Your SlideShare is downloading. ×
Ihtiyaç ModüLer Set
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Ihtiyaç ModüLer Set

3,442
views

Published on


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
3,442
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
205
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ÖĞRETMEN ADAYLARI İÇİN KAMU PERSONELİ SEÇME SINAVI EĞİTİM BİLİMLERİ GARANTİLİ MODÜLER SET GELİŞİM PSİKOLOJİSİ KONU ANLATIMI, KONU TARAMA TESTLERİ, DENEME SINAVLARI VE SON SEKİZ YILIN KONULARA GÖRE YERLEŞTİRİLMİŞ ÇIKMIŞ SORULARI
  • 2. ÖĞRETMEN ADAYLARI İÇİN KAMU PERSONELİ SEÇME SINAVI EĞİTİM BİLİMLERİ GARANTİLİ MODÜLER SET GELİŞİM PSİKOLOJİSİ ISBN 978-9944-287-45-6 YAZARLAR KOMİSYON İhtiyaç Yayıncılık, 2009 Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları İhtiyaç Yayıncılık, Dershanecilik, Turizm, Reklam, Otomotiv, İnşaat, Organizasyon ve Ticaret Ltd. Şti.’ne aittir. Bu kuruluşun izni alınmadan tümü ya da herhangi bir bölümü mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. BU KİTAP T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI’NIN BANDROLÜ İLE SATILMAKTADIR. Dizgi İhtiyaç Yayıncılık Dizgi Ekibi Grafik/Tasarım İhtiyaç Yayıncılık Grafik/Tasarım Ekibi BASKI Ertem Matbaacılık 0 312 284 18 14 İHTİYAÇ YAYINCILIK İletişim Adresi: Yeni Ziraat Mah. 13. Sok. No: 24/16 Dışkapı/ANKARA İrtibat Telefonu: 0 312 384 27 37 (4 pbx) Faks: 0 312 384 27 39 GSM: 0 505 938 14 76 (öğretmen hattı) Web: www.ihtiyacinne.com E-posta: info@ihtiyacinne.com
  • 3. TAKDİM Sevgili öğretmen adayları; Her bir bölümü uzman kişiler tarafından hazırlanan elinizdeki KPSS Eğitim Bilimleri Modüler Set uzun soluklu bir çalışmanın ürünüdür. Piyasada pek çok eğitim bilimleri kitabı mevcuttur ve hepsi birbirinden önemli ve değerli öğretim elemanları tarafından yazılmış ve siz sevgili öğrencilerimizin beğenisine sunulmuştur. Adaylarımıza bu geniş yelpazede en kalitelisini seçme imkanını sağla- mak önemli bir görevdir. Büyük bir özveri ve emeğin ürünü olan bu eseri de eminiz çok beğene- ceksiniz. Sonu mutlu bitecek bu önemli KPSS dönemecinde, siz değerli öğretmen adaylarımıza başarılar diliyoruz. Kitabın İçeriği Hazırlanırken Dikkat Edilen Hususlar:  KPSS sisteminin şablonuna uygun soruları rahatlıkla yapabileceğiniz duru ve akıcı bir anla- tım kullanılmıştır.  Kitabın hazırlanış aşamasında, konuların KPSS’de soru olarak gelme ağırlığına bakılmış ve anlatılan konuların ağırlığı bu ölçüde belirlenmiştir.  Yazar penceresinde; hangi alana nasıl ağırlık vermeniz gerektiği, hangi konuların ne derece önemli olduğu, üzerinde durulması gereken önemli noktalar ve stratejiler yazar kadromuz tarafından sunulmuştur.  Öğretmen adaylarımızın motivasyonlarını en üst seviyede tutmak adına konunun içinde çık- mış KPSS sorularına yer verilerek dikkatler canlı tutulmuş ve konunun önemi çıkmış sorula- rın çözümüyle birlikte bir kez daha vurgulanmaya çalışılmıştır. Ayrıca bölüm sonunda çıkmış sorular pekiştirme amaçlı tekrar yer almıştır.  Konu anlatımları uzun tutulmamış ve sık aralıklarla konu tarama testlerine yer verilmiştir.  Öğrenmede görsel uyarıcıların çok önemli olduğundan hareketle; karikatürler, resimler, grafik- ler özenle seçilmiş, düz metinlerin getirdiği boğucu anlatımın önüne geçilmeye çalışılmıştır.  Kitabın sayfa görünümü onlarca seçenek arasından uzmanların yardımıyla seçilmiş ve pro- fesyonel bir ajans ile bu konuda titizlikle çalışılmıştır.  Konu anlatımları tamamlandıktan sonra bir adet deneme sınavı ve bütün KPSS soruları bö- lümün sonunda yer almıştır.  Kitaplarımız, önemli noktaların daha kolay öğrenilebilmesi için renklendirilmiştir. Kitabın hazırlanmasında ve yayınlanmasında emeği geçen ve yayına hazırlayan Bülent OKUTAN, Özcan ŞAHİN, Gökçen DEMİRCİ, Emel ÇEKİNMEZ, Zeynep BOLAT, Damla ÇAĞLAR, Sibel YAZICI, Suzan SÖNMEZ ve Hatice DEMİR’e teşekkürlerimizi bir borç biliyoruz. İHTİYAÇ YAYINCILIK i
  • 4. KİM NE DEDİ? İhtiyaç Yayıncılık’ın piyasadaki önemli bir boşluğu dolduracağına, düşünme süreçlerini harekete geçireceğine ve bütün öğren- cileri başarıya götüreceğine inanıyorum. Muhittin OTLUCA / Emekli Öğretim Görevlisi Bu kitapla çalışan herkesin başarılı olacağına inanıyorum. Doç. Dr. Fatih TÖREMEN Anlatımdaki akış ve duruluk çok fazla ön plana çıkmaktadır. Yazar kadrosunu çok iyi bildiğim bu ekip takdire şayan bir eser oluşturmuştur. Yrd. Doç. Dr. Akif SÖZER Türkiye’nin bence yazılabilecek en iyi eğitim bilimleri kitabı... Fazla söze gerek yok. Yrd. Doç. Dr. Kemal Oğuz ER İhtiyaç Yayıncılık’ın ortaya koyduğu bu çalışmanın önemli bir boşluğu dolduracağını düşünüyorum. Mehmet DEĞER / Öğretim Görevlisi Başta değerli hocalarım olmak üzere, başarımda emeği geçen bütün İhtiyaç ailesi çalışanlarına çok teşekkür ederim. Demet ERGEL Matematik Öğretmenliği, 2008 Türkiye Birincisi Piyasadaki kitaplar içerisinde KPSS adayları için en verimli olan İhtiyaç Yayıncılık’la sınava hazırlandım ve başardım. Konu anla- tımlı modüler setleriyle, soru bankalarıyla, yaprak testleriyle, cep kitaplarıyla ve çek kopart testleriyle birbirinden farklı kaynakları KPSS adaylarının hizmetine sunan İhtiyaç Yayıncılık’ın sınava hazırlanma sürecinde tek başına yeterli olduğunu düşünüyorum. Ahmet Fırat ARSLAN Felsefe Öğretmenliği, 2008 Türkiye Birincisi Farklı soru tarzı, geniş içeriği ve özgün anlatımıyla İhtiyaç Yayıncılık’ın alanında en iyilerden olduğunu düşünüyorum. KPSS’ye hazırlanırken öğrencilere tavsiyem İhtiyaç Yayıncılık’a güvenin... Fazlı YAKIN Türkçe Öğretmenliği, 2008 Türkiye Birincisi İhtiyaç Yayıncılık’ı seçtim ve başardım. KPSS’ye hazırlanan tüm arkadaşlar için ihtiyacı öneriyorum. Anlatımı, özgün soruları ve yazarlarıyla mükemmel bir kitap. Bu yayında emeği geçen herkese sonsuz teşekkürler… Ceyda GÜLTEKİN İlköğretim Matematik Öğretmenliği, 2007 Türkiye Birincisi ii
  • 5. PUSULA Değerli Meslektaşlarım; Hepimiz ortalama 17 yıllık bir öğrenim hayatından sonra öğretmen olma hakkını kazandık. Ancak ülkemizde öğretmenlik mesleğini yapabilmemiz için KPSS’yi geçmek zorundayız. Eğer özverili, sıkı ve disiplinli çalışır- sak bu sınavı çok rahat bir şekilde kazanabiliriz. Yeter ki kendimize güvenelim, başaracağımıza inanalım. Azmin elinden hiçbir şey kurtulamaz. Size azmin zaferini gösteren gerçek bir hikaye anlatmak istiyoruz. Albert Duruer; çiftçi bir ailenin iki çocuğundan biridir. İki kardeşin de resme ilgisi vardır ve ikisi de Güzel Sa- natlar Fakültesi’ne gidip ressam olmak istemektedir. Ancak ailelerinin maddi durumu her iki çocuğu okutmak için yetersiz kalmaktadır. İki kardeş aralarında kura çekmeye karar verirler. Kura sonunda kazanan üniver- siteye gidecek, diğeri de çalışıp onun okul masraflarını karşılayacaktır. Albert kazanır, üniversiteye gider ve çok ünlü bir ressam olur. Kardeşi de bir maden ocağında çalışarak onun okul masraflarını karşılar. Albert bir konferans sırasında kardeşine minnet duygularını ifade eder ve kardeşinin ressam olması için onu okutmak istediğini söyler. Kardeşi ise Albert’e “Bu imkansız! Yıllarca maden ocağında çalıştım, tüm parmak- larım kırıldı; artık ressam olamam” der. Albert kardeşinin bu sözleri karşısında çok duygulanır ve kardeşine duyduğu minnettarlığı dua eden eller yapıtında gösterir. İşte dua eden eller Albert’in kardeşinin elleridir. Hikayeden anladığımız gibi başarı tek başına gerçekleşmez. Bunun için desteğe ihtiyacımız var. Biz İhtiyaç Ailesi olarak size bu desteği vermeye hazırız. Bunun karşılığında sizden dua eden eller gibi minnet ifaden eden bir tablo istemiyoruz. Sizden isteğimiz; KPSS’yi kazanmanız, ülkemizde öğretmenlik yaparak fikren, ruhen ve bedenen sağlıklı; ülkemizin kalkınmasını sağlayacak bilgiye sahip bireyler yetiştirmenizdir. Başarılı olmanız dileğiyle… iii
  • 6. PUSULA SINAV BİLGİLERİ VE STRATEJİLERİ Kamu Personeli Seçme Sınavı’na hazırlanan adayların önünde uzun bir yol vardır. Önlerinde bir harita olması eminiz onlara yardımcı olacaktır. Adayın hangi konuya, ne kadar çalışması gerektiği, eksikliklerinin nerelerde olduğunu bilmesi çok büyük bir avantajdır. Bu anlamda aşağıdaki veriler ve bilgiler öğretmen adaylarına ışık tutacaktır. KPSS Soru Dağılımını, Yüzdelerini ve Soru Sayılarını Gösteren Tablo Soru ALAN Ana Bölüm Bölüm % Sayısı Gelişim Psikolojisi 10 Eğitim Psikolojisi Öğrenme Psikolojisi 25 Ölçme Değerlendirme 15 EĞİTİM BİLİMLERİ 120 Program Geliştirme ve Program Geliştirme 10 Öğrenme Öğretim Yöntemleri 25 Rehberlik 15 Osmanlı Dönemi ve Yenileşme 10 Tarih Hareketleri Selçuklular ve Öncesi Dönem 10 Ulusal Kurtuluş Savaşı 15 İnkılap Tarihi Atatürk İlke ve İnkılapları 15 Türkiye Coğrafyası Türkiye’nin Fiziki Özellikleri 5 GENEL KÜLTÜR Türkiye’nin Beşeri Özellikleri 5 60 Türkiye’nin Ekonomik Özellikleri 20 Aktüel (Güncel) 5 Konular Hukuk Bilgileri 5 Yurttaşlık Bilgisi Anayasa 5 İdare 5 Sözcük Bilgisi 5 Dil Bilgisi 10 Türkçe Anlatım Özellikleri 5 Okuduğunu Anlama 30 Sayılarla İşlem Yapma 10 Matematiksel İlişkilerden GENEL YETENEK 10 60 Yararlanma Problem Çözme 20 Matematik Temel Geometrik Bilgilerden 5 Yararlanma Grafik-Tablo Okuma ve 5 Yorumlama Bugün geçerli olan KPSS puanı hesaplanmasında, birbirinden farklı üç soru alanının (eğitim bilimleri, genel kültür ve genel yetenek) toplam KPSS puanı üzerindeki ağırlıkları şu şekildedir: Eğitim Bilimleri 0,4 Genel Yetenek 0,3 Genel Kültür 0,3’tür. Yukarıda görüldüğü gibi eğitim bilimlerinin katsayısı daha yüksektir. Aynı zamanda MEB sınav puanları eşit olan iki adaydan atanma önceliğini, eğitim bilimleri puanı yüksek olan adaya tanımaktadır. iv
  • 7. PUSULA Adayların Cevapladıkları Soruların Aritmetik Ortalamalarını Gösteren Tablo SORU SAYILARI ARİTMETİK ORTALAMA STANDART SAPMA ADAY SAYISI GENEL YETENEK 60 34.712 11.393 531.973 GENEL KÜLTÜR 60 28.002 11.705 530.198 EĞİTİM BİLİMLERİ 120 52.351 20.325 237.520 2008’nin ikinci atamasında M.E.B. tarafından yaklaşık 18.000 öğretmen alınmıştır. Bu atamaların branşlara göre dağılımı aşağıda verilmiştir. 2008-2 Atama Döneminde Atama Yapılacak Alanlar ile Başvuruya Esas Olacak Taban Puan ve Kontenjan Tablosu Sınav Sözleşmeli Açıktan Kurumlar Sıra Alan İlk Atama Milli Alan Adı Taban Öğretmen Atama Arası Atama Toplam No Kodu Kontenjanı Sporcu Puanı Kontenjanı Kontenjanı Kontenjanı 1 2246 Almanca 70 29 1 30 2 2265 Beden Eğitimi 70 664 124 13 4 144 949 3 1119 Bilişim Teknolojileri 60 918 208 17 6 1159 4 1123 Biyoloji 80 77 24 2 1 104 5 1207 Coğrafya 70 86 34 2 1 123 6 4940 Denizcilik-1 50 10 1 7 1245 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 50 530 141 10 4 685 8 4943 El Sanatları Teknolojisi-1 65 24 1 25 9 4944 El Sanatları Teknolojisi-2 65 24 1 25 10 4946 Elektrik-Elektronik Teknolojisi-2 85 29 1 30 11 1371 Felsefe 75 63 18 1 83 12 1386 Fen ve Teknoloji/Fen Bilgisi 85 918 106 17 6 1047 13 1390 Fizik 85 19 19 14 4951 Gazetecilik 55 4 4 15 4954 Giyim Üretim Teknolojisi 80 24 1 25 16 2647 Görme Engelliler Sınıfı Öğretmenliği 50 23 1 24 17 4957 Güzellik ve Saç Bakım Hizmetleri 55 5 5 18 4897 İHL Meslek Dersleri Arapça 50 44 7 1 52 19 1715 İlköğretim Matematik Öğretmenliği 80 734 93 13 5 845 20 1524 İngilizce 65 1207 281 23 8 1528 21 4899 İspanyolca 50 1 1 22 2651 İşitme Engelliler Sınıfı Öğretmenliği 60 27 2 1 30 23 4599 İtalyanca 50 3 3 24 4882 Japonca 60 1 1 25 1627 Kimya 90 14 1 15 26 2353 Matematik 85 87 30 2 1 120 27 1822 Müzik 50 386 120 8 3 517 28 4439 Okul Öncesi Öğretmenliği 70 676 319 13 5 1013 29 2368 Psikoloji 50 5 5 30 2838 Radyo-Televizyon 75 7 7 31 1894 Rehber Öğretmen 50 937 147 17 6 1107 32 1925 Resim İş/Resim/Görsel Sanatlar 65 318 71 7 2 398 33 4883 Rusça 55 3 3 34 1959 Sanat Tarihi 70 5 5 35 2403 Sınıf Öğretmenliği 75 5773 223 116 39 6161 36 2510 Sosyal Bilgiler 80 363 55 8 2 428 37 2036 Tarih 80 58 13 1 72 38 4900 Teknoloji ve Tasarım 50 218 117 5 1 341 39 4985 Tekstil Teknolojisi-3 65 19 19 1283 Türk Dili ve Edebiyatı/Dil ve Anlatım/Türk 60 386 102 8 3 40 499 Edebiyatı 41 2143 Türkçe 80 397 37 8 3 445 42 4992 Yiyecek İçecek Hizmetleri 70 24 1 25 43 2632 Zihin Engelliler Sınıfı Öğretmenliği 50 60 26 1 87 TOPLAM 15.200 2.300 300 100 18.065 NOT: a) İlk atamaya başvuracaklar 2007 ve 2008 yıllarında yapılan herhangi bir KPSS’ye girmiş, KPSSP10 puan türünden alanında belirlenen puan ve üzerinde puana sahip olmak, b) Yaklaşık 18.000 kadronun, ilk atama, açıktan atama, kurumlar arası atama ve millî sporcuların sınavsız olarak Beden Eğitimi alanına atama biçim- leriyle 15.744’ü kadrolu öğretmen ataması olarak, ilk defa ve yeniden (açıktan) görevlendirme biçimleriyle 2.449 pozisyona da sözleşmeli öğretmen görevlendirmesi olarak ataması yapılmıştır. v
