíãîí ò¿¿íèéã äàõèí ñýðãýýí ÿðèõûí òóëä òºëºâëºãºº àâñàí ¿ã¿¿ä íü óã ç¿éëèéí àãóóëãà, äýñ äàðààã çîõèîõ áîëîìæòîé áîëëîî. Òºëºâëºãººã îëîí á¿ðýí áàãòààñàí áàéâàë çîõèíî. ÿíçààð çîõèîæ áîëíî. Á¿õ ºã¿¿ëëèéã á¿õýëä íü òîãòîîñíîîñ çºâõºí 1. Ãàð÷èã ºãºõ. ªã¿¿ëëèéã óòãûí õóâüä õýä õýäýí ëîãèêèéí á¿ä¿¿â÷èéã îé óõààíäàà òîãòîîõ íü õýñýãò õóâààãààä ºìíº ¿çñýíèé àäèëààð õýñýã òóñ àìàðõàí áàéäàã. Õýðâýý òà õè÷ýýë õàðèóëàõ, ÿðèà á¿ðò òýäãýýðèéí àãóóëãûã òóñãàæ ÷àäàõóéö ãàð÷èã ëåêö óíøèõ ¿åäýý ëîãèê á¿ä¿¿â÷ äýýð òóëãóóðëàâàë áîäîæ îëíî. Òºëºâëºñºí õýñýã á¿ðèéí òîìü¸îëîë ñóðàõ áè÷èãò áè÷ñýí øèã òîäîðõîé, á¿ðýí ÿðüæ íü òóëãóóð öýã¿¿äèéã îðëîæ ÷àäàõ ¸ñòîé. ÷àääàãã¿é þìàà ãýõýä òåðìîìåòðèéí òóõàé ãîë 2.Á¿ä¿¿â÷ýýð ä¿ðñëýõ. Óíøñàí ºã¿¿ëýëèéã äàõèí ç¿éëèéã åðºíõèéä íü ººðèéí ¿ãýýð ÿðüæ ÷àäíà. ñýðãýýí áîäîæ, ÿðèõûí òóëä ò¿¿íèé àãóóëãûã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà æèæèã îéëãîëò, ñýòãýìæèéí ãàð÷ãèéã ÿðèõ äýñ äàðààëëûí äàãóó ñóì çààæ á¿ä¿¿â÷ áàéäëààð ä¿ðñëýí áè÷íý. (Á¿ä¿¿â÷ 9.04) Õýðýâ òåêñòèéã ÿðèõ òºëºâëºãººã øóóä çîõèîõîä ÎÞÓÒÀÍ 2009 67
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ óõààíäàà ëîãèêèéí á¿ä¿¿â÷ þì óó, õàðèóëàõ, ñýðãýýí ÿðèõ á¿ðýí òºëºâëºãººã çîõèîæ áàé. Õýðâýý òà îé óõààíäàà èéì òóëãóóð á¿ä¿¿â÷èéã áèé áîëãîõã¿é áîë ºã¿¿ëëèéã á¿ðýí õýìæýýãýýð ÿðüæ ÷àäñàí ÷ àëü íýã á¿ëýã õýñãèéã òýð ÷èãýýð íü îðõèõ ÿâäàë áàéäàã. Á¿ä¿¿â÷èéã ëîãèê äýñ äàðààëàëòàé àâàõûí ó÷èð ¿¿íä áàéãàà þì. ßðèõààð áýëòãýñýí ç¿éëýýñ á¿ðýí íýã ñýäýâ, õýñãèéã òîõèîëäëîîð ìàðòàæ îðõèâîë öààøèä þó ÿðèõ áèëýý? ãýäãýý ñýðãýýí ñàíàæ, ÿðèàã öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëäîã. Èéìä ªìíºõ çóðãààñ õàðæ òîãòîîñîí ä¿ðñèéã ýíý çóðàã äýñ äàðààòàé çºâ çîõèîñîí ëîãèêèéí á¿ä¿¿â÷ äîòðîîñ îëæ ººðèéí îéãîî øàëãà. íü õàðèóëæ áàéãàà õè÷ýýëýý çºâ ÿðüæ áàéãàà Óòãà÷ëàí òîãòîîõ àðãà áàðèëûã ýçýìøñýí õ¿í ýñýõäýý ººðºº õÿíàëò òàâèõàä ÷ òóñ äºõºì áîëäîã. áîë óíøèõ, îéëãîõ, òîãòîîõ ¿éë¿¿äèéã íýãýí Ëîãèêèéí èéì òóëãóóð á¿ä¿¿â÷èéã ººðñ人 çýðýã õèéäýã. Óíøèõ ÿâöäàà òåêñòèéí àãóóëãûã çîõèîæ ÷àääàã áîëîõîä á¿ð ýõíèé êóðñýýñ øóóä çàäëàí ÿëãàëæ, óòãûí íýã õýñýã õààíà ñóðàëöàõ õýðýãòýé. äóóñàæ, õààíà ýõýëæ áàéãààã àíõààð÷, ò¿¿íèé Ëîãèê á¿ä¿¿â÷ çîõèîõûí òóëä íý㠺㿿ëëèéã õýä óòãûí òóëãóóð öýãèéã (¿ã, ºã¿¿ëáýð) ÿëãàæ, áîäîë äàõèí óíøèæ, óòãûã íü õýä äàõèí ººðòºº ÿðüæ ¿ç. ñàíààíäàà òýäãýýðèéã õîîðîíä íü æèøèæ, Óíøèæ áàéãàà ç¿éëýý õàìõèàä ÿðüæ, õýð çýðýã ëîãèêèéí á¿ä¿¿â÷èéã øóóä çîõèîæ ÷àääàã. Îþóí á¿ðýí ÿðüæ áàéãààä áàéí áàéí äýâòðýý ñºõºæ óõààíû èéì èäýâõòýé ¿éëäëèéí òóñëàìæòàéãààð õÿíàõ çàìààð äàñãàë õèé. Öààøèä òîì õýìæýýíèé ºã¿¿ëëèéã óíøèõ ÿâöäàà áîäîæ ñýòãýí, óíøñàí ºã¿¿ëëèéã óíøèæ, òýäãýýðò ºìíº ¿çñýí äàãóó óòãûí ç¿éëèéã îéëãîæ íýãýí çýðýã òîãòîîõ íü ìåõàíèê õóâüä õýñýãëýë õèéæ, õýñýãëýë á¿ðò òóëãóóðûí öýã (öýýæëýõ) òîãòîîëòîîñ 20 äàõèí äàâóó áàéäãèéã áîëîõ áîäîìæ, ñýòãýìæèéã áîäîæ îëîõ, îþóí ñýòãýë ç¿é÷èä òîãòîîñîí áàéäàã. Îé òîãòîîëò ñàéæðóóëàõ 7 àðãà 1. Öýýæëýõ ãýæ áóé ç¿éëèéíõýý àãóóëãûã óðüäààð áóé ç¿éëäýý ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé ºí㺠ñàéòàð îéëãîâîë öýýæëýõýä àìàð áàéíà. àÿñ îðóóëáàë èë¿¿ ñàéí òîãòîîíî. Ñýòãýëèéí ¯¿íèé òóëä ìàòåðèàëûí ãîë áà ãîë áóñ ýåðýã õºäºë㺺íèé àÿñòàé ç¿éëèéã öýýæëýõýä õýñãèéã îëæ óòãûí õóâüä àíãèëàõ õýðýãòýé. æèðèéí ç¿éëèéã öýýæëýõýýñ õÿëáàð áàéíà. Óíøñàí ç¿éëèéíõýý àãóóëãûã òàéëáàðëàõ, Õàðèí ñºðºã ºí㺠àÿñòàé ç¿éëèéã öýýæëýõýä òºëºâëºãºº çîõèîõ, òóëãóóð ¿ã, äîõèîëëûã æèðèéí ç¿éëýýñ õÿëáàð áóñ áàéõ æèøýýòýé. öýýæëýí áè÷âýðèéã ººðèéí ¿ãýýð èëýðõèéëýõ Ãýõäýý õýò èõ ñýòãýë äîãäîëáîë àëèâàà ç¿éëèéã çýðýã äàñãàë õèéâýë ñàéí. Ýõëýýä îéëãîæ öýýæëýõýä ñàäààòàé. Ìýäýýëæ áóé ç¿éëèéã óõààðàõûí òóëä ààæèì óäààí, äàðàà íü àðàé øèìòýí ñîíèðõâîë àìàðõàí òîãòîîæ, ýðãýýä õóðäàí õýëáýðýýð öýýæèëáýë ç¿ãýýð. Èõ òîì ñàíàõäàà ÷ õóðäàí áàéíà. õýìæýýíèé ñýäâèéã òîäîðõîé øèíæ òýìäãýýð 3. Îé òîãòîîëò íü õ¿íèé áóñàä ÷àäàâõóóäûí íýãýí íü æèæèã á¿ëýã áîëãîí öýýæèëáýë õÿëáàð. àäèë äàñãàë ñóðãóóëèëòûí ¿ð ä¿íä õºãæäºã. Íýã ñýäýâ÷èëñýí óòãà á¿õèé õýñýã àìàðõàí Òîãòîîõ öýýæëýõ äàñãàë õèéõäýý öýýæèëæ öýýæëýãääýã. Àëèâàà ç¿éëèéã öýýæëýõ ÿâöäàà áóé ìàòåðèàëàà áîäèò ¿éë àæèëëàãààòàéãàà ñèñòåì÷ëýõ íü çºâ. ßëàíãóÿà àäèë áà ÿëãààòàé óÿëäóóëáàë ñàéí òîãòîîõ áîëíî. òàëûã îëæ òàíèõ ÷àäâàð îíöãîé õýðýãòýé. Öýýæèëæ áóé ç¿éëýý àæèë ¿éëñäýý àëü áîëîõ 2. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, ìýäðýìæ çýðýã íü þì ºðãºí àøèãëàõóéö ÿíç á¿ðèéí äàñãàë õèéõ, öýýæëýõ òîãòîîõîä ÷óõàë íºëººòýé. Öýýæèëæ 68 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ æèøýý íü áîäîõ õýðýãòýé. îéðòóóëàõ íü ÷óõàë. 15-20 ìèíóòûí äàðàà äàõèí äàâòñàí ç¿éë ìàðòàãääàãã¿é. Õàðèí 4. Àëèâààã öýýæëýõäýý îé òîãòîîëòûí òºðºë ãóðàâ äàõü äàâòàëòûã 8-9 öàãèéí äàðàà, ç¿éëèéã õýäèé÷èíýý ºðãºí àøèãëàíà äºðºâ äýõèéã 24 öàãèéí äàðàà õèéâýë çîõèíî. òºäèé÷èíýý ÿãøòàë ñàéí öýýæèëæ, ýðãýí ªºðººð õýëáýë äàâòàëòûí õîîðîíäûí çàé ñàíàõ áîëîìæòîé. Èéìä îé òîãòîîëòûí öààøäàà óðòñàæ áàéíà. Äàâòàëòûí ¿åä õýò á¿õ òºðëèéã äàñãàë ñóðãóóëèëòàà𠺺ðòºº ÿäàð÷ áîëîõã¿é, îéð îéðõîí çàâñàðëàæ áàéõ õýâø¿¿ëýõ õýðýãòýé. Õ¿í îþóíû ÿìàð÷ àæëûí õýðýãòýé. Îðîé óíòàõûí ºìíº, ìºí ºã뺺 ýðò ¿åä õèéæ áóé ç¿éëýý ò¿ð ñîëèõ çàìààð àìàð÷ òîëãîé ñýðãýã áàéõ ¿åä äàâòâàë àøèãòàé. Àëèâàà áîëäîã. Ýíý çàð÷èì îé òîãòîîëòîíä ÷ áàñ ìýäýýëëèéí ýõëýõ òºãñãºë ñàéí öýýæëýãääýã. ñàéí íºëººëíº. Èéìä õýò ÿäðàõã¿éí òóëä îé Õàðèí ãîë õýñãèéã öýýæëýõýä èë¿¿ èõ õóãàöàà òîãòîîëòûí òºðë¿¿äèéã ýýëæëýí õýðýãëýæ çàðöóóëäàã. Èéìä öýýæëýõ ¸ñòîé ç¿éëèéíõýý ñóðàõ íü ÷óõàë. ãîë õýñýãò áàéãàà ìýäýýëëèéã ýõýíä íü, ýñâýë 5. Îé òîãòîîëòûã ñàéæðóóëàõ áàñ íýã ¿íäñýí òºãñãºëä íü áàéõààð ¿íäñýí äàâòàëòûã ñýëãýõ íºõöºë áîë äàâòëàãà þì. Äàâòàëòûã ÿàæ ñàéí íü ç¿éòýé. çîõèîí áàéãóóëàõûã ìýäýõ íü ÷óõàë. Àíõíû äàâòàïò áîëîí ýðãýí ñàíàõ äàâòàìæèéã Íîìûí ñàíä õýðõýí íîì óíøèõ âý? íîìûí êàòàëîãèòîé òàíèëöñàí, ò¿¿íèéã õýðõýí õóðäàí õóãàöààíä àøèãëàõ àðãà áàðèëûã ìýäñýí Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè ò¿ðãýí õóðäàöòàé õºãæèæ, áàéõ ¸ñòîé. Íîìûí êàòàëîãè ãýäýã áîë íîìûí õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýëýë àâàõ õýðýãöýý óëàì ºñºæ íýð, çîõèîã÷, õýâëýãäñýí îí, íîìûí èíäåêñ, áàéãàà ºíºº ¿åä íîìûí ñàíä ñóóõ, íîì óíøèõ, øèôð çýðýã ìýäýýëëèéã áàãòààñàí òàíèëöóóëãûí ëàâëàõ ìàòåðèàë àøèãëàõ õýðýãöýý áàéñààð æàãñààëò þì. Êàòàëîã íü ¿ñýã äàðààëëûí, øèíæëýõ áàéíà. Òºâëºðñºí íîìûí ñàí, óíøëàãûí çààë, óõààíû ñàëáàðàð òºðºëæñºí àíãèëëûí ãýæ ¿íäñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé íîìûí ñàí, øºíèéí 24 õî¸ð õýëáýðýýð òóõàéí íîìûí ñàíä áàéãàà á¿õ öàãèéí íîìûí ñàí, ÿðüäàã íîìûí ñàí, èíòåðíåò íîìûã áàãòààñàí áàéäàã. Êàðò õýëáýðýýð áàéõààñ ãàäíà ñ¿¿ëèéí ¿åä êîìïüþòåðýýñ øóóä õàðæ ñîíãîëò õèéæ áîëîõ êàòàëîãèòîé áîëñîí áàéíà. Êàòàëîãè íü èõýâ÷ëýí íîìûí ñàí, óíøëàãûí çààëûí ¿¿äýíä áàéðëàäàã. Íîìûí ñàíä îðîõäîî. ¯¿äýíä ãàäóóð õóâöàñ, ìàëãàéãàà ºëã¿¿ëíý. Íîìûí ñàí, òîìîîõîí óíøëàãûí çààëàíä îðîõäîî òîì ö¿íõ, íîì, ñóðàõ áè÷èã, ôîòî àïïàðàò àâ÷ îðîõûã çºâøººðäºãã¿é ãýýä ìýäýýëëèéí ñàí îëîí áîëæýý. Îþóòàí òóë ºëã¿¿ðò ¿ëäýýõèéã çºâëºå. Õ¿íñíèé ç¿éë àâ÷ áèå äààñàí äààëãàâðûí àæëàà õèéæ ã¿éöýòãýõ, îðîõûã çºâøººðäºãã¿é. Óäààí öàãààð ñóóõ òóë õè÷ýýëýýð àâñàí îíîëûí ìýäëýãýý áàÿæóóëàõ, áèåý áýëäýæ, õîîë öàéãàà óóñàí áàéíà. Ìýäýýæ áàòàòãàõ çîðèëãîîð íîìûí ñàí, óíøëàãûí òýìäýãëýë õèéõ äýâòýð, öààñ, ¿çýã àâ÷ îðíî. çààëàíä èðäýã. Íîìûí ñàíä ÿàæ íîì óíøèõ âý? Íîóòá¿¿ê àâ÷ îðîõûã çºâøººðäºã. Þóíû óðä óíøèã÷èéí êàðò íýýëãý. Öýýæ çóðàã, Êàòàëîãèòîé òàíèëöàõ. Óíøèõ íîìûíõîî èðãýíèé áîëîí îþóòíû ¿íýìëýõýý áýëòãýí íýð, çîõèîã÷, õýâëýãäñýí îí çýðãèéã ìýääýã àâàà÷èæ á¿ðòã¿¿ëýí óíøèã÷èéí êàðòàà àâíà. áàéõ ¸ñòîé. Ýíý òîõèîëäîëä êàòàëîãîîñ óíøèæ Óíøèã÷èéí êàðò áîë íîìûí ñàíä äóðòàé ¿åäýý òàíèëöààä ººðèéí çàõèàëàõ íîì áàéãàà ýñýõèéã íýâòðýõ, íîì ñóðàõ áè÷èã çàõèàëàõ, óíøèõ ýðõ ìýäíý. Çàõèàëàõ íîìûí íýð, øèôð çýðãèéã þì. Íîìûí ñàíä èðýõ á¿ðäýý ò¿¿íèéã áèåäýý àâ÷ ººðòºº òýìäýãëýæ àâíà. Ýëåêòðîí êàòàëîãîîñ ÿâàõ ¿¿ðýãòýé. ò¿ðãýí øóóðõàé õàðààä çàõèàëãà ºã÷ áîëíî. Åð íü îþóòàí õ¿íä óíøèõ íîìûí íýð áè÷äýã òóñãàéëàí Íîìûí êàòàëîã ãýæ þó âý? Óíøèõ, ñóäëàõ, ãàðãàñàí òýìäýãëýëèéí äýâòýðòýé, ò¿¿íäýý ÿìàð ëàâëàæ õàðàõ íîì, ñóðàõ áè÷ãýý çàõèàëàõûí ºìíº ÎÞÓÒÀÍ 2009 69
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íîìûã íóõàöòàé òýìäýãëýë õºòºëæ óíøèõ, ÿìàð ìýäýýëýë äîòðîõ ñýòãýìæ¿¿äýýñ ãîë ç¿éë¿¿äèéã íîìûã ã¿éëãýæ óíøèõûã áè÷äýã áàéâàë ñàéí. íü ãîë áóñààñ ÿëãàæ õóðäàí õóãàöààíä îþóí ä¿ãíýëò ãàðãàæ òîãòîîõ á¿òýýë÷ õºäºëìºð þì. Ñîíñîõ ÷àäâàð Íîì õýðõýí çàõèàëàõ âý? Çàõèàëãûí áîëîí ãýäýã áîë îþóí óõààíû íýã ¿éëäëèéí öîãö áºãººä õÿíàëòûí õóóäàñ àâíà. Õÿíàëòûí õóóäñàí äýýð áóñäûí ÿðüæ áàéãàà ìýäýýëëèéí óòãà àãóóëãàä ººðèéí íýð, óíøèã÷èéí êàðòûí äóãààðàà áè÷èæ àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýí áàðüæ, ò¿¿íèé àãóóëãàä ä¿í áºãëºíº. Àâàõ íîìûí êàðòíû óðä òàëä áè÷ñýí øèíæèëãýý õèéæ, õàðèóëàõ, àñóóëò àñóóõàä áýëýí íîìûí øèôð, íýð, çîõèîã÷èéã çàõèàëãûí õóóäñàí áàéõ, àãóóëãûã á¿ðýí õýìæýýãýýð áè÷èæ òýìäýãëýõýä äýýð çîõèõ æóðìûí äàãóó áè÷èæ áºãëºíº. Íîìûí áýëýí áàéõ, ÿðèëöàã÷èä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàõ, çàõèàëãàà ñàí÷èä ºãººä õ¿ëýýíý. ººðèéí ñýòãýëèéí òýñâýð òýâ÷ýýð ãàðãàí ñîíñîõ Íîìûí ñàí, óíøëàãûí çààëàíä. Çàõèàëñàí ãýýä îëîí ç¿éë ÷àäâàð, äàäëààñ á¿ðýëääýã þì. íîìîî àâààä óíøèæ òýìäýãëýæ áè÷èæ áàéõäàà Ñîíñîõ ÷àäâàðûã õ¿¿õýä á¿ð íÿëõ áàë÷ðààñ ýõëýí íîì äýýð çóðæ ýðýý÷èõ, õóóäñûã óðàõ ãýìòýýõã¿é ººðòºº òºëºâø¿¿ëäýã. Ýíý ÷àäâàð äóòóó áîë ìýäëýã ãàìòàé õýðýãëýõèéã õè÷ýý. Óíøëàãûí çààë, ýçýìøèõ, ñóðàëöàõ ¿éëèéí ¿ð ºãººæ ìóó áàéäàã. íîìûí ñàíä õîîðîíäîî ÿðèõ, ÷àíãààð óíøèõûã Èéìä ñîíñîõ ÷àäâàð áîë îþóíëàã õ¿í á¿ðèéí õîðèãëîäîã. Òýãýýä ÷ ýíý çàí áàéäàë îþóíëàã, çàéëøã¿é ýçýìøâýë çîõèõ ÷óõàë ÷àäâàð þì. ñî¸ëòîé õ¿íä áàéõ ¸ñã¿é á¿ä¿¿ëýã áàéäàë ãýæ ªã¿¿ëýìæèéí ãîë ñàíàà, óòãûã áàãø îíöãîéëîí îéëãîõ õýðýãòýé. ÷àíãààð,ýñâýë çîãñîîëò, ºðãºëòòýé äàâòàí õýëäýã. Òýðõ¿¿ òºâëºðºë íü òàíû ñóðàõ ¿éëèéí ãîë Ëåêöèéã õýðõýí ñîíñîæ ÿàæ áè÷èõ âý? ãîë ñàíàà, ä¿ãíýëò¿¿äýýñ îéëãîñíîî àëü áîëîõ Áè÷èõ, àëäààã¿é ò¿ðãýí áè÷èõ, óõààð÷ áè÷èõ ººðèéí ¿ãýýð á¿ä¿¿â÷, òîâ÷ òýìäýãëýë, æèøýý ÷àäâàðûã ýçýìøèõ íü àìæèëòòàé ñóðàõ íºõöëèéí íýã ìºí. Áè÷èõ ¿éëèéí òºâøèí íü óíøèõ ÷àäâàðûã õýð ýçýìøñýíýýñ øàëòãààëíà. Áàñ õóðäàí ãàðãàöòàé áè÷èõ ÷àäâàð øààðäàíà. 4-5-ð àíãèéí ñóðàã÷ 5-6 ìèíóòàíä 40-50, 10-ð àíãèéí ñóðàã÷ 120-150 ¿ãòýé òýìäýãëýë õèéäýã áàéâàë çîõèíî. Ëåêöýíä ñóóæ, ñîíñîæ èäýâõòýé á¿òýýë÷ýýð áè÷èæ òýìäýãëýíý ãýäýã áîë 1. Ëåêöýíä ÿàæ áýëòãýõ âý? Ëåêöèéí àãóóëãûã á¿òýýë÷ýýð îéëãîõ ÷àäâàð íü ëåêöèéã çºâõºí ÿàæ ñîíñîõîîñ õàìààðàõã¿é, õàðèí áýëòãýëýýñ, òóõàéëáàë ëåêöýíä èðýõäýý îþóíû õýð íººöòýé, ñýòãýõ¿éí ÿìàð áýëòãýëòýé èðñýíýýñ èõýýõýí áàðèìòûí õàìò òýìäýãëýí àâàõ íü àøèãòàé. Ýíý õàìààðíà. Ñýòãýõ¿éí ¿éëäë¿¿äèéã ýçýìøýýã¿é, ¿åèéí àíõààðëûí àøèãò ¿éëèéí êîýôôèöèåíòèéã õóðäàí áè÷èõ äàäàë ìóóòàé, áýëòãýëã¿é èðñýí äýýøë¿¿ëæ, ìýäëýãèéí ãàéõàìøèãò åðòºíöºä á¿ðýí îþóòíóóäàä áàãøòàé ÿðèëöàõ àñóóõ õýðýãöýý, íýâòðýí îðîõ áîëîìæèéã îëãîíî. Ǻâ öýãöòýé ëåêöèéí ó÷èð óòãûã îëîõîä èäýâõòýé îðîëöîõ îéëãîæ áè÷ñýí ëåêöèéí ìýäëýã áîë îþóòàí õ¿íèé ñîíèðõîë áàãà òºðäºã. Ëåêöýíä îðîõûí äàðààõ öààøèä ýçýìøèõ äýýä áîëîâñðîëûí ñàí þì. áýëòãýëèéã õàíãàñàí áàéõ. ¯¿íä: Àíõààðàëòàé ñóóæ, ñîíñîí òýìäýãëýë õèéõèéí 1.îðîõ ëåêöèéí àãóóëãûã ìýäýæ, ýíý òàëààð òóëä ñîíèðõîë, îþóíû õ¿÷ ÷àäàë, çîðèã ñóðàõ áè÷ãýýñ óíøñàí áàéõ, òýâ÷ýýð õýðýãòýé. Ëåêö áè÷èõ ÷àäâàð ãýäýã áîë 2.ëåêöèéí ºìíº îðñîí ñýäâèéí òàëààð áóñäààñ ìýäýýëëèéí ãîë ç¿éëèéã õóðäàí ÿëãàæ, òîâ÷ ìýäýæ îéëãîëòîé áîëñîí áàéõ òîìú¸îëæ îéëãîìæòîé òîäîðõîé áè÷èõ ÷àäâàð 3.õè÷ýýëèéí áýëòãýëýý õàíãàñàí áàéõ ÿâäàë þì. þì. Ëåêöèéí ¿åä áàãøèéí òàéëàðûã òàñàëäóóëàõ, äàõèàä õýëýõèéã øààðäàõ íü çîõèñã¿é þì. Ñîíñîõ, 2.Ëåêöèéã ÿàæ ñîíñîõ âý? Ëåêö íü áàãø, áè÷èõ ÷àäâàð ìóóòàé îþóòàí áàãøèéã “æààõàí îþóòàí õî¸óëàà íýãýí çýðýã õàìòûí õ¿÷èí óäààí ÿðèà÷” ãýæ øààðääàã. Àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ, ÷àðìàéëò òàâüæ áàéæ îðîëöîõûã øààðääàã ñîíñîõ, îþóí óõààíäàà öýãöëýõ, ýðýìáýëýõ, äýñ á¿òýýë÷ ¿éë ÿâö þì. Ëåêö ñîíñîõ ãýäýã íü äàðààíä îðóóëàõ, áè÷èõ, ¿¿íä ººðèé㺺 õàíäóóëàõ, áàãøèéí òàéëáàðëàæ áàéãàà ç¿éëä á¿õ àíõààðëàà ººðèé㺺 õÿíàõ æîëîîäîõ ãýäýã áîë ýõíýýñýý ýöñýý òºâëºð¿¿ëýí ñîíñîõ, ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâ÷ îéëãîõ, 70 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ õ¿ðòýë çîðèãèéí õ¿÷, ÷àðìàéëò, óéãàã¿é òýâ÷ýýðèéã òàéëáàð, òîäîòãîë íýìæ áè÷èõèéí òóëä õàæóó îþóòíààñ øààðääàã. Ñîíñîæ ñóðàõ ãýäýã òýñâýð òàëä íü çàé ¿ëäýýæ áè÷äýã ÿâäàë ÷ áèé. òýâ÷ýýð, áàñ õ¿ì¿¿æëèéí õýìæ¿¿ð. “ªºðèé㺺 4 Ëåêöèéí äàðàà ÿàõ âý? Àëèâàà ëåêöèéí õ¿íäë¿¿ëüå ãýâýë áóñäûã ýõëýýä õ¿íäýòãý” ãýñýí õè÷ýýëä ìýäëýãýý ã¿íçãèéð¿¿ëõèéí òóëä ñóóæ, ¿ã áàéäàã. Èéìä ëåêöèéí õè÷ýýë áîë õóâü õ¿íèé äàõèí óíøèõûí òóëä áè÷èæ òýìäýãëýäýã. Ìàíàé õºãæèë, òºëºâøèë, õ¿ì¿¿æëèéí òîëü áîëæ áàéäàã èõýíõ îþóòíû àíõààðâàë çîõèõ ç¿éë áîë áè÷ñýí à÷ õîëáîãäîëòîé.¯¿íýýñ ¿çýõýä ëåêöýíä ñóóæ, òýìäýãëýëýý òýð ºäºðòºº çààâàë ýðãýí õàðæ ñîíñîæ, áè÷èõ ¿éë íü îþóí óõààíû ºíäºð èäýâõè, ”ñàëõè îðóóëæ áàéõ” ÿâäàë þì.¯¿íèéã ìàðòâàë ýð÷ìèéã øààðäñàí, ºìíº øàòíû ñóðãóóëüä ñóð÷ ¿çñýí ñîíññîí ç¿éë ìààíü õóðäàí ìàðòàãäàæ, áàéõäàà ñóðàõ àðãà áàðèëûí ñóóðü äýâñãýðèéã ìýäëýãèéí, ñóðëàãûí,îþóíû õîöðîãäîë ¿¿ñäýã. ýçýìøñýí áàéõûã øààðääàã íèëýýä ÷èìõë¿¿ð îþóí Äàðàà íü 3-4 ºäðèéí äàðàà äàõèí íýã ã¿éëãýí óõààíû àæèë áàéõ íü. Íýã ¿ãýýð õýëáýë ¿¿íèéã õàðæ óíøààä òîäðóóëàëò õèéæ ãîë ç¿éëèéã îéëãîîã¿é, îþóí óõààí ìóóòàé, ëåêöýíä ñóóæ áè÷èæ ºíãèéí ¿çãýýð çóðæ òýìäýãëýâýë õ¿íèé îé òîéíä òýìäýãëýõ ÷àäâàð ýçýìøýýã¿é õ¿í áîë èõ, äýýä ñàéí õàäãàëàãäàí ¿ëäýæ ìýäëýãèéí ¿íäýñòýé, ñóðãóóëüä ñóðíà ãýæ áóñäûã äóóðèàæ õººðöºã뺺ä ã¿í áàò ýçýìøèõýä ãàéõàëòàé ¿ð ä¿í ãàðäàã ãýæ õýðýãã¿é þì. ñýòãýë ç¿é÷èä çºâëºäºã. Áàãøèéí ÿðüñàí ç¿éëèéí 3.Ëåêöèéã ÿàæ áè÷èæ òýìäýãëýõ âý? õýðýãòýé ãýñýí ç¿éëèéã äàõèí äàâòàí ñàíàæ áàéõ, Ëåêöèéí òýìäýãëýëèéã äýëãýðýíã¿é, ÷ºëººòýé, íºõºäòýéãýý ÿðèëöàõ íü äýýä çýðãèéí ¿ð àøèãòàé õîñîëñîí ãýñýí 3 õýëáýðýýð áè÷äýã. Áàãøèéí ãýäãèéã ñýòãýë ç¿é÷èä ÷óõàë÷èëäàã. Öàã ãàðâàë àìíààñ ãàðñàí ¿ã, ºã¿¿ëáýð á¿ðèéã îðõèëã¿é áè÷ñýí ëåêöýý òýð ºäºðò íü äàõèàä çààâàë óíø, áè÷èõ íü äýëãýðýíã¿é õýëáýð áºãººä ýíý íü õîëáîãäîõ ñóðàõ áè÷èã, ýõ çîõèîëîîñ áàÿæóóëæ áàãøèéí ÿðüæ áóé ç¿éëèéí óòãà ó÷ðûã ñýòãýí õàð. Ëåêöýýð ¿çñýí ç¿éëòýé õîëáîãäñîí äàñãàë, áîäîæ ä¿ãíýæ îéëãîõ òîãòîîõ áîëîìæ îëãîäîãã¿é äààëãàâðûã çààâàë ººðºº áèå÷ëýí õèéæ áàòàòãà. ¿ð ä¿í ìóóòàé õýëáýð þì. Èéíõ¿¿ îíîë, äàäëàãûã õîñëóóëàí óéãàã¿é, æèãä, òîãòìîë àæèëëàæ ÷àäâàë òàíû çàðöóóëñàí öàã, Õàðèí áàãøèéí ÿðüñíûã õ¿ëýýí àâ÷ îéëãîîä õºäºëìºðèéí ÷èíü ¿ð ä¿í ãàð÷ ñàéí áè÷ñýí ñýòãýõ¿éäýý ýìõýëæ, ä¿ãíýí áîäîîä ººðèéí ¿ãýýð ëåêöèéí òýìäýãëýë íü ìýðãýæèë ýçýìøèõýä ãîë ãîë ñàíààã äýëãýðýíã¿é òºëºâëºãºº, á¿ä¿¿â÷- ìýäýýëëèéí ¿íýò “ñýëáýã” áîëíî. êîíñïåêò õýëáýðýýð òýìäýãëýäýã õýëáýð íü ÷ºëººò õýëáýð þì. Ëåêö ñîíñîõûí òóëä áîäîæ óõààð÷ ÷àääàã áàéõûã øààðääàã. Ýíý õýëáýð íü á¿òýýë÷ Øàëãàëòàíä ÿàæ áýëòãýõ âý? ñýòãýëãýýíèé ýõíèé àëõàì ìºí. Øàëãàëòàíä áýëòãýíý ãýäýã áàñ ººðèéí ãýñýí Ëåêöèéí òýìäýãëýëèéã øàëãàëò ºãºõèéí òóëä íàðèéí òåõíîëîãèòîé. Øàëãàëòàíä áýëòãýíý ãýäýã áèø ìýäëýã áîëîâñðîë ýçýìøèõèéí òóëä õèéäýã. áîë õýðýã äýýðýý óëèðàë, ñåìåñòðèéí òóðøèä Èéì ëåêöèéã ýõíýýñ íü ººðòºº õýðýã áîëîõîîð õèéõ ¸ñòîé àæèë. á¿òýýë÷ýýð òýìäýãëýæ ÷àäâàë õîé÷äîî õýðýã 1.- Æèíõýíý îþóòàí áîë ëåêö, ñåìèíàðûí õè÷ýýë áîëíî. Ëåêöèéã òýìäýãëýæ àâàõ àðãà òåõíèêèéã áîëãîíä èðýõäýý òýð õè÷ýýëèéã çààâàë õàðñàí, ýçýìøèõ, ººðèéí ºâºðìºö àðãà áàðèëòàé áîëîõ, îéëãîîã¿é çàðèì á¿ëýã ñýäâýýð íºõºäòýéãýý ¿ã òîâ÷ëîõ, òàíèõ òýìäýã õýðýãëýõ, çóðàã á¿ä¿¿â÷, ÿðèëöñàí áàéäàã þì. ãîë ñàíààã ºí㺺ð ÿëãàõ, ñ¿¿ëä íü áàÿæóóëæ áè÷èõ 2. Õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé õ¿í áîë óëèðëûí çàâñàð õèéõ çàé ¿ëäýýõ, îéëãîìæã¿é ç¿éëèéí òóðøèä õè÷ýýëäýý ÿàæ áýëòãýõ, þóã íü ò¿ëõ¿¿ óíøèõ, îéðîëöîî àñóóëòûí òýìäýã òàâèàä ëåêöèéí õè÷ýýëòýé õîëáîãäóóëàí èëòãýë áýëòãýõ. Ýññå áè÷èõ, äàðààãààð àñóóëòûí òýìäýã òàâèàä ëåêöèéí áèå äààñàí á¿òýýë÷ àæèë þó õèéõ òàëààð òºëºâëºñºí äàðààãààð áàãøààñ àñóóõ çýðýã àðãà áàðèëûã áàéäàã. ×è òºëºâëºñºí ¿¿? ýçýìøèõ íü ÷óõàë. Åð íü áàãøààñ àñóóëò àñóóæ 2. Øàëãàëòàíä áýëòãýõ ñýäâýýð þóã íü ìýäýæ áàéãàà íü ìýäýõã¿éí øèíæ áèø, õàðèí ìýäëýãòýé áàéãààã öýâýð öààñíû ç¿¿í òàëä ñýäâýýð ýñâýë ñóðàã÷èä ë àñóóæ ëàâëàäàã. Òýìäýãëýëèéã öýâýð òºëºâëºãºº õýëáýðýýð áè÷. Öààñíû áàðóóí òàëä íÿìáàé, ãàðãàöòàé, áàñ õóðäàí øàëìàã áè÷èæ äóòóó ñàíàñàí ç¿éëýý, êîíñóëüòàöèéí ¿åä áàãøààñ ñóðàõ õýðýãòýé. Çàðèì îþóòàí ¿ãèéã õóðäàí àñóóõ àñóóëòûã áè÷. áè÷èõèéí òóëä òîâ÷èëæ áè÷èõ ººðèéí ãýñýí òýìäýãëýãýý, òîâ÷ëîõ àðãàòàé áîëñîí áàéäàã. 3.Òºëºâëºãººãºº áàðèìòàëæ ñýäâèéí äàãóó Äàðàà íü óíøèæ á¿òýýë÷ýýð õàíäàæ áàÿæóóëàõ, íîì óíø. Óíøèõ õè÷ýýëèéí àãóóëãûã ã¿í áàò ÎÞÓÒÀÍ 2009 71