  • 8. PUSULA Öğretmen adayları tarafından merak edilen önemli bir diğer nokta da; “Kaç net yaparsam, kaç puan alırım?” ile ilgili bilgilerdir. Buna ilişkin veriler aşağıda yer almaktadır: KAÇ NET YAPARSAM, KAÇ PUAN ALIRIM? (2008 KPSS’YE GÖRE) GENEL YETENEK GENEL KÜLTÜR EĞİTİM BİLİMLERİ PUAN 60 50,75 100 99,599 57,5 55 86,25 95,368 55 50,5 94,75 94,776 57,75 43,75 97,5 94,304 58,75 47,75 88,75 93,992 56,25 46,5 91,5 92,771 55 47 91,5 92,417 56,25 46,25 88,75 91,705 57,5 47,5 85 91,550 57,5 43,75 87,75 90,809 58,75 45 84,25 90,568 58,75 50 76,5 90,311 53 48 86,5 90,209 57,5 41,25 89,75 90,029 51,75 51,5 82,5 89,823 49 51,5 84 89,068 49,75 47,75 87,5 88,936 53,75 42 89,25 88,800 44 51,25 90 88,716 55 46,5 80,5 88,378 51,5 41,25 91,5 88,200 49,5 47,5 84 87,494 51 45,25 82,5 86,654 48,75 42,75 85 85,349 52,75 38,75 83 84,242 50,75 44,25 73,75 82,708 36 57,75 81,75 80,794 32,5 46,25 77,75 76,882 KAÇ NET YAPARSAM, KAÇ PUAN ALIRIM? (2007 KPSS’YE GÖRE) GENEL YETENEK GENEL KÜLTÜR EĞİTİM BİLİMLERİ PUAN 60 56,25 110,25 98,192 57,5 55 107,5 95,299 55,25 53,75 111,25 94,267 56,25 52,5 108,75 93,809 57,5 51,75 107,5 93,661 53,75 53,75 109 93,207 57,5 53,75 102,75 93,033 55 51,5 109,25 92,818 53,75 51,25 108,75 91,86 55,75 51,5 105 91,75 57,5 50 102,5 91,057 55 49 107,5 90,954 53,75 50,5 106,25 90,621 56,25 47,75 106,25 90,554 51 51,25 105 90,197 55 51,25 100,25 89,593 47,75 52,75 109 89,537 56,25 43,75 109 89,486 46,5 57,5 103,75 89,465 49,5 51,25 107,5 89,188 53,75 50 102,5 89,078 52,75 47 107,75 88,847 58,75 46,75 96,5 88,014 49,25 48 108,75 87,85 53,75 46,25 100 86,328 41 50,25 103,75 82,910 48,75 39,5 99,5 80,1 54,25 31,75 78,5 72 vi
  • 9. PUSULA Aşağıdaki tabloda bir öğretmen adayının KPSS sonucu görülmektedir. KPSS P10 puanı öğretmenlik ataması yapılması için referans alınacak olan puan türüdür. Öğretmen adayının KPSS P10 puanı ile ataması yapılır. ÖSYM 2008 Kamu Personel Seçme Sınavı Sonuçları T.C. Kimlik Numarası *************** Adı ve Soyadı DEMET ERGEL Yabancı Dil Öğrenim Durumu LİSANS Mezun olunan/olunacak program 3370 MATEMATİK ÖĞRETMENLİĞİ Sınav Tarihi 28 Haziran - 29 Haziran 2008 TESTLERDEKİ DOĞRU VE YANLIŞ CEVAP SAYILARI Genel Yetenek Genel Kültür Yabancı Dil Eğitim Bilimleri Doğru Yanlış Doğru Yanlış Doğru Yanlış Doğru Yanlış 060 000 053 007 000 000 104 016 KPSS PUANLARI VE BAŞARI SIRALARI KPSS Başarı Aday Puan KPSS Başarı Aday Puan KPSS Başarı Aday Puan Adı Puanı Sırası Sayısı Adı Puanı Sırası Sayısı Adı Puanı Sırası Sayısı KPSSP1 097.936 32 530210 KPSSP2 097.296 52 530210 KPSSP3 096.660 90 530210 KPSSP10 099.599 3 237124 1. Öncelik 99.599 Puan 1. Sırada Sevgili öğretmen adayları; Sınavı kazanan öğrencilerimize; “Bu sınavdaki başarınızın sırrı nedir?” diye sorduğumuzda şöyle özetlemektedirler: “Son iki ayda artık konu eksiğim kalmamıştı. Geri kalan süreçte ise testlere ve denemelere ağırlık verdim. En önemlisi sınava hazırlanırken en başından KPSS’de çıkmış soruları analiz ederek çözmeye başladım.” Sizler de aynı yöntemi kullanırsanız başarılı olma olasılığınız artacaktır. Ayrıca bu ve benzeri sınavlarda başarılı olabilmek için motivasyonunuzu yüksek tutmak da çok önemlidir. Motivasyon kişileri belli faaliyetleri yapmaya yönelten ve insanların içinden gelen fizyolojik, bilişsel ve duyuşsal boyutları olan bir enerjidir. Yüksek bir motivasyon için şu ayrıntılara dikkat etmeniz gerekir:  Kendinizi başkalarıyla değil, kendinizle kıyaslayın,  “Ya kazanamazsam.” gibi gereksiz bir telaşa kapılmayın,  “Kesinlikle kazanırım.” rahatlığına kapılıp performansınızı da düşürmeyin,  Çevrenizden gelebilecek olumsuz kıyaslamaları dikkate almayın,  Yaşadığınız bir başarısızlığın kişiliğinizle değil, performansınızla ilgili olduğunu bilin,  Zayıf olunan derslere karşı “Temelim yok, bu dersi daha önce görmedim.” gibi bahaneler üreterek çalışmaktan kaçınmayın,  İyi bir çalışma ortamı oluşturun,  Dikkat toplama egzersizleri yapın (Ayağa kalkıp odanın içinde yürüyün, derin nefes alın v.b.),  Bir günün sonunda yaptığınız olumlu ve olumsuz tüm faaliyetleri değerlendirin. vii
  • 10. İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER Sayfa TAKDİM ......................................................................................................................................... i KİM NE DEDİ? ............................................................................................................................. ii PUSULA ...................................................................................................................................... iii GELİŞİM PSİKOLOJİSİ ............................................................................................................... 1 GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ ...............................................................................................................9 1. GELİŞİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ................................................................................................................ 9 1.1 Gelişim ............................................................................................................................................................ 9 1.2 Büyüme (Fiziksel Gelişim) ............................................................................................................................ 9 1.3 Olgunlaşma .................................................................................................................................................. 10 1.4 Deneyim ....................................................................................................................................................... 11 1.5 Öğrenme ....................................................................................................................................................... 11 1.6 Hazır Olma (Hazırbulunuşluk) ..................................................................................................................... 11 1.7 Gelişim Ödevleri (Gelişim Görevleri) ......................................................................................................... 13 1.8 Gelişim Alanı ................................................................................................................................................ 13 1.9 Dönem .......................................................................................................................................................... 13 1.10 Kritik Dönem................................................................................................................................................. 13 2. GELİŞİME ETKİ EDEN FAKTÖRLER ..................................................................................................................... 14 2.1 Kalıtım ........................................................................................................................................................... 14 2.2 Çevre ............................................................................................................................................................. 15 2.3 Zaman ........................................................................................................................................................... 15 3. GELİŞİM İLKELERİ ................................................................................................................................................. 16 TEST 1 .......................................................................................................................................................21 ÇIKMIŞ SORULAR ....................................................................................................................................32 FİZİKSEL VE PSİKOMOTOR GELİŞİM ....................................................................................................39 1. FİZİKSEL GELİŞİM DÖNEMLERİ VE PSİKOMOTOR GELİŞİM ............................................................................ 39 1.1 Doğum Öncesi Dönem ................................................................................................................................ 39 1.2 Bebeklik (Süt) Dönemi ............................................................................................................................... 40 • Bebeklik Döneminde Psikomotor Gelişim ........................................................................................... 40  Refleksif Hareketler............................................................................................................................. 40  Denetimsiz Genel Vücut Hareketleri .................................................................................................. 40 • Bebeklik Dönemi Gelişim Ödevleri ........................................................................................................ 41 1.3 Oyun (Okul Öncesi) Dönemi ....................................................................................................................... 41 • Oyun Döneminde Psikomotor Gelişim .................................................................................................. 41 • Oyun Dönemi Gelişim Ödevleri ............................................................................................................. 41 ix