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ñàíà. Ýíý áîë äýíä¿¿ õºíãºí ãýíýí õ¿íèé áîäîë. 15. Õè÷ýýëèéí ñ¿¿ëèéí äîëîî õîíîãò áîëæ ºãâºë õàìò áàéõûã õ¿ñäýã, ÷àìàéã àç æàðãàëòàé, áàÿð õººðòýé áîëãîäîã õ¿ì¿¿ñòýé õàìò ºíãºðººõèéã õè÷ýý. Ãýõäýý õàìààã¿é öýíãýæ íàðãèàä áàé ãýñýí ¿ã áèø. Ó÷èð íü õýò áàÿð õººð, õ¿íèé ºíäºð èäýâõè íü àíõààðëûí òºâëºðºëòèéã àëäàãäóóëäàã. 16. Øàëãàëòûí òóõàéä ò¿ãø¿¿ð òºð¿¿ëýõ ÿðèàíä îðîëöîõã¿é áàéõûã õè÷ýý. òîãòîîõîä ëîãèê á¿ä¿¿â÷, òºëºâëºãºº õèéõ àðãà èõ 17. Øàëãàëòàíä áýëòãýæ áàéõ ¿åäýý îþóíû õýò ¿ð ä¿íòýéã ñàíà. Ñýðãýýí ñàíàõ àðãà òóí àøèãòàé. à÷ààëàëä îðæ åðººñºº áîëîõã¿é. Øºíº îðîé Á¿ëýã, ñýäýâ á¿ðèéã äàõèí äàõèí óíøèæ, äýâòýðò áîëòîë ñóóæ óíøèõ õè÷ýýë äàâòñàíû ¿ð ä¿í ãýæ áè÷ñýíýý íîìòîé õàðüöóóëàõ ìýòýýð ¿ð àøèãã¿é åðººñºº ãàðàõã¿é. Øàëãàëòàíä áýëòãýæ áàéõ ¿åä öàãàà á¿¿ ãàðçàä. Øààðäëàãà ãàðâàë õî¸óëàà ñóóæ ºòãºí öàé, êîôå çýðýã õýòýðõèé ñýðãýã áîëãîõ õàðèëöàí àñóóæ, çºâëºëä. óíäàà óóõã¿é áàéõûã õè÷ýý. 4.Òºâºãòýé ñýäýâò õàðèóëòûã áè÷èæ ñýäýâ ¯¿íèéã ¿íýõýýð ìýðãýæèë ýçýìøüå, ñàéí ñóðàëöúÿ õýëáýðýýð ¿íäñýí ãîë ñàíààã òîâ÷ëîí áàòëàõûí ãýñýí îþóòàí ýðõýìëýí ìºðääºã. òóëä ãîë ãîë áàðèìò òîîã õàìò àâ. Õàðèóë òîâ÷, íÿãò, áàãöàëñàí áàéõ ¸ñòîé. Øàëãàëòûí óðä ºäºð þó àíõààðàõ âý? 5. Õè÷ýýë äàâòàõ îð÷íû ýìõ öýãö, íàì ã¿ì áàéäàë þóíû ºìíº áèé áîëãî. Øèðýýíèé àðä ñóóæ, ç¿¿í Øàëãàëòûí óðä ºäºð ãýõýä óíøñàí ç¿éë, ãàð òàëäàà öýâýð öààñ, áàðóóí ãàð òàëäàà äýâòýð îéëãîëòîî öýãöýëæ, ñèñòåì÷ëýõ ºäºð áàéõ ¸ñòîé. íîìîî òàâü. Øàëãàëò ºãºõ ºäðèéí ºã뺺 áîë ñýòãýë ç¿éí õóâüä õàìãèéí òàéâàí, ñýðãýëýí áàéõ ¸ñòîé ¿å þì. 6.Îíîëûí ç¿éëèéã äàâòàõûí çýðýãöýý ïðàêòèê Øàëãàëòûí ºìíº òåëåâèç ¿çýõ, èíòåðíåò óõàõ, õýñãèéã íü áàñ áýëòãý. Ìýäýõýýñ ãàäíà áàñ ÷àääàã êîìïüþòåðèéí òîãëîîì òîãëîõ, ñîíèðõîëòîé áàéõûí òóëä áèåýð õèéõ äàäëàãûã äàâòàõ ¸ñòîé. íîì óíøèõ, øºíèéí êëóá, áààðàíä öýíãýõ, îëîí 7.Áàãøààñ çºâëºãºº ñàéí àâ. Ǻâëºãºº àâàõààð õîíîãîîð àÿëàë çóãààëãàíä ÿâàõààñ òàòãàëç. èðýõäýý òîäîðõîé àñóóëò çààâàë áýëòãýñýí áàé. Øàëãàëòûí óðä ºäºð õè÷ýýë äàâòàõã¿é áàéõûã 8.ªºðèéí ìýääýã ÷àääàãòàà èòãýëòýé áàé. õè÷ýý. Èòãýëèéí ¿íäýñ íü ã¿í áàò ìýäëýã. Áàñ èõ ìýääýã ãýæ áèåý òîîæ á¿¿ ñàãñóóð. ͺõºä人 ìýäëýãýýñýý • ×èíèé äóðã¿éöëèéã òºð¿¿ëäýã áîëîí òèéì õýëæ, òàéëáàðëàæ ÿðüæ áàé. õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàíû õýðýãã¿é. 9.Àëü ÷ õè÷ýýëèéí ÿìàð ÷ ñýäâýýð óíøèæ áýëäýýä • Èäýâõèéã ÷èíü áóóðóóëæ, ÷èíèé öàã çàâûã ò¿¿íä õîëáîãäîõ îð÷èí ¿å, àìüäðàë, ¿éëäâýðëýë áàðäàã íàéçóóäòàéãàà á¿¿ óóëç äýýðõ æèøýý, áàðèìòûã çààâàë áîäîæ îë. • Àéìøãèéí áîëîí àäàë ÿâäëûí êèíî, ¿çâýð, õîøèí øîãèéí òîãëîëò ¿çýõã¿é áàéõûã õè÷ýý. 10.Àæèë, àìðàëòûí õýìíýë, ºäðèéí äýãëýì • Óðä îðîé íü ñàéõàí óíòàæ àìàð. áàðèìòàë. Ýíý áîë õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí • Òàðõè òîëãîéãîî àìðààæ àâàõûã õè÷ýý.Õ¿í õàìèéí ÷óõàë øèíæ. á¿ðòýé àëü áîëîõ ýâòýé íàéðòàé õàðèëöàõûã 11. Óíòàõààñàà ºìíº óíøñàíàà ºã뺺 ýðò äàâòàæ õè÷ýý. õàðâàë îéëãîëò ñàéí áýõæäýã. • Ñýòãýë ñàíààã ÷èíü ¿éì¿¿ëýõýýð êèíî, 12. Ýð¿¿ë àõóéí äýãëýì ñàõèæ, àæèë àìðàëòàà óóëçàëò, ¿çâýð ¿çýõã¿é áàéõûã õè÷ýý. çºâ õîñëóóë. Óíòàõ öàãòàà óíòàæ, èääýã öàãòàà • Ýëäýâ òºðëèéí òàéâøðóóëàõ, ºâ÷èí íàìäààã÷ èäýæ óóæ áàé. ýì óóõ, õ¿íä õîîë èäýõýýñ òàòãàëç. 13. Øàëãàëòíààñ ºìíº ãýìòýæ, áýðòýõ, ºâäºæ • ªã뺺 ýðò áîñîõîîð öàãàà òîõèðóóëæ òàâèõàà áîëîõóéö ç¿éë, áºõ áàðèëäàõ, õºë áºìáºã, ñàãñàí á¿¿ ìàðò. áºìáºã òîãëîõîîñ õîë áàéõûã õè÷ýý. Øàëãàëòàíä îðîõäîî àëü áîëîõ ÷ºëººòýé áàéõ 14. Óëèðëûí òóðøèä þó ÷ äàâòàõã¿é áàéæ õóâöàñ ñîíãî.Øàëãàëò ýõëýõýýñ õàãàñ öàãèéí ºìíº áàéãààä äºõººä èðýõýýð øàìäàæ á¿ãäèéã äàâòààä ñóðãóóëü äýýðýý î÷ñîí áàéõààð ãýðýýñýý ãàð÷ áàé. ìýä÷èõíý ãýæ á¿¿ øàìä. Æèëèéí äîòîð ñóðààã¿é Ýíý á¿õíèéã àíõààð÷ ìºðäâºë ñýòãýë ç¿éí õóâüä äîëîîõîí õîíîãò áàãòààãààä ñóð÷èõíà ãýæ á¿¿ ñàéí áýëòãýë áîëíî. 72 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Àì øàëãàëò ºãºõ人 þóã àíõààðàõ âý? Øàëãàëòûí - Øàëãàëòûí ºìíº ìóó óíòñàí àñóóëò, òåñòèéí õàðèóëòàíä ¿íýí çºâ õàðèóëàõ - Õ¿÷òýé ñýòãýë õºäºëñºí íºõöºë áîë þóíû ºìíº - Õýä õýäýí ºäºð àìðàëòã¿éãýýð îðîé áîëòîë ñóóæ õ¿íä õ¿÷èð äààëãàâàð õèéñýí • Àñóóëòûã çºâ îéëãîõ - Øàëãàëòûí ìº÷èéã òýñýí ÿäàæ óäààí õ¿ëýýæ • Õàðèóëòûã íóõàöòàé áîäîæ áîëîâñðóóëàõ ñýòãýë ç¿éí ýíåðãèý áàðæ ÿäàðñàí çýðãýýñ • Õàðèóëàõ òºëºâëºãºº (ëîãèê ñõåì) áýëòãýõ áîëäîã. ÷àäâàðààñ èõýýõýí øàëòãààëíà. Øàëãàëò ºãºõ ºäðèéí ºã뺺 õºíãºí õîîëëîñîí Àñóóëòàíä çºâ õàðèóëàõûí òóëä ìýäñýíýý ñýðãýýí áàéõ íü çºâ. Øàëãàëò ºãºõ ºã뺺 íü õè÷ýýë ñàíàæ îíîâ÷òîé çºâ õàðèóëòûã íàðèéâ÷ëàí óíøèõ, òîî áîäîõ áèø õàðèí öýâýð àãààðò ÿâæ, òàéâàí ñóóæ áîä, ìàðòñàí áîë á¿¿ ñàíäàð. òàðõè òîëãîéãîî ñýðãýýñýí, áèåý ñýòãýë ç¿éí Õàðèóëàõ òºëºâëºãººã ëîãèê á¿ä¿¿â÷èéí õóâüä òàéâàí áàéëãàõ íü ÷óõàë. òóñëàìæòàéãààð õèé. Ñîðèëä áýëòãýæ óíøààä Àì øàëãàëò ºãºõ ãýæ “øèïè”(øïàðãàëêà) áýëòãýõ òîãòîîõäîî õèéñýí òóëãóóð ãîë ñàíàà, íü ¿çñýí õè÷ýýëèéã ýìõëýí öýãöëýõ, ìýäëýãèéã óõàãäàõóóíûã ñàéòàð áîäîæ òºëºâëºãººã ñýðãýýí áàòàòãàõ ñàéí òàëòàé ÷ ò¿¿íèéã øàëãàëòàí äýýð ñàíàæ òîìü¸îë. õýðýãëýõ íü äýíä¿¿ ýðñäýëòýé õýðýã þì. ”Øèïè” Àñóóëòàíä õàðèóëæ áè÷èæ áàéãàà áîë øààðäàãäàõ áýëòãýæ áîëîõ áîëîâ÷ øàëãàëòàí äýýð õýðýãëýõèéã òîìü¸î, ãðàôèê, õ¿ñíýãò çóðàãëàëûã õèéæ àçíàí ººðºº ìýäñýí, ìýäëýãýý öýãöýëñýí, ººðòºº çàð÷ìûí õàìãèéí ãîë àãóóëãûã àëü áîëîõ òîâ÷ èòãýëòýé õ¿í øèã øàëãàëò ºãºõèéã çºâëºå. Ãýõäýý òîäîðõîé áè÷. õýäõýí ºäºð ñóóæ áýëäñýí “øèïè”-íèé ìýäëýã Øàëãàëòûí ä¿í áîë ýçýìøñýí ìýäëýã, äàäëàãûí ¿ëäýöã¿é ãýäãèéã ñàíàõàä èë¿¿äýõã¿é. Ò¿¿íèé ¿íýëýëò áîëîâ÷ õîîñîí ä¿íãèéí õîéíîîñ óëàéðàí îðîíä óëèðëûí ýõíýýñ õè÷ýýëäýý á¿ðýí ñóóãààä õººöºëäºõ, àìàð õÿëáàð àðãààð ä¿í òàâèóëàõûã ýçýìøñýí ìýäëýã áîë èë¿¿ ¿ëäýöòýé áàéäàã. ýðìýëçýõ íü áýðòýã÷èí àð÷ààã¿é õ¿íèé øèíæ áàéäàã. Òèéì ìýðãýæèëòíèé æèíõýíý ä¿í äýýð Áàãø îþóòíû õàðèëöààíû òóõàéä òýðòýé, òýðã¿é àìüäðàë äýýð òàíèãääàã. “Àëèâàà Áîëîâñðîëûí ñàëáàðò á¿òýö, àãóóëãûí øèíý÷ëýë þìûã çºâõºí ìýäýõèéí òóëä áèø àìüäðàëä ÿâàãäàæ, àðä÷èëàë øèíý÷ëýëèéí à÷ íºëººãººð õýðýãëýõèéí òóëä ìýääýã” ãýæ óõààíòíóóä èõ äýýä òàíõèìä ñýòãýëãýý, àðãà áàðèëûí ñóðãàñàí áàéäàã. ººð÷ëºëòèéí ñàëõè “ñýâýëçýæ” ýõýëñýí ýíý Çàðèì îþóòàí øàëãàëòûí ºìíº ¿åä áàãø, îþóòíû õàðèëöààíû èõýä áàëìàãäàí ñàíäðàõ ÿâäàë õýëáýð, àãóóëãàä øèíý øààðäëàãà áàéäàã. Àéæ ñàíäðàõ íü àþóëûí òàâèãäàíà. ºìíº õ¿÷ã¿é ãýäãýý õàðóóëæ Îþóíû ¿éëäâýðëýë áîëîõ ñóðãóóëüä áóé õýðýã. Òóõàéëáàë ÿìàð íýã ¿éë àæèëëàãààíû ãîë õ¿ì¿¿ñ íü ñýäâýýð õîöîðñîí, îéëãîõã¿é îþóòàí ñóðàëöàã÷èä þì. Ñóðãàëò, ºíãºðñºí, õàãàñ äóòóó áîäñîí ýðäýì øèíæèëãýý, ¿éëäâýðëýëèéí çýðýã íü øàëãàëòûí ºìíº àéæ á¿õ ¿éë àæèëëàãàà íü áàãø, îþóòíû áàëìàãäàõûí øàëòãààí áîëäîã. õîîðîíäûí ìýðãýæèëòýí òºëºâø¿¿ëýõ Øàëãàëòàíä ñàéí áýëòãýñýí õàðèëöààíû ÿâöàä õýðýãæäýã. Õ¿íèéã ìºðò뺺 àìæèëòã¿é ä¿í ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýã÷, áèëýãò õ¿ðãýã÷ ¿ç¿¿ëýõ òîõèîëäîë áàéäàã. íü “áóÿíû ñàäàí” õýìýýã÷ áàãø þì ¯¿íèé øàëòãààí íü ñýòãýë ç¿éí õýìýýí ìýðãýä ñóðãàäàã. Èõ äýýä ¿íäýñòýé. Ó÷èð íü õè÷ýýëèéã ñóðãóóëèéí áàãø ãýäýã áîë ýðäýìòýí, äàâòàõ èäýâõòýé áà èäýâõã¿é ñóäëàà÷ áàéõààñ ãàäíà õ¿ì¿¿íëýã àðãûã õîëüæ õóòãàñíààñ ýñâýë õ¿í áàéõ ¸ñòîé. Ýíý íºõºðñºã äàðóó õàéíãà óíøñàíààñ èéì áàéäàë çàí, øàâèà õàéðëàõ ýíýðýíã¿é ¿çýë, ¿¿ñäýã. øóäàðãà çàð÷èì÷ õàòóó øààðäëàãà, þì ìýä¿¿ëæ ñóðãàõûí òºëºº óéãàã¿é õºäºëìºðººð èëýðíý. Çàðèì îþóòàí åðäèéí öàãò á¿ðýí ìýäýæ áàéñàí Áàãø áîë îþóòàí øàâèà îþóíû øèíý àìüäðàë ººä ç¿éëýý ÿã øàëãàëòàíä îðîíãóóòàà òàã ìàðò÷èõäàã. òàñðàëòã¿é õºòëºã÷, îéðûí çºâëºí òóñëàã÷, èòãýëòýé Ýíý íü ñàéí õàìòðàí ç¿òãýã÷ ìºí. ÎÞÓÒÀÍ 2009 73
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Îþóòàí áîë ýçýìøèõ ãýæ áàéãàà ìýðãýæèëäýý äóð Îþóòàíä çîðèóëñàí “ÁÀÃØÒÀÉ ÀÆÈËËÀÕ ñîíèðõîëòîé, ñóð÷ ìýäýõèéí òºëºº îðîëäëîãî, ǪÂ˪ÌÆ” îðãèëñîí õ¿ñýë òýì¿¿ëýëòýé, èäýâõòýé ñóáúåêò þì. Îëîí óëñûí îþóòàí ñóðàã÷äûí õîëáîîíîîñ îëîí Èéìýýñ ìýðãýæèëòýí òºëºâø¿¿ëýõ õºäºëìºð íü ÿíçûí áàãøòàé õýðõýí õàðèëöàõ òàëààð çºâëºìæ áàãø îþóòíû õàìòðàí àæèëëàõ ñóáúåêò- ñóáúåêòèéí áàéäàã. Òýð íü õàðèëöààí äýýð òóëãóóðëàäàã. Ñóðàëöàã÷èéí ñóðàõ ãýñýí ÷èí ýðìýëçýë, áàãøèéí ñóðãàõ ãýñýí èäýâõòýé ¿éë 1. “Íàéç” áàãø – òýäýíòýé õÿçãààðàà áàðü àæèëëàãàà õî¸ðûí ¿ð ä¿íä ìýäëýã ìýðãýæèë ýçýìøèõ 2. Íýã æèëèéí äàðàà òýòãýâýðò ãàðàõ áàãø – ýð÷ àæèë ¿ð ºãººæòýé áîëíî. Ýíý õî¸ð òàëûí àëü íýã íü õ¿÷ýý õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéõàä íü í¿ä ÷èõýý èäýâõã¿é áîë îëèãòîé ¿ð ä¿í ãàðàõã¿é. ñàéí îíãîéëãî. 3. Øèíý áàãø – ººðèé㺺 íýýõýä íü ò¿¿íä òóñàë. Îþóòàí áîë àíõíû ºäðººñ ýõëýí õè÷ýýëäýý õýðõýí 4. Òàíä äóðã¿é áàãø – ò¿ëõ¿¿ðèéã íü îëîõûã àìæèëòòàé ñóð÷ áîëîõ, ìýäëýãèéã ýçýìøèõ àðãà áàðèë, õè÷ýý, õýëýý õàçààä ñóó òóëãàðñàí áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ àðãà çàìûí 5. Íîìûí áàãø – Òýä çààõ õè÷ýýë, ÿðèõ ç¿éëäýý òàëààð íýðýëõýæ çîâîëã¿é, àéæ ýìýýëã¿é áàãøààñàà àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëñýí áàéäàã. ªãñºí àñóóæ ëàâëàæ, çºâëºãºº àâ÷ áàéâàë çîõèíî. Áàãø äààëãàâðûã íü áàéíãà õèé. îþóòíû íºõºðñºã õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãàà, áèå 6. Õàòóó øóäàðãà áàãø – Èéì áàãøèä íàñàí áèåäýý õ¿ëýýñýí õàðèóöëàãà-èòãýë áîë õàìòûí á¿òýýë÷ òóðøäàà áàÿðëàæ ÿâ. óóð àìüñãàëûã áèé áîëãîæ, àìæèëòòàé ñóðàëöàõ 7. Õàìãèéí ãàéõàëòàé áàãø – Ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý àæèë õýðýã÷ õàðèëöààíû ñýòãýë ç¿éí òààòàé îð÷èí àæèëäàà õàíäàæ, á¿õ õ¿¿õäèéí àíõààðëûã áèé áîëíî. Áàãøäàà ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé õýëæ òàòàæ ÷àääàã. øààðäëàãàòàé ¿åä çºâëºõ õýëáýðýýð ø¿¿ìæëýõ, ¿çýë áîäëîî õàìãààëàõ ýðõ áàãø, îþóòíû àëèíä ÷ áàéäàã. Ýðäýì ñóäëàë, áè÷ãèéí àæëûí àðãà Çîõèîí áè÷ëýã õèéõ òîâ÷ á¿ä¿¿â÷ óõààí, ò¿¿íèé òºðºë 1. Ñýäýâ àâàõ 2. Ñýäâèéã áîäîæ òóíãààõ, òºëºâëºõ Çîõèîí áè÷ëýã áè÷èõýýñ ýõëýýä èëòãýë, 3. Ýïèãðàï ñîíãîõ ðåôåðàò, êóðñèéí òºñºë, çýðýã õàìãààëàõ 4. Óðàí ñàéõíû áîëîí õîëáîãäîõ íîì öóãëóóëàõ äèññåðòàöè áè÷èõ çýðýã ýðäýì ñóäëàëûí àæëûí 5. Íîì çîõèîë áîëîâñðóóëàí óíøèõ, èøëýë ñîíãîõ áîë óã àæëóóäûí àãóóëãûã õýðõýí îíîâ÷òîé 6. òºëºâëºãººãºº òîäîòãîõ òîäîðõîé, ëîãèêòîé, öýãöòýé á¿ðýí ä¿¿ðýí 7. Çîõèîí áè÷ëýãèéí àíõíû íîîðîã õèéõ áîëîâñðóóëæ áè÷èõ òóõàé îéëãîëò þì. 8. 3îõèîí áè÷ëýãò ã¿éöýä áîëîâñðóóëàëò õèéõ 1. Çîõèîí áè÷ëýã ÿàæ áè÷èõ âý? 9. Çîõèîí áè÷ëýãýý ýðãýýä øàëãàõ 10. Çîõèîí áè÷ëýãýý ä¿ãí¿¿ëýõ Çîõèîí áè÷ëýã áîë òîäîðõîé ñýäâýýð óòãà 11. Ãàðãàñàí àëäààí äýýðýý àæèëëàõ ñàíààã îíîâ÷òîé ¿ã õýëëýã, íàéðóóëãàòàé Çîõèîí áè÷ëýãèéã áè÷èæ äóóñààä øàëãàõäàà èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëýìæ þì. Ò¿¿íä íàéðóóëàí äàðààõ ÷èãëýëèéí äàãóó áîëîâñðóóëíà: áè÷ëýãèéí äàðààõ øààðäëàãóóä òàâèãäàíà. • Ñýäâèéí ñàíàà àãóóëãûã á¿ðýí ãàðãàñàí ýñýõ • Ñýäâèéí ñàíàà ¿íýìøèëòýé, • Óã ñàíàà ìààíü óíøèã÷äàä çîõèõ ¸ñîîðîî • Àãóóëãà á¿ðýí ä¿¿ðýí îéëãîãäîæ ÷àäàæ óó? • Óòãà ñàíàà íü îíîâ÷òîé òîäîðõîé áàéõ • Óòãà ñàíàà, íàéðóóëãûã á¿äãýð¿¿ëæ, ñóëðóóëæ • ªã¿¿ëáýðèéí äîòîðõ ¿ã áîëîí ºã¿¿ëáýð¿¿ä áàéãàà øàëòãààí íü õààíà, àëü ¿ã, ºã¿¿ëáýðò áàéíà? õîîðîíäîî óòãûí õóâüä õîëáîîòîé áàéõ • Îíîâ÷òîé øóëóóí èëýðõèéëýõ ñàíààã íóðøèæ • Ñýäâèéí ãîë ñàíààã äýñ äàðàà, ó÷èð øàëòãààíû òîéðóóëæ óó?, íýã ñàíààã äàâõàðäóóëæ óó? àâöàëäààòàé ãàðãàñàí áàéõ ãýõ ìýòýýð õÿíàíà. Ǻâ ñàéõàí íàéðóóëæ, • Ñýäâèéã óðàí ñàéõíû àðãààð íýýí õàðóóëñàí, çîõèîæ, óòãà ñàíààãàà òºãñ òºãºëäºð, ÿðóó ñîíñãîëîíòîé áàéõ Çîõèîí áè÷ëýã íü îíîâ÷òîé ãàðãàæ ÷àääàã áîëîõîä ýõ õýëíèé îðøèë ìàëãàé (ýïèãðàï), òºëºâëºãºº, ãîë ìýäëýã, ñèñòåìòýé äàäëàãà, àâèàí ç¿é, õýñýã, òºãñãºë ºã¿¿ëáýð ç¿é, ¿ãñèéí ñàíãèéí òîäîðõîé ìýäëýã, ÷àäâàð øààðäàãäàíà. 74 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ 2. ÝÑÑÅ áè÷èõ çîõèîìæ, ëîãèê õîëáîî, õýë íàéðóóëãà) Ç.Àãóóëãà, îíîëûí ìýäëýãèéí óÿëäààòàé áàéõ (ìýäëýãèéí (ýñýý) áîë áîäèòîé øàëòãààí á¿õèé àëü íýã àñóóäàëä òóëãóóðëàñàí áàéäàë, æèøýý áàðèìò, àñóóäëûí òàëààð áÿñàëãàæ òºñººëñºí õóâèéí íîòîëãîî, ãîë ñàíààã òóñãàñàí, àâñàí èøëýë) ä¿ãíýëò ñýòãýãäëýý ººðèéí ¿ãýýð ÷ºëººòýé èëýðõèéëñýí çàäãàé çîõèîìæòîé, óðàí ÿðóó 4.Á¿òýýë÷ ø¿¿ìæëýëòýé õàíäñàí ñàíàà àãóóëñàí õýëëýãòýé áàãà õýìæýýíèé ýðãýö¿¿ëýë, íàéðóóëàí áàéõ. (Ãîë ñàíààíóóäûã ãàðãàæ ººð õîîðîíä áè÷ëýã, áîäîìæèéí òàòàëáàð, çîõèîë þì. ÝÑÑÅ íü ñºðã¿¿ëæ òàâüñàí áàéäàë, õóâèéí áîäîë, ãýäýã íü “îðîëäëîãî, íàéðóóëàë, òîéì òàòàëáàð” ºâºðìºö ñàíàà òóññàí, àñóóäàë äýâø¿¿ëñýí, ãýñýí óòãàòàé ôðàíö ¿ã. Îþóíëàã õ¿íèé áèå ä¿ãíýëò ãàðãàñàí áàéäàë) äààñàí ñýòãýõ¿é, òàíèí ìýäýõ¿éí ÷àäàìæ öàð Ñàéí áè÷ñýí ýñýýíýýñ ýçýìøñýí ìýäëýã äýýðýý õ¿ðýýíèé ÷àäàâõ, áîëîëöîîíû ÷óõàìõ¿¿ øàëãóóð òóëãóóðëàí òîäîðõîé àñóóäëààð áè÷èã÷èéí íü ÝÑÑÅ. Ýñýý áîë îþóí óõààíû ÷ºëººò ýðýë ººðèéí áàéð ñóóðèà èëýðõèéëæ íîòëîõ, ýñâýë õàéãóóëûã îëîí ºíö㺺ñ íü öýöýí çàäãàé óõààíààð íÿöààõ, áèå äààñàí á¿òýýë÷ ¿íäýñëýë ãàðãàõ èëýðõèéëñýí õýëáýð þì. Ýñýýíèé îíöëîã íü óðàí ÷àäâàð õàðàãääàã. Á¿òýö, ëîãèê äýñ äàðààëàë íèéòëýë, óðàí çîõèîëûí àìüä ä¿ðñëýã, îíîâ÷òîé ñàéòàé, àãóóëãà ¿íäýñëýë íü á¿ðýí ãàðñàí, ÿðóó ñîíñãîëîíò õýë íàéðóóëãààð, ã¿í óõààíû äýâø¿¿ëñýí ¿íäñýí ñàíààãàà ººðèéí ¿íýí, áîäðîë, áÿñàëãàë, áîäîë ýãðýö¿¿ëýìæ îðóóëæ, õàòóó, óðàí ãî¸ õóðö ¿ãýýð òîâ÷ òîäîðõîéëñîí, ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ä¿ãíýëò òààìàãëàë íîòîëãîî, íÿöààëò, èøëýëèéã îíîâ÷òîé õèéñýí, äýâø¿¿ëæ, òºðºë á¿ðèéí ñýäâýýð áàðèìò- øèíæèëãýý, ñýòãýë ç¿ðõýíä óäòàë õîíîãøèõ ñîäîí óðàí ñàéõíûã ø¿òýëö¿¿ëýí áè÷äýã ãýæ ñóäëàà÷ ã¿íçãèé ìýðãýí ñàíàà ä¿ãíýëòòýé, óðàí ä¿ðñëýë, Ä.Áàòòîãòîõ áè÷ñýí áàéäàã. óíøèöòàé àìüä õýë íàéðóóëãàòàé áîë ñàéí ýññå Ýñýýã ÿàæ áè÷èõ âý? Àñóóäàë äýýðýý òîãòîæ áîëíî. Ýñýýíèé àãóóëãààñ áè÷èã÷èéí ìýäëýãèéí ñýäâýý ñîíãîõ, ýðãýö¿¿ëæ áîäîõ, òºëºâëºõ, ñóäëàõ, öàð õ¿ðýý, á¿òýýë÷ õàíäëàãà á¿ðýí õàðàãääàã áè÷èõ, øàëãàõ, áè÷ñýíýý òºãñ áîëãîí ñàéæðóóëàõ ó÷èð ãàäààäûí òîìîîõîí ñóðãóóëü, îëîí óëñûí ãýñýí ¿å øàòòàéãààð áè÷íý. áàéãóóëëàãóóä ÝÑÑÅ áè÷¿¿ëæ øàëãàðóóëàëò õèéäýã. Ýñýý íü äàðààõ á¿òýöòýé áàéäàã: Îðøèë: Òóõàéí ñýäâéã ñîíãîñîí ¿íäýñëýë, ìºí Ç.Èëòãýë ÷àíàð, ººðèéí áîäîë çîðèëãî, ò¿ëõ¿¿ð íýð Èëòãýë áîë ýðäìèéí àæëûí áè÷èãëýñýí áàñ íýã òîìú¸îíä ºãñºí òîâ÷ òîäîðõîéëîëò áàéíà. õýëáýð, ÿìàð íýã ñýäâýýð õèéõ àìàí ìýäýýëëèéí ¯íäñýí õýñýã: Öóãëóóëñàí ìàòåðèàë (¿çýë öààñàí äýýðõ áè÷èãëýë þì. Èëòãýë íü áîäîë, çàãâàð, áàðèìò) äýýðýý ¿íäýñëýí ñýäâèéí • Øèíæëýõ óõààíû ìýäýýëýë-îíöãîéëñîí ¿íäýñëýë, àðãóìåíò (ó÷èðëàë), áàðèìòûã á¿òýö, áè÷èõ äýã æàÿã¿ã¿éãýýðýý ðåôåðàòààñ íýýí õàðóóëàõ. Òóõàéí ñýäâýýð ãàðãàñàí ä¿í ÿëãààòàé. øèíæèëãýý, íîòëîõ íÿöààõ ¿íäýñëýë, øàëòãààí, • Èëòãýëèéí îíöãîé õýëáýð áîë äèññåðòàöèéí ººðèéí áàéð ñóóðèéã ¿íäñýí àãóóëãà áîëãîí àãóóëãûí òàëààð òàâèõ èëòãýë þì. Ýíý íü õàðóóëíà. Ëîãèêèéí õóâüä òîäîðõîé ¿íäýñëýõèéí øèíæëýõ óõààíû áàðèìò íîòîëãîî, ä¿ãíýëòòýé òóëä àðãóìåíòèéã òîäîðõîé æèæèã õýñýã, ãàð÷èã áàéíà. áàéäëààð îðóóëæ áîëíî. • Èëòãýëèéí õàìãèéí ò¿ãýýìýë õýëáýðèéí Ä¿ãíýëò: ªºðèéí äýâø¿¿ëñýí ñàíàà, ãàðãàñàí íýã áîë ñåìèíàðûí õè÷ýýë äýýð îþóòíû ¿íäýñëýëèéã ìàø òîâ÷ áàéäëààð åðºíõèéä íü òàâèõ òàéëàí èëòãýë þì. Èéì èëòãýëèéã ä¿ãíýíý. òîäîðõîé ñýäâýýð óíøèæ ñóäàëñàí ç¿éëýý áýëòãýæ ººðèéí áîëãîîä, ýìõ öýãöòýéãýýð ßìàð Ýñýýã ñàéí ýñýý ãýõ âý?. Ýñýýã ¿íýëýõ ¿íäñýí (òºëºâëºãºº çîõèîæ áîëíî) ÿðüäàã. øàëãóóð íü: 4.Òºñºë ÿàæ áè÷èõ âý? 1. Àëèâ ýñýýíèé ÷àíàð íü à.Ñýäâèéí ñîíãîëò, ò¿¿íèé äàãóó áàðèìò ìàòåðèàëûí á¿ðäýëò Òºñºë íü òîäîðõîé àñóóäëààð íîì çîõèîë óíøèæ, Áîëîâñðóóëàëòûí ÷àíàð (á¿òýö, äàðààëàë, øèíæëýõ óõààíû áàòàëãàà íîòîëãîîòîé áèå÷ëýí øàëòãààí) â. ¯íäýñëýë (àðãóìåíòàöèÿ) ãýñýí òàíèëöñàíû ¿íäñýí äýýð áàãøèéí óäèðäëàãûí äîð õîîðîíäîî õîëáîîòîé ãóðâàí õýñãýýñ õàìààðíà òîäîðõîé ñýäýâ, àñóóäëûã àëü íýã òºâøèíä áèå 2.Òîäîðõîé, îéëãîìæòîé áàéõ (îðøèë, á¿òýö äààí ñóäëàæ áîëîâñðóóëàí øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã ÎÞÓÒÀÍ 2009 75
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ îþóòíû áàéð ñóóðèíààñ èëýðõèéëýõ àðãà áºãººä 11. Áîäîæ, òóðøèæ ñîíãîñîí øèéäëýý áàòëàõ ýíý íü îþóòàí ººðèéí ìýðãýæèæ áóé ÷èãëýëýýð 12. Áàãø, ìýðãýæèëòýíòýé çºâëºëäºõ, çºâëºãºº õèéæ áàéãàà áèå äààñàí á¿òýýë÷ àæèë þì. àâàõ 13. Ä¿í øèíæèëãýý õèéõ àðãàà òîäîðõîéëîõ Åðºíõèé òåõíèêèéí õè÷ýýë¿¿äýýð äàñãàõ, áàòàòãàõ 14. Òºñëèéí òàéëáàð áè÷èã á¿ðä¿¿ëýõ áîäëîãóóäûã áîäîõ íü õîéøäîî áèå äààæ àæèëëàõ 15. Õîëáîãäîõ çóðàã çóðàõ àðãà áàðèë ýçýìøèõ àíõíû õºðñ ñóóðü áîëäîã. 16. Òºñëèéã òýíõèìä õàìãààëàõ Õýñýã÷èëñýí áàãà õýìæýýíèé áîäëîãûã äàäëàãà, Áýëòãýë àæëûí òºëºâëºãººãºº ñàéí áîëîâñðóóëæ ñåìèíàðûí õè÷ýýë äýýð áîäîæ, ò¿¿íèéõýý ¿íäñýí ÷àäâàë ñóäàëãààíû àæëûíõàà õàãàñûã ë õèéëýý ãýñýí äýýð íèëýýä òîì õýìæýýíèé õýä õýäýí áîäëîãî ¿ã. Òèéìýýñ îþóòàí ñîíãîñîí ñýäâèéíõýý äàãóó íýãòãýñýí, ýñâýë ¿éëäâýðëýëèéí òîäîðõîé àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäñýí øèíæòýé áîäëîãóóäûã òîîöîîò äààëãàâàð, ãðàôèê òîîöîîíû àæèë, áîëîí àíãèéí àæèë, òºñ뺺ð îþóòíóóä áèå äààí ã¿éöýòãýäýã. ªºðèéí øèíæ, àãóóëãà, öàð õýìæýýãýýðýý ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààíä îéðîëöîî, òóõàéí õè÷ýýëèéí õýä õýäýí õýñãèéã õàìàðñàí ýñâýë îéð òºðëèéí õýä õýäýí õè÷ýýëèéí ñýäâèéã ººðòºº õàìàð÷ íýãòãýñýí àñóóäëûã ÷ àíãèéí àæèë, òºñ뺺ð ã¿éöýòãýäýã. Øèíý ìàøèí òºõººðºìæ çîõèîí á¿òýýõ, òºëºâëºãºº õèéæ óäèðäàã÷ áàãøäàà òàíèëöóóëæ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ¿éëäâýðëýëä çºâëºãºº àâàõ íü ç¿éòýé. Àíãèéí àæëûã áè÷èõ íýâòð¿¿ëýõèéí òóëä òåõíèêèéí òºñºë çîõèîäîã. õ¿ðýýíä ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéõäýý áàðèìòóóä Òåõíèêèéí òºñëèéí ñýäýâ íü àìüäðàë, ïðàêòèê öóãëóóëàõààñ ýõëýýä îíîëûí òîîöîîíóóäûã õèéõ õýðýãöýý, ýðýëòýýñ ¿¿äýí ãàðñàí, ï¿¿ñ, êîìïàíèé õ¿ðòýë ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ÿíç á¿ðèéí çàõèàëãàòàé ñýäýâ áàéõ íü õàìãèéí çîõèñòîé. àðãóóäûã õîñëóóëàí àøèãëàõ õýðýãòýé. Öóãëóóëñàí ìàòåðèàëäàà ¿íäýñëýí òóõàéí àñóóäëàà øèíæèëæ, 5. Àíãèéí àæèë, òºñëèéã ÿàæ õèéõ âý? àñóóäëûí ºíººãèéí áàéäàë, ¿¿íèéã ººð÷ëºõ, øèíý÷ëýõ, ñàéæðóóëæ áîëîâñðîíãóé áîëãîõ Êóðñèéí òºñºë, àíãèéí àæèë íü áèå äààñàí ýðäýì øààðäëàãà, ¿¿íòýé õîëáîîòîéãîîð ¿¿ñýí áèé ñóäàëãààíû àæëûí íèëýýä ýíãèéí õýëáýð þì. áîëîõ ýåðýã, ñºðºã íºëººëºë çýðãèéã áàðèìò, Àíãèéí àæèë, òºñëèéã äàðààõ ¿å øàòààð õèéæ íîòîëãîîòîéãîîð ä¿ãíýí áè÷ñýí áàéõ íü àíãèéí ã¿éöýòãýíý: ¯¿íä: àæëûã ä¿ãíýõ ãîë øàëãóóð áîëíî. Áàãø àæëûã I. Ñýäýâ ñîíãîõ, òóõàéí ñýäâèéí õ¿ðýýíä ä¿ãíýõäýý àãóóëãà, àñóóäëàà òîìü¸îëñîí áàéäàë, øèéäâýðëýõ àñóóäàë á¿ëýã õýñãèéí ëîãèê óÿëäàà õîëáîî, áè÷ãèéí óð 2 Ñýäâèéí ñóäàëãààíû îáüåêò áà ïðåäìåòûã ÷àäâàð, íàéðóóëãà, ñýäâèéã áîëîí ñóäàëãààíû òîäîðõîéëîõ àðãûã ýçýìøñýí áàéäàë, çîðèëãîäîî õ¿ðñýí ýñýõ Ç. Àæëûí çîðèëãî áà çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëîõ çýðýã îëîí ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðãàëçàí ¿çäýã. 4. Øèéäâýðëýõ àñóóäëàà øèíæëýõ óõààíû Àíãèéí àæèë, òºñºë íü ÿìàð á¿òýö á¿ðýëäýõ¿¿í ÿìàð îíîë, àðãà ç¿éãýýð òàéëáàðëàõàà õýñýãòýé, òýäãýýð õýñýã á¿ðèéã õèéæ áýëýí òîäîðõîéëîõ áîëãîõîä ÿìàð õóãàöàà çàðöóóëàõûã íàðèéí 5. Ñóäàëãààíû òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ õóâààðèëñàí ãðàôèêèéã ÷àíä ìºðäºæ á. Ñóäàëãààíû ìýäýýëýë àâàõ õýëáýðýý àæèëëàõ íü òºñëèéã çîõèîõ àæëûí ãîë òîäîðõîéëîõ çîõèîí áàéãóóëàëò áîëíî. Ïðàêòèêààñ àæèãëàõàä 7. Ìýäýýëëèéã àâàõ àðãà, òåõíèêýý òîäîðõîéëîõ ýíýõ¿¿ çîõèîí áàéãóóëàëòûã ìóó õèéñíýýñ öàã 8. Áýëòãýë àæëûí òºëºâëºãºº, õóãàöààã çààñàí àëäàõ, öàã õóãàöààíäàà õèéãýýã¿éãýýñ òºñëèéí ãðàôèê õèéõ áîëîâñðóóëàëò ÷àíàðã¿é, äóòóó áàéõ çýðýã 9. Õîëáîãäîõ ìàòåðèàë ñóäëàõ (¿ëãýð÷èëñýí äóòàãäàë ãàðäàã. Èéì áàéäàëä õ¿ðýõã¿éí òóëä òºñºë, ñòàíäàðò, ãàðûí àâëàãà, ëàâëàõ, íîì îþóòàí õ¿í óëèðàëûí ýõíýýñ æèãä àæèëëàõ íü çîõèîë óíøèõ) ç¿éòýé. 10. Òºñëèéí ¿íäýñëýëèéã òîìü¸îëîõ 76 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Àíãèéí àæèë, òºñºë íü äàðààõ õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: à) Òàéëáàð - òîîöîîíû õýñýã. Ýíä òºñëèéí îíîëûí ¿íäñýí àãóóëãà, òààìàãëàë, ¿íäýñëýë, øèéäëèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñ, òîîöîî, áàòàëãàà, ¿ð ä¿íã äýñ äàðààòàé, ýìõ öýãöòýé, òîâ÷ òîäîðõîé, îéëãîìæòîé, îíîñîí õýëëýã áè÷èãëýëòýé (30-40 õóóäñàíä áàãòààí) áè÷äýã. Ýíý õýñýã íü àãóóëãà (ãàð÷èã), îðøèë, ¿íäñýí á¿ëýã, ä¿ãíýëò, àøèãëàñàí õýâëýëèéí æàãñààëò, õàâñðàëò ãýñýí õýñã¿¿äýýñ á¿ðäýíý. á) Ãðàôèê-áàéãóóëàëòûí õýñýã. Ýíý õýñãèéã èíæåíåðèéí ìýðãýæëèéí îþóòíóóä ã¿éöýòãýäýã. Äèïëîìûí òºñëèéã äàðààõ ¿å øàòòàé ã¿éöýòãýäýã. Ñòàíäàðòûí äàãóó öýâýð íÿìáàé ã¿éöýòãýãäñýí ¯¿íä: õ¿ñíýãò, òåõíèêèéí çóðàã, ãðàôèê, á¿ä¿¿â÷, ôîòî 1. Äèïëîìûí ñýäýâ ñîíãîõ çóðàã çýðýã áàðèìò áè÷èã áàéíà. 2. Áýëòãýë àæëûí òºëºâëºãºº, ãðàôèê õèéõ Óäèðòãàë õýñýãò ñýäâèéí ñóäëàãäñàí áàéäàë, 3. Õîëáîãäîõ ëàâëàõ, íîì çîõèîë ñóäëàõ, áàðèìò ñóäëàõ øààðäëàãà, øèéäâýðëýõ àñóóäàë, àæëûã öóãëóóëàõ ã¿éöýòãýõýä àøèãëàñàí îíîë àðãàç¿é, ñýäâèéã 4. Äèïëîìûí ºìíºõ äàäëàãà õèéæ, ýíý àæëûí ñóäàëñàí äàðààëàë çýðýã ç¿éëñèéã òóñãàõ áà ÿâöàä ñóäëàãàà, òóðøèëò, ÿâöûã óäèðäàã÷òàé ýäãýýðèéã òóñãàæ ºãñíººð ñóäàëãààíû õýñã¿¿ä íü çºâëºëäºõ, á.Ñóäàëãààíû ìàòåðèàë, ñòàòèñòèê õîîðîíäîî õýðõýí ÿàæ õîëáîãäîæ áàéãàà, ¿ð ä¿í áàðèìò, ä¿íã ýìõýëæ öýãöëýõ, ¿ð ä¿íä íü õààíààñ ÿàæ óðãàí ãàðñàí áý ãýäãèéã îéëãîõîä áîëîâñðóóëàëò õèéõ õÿëáàð áîëäîã. Á¿ëã¿¿äýä ñýäâèéã ñóäàëñàí 6. Áè÷èãëýë õèéõ áàéäëàà ëîãèê äýñ äàðààëëûí äàãóó ºã¿¿ëäýã. 7. Óðä÷èëñàí õàìãààëàëò õèéõ Á¿ëã¿¿ä ãîë òºëºâ ä¿ãíýëò ñàíàëûã òàéëáàðëàñàí 8. Áîëîâñðóóëàëòûã äàõèí íÿãòëàõ øèíæòýé áàéäàã. Ä¿ãíýëò ñàíàëûí õýñýã àæëûí 9. Äèïëîìûí ýöñèéí õàìãààëàëò õàìãèéí ÷óõàë õýñýã íü þì, á÷èð íü ýíä ñýäâèéí Îþóòàí ººðèéí áèå äààæ õèéñýí òààìàãëàë, õ¿ðýýíä äýâøèãäñýí àñóóäëûã õýðõýí øèéäâýðëýæ, ¿íäýñëýë, òîîöîî, øèíæèëãýý, øèéäëèéã óäèðäàã÷ ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áý ãýäãèéã òóñãàäàã. Òèéìýýñ áàãø, ñàëáàðûí ìýðãýæèëòýí õ¿ì¿¿ñò ¿ç¿¿ëýí ä¿ãíýëò ñàíàëûí õýñýã íü òîâ÷ áºãººä òîäîðõîé ººðèéí ¿íýëýëò ä¿ãíýëòýý õàðüöóóëàí çºâëºìæ áàéõ ¸ñòîé. Àíãèéí àæèë, ðåôåðàòûí õàìãèéí àâ÷ áàéíãà õàìòðàí àæèëëàâàë çîõèíî. Áàãøèéí ñ¿¿ëä õàâñðàëò õýñýãò òóõàéí ñýäýâòýé õîëáîîòîé áàéíãûí óäèðäëàãà, õàìòûí àæèëëàãàà íü òîî áàðèìò, ñòàòèñòèêèéí ã¿íçãèéð¿¿ëñýí îþóòíûã ýðäýì ñóäëàëûí äàäëàãà òóðøëàãàòàé, òîîöîîíóóäûãõàâñàðãàäàã. ìýðãýæèëäýý ñîíèðõîëòîé, ÷àäâàðëàã ìýðãýæèëòýí áîëîõîä îíöãîé íºëººòýé. 7. Äèïëîìûí àæèë Òºñºë áîëîâñðóóëæ áàéãàà îáúåêòèéí àæëûí Äèïëîìûí àæèë áîë îþóòíû áèå äààñàí èæ íºõöºë, ñýäâèéã ã¿íçãèé øèíæèëæ, òåõíèê-ýäèéí á¿ðýí á¿òýýë÷ àæèë þì. Èõ äýýä ñóðãóóëüä çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò, íèéãìèéí à÷ õîëáîãäëîîðîî ñóðàëöñàí á¿õ ¿éë àæèëëàãààíû ä¿íä îþóòàíä õàìãèéí àøèãòàé, îíîâ÷òîéã íü çºâ òîîöîîëîí, á¿ðýëäýí öýãöýðñýí ìýäëýã, äàäëàãà, ÷àäâàðûã ñîíãîõ ÿâäàë ¿íäýñëýë ñàéòàé òºñºë çîõèîõ ìýðãýæëèéí ñàëáàðò òîäîðõîé àñóóäëààð áèå íºõöºëèéã õàíãàíà. äààí õèéñýí òóðøèëò ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿í, ìýðãýæèë ýçýìøñýíèé àíõíû ñîðèëò þì. Èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæèéí îþóòíû äèïëîìûí Áàãà êóðñýýñ ýõýëæ ¿éëäâýðëýëèéí àëü íýã öåõ, òºñºë íü ìýðãýæëèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí ÿíç ñàëáàðò òóëãàìäñàí àñóóäëààð îþóòíû ýðäýì á¿ðèéí á¿òýöòýé áàéíà. (80-90 õóóäàñ) øèíæèëãýýíèé õóðàëä áýòãýæ èëòãýë òàâèõ, 8. Ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû áóòýýë àíãèéí àæèë, ðåôåðàò ã¿éöýòãýæ, ò¿¿íèéãýý õýðõýí áè÷èõ âý? ã¿íçãèéð¿¿ëýí ºðãºòãºõ çàìààð äèïëîìûí òºñëèéã õèéäýã. Ýíý íü ñóäàëãààíû àæëûí äýýä øàò áºãººä äàðààõ äýñ äàðààòàé ¿å øàòóóäààñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: ÎÞÓÒÀÍ 2009 77
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ 1-ð øàò: Ñýäâýý ñîíãîõ, ¿íäýñëýë ãàðãàõ. Ñóäàëæ • Ñýäâèéí ñàëàíãè àñóóäëóóäûí òàëààð áè÷èõ àæëûí ñýäâèéã ñóäëàà÷ õ¿í ººðºº ñîíãîäîã. íýãòãýí ä¿ãíýæ òýäãýýðèéã õîëáîæ àºãºõ Ñýäâýý ñîíãîñíîîð ñóäëàõ çîðèëãî òàâèãäàíà, • ªºðèéíõºº íýýñýí øèíýëýã ç¿éëèéã òýìäýãëýæ, çîðèëòîî òîäîðõîéëíî. ä¿ãíýëòýýð ãàðñàí øèíý àñóóäëûã äýâø¿¿ëýí òàâèõ • Òàíû ñóäàëñàí àæèë, ñýäýâ, òóëãàìäñàí ÿìàð 2-ð øàò: (áýëòãýë) Ñóäëàõ àñóóäëàà òîéìëîí ýõ øèíý ñýäýâ, àñóóäëûã áèé áîëãîæ áàéãààã ñóðâàëæ äýýð àæèëëàõ. Ñîíãîí àâñàí ñýäýâò çààõ, èæèë òºñòýé àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä õîëáîãäîõ ¿íäýñëýë á¿õèé ìýäýýëëèéã íîìûí òàíû îðóóëñàí õóâü íýìýð çýðãèéã áè÷íý. ñàíä ñóóæ óíøèæ òàíèëöàõ, áè÷èæ òýìäýãëýõ, 3. Àøèãëàñàí ýõ ñóðâàëæ ìàòåðèàë, íîì ãîë ñàíààã íü èøëýë áîëãîí òóñãàéëàí áýëäñýí çîõèîëûã áè÷íý íýðèéí êàðò äýýð ýðãýæ äàõèí óíøèõûí òóëä òºðºëæ¿¿ëýí õºòëºõ àæèë õèéíý. Ýíý á¿õíèé Ñóäàëãààíû àæèë, á¿òýýëèéí á¿òýö, äýñ äàðààëëûí ýöýñò ñóäëàãààíû àæëûí òàëàà𠺺ðèéí åðºíõèé òàëààð íàðèéí øààðäëàãà òàâèãääàã. çàãâàð îíîëûí òºñººëºëòýé áîëíî. Ǫ ÀÌÜÄÐÀÕÓÉ (Ýñýýíèé æèøýý) 3-ð øàò. (çàâñðûí) Òºñººë뺺 áè÷èõ. Ýíý ñýäâýýð áóñàäòàé ìàðãàæ, òóíãààæ ÿðèëöàíà. Òàíû îé Ǻâ àìüäðàõóé ãóðâàí ¸ñîíä áóþó. óõààíä á¿ðýëäýí áèé áîëñîí ýðãýö¿¿ëëýý öààñàí ¯çýìæèò ýäèéã áèåäýý “àãñàõ” íü àòààíä áàðèãäàõûí äýýð áóóëãàíà. äàëëàãà òóë áóñäûí í¿ä àñààõ õýò õýýíöýð ãî¸ìñîãò 4-ð øàò. (¿íäñýí) Òºñººëëèéã èíòåãðàö÷ëàõ, íýðìýãäýõã¿é, áîð æèðä õàíàõ ëóãàà íýã. ëîãèê á¿òöèéã òîäîðõîéëîõ. Õóðèìòëóóëñàí ¯õýýíö äîðîéä óíàãäàõ íü àäàã øààãäàõûí äàëëàãà àãóóëãà-ëîãèêèéí îëîí ìýäýýëëèéã áèå áèåòýé íü òóë áóñäûí äîðîìæ äýýðýíã¿éã íýðäýý ¿ë õàëäààõ õàðüöóóëàõ, ýñðýãö¿¿ëýí òàâèõ, áàðèìò òààìàãëàë õýòèé ýðäýì ÷àäàëä íî¸í ñóóõ ëóãàà õî¸ð. äýâø¿¿ëýõ, òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàìààðàë õîëáîîã èëð¿¿ëýõ, ºìíº õºòºëæ òºðºëæ¿¿ëñýí ªâäºõ õèéãýýä çîâîõ íü íàñàä ¿ë õ¿ñýãäýõ ãàñëàí êàðòàà ýðãýæ óíøèõ ìýòýýð òýäãýýðò áàéãàà òóë áèåäýý ºâ÷èí õóó÷ã¿é, ñýòãýëäýý ãýìýýíý çºð÷ë¿¿äèéã ýðæ õàéí øèéäâýðëýõ, ÿìàð øèéäë¿¿ä õèéñíýý ÷àìëàõ, õýìæýý õýðèéí íü áàãàä àäãàí áàéæ áîëîõûã îëæ õàðàõ, õàìãèéí ¿íýìøèëòýé õàðóóñàõààñ ººð ãýìøèë, çîâóóðüã¿éãýýð àìüäûí ñîíãîëòûã òîäîðõîéëîõ àæèë õèéíý. äàëàéã ãýòëýõ ëóãàà ãóðàâ áîëîé. Ä.Óðèàíõàé. Òàíû áè÷èõ ýðäìèéí àæëûí àãóóëãûã óðãàà ìîä ãýæ ¿çâýë ò¿¿íèé èø ìº÷èð, ñàëàà ¿íäýñ, íàâ÷ íü ÝÝÆÄÝÝ ÁÈ×ÑÝÍ ÇÀÕÈÄÀË ÿìàð áîëîõûã á¿ä¿¿â÷ëýí á¿òöèéã ãðàôèêèéí (Çîõèîí áè÷ëýãèéí æèøýý áîëãîí àâàâ) ëîãèê-á¿ä¿¿â÷ áàéäëààð òîäîðõîéëîõ ÿâäàë ýíý øàòíû çîðèëò áîëíî. Ýíýõ¿¿ ëîãèê á¿ä¿¿â÷ áîë Ìàðãààø ýýæèéí ìààíü áóðõàí áîëñîí ºäºð. áè÷ãèéí àæëûí òàíü äýëãýðýíã¿é òºëºâëºãºº Ñàéí áàéíà óó ýýæýý? ßàãààä ÷ þì ºíººäºð òàíä þì. ¯¿íèé ¿íäñýí äýýð ãàð íîîðãîî áè÷äýã. çàõèäàë áè÷ìýýð ñàíàãäëàà. Òà ìèíü ÿâààä ÿã 5-ð øàò: (¿íäñýí) Çàñâàð õèéæ çîõèöóóëàí äºðâºí æèë áîëæ áàéíà. Õýëýëã¿éãýýð ÿâààä íýìýõ. Äàõèí äàõèí ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ õàðüöóóëæ ºãñºíä òàíü ãîìäîîã¿é ýý ýýæýý. Áîäâîë òà àíàëèç õèéæ ä¿ãíýñíèé ¿íäñýí äýýð àæëûíõàà ºâººòýé, áàñ ààâòàé óóëçñàí áèç äýý. òîìú¸îëñîí á¿òöèéí ëîãèê á¿ä¿¿â÷èéã íÿãòëàí Òàíû òýíãýð õàëüñàí ºäºð ñàÿõíû þì øèã ë ¿çýæ çàðèì íýìýëò õèéíý. òîä ñàíàãäàæ áàéíà. ×èõýíäýý èòãýýã¿é, òàíûã 6-ð øàò. Òºãñãºëèéí áè÷èæ áóóëãàõ ¿å. äèâààæèíãèéí îðíûã çîðüñîí ãýõýä ýíý á¿õýí Òºëºâëºñºí á¿ä¿¿â÷èéí äàãóó öààñàí äýýð äýñ ç¿¿ä áàéãààñàé ãýæ õè÷íýýí õ¿ñýæ áàéñàí ÷ äàðààòàéãààð áóóëãàí áè÷íý. æàìûí þì æàìààðàà ìèíèé àìüäðàëä äààí÷ ýðò àéë÷èëñàí. Ýýæýý òàíûã òààëàë áîëñíû äàðàà õ¿í 7-ð øàò. Îðøèë, ä¿ãíýëò áè÷èæ ã¿éöýýõ. ¯¿íä: áîëãîí òàíòàé àäèëõàí ñàíàãääàã þì áèëýý. 1. Îðøèë áè÷èõ. Ýíý íü ñýäâèéí ¿íäýñëýë Ãàíäàí äýýð íîì óíøóóëàõààð ÿâæ áàéõàä òà áîëîõ áºãººä ýíä á¿òýö, ñýäâèéí õîîðîíäûí ìèíü ÿâæ áàéõ þì. ¯ã¿é ýíý ýýæ ýíä þó õèéæ ÿâàà õîëáîîã òàéëáàðëàíà. Òóõàéí ñóäàëãààíû þì áîë ãýýä óðäààñ íü î÷òîë òàíèõã¿é ýã÷ óãòàí àæëààð ÿìàð çîðèëãî òàâüñíûã òîäîðõîéëíî. ãàéõñàí í¿äýýð íàìàéã øèðòñýí. Ñýòãýë äîòîð 2. Ä¿ãíýëò áè÷èõ. ìèíü áà÷óóð÷ õîîëîé çàíãèð÷ áè àíäóóðñíàà 78 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ áàñ õ¿íèé õîðâîîä òîðîéæ ¿ëäñýíýý óðñàõ óíòàæ áàéõ òýð àãøèí õýçýý ÷ äàõèæ èðýõã¿é äýý. íóëèìñ, çàíãèðàõ õîîëîé, ÷è÷ðýõ ç¿ðõòýéãýý Õàðèí áè òàíûãàà õàëóóð÷ á¿ëýýðýõýä ýëãýíäýý õàìò ìýäýðñýí. Ýíý ºäðººñ õîéø ÿã äºðâºí æèë íýã ÷ áîëîâ òýâýð÷ ¿çñýí áèë¿¿ äýý. ºíãºð÷ýý. Ãîìäîæ, òóíèõ, ñýòãýëýýð ÿäðàõäàà Õàðóóñàë ãýäýã îðîéòîë. “Õ¿í õýëýõýýñ íààø òàíûãàà á¿ð èõ ñàíàäàã. Àëäàæ, ãýíýäýæ, óðóóòàæ, óõààðäàãã¿é, öààø ÷è÷èõýýñ íààø öîîðäîãã¿é” áóðóóòàæ ÿâàõàä ìèíü ýýæ ìèíü òà ë óó÷èëäàã. ãýäýã. Íàä øèã ñ¿¿ëä íü èíãýäýã òýãäýã áàéæ ãýæ Áóñàäòàé àäèë öààø íààø íü ñîíèí áîëãîí àìàà áèòãèé áàðèàðàé. Îäîî ë àìüä ñýð¿¿íä íü ÿðüæ, ¿çýí ÿäàæ, ¿ãýíä äóðëàæ, ºº õàéãààã¿é ýý. ýýæèéãýý õàéðëàæ, áàÿðëóóëààðàé ãýæ òà íàðòàà ¯ðýý ãýñýí ýõèéí ñýòãýëýýð òà á¿ãäèéã óó÷èëäàã õýëýõ ãýñýí þì. Ýýæòýéãýý çóðãàà àâàõóóëààðàé. áàéñàí. Ñýòãýë äîòîð ìèíü òàíû ãýñýí îðîí çàé Á¿ð õýðýã áîëãîæ, ¸ñëîë òºãºëäºð çóðãàà îíãîéñîîð ë áàéíà. Õýçýý ÷ áèò¿¿ðýõã¿é áèç ýý. òàòóóëààðàé ãýæ ñàíóóëúÿ. Òàíûãàà ãîìäîîæ Ýýæ ýý áè òàíûõàà àìðûã Àìåðèê óëñààñ ýðèí ÿâñàí áîë óó÷ëààðàé ãýæ áè ñýòãýëäýý øèâíýäýã. ìýíä÷èëæ áàéíà. Ýíý îðîí Ìîíãîëîîñ õîëîî. Ãýõäýý òà ìèíü õýçýý ÷ íàäàä ãîìäîæ áàéãààã¿é Õàðèí òàíû ìèíü áàéãàà äèâààæèíãààñ õýð ýý. ¯ðýýí ãýñýí ãýãýýí, àãóó, áóðõàí ñýòãýë çºâõºí çàéòàéã áè ìýäýõã¿é þì. Ìèíèé áàéãàà ãàçàð ýýæ òàíààñ ë ãàðäàã ø¿¿ äýý. ýíý ºâëèéí àíõíû öàñ îðëîî. Ýýæ ýý, òàíû áàéãàà ãàçàð öàñ îðäîã óó? Öàñ, áîðîî îðîõîîð Õ¿ì¿¿ñ íàìàéã èæèéòýéãýý óëàì ë àäèëõàí áîëæ ñýòãýëä ìèíü òàíûãàà áîäîõ áîäëûí õýëõýý áàéíà ãýäýã. Òýãæõýëýõýýð íü áè èõ áàÿðëàäàã. óëàì á¿ð õýëõýãääýã. Çàðèìäàà òà íàäàä îéðõîí Íýýðýýí ÷ õàðààä áàéõàä òàíòàé àäèëõààí. Òàíûã áàéãàà íü ìýäðýãääýã. ßàãààä ãýâýë ÿìàð íýã þì ÿâñíààñ õîéø ýýæèéí òóõàé äóó, ø¿ëýã ñîíñîõîîð áîëîõîî áàéõàä òà ¿ðãýëæ íàäàä òóñàëäàã þì þì ë áîë ‘óéëàõ’ ãýýä áàéäàã. Ãýõäýý äèâààæèí øèã ìýäðýìæ òºðäºã. ãýæ áèé. Õîéò íàñíû àìüäðàë áèé ãýäýãò èòãýæ ÿâäàã. Òàíààñ õîéø áè ººðºº ººðòºº ýýæ áîëæ Ýíý ìýäðýìæèíäýý áè èòãýäýã. Ýýæýý ñàíàæ ÿâíà. Òàíûã õýçýý ÷ ã¿éöýõã¿é þìàà. Õè÷ýýæ áàéíà óó. Íýã óäàà áè íýãä¿ãýýð àíãèä áàéñàí ë áàéíà îõèí ÷èíü. Ñàíàà áèòãèé çîâîîðîé. ñàíàãäàæ áàéíà. Ìàíàé áàéðíû õ¿¿õä¿¿ä Íàðòàä íàìàéã òºð¿¿ëñýí ýýæ ìèíü. Ñàíàæ ãóéëãà÷èí áîëæ òîãëî¸ ãýýä. Áèäíèé õýäýí õ¿¿õýä áàéíà òàíûãàà, ¿ã¿éëæ áàéíà òàíûãàà, ç¿¿äýíäýý õàæóóãààð ºíãºðºõ õ¿ì¿¿ñýýñ ãóéëãà ãóéæ ãàðëàà. òàíòàé ó÷èðäàã ø¿¿. Íýã ÷ áîëîâ ¿íñ¿¿ëýõñýí äýý Àõ àà, ýã÷ ýý ìºí㺠ºãºº÷. Áóóç àâ÷ èäýõ ãýñýí òàíüäàà. þì ãýýä ë ãóéæ ãàðëàà. Õ¿ì¿¿ñ èõýâ÷ëýí çàäãàé ìºí㺠ºãíº. Ãóéñàí ìºí㺺 òîîëîîä ¿çñýí ÷èíü Ýýæ òà îëîíòîé ÿâñàí îâîî ìºíãºòýé áîëæ. Ò¿¿ãýýðýý áèä áóóç àâ÷ Ýýæ òà îõèäòîé ÿâñàí èäëýý. ¯¿íäýý óðàìøààä ãóéëãà ãóéõ òîãëîîìîî Ýýæ òà îíãîäòîé ÿâñàí ¿ðãýëæë¿¿ëëýý. Ãýòýë ìèíèé ãàð äýýðýýñ íýã Ýýæ òà ñ¿¿ øèã ñýòãýëòýé ÿâñàí ãàð ÷àíãà ãýã÷ íü áàçààä àâàõàä íü ñàíäàð÷ Ýýæ òà ñ¿ì øèã àðèóí ÿâñàí öî÷ñîíäîî äýýø õàðâàë òà çîãñîæ áàéäàã áàéãàà. Ýýæ òà ààâ øèãýý õèéìîðüòîé ÿâñàí Çà òýãýýä ÿàõàâ äýý. Àéñàí áè ÷ íºãºº õàìò Ýýæ òà ýýæ øèãýý ýíýðýëòýé ÿâñàí òîãëîã÷ õ¿¿õä¿¿äòýéãýý õºòëºëöºí ãýðòýý îðëîî. Ýýæ òà áóñäàä äýìòýé ÿâñàí ¨ñòîé áàëàðñààí. Æàâòèé õ¿ðòýíý ë ãýæ áîäîæ Ýýæ òà áóðóóä õàòóó ÿâñàí áàéëàà. Ãýòýë ýýæ òà þó ÷ äóóãàðàëã¿éãýýð áèäíèéã Ýýæ òà çºâä 纺ëºí ÿâñàí íîìõîí çîãñîîãîîä ìàõ òàòàí, ãóðèë çóóð÷ òºä Ýýæ òà òàëûí Ìîíãîë øèãýý àãóó ÿâñàí ø¿¿ ýýæýý óäàëã¿é áóóç õèéãýýä ñàéí èä ãýæ áèäíèéã øàõàæ Äýëõèéí á¿õ ýýæ¿¿ä óðò íàñàëæ, óäààí æàðãàõ áèëýý. ¨ñòîé ë áàðàã àìààðàà ãàðàõ øàõòàëàà áîëòóãàé! áóóç èäñýí ñàíàãäàíà. Òýð ¿åä ìàíàéõ îþóòíû Ä.Óðàíçóë /×èêàãî/ Îllîî.mn/ áàéðàíä àìüäàðäàã áàéñàí ø¿¿ äýý. Ýíý ÿâäàë ìèíèé ñàíààíààñ åð ãàðäàãã¿é þì. Ä¿ãíýëòèéí îðîíä Áè òàíûã æàâòèé õ¿ðòýýõ áàéõ ë ãýæ áîäîæ “Íîì áîë îþóíû òàëõ” ìºí” áàéñàí ø¿¿. Ýíä õààÿà õîîëîé ºâääºã. Õîîëîé “Íîì áîë åðòºíöèéã, áàñ ººðèé㺺 îëæ õàðàõ ºâäºõººðºº õàëóóðäàã. Òàíûã áàéõàä ñàéõàí öîíõ ìºí” áàéæ äýý. Õàëóóðàõ þì áîë òà ìèíèé îõèí “Õ¿í óíøèõàà áîëèâîë ñýòãýõýý áîëèíî “ ýýæèéíõýý ºâºðò óíò. Ýýæ íü òýâðýýä õàëóóíû íü àâ÷èõüÿ ãýäýãñýí. Ýýæèéíõýý ýëãýíä òýâð¿¿ëýýä ÎÞÓÒÀÍ 2009 79
    • ªªÐÈÉêª ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÑÓÐÃÀËÒÓÓÄ 1.5 ªªÐÈÉêª ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÑÓÐÃÀËÒÓÓÄ ªºðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ ñóðãàëòóóä Øèëäýã áîëîâñîí õ¿÷èí áîëîõîä äàí ãàíö ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë õàíãàëòã¿é. Òèéìýýñ áèä íîìîíäîî ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ àðãóóä, õóâü õ¿íèé öîãö ÷àäàìæóóäûã õýðõýí öîãöëîîõ òàëààð á¿ëýã îðóóëñàí þì. Èëòãýõ óðëàã Èëòãýõ óðëàã áîë… ãýõýýñýý èë¿¿òýéãýýð òàíä îéëò, òàðõàëò ñîíñãîë ç¿éä äàñàí çîõèöîæ ÿìàð à÷ òóñ, ¿ð ºãººæòýé áàéæ áîëîõ òàëààð ñàíäàð÷ òýâäñýí áàéäëàà äàâàí òóóëàõàä òºäèé ñèéð¿¿ëüå. Õ¿í á¿ðò ºíäºð áîëîâñðîë, òàë õýìæýýíèé õóãàöàà øààðäëàãàòàé. á¿ðèéí ìýäëýã çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé. Ãýâ÷ ò¿¿íèé Òà ñîíñîã÷èäòîéãîî íºõºðñºã õàðüöàà òîãòîîõ äîòðîîñ ÿðèõ óðëàã, õàðèëöààíû ñî¸ë, èëòãýõ õýðýãòýé. Èëòãýëýý õýò ÷àíãà áàñ ñóë áóñ ºí㺺ð ÷àäâàð øèíý çóóíû èðãýäèéí çààâàë ýçýìøèõ ýõëýõ íü ç¿éòýé. ̺í òýäýíòýé õàðöààðàà õàðèëöàà ÷àäâàð áàéõ áîëíî ãýäýãò èëòãýëòýé áàéæ áîëíî. òîãòîîõ íü òàíõèìûí óóð àìüñãàëûã òîîöîîëîõîä Òýãâýë ÿàãààä èëòãýõ óðëàã õýðýãòýé ÷àäâàð áàéõ àøèãòàé áàéõ áîëíî. Òà èëòãýëýý ýõë¿¿ëýõäýý âý? ÿìàð à÷ òóñòàé âý? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëüÿ. äàðààõ àðãóóäûã õýðýãëýâýë òîõèðîìæòîé. ¯¿íä: ¯¿íä: 1. Òóõàéí íºõöºë áàéäàëòàé óÿëäóóëàí ýõëýõ • ªºðòºº èòãýëòýé áîëîõ Àðãà õýìæýý áîëæ áóé ãàçàð, öàã àãààðûí • Ýâ ýåèéã ýðõýìëýã÷ èðãýíëèã õ¿í áîëãîíî áàéäàë, òóõàéí ºäðèéí òºëºâëºãººíä îðñîí • Õàðèëöààíû ºíäºð ñî¸ëòîé èëòãýã÷ áîëãîíî õàìòàðñàí õîîë, ºìíºõ èëòãýã÷èéí ÿðüñàí • Àìæèëòàíä õ¿ðãýã÷ õ¿÷ áîëíî ãýõ ìýò ç¿éëòýé óÿëäóóëàõ ãýõ ìýòýýð ýõëýõ åðºíõèé à÷ õîëáîãäîëòîé. 2. Õîøèí ò¿¿õ, îíèãîî Èëòãýõ óðëàãò ñóðàëöàõûí òóëä íýí òýðã¿¿íä Èëòãýëèéí ýõýíä õîøèí ¿ã ÿðèàãààð ýõëýõ èëòãýë õýðõýí áè÷èæ ñóðàõ òàëààð ìýäýãäýõ¿¿íòýé íü ìàø ñàéí ¿ð ä¿íòýé àðãóóäûí íýã áàéõ øààðäëàãà çàéëøã¿é óðãàí ãàðíà. áºãººä ìàø ñàéí íàðèéí ìýäðýìæòýé áàéõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ ìýäýð÷ ÷àäààã¿é ç¿éë Èëòãýë õýðõýí áè÷èõ âý? á¿òýö, íàéðóóëãà ÿðüæ òýð íü òàíõèìä ñàéõàí ñýòãýãäýë ¿ëäýýæ Èëòãýëèéí á¿òýö íü îéëãîõîä õÿëáàð áºãººä ÷àäàõã¿é áîë òàíû èëòãýë áàðàã ë ñºíºëºº ë áèäíèé äóíä ñóðãóóëüä ¿çñýí ñîíãîäî㠺㿿ëëýã ãýñýí ¿ã. øèã á¿òýöòýé áàéäàã. Èëòãýë íü äàðààõ ¿íäñýí 3. Èøëýë òàòàæ ýõëýõ õýñã¿¿äòýé áàéíà. Ñàéí ýõ ñóðâàëæààñ èøëýë òàòàõ íü ¯¿íä: Îðøèë õýñýã /15%/ - ¯íäñýí õýñýã /70%/ áîëîâñðîëòîé ñàéí õ¿íèé øèíæèéã - Òºãñãºë õýñýã / 15% / èëýðõèéëíý. Èøëýëèéã àðäûí óðàí öýöýí ¿ã, ýðäýìòäèéí õýëñýí èøëýëýýñ òàòàæ áîëíî. Àëèâàà èëòãýë íü 15 ìèíóòààñ èë¿¿ã¿é õóãàöààíä Ãýõäýý áóñäàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõ¿éö ñàéí ¿ðãýëæëýõ íü ç¿éòýé. ¯¿íýýñ óäààí õóãàöààíä èøëýë ñîíãîîðîé ¿ðãýëæèëáýë ñîíñîã÷äûã ÷èëýýæ áîëíî. 4. Òóõàéí ñýäýâòýé õîëáîîòîé ººðò áîëîí òàíû òàíèëä òîõèîëäñîí æèøýýãýýð ýõëýõ Îðøèë õýñýã Èëòãýëèéí îðøèë õýñýã íü ìàø ÷óõàë Îðøèë õýñãèéã èëòãýõäýý ñîíñîã÷èä òàíòàé “äàñàí áºãººä ¿íäñýí õýñãýýñ äóòàõààðã¿é õóãàöààã çîõèöîõ” íýãýýñ õî¸ð ìèíóòûí õóãàöàààã òýäýíä çàðöóóëàõ õýðýãòýé. Ãàðàà ñàéí áîë áàðèà îëãîîðîé. Ñîíñîã÷èä òàíû äóó õîîëîéíû ºíãº, ñàéí. äàñàë áîëñîí äîõèî çàíãàà, í¿¿ðíèé õóâèðàë áîëîí ãàäààä òºðõ áàéäàëä äàñàí çîõèöîæ, ¯íäñýí õýñýã ñîíñîã÷èä áîëîí òàíû õîîðîíä õàðèëöàí Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñýã íü òàíû èëòãýëèéí ãîë èòãýëöýë áèé áîëîõîä ýíý õóãàöàà øààðäëàãàòàé öºì áàéäàã. Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñãèéã áýëäýõäýý áàéäàã. Òàíä ìºí àäèë òàíõèìûí äóó àâèàíû 80 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ªªÐÈÉêª ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÑÓÐÃÀËÒÓÓÄ äàðààõ ç¿éëñèéã àíõààðàõ õýðýãýòýé. Òºãñãºë õýñýã 1. ßìàð ¿íäýñëýë¿¿äèéã ãàðãàí òàâèõ Àëèâàà èëòãýëèéí òºãñãºë íü ñîíñîã÷äûí îé 2. ßìàð ¿íäýñëýë íü òàíû èëòãýëä èë¿¿ òîãòîîëòîä õàìãèéí èõ òîãòîîãääîã õýñýã. òîõèðîìæòîé áàñ îíîâ÷òîé áàéõ Òèéìýýñ èëòãýëèéí òºãñãºë ñýòãýë õºäºëãºì ýð÷ õ¿÷òýé îðãèëóóí áàéõ ¸ñòîé. Óòãûí õóâüä òºãñãºë 3. ¯íäýñëýë¿¿äýý ÿìàð äýñ äàðààëàëòàéãààð õýñýã íü èëòãýëèéí ãîë ñàíààã àãóóëæ áàéäàã ó÷èð òàâèõ ò¿¿íèéã ñîíñîã÷äûí õóâüä îéëãîãäîõ õàìãèéí 4. ¯íäýñëýëèéí ÿìàð õýëáýðèéã ñîíãîõ. áîëîìæòîé õýëáýðýýð ºã¿¿ëýõ íü òîõèðîìæòîé. ¯íäýñëýë íü æèøýý, ñóäàëãàà, òîî áàðèìò Òºãñãºëèéã òîõèðîìæòîé õèéõ õýä õýäýí àðãà áàéæ áîëíî. áàéäàã. ¯¿íä: Èëòãýã÷ õ¿í ¿íäýñëýëýý ñîíãîõäîî äàðààõ 1. Óòãûí õóâüä èëòãýëèéí îðøèë õýñýãò ç¿éëñèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. óÿëäóóëàõ. 1. Ìèíèé ñîíñîã÷èä ÿìàð õ¿ì¿¿ñ áàéõ âý? 2. Ä¿ãíýëòèéã ãóðâàí ººð ñýäâèéí õ¿ðýýíä 2. Òýä ýíý ñýäâèéí òàëààð þó ìýäýõ áîë? õèéõ. 3. Òýä ñîíãîí àâñàí ñýäâèéí òàëààð ýåðýã ýñâýë 3. Ó÷èð øàëòãààíóóäûã íýãýí ¿ç¿¿ðò çàíãèäàõ ñºðºã ñýòãýãäëèéí àëèíòàé íü ¿ëäýõ áîë? 4. ªºðèéí äýâø¿¿ëñýí ñàíàëûí õýä õýäýí Èëòãýëèéí ¿íäñýí õýñýã íü ñîíñîã÷äîä ñîíñîõ õóâèëáàðûã äýâø¿¿ëýõ òóñàì óëàì ñîíèðõîë òàòàõóéö ñîíèðõîëòîé áàéõ 5. Á¿õ õ¿íèé ýâ ñàíààíû íýãäýë, íýãäñýí íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéíà. Èéìýýñ èëòãýëýý äàðààõ îéëãîëòîíä òóëãóóðëàñàí ñýòãýë õºäëºì àñóóëãààð òàâüáàë òîõèðîìæòîé. óðèàëãà ãàðãàõ ¯¿íä: 6. Õàìòðàí àæèëëàõûã øààðäàõ 1. Òà ýíý àñóóäëûã õýðõýí íýýñýí 7. Õàðèëöàí áóóëò õèéõ ñàíàëóóäûã ãàðãàõ 2. Àñóóäëûã øèéäýõ ãàðöûã îëîõã¿é áàéñàí 8. Èðýýä¿éã ñàéí ñàéõíààð òºñººëºõ òóõàé 9. Àëèà õîøèí ò¿¿õ ÿðèõ 3. Ýöýñò íü àñóóäëûã õýðõýí îíîâ÷òîé 10. Áýëýã ºãºõ, õàíäèâ ºðãºõ øèéäâýðëýæ ÷àäñàí òóõàé Òºãñãºë õèéõäýý àíõààðàõ ç¿éë ãýâýë îëîí ¯íýíäýý ñîíñîã÷èä ñîíèðõîëòîé, àäàë ÿâäàëòàé, èëòãýã÷äèéí õèéäýã àëäàà íü èëòãýëèéíõýý àäàðìààòàé ºã¿¿ëëýã ñîíñîõîîð èðöãýýäýã. òºãñãºëèéã àëáàí ¸ñîîð çàðëàñàí àòëàà Òýäýíä õ¿ññýíèéã íü ºãºõ íü ç¿éòýé. Èíãýæ áàéæ ¿ðãýëæë¿¿ëýí ÿðüñààð áàéäàã ÿâäàë ÿàõ àðãàã¿é òàíû èëòãýë àìæèëòòàé áîëíî. ìºí áèëýý. Òàíüä àìæèëò õ¿ñüå. Èëòãýë á¿õýí ººðèéí ãýñýí îðãèë öàãòàé áàéäàã. Ýíý íü õàìãèéí ñîíèðõîëòîé õýñýã íü. Èëòãýëèéí îðãèë öýã¿¿ä äàðààõ áàéäàëòàé áàéæ áîëíî. ¯¿íä: 1. Õàìãèéí ¿íýìøèëòýé ¿íäýñëýë 2. ªä㺺ã õ¿ðòýë íóóöàëæ áàéñàí ñàíààã îëîí íèéòýä ãýíýòèéí áýëýã ìýò äýëãýõ 3. Õÿìðàëûí ¿åä ººðèéí áàéð ñóóðèéã îíîâ÷òîéãîîð èëýðõèéëýõ 4. Ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëñýí ò¿ð çóóðûí ãàöàëò, äîõèî çàíãàà èëýðõèéëýõ 5. Èëòãýëèéí õàìãèéí ñîíèðõîëòîé ò¿¿õ áîëîí îíèãîîã èëòãýõ Èëòãýëèéã õýð ¿íýìøèëòýé áîëãîõ íü îðãèë öàãèéí øèéäýõ àñóóäàë. ÎÞÓÒÀÍ 2009 81