  • 11. İÇİNDEKİLER 1.4 Okul (Çocukluk) Dönemi ............................................................................................................................. 44 • Okul Döneminde Psikomotor Gelişim ................................................................................................... 44 • Okul Dönemi Gelişim Ödevleri............................................................................................................... 44 1.5 Ergenlik Dönemi........................................................................................................................................... 44 • Ergenlik Dönemi Gelişim Ödevleri ........................................................................................................ 46 1.6 Genç (İlk)Yetişkinlik Dönemi ....................................................................................................................... 48 • Genç Yetişkinlik Dönemi Gelişim Ödevleri .......................................................................................... 48 1.7 Orta Yaşlılık (Yetişkinlik) Dönemi ............................................................................................................... 48 • Orta Yaşlılık (Yetişkinlik) Dönemi Gelişim Ödevleri ............................................................................. 48 1.8 Yaşlılık (İhtiyarlık) Dönemi .......................................................................................................................... 48 • Yaşlılık Dönemi Gelişim Ödevleri ........................................................................................................... 48 TEST 2 .......................................................................................................................................................51 ÇIKMIŞ SORULAR ....................................................................................................................................56 ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM ................................................................................................................61 ZİHİNSEL GELİŞİM KURAMLARI.............................................................................................................61 1. Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı......................................................................................................................... 61 1.1 Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı’nın Temel Kavramları ......................................................................... 61 1.1.1 Şema..................................................................................................................................................... 61 1.1.2 Adaptasyon (Uyum Sağlama) ............................................................................................................... 62 • Özümleme (Asimilasyon ya da Özümseme) ................................................................................ 62 • Uyma (Uyum Kurma / Akomodasyon) .......................................................................................... 63 1.1.3 Dengeleme............................................................................................................................................ 64 1.1.4 Örgütleme (Organizasyon).................................................................................................................... 64 1.2 Piaget’e Göre Zihinsel Gelişimi Etkileyen Faktörler ................................................................................. 65 • Olgunlaşma ............................................................................................................................................... 65 • Deneyim (Yaşantı) ..................................................................................................................................... 65 • Sosyal Geçiş (Toplumsal Aktarma) ........................................................................................................... 65 • Dengelenme .............................................................................................................................................. 65 1.3 Piaget’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri................................................................................................. 66 • Duyu (Sensori)-Hareket Dönemi .............................................................................................................. 66  Ses Bulaşması .................................................................................................................................... 67  Devresel (Döngüsel, Döner) Tepkiler .................................................................................................. 67  Alışkanlıklar ........................................................................................................................................ 67  Nesne Devamlılığı (Nesne Sürekliliği ya da Nesne Kalıcılığı) ............................................................ 68  Ertelenmiş Taklitler .............................................................................................................................. 68 • İşlem Öncesi Dönem ................................................................................................................................. 68  Sembolik Fonksiyon (Kavramsal) Aşaması ........................................................................................ 68  Sezgisel Düşünme Aşaması ............................................................................................................... 69 x
  • 12. İÇİNDEKİLER  Benmerkezci (Egosantrik) Düşünme ................................................................................................. 69  Paralel Oyunlar .................................................................................................................................. 69  Toplu Monolog .................................................................................................................................... 69  Özelden Özele Akıl Yürütme ............................................................................................................... 70  Odaklanma ve Odaktan Uzaklaşma ................................................................................................... 70  Canlandırmacılık (Animizm) ............................................................................................................... 71  Tek Özelliğe Göre Sınıflama ............................................................................................................... 72  Yapaycılık ............................................................................................................................................ 72  Yanlış Bağdaştırma ............................................................................................................................. 73  Kişi Sürekliliğini Kazanma ................................................................................................................... 73  Gerçek ile Hayal Olanı Ayıramama ..................................................................................................... 73 • Somut İşlemler Dönemi ............................................................................................................................. 73  Tersine Çevirebilme ............................................................................................................................ 75  Korunumu Kavrama ............................................................................................................................ 76 • Soyut (Formel) İşlemler Dönemi ................................................................................................................ 77  Tümdengelimsel Düşünme (Dedüksüyon) .......................................................................................... 77  Tümevarımsal Düşünme (Endüksüyon).............................................................................................. 77  Hipotetik Düşünme Yeteneği ............................................................................................................... 77  Esnek Düşünme Yeteneği ................................................................................................................... 77  Andırma (Anoloji Yeteneği) ................................................................................................................. 77  Bütünleştirmeci Düşünme ................................................................................................................... 77  Ergen Benmerkezciliği ....................................................................................................................... 77  Hayali Seyirciler .................................................................................................................................. 77  Kişisel Efsane .................................................................................................................................... 78 2. Bruner’in Zihinsel Gelişim Kuramı ....................................................................................................................... 82 2.1 Bruner’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri ............................................................................................... 82 • Eylemsel Dönem ....................................................................................................................................... 82 • İmgesel Dönem ......................................................................................................................................... 82 • Sembolik Dönem ....................................................................................................................................... 82 3. Vygotsky’nin Zihinsel Gelişim Kuramı ................................................................................................................. 82 3.1 İşbirlikli Öğrenme ........................................................................................................................................ 82 3.2 Yakınsal Gelişim Alanı ................................................................................................................................ 82 3.3 İçsel Konuşma ............................................................................................................................................. 82 4. Gagne’nin Zihinsel Gelişim Kuramı ...................................................................................................................... 84 4.1 Gagne’nin Zihinsel Gelişim Aşamaları ....................................................................................................... 84 • İşaret Öğrenme ......................................................................................................................................... 84 • Uyarıcı–Davranım İlişkisini Öğrenme ........................................................................................................ 84 • Zincirleme .................................................................................................................................................. 84 • Sözel Bağ Kurma ...................................................................................................................................... 84 • Ayırt Etmeyi Öğrenme ............................................................................................................................... 84 xi