    • ªªÐÈÉêª ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÑÓÐÃÀËÒÓÓÄ Íèéòëýã ¿íäýñëýë ÿðüäàã áàéëàà. Íýã ¸ñîíäîî òîì áîëîõûã õ¿ñäýã ªíººã õ¿ðòýë õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí áàéæ. Õàðèí îäîî áóöààä ë àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿ä, õºãæèë íü ãîë òºëºâ õ¿íèé îþóíû ÷àäàìæ, áàãøòàé, íàéç íàðòàéãàà óóëçàõ þìñàí. Çà ýíý òýñâýð õàòóóæèë, ñýòãýëèéí õàòàä òóëãóóðëàæ ÷ ÿàõàâ. Ñóðàã÷ íàñíûõàà áÿöõàí äóðñàìæèéã òà èðñýí áºë㺺. Í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëýýñ ñóóðèí á¿õýíòýé ýõëýýä õóâààëöúÿ ãýæ áîäëîî. ñî¸ëä øèëæýýä óäààã¿é áàéãàà òóë ýõ îðîí ìààíü “Îþóòàí 2009” ãàðûí àâëàãà íîìîîð Ìàíëàéëàõ õºãæèíã¿é óëñóóäòàé õàðüöóóëàõàä àìüäðàõ Óðëàã Òºâ òà á¿ãäòýé äàõèí óóëçàæ áàéãààäàà íºõöºë ñàéíã¿é áàéíà. Õýäèé òèéì ÷ ºíººäðèéí áàÿðòàé áàéíà. õ¿÷èí ìºõºñ áàéäàë íü Ìîíãîë õ¿íèé ÷àäàìæ Ìèíèé áèå “Ìàíëàéëàõ Óðëàã Òºâ”-ä îðñíîîð äóòñàíààñ áîëîîã¿é òºäèéã¿é íýãäìýë õ¿ñýë, èõ ººð÷ëºëòèéã ººðòºº íýýæ ÷àäñàí ãýæ áîääîã. ýð çîðèã, õè÷ýýë ç¿òãýë áàéõàä õ¿ðýõã¿é ãàçàð, Õýíèé ÷ ìýäýõã¿é, õýíèéã ÷ òàíèõã¿é õ¿í àíõ 2007 ÷àäàõã¿é, ìýäýõã¿é ãýõ ç¿éë áàéõã¿é ãýäãèéã îíû 1 ñàðä æèæèãõýí óìãàð ºðººíèé õààëãûã ×èíãèñ Õààí, ªãººäýé, Õóáèëàé, Ìàíäóõàé, Öîãò òàòàí îðæ áàéëàà. Îëîí õ¿ì¿¿ñèéí ºìíº ÷ Õóí Òàéæ, Ñ¿õáààòàð çýðýã áààòðóóä ìààíü áàòàëæ ººðèé㺺 òàíèëöóóëæ ÷àäàõã¿é çîðèã ìóóòàé, ºãñºíèéã áèä ìýäýõ áèëýý. Äýëõèéí ò¿¿õýíä ººðòºº èòãýëã¿é ìèíèé àäèë îëîí çàëóóñ òýð òîäîîð òýìäýãëýãäñýí òýð öàã ¿å¿ä á¿äãýðýýä æèæèã ºðººíººñ ãàðààãàà ýõýëñýí þì. Íýãýí ñàéí áàéãàà õýäèé ÷ Ìîíãîëûíõîî ñ¿ð õ¿÷èéã XXI íàéçûíõàà ëåêöýíä ñóóõ óðèëãûã àâàí Çàëóó÷óóäûí çóóíä äàõèí ñýðãýýæ, ýõ îðíûõîî ñýðãýí ìàíäàëò, Îðäíû áàéð ëóó îðëîî. Èõ òîì ºðººíä ìóíäàã õºãæèë äýâøëèéí òºëºº Ìîíãîë õ¿íèéã õàìãèéí èëòãýã÷ õ¿í õè÷ýýë çààõ íü äýý ãýæ áîäñîîð îðîõ äýýä õýìæýýíä õºãæ¿¿ëæ, äýëõèé äàÿàð òàðõñàí ºðººãºº îëòîë ¸ñòîé ë íýýðýý æèæèã ãýõýä òýð Ìîíãîë òóóðãàòíóóäûã ýâ ýåèéí õ¿÷ýýð íýãòãýõ îëîí õ¿í õýðõýí áàãòñàí íü ãàéõìààð òèéì ºðºº íü “Ìàíëàéëàõ Óðëàã”òºâèéí ¿¿ñýõ áîëñîí áàéâ. ͺ㺺 ìóíäàã èëòãýã÷èéã íü ÷ àìüäðàëäàà øàëòãààí áîëíî. àíõ óäàà õàðæ áàéãàà ºíäºð øàð çàëóó áàéñàí þì. Õààíà îðîîä èðñíýý óõààðàõ ãýæ õè÷ýýæ áàéõ ¿åä õàðèí àçààð ºìíº íü óíøèæ áàéñàí íýã Óäèðòãàë íîìíû ñóðãàëò áîëæ áàéõ íü òýð. Óðüä íü óíøèæ ̺ðººä뺺ð æèã¿¿ðëýñýí àìüäðàëäàà àíõíû áàéñàí ÷ òýð áîëãîí îéëãîîã¿é ç¿éëýý òóðøëàãà àëõìàà õèéõ ãýæ áóé 11 ä¿ãýýð àíãèéí òºãñºã÷ ìóóòàéõàí òýð çàëóóãèéí õè÷ýýëýýñ ñàéòàð ä¿¿ íàðòàà ýíý ºäðèéí ìýíäèéã Ìàíëàéëàõ Óðëàã îéëãîæ àâëàà. Õè÷ýýë äóóññàíû äàðàà òºâèéíõºº òºâèéí íèéò ãèø¿¿äèéí ºìíººñ õ¿ðãýæ áàéíà. òóõàé íàìàéã ÿðüæ ¿ëäýõèéã ñàíàë áîëãîñíîîð Õ¿¿õýä íàñíûõàà õàìãèéí àç æàðãàëòàé ìº÷ , ýíý íü àìüäðàëäàà õèéñýí òîì øèéäâýð¿¿äèéí ãóíèã ãîìîðõîë, íýã íýãýíäýý áÿöõàí òóíèõ, ìºí íýã áîëñîí þì. æèíõýíý íàéç íºõ人 îëæ àâäàã áèäíèé õî¸ð äàõ Ñèíåðæè áóþó ýâ íýãäëèéí õ¿÷ýýð ÷àäàõã¿é ãýð áîëñîí ñóðãóóëèàð áèä á¿ãä ë äàìæèí èðäýã. ìýäýõã¿é ç¿éë¿¿äèéã ÷àääàã, ìýääýã áîëîõ, Ìèíèé õóâüä ÷ àíõíû ãýæ õýëæ áîëîõ á¿õ ë ç¿éë óðäàà òàâèõ íýí ÷óõàë çîðèëãî çîðèëòóóäûã äýñ òýíä ºíãºð÷ýý. Áóñàä õ¿¿õä¿¿äèéí ë àäèë ãàäàà äàðààëëàí áèåë¿¿ëýõ òýð ÷àäâàð ÷àäàìæóóäûã õàðëàòëàà òîãëîæ, õààÿà íýã ñýìýðñýí ä¿ðýìò óðüòàë áîëãîñîí çàëóó÷óóäûí íýãäýë Ìàíëàéëàõ õóâöàñíààñàà çàëõàæ, àõûíõàà ãàíãàí õýðíýý Óðëàã òºâ þì. Äýýð äóðäñàí íîìíû òóõàéä ººðò ìèíü òîìäñîí õóâöàñíóóäûã ºìñºõ ãýæ ÌÓÒ (Ìàíëàéëàõ Óðëàã Òºâ)-èéí áàðèìòàëäàã çàð÷ìûí òóõàé áóþó Ôðàíêëèí Êîâè êîìïàíèéí 82 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ªªÐÈÉêª ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÑÓÐÃÀËÒÓÓÄ Øîíí Êîâè çîõèîã÷èéè “ªñâºð íàñíûõíû øºíèéí íîéðîî õàñàí àæèëëàõ áîëíî” ãýñýí äýýäýëæ ìºðäºõ 7 çóðøèë” ãýñýí íîì þì. óðèàí äîð Ñàéíáàÿð, Áàò, Îþóíáîëä, Ãàíáîëä, Îäîîãèéí õ¿¿õýä çàëóóñ á¿ãä ë íîì óíøèõ äóðã¿é ̺íãºíçóë, Áàòõàíä íàð íýãäýí îð÷óóëãàà õèéäýã áîëæýý, çàëõóó áàéíà ãýæ õýëýõ àõìàäóóäûí áàéæýý. Ýíý á¿õ öàã ¿åèéí ÷óõàë ç¿éëñèéí äîòîð õàëàãëàë èõýññýí. Àðãà ÷ ¿ã¿é äýý, ò¿¿íèéã íü íýã íýãíýý îéëãîí áèå áèåäýý óóñàæ íºõºðëºë îðëîõ “òåëåâèçîð”, “èíòåðíýò” ãýõ ìýò÷èëýí ¿¿ñãýñýí áàéëàà. ßã ýíý óóð àìüñãàë, ñýòãýë ç¿ðõ ìýäýý ìýäýýëëèéã íýã äîð òºâºãã¿éõýí àâ÷ ÷àäàõ äîòîð Ìàíëàéëàõ Óðëàã õýìýýõ êëóáèéã íîìîî òåõíîëîãè íü òýð ¿åòýé õàðüöóóëáàë õºãææýý. õýâëýí ãàðãàñàí æèëýý áàéãóóëñàí íü îäîîãèéí Ãýâ÷ íîì óíøèõûí ñàéõíûã õýäèé õîéíî ìýäñýí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîõ ýõëýë áàéæýý. ÷ ä¿¿ íàðòàà çîðèóëæ íýãýí íîìûã 3 æèëèéí 2006 îíä êëóáýý àíõ áàéãóóëæ îð÷óóëñàí õóãàöààòàé öºõðºëòã¿é îð÷óóëñàí 6 çàëóóãèéí íîìíûõîî ñóðãàëòûã îëîí çàëóóñò õ¿ðãýñíýýð õ¿ñýë ìºðººäºë ýõíýýñýý áèåëëýý îëæýý. çàðèì íýã íü ¿ëäýõ ñàíàëààð áàéãóóëëàãà Áàãààñàà ë íîì óíøèõ äóðã¿é áàéñàí ÌÓÒ- áîëîõ øààðäëàãàòàé áîëîõûã ìýäæýý. Èíãýýä èéí òýðã¿¿í Á.Ñàéíáàÿð äýýðõ íîìûã óíøñàí àíõ óäàà 2007 îíû 1 ñàðä Çàëóó÷óóäûí îðäíû íü ò¿¿íèéã íîì óíøèõ ñîíèðõîëòîé áîëãîîä æèæèãõýýí ºðººíä Ñàéíáàÿð, Áàòõàíä áà Ãàíñ¿õ çîãñîõã¿é á¿ð îð÷óóëàõ ñýòãýë ð¿¿ õºòºëñºí þì. íàð ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã ºäðèéí Èíãýýä 5 íàéçòàéãàà õàìòàð÷ ãóðâàí æèëèéí èõýíõ öàãàààðàà ÿðèëöàí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé òóðøèä îð÷óóëæ, õÿíàí çàñâàðëàñààð ÿã èõ ýõýëñýí þì. Òýð 3-ûí õýíèé ÷ áîäîæ áàéãààã¿é ñóðãóóëèéí õîíõíû áàÿðûí ºäðººð àìæèæ îëîí çàëóóñûí õ¿ðýýëýë 2007 îíû 2 ñàð ãýõýä àëü õýâë¿¿ëýí îëíû õ¿ðòýýë áîëãîñîí íü ºä㺺 “ªñâºð õýäèéí á¿ðäñýí áàéñàí íü öààøäûí àæëûí óðàì Íàñíûõíû Äýýäýëæ ̺ðäºõ 7 Çóðøèë” õýìýýõ íîì çîðèã, ìîíãîë îþóòàí ñóðàã÷äûí óõààí òýëýãäýí áîëñîí þì. Îð÷óóëãûí ÿâöàä òîõèîëäñîí íýãýí ººðñäèéíõºº òºëºº èõèéã ñóð÷ ìýäýõèéã õ¿ñäýã ñîíèðõîëòîé áºãººä áàõàðõìààð àæèë áîë çîõèîë÷ áîëñîí íü õàðàãäàæ áàéñàí þì. Øîíí Êîâèòîé õàìòðàí àæèëëàñàí ÿâäàë þì. Òýä “ªñâºð íàñíûõíû äýýäýëæ ìºðäºõ 7 çóðøèë” íîìîî çîõèîã÷èéí ýðõã¿é õóóëü áóñààð ãàðãàõûã õ¿ññýíã¿é. Òèéìýýñ íîìíû ýðõèéã ýçýìøèã÷ “Ôðàíêëèí Êîâè” êîìïàíè ðóó õîëáîãäîí õàðèëöàí òîõèðîëöîæ ãýðýý õèéõýýð áîëîâ. Óäàëã¿é íýãýí ñàíàë èðñýí íü Øîíí Êîâèãèéí ãóðàâ äàõü íîì áîëîõ “The 6 Most Impor- tant Decisions You’ll Ever Make” á¿òýýë áàéâ. Òýðýýð Ìîíãîëûí çàëóó÷óóäûí ºìíººñ íîìíû áè÷èëòèéí ¿éë àæèëëàãààíä òóñëàõûã õ¿ññýí òóë çàëóóñ áîëîìæèò öàãààðàà õ¿ññýí õóãàöààíä íü ºãñºí àæèë á¿ð äýýð íü á¿õ áîëîëöîîãîîðîî îðîëöñîí. Ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä Ìîíãîë õýìýýõ íýð òýðõ¿¿ íîìîíä òàâàí óäàà ãàðñàí íü áèäíèé õóâüä ýõ îðíîî Àìåðèê áîëîîä äýëõèé äàõèíàà íîì-ûí ñóðãàëò ºã뺺 8 öàãààñ ýõýëæ, ¿ðãýëæëýýä ñóðòàë÷èëàõàä îðóóëñàí àíõíû áîäèò õóâü íýìýð õóâü õ¿íèé ñóðãàëò, õýëíèé ñóðãàëò çýðýã õè÷ýýë¿¿ä áîëñîí þì. ÿâàãäñàíààð ¿íýõýýð îëîí çàëóóñ ººð÷ëºãäºæ áàéãàà íü èëò áàéñàí. Óëìààð 2007 îíû 3 ñàðûí 2-û ºäºð “Ñèíåæðè” áóþó òºâèéí ãèø¿¿äèéí 3 Ò¿¿õýí çàìíàëààñ… ñàðûí äîòîð þó ñóðñàí, ìýäñýíýý íàéç íºõºä, Òýðòýý 2003 îíû íàìàð MIU ñóðãóóëèéí 7 çàëóó ãýð á¿ëäýý ¿ç¿¿ëñýí ãàéõàìøèãòàé òîãëîëòûã íýãäýí “Good Night Group” ãýæ àíõ áàéãóóëæ 2 äîëîî õîíîãèéí òóðø óéãàã¿é áýëäñýíèé ¿ð áàéæýý. Õýíèé ÷ ñàíààíä îðîìã¿é íýðòýé ýíý ä¿íä òàâüæ ÷àäñàí áºãººä ýíý òîãëîòîîð 600 çàëóóñûí íýãäýë ºä㺺 îëîí îþóíëèã çàëóóñûã õ¿íèé ñóóäàëòàé òàíõèì ä¿¿ðñýí áàéñàí þì. äàãóóëæ áàéíà. Äýýð äóðäñàí “ªñâºð íàñíûõíû Ýíý òîãëîòîîð çàëóóñûí íýãäýë õýðõýí àìæèëòûã äýýäýëæ ìºðäºõ 7 çóðøèë” íîìûã îð÷óóëàã÷ àâ÷ èðäýãèéã õàðóóëñàí áºãººä èõ õýìæýýíèé çàëóóñ èõýâ÷ëýí øºíèéí öàãààð ñóóæ àæëàà òóðøëàãà, àëäàà, îíîîã îëæ àâñàí íü áàñ ë íýã õèéäýã áàéñàí áºãººä “Òàâòàé íîéðñ äîî àõàí ÷óõàë ç¿éë áàéæýý. ä¿¿ñ, ýõ îðîí ìèíü, Áèä òà íàðûíõàà òºëºº “ªñâºð íàñíûõíû äýýäýëæ ìºðäºõ 7 çóðøèë” ÎÞÓÒÀÍ 2009 83
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íîìíû çîõèîã÷ êîìïàíè äàðààãèéí íîìîî Îäîî “Îþóòàí 2009” íîìîíä çîðèóëàí ýðõýëæ îð÷óóëàõ ñàíàëûã áèäýíä òàâüñíààð áàñ áàéãàà îþóíû òàéëëàà òà á¿õýíä òîëèëóóëúÿ: íýãýí áàõàðõóóøòàé ç¿éë áîëñîí þì. “×èíèé àìüäðàëäàà ãàðãàõ 6 ÷óõàë øèéäâýð” íîìíû • ̺ðººäºë õýìýýõ ýõíèé á¿ëýã: Ýíý á¿ëãýýð òà àæèëä îð÷óóëãûí áàã õàíöóé øàìëàí îðæ á¿õýíä ºíººãèéí çàëóóñûí ìààíü ìºðººäºë, àìæèëòòàé îð÷óóëæ äóóññàí áºãººä îäîî ò¿¿íèé òàëààðõ áîäëûã õ¿ðãýõ áîëíî. õýâëýëòýíä îðîõîî õ¿ëýýæ áàéíà. • Òºãñºã÷äºä çîðèóëñàí óäààõ á¿ëýã: Ñóðãóóëèà Öààøëààä áèä ººðñäèéí ãýñýí òàíãàðàãòàé òºãñººä õýðõýí ìýðãýæëýý ñîíãîõ, áàñ õýðõýí áîëæ, ºðãºñºí ãèø¿¿ä ¿íýõýýð òºâèéíõºº òºëºº èõ ñóðãóóëüä ñóð÷ îþóòàí áîëîõîî ìýäýõã¿é àæèëëàõ ñýòãýë áàéíà óó? Òýãâýë òà ýíý á¿ëýãò àíõààðëàà íü óëàì õàíäóóëíà óó. Òàíû áàäàðäàã àñóóäëûã áîëñîí øèéäýõ þì. Ýíýõ¿¿ áàãà ÷ òàíãàðàãò: á î ë î â Õàà ÷ òóñ áîëîõ ÿâñàí ºâºã áîëíî. äýýäñèéíõýý • Á¿ëýã III àðèóí õºëñ “ªñâºð õ¿÷ýýð áèé íàñíûõíû áîëãîñîí äýýäýëæ óëñ ýõ îðîí, Ìîíãîë õ¿íèéõýý ìºðäºõ 7 ¿íý öýíèéí òºëºº ýíý áèåý çóðøèë” íîì õýíèé àìüäðàëä ¿ë õàéðëàí õîé÷ ¿åäýý ãýðýëò õýðõýí íºëººëºâ? Áèäíèé èðýýä¿é, ñàéí ñàéõàí á¿õíèéã îð÷óóëñàí íîì ìààíü áîäèò ºâë¿¿ëíý ãýñýí óòãà ó÷èðòàé. àìüäðàëä õýðõýí áèåëýëýý Òºâèéí ãèø¿¿ä ìààíü ýõíýýñýý îëñíûã òà ýíý á¿ëãýýñ ìýäýõ ãàäààä óëñóóäàä ñóðàëöàõààð áîëíî. ÿâñàí íü ÌÓÒ-èéí ñàëáàð • Á¿ëýã IV “×èíèé àìüäðàëäàà õàðü íóòàãò áàéãóóëàãäàõ ãàðãàõ 6 ÷óõàë øèéäâýð” ¿¿ñýë áîëñîí áà Áýýæèí õîòîä íîì õýíèé àìüäðàëä õýðõýí ñóðàëöäàã çàëóóñûí Ìàíëàéëàõ íºëººëºâ? Áèä á¿õíèé Óðëàã òºâèéí ñàëáàð áàéãóóëàãäñàí ÿâäàë þì. äàðààãèéí îð÷óóëàãäñàí ýíýõ¿¿ íîìûí Èéíõ¿¿ Óêðàéí, ßïîí, ªìíºä Ñîëîíãîñ, Ìàëàéç, îð÷óóëàã÷äûí íýã íü ñýòãýãäëýý áèä á¿õýíòýé Âüåòíàì, ÀÍÓ, Èõ Áðèòàíè, ÁÍÕÀÓ-ûí 2-3 õîòîä õóâààëöñàí þì. òºâèéí ãèø¿¿ä ñóðàëöàæ ººðñäèéí óðèà çîðèëãîí • Á¿ëýã V áóþó “̺ðººäºë áèåëäýã ¿¿?” äîð òýð ÷èíýýãýýð îëîí îþóòíóóä íýãäýæ, îëîí íîìíû Çóãàà õýìýýõ á¿ëýã: Áèä ºíãºðñºí óëñûí èðãýä ìàãòàí ñàéøààæ áàéíà. æèëèéí “Îþóòàí 2008” íîìîíä äýýðõ íîìíû 2007 îíû çóíààñ ÀÍÓ-ààñ ìîíãîëä õ¿ðýëöýí çîõèîã÷äûí ¿ãèéã õ¿ðãýæ áàéñàí áîë õàðèí èðæ Àíãëè õýë çààäàã çàëóóñûí ñóðãàëòàíä îäîî òóí óäàõã¿é õýâëýëòýíä îðîõîä áýëýí õàìðàãääàã áîëñíîîð õýëíèé òºâøèí èëò áîëîîä áóé íîìíûõîî íýã á¿ëãèéã á¿õýëä íü äýýøèëöãýýæ áàéíà. õ¿ðãýæ áàéíà. 2008 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëüä çîðèóëæ õàéð 2028 îíä Ìîíãîë óëñàä ìààíü Îëèìïèéí èõ ýíýðëèéã ãóäàìæààð ò¿ãýýå óðèàòàé îëîí óëñûí íààäàì çîõèîí áàéãóóëàãäàíà ãýâýë òà èòãýõ ¿¿? “Free Hug” áóþó ׺뺺ò òýâðýëòèéã õ¿í õºë Èòãýõýä áýðõ ÷ òàíä áàñ íýãýí áîäëûã òºð¿¿ëæ áóæèãíàñàí ãàçðóóäààð ò¿ãýýñýí þì. áàéæ áîëîõ þì. Åð íü ÿàãààä áîëæ áîëîõã¿é ßìàðâàà íýãýí áàÿð òýìäýãëýëò ºäºð á¿ðýýð ãýæ? õàìòäàà áàéæ òýìäýãëýäýã ¸ñ òîãòæýý. Ýíý á¿õ ×óõëàà ýðõýìëýõ ¸ñûã áèä á¿õýí ìºðääºã áèëýý. ¿éë àæèëëàãààã äóðäâàë èõ õóãàöàà øààðäàõ òóë Òèéìýýñ ÌÓÒ-èéí àëñûí õàðàà, çîðèëãî, çîðèëò ýíý õ¿ðýýä äóóñãàÿ. Áèä á¿ãäèéí àæèë ¿éë õýðýã - ýíý á¿ãä áèäíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëûí õýâ íºõºðëºë äýýð ¿¿ñ÷ õàìòðàí àæèëëàõ òààòàé ìàÿãèéã ýâäýæ óòãàòàé áîëãîäîã ãýæ áè õóâüäàà íºõöºë áàéíãà á¿ðääýã þì. ¿çýæ áàéíà. 84 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íü ìîíãîë õýëíèé ìààíü ¿ãèéí ñàí áàÿëàã ãýæ ñàíàãäóóëàõààð. Õàðèí ºìºã ò¿øèã ä¿¿ðýí ààâ, õàéð ýíýðýë ä¿¿ðýí ýýæèéãýý áèä õýðõýí ìàãòàõ áèëýý? Ýìýý ìààíü íàäàä ýíýõ¿¿ ø¿ëãèéã òàéëáàðëàí óíøèõäàà ýöýã ýõýý ìàãòàõàä ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí ñàí äàõü á¿õèé ë óðàí ñýöýí, ñàéí ñàéõàí ¿ã äóëèäàõû㠺㿿ëæ áàéñàí þì. ¯íýõýýð ÷ ò¿ìýí ýðäýíèéí ñàíòàé Òºðºëõ õýë ìèíü ñîíñîî÷ ãýæ ýõ õýëýýñýý ãóéæ áàéãàà íü ýíý ø¿ëãèéí óòãà àãóóëãûã õàðóóëàõ áàéõ ãýæ íàéäàæ áàéíà. Ò¿ìýí ýðäýíèéí ñàíòàé Òºðºëõ õýë ìèíü ñîíñîî÷! Ýãíýãò ìºíõèéí òóÿàòàé Ýðäýíýñèéí õýëõýý õàéðëàà÷! Õàíãàéí íóðóó øèã íºìºðòýé Õàéðò ààâûãàà ìàãòàÿ! Õàëóóí íàð øèã èë÷òýé ªìºã ò¿øãèéã íü äóðñàÿ! Óóëûí ýíãýð øèã öýëèéñýí Óóæèì òýí¿¿í ìàãíàé íü Óñíû äîëãèîí øèã èë÷òýé Óÿí 纺ëºí õàðöûã íü Õàðèí äîîðõ ñõåìýýñ Ìàíëàéëàõ Óðëàã òºâèéí Í¿äýý àíèàä áîäîõîä çîðèëãî çîðèëò àëñûí õàðààã ¿çýæ ñîíèðõîíî óó? Ñýòãýëä òîäõîí áàéíàì ¯çãýý àâààä áè÷èõýä Ñàíààíä äóëèõàí áîëíîì ̺ðººäºë õýìýýõ ýõíèé á¿ëýã… ¯¿ðäèéí õàëóóí õàéðûã íü Þóòàé áè ç¿éðëýõ âý? ̺ðººäºë. ̺ðººäºëã¿éãýýð ýíý äýëõèé äýýðõ ¯ðãýëæèéí ÿëäàì ä¿ðèéã íü àìüäðàë ÿìàð óòãàã¿é áàéõ áàéñàí áîë? ªâºº Õýíòýé áè æèøèõ âý? ýìýý íàð ìààíü îäîîã õ¿ðòýë ìºðººääºã. ¯ð Ò¿ìýí ýðäýíèéí ñàíòàé õ¿¿õäýý ñàéí ñàéõàí ÿâààñàé, õýí õ¿íèé äîîð Òºðºëõ õýë ìèíü ñîíñîî÷! áèòãèé îð÷îîñîé ãýõ ìýò÷èëýí . Áèä á¿ãäèéí Ýãíýãò ìºíõèéí òóÿàòàé ñàéí ìýäýõ Àìåðèêèéí íýãäñýí óëñûí øèíýõýí Ýðäýíýñèéí õýëõýý õàéðëàà÷! åðºíõèéëºã÷ Áàðàê Îáàìà áàãààñàà ë “Áè ÀÍÓ- ûí àíõíû ºíãºò àðüñòàé åðíõéèëºã÷ áîëíî” ãýæ Äýì÷èãèéí ÄÓËÀÌѯÐÝÍ ìºðººäºæ ÿâñàí ãýäýã. Ò¿¿íèé ìºðººäºë îäîî 1963 îí á¿ðýí áèåëæýý. Àçààð ìºðººäºë áèåëäýã þì. Ýíý ë ç¿éëèéí òóõàé çàëóó÷óóä ìààíü þó ãýæ Äýýðõ ø¿ëýã áîë 80 äàâñàí ýìýýãèéí ìèíü ø¿ëýã, áîäîæ ñàíàæ ÿâäàã íü òà áèäýíä áàñ ë íýã ç¿éëèéã òà îíûã íü õàðæ áàéãàà áàéõ. Ýíý áîë ýìýýãèéí áîäîãäóóëàõààð… Ìàíëàéëàõ Óðëàã òºâèéí ìèíü ààâûíõàà à÷èéã áàãàõàí ÷ áîëòóãàé õàðèóëàõ ãèø¿¿äèéí ìºðººäëèéã òîëèëóóëæ áàéíà.. Õàðèí þìñàí ãýñýí õ¿ñëýýñ íü óðãàæ ãàð÷ èðñýí þì. ýöñèéí ä¿ãíýëòèéã òà ººðºº õèéãýýðýé. ̺ðººä ìºðººä áàñ äàõèí ìºðººä. ̺ðººäºõºä ìºí㺠áàñ íàñ õàìààðàõã¿é. Äîîðõ ø¿ëãèéã ýöýã ýõäýý õàéðòàé õ¿í á¿ðò çîðèóëààðàé ãýæ ýìýý ìààíü çàõèñàí þì. Óëñ, ýõ îðîí, áàéãàëü, ºâ ñî¸ëîî ìàãòàí äóóëàõàä õàìãèéí ñàéí ñàéõàí ¿ãñèéã ÿðóó òîäîîð óðñãàäàã ÎÞÓÒÀÍ 2009 85
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Ìºðººä , ìºðººä áàñ äàõèí ìºðººä Áè õàéð ò¿ãýýã÷ õ¿í áîëíî ãýæ ìºðººääºã… ̺ðººäºõºä ÿìàð ìºí㺠òºëºõ áèø äýý. ̺ðººäëèéí õºëºã îíãîöîíä ñóóãààä õýñýã àÿëàõ Ñàíàñíûõàà çîðãîîð ë ìºðººä. ÷ ãî¸ ø¿¿. Õ¿í á¿õýí ìàø òîì ç¿éëèéã ìºðººäºæ ̺ðººä뺺ð æèã¿¿ðëýñýí àìüäðàë ë óãèéí ò¿¿íèéãýý çàðèìûã íü õèéõèéí òºëºº øóíàí óòãàòàé. Áè ÷ áàñ ìºðººääºã. Áè ÿã ë æààõàí ç¿òãýäýã. õ¿¿õýä øèã ìºðººääºã. Áè õàéð ò¿ãýýã÷ õ¿í áîëíî ãýæ ìºðººääºã. Áèä ªíãºðñºí çóóíû äóíä ¿åä Àìåðèêèéí àëäàðò óðàí áîëîí áÿöõàí ä¿¿ íàð ìèíü õ¿íèéã õàéðëàæ, ãýð èëòãýã÷ Ìàðòèí Ëþòåð Êèíã àãóó ìºðººäñºí øèã á¿ëýý õàéðëàæ áàéæ ýõ îðíîî ÷ ãýñýí õàéðëàõ áè ÷ áàñ ìºðººäºæ áàéíà. Øóäàðãà áóñ íèéãýì, õàéð òýäýíä áèé áîëíî. Ýíý äýëõèéä òºðºãñäèéã õàõóóëü õàâ÷ëàãàíä äèéëäñýí òýð íèéãìýýñ ýõ îðîí, áóñàä á¿õ ç¿éëèéã õàéðëà ãýñýí îéëãîëò ¿íýíèé òºëºº ÿâæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ÿëàëò èðæ ñóóëãàñàí áàéäàãã¿é ø¿¿ äýý. Òèéìýýñ áè áàéíà ãýæ áè ìºðººäºæ áàéíà. Õýçýý íýãýí öàãò èðýýä¿éí áîëîí íÿëõ ¿ðñäýý õ¿íèéã õàéðëàõ àãóó áàÿí ÷ áàé ÿäóó ÷ áàé á¿ãä ë àäèëõàí øèéòãýãääýã, íàíäèí ó÷èð ñàéõàí ñýòãýë, óõààðàë 3-ûã çààõ á¿ãä ë àäèë õóóëèéí ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã àðãûã îëîõîä íü òóñàëæ ¿ðãýëæ äýðãýä íü áàéõ òèéì íèéãýìä àìüäðàõûã ìºðººäºæ áàéíà. áîëíî. Áàãø ãýäýã áàñ ñàéõàí ìýðãýæèë ø¿¿ äýý. Ñîíãîëò õèéõ ¿íýò ç¿éëòýé àðä÷èëñàí íèéãýìä Õýçýý íýãýí ºäºð èõ õîòûí ìèíü õ¿ì¿¿ñ àæèëäàà àìüäàð÷ áàéãàà ÷ áèäíèéã ñîíãîëòûã óñòãàäàã ãàðààä ÿâàõäàà í¿¿ðýíäýý ìóóõàé öàðàéã áèø òýð íèéãýì áèòãèé áàéãààñàé ãýæ áè ìºðººääºã. ìèøýýñýí èíýýäèéã áèå áèåíäýý õàéðëàæ àëõàõ Ýíý ìºðººäë¿¿äèéí äîòðîîñ Ìîíãîë óëñ ìààíü ºäºð óãòàõ áèç ýý. Òîâ÷õîíäîî áîë áè õ¿íèé ìàíäàí áàäðààñàé ãýæ áè õàìãèéí èõ õ¿ñäýã. õ¿ì¿¿ñèéí òºëºº, ýõ îðíûõîî òºëºº çà ãýæ Óëààíáààòàð õîò ìààíü Àçèéí áàð áîëíî ãýäýãò õýëýõ õàðèóöëàãà ¿¿ðýí áèåë¿¿ëýõ áîëíî. Áóðõàí èòãýäýã. 2028 îíä Óëààíáààòàð õîòîä Îëèìïèéí á¿ãäèéã íü èâýýõ áîëíî, òèéì ÷ ó÷ðààñ áóðõàí òîãëîëò áîëíî ãýäýãò ìºí èòãýæ ¿¿íèé òóõàé áè õàéðûí ýë÷èéã áèé áîëãîñîí áàéäàã. Èõ õîò ìºðººäºæ ÿâäàã þì àà. ìèíü ñàéõàí áîëíî, Ìîíãîë îðîí ìèíü ìàíäàõ Àçààð ìºðººäºë áèåëäýã þì. Áè öààøäàà áîëíî ìàíäñààð ÷ áàéõ áîëíî, õàðèí ò¿¿íä áèä ìºðººäºõ ÷ áîëíî. Ýíý ìèíèé ýõëýë ë þì. ªº áàñ á¿õýí ç¿òãýõ ÷ áîëíî. ººðèéíõºº õîááè áóþó ìàøèí öóãëóóëàõ ìààíü ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í ̺íõçàÿà ìàø òîì öóãëóóëãà áîëíî ãýæ ìºðººääºã. ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Á.Öîãò-Î÷èð Áè àíäóóðñàí áàéæýý Ýíý äýëõèé äýýð òºðñºí õ¿íèé ¿¿ðýã à÷ õîëáîãäîë Ñàðíû äýðãýäýõ Îä áîëîõ ìºðººäºëòýé... þó âý? ãýæ áè ººðºº ººðòºº ºäºð áîëãîí áîääîã Áè ìºðººääºã áóñäûí ë àäèë ñàéõàí àìüäðàë, àç ÷ îíîâ÷òîé õàðèóëòûã òèéì ÷ àìàð îëñîíã¿é. æàðãàë, ìºí㺠ãýýä ë ÿâíà 人. Óã íü çºí人 áàéãàà Ýíý àñóóëòûã ¿ðãýëæ áîääîã ìààíü íàìàéã òýãýõäýý ýõíèé õýä íü ýíý ø¿¿. Áóñäààñ îíöãîé ãýâýë ìºðººäºìòãèé õ¿í ãýäãèéã èëòãýõ áèç. ªã뺺 áè ýíý á¿õýíäýý õ¿ðýõèéã ìºðººääºã áàñ õè÷ýýäýã. áîëãîí áîñîîä óòàà ¿íýðòñýí ýíý õîòûíõîî ç¿ñ ̺ðººä뺺 ãýýä ìºí㺠îëäîãã¿é ìºí㺠öàðàéã õàðààä õýçýý íýã êèíîí äýýð ãàðäàã øèã òºëäºãã¿é, õàðèí ìºðººäºë人 õ¿ðýõèéí òóëä ñàéõàí áîëíî äîî ãýæ áîääîã áàéëàà. Áè àõëàõ ìºí㺠òºëºõ õýðýãòýé ìºí㺠îëîõ õýðýãòýé. ñóðãóóëèà òºãñºõ人 ìàø ñýòãýë äóíäóóð òºãñºæ Á¿ãäýýðýý ìºðººäººðýé, òýãýõäýý ÷èõýð, óíäàà ìîíãîëûí áîëîâñðîëûí ñèñòåìèéã ãîëæ, èõ áèø ø¿¿. Àãóó òîìîîð ìºðººä, ñàðàí äýýð áóðóóã ºãäºã áàéñàí. Õààÿà íýã ýìýý ºâºº äýýðýý ººðèéíõºº çóðãèéã ñèéë¿¿ëæ áàéíà ãýæ ìºðººä, î÷èõîä òýð õî¸ð ìààíü õ¿ðòýë ìîíãîëûíõîî á¿ãä áèåëýõ áîëíî. ×è áîäèò áîëãîæ ÷àäíà. Áè ýäèéí çàñàã, óëñ òºð áîëîí åðºíõèéëºã÷èéã áîë èõ ñîíèí þì ìºðººääºã ø¿¿ äýý. Ñàðíû ýãä¿¿öýí áóðóóã ò¿¿íä òîõîæ áàéëàà. õàæóóä ¿ðãýëæ áàéäàã áîëîõ ãýýä ë, õàâèðãàí ñàð Ãóäàìæààð ÿâàõàä ÷ çîâõè íü ººäºº ìîíãîë ãàðàõàä ãàíö îä õàæóóä íü áàéäàã,òýðíèé îðîíä çàëóóñûí ñ¿ð õ¿÷ áàéõàà áîëüæ õàà ñàéã¿é ë áè áàéõûã ìºðººääºã. Ñîíèí áàéãàà áèç. Òýãýõäýý ãàçàð øèðòýí ÷óëóó ºøèãëýõ õ¿ì¿¿ñèéí òîî îä íü áîë÷èõ þì áîë õàéðòàé õàéðëàäàã áîëîí èõýññýí þì øèã. Ýíý á¿õýíä çîõèöîí àìüäàð÷ áóñàä ÿäàð÷ ÿâàà õ¿ì¿¿ñèéí çàìûã íü ãýðýëò¿¿ëýõ ÷àäàõã¿é íü íèéãìèéí õýö¿¿ õ¿íä äàâõàðãà ðóó áîëíî ãýæ. Áè ÷àäíà àà, òà íàð ÷ áàñ. îðæ áàéíà ãýæ õàðàãäàíà. Õàðèí õýí ñýðãýëýí, õýí àñóóäàëòàé çîõèöîæ ÷àäàæ áàéíà òýð ñàéõàí ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Ó.Îäáèëýã àìüäàðíà. Ãýõäýý òýð õ¿ì¿¿ñ ÿäóó áàéãàà õ¿íýýñ 86 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ èë¿¿ äàðàìòòàé áàéõ þì. Ýíý õýö¿¿ ìîíãîëûí øèéäýí, øóóä ë ¿çýã öààñàà àâëàà. ºíººãèéí áàéäàëä ìºíãºòýé õ¿í ÷ ñàéõàí Áè ìºðººä뺺𺺠àìüäàð÷ áàéãàà þì áàéíà. àìüäàð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà, õýäýí òºãðºãºº íýã ë Ìèíèé õóâüä îäîîãîîð áóñäûí õýëäãýýð ¿ç¿¿ëæ áóðóó ãèøãýâýë àëä÷èõ ãýýä õýö¿¿, ìºí àìüäðàë õàðóóëàõ äèïëîìã¿é, áàñ ñóðãóóëüã¿é, õàéðòàé íü àñóóäëààð ä¿¿ðýí áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õýñýã õ¿ì¿¿ñýý ãîìäîîäîã, òýäíèéõýý èòãýëèéã íü íü òýäíèéãýý ºäºð øºíºã¿é ìóóëíà. Ýíý á¿õýí àëääàã, àæëûí õàðèóöëàãàã¿é áàéäàë ãàðãàäàã òýð õ¿íä äàðàìò áîëîí î÷ñîíîîð ìºíãºã¿é ãýýä ìàø èõ äóòàãäàëòàé áàéíà. Ýõýíäýý ýíý áàéãààãààñàà èë¿¿ äàðàìò áîëæ áàéõ þì. á¿õ á¿òýëã¿éòýë ìèíü õýçýý ýõýëñýí áîë, ÿàãààä Äóíäàæ òºâøèíä ÿâàà íü áàòàëãààã¿é èðýýä¿éä áè ë ãýæ… áîääîã áàéñàí ÷ õàðèí á¿õ ç¿éë í¿äýý òàñ àíèí ººðéèí áàéãàà á¿õíýý ë çîðèóëæ ìààíü ìºðººäºëòýé ìèíü õîëáîîòîé áîëîõûã ç¿òãýæ áàéíà. Èíãýýä ýíý á¿õýí ¿ðãýëæëýýä áàéõ îéëãîñîí. óó? Íàäàä õýö¿¿ ñàíàãäñàí. Ìèíèé ìºðººäºë ìàø èõ ýý. Æèë õàãàñûí ºìíº Õýñýã õ¿ì¿¿ñ õàðèéí îðîíä þì ñóð÷, àìüäðàë Òåðåçà ýõèéí òóõàé àíõ îëæ ìýäñýí þì. Ýíý íü ¿çýæ áàéãàà íü òºâøíººñºº íýëýýä òîì àëõàæ ìèíèé ñýòãýëèéí ã¿íä öààíààñàà ë áàéäàã ç¿éë ÷àäíà ãýäýã. Ýíý ¿ã èõýâ÷ëýí çàëóó ¿åèéíõýí áóþó ìààíü þó áîëîõûã îëæ ìýäñýí ìèíü áàÿðòàé áèä íàðò èõ íºëººëäºã. Áè ÷ áàñ þó äóòàõàâ ãýýä ç¿éë¿¿äèéí íýã áàéëàà. Òýð áîë õ¿ì¿¿ñò òóñ õ¿ðãýõ õàéðòàé õ¿íýý îðõèîä, áàéãàà ç¿éëýý çîëèîñëîîä õ¿ñýë þì. Ìàãàäã¿é ìàø ýíãèéí ñîíñîãäîæ ÿâñàí. Ç¿¿í ºìíºä àçèéí õºãæ뺺𺺠òîëãîé áîëîõ þì. Ãýõäýý ë àìüäðàëûí õàìãèéí ÷óõàë öîõèæ áóé íýãýí óëñ. Àíõ á¿õ ç¿éë ìèíèé áîäîæ îéëãîëò áîë ýíý ãýäãèéã ñýòãýë ç¿ðõ ìèíü àëü áàéãàà øèã ºíäºð øèëýí áàéøèí ºðãºí ãóäàìæ, õýäèéíýý õ¿ëýýæ àâñàí ÷ õàðèí õîæèì íü áè ãàäààä ñî¸ëòîé íèéãýì ãýýä ë ... Õàðèí óäàëã¿é ººðºº óõààðàí, àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëýõ ¿ëäëýý áîäîë ìààíü àõèí øèíý÷ëýãäëýý. Óòààòàé ÷, ãýäãèéã ìýäýõ ÿâäàë þì. àñóóäàëòàé ÷, õàòóó ÷, õ¿éòýí ÷ ìîíãîë ìààíü Òåðåçà ýõèéí àìüäðàëûí íàìòðààñ àíõ ýíý îéëãîëòûã õàìãèéí ñàéõàí ãàçàð. Ýðãýýä áè ìîíãîëîî ñýòãýë ç¿ðõýíäýý õ¿ëýýæ àâ÷ áàéñàí. “Õàðàíõóé ºðººíä ìºðººäºæ, õ¿ñýæ, ñàíàæ, ¿ã¿éëæ ýõýëñýí. Òýãýýä ç¿¿íèé ñ¿âýã÷ýýð ãýðýë òóñàõ òºäèé òýð õ¿ñýë ìèíü” áè õýñýã ìàðòàãäñàí ç¿éëýý ýðã¿¿ëýí ñàíàëàà. îäîî óëàì ë òîìîðñîîð áàéíà. Ìîíãîëä áàéõäàà ýíý îð÷ëîíä òºðñíèé ìèíü à÷ Òýãýýä ë áîäîîä áàéõààð õ¿ñýë ñýòãýë ìèíü óëàì õîëáîãäîë þó âý? ãýæ ººðººñºº àõèí àñóóëàà. ë áàäàð÷ õýëýõ ¿ã ìèíü èõñýõ íü áàéíà. Ñ¿¿ëä íü ªìíºõººñºº äýýðäýæ çàõ çóõààñ íü õàðèóëæ õýëýõýä áè ìºðººä뺺𺺠ºäºð òóòàì àìüäàð÷ ýõýëñýí þì. Ìèíèé áîäëîîð õ¿í ººðòºº þó áàéãàà íýãýí á¿ñã¿é þì ãýäãýý ìýäýðñýí íü áàéõã¿éã õ¿ñýæ áàñ ìºðººääºã. Ýíý áîë õ¿í ãýäýã àìüäðàëûí ìèíü õàìãèéí ãàéõàëòàé ìº÷¿¿äèéí àìüòíû òºðºëõèéí çàí ÷àíàð. Õýäèéãýýð áèä àìüòíû íýã áèëýý. Ìèíèé ÿàæ áàÿðëàæ áàéñíûã òà äîòðîî òºðºëä áàãòàõ ÷ äýýä òºðëèéã íü îëñîí. Òèéìýýñ ÷ òºñººëººä ¿çýýðýé. Èõ èíýýäòýé… õýõý… áîäîæ ñýòãýõ ÷àäâàðòàé áºãººä òýð ìýäðýìæýý ìàø ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Í.Îþóí÷èìýã. ñàéíààð àøèãëàõ ¸ñòîé. Áèä ÷àäíàà. Ìîíãîëäîî áàéõäàà áàéãàà íèéãìýýñ àéæ çàëõàæ Dreams come true? áàéñàí. Õ¿ñýýä áàéñàí ãàðö áîëîõ ãàäààäàä ìèíèé ìºðººäñºí øèã àéæ ýìýýõ ç¿éëã¿é ýëäý Áè ÌÓÈÑ-èéí ÍØÓÑ(Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû ç¿éëèéí àñóóäàëã¿é òýð ãàçàð áèø áàéëàà. Áè Ñóðãóóëü)-èéí Ñýòãýë ñóäëàëûí àíãèä ñóðàëöäàã àíäóóðñàí áàéæýý. Íýãýí àãóó õ¿íèé õýëñýí÷ëýí áóþó õî¸ðäóãààð êóðñýý ýíý æèë òºãññºí. “Õýí õ¿í ººðòºº òîõüòîé, òóõòàé áàéíà òýð Áè èðýýä¿éä ñýòãýë ñóäëàëûí öîãö õ¿ðýýëýí çîâëîíä áàéíà, õýí õ¿í çîâæ ç¿äýð÷ áàéâ÷ ÿìàð áàéãóóëàõûã õ¿ñäýã. Áè áàãààñàà ë îëîí õ¿ì¿¿ñò íýãýí ç¿éëèéã ìºðººäíº òýð õ¿í àç æàðãàëòàé áàãà ÷ áîëîâ ñýòãýë ñàíààíû äýì, àç æàðãàë, áàÿð áàéãààãèéíõ” ãýæýý. Ýíý ¿ã ìàø îëîí òàëòàé. áàÿñãàëàí ºãºõèéã ìºðººäºæ àìüäàðäàã áàéñàí Õàðèí ä¿ãíýëòèéã òà ººðºº áîäîîðîé. Ìîíãîë þì. Òèéì ÷ ó÷ðààñ ýíý õýö¿¿ õýðíýý ñîíèðõîëòîé ìààíü õºãæèæ áàéíà. Èë¿¿ õºãæèõèéí òóëä íýãäýõ ìýðãýæëèéã ñîíãîñîí. Îäîîãèéí áàéäëààð ìàíàé õýðýãòýé. Ýíý ë ìèíèé ìºðººäºë. îðîíä ñýòãýë ñóäëàë õàðüöàíãóé õºã溺ã¿é áàéãàà ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í À.̺íõñàéõàí áºãººä ñýòãýëç¿éí àñóóäëûã øèéäýõ áàéãóóëëàãà áàéõã¿é áàéãàà íü äóòàãäàëòàé ñàíàãäàæ áàéíà. Ìèíèé ìºðººäºë Õàðèí ìèíèé áàéãóóëàõ “ñýòãýëç¿éí öîãöîëáîð ̺ðººäëèéíõºº òóõàé õýðõýí áè÷èõýý ìýäýõã¿é õ¿ðýýëýí” íü ìîíãîëä, ìàãàäã¿é äýëõèéä áàéõ çóóð åðººñºº 30 ñåêóíä ë áîäîîä ¿çüå ãýæ õîâîðõîí öîãö èæ á¿ðýí õ¿ðýýëýí áºãººä ÎÞÓÒÀÍ 2009 87
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ äîòðîî ñýòãýë ñóäëàëûí ñóðãóóëü, ñóðãàëòûí òºâ, ãýäýãòýý ë èòãýñýí. Ýíý ë ìèíèé ýõíèé àëõàì ãýæ àìðàëòûí ãàçàð, ñýòãýëç¿éí îíîøëîãîî, ñýòãýë áîäîæ áàéíà. Ýíý èòãýë ìààíü íàìàéã ìàø èõ çàñëûí òºâ, á¿õ íàñíûõíûã õàìàðñàí ñýòãýëç¿éí õóðöàëæ ºãäºã. Òýãýýä íàéç íàðòàà èòãý, èòãý áàñ òºâ õ¿ðòýë áàãòàæ áàéãàà þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ÷ äàõèí èòãý ãýæ õýëüå. áàñ çºí人 ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàõ áºãººä ýíý ë ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Ì.̺íõíàðàí. ìèíèé õ¿ñ÷ áàéãàà ç¿éë äýý. Ýíý á¿õ õ¿ñýë ìààíü öààøëààä õ¿í àðäûí ýð¿¿ë, ñòðåññã¿é ñýòãýëãýý íü áàéãàëü ýõ îðíîî ãàìíàí õàìãààëàõ óõààðëûã Òºãñºã÷èäºä çîðèóëñàí ñóóëãàõ çîðèëãîòîé. Òýð íü óëñûí ìààíü äýëõèéä óäààõ á¿ëýã… õàìãèéí ýíõ àìãàëàí óëñ áîëãîõ àëñûí õàðààíä Àõëàõ ñóðãóóëèà òºãñºæ áàéãàà õýí ÷ áîëîâ áè õýí íýãäñýí áîëíî. Ýíý ë ìèíèé ìºðººäºë. Ìýäýýæ áîëîõ âý, ÿìàð ñóðãóóëüä ÿìàð ìýðãýæëýýð ñóðàõ ýíý ìºðººäºë áèåëýõýä Ìîíãîëûí ìààíü èðýýä¿é âý ãýõ ìýò÷èëýí îëîí ÷óõàë àñóóëòûí äóíä èðäýã. áîëñîí çàëóóñûí äýìæëýã õàìãèéí ÷óõàë ø¿¿. Ýíý ¿åä çàëóó÷óóä ìààíü ÿìàð øèéäâýð ãàðãàæ Dreams come true... áàéñàí áîëîîä èðýýä¿éãýý õýðõýí òºëºâëºñºí òóõàé ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í À.Äîëãîðìàà. ºã¿¿ëýõ õýñýãò çî÷èëíî óó? (Äîîðõ áè÷ëýã¿¿ä ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿äèéí äóíäàõ Èòãýõ íü ÷óõàë Yahoo group-ýýð Îþóòàí 2009 ãàðûí àâëàãà íîìîíä èðñýí mail-¿¿ä þì) Çà èíãýýä îþóòàí ñóðàã÷äàäàà ýíý ºäðèéí ìýíäèéã ̺í÷àíàðûí ̺íõíàðàí ìèíèé áèå õ¿ðãýæ áàéíà. Á¿ãä ë ãàäààäàä ñóðàõ äóðòàé áàéäàã... ̺ðººäºë ãýæ þó âý? ßàãààä õ¿íä ìºðººäºë Ñàéí áàéöãààíà óó? Ñýãñãýð Õîñîî íü áàéíàà. áàéõ ¸ñòîé þì áý? ãýäãèéã îéëãîõûã áè îðîëäîæ Íàéç íü ýíä øèíý áàéðàíäàà îðîîä, øèíý ¿çëýý. Õ¿í åð íü ºäºð òóòàìäàà îëäîæ áóé òýð ñóðãóóëüäàà îðîîä, øèíý ö¿íõýý ¿¿ðýýä øèâ ¿íýò öàãèéã þó õèéæ, ÿàæ ºíãºð¿¿ëæ, ÿìàð õ¿íòýé øèíýõýí àìüäðàëàà ýõë¿¿ëýýä, ñàêóðà öýöãèéã íèéëæ, ÿìàð îð÷èíä áàéãàà ãýäãýýñ õàìààð÷ óíàòàë òîîñ áóæèãíóóëæ ÿâíà äàà. Õýäõýí ÿìàð ìºðººäºëòýé áîëîõ ¿íäýñ ñóóðü ìààíü õîíîãèéí ºìíº þó ÷ áàéõã¿é äºâ äºðâºëæèí òàâèãääàã þì áîëîâ óó. ÿïîíû òàòàìè ãýýä øàë ¿íýðòñýí áàéðàíä àíõ Ìèíèé ìºðººäºë ãýâýë áè äýëõèéãýýð àÿëàí îðæ áàéñàí áîë îäîî ºðººí人 õººðõºí îðòîé, òîéðîõûã ìºðººääºã. Ãýõäýý îäîîãîîð áè 19 òýð îðîíäîî ãî¸ øàëàí äýýð óíòàæ áàéãàà þì íàñòàé ÷ íýã ÷ óäàà õèëèéí äýýñ àëõàæ ¿çñýíã¿é ýý. øèã ñàíàãäóóëàõ õººðõºí ãóäàñòàé, òýãýýä áàñ Õýçýý ýíý ìºðººäºë áèåëýõ íü ÷óõàë ÷ îäîîãèéí æèæèãõýýí ìàðçàí øèðýýòýé, îâîî õººðõºí áàéäëààð èòãýñýí ìèíü ë ÷óõàë áàéíà. á¿ñýëõèéãýýð òàòàõ íîìûí òàâèóð, ÿìáèé ÷ Õ¿í áîëîõ áàãààñàà, õ¿ëýã áîëîõ óíàãàíààñàà ãýæ ãýñýí îâîî ¿ãýíä îðîîä áàéäàã çóðàãò, õààÿà ºâºã äýýäýñ ìèíü àëèâàà ç¿éëñ áàãààñ ýõýëäýã õàëààä ÷ áàéãàà þì øèã õºðãºã÷òýé, çàðèìäàà ãýäãèéã ñàíóóëæ áàéæýý. Ìèíèé ìºðººäºë Ýðýýí áóðóó òèéøýý ýðãýýä áàéãàà ÷ þì øèã óãààëãûí õîòîä î÷èæ ¿çñýíýýð ÷ ýõýëæ áîëîõ þì ø¿¿ äýý. ìàøèíòàé, õîîëûã äîð íü ò¿ëäýã ïëüåòêàòýé, ¯¿íèéã óíøèæ áàéãàà íàéç íàðòàà õàíäàæ õýëýõýä òýãýýä ìàðòàæ áîëîõã¿é ¿íýí êàéôòàé 00-èéí ìºðººä뺺 îëñîí áîë “Áè ìºðººäëèéíõºº òºëºº ñóóëòóóðòàéãàà îâîî òîõèæèí ñóóìîé. Øèíý þó õèéæ áàéíà âý?” ãýæ ººðºº ººðòºº àñóóëò ñóðãóóëèà òîâ÷õîí òàíèëöóóëàõàä: òîì öàãòàé òàâüæ ¿çýýðýé. Õàðèí áè ìºðººäºë人 õ¿ðíý òººðäºã íîìûí ñàíòàé, íàÿóóëàà öóãëààä õîîëîí äýýð àëàëöäàã ãóàíçòàé, äóíäóóð íü ÿâàõ òîì çàìààð õóâààãäñàí õîñ îþóòíû õîòõîíòîé, ñàêóðà ÿãààí öàñ îðóóëæ áàéãàà ìýò íàìèðñàí, õààÿà åâðîïò áàéãàà þì øèã ñàíàãäóóëàì òèéì ë ñóðãóóëü äàà. Ìèíèé îäîî ñóðàõ ãýæ áàéãàà ìýðãýæèë áîë áèçíåñèéí óäèðäëàãà. Ýíý ìýðãýæëèéã ñîíãîõ áîëñîí øàëòãààí ìààíü áîë ººðèéíõºº òºëºº ìºðººä뺺 áèåë¿¿ëýõèéí òóëä þì. ßàãààä çààâàë ßïîí áý ãýâýë Àçè äóíäàà ßïîíû ýçëýõ áàéð ñóóðü òîì áºãººä äýëõéèä ÷ ãýñýí çàðèì 88 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ òàëààðàà ãàéõàãääàã ó÷ðàààñ õàìãèéí îéð ìèíèé ñýòãýëèéã õîîñîí áîëãîæ áàéñàí áà òýð áºãººä òîì ßïîí ãýäýã óëñààñ îëíûã ìýäýæ ñîðæ íü õ¿ì¿¿ñèéí õàðö. Ìîíãîëä áîë çºðºõ人 ÿäàæ øèíãýýæ áàðüæ áàçàæ àòãàæ àâàõûã õ¿ññýí þì. ñàéõàí õàðäàãã¿é þì ãýõýä õÿëàéãààä ÷ áîëîâ Íýìýýä õýëýõýä áàãàäàà ßïîí ðóó íýã óäàà ç¿ãëýæ ºíãºðäºã. Õàðèí ýíä õýí ÷ íàìàéã àíçààðàõã¿é, áàéñàí ìèíü, ìºí ýìýýãèéí ìààíü ÿðüæ ºãäºã í¿äíèé áóëàíãààðàà ÷ õàðàõã¿é áàéãàà íü íýã áàéñàí ÿïîí õ¿íèé òàëààðõ ÿðèà íàìàéã ÿïîíä õîîñîí çàéä îðîîä èðñýí þì øèã ñàíàãäóóëàõ èðæ ñóðàõûã òýì¿¿ëýõ áîëñîí òîìîîõîí õ¿÷èí þì. Áè ãýæ íýã õ¿í çîãñîîä áàéõàä ÿàãààä ÷ õýí ç¿éë áîëñîí ãýæ áîääîã. ÷ áàéõã¿é þì øèã ààøëààä áàéãàà þì áîë ãýæ Ìèíèé õóâüä ßïîíä èðýýä ýäèéí çàñàã, ìåíåæìåíò äóðã¿é õ¿ðýõ ¿å ÷ áàéëàà. ßìàð ñàéíäàà Øèáóÿà 2-îîñ ìýðãýæëýý ñîíãîõ áîëîìæ áàéñàí ÷ áè ãýýä ä¿¿ðãèéí ºäºðò 1 ñàÿ õ¿í ãàð÷ ºíãºðäºã ìåíåæìåíòèéã ñîíãîñîí. Ó÷èð íü áè ººðºº ìàø ãàðöíû ãîëä èíãýâýë ÿìàð áàéíà ãýýä óëààí òîì êîìïàíèéí ìåíåæåð áîëîõûã õ¿ñäýã. ¯¿í ãýðýë àñòàë çîãñîæ ÷ áàéëàà. Ýíý ìýòýýð ÿã äîòîð äýýðýýñ áàãà çýðýã ¿íäýñëýëòýé áîëãîõûí òóëä íü àìüäðààä ¿çýõýä õàìãèéí áè÷èë ç¿éë ÷ ñòðåññ õà÷èð áîëãîí çàðèì ç¿éëèéã áè÷âýë: Îéðûí áîëîí õóâèðàõ þì. ßã èéì õýö¿¿ öàã ¿å¿¿äýä õýäýí æèëä õ¿ì¿¿ñ èõ õºäºë㺺íòýé àìüäðàëààñ õàìãèéí õàéðòàé õ¿ì¿¿ñýý, çîðèëãî, ìºðººäë¿¿ä çàéëñõèéõ, àìàð òàéâàí, ººð ººðèéí àìüäðàëààð ìèíü ýðãýýä íàìàéã ò¿øèæ òóëæ áàéäàã þì. òîãòâîðòîé àìüäðàõûã õ¿ñýæ áàéãàà ìýò. Èéì Ìýäýýæ ãàäààäàä ñóðàõ ÷ ñàéí ç¿éëñ áàéíà ë äàà. àìüäðàëûã ¿çýõèéí òóëä òîãòâîðòîé àæèë, àëáàí Îëîí îðíû ººð çàëóóñòàé õºë çýðýãöýí àëõààä òóøààë, îðëîãîòîé áàéõ õýðýãòýé. Òèéìýýñ òóðøëàãà ñîëèëöîíî. Àëèâàà ç¿éëñèéã îëîí òîãòâîðòîé àæèë, àëáà, îðëîãûã áàòàëäàã àðãà íü ºíö㺺ñ õàðæ ñóðàõ. ººðèéí ýõ îðíîî õýçýý ÷ ÿïîí ìàÿãèéí ìåíåæìåíòèéí àðãà äºõºæ î÷èõ õàéðëàæ áàéãààã¿éãýýðýý õàéðëàõ ìýäðýõ ñàíàõ áîëîâ óó. Ãýâ÷ ýíý àðãà íü ºíãºðñºí õóãàöààíä ãýõ ìýò÷èëýí. Õàìãèéí ãîë íü ººðèéí ýõ îðíîî ë ñàéí ¿íýëýãäýæ áàéñàí. Ãýâ÷ ýíý àðãààð øèíý ãàäíû í¿äýýð õàðàõ ÷óõàë ñàíàãäñàí. îð÷èí ¿åèéí áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíòèéí àðãûã Íýí ÷óõàë ç¿éë áîë çºâõºí ãàäààä óëñàä ñóðíà á¿òýýõýä òîìîîõîí ò¿ëõýö áîëîõ íü äàìæèãã¿é. ãýñýí çîðèëãîòîé èðýõ áèø ãàäààäàä áè Ìîíãîëä îäîî õýðýãòýé áàéãàà ç¿éëèéí íýã áîë ººðèéíõºº çîðèëãûí íýã õýñãýý ñóðàëöàíà ãýæ àæëûí áàéð ãàðöààã¿é ìºí ó÷ðààñ èõ õýìæýýíèé èðýõ íü ÷óõàë ø¿¿. àæëûí áàéð á¿òýýõèéí òóëä ìåíåæìåíòèéí ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Á.Õîñ-Ýðäýíý. óõààíûã ñàéí ñóðàõ õýðýãòýé áîë÷õîîä áàéíà. Õàðèéí íóòàãò ÷è ÿìàãò õî¸ðäóãààðò.. Àõëàõ ñóðãóóëèà òºãñ÷ áàéãàà ä¿¿ íàðòàà õýëýõ ¿ã ãýâýë, íýã èõ àìüäðàë ¿çñýí ÷ áèø ñàéí çºâëºãºº Ñàéí áàéöãààíà óó? Õàíîé õîòûí òîîñûã íü áàñ ë ºã÷ ÷àäàõã¿é áàéõ.Á¿ãä ë ãàäààäàä ñóðàõ äóðòàé áóæèãíóóëæ ÿâàà Î÷êîãîîñ íü ìýíä÷èëæ áàéíà. áàéäàã. Òýð íü ÷ îëæ àâàõ ñàéõàí ç¿éëòýé. Îþóòàí 2009 ãàðàõ áîëñîíä áàÿðòàé áàéíà. Õàð öàãààí ÿìàãò ýýëæèëäýã ýíý õîðâîî äýýð Õýí ÷ íàìàéã óðüä íü ÷è èéì õ¿í áîë òèéì áîë ãàäààäàä ñóðàõ íü ¿ðãýëæèéí ñàéõàí ãýãýýëýã ãýæ çààæ òóøààãààã¿é ºíãºðñºí íü ººðººðºº áèø þì. ßïîíä ãýõýä ãàíöààðäàë, óéòãàð ãóíèã, á¿õ þìûã ñýòãýæ áîäîæ òóíãààõàä ìèíü òóñ ñòðåññ ãýäýã ç¿éë áîë ¿íýõýýð àéìøèãòàé. Ǻâõºí áîëæýý. Ìèíèé ààâ àðõèòåêòóð, ýýæ ìààíü áàãø. òîêèîä ãýõýä ºäºðò 4 õ¿í àìèà õîðëîæ áàéíà. Àëü àëü íü ìèíèé ìýðãýæëèéã ºâëºí àâ ãýæ ºäºð áîëãîí ìýäýýãýýð ààâûãàà, ýýæèéãýý, çàíäàðñàíã¿é. Õàðèí àõ ìààíü ë íàìàéã áèòãèé õ¿¿õä¿¿äýý, ãýð á¿ëýý àëäëàà ãýñýí ìýäýý ãàð÷ ÑÓÈÑ-ä îðîîðîé ÷è ãýæ ÿâóóëæ áàéñàíñàí. áàéíà. Àñàð õºãæèíã¿é ìºðò뺺 õàà íýã ãàçàðòàà Ìýðãýæèë á¿õýí ñàéõàí áàñ õýö¿¿. ªºð ººðèéí äîðîéòñîí íèéãýì ÷ þì øèã. Àç áîëæ íàìàéã ãýñýí îíöëîã øèíæ ÷àíàð, äàâóó òàë áîëîí ñóë äýìæèæ, ò¿øäýã ãýð á¿ëèéõýí ìààíü, íàéç îõèí òàëóóäòàé. Ãýâ÷ áè ìîíãîë óëñàä þó õèéõ ¸ñòîé ìààíü, íàéç íºõºä ìààíü áàéãàà ó÷ðààñ ò¿¿íèéã âý? Ãýæ áîäîõûí ÷óõëûã ñ¿¿ëä íü íýãýí äóó÷íû ìýäýðäýãã¿é þì àà. Ãýõäýý àíõ èðýýä ººðèéíõºº ÿðèëöëàãààñ óõààð÷ áèëýý. ̺í çºâõºí ººðèéíõºº áàéãàà ¿ã¿éã ÷ ìýäýõýýðã¿é ¿å áàéñàí ø¿¿. Íýã òºëºº ñóðàõ ¸ñòîé þó? Áèä á¿õýí ÿìàð íýãýí æèëèéí ºìíº Òîêèîä èðýýä ºâºðòëºñºí àíõíû õóâü çàÿà òººð㺺ð ýöýã ýõäýý çàÿàãäààä Ìîíãîë ñýòãýãäýë áîë: ßã ë íºãºº êèíîí äýýð ãàðäàã øèã õ¿í áîëîîä òºðñºí. Áàñ òºëºâëºãäñºí. Õàðèí áóæèãíàñàí îëîí õ¿ì¿¿ñ, ýíä òýíäã¿é ÿàðñàí òýð òºëºâëºãººã õýðõýí ººð÷ëºõã¿éãýýð ñàéí àæèëòàíãóóä, ºíäºð áàðèëãà, øºíèéí ãýðýë, ñàéõàí çàìûã ÷èãëýæ ÿâàõ âý ãýäýã íü õóâü õ¿íèé ìóøãèðàëäñàí ìåòðî áàéñàí. Ãýâ÷ íýã ë ç¿éë ººðèéí ä¿ãíýëò áàñ øèéäâýð. Ìèíèé áîäëîîð ÎÞÓÒÀÍ 2009 89
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ººðñäèé㺺 íýýöãýýå ãýæ õýëìýýð áàéíà. äóðñãàëòàé ìàðòàãäàøã¿é ¿å¿¿äèéí íýã. Øèíý Èðýõ æèë ìèíèé õóâüä Õàíîé õîòûí ýäèéí îð÷èí, øèíý íàéç, øèíý áàãø íàð, øèíý äýâòýð çàñãèéí èõ ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöàíà. Íýã íàìûí õ¿ðòýë ãî¸ ñàíàãäàíà. Áàéøèí äýýð òóñàõ óëèðäëàãàí äîð ñîöèàëèñò íèéãýìòýé ÷ ÷ºëººò ñ¿¿äýð õ¿ðòýë íýã ë èõ òîì õ¿íèé ñ¿¿äýð ìýò ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíû à÷ààð ñ¿¿ëèéí õýäýí õàðàãäàíà ø¿¿ äýý. Óðëàãèéí ¿çëýã, îþóòíû æèëä òàñðàëã¿é õºãæñººð 10 þì óó 20 æèëèéí çºâëºë, ñàãñíû òýìöýýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºìíºõ Âüåòíàì óëñ îäîî òàíèãäàõàà áàéæýý. õóðàë ãýõ ìýò÷èëýí àð àðààñàà öóâñàí îëîí ¿éë Ìîíãîëòîé ìèíü èæèë õºãæèæ áàéãàà óëñûí àæèëëàãàà áîëíî. Òýð á¿õýíä ë àé äàà îðîîä çîâëîíã ýäýëæ áóé ýë óëñààñ ñóðàõ ç¿éëñèéã áàéäàã þì ø¿¿ äýý. Õîæèì íü ÿìàð ÷ áàéñàí íü á¿ãäèéã íü ñóðàí øèíý ìýðãýí ñàíààã îëîí ¿ëäýöòýé. Ñóðãóóëèéíõàà çàðëàëûí ñàìáàð áàÿæóóëæ óëñ ýõ îðíîî õºãæ¿¿ëýõýä ãàð áèå îðîõ íü áîëîí ñóðãàëòûí àëáàíààñàà áàéíãà øèíý çàð áèäíèé ¿¿ðýã. Åðºíõèéëºã÷ áîëîõ ìºðººäºë人 ìýäýýëë¿¿äèéã àâ÷ áàéõûã õè÷ýýãýýðýé. Æèøýý àâòñàí ìèíü ýäèéí çàñãèéí ìýðãýæëèéã ýõëýí íü: Çàñãèéí ãàçðûí òýòãýëýãèéí øàëãàëòûí ñóðàëöàõ õýðýãòýéã èëýðõèéëñýí þì. Äàðààãààñ õóâààðèóä ãàðäàã ø¿¿. Ãýíýò ë áîëîîä ºíãºðñºí íü óëñ òºð áîëîí õóóëèéí ìýäëýã óñ àãààð øèã áàéäàã áîëîõîîð áîëîìæèéã á¿¿ àëäààðàé. õýðýãòýé áàéíà. Á¿ãäýä íü àìæèëò õ¿ñüå. Õàðèéí íóòàãò ÷è ÿìàãò 2-ò. Ýíý ºã¿¿ëáýðèéã ÌÓÒ-èéí ãèø¿¿í Á.Öîãò-Î÷èð øóóä óòãààð íü îéëãîæ áàéãàà áàéõ. Áèä ìîíãîëä ãàäààä õ¿ì¿¿ñèéã ÿìàð í¿äýýð õàðäàã âý ÿã ë òýð Äóíä ñóðãóóëèà òºãñººä äýýä ñóðãóóëüä í¿äýýð áèäíèéã õàðàõ áîëíî. Ìóó ñàéí ãàäààäóóä ÿìàð ìýðãýæëýýð ñóðàõ âý ãýæ áîäîæ áóé ãýæ õàðàõ íýã íü áàéõàä ñàéí ç¿éëèéã áîäîæ çàëóó÷óóäàä çºâëºæ ìèíèé ºãºõ áîäîë. òóíãààõ õ¿í ÷ îëîí òààðíà. Ãàäààä óëñ ãýñýí 2 ¿ã íü ãàíöààðäàë ãýñýí ¿ãòýé õîëáîîòîé ãýõýä áîëíî äîî. Ãàíöààðäàë ãýäýã ç¿éëèéã õàéðòàé ãýð á¿ë, Ìàãàäã¿é òà á¿ãäèéí èõýíõ íü ìýðãýæëýý ÿã íàéç íºõºä ìààíü ë íºõäºã þì. ñîíãîæ øèéäýæ àìæààã¿é ÿâæ áàéãàà áàéõ. Ãýâ÷ ñóóñàí ãàçðààñàà øîðîî àòãààðàé ßàãààä ãýâýë áàðàã äóíä ñóðãóóëèà òºãñºæ áàéãàà çàëóóñàà. Ìîíãîëäîî ñóð÷ áàéãàà áîë ìàø õ¿í áîëãîí ë èíãýäýã áîëîõîîð ¿¿íäýý íýã èõ ñàéí ñóð, ãàäààäàä ñóð÷ áàéãàà áîë ìýäëýãèéã ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é. Çàðèì õ¿¿õä¿¿ä ìýðãýæëýý íü ìýäýýëýëòýé íü ñàéí íü ñóð. Áàéäàë èéì ë ñîíãîîã¿é áàéãààäàà ñàíàà çîâæ, ººðèé㺺 þì áàéíà. ìýääýãã¿é, óõààíã¿é ãýæ áîäîîä áàéäàã. “Áóñàä Ìýäýýæ åðºíõèé øàëãàëòàà ºã÷èõººä õ¿¿õä¿¿ä ãî¸ ìýðãýæëýýý ñîíãî÷èõñîí áàéõàä ñóðãóóëèóëààð á¿ðòã¿¿ëæ ÿâíà. Ýíý íü èõ áè ë ñîíãîîã¿é áàéäàã” ãýýä ë ÿíç á¿ðèéí þì öàã àëääàã. Þóíû ò¿ð¿¿íä óðüä÷èëààä öýýæ áîäîæ ñàíààãàà çîâîîäîã. ¯íýíäýý áîë áàðàã çóðàã àâàõóóëàõ áîëîí áóñàä áè÷èã áàðèìòàà á¿ãä ë òýãæ ñàíàà çîâæ áîääîã áîëîõîîð ýíý íü íîòàðèàòààð áàòëóóëñàí íü äýýð. Íýëýýä õýäýí ÿã ýíý íàñíûõíû õóâüä õýâèéí ç¿éë þì áàéíà õóâü áàéâàë ñàéí. ªº áàñ íóðóóòàé õàâòàñ ëýý. Ìîöàðò øèã 4 íàñòàéãààñàà þóíä àâüÿàñòàé õýðýãã¿é ø¿¿. Äýýðýý öàõèëãààíòàé ãýðýëòäýã íü òîäîðõîé áîë÷õîîã¿é ë áîë á¿ãä èíãýæ ñàíàà õàâòñàíä ìàòåðèàëàà õèéäýã þì. Áàñ ¿çýã çîâæ, áîääîã áèç. áàëûí õàðàíäààã áàéíãà àâ÷ ÿâààðàé. ØÓÒÈÑ-ä á¿ðòã¿¿ëýõýä øîáëîì øèã öààñ áºãëºäºã ó÷ðààñ Òýãýýä èíãýæ áîäñîîð, áóñàä õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ýíä òýíä õ¿íýýñ ãóéæ ÿâàõ õýö¿¿. Á¿ðòã¿¿ëýõäýý ìýðãýæèë ñîíãîæ áàéãààã ñîíñîæ äóóðàéã, ýñâýë ñýðãýëýí áàéãààðàé. Áè ë ëàâ 3 æèë äàðààëàæ áóñäûã ¿ãèéã õýò èõ ñîíñîæ, ãî¸ ñàíàãäàõààð á¿ðòã¿¿ëýõäýý èõ “àìíû ôèãóð” àøèãëàäàã íü õººðñºí人 øèéäâýð ãàðãàõ íü çºâ áèø áàéæýý. Îãò òàíèõã¿é óðäóóð æàãñàæ áàéãàà õ¿í áàéõ. Çàðèìäàà õ¿¿õä¿¿ä íèéëäýã íèéëäãýýðýý, äýýð î÷îîä “Õ¿¿å þó áàéíà?” ãýýä ë õàæóóãààð íü íàéçóóäòàéãàà òºñòýé ìýðãýæèë ñîíãîîä, ýñâýë ÷èõýýä îð÷äîã áàéñàí ø¿¿. Çà òýãýýä ñóðãóóëèóä “¿¿ðä õàìò” ãýñýí óðèàíäàà ¿íýí÷ áàéõ ãýæ óãààñàà àøãàà áîäîîä á¿ðòãýëèéí õóðààìæ õàìò íýã äýýä ñóðãóóëüä îðíî ãýõ çýðãýýð áóðóó àìíûõàà çîðãîîðîî íýõíýý. Íýãýíò ë á¿ðòã¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàäàã þì áàéíà ëýý. Òýãýýä õ¿¿õäèéí ãýæ î÷èæ áàéãàà áîë ºãºõººñ ººð àðãàã¿é. ñýòãýëýýð õóóð÷ áèø, òîì õ¿í øèã áóóðüòàé áîäîæ Åðºíõèé人 Õ¿ì¿¿íëýã, ØÓÒÈÑ 2 ñóðãóóëü äýýð áàéæ øèéäâýð ãàðãààðàé. íýëýýí èõ î÷åðòýé áàéäàã. Èõ ñóðãóóëüä îðîõ òýð öàã ìº÷ õàìãèéí 90 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ßã ÿìàð ìýðãýæèë ñîíãîõ âý ãýæ áîäîõäîî, ßìàð ìýðãýæëýýð àëü ñóðãóóëüä îðæ áàéãààãàà ººðèéí ç¿ðõ ñýòãýëèéã ñîíñîæ ÷àäàõûã îðîëäîæ òóõàéí ¿åäýý òºäèéëºí îéëãîîã¿é áàéäàã. ̺í õè÷ýýãýýðýé. Ǻâ ñîíñâîë òýãýýä ë îë÷ëîî ãýñýí ÷àíàðòàà îéëãîõ ÷ øààðäëàãà áàéõã¿é þì. ßàãààä ¿ã äýý. îéëãîõ øààðäëàãàã¿é ãýõýýð Ìîíãîë÷óóäûí Æèøýý íü: ÷è ÿìàð õè÷ýýëä èë¿¿ äóðòàé… ÿìàð òàìûí òîãîîíû ¿ëãýðèéí ñîíãîäîã æèøýý õè÷ýýëä èë¿¿ ñàéí áàéñàí… åð íü çààâàë õè÷ýýë Áîëäûí, Öýöãýýãèéí àðä îðîõã¿é þì ø¿¿ ãýñýí áèø, ÷è þóíä äóðòàé, þóíä òàòàãäààä áàéäàã âý? õ¿¿õäèéí ãýíýí ñýòãýë äýýð ýöýã ýõèéí àòàà õîðñîë ãýõ ìýòýý𠺺ðººñºº àñóóæ, ººðèé㺺º ÷àãíàæ íýìýãäýõýýð èõ ñóðãóóëèéí àÿíä ìîðäîõã¿é ¿çýýðýé. ªºðèéíõºº àâúÿàñ, ÷àäâàð, ýñâýë ç¿ãýýð áàéõûí àðãàã¿é. Òýãýýä ë á¿ãä àëü íýã ñóðãóóëèéí ë äàâóó òàë çýðãèéã ìýäýýä, ò¿¿íäýý òîõèðñîí, õààëãà òàòäàã áºãººä ÿìàð ìýðãýæëýýð ñóðàõ íü òýð ÷àäâàð äàâóó òàëàà àøèãëàæ ÷àäàõ ìýðãýæèë îíö áèø áîëîí õóâèðäàã. Íýãýí ñóäàëãààãààð ñîíãîâîë õàìãèéí óòãà ó÷èðòàé ñîíãîëò áîëíî. èõýíõ õ¿¿õýä ººðèéí ñîíèðõîæ áóé ìýðãýæëèéã “Õóóëü÷, ýäèéí çàñàã÷” ãýæýý. Íóóëã¿é õýëýõýä Îäîî ¿åä îëîí õ¿í, áèçíåñ, ñàíõ¿¿ çýðãýýð áè ÷ ãýñýí òýäíèé íýãýí àäèë ýäèéí çàñàã÷ þìóó ñóð÷, MBA