  • 13. İÇİNDEKİLER • Kavram Öğrenme ...................................................................................................................................... 84 • İlke Öğrenme ............................................................................................................................................. 84 • Problem Çözme ......................................................................................................................................... 84 4.2 Gagne’nin Öğrenme Hiyerarşisi ................................................................................................................. 85 TEST 3 .......................................................................................................................................................87 ÇIKMIŞ SORULAR ....................................................................................................................................96 DİL GELİŞİMİ ...........................................................................................................................................103 1. DİLİ OLUŞTURAN ELEMENTLER (UNSURLAR YA DA BİRİMLER) ............................................................... 103 1.1 Ses (Fonem) ............................................................................................................................................... 103 1.2 Sıra (Morfem) .............................................................................................................................................. 103 1.3 Anlam (Semantik)....................................................................................................................................... 103 1.4 Söz Dizimi (Sentaks) .................................................................................................................................. 103 1.5 Kullanım (Pragmatik) ................................................................................................................................. 103 2. DİL GELİŞİMİNİ AÇIKLAYAN KURAMLAR ....................................................................................................... 104 2.1 Davranışçı Kuramcıların Dil Gelişimi Kuramı .......................................................................................... 104 2.2 Sosyal Öğrenmeci Kuramcıların Dil Gelişimi Kuramı............................................................................. 104 2.3 Doğuştancı Kuramcıların (Psiko-Linguistik) Dil Gelişimi Kuramı ......................................................... 104 • Dil Öğrenme Mekanizması ..................................................................................................................... 104 2.4 Dil Gelişimine Dönemsel Yaklaşım Kuramı ............................................................................................. 105 2.4.1 Agulama Dönemi ............................................................................................................................. 105 • Ağlama Evresi ........................................................................................................................... 105 • Babıldama Evresi ...................................................................................................................... 105 • Çağıldama (Heceleme) Evresi .................................................................................................. 106 2.4.2 Tek Sözcük Dönemi ......................................................................................................................... 106 • Kavram Gelişimi ......................................................................................................................... 106 • Morgem ..................................................................................................................................... 106 • Alıcı ve İfade Edici Dil ................................................................................................................ 106 2.4.3 Telgrafik Konuşma Dönemi .............................................................................................................. 106 2.4.4 İlk Gramer Dönemi (Süreci) ............................................................................................................. 106 • Aşırı Kurallaştırma ..................................................................................................................... 107 • Eksik Kurallaştırma .................................................................................................................... 107 TEST 4 ..................................................................................................................................................... 111 ÇIKMIŞ SORULAR ..................................................................................................................................114 KİŞİLİK GELİŞİMİ ....................................................................................................................................117 1. ERİKSON’A GÖRE KİŞİLİK (PSİKOSOSYAL) GELİŞİMİ .................................................................................... 117 1.1 Psikososyal Gelişim Dönemleri ve Gelişimsel Karmaşalar ................................................................... 117 xii
  • 14. İÇİNDEKİLER 1.1.1 Temel Güvene Karşı Güvensizlik .....................................................................................................117 • Bowlby’nin Duygusal Bağlanma Kuramı .....................................................................................118  Güvenli Bağlanma................................................................................................................118  Güvensiz-Kaçınan Bağlanma .............................................................................................118  Güvensiz–Çelişkili (Kuşkulu) Bağlanma .............................................................................118 • Ayrılık Kaygısı .............................................................................................................................119 1.1.2 Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç ......................................................................................................119 1.1.3 Girişimciliğe Karşı Suçluluk .............................................................................................................119 1.1.4 Çalışma ve Başarılı Olmaya Karşı Aşağılık Duygusu ......................................................................119 1.1.5 Kimliğe Karşı Kimlik veya Rol Karmaşası ....................................................................................... 121 • Marcia’nın Kimlik Statüleri .......................................................................................................... 121  Başarılı Kimlik ..................................................................................................................... 122  Engellenmiş Kimlik, Erken Bağlanma ya da İpotekli Kimlik ................................................ 122  Gecikmiş Kimlik, Bekleme ya da Moratoryum..................................................................... 122  Dağınık Kimlik ya da Kargaşalı Kimlik ................................................................................ 122 1.1.6 Yakınlığa Karşı Uzaklık veya Yalıtılmışlık ....................................................................................... 123 1.1.7 Üretkenliğe Karşı Durgunluk ........................................................................................................... 123 1.1.8 Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk ........................................................................................... 124 2. PSİKANALİTİK KURAMA GÖRE KİŞİLİĞİN YAPISI VE GELİŞİMİ ..................................................................... 127 2.1 Yapısal Kişilik Kuramına Göre Kişiliğin Oluşumu .................................................................................. 127 2.2 Ego Savunma Mekanizmaları.................................................................................................................... 127 2.2.1 Ödünleme (Telafi) ........................................................................................................................... 127 2.2.2 Yansıtma .......................................................................................................................................... 128 2.2.3 Yön (Yer) Değiştirme ....................................................................................................................... 128 2.2.4 Neden Bulma (Rasyonalize Etme veya Mantığa Bürüme) .............................................................. 128 2.2.5 Özdeşim Kurma (Özdeşleşme) ...................................................................................................... 128 2.2.6 Yüceltme ......................................................................................................................................... 128 2.2.7 Bastırma (Yoksayma) ..................................................................................................................... 128 2.2.8 Karşıt Tepki Oluşturma ................................................................................................................... 128 2.2.9 Gerileme .......................................................................................................................................... 129 2.2.10 Saplanma ....................................................................................................................................... 129 2.2.11 Hayal Kurma veya Düşlem (Fantazi) ............................................................................................... 129 2.2.12 İnkar (Yadsıma) ............................................................................................................................... 130 2.3 Freudun Topografik Kuramı ...................................................................................................................... 131 3. İNSANCIL YAKLAŞIMA GÖRE KİŞİLİK (BENLİK) GELİŞİMİ .............................................................................. 133 3.1 Rogers’ın Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı .............................................................................................. 133 3.1.1 Benlik Bilinci (Benlik Algısı ya da Benlik Tasarımı) ......................................................................... 133 3.1.2 İdeal Benlik Algısı ........................................................................................................................... 133 3.1.3 Benlik Saygısı (Özsaygı) ................................................................................................................ 133 3.2 Maslow’un Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı ve Kendini Gerçekleştirme .............................................. 134 xiii
  • 15. İÇİNDEKİLER 4. ANNE BABA TUTUMLARI .................................................................................................................................... 135 • İtici Tutum (Reddedici) ...................................................................................................................................... 135 • Yetkinci Tutum (Mükemmeliyetçi) ..................................................................................................................... 135 • Aşırı Koruyucu Tutum ....................................................................................................................................... 135 • Aşırı Hoşgörülü ve Şımartıcı Tutum (İzin Verici) ............................................................................................... 135 • Tutarsız Tutum .................................................................................................................................................. 136 • Otoriter (Baskıcı) Tutum .................................................................................................................................... 136 • Demokratik Tutum ............................................................................................................................................. 136 TEST 5 .....................................................................................................................................................139 ÇIKMIŞ SORULAR ..................................................................................................................................148 AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ.....................................................................................................................157 1. PİAGET’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ .................................................................................................................. 