çýðýã àâàõûã õ¿ñäýã áîëñîí. Ãýõäýý õóóëü÷ áîëíî ãýñýí áîäîëòîé áàéñàí. Ýíý íü ÷è áàñ òýãæ õ¿ñäýã áîë, áàêëàâðòàà çààâàë øóóä íýã ¿íäýñòíèé õîé÷ ¿åèéíõíèé ñîíãîëò ãýõýä áèçíåñýýð ñóðàõ øààðäëàãàã¿é þì áàéíà ëýý. äýíä¿¿ õàðàìñàëòàé áºãººä èðýýä¿éä àæèëëàõ Õàðâàðä, MIT çýðýã äýëõèéí òîï ñóðãóóëèóäûí, àæëûí áàéðíû ýðýëòèéã õààõ õýðýì íü áîëäîã. åð íü ë ãàäààäûí îþóòíóóä áàêëàâðòàà ººðèéí Áóñàä ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿äã¿é áèä ÿàõ ñîíèðõñîí ìýðãýæëýýð ñóð÷, äàðàà íü ìàãèñòðò áîëæ áàéíà âý? Õýäèéãýýð áàíê ñàíõ¿¿, ¿íýò ñóðàõäàà òóõàéí ñóðñàí ìýðãýæëýýð ñóðâàë äýýð öààñíû ìýðãýæèëòýí, ýäèéí çàñàã÷, õóóëü÷, ø¿¿. Áèî òåõíîëîãè, õèìè, òåõíîëîãè, óóë óóðõàé íÿãòëàí, íÿðàâ, óëñ òºð÷, òîéì÷èä èõ áàéëàà ãýõ ìýò íàðèéí ìýðãýæëýýð ìýðãýøâýë äýýð. ãýýä àìüäðàëûã á¿õýëä íü àâààä ÿâæ ÷àäàõã¿é íü Õàðèí áèçíåñèéí óäèðäëàãà ãýäýã áîë áàðàã îéëãîìæòîé. ìýðãýæèë áèø, ÿìàð ÷ ìýðãýæèëòýé õ¿í ñóðàõ “Õ¿í ìýðãýæëèéã áóñ, õàðèí ìýðãýæèë õ¿íèéã øààðäëàãàòàé õýðýãöýý áîë÷èõñîí.. ãîëäîã” ãýñýí ñàéõàí ¿ã áèé. Ìóóõàé ìýðãýæèë ãýæ áàéäàãã¿é. Ñàéí ýçýìøñýí ìýðãýæèë ̺í ìýðãýæèë ñîíãîõäîî, îäîî äýëõèé äýýð áîëæ õýçýýä àøèã òóñàà ºãäºã. Áóñäûã õàðæ, äóóðèàí áàéãàà áàéäàë, èðýýä¿éä áîëæ áîëîõ õàíäëàãà ñîíãîëò õèéõ íü õàìãèéí áóðóó ç¿éë. Ìýðãýæëýý çýðãèéã ñàéí àøèãëàõ õýðýãòýé. Äýýð ¿åä æîëîî÷, ñîíãîõäîî èðýýä¿éí öàëèí ìààíü õýä áèëýý ìóæààí ãýõ ìýò ìýðãýæèë èõ áàéñàí áîë, îäîî ãýæ áîäîõîîñîî èë¿¿òýéãýýð ýíý ìýðãýæèëä áè áàéõã¿é, áàñ àøèãã¿é áîëñîí áàéíà. Õàðèí ¿íýõýýð äóðòàé áèë¿¿, àâüÿàñ ÷àäâàðàà á¿ðýí îäîî äýëõèéí äóëààðàë, óñíû õîìñäîë, õ¿íñíèé íýýæ àæèëëàõ àæèë ìºí áèë¿¿, ñîíèðõîëä ìààíü õîìñäîë, àãààðûí áîõèðäîë, äýëõèéí õÿìðàë ãýõ íèéöýæ áàéíà óó ãýäãèéã ººðººñºº ñàéí àñóóõ çýðýã ç¿éëñèéã ñàéí àøèãëàæ îéðûí èðýýä¿éä õýðýãòýé. Íèéòëýã æèøãýýð èõ ñóðãóóëüä îðñîí èéìýðõ¿¿ ç¿éëñ äýýð ìýðãýæèëòýí èõ õýðýãòýé õîéíîî ýñâýë òýíöñýí èõ ñóðãóóëèàðàà øèéäíý áîëîõ áàéõäàà ãýñýí òºëºâëºãººòýé ìýðãýæëýý ãýäýã. Ýíý íü ¿íýõýýð ìóõàðäìàë áàéäàëä îðñîí ñîíãîâîë îíîâ÷òîé áîëíî. ãóòðàíãè õ¿íèé áîäîë. Òýð õýìæýýãýýðýý òóõàéí Çà òýãýýä á¿ãäýä íü àìæèëò õ¿ñüå. õ¿íèé ìýðãýæèëäýý õàíäàõ õàíäëàãàä íºëººëíº ÌÓÒ-ûí ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, “ªñâºð Íàñíûõíû ãýñýí ¿ã. Äóðã¿éä õ¿÷ã¿é ãýäýãòýé àäèë ¿íýõýýð Äýýäýëæ ̺ðäºõ 7 Çóðøèë” íîìíû îð÷óóëàã÷, õ¿ññýí àæèë ìýðãýæèë áèø áîë àìæèëò ãàðãàíà ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿í Ø. Îþóíáîëä ãýäýã þó ë áîë. Îþóòíóóäààñ àâñàí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä 30% íü îäîî ñóð÷ áàéãàà ìýðãýæèëäýý Õ¿í ìýðãýæëèéã áóñ, õàðèí ìýðãýæèë ñýòãýë õàíãàëóóí áèø ãýæýý. õ¿íèéã ãîëäîã Ìýðãýæèë áîë èðýýä¿éí àìüäðàëûí óäèðäëàãà Àðâàí íýãä¿ãýýð àíãèà òºãñºæ, èðýýä¿éãýý ãýæ îéëãîæ áîëíî. 4 æèë ñîíèðõîëã¿é þìàíä òºñººëºõ äýâð¿¿í áîäîëäîî õºòëºãäºí áàÿð öàã çàâàà áàðñíààñ ñîíèðõäîã ìýðãýæèëýýðýý õººðººð áÿëõàí áóé ä¿¿ íàðòàà áÿöõàí çºâëºãººã æèë ºí溺ä ÷ õàìààã¿é ñóðàõ õýðýãòýé. ºãºõ ãýñýí þì. Ñóðàã÷äûí äóíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð ìàíàé ßã àæèë ìýðãýæëèéí òàë äýýð ìýäëýã ìýäýýëýë óëñàä åð人 òàâüõàí ìýðãýæèë áàéäàã ìýò äóòìàãààñ áîëæ õ¿ñ÷ ìºðººäºæ áàéñàí ìýðãýæëýý îéëãîëòòîé áàéæýý. Ãýòýë ýäãýýðýýñ èë¿¿òýéãýýð áóðóó ñîíãîõ ÿâäàë íèëýýäã¿é ãàðäàã íü íóóö áèø. 7000 ãàðóé áèäíèé àìüäðàëä õýðýã áîëîõóéö ÎÞÓÒÀÍ 2009 91
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íàðèéí, ñàéõàí ìýðãýæë¿¿ä áàéäàã. Àìüòàí íü ãàðñàí æèëýý ë ¿íäýñíèé áåñòñåëëýð íîì ñóäëàà÷, àãðàíîìè÷, î¸äîë÷èí, ãàë ñºíººã÷, áîëæ ÷àäñàí þì. êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì çîõèîã÷, èíæåíåð, Ýíý íîì õýíèé àìüäðàëä õýðõýí íàéðóóëàã÷, çóðàãëàà÷, ýì÷, ñóâèëàã÷, äèçàéíåð, íºëººëºâ? çàñàë ÷èìýãëýë÷, áàðèëãà÷èí, öàõèëãààí÷èí, ãåîëîãè, õàéãóóëü, ºðºìäëºã, óóë óóðõàéí Ñàéí áàéíà óó? Íàìàéã ̺íõñàéõàí ãýäýã. ìýðãýæèë ãýõ ìýò. ªäºð òóòìûí àìüäðàëûã ýäãýýð Áè Óëààíáààòàð Äýýä ñóðãóóëèéí õî¸ðäóãààð íàðèéí ìýðãýæèëã¿éãýýð òºñººëøã¿é. ßìàð ÷ êóðñèéí îþóòàí, 20 íàñòàé. Àíõ 3 æèëèéí ºìíº ìýðãýæèë ººðèéí ãýñýí îíöëîã ñàéõàí ç¿éëòýé. ë ýíýõ¿¿ “ªñâºð íàñíûõíû äýýäýëæ ìºðäºõ 7 Ãàãöõ¿¿ òýðíèéã ñîíãîæ ñýòãýëýýñýý àæèëëàõ íü çóðøèë” íîìûã óíøèæ, àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëæ ÷óõàë. ýõýëñýí. Òýð ë öàãààñ õîéø ìèíèé àìüäðàë á¿ðýí óòãààðàà ººð÷ëºãäºæ, öîî øèíý ç¿éëñòýé Ìýðãýæèë ñîíãîõäîî, òàíèëöàæ ýõýëñýí þì. - Àëñûí õàðààòàé áàé - Ñîíèðõëîî äàãà - Àæëûí áàéðàà ñóäàë - Ñóðãóóëèà áèø ìýðãýæëýý óðüòàæ ñîíãî - Èðýýä¿éä õàìãèéí ÷óõàë ìýðãýæèë þó ãýäãèéã ñóäàë - ßìàð ìýðãýæèë ýçýìøèâýë àæèëòàé áîëîõ âý ãýäãèéã ñóäëà - Õàìãèéí ãîë íü ººðòºº òîõèðîõ ìýðãýæëýý ñîíãîõ õýðýãòýé. Õÿòàäóóäûí õýëñýí íýãýí øîã ¿ãýýð ýíýõ¿¿ áÿöõàí çºâëºãººãºº òºãñãºå. “Ìîíãîë÷óóä 60 õ¿ðòëýý óõààí ñóóãààã¿é ÿâñààð 61 õ¿ðýõòýý óõààí ñóóæ ¿õäýã” Àëèâàà þìûã õîæóó óõààð÷, àìüäðàëàà Ìèíèé àìüäðàë íýã ë õýâèéí, õîîñîí ¿ðýëã¿éãýýð àíõíààñàà çºâ àëõàì áóñäûí àäèë ë áàéñàí. ªñâºð íàñ ÷ óãààñàà õèéöãýýå. àñóóäëààð ä¿¿ðýí äýý. Òýð á¿ãäýä íü õýí íýãíýýñ ÌÓÒ-ûí ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, “ªñâºð Íàñíûõíû áóðóóã õàéæ ººðèé㺺 çºâòãºõ ãýæ õè÷ýýíý. Ãýâ÷ Äýýäýëæ ̺ðäºõ 7 Çóðøèë” íîìíû îð÷óóëàã÷, ýíý íîì ìèíèé àìüäðàëûã ¿çýõ ìóó ¿çëýýñ á¿ðýí ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿í Ý. ̺íãºíçóë ñàëãàæ ÷àäñàí þì. Íîìíû ìààíü Ïàðàäàÿì áóþó ñóóðü á¿ëýãò àìüäðàëûã ¿çýõ ¿çýë áà çàð÷ìûí òàëààð ÿðüäàã. Á¿ëýã III Áè ºìíº íü ººðò òóëñàí àñóóäëààñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é “ªñâºð íàíûõíû äýýäýëæ ìºðäºõ áàéíãûí çîâëîíòîé áàéäàã áàéñàí. Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò 7 çóðøèë” çààñíààð áîë áè àìüäðàëûí çàìàà ñîíãîõäîî çºâ çàð÷èìä ñóóðèëñàí ¿çëýýð çàìàà ñîíãîæ ÿâàõ õýðýãòýé ãýæ õýëäýã þì. Àìüäðàë õýìýýõ Çóðøèë, äàäàë, çàð÷èì. ßëãàà íü þó ë þì áîë äîî. òýýâðèéí õýðýãñëèéí Æîëîî÷ íü Òà áîëîõîîñ Ãýâ÷ ýíý 3 ç¿éë õóâü õ¿íä çààâàë áàéõ ¸ñòîéãîîð çîð÷èã÷ íü áèø ø¿¿. Óëìààð áè çºâ çàð÷ìóóäàä áàðàõã¿é àëèâàà õýí íýãíèéã àìæèëòðóó ýñâýë ñóðàëöàæ ýõýëñýí. Áàãà áàãààð ¿ð ä¿í ìýäýãäýõ¿éö äîîøîî õºòëºõ ÷óõàë óäèðäëàãûí ñèñòåì íü ãàð÷ ìèíèé àñóóäëóóä áàãàññààð ë áàéñàí. Õàðèí þì. Ñóðñàí ç¿éëèéã ñóðààð îðîîæ áîëîõ îäîî áîë àñóóäàëä ñàíààãàà çîâîîõîî áîëüñîí. áèø ãýæ ººðèé㺺 ̺í íýã ÷óõàë ç¿éë íü “Õàìãèéí ÷óõëàà ýõýíä ººõø¿¿ëæ ñóóõààñ èë¿¿ òàâèõ” ãóðàâäóãààð çóðøèë þì. Çîðèëãîî ººð÷ëºõèéã îðîëäîîä òîäîðõîéëîõûã áè îéëãîñîí, áàñ õèéõ àæèë ÷ ¿ç. Ýíý íü òàíüä èõ áîëñîí. Õàðèí áè ýõëýýä þó õèéõ ¸ñòîéãîî àìüäðàëûí ¿íý öýíèéã îéëãîõã¿é öàã àëäëàà. Èéøýý òèéøýý ¿ñ÷ñýí çàí ìýäð¿¿ëýõ áîëíî. ìààíü ñ¿¿ëä íü íàìàéã ÿäðààõ øèíæòýé. Õàðèí Ýíýõ¿¿ ªñâºð ýíý çóðøèë õàìãèéí ÷óõàë ÷èíü þó âý ãýæ õýë¿¿ëýõ íàñíûõíû äýýäýëæ óâèäñûã àãóóëæýý. Íàìàéã ÿìàð öàãò, þóãàà ìºðäºõ 7 çóðøèë íîì 92 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ õèéõ ¸ñòîéã, ìºí “Åð íü ÿìàð ç¿éë ìèíèé õóâüä íýãäýõýýð øèéäñýí þì (Êîâè 75). ªºðèé㺺 àñóóäàë áîëîõ ¸ñòîé”-ã õýëñýí þì. Æèøýý íü: äàé÷ëàí íýã óëèðàë, ìºí íýã çóíû òóðø íîìûí Áè áàãàäàà íàéç îõèíòîé ë áîëîõûã ìºðººääºã ñàíä ìàø èäýâõòýé ñóóæ àíãëè õýëýý ÷, åðºíõèé áàéëàà. Ýíý õ¿ñýëäýý õ¿ðýõèéí òóëä õè÷ýýëèéã õºñºð õè÷ýýë¿¿äýý ÷ õèéäýã áîëëîî. Óëìààð äàðàà÷èéí õàÿñàí íü íýí ÷óõàë ç¿éëýý óìàðòñàí ÿâäàë þì. Ýíý àíãëè õýëíèé ò¿âøèí òîãòîîõ øàëãàëòàíä õàìãèéí ìààíü èðýýä¿éãýý àëäàæ áàéñàí õýðýã áàéâ. äýýä á¿ëýãò îðæ, ò¿¿íäýý óðàì îðæ Áîëãàð äàõü Èíãýýä áè 7 çóðøëûã ýõíýýñ íü ñóóðü óõààí áîëãîí Àìåðèêèéí Èõ Ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëàõ Ñîðîñ-ûí ººðòºº ñóóëãàñíààð ìèíèé àìüäðàë àñóóäëààñ ñàíãèéí òýòãýëýãò õºòºëáºðò õ¿÷ ñîðèí îðîëöñîí ñàëæ àìæèëòûí çàõ çóõààñ íü ìýäýð÷ ýõýëæ þì. Ò¿¿íýýñýý øàëãàð÷ Áîëãàð ÿâàõ áîëîìæòîé áàéíà. Ýíý íîìûã íàéç íàðòàà óíøèæ ¿çýõèéã áàéñàí ÷, íàäàä ÿã 100%-í òýòãýëýã ë õýðýãòýé áàéíãà çºâëºäºã þì. Òà ÷ ãýñýí ººð÷ëºãäºæ áàéñàí ó÷èð Áîëãàð ðóó ÿâàõûã õ¿ñýýã¿é þì. ìºðººäºë人 õ¿ðýõ çàìàà òîìîîð õèéæ áîëíî ø¿¿ äýý. Àìæèëò õ¿ñüå. Áè ¿ðãýëæ ë Àìåðèê ÿâæ, òýíä áîëîâñðîë ýçýìøèõèéã ÷èí ñýòãýëýýñ ìºðººääºã áàéâ. Òèéì ÷ ó÷ðààñ áè “ªºðèéí õóâü òàâèëàíãèéíõàà “ªñâºð Íàñíûõíû Äýýäýëæ ̺ðäºõ æîëîî÷ áîëîõîîñ, çîð÷èã÷ íü áèø” ãýñýí õàòóó Äîëîîí Çóðøèë” íîì Ìîíãîë îõèíû çàð÷èìòàé áîëæ, ººðòºº òàâüñàí òîì çîðèëãîäîî àìüäðàëä áèåëëýý îëñîí íü õ¿ðýõèéí òóëä, ººðòºº èë¿¿ øààðäëàãà òàâüæ, Àëäàðò Øîíí Êîâè çîõèîë÷èéí “ªñâºð Íàñíûõíû õàðèóöëàãàòàé áàéõûã õè÷ýýí çîðüñîí þì (Êîâè Äýýäýëæ ̺ðäºõ Äîëîîí Çóðøèë” íîìûã 75). Ò¿¿íýýñ õîéø áè ººðèé㺺 óëàì èõýýð Ìàíëàéëàõ Óðëàã òºâèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ çàëóóñ çîðèãæóóëæ, òýð õýìæýýãýýðýý èõýä ÷àðìàéí îð÷óóëàí ãàðãàñíûã òà á¿õýíäýý òàíèëöóóëæ õè÷ýýëëýäýã áàéñàí ÷ á¿õíèéã àìüæóóëàõ ãýæ áàéíà. Ýíý íîì “àãóó èõèéã á¿òýýå, ãýõäýý þóíààñ øàðãóó, ýöýæ öóöàòëàà àæèëëàäàãã¿é áàéñàí ýõëýõ âý?” ãýæ áîäëîãîøðîí ñóóãàà õýí á¿õýíä þì. ßàãààä ãýâýë áè ººðèéíõºº ºìíº òàâüñàí çîðèóëàãäñàí àâ÷ òóí óäàõã¿é äóíä ñóðãóóëèà òºãñºõ æèæèã çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýýñ ýõýëñýí ãýýä ºã뺺í íàðòàé óðàëäàí áîñ÷, öàã çàâ ìóóòàéõàí òóë èõ õ¿÷ çàðæ ÿäðàõã¿éãýýð þó õèéõýý ìýääýã ÿâàà, ÿëàíãóÿà, àõëàõ àíãèéíõàí òà á¿õíèé çàéëøã¿é áàéñàí. “Òºãñãºëèéã íü òºëºâëºæ ýõëýõ íü òàíû óíøâàë çîõèõ íîìíóóäûí íýã þì. ìºðººäëèéã áîäèò áèåëýë áîëãîõ äàäàë” þì. Áè ÷ ãýñýí ººðèéí ñóðàëöàæ áàéñàí 93-ð Ýíý çàð÷èì ìèíèé àìüäðàëä ÷ ãýñýí ¿íýõýýð ñóðãóóëèéã òºãñºõ æèëýý òà íàðûí íýãýí àäèë, áèåëëýý îëñîí þì. Áè ÿäàæ îéðûí õýäýí æèëèéíõýý àìüäðàëûíõàà õàìãèéí ÷óõàë øèéäâýð¿¿äèéí òºëºâëºãººíèé òºãñãºëèéã íü ìýääýã áàéñàí íýã áîëîõ, “ÿìàð ñóðãóóëüä, ÿã ÿìàð ìýðãýæëýýð áîëîõîîð çºâõºí ººðòºº çîðèóëñàí ìºðäâºë çîõèõ ñóðàëöàõ âý?” ãýäãýý øèéäýõ ãýýä ã¿éæ ÿâñàí ç¿éëòýé áîëîîä, ò¿¿íèéõýý à÷ààð òºëºâëºãººãºº ìèíü åð人 ë 2005 îí áàéâ. Áè áàãà, äóíä àíãèä áèåë¿¿ëñýí þì. Õýðâýý òà õóâèéí ìºðäëºã ãýæ áàéõäàà áàãø íàðûíõàà ºãñºí äààëãàâðóóäûã þóã õýëýýä áàéãààã ìèíü ìýäýõèéã õ¿ñâýë äîëîîí ãÿëñ õèé÷èõäýã, õàðèí ñóðãóóëèàñ ãàäóó𠺺ð þó çóðøëûí õî¸ð äóãààðõûã óíøèæ ¿çýýðýé. ÷ õèéäýãã¿é íýãýí áàéëàà. ¯¿íèé ãîë øàëòãààí þó áàéñàí áý ãýâýë áè ñóðãóóëüä ÿâààä, îíö ñóðñíààð Áè îäîîãîî𠺺ðèéí õ¿ñ÷ áàéñàí òýòãýëãèéã ìèíèé ººðò õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà äóóññàí àâààä ÀÍÓ-ûí Ìàóíò Õîëü¸îê ãýäýã îõèäûí ìýò ñýòãýæ ÿâñàí áàéæ. Òýãýýä ÷ áè ººðèé㺺 åð êîëëåæèä ñóðàëöàæ áàéíà. Òýíä á¿òýí õàãàñ íü ãàéã¿é ñàéí ñóðàã÷, òýð òóñìàà àíãëè õýëýíäýý æèë ñóð÷õààä ò¿ð õóãàöààãààð ýõ îðîíäîî èðýýä <ìóíäàã> ãýæ áîäîæ áàéñàí ìèíü ýíä¿¿ðýë áàéãàà áºãººä ºíãºðñºí õóãàöààíä áè íýã ç¿éëèéã áàéñàí áºãººä õè÷ýýëäýý æèãä ñàéí, àíãëè ñàéòàð óõààðñàí þì. Íàìàéã 10-ð àíãèä áàéõ õýëèéã ÷ºëººòýé ýçýìøñýí ãýæ áîäîæ ÿâñàí íü æèë ìèíèé Àìåðèêò î÷èæ ñóðàëöàõ ìºðººäºë ìèíèé àëäàà áàéñíûã îéëãîñîí. Á¿õ 8-ð àíãèéí äýýä öýãòýý òóëæ ººðò ìèíü çàõèðàãäàõ ç¿éë áèø ñóðàã÷äûã àíãëè õýëíèé ò¿âøèíãýýð íü á¿ëã¿¿äýä áîëîí õóâèðñàí áàéñàí þì øèã. Àìåðèêò ë áîë õóâààòàë áè á¿ð õàìãèéí ìóóä íü õóâààðèëàãäñàí õààíà íü ÷ î÷èæ ñóðàëöàõàä áýëýí áàéñàí òýð ãýý÷! ªºðèé㺺 ãîëæ æààõàí ãóòàðñàí áîëîâ÷ “àãóó” õ¿ñýë, çîðèëãî ìààíü ìèíèé óõààí ñàíààã “ýíý õîðâîîä 2 ÿíçûí õ¿í áàéäàã” ãýäãèéã á¿õýëä íü ýçýìäñýí áàéñàí òóë òýíä ë î÷èõã¿é óíøèæ áàéñàí ìèíü ñàíààíä îðæ, áè “ººðñäèéí áîë áè ãîìäëîîð ä¿¿ðýí, èäýâõã¿é íýãýí áîëîõ àìüäðàëûíõàà áóðóóòàí” áóñ “ººðñäèéí áàéâ. Õàðèí î÷ñîí õîéíîî Àìåðèêò ñóðàëöàõ àìüäðàëäàà õàðèóöëàãà õ¿ëýýãñýä”-èéí ýãíýýíä ÿâäàë áîë ìèíèé àìüäðàëûí çîðèëãûí çºâõºí ÎÞÓÒÀÍ 2009 93
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íýã õýñýã áîëîõ, íàäàä ¿ã¿éëýãäýæ áàéãàà ç¿éë àç æàðãàëòàé ÿâàõ áîëîìæóóä áàñ áèäýíä áèé. ìààíü ýõ îðîí, ìèíèé àæèëëàæ àìüäðàõûã ÷èí Õ¿í õààíààñ èðñýí íü ÷óõàë áèø, õàðèí ÿìàð ÷ ç¿ðõíýýñýý õ¿ñ÷ áàéãàà òýð ãàçàð áîë ¿íýíäýý õ¿í ýõ îðîíäîî áàéãàà òýð öàãò ë äýëõèéí ººð Ìîíãîë óëñ ìààíü ãýäãèéã îéëãîñîí þì. õààíà ÷ áàéõã¿é òýð áîëîìæ áîëîëöîîíóóäààð õàíãàãääàã þì áàéíà ëýý. Õ¿í ººðò áàéãàà áîëîìæ áîëîëöîîíóóäûã àøèãëàí, àëèâàà ñàéí ñàéõàíä òýì¿¿ëæ, ìºðººä뺺 õýðýãæ¿¿ëýõèéí òºëºº àìüäàðñíààð Á¿ëýã IV àìüäðàë íü èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áîëäîã. Áèä “×èíèé àìüäðàëäàà ãàðãàõ 6 ÷óõàë ººðºº ººðòºº ýçýí áàéæ ÷àäâàë, ººðñäèéíõºº øèéäâýð” “õÿíàëòûí òîéðîã” äîòîðõ á¿õèé ë ç¿éëä õàðèó àâ÷ ÷àäíà (Êîâè 83). Ìèíèé õóâüä ÷ òýð Áîëãàð ÿâæ ÷àäààã¿éäýý ÿã ë åðòºíöèéí òºãñãºë ºìíº ìèíü òóëààä èðñýí þì øèã, õîðâîîãèéí õàìãèéí àçã¿é àìüòàí þì øèã ñýòãýëýýð óíàæ ÿâàõäàà Áîëãàð ÿâàõààñ õàâüã¿é èë¿¿ ñàéõàí áîëîìæ ãàðò ìèíü îðîîä èðíý ãýæ íàäàä îãòõîí ÷ òºñººëºãäºõã¿é áàéñàí áèëýý. Áèä àìüäðàëûã ºíãºöõºí õàðàõàä áèäíèé çàðèì íýãýíä íü àç òîõèîãîîä, õàðèí áóñàä ìààíü òýðõ¿¿ àçààð äóòàæ ÿâàõ øèã ñàíàãäàõ òèéì òîõèîëäîë îëîí Øèéäâýð õýìýýõ ç¿éë õ¿íèé àìüäðàëä õýðõýí áèé. Ìèíèé áîäëîîð áîëîìæ áîëîëöîî, àçòàé íºëººëºõèéã ýíýõ¿¿ íîìíîîñ òà ñóðàëöàõ áîëíî. òîõèîëäëóóä áèäíèéã ººðºº ººðòºº ýçýí áîëæ Òàíû ñîíãîëò áîëîí øèéäâýð òàíü àìæèëò àëü ÷àäàõ òýð ìº÷ õ¿ðòýë õ¿ëýýãýýä èðýõã¿é áàéæ ýñâýë äîðîéòëûí íýãýíä õ¿ðãýõ íü äàìæèãã¿é. áàéäàã þì øèã. Áèä ¿¿íèé òóëä ë ººðñäèé㺺 Íàéç íºõºä, ãýð á¿ë, ¿åðõýë áîëîí ñåêñ ãýõ õºðºº ìýò õóðöëàí áýëòãýæ, èðýýä¿éí òîäîðõîé ìýò÷èëýí ÷óõàë 6 øèéäâýðèéã õýðõýí íºõöºë áàéäàëä øèéäâýðòýé, çºâ àëõàì õèéõ äàâàí òóóëàõûã ÷àäâàðòàé áîëîõ õýðýãòýé þì. áîäèò æèøýýí äýýð ¿íäýñëýñýí íîì ªºðºº ººðèéíõºº ýçýí áîëñîí õ¿ì¿¿ñò Àìåðèêò áèëýý. Õýðâýý òà ÷ þì óó ãàäààäûí àëü íýã ºíäºð õºãæèëòýé óëñàä 7 çóðøëûã ººðòºº àìüäàð÷, ñóðàëöàõ íü òèéì ÷ äàâæ áàðøã¿é äàâàà ñóóëãàæ ÷àäñàí áîë áèø. Ãýñýí õýäèé ÷ ãàäààäàä ñóð÷ áîëîâñðîõ äîîðõ çºâëºìæèéí íü ºíäºð õàðèóöëàãûã ººðòºº àãóóëæ áàéäàã. äàãóó øèéäâýðèéã Ãàäààäàä áîëîâñðîë ýçýìøèõèéã õ¿ñýã÷èä î÷èõ ýõíýýñ íü ãàðãààðàé. óëñûíõàà àìüäðàõ, ñóðàõ áîäèò áàéäëûã ñóäàëæ Ìýäýýæ á¿ãäèéã ìýäýõ, óðüä÷èëàí íóõàöòàé òîîöîîëñíû ¿íäñýí íîìíîîñ îëîîðîé. äýýð øèéäâýðýý ãàðãàõ õýðýãòýé. Ýõ îðîíäîî Õàðèí äîîðõ õ¿¿õäèéí áàéõàä ýöýã, ýõ, õàìààòàí ñàäàí, áàãø ñóðãàí óíøñàí ñýòãýãäëèéã òà õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷èä, íàéç íºõºä ãýýä îëîí õ¿ì¿¿ñ óíøèæ ¿çíý ¿¿. ÷èíèé òºëºº ñàíàà òàâüæ áàéäàã áîë Ìîíãîë óëñààñàà ãàðëàà ë áîë ÷è çºâõºí ººðèé㺺 Ýíý íîì õýíèé àìüäðàëä õýðõýí íºëººëºâ? õàéðëàæ, õàìãààëàõ øààðäëàãàòàé òóëãàðàõ Ñàéí áàéöãààíà óó? Ýðõýì óíøèã÷ òà á¿õýíä ýíý áîëíî. Äýýð íü òà ýõ îðíîîðîî îâîãëîõ áîëíî. ºäðèéí ìýíäèéã õ¿ðãýå. Íàìàéã Óðíàà ãýäýã, 20 Ãàíö ººðèéíõºº òºëºº àìüäðàõ òèéì í¿õýíä íàñòàé. øóðãàí îðñíîî óõààðàõ òýð ìýäðýìæ õ¿íèéã ªíººäðèéã õ¿ðòýë óíøèæ èðñýí íîìíóóäààñ ñýòãýë ç¿éí õóâüä ÿìàð õ¿íä ñîðèëòîíä îðóóëäàã. àìòòàé, óõààíòàé öººõºí õýäýí íîìíûõîî Õýäèé òèéì ÷ ãýñýí èõ òýñâýð òýâ÷ýýðèéã ãàðãàæ ñýòãýãäëýýñ òà á¿õýíòýé õóâààëöàõ ãýæ áàéãààäàà ÷àäâàë ãàäààäàä àæèëëàæ àìüäðàõûí ñàéõàí áàÿðòàé áàéíà. òàëóóä îëîí áèé. Õàðèí Ìîíãîëäîî ò¿øèã òóëãóóð Àíõ ìàíëàéëàõ óðëàã òºâèéí ãèø¿¿í áîëîîä áîëñîí õ¿ì¿¿ñèéíõýý äýðãýä ¿ëäýýä ººðèéíõºº ººðèé㺺 íýýí õºãæ¿¿ëñýí ýõíèé íîì áîë õè÷ýýë ç¿òãýëýýð ÷àíàðòàé áîëîâñðîë ýçýìøèæ, “ªñâºð íàñíûõíû äýýäýëæ ìºðäºõ 7 çóðøèë” 94 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ íîì áàéñàí. Õàðèí ýíýõ¿¿ íîìíîîñ äóòàõààðã¿é ãýäýãò èòãýäýã. Ñóðãóóëü,íàéç íºõäèéí, ìºí óõààðàë õ¿ì¿¿æèë ºãñºí íîì áîë Øîíí Êîâèãèéí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñíû òàë äýýð óõààëàã øèéäâýð “×èíèé àìüäðàëä ãàðãàæ áîëîõ 6 ÷óõàë øèéäâýð” ãàðãàñíààð ãýðýë ãýãýýòýé èðýýä¿éã áèé áîëãîäîã õýìýýõ íîì þì. ãýäýãò èòãýäýã. Èòãýë íü ÷àìàéã àëèâàà ¿éëäýë Ýíý íîì õ¿í á¿õýíä áàéäàã òýð òóñìàà ºñâºð õèéõýä õ¿ðãýäýã. Ýñ áºãººñ èòãýõýä õýö¿¿. íàñíûõàíä òóëãàðäàã ó÷èð íü îëäîõã¿é îëîí ̺í îëîí îëîí ºñâºðèéíõºíä èë¿¿ ÷óõàë ººð àñóóäàë, ìºí áóñàä ¿¿ñýæ áîëîõ á¿õèé ë òºðëèéí íýãýí òºðëèéí èòãýë áîë îþóí ñàíààíäàà èòãýõ ýðñäýë ñòðåññ¿¿äèéã 6 òîì õýñýã áîëãîí õóâààæ, ÿâäàë. íýã á¿ð äýýð íü òàéëáàð áîëîîä ãàðöûã íü çààæ Òàíû òàðõè îþóí ñàíààòàé ÷èíü õîëáîãäîõûí ºãäºã. Èéì ñàéí çºâëºã÷ íàéçòàé áîëñíîîð òóëä ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýãýýð íÿãò õîëáîãäñîí íàäàä òóëãàðñàí îëîí àñóóäëûí íýã áîëîõ íàéç áàéäàã ãýäãèéã ìýäýõ ¿¿? íºõäèéí òàë äýýð áè ººðèé㺺 íàéçóóääàà á¿ðýí Õ¿¿õä¿¿ä áóñäààð õàëàìæëóóëàõûã õ¿ñäýã áîë, èëýðõèéëæ ººðòºº áîëîîä òýäýíäýý õýðýãòýé çºâ ºñâºð ¿åèéíõýí îþóí ñàíààíû óòãà àãóóëãûã øààðäàëàãóóäûã òàâüæ ÷àääàã áà õ¿ñäýã áîëñîí. ìýäýõèéã õ¿ñ÷ áàéäàã. ªíººäºð õ¿¿õä¿¿ä ÿàãààä Èíãýñíýýð íàéç íºõäèéí õàðèëöààí äàõü îëîí ñýòãýë ç¿éí õÿìðàëä áàéãààã ñóäàëñàí 33 íºõºðëºë, ãîìäîë, çºð÷èë人íèéã øèéäâýðëýñýí øèíæýý÷ ìýðãýæèëòí¿¿ä ä¿ãíýëò ãàðãàñàí áàéíà. áà àìüäðàëûí ÷óõàë õýñýã áîëîõ íàéç íºõ人 Òýä “ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýãýýð íÿãò õîëáîãäñîí” õàéðëàæ, ãýìøèæ, îéëãîæ, ìýäýð÷ çîõèñòîéãîîð ãýäãèéã, áèäíèé òàðõè îþóí ñàíààíûõàà æèíõýíý ø¿¿ìæèëæ ñóðñàí. Ýíý íîìîîð äàìæóóëàí çîðèëãûã îëæ ìýäýõèéã ýðìýëçýæ áàéäàã ãýæ ìèíèé îéëãîæ ìýäýðñýí òàéëáàðëàñàí áàéíà. ̺í îþóí ñàíààíû áîëîí ç¿éë çºâõºí íàéç íºõäèéí îéëãîëòîîð øàøíû íýýëòèéã ÷óõàë áîëãîí àâ÷ ¿çæýý. öýãëýãäýõã¿é ýöýã ýõ ñóðãóóëü ñî¸ë, ººðèéí ¿íý Ñîíèðõîëòîé áàéãàà áèç? öýíý, ìèíèé õèéæ áîëîõ áîëîõã¿é õÿçãààðûã îéëãîæ àâñàí. Ìýäýýæ õýðýã õ¿í áîëãîí àëèâàà ç¿éëä ººð ººðèéíõººðºº èòãýäýã íü áóðóó áèø. Èòãýë ýñâýë øàøíû çàðèì ýýäðýýòýé áàéäàë íü ºñâºð “×èíèé Àìüäðàëäàà Ãàðãàæ áîëîõ Õàìãèéí ¿åèéíõýíä ººðèéí ¿íý öýíýý áèé áîëãîõîä òóñ ×óõàë 6 Øèéäâýð” äºõºì áîëäîã ãýäãèéã ìýäýõ íü ç¿éòýé. Øîíí Êîâèãèéí áè÷ñýí ãóðàâäàõ íîì áîëîõ ßàãààä òýð þì áîë? “×èíèé Àìüäðàëäàà Ãàðãàæ áîëîõ Õàìãèéí ×óõàë 6 Øèéäâýð” áîë ýíý öàã ¿åä Ìîíãîë Èòãýë íü: çàëóóñ áèäíèé àìüäðàëä îëîí òàëûí ººð÷ëºëò • Òàíûã ººðººñºº àãóó ç¿éëòýé õîëáîãäîõîä øèíý÷ëýëòèéã àâ÷èð÷ ÷àäàõ á¿òýýë þì. Ýíýõ¿¿ òóñàëäàã íîìûã îð÷óóëñàí Óðíàà, ̺ºãèé õî¸ðîîñ • Òàíûã àìüäðàõàä òàíü ò¿øèã áàãàíà áîëæ íü ººðñäèéí á¿òýýëèéí õýñãýýñ ä¿¿ íàðûíõàà ºãäºã ìýëìèéä õ¿ðãýæ áàéíà. • ¯å òýíãèéíõíèé äàðàìò øàõàëòûã äàâàí òóóëàõàä òóñàëäàã • Áóñäààñ ÿëãàðàõ îíöëîã øèíæ áîëîí íèéòëýã ÷àíàðàà îëæ ìýäýõýä òàíü òóñàëäàã Ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë äýëõèéí ºíöºã á¿ðýýñ áè÷ñýí ºñâºð ¿åèéíõíèé çóó çóóí çàõèäëààñ õàðàõàä Èòãýë, Áóðõàí, Ñ¿ì, ººð õîëáîãäîëòîé ç¿éë¿¿ä ¿ðãýëæ äóðäàãäñàí áàéäàãò áè ãàéõäàã. ¯íýíäýý èòãýë áèøðýë áîë áèäíèé àìüäðàëûí õàìãèéí Èòãýë òîì õî¸ðäîã÷ õ¿÷èí ç¿éë þì. Áèä õàðæ ÷àäàõã¿é ç¿éëäýý èòãýõèéã èòãýë ãýäýã. Èòãýë áèøðýëèéí òóõàé “Sign” ãýäýã êèíîíû Ýíý íü ÿìàð ÷ õýëáýðýýð áàéæ áîëíî. ×è ººðòºº íýã õýñýã íü ìèíèé ñàíààíààñ åð ãàðäàãã¿é þì. èòãýäýã áàéæ áîëíî ìºí áóñäàä èòãýäýã ÷ áàéæ Ýíý õýñýãò Ãðàõàì ãýäýã ñ¿ñýãòýí àõ Ìýðèëëýýñýý áîëíî, ýñâýë øàðãóó õºäºëìºðëºñíèé ¿ð ä¿íä ãàéõàìøèã áàéäàã ýñýõèéã àñóóäàã....... ñàéí ñàéõàí ç¿éë¿¿äòýé ó÷èðäàã ãýäýãò èòãýäýã Ãðàõàì: Õ¿ì¿¿ñ 2 õýñýãò õóâààãääàã......×è áàéæ áîëíî. Æèøýý íü: ÷è øààðäëàãàã¿é õîîë ãàéõàìøèã áàéäàã ãýäýãò èòãýäýã ¿¿? Àëü ýñâýë õ¿íñýýñ òàòãàëçààä äàñãàë õèéñíýýð æèíãýý õàñíà õ¿ì¿¿ñ ç¿ãýýð ë àçòàé áàéäàã ãýäýãò èòãýäýã ¿¿? ÎÞÓÒÀÍ 2009 95