157 1.1 Piaget’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri.................................................................................................. 157 1.1.1 Dışa Bağlı Dönem (Ahlaki Gerçekçilik Dönemi) .............................................................................. 157 1.1.2 Özerk Dönem (Karşılıklılık Dönemi) ............................................................................................... 158 2. KOHLBERG’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ .......................................................................................................... 159 2.1 Kohlberg’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri............................................................................................. 159 2.1.1 Gelenek Öncesi Düzey .................................................................................................................... 159 • İtaat ve Ceza Eğilimi .................................................................................................................. 160 • Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal İlişkiler) ........................................................................................... 160 2.1.2 Geleneksel Düzey ........................................................................................................................... 160 • İyi Çocuk Eğilimi (Kişiler Arası Uyum) ....................................................................................... 160 • Kanun ve Düzen Eğilimi ............................................................................................................. 161 2.1.3 Gelenek Sonrası Düzey ................................................................................................................... 161 • Sosyal Anlaşmalara (Kontratlara) ve Yasalara Uyma Eğilimi ..................................................... 161 • Evrensel Ahlak İlkelerine Uyma Eğilimi ...................................................................................... 161 TEST 6 .....................................................................................................................................................165 ÇIKMIŞ SORULAR ..................................................................................................................................174 CİNSEL GELİŞİM ....................................................................................................................................179 1. CİNSEL KİMLİĞİN OLUŞUMUNU AÇIKLAYAN KURAMLAR .......................................................................... 179 1.1 Sosyal Öğrenmeci Kuramcılara Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması...................................................... 179 1.1.1 Model Alma ..................................................................................................................................... 179 1.1.2 Taklit ............................................................................................................................................... 179 1.2 Bilişsel Yaklaşımcılara Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması .................................................................... 179 1.3 Psikanalitik (Psikoseksüel) Yaklaşıma Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması .......................................... 179 1.3.1 Oral Dönem (0 – 1,5 Yaş) ................................................................................................................ 179 xiv
  • 16. İÇİNDEKİLER 1.3.2 Anal Dönem (1.5 – 3 Yaş) ............................................................................................................... 180 1.3.3 Fallik Dönem (3 – 6 Yaş) ................................................................................................................ 180 • Oedipus Karmaşası.................................................................................................................... 180 • Elektra Karmaşası ...................................................................................................................... 180 1.3.4 Latans (Gizil) Dönem (7 – 12 Yaş)................................................................................................... 180 1.3.5 Genital Dönem (12 – 18 Yaş) .......................................................................................................... 180 TEST 7 .....................................................................................................................................................181 DENEME TESTİ .......................................................................................................................................185 KAYNAKLAR ...........................................................................................................................................195 KURAMCILAR .........................................................................................................................................197 SÖZLÜK ...................................................................................................................................................198 xv
  • 17. xvi
  • 18. GELİŞİM PSİKOLOJİSİ 1
  • 19. YAZAR PENCERESİ Değerli Öğrenci Arkadaşlarımız, Gelişim psikolojisi dersi, günlük yaşamımızda bize her an lazım olan bilgileri içeren, yaşam ile iç içe bir derstir. Günlük yaşantımızdan kopuk olmaması bu dersi anlamamızı kolaylaştırmaktadır. Gelişim psikolojisi dersini öğrenirken günlük yaşamınızı hatırlayarak, kendi örneklerinizi oluş- turmanız, öğrenmenizi kolaylaştıracaktır. Bu kitapta diğer KPSS Eğitim Bilimleri kitaplarından farklı olarak, derslerle ilgili kavramların, literatürde geçen isimlerinin hemen hemen hepsi verilmiştir. Bu durum gelişim psikolojisi için de böyledir. Çünkü Türkiye‛de, gelişim psikolojisi kavramlarına, ortak bir bakış ve ortak bir isimlendirme henüz gelişmiş değildir. Bu nedenle bir kavram bazen altı farklı isim ile adlan- dırılabilmektedir. KPSS‛ye hazırlanan bir öğrenci bu isimlerin hepsini bilmek zorundadır. Zira kavramın içeriğini bilse de diğer adını bilmiyorsa soruyu çözmesi bazen mümkün olamamaktadır. Örneğin “ahlak gelişimi alanı”na “törel gelişim alanı” da denilmektedir. Bu bilgiye sahip olmayan bir öğrenci “ahlak gelişimi” alanını çok iyi bilse de, karşısına “törel gelişim” ismi çıktığında bocalama yaşayıp, sınav stresi ile soruyu çözemeyebilir. Bunun için önerimiz hem bu bölümdeki hem de diğer bölümlerdeki kavramların farklı isimlerini de dikkate almanızdır. Unutmamalıyız ki; KPSS bir “Maskeli Balo”dur ve kavramın hangi maskesi ile karşınıza çıkacağını önceden bi- lemezsiniz. Bu sınav için üç önemli kuraldan bahsedebiliriz. Bu kurallardan birincisi soruyu okuduktan sonra doğru gelen seçeneği tereddütsüz işaretle, bilmediğin soru üzerinde çok düşünme, işaretlediğin hiçbir soruya tekrar dönüp bakma. Gelişim psikoloji dersinden her sınavda 10 ile 13 arasında soru çıkmaktadır ve bu sorular birçok adayın, çok da zorlanmadan yapabildiği, standart sapması düşük sorulardır. Türkiye‛nin geleceğini yönlendirecek siz sevgili öğretmen adaylarımıza sonsuz başarılar... İhtiyaç Yayıncılık Eğitim Bilimleri Gelişim Psikolojisi Dersi Zümre Üyeleri 2
  • 20. KPSS SORULARININ YILLARA GÖRE DAĞILIMI 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 GELİŞİM PSİKOLOJİSİ GELİŞİME GİRİŞ GELİŞİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Gelişim Öğrenme Olgunlaşma 1 1 1 1 1 Hazır Olma (Hazırbulunuşluk) 1 Deneyim 1 Büyüme (Fiziksel Gelişim) 1 Gelişim Alanı Dönem (Evre) 1 Kritik Dönem 1 1 1 1 1 Gelişim Ödevleri (Gelişim Görevleri) 1 GELİŞİME ETKİ EDEN FAKTÖRLER Kalıtım Çevre 1 Zaman 1 1 GELİŞİM İLKELERİ 1 1 FİZİKSEL VE PSİKOMOTOR GELİŞİM FİZİKSEL GELİŞİM DÖNEMLERİ VE PSİKOMOTOR GELİŞİM Bebeklik (Süt) Dönemi Bebeklik Döneminde Psikomotor Gelişim Bebeklik Dönemi Gelişim Ödevleri Oyun (Okul Öncesi) Dönemi Oyun Döneminde Psikomotor Gelişim 1 1 1 Oyun Dönemi Gelişim Ödevleri Okul Dönemi Okul Dönemi Gelişim Ödevleri Ergenlik Dönemi 1 4 2 1 Ergenlik Dönemi Gelişim Ödevleri Genç (İlk)Yetişkinlik Dönemi Genç Yetişkinlik Dönemi Gelişim Ödevleri Orta Yaşlılık (Yetişkinlik) Dönemi Orta Yaşlılık (Yetişkinlik) Dönemi Gelişim Ödevleri Yaşlılık (İhtiyarlık) Dönemi Yaşlılık Dönemi Gelişim Ödevleri ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM ZİHİNSEL GELİŞİME İLİŞKİN KURAMLAR Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı Adaptasyon (Uyum Sağlama) 1 1 1 Nesne Devamlılığı (Nesne Sürekliliği ya da 1 Nesne Kalıcılığı) Korunum 1 2 1 Tersine Çevrilebilirlik (Dönüşebilirlik) 1 Özelden Özele Akıl Yürütme 1 Tümevarımsal Düşünme 1 Piaget’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri 1 Duyu (Sensori)-Hareket (Duyusal-Motor) Dönemi 1 1 1 1 1 3
  • 21. KPSS SORULARININ YILLARA GÖRE DAĞILIMI 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 İşlem Öncesi Dönem 1 1 1 1 Somut İşlemler Dönemi 1 Soyut (Formel) İşlemler Dönemi 1 1 1 Vygotsky’nin Zihinsel Gelişim Kuramı 1 1 Gagne’nin Zihinsel Gelişim Kuramı 1 DİL GELİŞİMİ DİL GELİŞİMİNİ AÇIKLAYAN KURAMLAR Doğuştancı Kuramcıların (Psiko-Lingustik) 1 Dil Gelişimi Kuramı Telgrafik Konuşma Dönemi 1 İlk Gramer Süreci Aşırı Kurallaştırma 1 KİŞİLİK (PSİKOSOSYAL) GELİŞİMİ ERİKSON’A GÖRE KİŞİLİK (PSİKO-SOSYAL) GELİŞİMİ Psikososyal Gelişim Dönemleri ve Gelişimsel 1 Karmaşalar Temel Güvene Karşı Güvensizlik 1 1 Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç 1 Girişimciliğe Karşı Suçluluk Çalışma ve Başarılı Olmaya Karşı Aşağılık Duygusu 2 1 1 1 1 Kimliğe Karşı Kimlik veya Rol Karmaşası 1 1 1 1 1 Yakınlığa Karşı Uzaklık veya Yalıtılmışlık 1 Üreticiliğe Karşı Durgunluk 1 1 Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk 1 1 PSİKANALİTİK KURAMA GÖRE KİŞİLİĞİN YAPISI ve GELİŞİMİ Psikanalitik Kurama Göre Kişiliği Oluşturan Sistemler Ego Savunma Mekanizmaları Ödünleme (Telafi) Yansıtma Yön (Yer) Değiştirme 1 1 Neden Bulma (Rasyonalize Etme veya Mantığa Bürü- me) Özdeşim Kurma (Özdeşleşme) 1 Yüceltme Bastırma Tepki Oluşturma Gerileme 1 Saplanma Hayal Kurma veya Düşlem (Fantazi) İNSANCIL YAKLAŞIMA GÖRE KİŞİLİK (BENLİK) GELİŞİMİ Rogers’ın Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı 4
  • 22. KPSS SORULARININ YILLARA GÖRE DAĞILIMI 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Maslow’un Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı ve Kendini 1 1 Gerçekleştirme Anne-Baba Tutumları 1 İtici Tutum 1 Yetkinci Tutum 1 Aşırı Koruyucu Tutum 1 Aşırı Hoşgörülü ve Şımartıcı Tutum Tutarsız Tutum Otoriter Tutum Demokratik Tutum AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ PİAGET’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ 1 Piaget’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri Dışa Bağlı Dönem (Ahlaki Gerçekçilik) 1 Özerk Dönem (Karşılıklılık) 1 KOHLBERG’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ 1 Kohlberg’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri Gelenek Öncesi Düzey İtaat ve Ceza Eğilimi Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal İlişkiler) 1 1 Geleneksel Düzey İyi Çocuk Eğilimi (Kişiler Arası Uyum) 1 Kanun ve Düzen Eğilimi Gelenek Sonrası Düzey 1 Sosyal Anlaşmalara ve Yasalara Uyma Eğilimi Evrensel Ahlak İlkelerine Uyma Eğilimi 1 1 TOPLAM 12 15 12 13 14 11 13 12 5