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Ìýðèëë: Áè íýã óäàà àçòàé áàéæ ¿çñýí. Áè Ðàíäà áîëæ òà ¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áàéæ áîëíî. Ìàêêèíèòýé áóéäàí äýýð çýðýãöýí ñóóæ áàéëàà. Ýöýñò íü ìèíèé àìüäðàëûã àâ÷ îäñîí ãýæ áîäîæ Òýð ìàø ¿çýñãýëýíòýé õàðàãäàæ áàéñàí. Ðàíäà ÷ áîëîõ þì. Ãýâ÷ ýíý íü íàìàéã ÿëæ ÷àäààã¿é. íàìàéã ñîíèðõñîí õàðöààð õàðàõàä áè ò¿¿íèéã Ó÷èð íü, ýíý íü ìèíèé èíýýìñýãëýëèéã, ìèíèé ¿íñýõýýð äºõºâ ….Ãýòýë ãýíýò áè àìàíäàà èòãýë áèøðýëèéã íàäààñ àâ÷ ÷àäààã¿é. ̺í áîõüòîéãîî ñàíààä áóðóó õàðæ áîõèî àâ÷ ìèíèé áîäîë ñàíàà, ñýòãýëèéã ¿íýõýýð øàðõëóóëæ áóéäàíãèéí äýðãýäýõ öààñàí àÿãàíä õèé÷õýýä ÷àäààã¿é. Áè ÿëñàí! ýðãýæ õàðàâ. Ðàíäà á¿õ õóâöñàà òàéëæ ýõëýâ. ¯¿íýýñ ýðãýí õàðàõàä ýíý õàâäðààñ îëæ àâñàí Õîæèì áè ¿¿íèéã ãàéõàìøèã áîëñîí áàéñíûã ç¿éë áîë óðüä ºìíº ìèíèé àëäàæ áàéñàí þóíààñ ìýäñýí. Ò¿¿íèéã õóâöñàà òàéëàõàä áè Ðàíäàã ÷ èë¿¿ ¿íý öýíýòýé ó÷ðààñ áè ¿¿íèéãýý þóãààð ÷ ¿íñýæ áîëîõ ë áàéñàí. Õýðýâ ò¿¿íèéã ¿íññýí áîë ñîëèõã¿é. Òºãñãºëä íü áè òà á¿ãäýä á¿ãäýýðýíä íü ìèíèé àìüäðàëä øàðõ áîëîí ¿ëäýõ áàéñàí. Áè ìàø èõ õàéðòàé, ¿ðãýëæ òà íàðòàéãàà õàìò áàéõ äàõèí òýð ìº÷èéã õýçýý ÷ îëæ àâ÷ ÷àäàõã¿é. Áè áîëíî. Òà á¿ãäèéãýý ñàéí ñàéõàí áàéëãàõûã áîë ãàéõàëòàé çàëóó...... Áóðõàíààñ ãóéíà ãýäãýý àìàëúÿ. Õàðèí ÷èíèé õóâüä? ×è ãàéõàìøèãò èòãýäýã ¿¿? Ýñâýë õ¿ì¿¿ñ ç¿ãýýð ë àçòàé áàéäàã ãýäýãò èòãýäýã ¿¿? Ìèíèé õàéð õóâèðøã¿é Íèêè Àëüáýðò Ýéíøòýí: “Àìüäðàõàä õî¸ð ë àðãà áèé. Íèêèãèéí õàâäàð íü áóóðñàí ãýäãèéã õýëìýýð Íýã íü ãàéõàìøèã ãýæ áàéäàãã¿é ãýæ áîäîõ, íºãºº áàéâ÷ ýíýõ¿¿ çàõèàã áè÷ñýíýýñ óäàëã¿é òýð íü þì á¿õýí ãàéõàìøèã ãýñýí áîäëîîð àìüäðàõ ºíãºðñºí þì. ¯íýíäýý òýð õàâäàðòàé áàéñàí, ” ãýæ õýëæýý. õàðèí õàâäàð òýðýíòýé áàéãààã¿é. Òýð ñ¿¿ëèéí õýäýí ºäð¿¿ä õ¿ðòýë ãýð á¿ë, íàéç íºõ人 ñàéõàí Ìèíèé õóâüä áè áîë àçòàé õ¿í. Áóðõàí ººðèéí àìüäðàõûã óðèàëæ áàéñàí. Ò¿¿íèé èòãýë íü á¿õ õ¿¿õä¿¿äýý õàéðëàæ, òýäíèéã íýã á¿ð÷ëýí ò¿¿íèéã àâðàõ çàíãóó íü áîëæ áàéñàí þì. Áè “Òà íýðýýð íü ìýääýã ãýäýãò áè èòãýäýã. Òýð çàëáèðëûã áîë ìàø ãàéõàëòàé õ¿í, ººðèéíõºº ñàéí ñàéõíûã ñîíñîîä õàðèóëäàã ãýäýãò áàñ èòãýäýã. Ýíýõ¿¿ ìýäýð” õýìýýí õýëäýã õóðàë ÷óóëãàíä çºí人 ë íîìîî áè÷èæ äóóñãàõ íü ìèíèé õóâüä ãàéõàìøèã. îðîëöîæ áàéñàí. Ãýòýë ÿìàð ÷ ººð÷ëºëò ãàðàõã¿é Áè ¿¿íèéã Áóðõàíû òóñëàëöààã¿éãýýð äóóñãàæ ÿâààä ë áàéäàã áàéëàà. Õýí íýãýí òàíä ººðºº ÷àäàõã¿é áàéõ áàéñàí. ººðòºº äóðòàé áàé, ó÷èð íü òýä òýãæ õýëñýí þì “ªíººäºð íàäàä õèéõ ç¿éë ìàø èõ áàéãàà ó÷ðààñ ãýõèéã íü ñîíññîí ÷, õýðýâ òà ÿìàð íýãýí þì çàëáèðàë ìºðãºëä èë¿¿ öàã çàðöóóëàõ õýðýãòýé õèéõã¿é ë áîë ººð÷ëºëò ãàðàõã¿é. Õýäèéãýýð áîëîõ áàéõ” õýìýýí õýëñýí øàøíû àãóó ººð÷ëºí çàí ÷àíàð íü ººðèéí ¿íý öýíýä çàéëøã¿é ÷óõàë áàéãóóëàã÷ Ìàðòèí Ëþòåðòýé áè îéëãîëöîæ ÷ ¿¿íýýñ èë¿¿ ç¿éë áèé. ªºðèéí ¿íý öýíèéã þó ÷àäíà. õóðäàí áèé áîëãîäîã âý ãýâýë àâüÿàñ ÷àäâàðàà íýýí èëð¿¿ëæ, õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë. Ýíý áîë íýð õ¿íä, Ýíä, èòãýë íü õîðò õàâäàðòàéãàà òýìöñýí äàäàë ÷àäâàð áºãººä ¿¿íèéã îðëîõ þó ÷ áàéõã¿é. òýìöëèéõ íü õýìæ¿¿ð íü áîëñîí çîðèãòîé Äàäàë ÷àäâàð, íýð õ¿íäèéí ¿íäñýí ñóóðü íü áîë çàëóóõàí Íèê Æèíí Æîíñ õýìýýõ îõèíû áè÷ñýí àâüÿàñ, àìæèëò, òýãýýä áèåèéí ýð¿¿ë ìýíä þì. çàõèàíû õýñãýýñ òîëèëóóëúÿ. Õ.Íàðàíöàöðàëò ........Ñ¿¿ëèéí 16 ñàð íàäàä Òýíãýðëýã Áóðõàí ààâòàéãàà óóëçàõàä ººðèé㺺 èë¿¿ áýëòãýõ áîëîìæ òîõèîñîí. Áè ýíý àìüäðàëä þó ÷óõëûã Á¿ëýã V îéëãîõ ãýæ èðñýí. ×è ¿¿íèéã ãàíöààðàà õèéõ “̺ðººäºë áèåëäýã ¿¿” íîìíû õýðýãã¿é, Áóðõàíòàé õàìò õèé. Áè ººðòºº “Çóãàà” á¿ëýã õàðàìñàõûí îðîíä, íàäàä èðñýí èâýýë¿¿äèéã òîîëîõîîð øèéäñýí þì. Áè ãàíö ºðººñºí õºëòýé Ìàíëàéëàõ Óðëàã òºâººñ îþóòàí çàëóóñûí îþóíû áèø ø¿¿ äýý, íàäàä õî¸ð ãàð, õàðäàã í¿ä, ñîíñäîã öàíãààã òàéëàõ øèëäýã íîìíóóäûí îð÷óóëãûã ÷èõ, äýëõèéòýé õàðèëöàæ ÷àäàõ àì áàéíà ø¿¿ äýý. õ¿ðãýæ áàéñàí áîë Ìîíãîë îþóòàí çàëóóñûí Áè ººðèéíõºº äîòîîä ãîî ñàéõíûã ìýäðýõ ãýæ ººðñ人 áè÷èæ, ººðñ人 õÿíàæ áóé çàëóóõàí èðñýí þì. Òýãýýä Áóðõàí ìèíèé ç¿ðõ ñýòãýëä þó á¿òýýëèéí õýñãèéã õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý áîë öýâýð áàéäãéèã ø¿¿äýã. Áè õîðò õàâäðàà ÿëàí äèéëñýí çàëóó÷óäûí çàëóó ñýòãýëãýýã áàãòààñàí íîì áîëîí ãýäãèéã ìèíü òà á¿ãäèéã ìýäýýñýé ãýæ õ¿ñ÷ áàéíà. òà á¿õíèé ãàð äýýð óäàõã¿é õ¿ðýõ áîëíî. Òààëàí Ìèíèé íýã õºëèéã òàéðæ, ¿ñ ìèíü õàëçàðñíààñ ñî¸ðõîíî óó. 96 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Õýëòýé áîë õºëòýé Õ¿ð õ¿ð äóóòàé õ¿ðýëçãýíý Õýí ÷ ãýñýí ¿¿íèéã õýëäýã Öàð öàð äóóòàé öàðöàà պ뺺𺺠÷è õýë õèéõ ãýýä Àìàð àìãàëàí àðààòíû õààíò óëñ Àëü ÷ óëñûã çîðèõã¿é Àíèð ÷èìýýã¿é îéí âàíò óëñ Õýëýýðýý ÷è õºë õèé Èéì ãàçàð òýä íóòàãëàíà Õýí ÷ ÷àìàéã õîðèõã¿é Òèéì ë ñàéõíûã òýä àìñàíà. Àìòëàã ø¿¿ñëýã àëèìòàé ÷è Õîëûí õîëîîñ äóó ÷èìýý íààøèëñààð Ãàäààä õýëèéã ç¿éðëýæ áîëíî Õºëíèé õàæóóä æèæèãõýí ÷óëóóíóóä äîðãèñîîð Àìòëààä ò¿¿íèéã õàçàõ íü ãîë íü Ìîäîí äýýðõ øóâóóä íèñýí îäëîî Àÿíäàà ÷è äóðëàõ áîëíî Ìèíèé õàæóó äàõü øàâüæ õ¿ðòýë ÿâëàà Àà ãýõäýý çàëõóóðààä ÷è îãò õýðýãã¿é ßìàð íýã þì Ààã èõòýé çàëóó íàñàíä èéì ç¿éë íýìýðã¿é ßàõûí àðãàã¿é áîëæýý. Çàëóóñûí õºãæèõ ç¿éë íü PC Game, Billiard ãýýë Õàæóóãààð ºíãºðºõ àí àðààòàí ÿàðñààð Çóãàà öýíãýëèéí øèíý ¿å íü õàðèí ãàäààä õýë Õîëûí õîëîîñ øóâóóä íèñýí èðñýýð ñóðàõ ãýýë Ñóðàã ñîíñâîë àðñëàí òýäíèéã äóóäñàí áàéíà. Õÿëáàðõàí, õÿìäõàí, õºãæèëòýé, çóãààòàé Ñîíèðõîîä ¿çâýë àìüòäûí õóðàë ýõýëæ áàéíà... Àìòàðõàí, àìàðõàí ãàäààä õýëèéã ñóðöãààÿ Á¿õíèé ò¿ð¿¿íä àðñëàí õààí Õàëõ ìîíãîëûí çàëóóñ õºãæëèéí ò¿ëõ¿¿ð ãàäààä Á¿õ àìüòäûã á¿ðòãý ãýæ íàðèéí áè÷èã òîòüäîî õýëèéã áàðüöãààÿ äààëãàëàà Õàðèéíõíû ººäººñ á¿ãäýýðýý ººðèéíõ íü õýëýýð ßñò ìýëõèé, øàð øóâóó 2-îîñ áóñàä íü áóðöãààÿ ßã öàãòàà èðñýí áàéíà ãýæ íàðèéí áè÷èã òîòü òîä Çóóí çóóíààð äóóðñàõ ýõ îðíû èðýýä¿éã çóðöãààÿ ãýã÷ íü õàðèóëëàà. Çóãàà öýíãýë íààäàõ òîãëîîì Àðñëàí õààí õóðëàà ýõýëæ Ãàäààä õýë! Ñóðöãààÿ Àìüòàä á¿ãä àíõààðàëòàé ñîíñëîî Àìüòäûí òóñëàìæ õ¿í òºðºëõòºíä õýðýãòýé áîëæýý Ýíýõ¿¿ óðèàëãûã äýâø¿¿ëýõèéí õàìò óíøèã÷ Àãóà õýëíèé ìýäëýãòýý íýìýð áîëãîõîîð áèäíèéã òà á¿ãäèéí ºíººäðèéí àìàð àìãàëàíã ýðèí äóóäæýý ìýíä÷èëæ áàéíà. Ãàäààä õýë ñóðàõ õýðýãöýý Àãóó òýð õýëèéã íü ñóðàõ àìàð äºõºì, çóãààòàé øààðäëàãà áèäíèé ºìíº ºíäºð àñãà ìýò òóëàí àðãûã àãóóëñàí ñ¿íäýðëýæ áàéãàà áèëýý. Ãàãöõ¿¿ ýíý àñãàò õàä Àëñ îðøèõ 4-í õîòîä òàðñàí òýìäã¿¿äèéã öóãëóóëæ ðóó ìàöàí îðãèëä íü ãàðàõàä äºõºì áîëãîõîîð ÷àäíà ãýäýãò áàñ íàéäæýý “̺ðººäºë áèåëäýã ¿¿?” íîìîî òîëèëóóëæ áàéãàà áèëýý. Íîìíû ìààíü íýã õýñýã áîëñîí Àðñëàí õààí èéí ºã¿¿ëëýý “Çóãàà” á¿ëãýý á¿ðýí ýõýýð íü ýõíèé áè÷èëòýýð Àìüòàí á¿õýí äîð á¿ðäýý øèâíýëäëýý íü òà á¿õýíä õ¿ðãýæ áàéíà. Èéíõ¿¿ øèâíýëäýí ÿðèëöàõ çóóð íü Ýöñèéí øèéäâýðýý àðñëàí ãàðãàæýý Çóãàà Òàðñàí á¿õ òýìäãèéã öóãëóóëàõûí òóëä Àëòàí íàðíû òóÿà Õî¸ð õî¸ðîîðîî áàã áîëîí ãàðöãààæ Àëàã õîðâîîã ýýäãýýðýý ýýæ Õîëûí 4-í õîòðóó òàðöãààÿ ãýëýý Ààëüã¿é õîíãîð ñàëõè Õàìãèéí ãîë àñóóäàë áîë Àð íóðóóã ¿ëýýæ Õýí õýí íýã áàã áîëîõ âý? ãýäýã áàéëàà Àÿàð àÿàðõàí ñýâýëç¿¿ëæ áàéõàä Õàìãèéí ò¿ð¿¿íä òóóëàé áîñîí õàðàéæ Àéìøèãò îé òàéãàä Áè ë ëàâ ÷îíîòîé íýã áàã áîëîõã¿é ø¿¿ ãýæ Àéäàñ õ¿éäýñ ä¿¿ðýí ìýò îðèëëîî Àíèð ÷èìýýã¿é íî¸ðõîíî ×îíî ÷ ìº÷ººãºº ºãºëã¿é Õºõ òýíãýðò í¿äýíä òîðîõ ¿¿ëã¿é, öýëìýã Õýí ÷àìòàé áàã áîëú¸ ãýýâ Õºðñò äýëõèéä ãàãöõ¿¿ ýíý ë îé... ×àì øèã àéìõàéòàé õýí õàìò àæèëëàõàâ äýý ãýëýý Õàðààä áàéìààð íîâ íîãîîí ìîäîä Àìüòàí á¿õýí äîð á¿ðäýý èéì ýñýðã¿¿öëèéã Õ¿ðýýä àâìààð ºí㺠àëàãëàñàí öýöýãñ ¿ç¿¿ëæ áàéëàà Õºãæèëòýé óðñàõ ãîë ãîðõèíû ÷èìýý Ýñýðã¿¿öëèéã øèéäâýðëýõ õ¿íä à÷ààã àðñëàí ÎÞÓÒÀÍ 2009 97
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ õààíû íóðóóí äýýð ¿¿ð¿¿ëëýý ªíººõ òýìäã¿¿äýý ýðæ õàéöãàà ãýæ àéëäàâ... Ýöñèéí ýöýñò àðñëàí õààí èéì øèéäâýð ãàðãàëàà Ýñðýã òýñðýã çàíòàé Òîòèéã ÿðüæ äóóñàâ óó ¿ã¿é þó Ýíä òýíäã¿é õººöºëäºæ áàéäàã ÷ Òàë òàëààñ íü õàøõèð÷ ãàðëàà Õ¿ñýë ñîíèðõîë íü íýã áîë Ò¿¿íèé äóíäààñ 2 æèðõ: “ Áèä õààøàà ÿâàõ þì Õóâèðàøã¿é òýä íýã áàã áîëæ ÷àäíà õýìýýí áý?ýðòõýí çàì äºõüå. ªâºë ÷ áîëîõ ãýæ áàéíà ýíý Øèéäýìãèé õàðöààð àìüòàä ðóó õàðàíãàà àæëûã àìæóóë÷èõààä ºâëèéí ñàìðàà áýëòãýìýýð Øèëæ ñîíãîí áàéæ áàãóóäàà õóâààðèëëàà áàéíà.” ãýæ øóëãàíàëäëàà. Àìüòàí á¿ð àìàíäàà øààãèëäñààð ×îíî, òóóëàé 2-ûã õàìãèéí ò¿ð¿¿íä íýã áàã Îíîâ÷òîé øèéäâýð ãàðàõã¿é áîëîëòîé áîëãîëîî Àæèæ çîãññîí àðñëàí õààí Àðñëàí, òîòü 2 äàðààãèéí áàãèéí íýðä äýâøëýý Îâòîé íü àðãàã¿é èíãýæ õýëëýý: Àíààø, øàð øóâóó 2-ã òºâºãã¿éõýí øèã íèéë¿¿ëæ Íýãýíò áèä äààëãàâðûã õ¿ëýýí àâñàí áîëîõîîð îðõèëîî Íýã ÷ àìüòàí çîðèëãîîñîî áóöàõ ¸ñã¿é Õóëãàíà, çààí 2-ûã õýëýëöýí áàéæ íèéë¿¿ëëýý Àëü ÷ õîòîä î÷ñîí áàé áèäíèé îëîõ ç¿éë íýã Ìóóð, íîõîé 2-ûã ìóóäàëöóóëàí áàéæ íýãä¿¿ëëýý Àâ÷ðàõ ýçýí íýãýí ó÷èð Áààâãàé, çºãèé 2-ûã áàëíû õýð¿¿ëýýñ ñàëãàæ Àðñëàí ìèíèé áèå ýíý õóâààðèëàëòûã õèéå... ãýëýý. íèéë¿¿ëëýý Øàð øóâóó, àíààøèéí áàã áààâãàé, çºãèéí áàãòàé Òààðäàãã¿é 2 æèðõèéã 1 ñàìðààð ýâëýð¿¿ëëýý Íóóöëàãäìàë õîò ðóó ßñò ìýëõèé, çàãàñ 2-ûã óñíû àìüòàí ãýäãýýð íü Ìóóð, íîõîéí áàã õóëãàíà, çààíû áàãòàé òóëãàí áàéæ íèéë¿¿ëëýý Áèçíåñèéí õîò ðóó Ñàðìàã÷èí, èëæèã 2 Çàãàñ, ÿñò ìýëõèéí áàã 2 æèðõ, ñàðìàã÷èí, Àðãàã¿éí ýðõýíä òóíàæ ¿ëäñýíýýð èëæèãèéí õàìòààð Àç æàðãàëûí õîòðóó Áàãèéí àñóóäàë èéíõ¿¿ øèéäýãäýæ Õàðèí òóóëàé, ÷îíûí áàã òîòü áèä 2-òîé Á¿òýýí Á¿ãä ë àÿí çàìäàà áýëòãýëýý áàéãóóëàëòûí õîò ðóó ãýæ õóâààðèëëàà. Ýöýñò íü àðñëàí õààí õàìãèéí ÷óõàë çºâëºìæèéã ºã÷ áàéõ þì: Òýãýõ çóóð íàðèéí áè÷èã òîòü: Áàã áîëãîí ººðñäèéí õ¿ññýí ç¿éëýý ë õèéöãýý. Áàã á¿ð ãàäààä õýë ñóðàõ çóãààòàé àðãóóäûã Äóðòàé ç¿éëýý õèéæ áàéãàà áîëîõîîð ýðýë ÷ 4-í õîòîîñ õàéæ îëîõîîñ ãàäíà ìºí ñîíèðõîëòîé áàéæ, àìüòàä áèä ÷ ÿäàðñàíàà Áýëãý òýìäýã áîëñîí ºíººõ òýìäãèéã àâ÷èð÷ ìýäýõã¿é, øàíòðàõã¿éãýýð áýëãý òýìäã¿¿äýý õàéõ Áóñàäòàé íü íèéë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé ãýäãèéã áîëíî. Ãýýä íýãýí àëäàðòàé ýìýãòýéí òàëààð Á¿ãäýä òàðààí çàðëàëàà... ºã¿¿ëëýý: ̺í òîòü ¿ðãýëæë¿¿ëýí: ... Äýëõèéí îëîí îðîíä òàðàí áàéðëàñàí õýäýí ªí㺠ºí㺺ð ãÿëàëçàæ àðâàí ìÿíãàí äýëã¿¿ð, ãîî ñàéõíû ñàëîíóóäûã ªíäºð áàðèëãà ñ¿íäýðëýñýí íü áàãòààñàí ýçýíò ã¿ðíèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, Ýñòè Á¿òýýí áàéãóóëàëòûí õîò þì áàéíà. Ëàóäåð ãýæ õýí áàéñíûã áàðàã 100 ãàðóé îðîíä ìýääýã ãýíý. Õàðààä ãàéõìààð ºâºðìºö Ò¿¿íèéã äºíãºæ çóðãààí íàñòàé áàéõàä íü Õàéãààä áàéìààð íóóöòàé íü Äýëõèéí íýãä¿ãýýð äàéí äýãäñýí áºãººä ãýð Íóóöëàãäìàë õîò þì áàéíà. á¿ëä íü Æîí Øîòö ãýäýã àõ íü èðýâ. Òýðáýýð òýäíèéä çî÷ëîõîîð èðñýí àâ÷ òýð ÷èãýýðýý òýíä Òåõíèê òåõíîëîãè íü õºãæñºí ¿ëäýõýýð øèéäæýý. Ýöýã, ýõèéíõ íü ãýðèéí õîéíî Òîì òîì õóäàëäàà íàéìàà ýðõýëäýã íü áàéõ ìóóäàæ õóó÷èðñàí îðîìæèíä ñóóðüøèí Áèçíåñèéí õîò þì áàéíà. ëàáîðàòîðèî ñóóðèëóóëñàí áàéíà. Àâãà àõ íü àðüñ àð÷èëãààíû áýëäìýë ¿éëäâýðëýäýã õèìè÷ Íàâ÷ öýöýã íü àëàãëàæ íýãýí áàéëàà. Íàð ãýðëýýðýý ýýñýí íü Ýñôèðü îõèí ¿å òýíãèéíõíèéõýý íýãýí àäèëààð Àç æàðãàëûí õîò þì áàéíà. èõ ñîíèó÷ õ¿¿õýä áàéñàí òóë àâãà àõûíõ íü íºëºº ò¿¿íèé çàí àðàíøèíä ìýäýãäýõ¿éö íºëººëñºí ªâºðìºö ýíý 4-í õîòîîñîî áàéíà. ªºðò õýðýãòýéã íü ñîíãîîä Òýðýýð àðüñàíäàà ìàø èõýýð àíõààðàë òàâüäàã 98 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ áàéñàí áºãººä àõûíõàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã Àç æàðãàëûí õîò- Áèçíåñèéí õîò õýðýãëýäýã áàéëàà. Èíãýõäýý òýðýýð àõûíõàà á¿òýýñýí ýíãýñãèéã ìàãòàí øàãøèæ, îéð Àíõààðààðàé! Àíõààðààðàé! Àç æàðãàëûí õîò- òîéðíûõîíòîéãîî õóâààëöàíà. ̺í ãîî ñàéõíû Áèçíåñèéí õîò ÷èãëýëèéí 4-ð ãàëò òýðýã ºðòººí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ õ¿ñýëäýý òýðýýð àâòàí àõûíõàà äýýðýýñ 30 ìèíóòûí äàðàà õºäëºõ òóë çîð÷èã÷èä ëàáîðàòîðèä î÷èæ òóñàëäàã áàéæ. òàñàëáàðàà øàëãóóëàí ãàëò òýðãýíäýý ñóóíà óó... Ñîíèðõëîî äàãàí ÿâñààð òîñîî ººðèéí ãàðààð ãýõ öàãààí õîîëîéí äóóíààð ìóóð íîõîé, õóëãàíà ãýðèéí íºõöºëä ¿éëäâýðëýæ ýõëýâ. Ãýõäýý ÿã çààí, 2 æèðõ, èëæèã, ñàðìàã÷èí íàð ºðòººí äýýð ãýðòýý áóñ Ìàíõýòòýíû íýãýí çîîãèéí ãàçðûí õ¿ð÷ èðëýý. òîìîî ãýã÷èéí ãàë òîãîîíû áóëàíä ò¿ðýýñýëæ ßàæ ãàëò òýðãýíä ñóóõàà íýã õýñýã àâñàí ãàçàðòàà õèéæ áàéñàí àæ. áîäîöãîîëîî.... Ò¿¿íèé óðèà íü: “Ýìýãòýé õ¿í á¿ðèéí ãîî ñàéõàí Áèå íü æèæèã ÷ óõààí íü òýí¿¿í õàðàãäàõ ãýñýí õ¿ñýë ýðìýëçëèéã õýçýý ÷ äóòóó Ìóóðíààñ àéäàã ÷ çóãòàõäàà ãàðãóóí õóëãàíà ãýíýò ¿íýëæ áîëîõã¿é þì” ... ÷àíãààð: ßâæ ÿâæ ò¿¿íèéã àìæèëò ðóó íü õºòºëñºí ç¿éë íü Áè îëëîî...Á¿ãäýýðýý òýýøíèé õýñýãò íü îðæ ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íèé ñîíèðõîë áàéæýý. Òèéìýýñ íóóãäàöãààÿ. ãýõýä á¿ãäýýðýý ººðèéíõºº ñîíèðõëûã äàãàí ÿâáàë Àâàðãà áèåòýé çàéëøã¿é òýìäã¿¿äýý îëîõ áîëíî. Àëäõàí óõààíòàé Õ¿÷ èõýò çààí ìààíü ìóóõàé öàðàéëàí: Áè ÿàõ áîëæ ̺í àðñëàí õààí õàéæ îëîõ òýìäãèéí ºâðìºö áàéíàà?Èéì òîì þì ÷èíü ÿàæ íóóãäàõ þì áý? øèíæ áàéäëûã áàðàãöààëàí áàéæ ºã¿¿ëð¿¿í: Õóëãàíà: Çà áîëíîî áîëíî. Á¿ãäýýðýý áàéõàä Õàðàõ òºäèéä ãÿëàëçàí õàðàãäàõ àëçàõã¿é ìýäýâ ¿¿. Õýìýýí ìýäýìõèéðëýý. Õýëáýð õýìæýý òààøã¿é îëîí ÿíç Õ¿ì¿¿ñ ãàëò òýðãýíä ñóóöãààæ ¿éë÷ëýã÷èä à÷àà Ä¿ðñ áîëãîí ñàëàí òàðõñàí ÷ òýýøèéã öýãöýëæ äóóñëàà. Àìüòäûí õºäëºõ öàã Ä¿éö¿¿ëæ ýâë¿¿ëâýë ãàéõàìøãèéã á¿òýýõ áîëëîî... Õýíèé ÷ õàðöûã áóëààõ Á¿ãäèéí ó÷ðûã îëæ ÷àääàã Õýðæ òàðõñàí òýìäã¿¿äèéã îëîõ óðòûí óðòûí àÿí Õýðñ¿¿ óõààíò ãÿðõàé í¿äýò ñàðìàã÷èí: çàìä ãàðàõ áîëíî ãýâ. Õºäºëö㺺å. Õóëãàíà ÷è õààëãàí äîîãóóð øóðãàæ öîîæèéã íýý. Áóñàä íü ìèíèé àðààñ õîëäîëã¿é Çóðãààí õîíîãèéí äàðàà òºðºëõ îéäîî óóëçúÿ äàãàí ÿâààðàé îéëãîâ óó? ãýæ òîõèðîëöîîä Àìüòàä á¿ãä àéñàíäàà: Îéëãîëîî. Õýìýýí Ç¿ãëýõ õîòîî ìýäñýí àìüòàä äóóëãàâàðòàé íü àðãàã¿é ãýòñýýð... Ç¿ã ç¿ã òèéø ñàëàí îäëîî Õóëãàíà ÷ ¿¿ðãýý àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæ òýýøíèé Çàãàñ ÿñò ìýëõèé 2-îîñ áóñàä íü õýñýã ÷ºëººòýé áîëëîî. Çàì äàãàí ýðëýý ýõë¿¿ëëýý Äààëãàâðàà àìæèëòòàé áèåë¿¿ëñýí õóëãàíà Õàðèí ìàíàé óñíû áààòðóóä óñàí äîîãóóð ìîãæîéòîë ìààäãàð çîãñîíãîî: Òýýøíèé òàñàãòàà øóìáàí òàâòàé ìîðèë... Çîð÷èã÷ òà á¿ãäèéã àÿòàé òóõòàé Õóâààðèëàãäñàí õîòîî çîðèõîîð çàì øóëóóäàí àÿëàõûã õ¿ñüå. Ãýæ õàøõèð÷ çîãñîíî. ãàðöãààâ. Òýãýõýä áóñàä íü þóí ìàðçãàíàõ... Àðàéõèéí ãýòýí ãýòýí áàéæ òýýøèíäýý îðæ èðöãýýëýý. Ñàíàà íü Á¿òýýí áàéãóóëàëòûí õîòûí 4 ìààíü îéí äóíäóóðõ àìàðñàí àìüòàä ìààíü ººð ººðèéí áàéðàà îëîí á¿äýãõýí æèì äàãàí çàìäàà ãàðñàí áîë ò¿ð äóã õèéëýý. Ãàëò òýðýãíèé ò¿ð òàð äóóãàðàõ Áèçíåñèéí õîòûí 4 ìààíü ºðòººã ÷èãëýí çàì ñàëàâ äóóíû õàæóóãààð òàñ íÿñ õèéñýí ñ¿ðòýé ÷èìýý Íóóöëàãäìàë õîòûí 4 ìààíü õàðèí óóëûí çàìààð ãàðëàà. Á¿ãä ñýðäõèéí öî÷èí ñýðëýý. Ìóóð õîòîî çîðèõîä õóëãàíà 2 ìóóäàëöñàí áîëîëòîé. Ìóóð õàìàã Àç æàðãàëûí õîòûí ¿ëäñýí 5 ìààíü ýðãýëçýæ à÷ààã îíãè÷èí õóëãàíûã õàéãààä èéì èõ ÷èìýý ýðãýëçýæ ºðòºº ð¿¿ õºäºë뺺. ãàðãàñàí áàéæ... Àìüòäûí àäàë ÿâäàë èéíõ¿¿ ýõýëæ Ìóóð: Íàäòàé íýã áàã áîëîîã¿é äýý áàÿðëà ÷è. Íýã Àëäõàí öààñàí äýýð ñèéð¿¿ëýí áè÷èõ áàã áîëñîí áîë òóðñãûã ÷èíü õóóëæ áàéõã¿é þó... Àìüòàí á¿ðèéã òàíäàõ ¿¿ðãèéã ãý÷èõñýí óëààí ãàëçóó àìüòàí óëàéðàí äàéð÷ Àéìøèãã¿éãýýð áè ãàðäàí àâëàà... áàéëàà. Îëîí ¿ã äóóãàðäàãã¿é ÷ íýã ¿ã õýëýõýýðýý äààöòàéõàí õýëäýã ÎÞÓÒÀÍ 2009 99
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Áîëõè óäààí ÷ õè÷ýýâýë ç¿òãýäýã Áàñ áîëîîã¿é ýý ßìàð ÷ ¿ã õýëñýí àìüòàä ò¿¿íèé ¿ãèéã ñîíñäîã Æèæèã áèåòýé ÷ ìîðèíîîñ äóòàõã¿é õ¿÷òýé èëæèã èëæèã Ýíý ìàðãàëäààíûã õàðààä èõýä óóðëàí: Áèä Æîîðîí æîîðîí øîãøñîîð õ¿ðýõ ãàçðàà èðýýä õîîðîíäîî ìóóäàëöàæ áîëîõã¿é ø¿¿ äýý. Õýðâýý Æàâõààòàé ãýã÷ íü çîãñîæ áàéõ þì… èíãýýä õýðýëäýæ óðàëöààä áàéõ þì áîë áèä Õîòûí ä¿ð òºðõ íýã èéìýðõ¿¿ õýçýý ÷ òýìäã¿¿äýý îëîõã¿é. Õàìãèéí ãîë íü áèä Õîéøèä á¿ãäýýðýý ñàéí òàíèëöàõ áîëíî… ýâëýëäýí íýãäñýí öàãò ýíýõ¿¿ öîãö òýìäýã íèéëæ õ¿í òºðºëõòºíä õýðýãòýé ç¿éë áîëæ õóâèðàõ Ãàëò òýðýãíýýñ àìüòäûã áóóõ ¿åä óñàí äîîãóóð áîëíî. ãýõýä... àþóëò õýðýã ºðíºæ áàéëàà Ìóóð õóëãàíà 2 ãýìøñýí öàðàéëàí áóëàíä Àâõààëæòàé õóðäàí çàãàñ çýðýãöýí çîãñîíãîî áèå áèå ð¿¿ãýý ìóóõàé õàðàí: Ààæóó çàíòàé ÿñò ìýëõèé 2-ã ìààíü ×àìààñ ë áîëæ áàéãàà þì... ãýæ íýã íýãíèéãýý Àéìøèãò àâàðãà çàãàñ õººæ áàéõ þì áóðóóòãàíà. Àìèà àëäàõûíõ íü äàâààí äýýð Èëæèã äýýðýýñ íü íýìæ: Ñàðìàã÷èí, 2 æèðõ áèä Ààëçíû òîð øèã õÿëãàñàí óòàñ õýä¿¿ë Àç æàðãàëûí õîòäîî áóóãààä ¿ëäýíý. Õàðèí Òýäíèéã ºðãºí óñíû ìàíäàë äýýð ãàðãàëàà òà 4 ãàëò òýðãýíäýý ¿ëäýí öààø ÿâíà. Òèéìýýñ Àéæ ñàíäàðñàíäàà çàãàñ òèé÷èãíýí àõèí èéì ¿éëäýë ãàðãàõã¿é áàéõûã õ¿ñüå. Çààí ìóøãèðàëäàæ ÷àìä ¿¿íèéã äààëãàëàà ãýýä ÿðèàãàà äóóñãàëàà. Àìüñãàà íü áîîãäîæ óñ ðóó òýì¿¿ëæ áàéõàä Óäñàí ÷ ¿ã¿é ãàëò òýðýã íýãýí ºðòººí äýýð çîãññîí ßñò ìýëõèé þó áîëîîä áàéãààã íýã ë ñàéí íü Àç æàðãàëûí õîò áàéâ... îéëãîõã¿é áàéãàà áîëîëòîé Íàð òóÿàãààðàà ãèéã¿¿ëñýí Ýðãýí òîéðíûã ãàéõàí õàðíà Íàâ÷ öýöýã íü äýëãýðñýí Ààëçíû òîð øèã òýð õÿëãàñ íü õ¿ì¿¿ñèéí õèéñýí Õ¿í á¿ð íü èíýýìñýãëýñýí çàãàñíû òîð áàéëàà. Õ¿íèé æàðãàëàí ãýëòýé èéì ë õîò áàéõ þì. Ìàíàé 2 õ¿ì¿¿ñèéí ãàðò áàðèãäæýý... Öàãààí õîîëîéãîîð: Àç æàðãàëûí õîòîä 30 Çàãàñûã æèæèãõýí øèëýí ñàâàíä õèéãýýä ìèíóò ñààòàõ òóë çîð÷èã÷èä òà á¿õýí öàãààñàà òàãëà÷èõàâ á¿¿ õîöðîîðîé. Òà á¿õýí çàìûíõàà àëæààëûã ßñò ìýëõèéã ìºí àäèë áàñ íýã øèëýíä õèé÷èõëýý òàâòàé òàéëààðàé. Èíãýýä ë õ¿ì¿¿ñèéí ãàðò ¿õäýã þì áàéíà ãýæ ãýõ çóóð... ìàíàé 2 äîòðîî áîäíî Àãààðã¿é á¿ã÷èì òýýøíèé õýñãýýñ Çàãàñ: Òà íàðò ë òóñëàõ ãýæ áàéíà ø¿¿ äýý... áèä Ñàðìàã÷èí òýðã¿¿òýé àìüòäûí õýñýã ìààíü 2-ã ñóëëàà÷ ãýæ äýìèé ë àìàà àíãàëçóóëíà. Ñàëàõ ¸ñîî ã¿éöýòãýí íýã íýãýýðýý öóâðàí ßñò ìýëõèé: Òàéâàí áàé äàà çàãàñõàí ìèíü. ãàðëàà Áèäíéè õýëæ áàéãààã îéëãîõã¿é ø¿¿ äýý. Áèä 2- ªºð ººðñäèéí òýìäãèéã õàéõààð ã àðàé èíãýýä øóóä àë÷èõã¿é áàéëã¿é äýý ãýýä ªðòººí äýýðýýñ òàðàí ÿâöãààëàà ààæóó òàéâàíõàí øèëòýé óñàíäàà õîëõèíî. Õ¿ì¿¿ñèéí ñîíèðõëûã òàòäàã ãàçðóóäààð Ýõíèé ýýëæèíä ÿâàõààð áîëöãîîëîî Ýíý õîîðîíä ¯ðãýëæ õî¸óë ìàðãàëäàæ áàéäàã ÷ àõ ä¿¿ 2 øèã 30 ìèíóò ÷ í¿ä èðìýõèéí çóóð ºíãºð÷ ãàëò òýðýã áîëñîí 2 æèðõ (غìẺê, Áóìáààê) ìààíü íàðèéí ºðòººíººñ õºäºë뺺... ãóäàìæààð ïàðê ðóó øîãøèæ áàéíà. غìẺê áîë áîëîõã¿é á¿òýõã¿é, ä¿ðñã¿éòýõ ç¿éëä òîëãîé Àç æàðãàëûí õîòîä íü àæèëëàäàã ñýðãýëýí ÷ºòãºð áàéãàà þì. Õàðèí Õîòûí çàìä ìàøèí òýðýã õîëõèëäîõîîñîî Áóìáààê غìẺêèéã áîäâîë æîîõîí ìÿðààëàã, èë¿¿òýéãýýð ¿ðãýëæ ë غìẺêò ÷àäóóëæ áàéäàã íýãýí. Ãýõäýý Õîéø óðàãøàà äàâõèõ ìîðèí òýðýãí¿¿ä ¿çýãäýõ áàñ ìº÷ººãºº ºãºõã¿é ýý. Ýíý óäààä غìẺê þì Áóìáààê 2 ìààíü íýã íýãíèéãýý ÷àäàõã¿é, íýã Õàçààð, íîãò íü ìºíãºí òîíîãëîëòîé íýãíèéãýý õîðëîõã¿é õýìýýí çàìä ãàðàõààñàà Õàæóó òàøààí äýýã¿¿ðýý óðò íºìðºã ºìíº àì òàíãàðàã ºãö㺺ñºí þì áàéíà. Ãýâ÷ íàìèðóóëñàí غìẺê òýñýõ áîëîâ óó äàà... Ãî¸ õýýíöýð ìîðüä ìºí õàæóóãààð íü æîðîîëíî Ïàðêèéí õààëãààð îðîíãóóò... 100 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Òýíãýð áàãàíàäñàí àëñûã õàðàã÷èä ¿¿? Õººå áèä ÿã õàà áàéãàà þì áý?Àðàé ýíä áèä Í¿ä ýðýýëæëýì õóðäàí òýðýãí¿¿ä 2-í õàéæ áàéãàà òýìäýã áàéãàà þì áèø áèç? Òýíä ýíä àëàãëàñàí ºí㺠ºíãèéí áºìáºëºãí¿¿ä غìẺê Áóìáààêèéí àìûã òàãëàí: Äóóã¿é Õîëõèëäîí õººðºõ áÿöõàí æààëóóä ãýýä ë áàéãààä ºãºº÷ äýý îðèëîîä áàéõ þì. ͺ㺺 Õî¸ð æèðõíèé ñýòãýëèéã òàòñàí îëîí ç¿éë îõèíû ýýæèéíõ íü ö¿íõýíä áàéíàà. ×àìààñ ë õàðàãäëàà áîëæ áàéãàà þì ãýýä óóðòàéõàí õýëýâ. ¯íäñýí àæèëäàà îðîõîîð õî¸óë çýðýãöýí ã¿éëýý Ýíý 2-ã èíãýæ ìàðãàõ çóóð ìàøèí ÷ çîãñîæ îõèíû ¯¿ãýýð ÷ íýã ã¿éëýý ò¿¿ãýýð ÷ íýã ã¿éëýý ýýæ ö¿íõýý õóìèí ãýð ð¿¿ãýý îðëîî. Ö¿íõýý ºëã¿¿ð Õ¿ì¿¿ñèéí õºëä ºðò÷èõ ãýýä ð¿¿ãýý øèä÷èõýýä öààø ÿâæ áàéãàà áîëîëòîé. Õ¿íäðýë îëîí áàéëàà Áóìáààê: Áèä 2-í õàéñàí òýìäýã ýíý àéëä áàéãàà Òýãñýí ÷ õî¸ð ìààíü ã¿éñýýð... áàéõàà. Õî¸óëàà õàéãààä ¿çüå ë äýý. Ýíý ö¿íõýíä Áÿöõàí áîëîõîîð òýð 2-ò ìààíü “Àíãëè õýëèéã õýðõýí õÿëáàð ñóðàõ âý” ãýýä íîì Áàðàãòàé ë áîë þì õàðàãäàõã¿é áàéíà ø¿¿ äýý. ßðèëöñàíû ýöýñò غìẺêèéí ñàíàëààð àëñûã غìẺê: Çà çà ¿çýýä ë àëäúÿ. õàðàã÷èä ñóóõààð áîëëîî Èíãýýä 2 æèðõ ìààíü àæèëäàà îðëîî. Ýíý àéë Àç æàðãàëûí õîòûí ãàíö îõèíòîé, çàëóóõàí ãýð á¿ë áºãººä ñàÿõàí Àãààðûí ñàéõíûã ìýäýð÷ ýíý áàéðàíäàà îðîîä áàéãàà þì áàéíà. Áóäàã Öýëìýã òýíãýðèéã øèðòýí íü õàíõàëñàí 3 ºðºº áàéð... 2 æèðõ ìààíü Àëñûí óóëûí öààãóóð àãààðæóóëàõ õîîëîéãîîñ àæèãëàëòàà õèéõýýð Íàðàí øèíãýõèéã õàðñààð áîëëîî. Ãýðèéí ýçýä ºäðèéí öàéãàà óó÷èõààä Ýðýë õàéãóóëàà óìàðòàí õýäýí öàãèéã îõèíîî àñðàã÷òàé íü ¿ëäýý÷èõýýä òóñ òóñûí ºíãºð¿¿ëëýý. àæèëäàà ÿâöãààëàà. Ìàíàé 2-ò áîëîìæ íýýãäëýý. Áóìáààê á¿ð íóòãàà, ººðèéí íàðñ ìîäîî ñàíàí ªðºº ºðººíèé àãààðæóóëàõ õîîëîéãîîð äàìæèí غìẺêèéã íàëàí ýâøýýæ ñóóëàà õýñ÷ õàéãóóëàà õèéæ áàéòàë õààëãàíû õîíõ äèí Á¿ðýíõèé ÷ áîëæ ïàðêèéí õºë õºäºë㺺í äîí äèí äîí äóóãàðëàà. Àñðàã÷ õààëãà íýýíã¿¿ò òàòàðëàà îõèíû íàéçóóä áîëîëòîé 5 îõèí øààãèëäñààð Ìàíàé 2 ãýíýò óõààí îðîí ýðëýý ¿ðãýëæë¿¿ëýõ îðæ èðëýý. Îðæ èðýíã¿¿òýý ÿìàð õýëýýð ÷ þì ãýòýë á¿¿ ìýä íýã õýëýýð õîîðîíäîî ÿðüöãààæ áàéëàà. Õîäîîä íü õîîîîîîîîîîîîððð õîîîîîîîîîðð ßìàð ÷ ë áàéñàí ìîíãîë áèøýý. õýìýýí õîðæèãíîæ áàéëàà. Áóìáààê: Õ¿¿å øºìẺ꺺 ýä íàð ÿìàð õýëýýð Ïàðê äóíäóóð äóðòàé äóðã¿é àëõàëæ áàéòàë ÿðèàä áàéíàà? Áè ëàâ ìýäýõã¿é ë þì áàéíà. Áèä Áÿöõàí îõèí òýðãýíäýý ä¿¿ðýí ñàìàð õèé÷èõñýí 2 ÷ çºâ ãàçðàà èðñýí áîëîëòîé. ò¿ðýýä ÿâæ áàéâ. Ìàíàé 2-ûí í¿ä íü ñýðãýæ غìẺê: Àíãëè õýë ë þì øèã áàéíàà. “Hi” ãýýä îõèíû àðààñ õóðäàí ãýã÷ íü õàðàéëäëàà. áàéíà ø¿¿ äýý.Òèéìýý çºâ ãàçðàà èðæ...Õàðèí Îõèí òýðãýý ò¿ðñýýð íýã ìàøèí ðóó îð÷èõîâ. íºãºº òýìäýã ìààíü õààíà áàéãàà þì áîë äîî. ͺ㺺 ìàøèí íü ÷ þó þóã¿é õºäëºõ íü áàéíà... Õýìýýí ÿðèëöàæ áàéõ çóóð íü ãýðèéí ýçýí îõèí غìẺê Áóìáààêèéã ÷èðñýýð àç áîëæ ìàøèíä ìààíü íàéçóóäòàéãàà ñàéõàí ç¿éëèéí òàëààð àìæèí ñóóëàà. ÿðèëöàæ áàéãàà áîëîëòîé òàñ òàñ õèéòýë èíýýæ Ìàøèíû äîíñîëãîîíä òîëãîé íü ýðãýñýí ñóóëàà. Áóìáààê ñàíààíäã¿é îõèíû ýýæèéíõ íü ö¿íõ ð¿¿ Îõèí ìåññåæýý õ¿ðòýë àíãëèàð áè÷äýã ààâ óíà÷èõàâ. ýýæòýéãýý ÷ ãýñýí àíãëèàð ÿðèõûã îðîëääîã. غìẺê: ¨ñòîé íýã á¿òýëã¿é àìüòàí ø¿¿ ãýýä Ãàðààä èíòåðíýòýä ñóóëàà… Ìºí ë àíãëèàð àðààñ íü îðîâ. íàéçóóä ðóóãàà ýëåêòðîí øóóäàí, ìåññåíæåð Õººðõèé áóìáààê ìàíàðñàí í¿äýýð غìẺê ÿâóóëíà. ð¿¿ õàðñàíàà: ×è õýí áý? ßìàð õººðõºí òîì Áóìáààê: غìẺ꺺 ìàíàé îõèíû ÿðèõ ÷àäâàð ñàìàð âý? Áè õààíà áàéíàààà? Ãýõýä íü íü áóñäààñàà àðàé ìóó þì øèã áàéíàà òèéìýý? غìẺê óóðëàí: Áè ë áàéíà ø¿¿ äýý. ×àìààñ Áàãà çýðýã ãàöàæ ò¿ãä÷ýýä áàéõ þì. áîëæ èéì áàéäàëä îð÷ëîî ãýýä Áóìáààêèéã õî¸ð غìẺê: Òèéì áàéíàà. Ãýõäýý èéì îëîí ãóðàâ àëãàäààä àâëàà. àíãëèàð ÿðüäàã íàéçóóäòàé áàñ ººðºº èíãýæ Áóìáààê ñàÿ íýã óõààí îðñîí áîëîëòîé: Õ¿¿å õè÷ýýæ áàéãàà þì ÷èíü õóðäàí ñàéæðàõ áàéõàà. õî¸óëàà õààíà áàéãàà þì áý? Ýíý þóí íîìíóóä Îðîé ÷ áîëëîî îõèí ìààíü íàéçóóäûãàà ãàðãàæ âý? “Àíãëè õýëèéã õýðõýí õÿëáàð ñóðàõ âý?” ãýíý ºã÷õººä ààâ ýýæèéãýý õ¿ëýýí òîãëîîìûíõîî ÎÞÓÒÀÍ 2009 101
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ºðººíä îðëîî. Îõèí õàëààñíààñàà õººðõºí Ãýñýí ÷ òýð 2-ò àç òààð÷ýý. Íýãýí ãýð á¿ë òýäíèéã æèæèã óòàñ ãàðãàæ èðñíýý íýã þì áè÷ýýä áàéãàà àâ÷ òýæýýõýýð áîëæýý. áîëîëòîé. 2 æèðõ äºõººä õàðòàë áàñ ë àíãëèàð Ýíý àéëûí ãýðèéí ýçýí íü ãàäààä ¿ã öýýæëýõäýý þì áè÷ýýä áàéõ þì. ãàðãóóä íýãýí. غìẺê: Ìàíàé îõèí ÷ õè÷ýýíã¿é þìàà… Õ¿¿õä¿¿ä íü á¿ãä ë îëîí õýëòýé. Çàãàñ, ÿñò ìýëõèé ººðèéí äóðààð õýëýý äàâòààä ë… 2-ûí ñýòãýëèéã õàìãèéí èõ òàòñàí ç¿éë áîë Áóìáààê: Ãî¸ þìàà òèéìýý? Íàéçóóäòàéãàà ñóðàõ õ¿¿õä¿¿äèéí ¿ãýý öýýæèëæ áàéãàà áàéäàë áàéëàà. ãýæ áàéãàà õýëýýðýý ÿðèõ íü õàðèí õºãæèëòýé þì Òýä ºäºð áîëãîí öýýæëýõ ¿ãýý íýã æèæèãõýí áèø¿¿ è÷èæ çîâîõ ÷ ç¿éëã¿é. Õî¸óëàà õýë ñóðàõààð öààñàí äýýð áè÷ýýä ë õàëààñàíäàà õèé÷èõíý. áîë õîîðîíäîî òýð õýëýýðýý ÿðèëöàæ áàéíà ø¿¿ Îðîé íü ãýðòýý èðýõäýý íºãºº öààñíóóäàà çà. Õýðâýý òýð õýëýýðýý ÿðèõã¿é áîë øèéòãýëòýé ö¿íõíýýñýý ãàðãààä èðíý. Ó÷ðûã îëîõã¿é õýäýí ø¿¿ ãýæ õîîðîíäîî òîãëîí àãààðæóóëàã÷èéí ºäºð àæèãëàëàà. Áàñ íýã íü á¿ð õýëíèéõýý òîëü õîîëîéã òî÷èãíóóëíà. áè÷ãèéã õàðààä ºäºðæèí ñóóíà. Çàâ ë ãàðâàë Òîãëîîìûí ºðººãººð ä¿¿ðýí çàìáàðààã¿é ºðñºí òîëü áè÷èãòýéãýý õàìò… Õàìãèéí áàãà ä¿¿ íü òîãëîîìóóä õºãëºð÷ áàéâ. Òýð äóíäààñ غìẺê ÷ ìºí àäèë ¿ã öýýæèëíý. Çàãàñ, ÿñò ìýëõèé 2-ò íýãýí ç¿éë îëæ õàðñàí íü ýðæ õàéæ áàéãàà íºãºº ìààíü õàìãèéí òààëàãäñàí íü ýíý áÿöõàí õ¿¿. òýìäýã íü áàéëàà. Ãýðèéíõýí íü ò¿¿íèéã Áîíäîîëîé ãýæ äóóäíà. Ìàíàé 2 ÿàæ òýìäãýý àâàõ òàêòèêàà áîëîâñðóóëàõ Ýíý áÿöõàí õ¿¿ ë òýð 2-ã ìààíü àñàðíà, õîîëëîíî. ãýæ õýäýí ºäðèéã ºíãºðººëºº. Ýíý õýäýí ºäºðò 3 ºäºð áîëîîä àêâàðèóì äàõü áîõèð óñûã íü ýíý ãýð á¿ëä 2 æèðõ ìààíü á¿ð äàñ÷èõàæ. Òýð ñîëüæ, ºã뺺 îðîéä õîîëëîíî. Æèæèãõýí áóëöãàð ÷ áàéòóãàé ãýðèéíõíèé öàãèéí õóâààðèéã ÿã ãàðààðàà ä¿¿ðýí òýæýýë àòãààä àêâàðèóìûí õàæóó òàã ìýääýã áîëæýý. Ýäãýýð íü òýð 2-ò òýìäãèéã äàõü ñàíäàë äýýð ãàðàí ìàíàé 2-ã õîîëëîíî. àâàõ áîëîìæèéã øóóä íýýãýýä ºãñºí þì. Îõèíû 4 õîíîãèéã èéì áàéäëààð ºíãºðººëºº. Îéí âàíò íàéçóóäûã èðýõ ¿åýð íü òîãëîîìûí ºðººíä îðæ óëñ ðóóãàà áóöàõàä 2 õîíîã ¿ëäæýý. Çàãàñ ñàíäðàí òýìäãýý àâàõààð áîëëîî. òîíãî÷èæ ÿñò ìýëõèé òàéâíààð õºâíº. Îõèíû íàéçóóä èðæ óðüäûí àäèë ÿðüäãààðàà ÿðüæ Çàãàñ: ×è ÿàãààä þó ÷ áîëîîã¿é þì øèã òàéâàí èíýýäãýýðýý èíýýëäýöãýýæ áàéâ. Ýíý õîîðîíä áàéãààä áàéãàà þì áý? Áèä 2-ûí äààëãàâðàà 2 æèðõ ìààíü òýìäãýý àâàõ ãýæ õºãëºæ áàéëàà. áèåë¿¿ëýõ ìààíü ºíãºð뺺 ø¿¿ äýý. Òýìäýã òîãëîîìóóäûí õàìãèéí äîð äàðàãäñàí ßñò ìýëõèé: Ç¿ãýýð äýý. Áèä 2 ÷àäíà. Ýíý ãýð áîëîõîîð òàòàæ ãàðãàõ ãýæ íýëýýä õ¿÷ýý áàðñàíû á¿ëèéíõýí ãàäààä õýëòýé ÿìàð íýãýí áàéäëààð ýöýñò òýìäãýý ñóãàëàí àâëàà. Èíãýýä áóöàõ çàìäàà õîëáîãäñîí áîëîõîîð ìàíàé òýìäýã ýíä áàéõ ÷ îõèäûí ÿðèàã àæèãëàí õýñýã çîãñîõîä ìàíàé þì áèë¿¿. Õî¸óëàà ºíºº îðîéíîîñ àæèãëàëòàà îõèíû ÿðèà õàìààã¿é äýýðä÷èõñýí áàéëàà. ëàâøðóóëúÿ. 2 æèðõ ìààíü òýìäãýý ÷ îëëîî Ãàäààä õýëèéã õºãæèëòýé ñóð÷ áîëîõîîð 1 àðãûã Îðîé áîëëîî. Á¿ãä ñóðãóóëü, àæëàà òàðààä ãýðòýý ìºí ìýäýæ àâëàà èðöãýýëýý. Îðîéí õîîëîî çîîãëîõîîð øèðýýíäýý Áóìáààê: Õî¸óëàà òýìäãýý îë÷èõëîî ø¿¿ äýý óðà ñóóí, ýíý ºäºð òîõèîëäñîí õºãæèëòýé ÿâäëóóäàà óðà… Õóðäàíõàí íóòàãòàà î÷èæ ñàìàðíààñàà ÿðèëöàí õºãæèëäºö㺺íº. ãýäñýý õàãàðòàë èäüå áàéç. Òîì îõèí íü òîëü áè÷ãýýñ ººðòºº òààëàãäñàí ¿ãýý غìẺê: Òèéìýý. Áèä ÷àäëàà. Àëèâ íààø èð öýýæèëñýíýý ÿðüæ, ýíý íü ò¿¿íä ìàø ñîíèðõîëòîé òýâýðüå. áàéñíûã õýëýâ. Àíãèéíõàí äóíäàà õàìãèéí 2 æèðõ ìààíü áàÿðòàé íü àðãàã¿é òýâðýëäýí îëîí ¿ã öýýæèëñýí ñóðàã÷ààð øàëãàðñàíàà áàñ øóëãàíàëäàâ. Èíãýýä ãýðèéí öîíõîîð äàìæèí öóõóéëãààä àâëàà. ãàð÷ îéí âàíò óëñûí ç¿ã îäëîî. Äóíä õ¿¿ íü íºãºº îëîí æèæèã öààñíûõàà ó÷ðûã Ýõíèé òýìäýã îëäëîî… òàéëáàðëàæ áàéíà. Öýýæëýõèéã õ¿ññýí ¿ãýý õààíà ÷ õèéæ áàãòàõààð Áóñàä íºõºä íü ÷ ãýñýí ýðëýý ¿ðãýëæë¿¿ëñýýð… æèæèãõýí öààñàí äýýð áè÷ýýä, ¿ðãýëæ õàìò Çàãàñ ÿñò ìýëõèé 2-ûã òàíäàõààð äàëàéí áîîìò ÿâäàãàà õýëëýý. Õîîë èäýæ áàéõäàà, àâòîáóñàíä ðóó î÷èöãî ÿâæ áàéõäàà, åð íü ë çàâ ãàðñàí ¿åäýý öààñàà Çàãàñ, ÿñò ìýëõèé 2-ã áîîìòûí îéðîëöîîõ íýãýí õàðíà. àéë òýæýýäýã áîëñîí áàéíà. Ìàíàé 2 äýìèé ë Áîíäîîëîé ìààíü õàðèí àõààñàà àâñàí ñàíààí àêâàðèóìíû øèë ìºðãºí ºäðèéã ºíãºðººíº. äýýð áàñ íýãýí ñàíàà íýì÷èõñýí “ ªíººäºð áè 10 102 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ ¿ã öýýæèëñýí” õýìýýí ìààäãàð èíýýìñýãëýâ. 10 ¿ë àíçààðàí áóæèãíàëäàæ áàéëàà. Óóðëàñàí ¿ã öýýæèëñýí ìºí ¿ã öýýæëýõäýý çóðñàí çóðãèéã áàãø íü Áîíäîîëîéã àâ÷èðñàí àìüòäàà ãàðãàõûã íü áàãø íü óðàìøóóëæ íýãýí áÿöõàí òýìäãýýð øààðäàâ. Áîíäîîëîé óðóó öàðàéëàí àêâàðèóìàà øàãíàæýý. Òýðýýð æèæèã ÷ ãýñýí öààñàí äýýðýý òýâýðñýýð ñóðãóóëèéí æèæ¿¿ð ºâãºíä çàõèæ òóõàéí ¿ãíèé óòãûã àãóóëñàí çóðãèéã áàñ äàâõàð ¿ëäýýëýý. Õýðâýý óñ íü áîõèðä÷èõâîë óñûã íü çóðñàí áàéæýý. ñîëèîä, õîîëëîõûã àìèí÷ëàí ãóéæýý. Ýíý ¿åä çàãàñ: Õººå ÿñò ìýëõèé ìèíü ýý îéðîëöîî Õîîëîî èä÷èõýýä ãýðèéíõýí íü ººð ººðèéí óñàí ñàí õàðàãäàíà óó? ºðººí¿¿ä ð¿¿ãýý ÿâàõàä Áîíäîîëîé ººðèéí ßñò ìýëõèé: Ýíäýýñ æîîõîí çàéäóó óñàí áàññåéí ¿¿ðýãò àæëàà õèéõýýð àêâàðèóì ðóó îéðòîí áàéíà. Õàðèí ÿàæ òèéøýý äºõºõ âý? èðëýý. Øàãíóóëñàí òýìäãýý ýíãýðòýý ç¿¿÷èõæýý. Çàãàñ: Íàäàä íýã àðãà áàíéàà. Óñàí áàññåéí ðóó Õàéñàí òýìäýã íü ìºí áàéëàà. äºõºõèéí òóëä óñàà áîõèðäóóëàõ õýðýãòýé.ªâãºí Áîíäîîëîé óðüäûí ë àäèë óñûã ñîëüæ, ìàíàé 2-ã ãóàé óñûã ìààíü ñîëèõîîð áàññåéí ðóó àâàà÷èõ õîîëëîëîî. Õ¿¿ ÿñò ìýëõèéã àêâàðèóìààñ ãàðãàí áàéõ. ãàðòàà áàðèí ýíãýðòýý íààí äàéâàëçóóëàíãàà: Ãýýä óñàà áîõèðäóóëàõ àæèëäàà îðîâ. Æèæèãõýí ªíººäºð áè àíãèéíõàíäàà òà 2-ûí òàëààð àêâàðèóìäàà ÿëãàäñàà ãàðãààä áàéæ ÿäàí õàíûã ÿðüñàí.Á¿ãä ë òà 2-ûã õàðàõ þìñàí ãýýä áàéñàí. ìºðãºõèéã ºâãºí àæèãëààä óñûã ñîëèõîîð óñàí 3-óóëàà ìàðãààø ìàíàé ñóðãóóëü ðóó ÿâíà ãýõ áàññåéí áóñ õàðèí àðèóí öýâðèéí ºðºº ð¿¿ ¿åä íü ÿñò ìýëõèé àíõ óäàà ñýðãýëýí çàí ãàðãàæ ÿâëàà. õ¿¿ãèéí ýíãýð äýýðõ òýìäãèéã óíàãàæ ÷àäñàíààð Çàãàñ ñàíäðàí: Òºëºâëºãºº ººð÷ëºãä뺺. Õî¸óëàà çàãàñ ò¿¿íèéã õóðäõàí øèã çàëãè÷èõàâ… Õ¿¿ ÷ ìóó óñíû ñóâãààð ãàðàõ áîëîõ íü äýý… àíçààðñàíã¿é. ßñò ìýëõèéã õýñýã ýðõë¿¿ëæ áàéãààä ßñò ìýëõèé: ªºð àðãà áàéõã¿é þìóó äàà? Çà áóöààãààä óñàíä íü õèé÷õýýä öààø àëõàâ. òýãýõýýñ äýý. Çàãàñ: ßìàð òîì þì áý àðàéõèéí çàëãèëàà ø¿¿. Èíãýýä 2 ìààíü ñóóëòóóð ðóó ¿ñðýõ õýðýãòýé × è ãàíö óäàà ÷ ãýñýí èéì ñýðãýëýí çàí ãàðãàñàí áîëëîî. ªâãºí ãóàéã àêâàðèóìíû óñûã ñîëèõ ÷èíü áîëæ… ãýýä ÿñò ìýëõèéã òýâðýí íààø öààø õîîðîíä ìàíàé 2 àìæèæ ñóóëòóóð ðóó ¿ñýðëýý. ñýëíý. Çàãàñ: ßìàð ¿ìõèé þì áý?ßñò ìýëõèé ìèíü íàäòàé îéð ÿâààðàé. Ãýâ÷ áàÿðëàõ ýðò áàéëàà. Îäîî ÿàæ ýíý øèëýí ßñò ìýëõèé: Õººå ýíý ¿ìõèé ÿàõ âý? Áîíäîîëîé àêâàðèóìààñ ãàðàõ àðãà çàì õàéõ ¿ëäëýý. Ãýíýò ìààíü áèä 2-ò ãîìäîíî áàéõ äàà. çàãàñíû òîëãîéä ãàéõàëòàé áîëîâ÷ àþóëòàé íýãýí Çàãàñ: Õàðèí òèéìýý. Ãýõäýý îäîî ÿàÿ ãýõýâ äýý ñàíàà çóðñõèéí îðæ èðëýý. ÿñò ìýëõèé ìèíü … Áèä 2 ÷èíü õ¿í òºðºëõòíèé Çàãàñ: Áèä 2-ò îéí âàíò óëñàä î÷èõîä ãàíö õîíîã, õºãæëèéí òºëºº äààëãàâàð àâñàí ø¿¿ äýý. ýíäýýñ ìóëòàð÷ ãàðàõàä ãàíöõàí áîëîìæ áàéíà. Òèéìýýñ ç¿ãýýð äýý… Ìàðãààø Áîíäîîëîé áèä 2-ûã ñóðãóóëü ðóóãàà Èíãýýä 2 ìààíü òýìäãýý ÷ îëæ îéí âàíò óëñ ðóóãàà àâ÷ ÿâàõàä íü çóãòàõ õýðýãòýé áàéíà. Áîíäîîëîé èéíõ¿¿ áîõèð óñíû õîîëîéãîîð ãàð÷ îäëîî. çàâñàðëàãààíûõàà öàãààð õ¿¿õä¿¿äýä áèäíèéã 2 äàõü òýìäýã îëäëîî… õàðóóëàõ áàéõ.Òèéìýýñ õè÷ýýëòýé áàéõ õîîðîíä õî¸óëàà óñàí ñàíãààð äàìæèí çóãòàÿ… Õàðèí èëæèã ìààíü ñàðìàã÷íààñ ñàëààä ººðèéí äóðòàé íàì ã¿ì îð÷íûã çîðüæýý. Ýíý íü ìýäýýæ Èíãýæ òîõèðîîä õî¸óë óñàíäàà áàéæ ÿäàí õºâíº. íîìûí ñàí… “Àç æàðãàëûí õîòûí òºâ íîìûí ªã뺺 áîëæ õ¿¿õä¿¿äèéí õè÷ýýëäýý ÿâàõ öàã íü ñàí” … íýãýíò áîëæýý. Áîíäîîëîé ìàíàé 2-ûã òýâýðñýýð Àìüä á¿õíèéã õàéðëàäàã àç æàðãàëûí õîòûí àâòîáóñàíäàà ñóóãààä ñóðãóóëü äýýðýý î÷èõûã Àðä èðãýäèéí îþóíûã ãýðýëò¿¿ëäýã òýñ÷ ÿäàí õ¿ëýýæ áàéãàà áîëîëòîé ýðãýí òîéðíîî Àëæààæ ÿäàðñàí ¿åä øèðòýíý. Àâòîáóñ ñóðãóóëèéí ãàäàà çîãñëîî. Àìðààä òóõëàõ ºðººòýé Õ¿¿õä¿¿ä óðàëäàí áóóöãààæ ñóðãóóëèéíõàà õààëãà ×èëñýí áèåíèé ÷èëýýã ãàðãàõ ðóó ã¿éöãýýæ áàéíà. Áîíäîîëîé çàãàñ, ÿñò ìýëõèé ×èéðýãæ¿¿ëýëòèéí çààëòàé 2-ûã õèéñýí æèæèã àêâàðèóìàà òýâýðñýýð àíãè Ñàõèëãàã¿é õ¿¿õýä òàíü ñààä áîëâîë ðóóãàà îðæ èðëýý. Õ¿¿õä¿¿ä á¿ãä Áîíäîîëîé ðóó Ñààòóóëæ íààäóóëàõ òîãëîîìûí òàëáàéòàé øàâàöãààæ çàãàñ, ÿñò ìýëõèé 2-ûã ñîíèðõîí Ýðõëýõ äóðòàé íîõîé, ìóóðàà áóëààöàëäàíà. Á¿ð áàãøèéãàà îðæ èðýõèéã ÷ Ýíä áàñ àâ÷èð÷ áîëíî ÎÞÓÒÀÍ 2009 103
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ Òóñãàé àìüòäûí õ¿ðýýëýíä Ò¿¿íèé îðãèëîõ ýð÷ Òîðäîæ àñàð÷, õîîëëîõ áîëíî Õ¿í òºðºëõòºí íîìîíä øèìòýæ áàéãàà öàãò Èëæèã ìààíü öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí äóíäóóð Õýçýý ÷ ñààðàõã¿é” øîãøñîîð ñàÿ íýã íîìûí ñàíãèéí ¿¿äýíä èðëýý. ¯¿äýí äýýðõ “Óíøèõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ 5 Èëæèã ìààíü ýëäâèéã áîäîæ, èõèéã ¿çýæ ÿâíà. çºâëºãºº” ãýñýí áè÷ãèéã õàðàí èëæèã öààø Ãýâ÷ ò¿¿íèéã õ¿ññýíýýð íü óäààí òýí¿¿ëñýíã¿é. ëàâøðóóëàí óíøëàà. Íîìûí ñàíãèéí çîõèîí áàéãóóëàã÷ ò¿¿íèéã Ýõíèé ñàíàõ ¸ñòîé ç¿éë íü: Èõ áàãà õýìæýýãýýð óíøèã÷äûí äàãóóëæ èðñýí àìüòäûí õ¿ðýýëýíä ººðèéíõºº îéëãîæ ÷àäàõ õýìæýýãýýðýý ë îðóóë÷èõëàà. óíø. 3 ¿ã òóòàìä òîëü áè÷èã õàðàõ øààðäëàãà Ìóóð, íîõîé, ãàëóó, òîòü ãýýä ë îëîí àìüòàä ãàðâàë óíøëàãàà çîãñîîõ õýðýãòýé. Ýíý íü òàíä ºìíººñ íü óãòëàà. Íîãîîí ç¿ëãýí äýýð òîãëîõ íü ñîíèðõîëã¿é ñàíàãäàõ òºäèéã¿é ñóðàõ õ¿ñëèéã òîãëîæ, õýâòýõ íü õýâòýöãýýæ ýðõ äóðààðàà àìàð÷ ¿ã¿é õèéíý. áàéõàä ãàíöààðäñàí øèíæòýé íýãýí èëæèã çàõûí òºãºëèéí ñ¿¿äýðò õýâòýæ áàéëàà. Äàðààãèéíõ íü: Õýðâýý óíøèõ ¿åä øèíý ¿ã ãàð÷ Ìàíàé èëæèã ÷ Ẻí áàÿð áîëæ óì õóìã¿é ò¿¿í èðâýë øèíý ¿ãèéí äýâòýðòýý áè÷ýýðýé. Ãýõäýý äýýð õ¿ð÷ î÷ëîî. óíøèæ áàéõäàà áè÷èæ àâàõ õýðýãã¿é. Õàðèí Èëæèã: ×è ÿàãààä ãàíöààðàà ýíý ìóõàðò õýâòýæ óíøèæ áàéõ ¿åäýý òýäãýýðèéí óòãûã òààìàãëàõûã áàéãàà þì áý? ãýõýä õè÷ýý, ºíãèéí áàëààð òýìäýãëý, òýãýýä óíøèæ ͺ㺺 èëæèã: Ìàíàé ýçýí ýíý íîìûí ñàíä äóóññàíûõàà äàðàà òîëü áè÷ãýýñ õàðæ øèíý ¿ãèéí îðñîíîîñ õîéø íàìàéã òîîõîî íýãýíò áàéæýý. äýâòýðòýý áè÷èæ àâàõûã çºâëºæ áàéíà. ªäºð áîëãîí òýæýýë ºã÷, íàìàéã ýíãýðòýý íààí äóõûã ìèíü èëäýã áàéñàí òýð õ¿í õàà÷èâ àà. Òýð 3 Äàõü íü : ªäºð á¿ð 15 ìèíóò óíøèõ íü àìðàëòûí íîì ãýã÷ íàäààñ èë¿¿ áàéãàà þì áàéõ äàà. Ýçýí ºäºð á¿òýí 2 öàã áèä 2 õàëóóíä õàëæ, õ¿éòýíä õºðæ îëîí æèëèéã õàìò óíøñàíààñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Áàãà áàãààð óíø... ºíãºðººñºí 人. Ãýòýë íàìàéã íîì ãýã÷ þó íü ¿ë Áàãà áàãààð óíøèõäàà õýçýý ÷ áýëýí áàéõ õýðýãòýé. ìýäýãäýõ õýäýí õóóäàñ öààñààð ñîëèëîî ãýæ ¿¿!!! ¯ðãýëæ íîì, òîäðóóëàã÷, òîëü áè÷èã, øèíý ¿ãèéí Èëæèã: ßàëàà ãýæ äýý.Òýð íîì ãýäýã ÷èíü äýâòýðòýéãýý ÿâæ áàé. ×àìä õýçýý ÷ çàâ ãàðæ ãàéõàëòàé èä øèäòýé ýä þì ãýíýëýý. ×è õàðæ ë áîëíî ø¿¿ äýý. áàéãààðàé. Óäàõã¿é ýçýí ÷èíü ÷àì ðóó óðüäûíõ øèãýý àíõààðëàà õàíäóóëàõ áîëíî. ×è ýíý Õàìãèéí ñ¿¿ëèéíõ íü: Òà þóíä äóðòàé ò¿¿íèéõýý áàéäàëòàé íü ýâëýðýõ ¸ñòîé. òàëààðõ ºã¿¿ëëýã, íîì, ñýòã¿¿ëèéã ñîíãîæ óíø. Èéíõ¿¿ 2 èëæèãíèé ÿðèà èä äóíäàà îðæ áàéòàë Ñàìáàð äýýðõèéã óíøààä èëæèã öààø àëõëàí íºãºº èëæèãíèé ýçýí íü áîëîëòîé òîì áèåòýé, íîìûí ñàíã ñîíèðõëîî. Óíøëàãûí òàíõèì, àìðàõ óðóóë äýýã¿¿ðýý íàðèéõàí õàð ñàõàëòàé, áîð ºðºº, áèåèéí òàìèðûí çààëààð îðæ õ¿ì¿¿ñèéã öàðàéòàé õ¿í òýäíèéã ÷èãëýñýýð àéñóé... ñîíæèí õýñýã ÿâàâ. Îðîé áîëæ á¿õ àìüòäûã ýçýí íü àâààä ãýð Ýãíýý ýãíýýãýýð ºðñºí ãàäààä íîìíóóä ð¿¿ãýý ÿâöãàà÷èõëàà. Ìàíàé èëæèã ë ãàíöààðàà Ýìõ öýãöòýé áàéðëóóëñàí ¿ëãýðèéí íîìíóóä àìüòäûí õ¿ðýýëýíä ¿ëäýâ. Íîìûí ñàíãèéí çîõèîí Ýíä ÷ íýã òýíä ÷ íýã ÿðàéæ áàéãóóëàã÷ ãàéõàí èëæèã äýýð èðýýä: Àãóó èõ øèíæëýõ óõààíû íîìíóóä Ýçýí ÷èíü ÿàñàí þì áîë äîî. ×àìàéã îðõèîä Àð àðààñàà æàãñààñòàé ÿâ÷èõñàí þì øèã áàéíà äàà. Ãýýä èëæãèéã Àìüäûí ìèíü òóðøëàãà áîëñîí ò¿¿õèéí äàãóóëàí íýã æ¿÷ýýíä îðóóëààä õààëãûã íü õààí íîìíóóä öààø îäîâ. Àð íóðóóíààñ òàòààñòàé ªã뺺 áîëîõîä àíèð ÷èìýýã¿é áàéñàí àìüòäûí Õýëýý ñóðúÿ , ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëüå ãýñýí õ¿ì¿¿ñ õ¿ðýýëýí Ẻí áóæèãíààí øóóãèàíààð ä¿¿ðëýý. íü íààøàà ãýæ áàéãàà ìýò Èëæèã ýíýõ¿¿ ÷èìýýíýýð ñýðýýä ãàäàãø Õýë øèíæëýë, õóâü õ¿íèé õºãæëèéí íîìíóóäûã ãàðàí º÷èãäðèéíõºº èëæãèéã õàéí àìüòäûí æèìáèéòýë íü ºðæýý õ¿ðýýëýíãèéí áóëàí òîõîé á¿ðýýð õàéæ ÿâñàí ¯¿íèéã õàðæ, áèøèð÷ ÿâàà èëæèã ìààíü áîëîâ÷ îëäñîíã¿é. Ãýòýë àìüòäûí õ¿ðýýëýíãèéí Òýí¿¿í áîäîëäîî èéí òóíãààæ áàéíà. òºâ õýñýãò áóæèãíàëäàõ àìüòäûí äóíä íºãºº “Òèéìýý ýíý áîë òýíãý𠺺ä îðãèëæ áàéãàà èëæèã áàÿð õººð áîë÷èõñîí äýâõöýæ áàéõ þì. íîìîí îðãèëóóð... Òèéø î÷èí èëæãèéã äàãóóëàí íýãýí áóòíû õàæóóä 104 ÎÞÓÒÀÍ 2009
    • ÀÌÆÈËÒÒÀÉ ÑÓÐÀËÖÀÕ ÀÐÃÀ ÓÕÀÀÍ èðæ èéí ÿðèëöàæ áàéíà. àÿëàõ íü àÿëæ, íýã íýãýíòýéãýý ìåññåíæðýýð Èëæèã: ªíººäºð ÷è ìèíü þó áîë÷õîî âý? Þó õîëáîãäîõ íü õîëáîãäîæ áàéëàà. Ýðãýí òîéðîíä áîëîî âý? îëîí ÿíçûí õýëýýð ÿðüöãààæ, ÿïîí, ñîëîíãîñ, ͺ㺺 èëæèã: Ìàíàé ýçýí óðüäûí àäèë íàäàä àíãëè, îðîñîîð íýã íýãýí ð¿¿ãýý ýëåêòðîí øóóäàí õàéðòàé õýâýýðýý þì áàéíà. ª÷èãäºð õàðèàä ÿâóóëæ áàéëàà. Õàðèí ýíý çàëóó þóíä èíãýæ íàäàä ºâñ ºãººä òîëãîéã ìèíü ýíãýðòýý íààí àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýýä áàéãàà þì áîëîî? ýðõë¿¿ëñýí þì. Áè ÷àìä ýçíèéõýý òàëààð ÿðüæ Õýìýýí ñàðìàã÷èí äîòðîî áîäíî. Õýäýí ìèíóòûí ºãººã¿é áèë¿¿? Ìàíàé ýçýí Ìàíóêà Ìèÿà àíãëè, äàðàà çàëóó áîñîí õàðàéæ: Áè òýíö÷èõëýý. ôðàíö, ñîëîíãîñîîð ÿðüäàã. Áèçíåñìýí õ¿í Õ¿ì¿¿ñýý áè òýíö÷èõëýý...ãýæ õàøãè÷èæ áàéâ. áîëîõîîð ìýäýýëëýýñ õîöðîõ ¸ñã¿é. ªäºð á¿ð Ãàéõñàí õ¿ì¿¿ñ: Õººå ýíý çàëóó ÷èíü õýðýãòýé ìýäýýëëýý ñîíèí ñýòã¿¿ëýýñ õàéí óíøäàã. ãàëçóóð÷èõààã¿é áàéãàà äàà.ĺíãºæ ñàÿõàí Ýçýìøñýí 3 õýë äýýðõ ìýäýýëëýý òîðîõã¿éãýýð ë õýíèéã ÷ òîîõã¿é ñóóãààä áàéñàí .ãýöãýýæ îéëãîíî. ªäºð á¿ðèéí òîäîðõîé õýäýí öàãèéã áàéëàà. çºâõºí õýëíèé õºãæèë人 çàðöóóëäàã. ªºðºº ͺ㺺 çàëóó: Ò¿ð¿¿íä áè èíòåðíýòýýð øàëãàëò íîì, ñîíèí óíøèõ äóðòàé áîëîõîîð óéäíà ãýæ ºã÷ áàéñàí þìàà. Òýãýýä ýíý øàëãàëòàíäàà áàéõã¿é òýñâýðòýé ñóóíà ãýý÷. òýíö÷èõëýý. Àìàð òàéâàíã òàíü àëä