  • 23. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ BÖLÜM İÇERİĞİ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ 1. GELİŞİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR 1.1 Gelişim 1.2 Büyüme (Fiziksel Gelişim) 1.3 Olgunlaşma 1.4 Deneyim 1.5 Öğrenme 1.6 Hazır Olma (Hazırbulunuşluk) 1.7 Gelişim Ödevleri (Gelişim Görevleri) 1.8 Gelişim Alanı 1.9 Dönem 1.10 Kritik Dönem 2. GELİŞİME ETKİ EDEN FAKTÖRLER 2.1 Çevre 2.2 Kalıtım 2.3 Zaman 3. GELİŞİM İLKELERİ 7
  • 24. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ boy ve kilonun artarak farklılık göstermesine büyüme ya Eğitim bilimlerinde bu da fiziksel gelişim denir. Büyüme bedenin hem dış hem bölümle ilgili her yıl de iç organlarında meydana gelir. Örneğin; bireyin dış organları olan kolları hem uzayıp hem ağırlaşırken, iç ortalama organı olan beyinin çapı da cm. olarak değişir ve de 3 beyin ağırlaşır. Büyüme zaman zaman hızlanır, zaman soru çıkmaktadır. zaman da yavaşlar. Örneğin; bebeklik ve çocukluk dö- nemlerinde hızlı olan büyüme okul çağında yavaşlar ve ergenlik döneminde tekrar hızlanır. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ İnsanın gelişiminden söz edildiğinde döllenmeden baş- layarak, yaşamın sonuna kadar devam eden bedensel, bilişsel, dilsel, psikososyal, ahlaki ve cinsel yönleri olan sürekli ilerleme kaydeden, düzenli ve sistemli değişim akla gelmektedir. Gelişim kavramı ile gelişme kavramı zaman zaman birbirleri ile karıştırılan iki kavramdır. Ge- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k lişim bir süreçken, gelişme bir üründür. Örneğin; bilişsel gelişim bir süreçken bu sürecin sonunda ortaya çıkan hipotetik düşünebilme bir gelişme, diğer bir ifadeyle bir üründür. İnsanın gelişim tablosunu çok iyi bilmek, gelişimin farklı Bir yetişkin beyni, kadınlarda ortalama 1240 – erkek- alanlarda nasıl bir seyir izlediğini öğrenmek, bireye yar- lerde ise 1350 gram kadardır. Yeni doğan bir çocuğun dımda bulunmak açısından çok önemlidir. Her gelişim beyni ortalama 350 gram, bir yaşındaki bir çocuğun döneminin belli ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar gerektiği beyni ortalama 1000 gram, yedi yaşındaki bir çocuğun biçimde ve gereken zamanda karşılanmalıdır. Aksi tak- beyni 1150 gram, 14 yaşındaki bir çocuğun ise 1200 dirde, bireyde daha sonra telafi edilmesi çok güç olan gram civarındadır. Beynin tam olarak gelişmesi 24 ya- sorunlar meydana gelebilir. Bu nedenle gelişim psiko- şına kadar devam etmektedir. lojisini bilmek bütün insanlar için, özellikle de eğitimciler için önemli görülmektedir. 1. GELİŞİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR 1.1 Gelişim Gelişim; olgunlaşma, yaşantı ve öğrenme sonucunda bireyde görülen, döllenmeden ölüme kadar devam eden düzenli ve sürekli değişiklikler olarak tanımlanabilir. 1.2 Büyüme (Fiziksel Gelişim) İnsan gelişiminin gözlenebilir yönüdür. Diğer bir deyişle 9
  • 25. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ Olgunlaşma iki şeyle doğrudan ilişkilidir. Bunlar; fiziksel gelişim ve zihinsel gelişimdir. Birey bir gelişimsel görevi yerine getirebilmek için fiziksel ve zihinsel açıdan geliş- 2008 KPSS miş olmalıdır, yani olgunlaşmalıdır. SORU... Fatma Hanım seneye okula başlayacak olan yeğeni 2005 KPSS Bertuğ’a bir hediye vermek ister. Çocuk giysileri satan bir mağazadan Bertuğ’un yaşını söyleyerek bir pan- tolon satın alır. Hediyesini yeğenine verdiğinde, uzun SORU... süredir görüşmemelerine karşın, satın aldığı panto- Aşağıdaki kavramlardan hangisi, gelişim psikolo- lonun yeğeninin bedenine tam olduğunu görür, çok jisinde, türe özgü genetik yapı tarafından önce- sevinir. den belirlenmiş bir plan dahilinde, yaşantılardan Yukarıdaki paragrafta gelişim psikolojisine özgü bağımsız olarak ortaya çıkan biyolojik gelişmele- kavramlardan hangisine vurgu yapılmaktadır? re işaret etmek için kullanılır? A) Büyüme B) Olgunlaşma A) Doğuştan donanım C) Öğrenme D) Hazırbulunuşluk B) Gelişim E) Kritik dönem C) Sosyalleşme İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k D) Uyum kurma (akomodasyon) ÇÖZÜM... E) Olgunlaşma Paragrafta vurgu yapılan gelişim psikolojisi kavramı büyümedir. Çünkü pantolonun Bertuğ’un bedenine ÇÖZÜM... tam olması onun bedenindeki boy, kilo, hacim artışına Bir yaklaşıma göre olgunlaşma, vücut organlarının bağlı olarak gerçekleşmiştir. Gelişim sürecinde vücu- kendilerinden beklenen görevleri yerine getirebilecek dun sadece boy, kilo, hacim olarak artması büyüme düzeye gelebilmesi için geçirdiği bir değişimdir. Bu kavramıyla ifade edilir. söz konusu değişim, öğrenme ürünü olan yaşantılar- CEVAP: A dan bağımsızdır (yani öğrenmenin olgunlaşma üze- rinde bir etkisi yoktur) ve bu değişimde sadece kalıtım 1.3 Olgunlaşma etkilidir. Yukarıdaki soruda da yaşantılardan bağımsız Olgunlaşma kavramı, organizmanın temelindeki potan- olan bir etkiden söz ettiği için sorunun doğru cevabı E siyel güçlerin, görev yapabilecek düzeye ulaşmasını ifa- seçeneğindedir. de etmektedir. Bir başka yaklaşıma göre ise; olgunlaş- CEVAP: E ma vücut organlarının kendilerinden beklenen görevleri yerine getirebilecek düzeye gelebilmesi için geçirdiği bir değişimdir. Ancak bu yaklaşıma göre öğrenmenin Not Alınız...................................... olgunlaşma üzerinde bir etkisi yoktur. Bu değişimde sa- dece kalıtım etkilidir. Örneğin; iki tekerlekli bir bisikleti sürebilmek için kol ve bacakların direksiyona ve pedal- lara ulaşabilecek kadar büyümesi ve nörolojik sistemin bisiklet sürmeyi sağlayacak kadar gelişmesi olgunlaş- ma ile ilgili değişimdir. 10
  • 26. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ 1.6 Hazır Olma (Hazırbulunuşluk) Hazır olma ya da hazırbulunuşluk kavramı olgunlaşma- dan daha geniş bir kavramdır. Gelişimin hem niceliksel 2006 KPSS hem de niteliksel yönüdür. Hazırbulunuşluk, bireyin herhangi bir organının, vazifesi olan işi yapabilecek ol- gunluk düzeyine gelmesinin yanı sıra; o iş için gerekli ön bilgi, beceri ve tutuma yani ön öğrenmeye de sa- SORU... hip olmasıdır. Örneğin; çarpma işlemini öğrenecek bir Olgunlaşma kavramı aşağıdaki süreçlerden han- çocuğun hem çarpma işlemi kavrayabilecek bir zihinsel gisini açıklamak için kullanılabilir? olgunluğa ulaşması, hem de bunun için gerekli olan A) Normlara uygun davranışların öğrenilmesi ve sayma, toplama ve çıkarma ile ilgili bilgi ve becerilere sergilenmesi sahip olması gerekir. B) Genetik olarak belirlenen bir plan çerçevesinde yaşantılardan bağımsız olarak gerçekleşen bi- yolojik gelişmeler C) Ergenlik döneminde başlayan ve genç yetişkin- lik çağına kadar süren cinsel değişmeler D) Büyümeye eşlik eden öğrenilmiş davranış örün- tülerinin kazanılması E) Yaşın ilerlemesi ile birlikte aşırı davranışların İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k yerlerini yavaş yavaş ağırbaşlı davranışların al- ması ÇÖZÜM... Olgunlaşma bireylerin genetik miraslarının zaman içinde çevreden bağımsız olarak değişimini, gelişimini Hazırbulunuşlukla İlglili Örnek ifade eden bir kavramdır. Bu sorunun B seçeneğinde Anne ben büyüdüm, olgunlaştım, bunu ifade eden bir tanımlama yapılmıştır. gerekli ön bilgi ve becerileri de televiz- yondan sosyal öğrenme yoluyla, model alarak öğrendim. Şimdi kendimi evliliğe CEVAP: B hazır hissediyorum hem aşık da oldum ve artık evlenmek istiyorum. 1.4 Deneyim Deneyim de gelişim için önemli bir başka temel kavram- dır. Deneyim, bireyin yaşantıları yolu ile kazandıklarını ifade etmektedir. 1.5 Öğrenme Bireyin kısmen ya da tamamen yaşantılarından kaynak- lanan, tepki ve davranışlarında meydana gelen kalıcı izli değişmeye denir. Doğuştan gelen refleksif davranışlar (gözkapaklarının kendiliğinden açılıp kapanması), içgüdüsel davranışlar (yeni doğan bir bebeğin emme davranışı) ve alkol, ilaç, hastalık vb. etkisiyle oluşan geçici davranışlar öğrenil- miş davranışlar değildir. 11
  • 27. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ Gelişimle İlgili Temel Kavramları Gösteren Tablo Gelişim: Olgunlaşma, öğrenme ve yaşantı sonucunda bireyde görülen, döllenmeden ölüme kadar devam eden dü- zenli ve sürekli değişikliklerdir. Örnek; canlının vücut hareketlerini kontrol altına alabilmesi ve bu yolla pratikleşmesi sürecine psikomotor gelişim denir. Büyüme: Organizmanın fiziksel gelişimindeki sayısal artışlardır. Örnek; bir kişinin boyunun uzaması, kilosunun art- ması, beyninin çapının artması, beyin ağırlığının artması gibi. Olgunlaşma: Vücut organlarının kendilerinden beklenen görevleri yerine getirebilecek düzeye gelmesidir. Örnek; çocuğun yürümeye başlayacak kadar biyolojik gelişim sağlaması. Deneyim: Bireyin yaşantı yoluyla kazandıklarıdır. Örnek; Çocuğun bisikleti belli sayı ve sürelerde kullanarak onunla yaşantı sağlaması Öğrenme: Bireyin kısmen ya da tamamen yaşantılarından kaynaklanan, tepki ve davranışlarında meydana gelen kalıcı izli değişmelerdir. Örnek; çocuğun istenilen standartlara uygun olarak yazı yazması Hazır Olma: Bireyin herhangi bir organının olgunlaşmasının yanı sıra, bireyin o görev için gerekli ön bilgi, beceri ve tutuma ve ön öğrenmeye de sahip olmasıdır. Örnek; çocuğun olgunlaşmasından sonra, kalem, kağıt nedir? Bunlar ne işe yarar? gibi bilgileri de edinip yazı yazacak duruma ulaşması ve amatörce de olsa yazı yazması. Gelişim Alanı: Döllenmeden ölüme kadar geçen süreç içinde meydana gelen değişimler belli alanlarda gözlenir. Bu alana gelişim alanı denir. Örnek; sosyal kuralların öğrenilme süreci olan ahlak gelişimi alanı gibi. Gelişim Ödevi: Her gelişim döneminde ve normal gelişim sürecinde bireyden gerçekleştirmesi beklenen görevlere gelişim ödevleri denir. Örnek; 0-2 yaş arası bebeğin yürümeyi öğrenmesi Dönem: Belirli özelliklerin ön plana geçtiği gelişim aşamalarına dönem denir. Örnek; Piaget’nin 0-3 yaşı kapsadığını söylediği ilk bilişsel gelişim sürecine duyu-hareket dönemi denir. Kritik Dönem: Gelişimde bazı becerilen kazanılması gereken dönemler vardır. Bu beceriler eğer o dönemde ka- zanılmazsa sonradan kazanılması çok zordur ya da imkansızdır. Örnek; bir ile birbuçuk yaşlarındaki bir bebek dili kullanmak için çevreden gerekli desteği alırsa dili kullanabilir. Eğer bu dönem geçtiyse daha sonraki dönemlerde dili kullanmayı öğrenirken güçlük yaşar. Gelişimi Etkileyen Faktörler Gelişim İlkeleri  Gelişim baştan ayağa, içten dışa doğrudur. Kalıtım: Yaşamsal ve ruhsal kimi özelliklerin döllenme  Gelişimin hızı her yaşta aynı değildir. sırasında kadın ve erkeğin kromozomları yolu ile bir ku-  Gelişim; kalıtım, çevre ve zamanın ortak etkileşimi so- şaktan ötekine geçmesidir. nucunda olur. Çevre: Bir canlının ilişki kurduğu varlıkların ve nesneler-  Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. in tümüdür.  Gelişim süreklidir ve belli aşamalarla gerçekleşir. Zaman: Meydana gelen olayları sıralamaya yarayan  Gelişim genelden özele doğrudur. başı ve sonu olmayan soyut bir kavramdır.  Gelişimde kritik dönemler vardır. 19
  • 28. Test GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ 1 3. I. Havighurst tarafından ortaya atılmıştır. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ II. Bireyin gerçekleştirmesi gereken belli sorum- lulukları ifade eder. III. Beklendiği zamanda gerçekleştirilemeyen so- 1. Ayşe Hanım, üç yaşındaki çocuğunun gelişimin- rumlulukların daha sonra gerçekleştirilmesi de bir yavaşlama olduğunu düşünerek, gelişim mümkündür; ancak bireyde huzursuzluğa ne- psikolojisi uzmanı Muhammed Bey’i aramış, ona den olur. çocuğunun boyunun doğumdan bir yaşına kadar Yukarıda özellikleri verilen kavram aşağıdaki- 25 santimetre uzadığını ancak şimdi sadece sekiz lerden hangisidir? santimetre uzadığını söyleyerek, bunun nedenini sormuştur. A) Hazırbulunuşluk B) Gelişim Muhammed Bey’in bu soruya hangi gelişim psi- C) Olgunlaşma D) Gelişim ödevleri kolojisi ilkesi ile açıklama getirmesi beklenir? E) Deneyim A) Gelişim baştan ayağa, içten dışa doğrudur. B) Gelişim hızı her yaşta aynı değildir. C) Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. 4. Aşağıda gelişime ilişkin verilen ifadelerden D) Gelişim süreklidir ve belli aşamalarla gerçekleşir. hangisi yanlıştır? E) Gelişim bir bütündür. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k A) Gelişim döllenmeden başlayarak yaşamın so- nuna kadar devam eder. B) Gelişim baştan ayağa doğrudur. C) Gelişimde, önce olgunlaşma daha sonra büyü- me olur. D) Gelişim kalıtım, çevre ve zamanın ortak etkile- şimi sonucunda oluşur. E) Gelişim süreklidir ve belli aşamalarla gerçekleşir. 2. İlköğretim birinci sınıf öğrencisi Oktay’ın derslerin- deki başarısızlığı nedeniyle babası, öğretmeniyle 5. Daha önceki yıllarda doğa ve fen bilimleri ve de görüşmüş, öğretmeni Oktay’ın gelişimsel bir soru- matematik bilimleri üzerinde çalışan insanlar ço- nun olmadığını, ancak derse karşı ilgisiz olduğunu ğunlukta iken günümüzde sosyal bilimler ön plana söylemiştir. çıkmaya başlamıştır. Bu durum gençlerin mesleki Oktay’ın öğretmeninin üzerinde durduğu geli- tercihleri üzerinde önemli etkiler yapmaktadır. şim psikolojisi kavramı aşağıdakilerden hangi- Yukarıdaki durumu gelişimi etkileyen faktörler- sidir? den hangisiyle açıklamak mümkündür? A) Büyüme B) Olgunlaşma A) Kalıtım B) Çevre C) Hazırbulunuşluk D) Kalıtım C) Tarihsel zaman D) Hazırbulunuşluk E) Kritik dönem E) Deneyim 21
  • 29. Test GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ 1 61. Kangal köpekleri doğduktan sonraki ilk bir yıl içinde 63. Erikson’a göre, kişilik gelişimi doğumdan ölüme ka- eğitim aldıklarında çok iyi çoban köpeği olabilmek- dar belli aşamalarda gerçekleşmekte, her aşamada tedirler. Ancak bu eğitimin ne zaman verileceği çok farklı bir kişilik karmaşası yaşanmaktadır. önemlidir. Yani belli bir yaştan sonra bu köpeklere Erikson’un kuramının temel alt yapısı olan bu verilen eğitim, istenilen sonucu vermemektedir. önerme gelişim psikolojisi ilkelerinden hangisi- Kangal köpeklerinin bu durumu hangi gelişim ne uygun bir önermedir? psikolojisi ilkesi ile daha iyi açıklanabilir? A) Gelişim süreklidir ve belli aşamalarla gerçekleşir. A) Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. B) Gelişimde kritik dönemler vardır. B) Gelişim bir bütündür. C) Gelişim bir bütündür. C) Gelişim süreklidir. D) Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. D) Gelişimde kritik dönemler vardır. E) Gelişim kalıtım ve çevrenin ortak ürünüdür. E) Gelişim nöbetleşe devam eder. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k 62. Bir bireyin cinsiyeti anne ve babasından gelen gen- 64. Hatice Hanım başka bir şehirde yaşayan ve bir yıl- ler tarafından belirlenir. Birey, cinsiyet özelliklerini dır görmediği yeğenine daha önceki yıl aldığı bir nasıl kullanacağına ilişkin ipuçlarını sadece anne elbisenin benzerini almıştır. Ancak yeğenine aldığı ve babasından almaz. Etrafındaki diğer insanlar da elbise kısa gelmiştir. bu konuda etkin rol oynar. Yukarıdaki paragrafta gelişim psikolojisine Yukarıdaki açıklama gelişim psikolojisi ilkele- özgü kavramlardan hangisine değinilmektedir? rinden hangisi ile ilgilidir? A) Olgunlaşma A) Gelişim bir bütündür. B) Öğrenme B) Gelişim kalıtım ve çevrenin ortak etkisi ile C) Kritik dönem olur. D) Hazırbulmuşluk C) Gelişimde kritik dönemler vardır. E) Büyüme D) Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. E) Gelişim süreklidir. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 B C D C C E A B D E B A C A E C C E A B C B 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 Test 1 A E D B C A C C C C E B B B D D D A E B A C 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 E D C D E B A B B D A E C E C E D B A E 31
  • 30. ÇIKMIŞ SORULAR 3. Yaşam sürecindeki gelişim sorunlarını aşağıda- GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ ki ifadelerden hangisi en iyi şekilde açıklar? ÇIKMIŞ SORULAR A) Orta yaş döneminin gelişimsel sorunlarının yaşlılık döneminde de devam etmesi 1. Gelişimsel açıdan olgunlaşmayı aşağıdakiler- B) Ergenlik döneminde gelişimsel sorunların ço- den hangisi açıklar? ğunun eğitimiyle ilgili olması C) Yetişkinlik yıllarında psikolojik sorunların aza- A) Toplumsal olayların ön yargısız biçimde ele lıp biyolojik sorunların artması alınma beceresinin kazanılması D) Çocukluk yıllarında ortaya çıkan gelişimsel so- B) Kişiliğin gelişmesi ve zenginleşmesi runların, giderilmesi en zor olan sorunlar olması C) Ergenlik döneminde hızlı fiziksel büyümenin E) Farklı dönemlerde farklı nitelikte gelişimsel so- gözlenmesi runların olması D) Toplum tarafından kabul gören davranışların 2001 KMS öğrenilmesi E) Bedensel büyüme ve gelişmenin gerekli nöro- lojik büyümelerle beraber tamamlanması 2001 KMS 4. Bir anne, iki yaşındaki oğluna 100’e kadar saymayı öğretmek istemekte; ancak bunu başaramamakta- dır. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k Bu başarısızlığın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Fiziksel yoksunluk B) Kullanılan öğretme yöntemi yetersizliği C) Genel uyarılmışlık hali D) Zeka düzeyi E) Öğrenmeye hazır olma düzeyi 2001 KMS 5. On üç aylık çocukla sık sık konuşulmalıdır. Bu dö- 2. Zihinsel gelişim dikkate alındığında “kritik dö- nem onun ilk sözcüğünü üretebilmesi için önemli nem” kavramı ile ilgili olarak aşağıdaki ifadeler- bir dönemdir. Çocuğa çevresel uyarıcılar sıklıkla den hangisi doğru olur? sunulmaz ise çocuk ileride konuşma ile ilgili sorun- lar yaşayabilir. A) Cinsiyet ayrımının yapıldığı dönem Yukarıdaki açıklamada çocuğun dil gelişimi açı- B) Öğrenme üzerinde çevresel uyarıcıların en sından aşağıdakilerden hangisinin önemi vur- çok etkili olduğu dönem gulanmaktadır? C) Çocuk kimliğinden yetişkin kimliğine geçilen dönem D) Soyut düşünmenin en üst düzeye ulaştığı dö- A) Oyun B) Deneyim nem C) Kritik dönem D) Zeka yaşı E) Bireyin kendini işe yaramaz hissettiği dönem E) Hazırbulunuşluk 2001 KMS 2002 KPSS 32
  • 31. ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM BÖLÜM İÇERİĞİ ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM ZİHİNSEL GELİŞİM KURAMLARI 1. Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı 1.1 Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı’nın Temel Kavramları 1.1.1 Şema 1.1.2 Adaptasyon (Uyum Sağlama) • Özümleme (Asimilasyon ya da Özümseme) • Uyma (Uyum Kurma / Akomodasyon) 1.1.3 Dengeleme 1.1.4 Örgütleme (Organizasyon) 1.2 Piaget’e Göre Zihinsel Gelişimi Etkileyen Faktörler • Olgunlaşma • Deneyim (Yaşantı) • Sosyal Geçiş (Toplumsal Aktarma) • Dengelenme 1.3 Piaget’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri • Duyu (Sensori)-Hareket Dönemi  Ses Bulaşması  Devresel (Döngüsel, Döner) Tepkiler İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k  Alışkanlıklar  Nesne Devamlılığı (Nesne Sürekliliği ya da Nesne Kalıcılığı)  Ertelenmiş Taklitler • İşlem Öncesi Dönem  Sembolik Fonksiyon (Kavramsal) Aşaması  Sezgisel Düşünme Aşaması  Benmerkezci (Egosantrik) Düşünme  Paralel Oyunlar  Toplu Monolog  Özelden Özele Akıl Yürütme  Odaklanma ve Odaktan Uzaklaşma  Canlandırmacılık (Animizm)  Tek Özelliğine Göre Sınıflama  Yapaycılık  Yanlış Bağdaştırma  Kişi Sürekliliğini Kazanma  Gerçek ile Hayal Olanı Ayıramama • Somut İşlemler Dönemi  Tersine Çevirebilme  Korunumu Kavrama • Soyut (Formel) İşlemler Dönemi  Tümdengelimsel Düşünme (Dedüksüyon)  Tümevarımsal Düşünme (Endüksüyon)  Hipotetik Düşünme Yeteneği 59
  • 32. ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM BÖLÜM İÇERİĞİ  Esnek Düşünme Yeteneği  Andırma (Anoloji Yeteneği)  Bütünleştirmeci Düşünme  Ergen Benmerkezciliği  Hayali Seyirciler  Kişisel Efsane 2. Bruner’in Zihinsel Gelişim Kuramı 2.1 Bruner’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri • Eylemsel Dönem • İmgesel Dönem • Sembolik Dönem 3. Vygotsky’nin Zihinsel Gelişim Kuramı 3.1 İşbirlikli Öğrenme 3.2 Yakınsal Gelişim Alanı 3.3 İçsel Konuşma 4. Gagne’nin Zihinsel Gelişim Kuramı 4.1 Gagne’nin Zihinsel Gelişim Aşamaları • İşaret Öğrenme • Uyarıcı-Davranım İlişkisini Öğrenme • Zincirleme İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k • Sözel Bağ Kurma • Ayırt Etmeyi Öğrenme • Kavram Öğrenme • İlke Öğrenme • Problem Çözme 4.2 Gagne’nin Öğrenme Hiyerarşisi 60
  • 33. ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM oluşturmuştur. Piaget bu görüşünü ifade ettiği zamanlar- Eğitim bilimlerinde bu da, çocukların minyatür yetişkinler olduğu düşünülmek- bölümle ilgili her yıl te, onlardan yetişkinlerin yapabildiği her şeyi yapmaları beklenmekteydi. ortalama 3-4 Piaget’in bilişsel gelişim kuramın en önemli kavramları, soru çıkmaktadır. şema, uyum sağlama (adaptasyon), özümseme (asimi- lasyon), uyum kurma (akomodasyon), dengeleme ve örgütlemedir. Bu kavramlar aşağıda özetlenmiştir. 1.1 Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı’nın Temel Kavramları ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM 1.1.1 Şema Şemalar en temel zihinsel yapılardır. Şema, çevreyle Zihin, her türlü bilinçlilik veya zeka biçimlerini anlatan etkileşim sonucunda oluşan, organize olmuş, kolaylıkla genel bir terimdir. Zihin bazen zeka kavramı ile eş an- tekrar edilebilen davranış ve düşünce kalıbı olarak ta- lamlı olarak kullanılmaktadır. Zeka; yeni bir duruma, nımlanabilir. Şemalar balık tutmak gibi davranışsal veya bu durumun unsurları arasında varolan ilişkileri kavra- balık tutmayı bilmek gibi bilişsel olabilir. yarak uyum gösterme yetisi olarak tanımlanmaktadır. Diğer gelişimler gibi zihinsel gelişim de, çocuğun dış Bebeklerin doğuştan sahip oldukları emme ve yakala- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k çevreye uyum sağlayabilmesi ve yaşam süreci içinde ma refleksleri ilk şemalarıdır. Bebekler bu şemalarını karşılaştığı durumlara çözüm bulup yön verebilmesi için kullanarak yeni şemalar oluştururlar. Bebek bu şemayı gerekli bir gelişim sürecidir. Zihinsel gelişime kaynakla- kullanarak annesinin memesini, biberonu, emziği, kendi rın bir kısmında zeka gelişimi ya da bilişsel gelişim parmağını emer. Bu deneyimleri sonrasında farklı şe- de denilmektedir. Biliş kavramı ise; düşünme, öğrenme malar geliştirir, onlara verdiği tepkileri değiştirir. Bebek- ve hatırlama süreçlerini içeren bir kavram olarak tanım- lerin yaşam deneyimleri artıkça refleks düzeyindeki ba- lanmaktadır. sit şemaların yerini karmaşık şemalar alır. Örneğin; yeni doğan bir çocuk acıktığında annesinin parmağını uzun ZİHİNSEL GELİŞİM KURAMLARI süre emerken, üç aylık bir çocuk süt gelmediğini fark et- Bu bölümde Piaget, Vygotsky, Bruner ve Gagne’nin zi- tiğinde parmağını ağzından çıkararak yeni bir şey arar. hinsel gelişim kuramları hakkında bilgiler özetlenecektir: Şema bir çerçevedir, şema bilgisayarda kayıtlı bir dos- yaya benzetilebilir. Birey deneyimler kazandıkça şema- 1. Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı larının içine yeni bilgiler eklenir. Şema içindeki bilgiler Piaget, zihinsel gelişimle sistemli ve bilimsel olarak birbiri ile tutarlı bir bütün oluşturur. Örneğin; küçük bir ilgilenen ilk araştırmacılardandır. Piaget bilişsel geli- çocuk için “top” şeması, yuvarlak olan ve zıplayan nes- şimin beynin ve sinir sisteminin olgunlaşması ve bire- neleri içerir, futbol topu, basketbol topu, pinpon topu yin çevreye uyum sağlaması sonunda ortaya çıktığını hepsi bu şema içindedir. “Top” şemasına sahip bir çocuk belirtmektedir. Piaget, zekayı, çevreye uyum sağlama ilk kez yumurta gördüğünde ona da “top” der ve zıpla- becerisi olarak tanımlar ve ona göre “zeki insan”, içinde ması için yere atar. Yumurta kırıldığında çocuk şaşırır, yaşadığı çevreye en iyi uyum sağlayan insandır. şemaya uygun olmayan bir durumla karşılaşmış olur. Bu yeni durumu çözmek için özümseme ya da uyma Piaget çocuklar üzerinde yaptığı araştırmalar sonrasın- yaparak yeni duruma uyum sağlar. da, çocukların yetişkinlerden farklı, kendilerine özgü bir bilişsel yapı içinde olduklarını gözlemlemiş ve kuramını 61
  • 34. ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM 1.1.2 Adaptasyon (Uyum Sağlama) Adaptasyon veya uyum sağlama, organizmanın içinde yaşadığı ortamla daha etkin ve olumlu bir ilişkiye girme- si yani o ortama ayak uydurması, uyum sağlamasıdır. 2007 KPSS Adaptasyon süreci birbirini tamamlayan iki farklı sü- reç olan; özümleme (asimilasyon veya özümseme) ve uyma (akomodasyon) süreçlerinden oluşur. SORU... Dört yaşındaki Sevgi sokakta yürürken bir cüce gö- • Özümleme (Asimilasyon ya da Özümseme) rür. Annesine dönerek “Şu çocuğa bak.” der. Annesi Özümleme (asimilasyon ya da özümseme), bir nesne- Sevgi’ye bazı yetişkinlerin böyle küçük olduklarını nin veya bir olgunun var olan zihinsel şema / kategoriler anlatmaya çalışır. Sevgi “Hayır anne, o bir çocuk.” di- içerisine yerleştirilmesi bu yolla sınıflanması ve daha yerek ısrar eder. sonra da kullanılması olarak tanımlanır. Sevgi’nin cüce kişiyle ilgili bu tepkisi aşağıdaki- lerden hangisine örnek olabilir? Her çocuk yeni bir nesneyle karşılaştığında ve onu kul- lanmaya başladığında, (bir gıdanın sindiriminde olduğu A) Organizasyon gibi) o nesneyi özümler, yani sindirip kendinden bir par- B) Uyum kurma (akomodasyon) ça haline getirir. Çocuk yeni bir nesne ya da durumla C) Özümleme (asimilasyon) karşılaştığında bu nesne ya da durumu daha önce ken- D) Nesne devamlılığı disinde var olan şemalarla anlamaya, açıklamaya çalı- E) Korunum İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k şır. Yukarıdaki örnekte kırılan yumurtayı gören çocuk, yumurtaya “kırılan top” diyerek onu top şeması içine ÇÖZÜM... aldığında özümseme yapmış olur. Bilişsel gelişimde, bireyin yeni karşılaştığı bir olayı, objeyi kendisinde daha önceden var olan bilişsel yapı Kedinin dört ayaklı bir hayvan olduğunu bilen yani kedi (şema) içine alması ve bununla açıklaması “özümle- ile ilgili bir şemaya sahip olan bir çocuk ilk defa gördüğü me (asimilasyon)” olarak tanımlanmaktadır. Sevgi’nin bütün dört ayaklı hayvanlara (köpek, at gibi) kedi der, “çocuk” şemasına göre, çocuklar kısa boylu insanlar- yani özümler. Kısacası onları da eski şemalarının içine dır. Sevgi cüce bir insanın da boyunun kısa olduğunu yerleştirerek sindirmeye, anlamlandırmaya çalışır. görmüş ve onun çocuk olduğunu düşünmüş, başka bir ifade ile kendinde var olan çocuk şeması içine yer- Günlük yaşamda ilk kez karşılaşılan şeyleri, bilinen bir leştirmiştir. şeye benzeterek açıklama davranışı özümseme örne- ğidir. İlk kez künefe yiyen birisi, künefeyi ”peynirli ka- CEVAP: C dayıf” diye özümser. Künefeyi kadayıf şeması içine alır. İlk karşılaştığında devekuşuna iri tavuk, kaplana büyük kedi demek de özümsemedir. Özümseme şema içinde bir değişikliğe neden olmadığı için şemanın ürettiği dav- Not Alınız...................................... ranış veya düşüncede değişiklik olmaz. Kaplan’a büyük kedi diyen çocuk, kediye yaptıklarını kaplana da (sev- me dokunma) yapmaya çalışır. 62
  • 35. Piaget’in Zihinsel Gelişim Kuramı’nı Özetleyen Tablo Piaget’nin Temel Kavramları Piaget’ye Göre Zihinsel Gelişimi Etkileyen Faktörler Piaget’e Göre Zihinsel Gelişim Dönemleri Duyu-Hareket Dönemi (0-3 yaş)  Devresel Tepki Şema: Organizmanın çevre ile etkileşimi sonucunda olu-  Ses bulaşması Olgunlaşma: İnsan organizmasında, biyolojik sistemin şan, organize olmuş, kolaylıkla tekrar edilebilen en temel  Alışkanlıklar kendi içinden gelen etkenler nedeniyle meydana gelen zihinsel yapılardır. Örnek; annesinin yaptığı yemeği gören  Nesne devamlılığı değişmelerdir. çocuk, “anneler yemek yapar” şeması oluşturmuştur.  Ertelenmiş taklit İşlem Öncesi Dönem (3-7 yaş)  Ben merkezci düşünce Adaptasyon (Uyum Sağlama): Organizmanın içinde ya-  Toplu monolog şadığı ortamla daha etkin ve olumlu bir ilişkiye girmesi  Odaklanma ve odaktan uzaklaşma yani bulunduğu ortama uyum sağlamasıdır. Örnek; Bir Deneyim: Nesnelerle doğrudan ilişki kurmaktır. Organiz-  Canlandırmacılık gencin yaşadığı ülkeden ayrılıp başka bir ülkeye üniversi- manın yaşantı yoluyla kazandıklarıdır.  Tek özelliğine göre sınıflama te okumak için gitmesi ve bir süre sonra oranın şartlarına  Yapaycılık da uyum sağlaması.  Yanlış bağdaştırma 81  Kişi sürekliliğini kazanma Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş) Özümseme (Özümleme, Asimilasyon): Bir nesnenin  Tersine çevirebilme veya olgunun var olan zihinsel şemalar içine yerleştiril- Sosyal Geçiş: Çocuğun anne babadan, arkadaşdan,  Korunumu kavrama mesidir. Örnek; Aynı çocuk bir gün annesi hastalandığı öğretmenden kısacası sosyal çevreden öğrendiklerinin için babasını yemek yaparken gördüğünde “babam tümüdür. annem olmuş der.” Uyma: Deneyimler sonrasında yeni şemalar yaratılması Soyut İşlemler Dönemi (11 yaş ve üstü) ya da önceden var olan şemaların kapsam ve nitelikleri-  Tümdengelimsel düşünme nin değiştirilmesidir. Örnek; anneler yemek yapar ancak  Tümevarımsal düşünme babalar da yemek yapabilir.  Hipotetik düşünme Dengeleme: Organizmanın yeni karşılaştığı durumla, Dengeleme: Organizmanın karşılaştığı her yeni nesne  Esnek düşünme kendinde önceden var olan bilgi ve deneyimleri arasında ve olayda daha önce özümlediklerini kullanarak, duruma  Andırma denge kurmak için yaptığı zihinsel işlemlerdir. uygun bir davranış düzeyine erişmesi sürecidir.  Birleştirmeci düşünme  Ergen benmerkezciliği Örgütleme: Zihinde var olan düşünce ya da bilgi parça-  Hayali seyirci larının, birbirleriyle ilişkilendirilerek bütünleştirilmeye ça-  Kişisel efsane lışılmasıdır. ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM
  • 36. Test ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM 3 4. Piaget’e tarafından “Yeni bir duruma, bu durumun unsurları arasında var olan ilişkileri kavrayarak ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM uyum gösterme yetisi” olarak tanımlanan gelişim kavramı aşağıdakilerden hangisidir? 1. Anaokulunda öğretmen olan Aysun, öğrencilerini serbest oyun oynamaları için bıraktığı zamanlarda A) Özümleme B) Biliş C) Zeka hepsinin bir arada oyun oynadığını düşünmektedir. Onların yanına yaklaşınca hepsinin bireysel oyun D) Şema E) Uyma oynadığını fark etmiştir. Buna göre, Aysun öğretmenin öğrencilerinin bu durumu aşağıdaki kavramlardan hangisi ile daha iyi açıklanabilir? 5. Aşağıdaki kuramcılardan hangisi zihinsel geli- şim konusuna doğrudan katkı sağlamamıştır? A) Paralel oyun B) Eşli oyun C) Canlandırmacılık D) Toplu monolog A) Piaget B) Vygotsky C) Bruner E) Egosantrizm D) Gagne E) Köhler 2. Yandaki binada oturan arkadaşına tek başına İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k giden, onunla oynadıktan sonra evin yolunu 6. Zihninde timsah şeması bulunan bir çocuk, gördü- bulamayacağını düşündüğü için arkadaşının ğü kertenkeleye “küçük timsah” demiştir. annesinden yardım isteyen Melis’in bu davranı- Yukarıdaki örnek Piaget’nin zihinsel gelişim ku- şı aşağıdaki kavramlardan hangisi ile açıklana- ramına göre hangi kavram ile açıklanabilir? bilir? A) Özümleme B) Ayırt etme A) Korunum B) Tersine çevirememe C) Örgütleme D) Uyumsama C) Nesne devamlılığı D) Devresel tepki E) Pekiştireç E) Uyum kurma 3. Elifsu babasının ona aldığı Gülben Bebek’in karnı- 7. Kel insanların saçlarının olmadığını bilen Akif, saç- na tesadüfen dokunmuş ve Gülben Bebek’in şarkı larını kazıtan amcasına da kel demiştir. Bir sonraki söylediğini fark etmiştir. Elifsu, birkaç gün boyunca görüşünde amcasının uzayan saçlarını gören Akif, Gülben Bebek’in karnına dokunmuş, bebeğin pilini her saçı olmayanın kel olmadığını öğrenmiştir. bitirmiştir. Akif’in kel olanlarla olmayanları ayırt etmeyi Elifsu’nun sürekli olarak bebeğin karnına do- öğrenmesi Piaget’nin bilişsel gelişim kuramına kunarak şarkı söylemesini sağlaması aşağıdaki göre aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıkla- kavramlardan hangisi ile açıklanır? nabilir? A) Alışkanlık B) Döngüsel tepki A) Şema B) Özümleme C) Uyumsama C) Nesne devamlılığı D) Canlandırmacılık D) Dengeleme E) Örgütleme E) Yapaycılık 87
  • 37. Test ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM 3 49. Ozan’ın belgeselde gördüğü bufaloyu “büyük 51. Rüveyda mutfakta annesine yardım ederken bir inek” olarak tanımlaması, Piaget’nin bilişsel ge- cam bardağı yere düşürmüş ve bardak kırılmıştır. lişim kuramına göre aşağıdakilerden hangisiyle Rüveyda bu deneyiminden sonra cisimleri yere dü- açıklanabilir? şürmemek için çok daha fazla dikkat etmeye baş- lamştır. A) Şema B) Özümleme Piaget’in bilişsel gelişim kuramına göre, C) Olgunlaşma D) Uyumsama “Rüveyda’nın bu çıkarımda bulunabilmesini sayga- lan düşünme yetisi” ile “Rüveyda’nın içinde bulun- E) Dengeleme duğu bilişsel gelişim dönemi” aşağıdaki seçenek- lerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) Kendi deneyimlerine bağlı olarak zihinsel iş- lemler yaptığı için duyu hareket dönemindedir. B) Sezgisel ayırt etmeyi kullandığı için işlem ön- cesi dönemdedir. C) Esnek düşünebildiğinden soyut işlemler döne- mindedir. D) Tümevarımsal düşünebildiğinden somut iş- lemler dönemindedir. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k E) Hipotetik düşündüğünden soyut işlemler döne- mindendir. 50. Ozan’ın o günden sonra inek ve bufaloyu ayırt edebilmesi, Piaget’nin bilişsel gelişim kuramına göre aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? A) Şema B) Özümleme C) Olgunlaşma D) Uyumsama E) Dengeleme 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 A B B C E A C D E B C D E C D D B C B A E E C C A A Test 3 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 A E D D C E E D C E B A B B A D C D E C A B B D D 95
  • 38. ÇIKMIŞ SORULAR 3. Somut işlemler dönemindeki bir çocuğa aynı bü- ZİHİNSEL (BİLİŞSEL) GELİŞİM yüklükte iki bardağa eşit miktarda su doldurulmuş ÇIKMIŞ SORULAR ve hangisinde daha fazla su olduğu sorulmuştur. Çocuktan, “ikisinde de aynı” yanıtı alındıktan son- 1. Piaget’e göre, somut işlemler dönemi 7-11 yaş, so- ra, onun gözü önünde, bardaklardan birindeki su üç yut işlemler dönemi ise 12 yaş ve sonrasıdır. bardağa paylaştırılmıştır. Buna göre, aşağıdaki öğretmen davranışların- Bu çocuğun “Bu üç bardakta mı yoksa diğer bar- dan hangisi, ilköğretim üçüncü sınıf düzeyine dakta mı daha çok su var?” sorusuna, aşağıdaki uygun değildir? yanıtlardan hangisini vermesi beklenir, neden? A) Uzay yolculuğunu anlatmak için, öğrenciler- A) “Hiç fark etmez” der, çünkü dönüştürme işlemi- den, kendilerini sınıf yerine bir uzay kapsülün- ni henüz başaramaz. deymiş gibi düşünmelerini istemek B) “Sürahideki su çok” der, çünkü sayı boyutuna B) Paraları tanırken, kullanılmakta olan metal ve bağımlılık vardır. kağıt paralarla nelerin satın alınabileceğini C) “İkisinde de aynı” der, çünkü miktar korunumu- göstermek nu kazanmıştır. C) Mikropların dokunmakla nasıl bulaştığını gös- D) “Bardaklardaki su çok” der, çünkü görelilik ilke- termek için, eline tebeşir tozu sürüp öğrencile- sini henüz öğrenmemiştir. riyle tokalaşmak E) “İkisinde de aynı” der, çünkü nesnelerin de- D) Caddede karşıdan karşıya güvenli geçişi öğ- vamlılığı kavramını kazanmıştır. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k retmek için, bu eylemi drama ile canlandırmak 2001 KMS E) Dünyanın, ekseni etrafında döndüğünü öğret- mek için, içinden şiş geçirilmiş portakaldan ya- rarlanmak 2001 KMS 4. Okul öncesi dönemde olan Abidin ile birinci sı- 2. Somut işlemler dönemindeki öğrenciler için en nıfta olan ablası bilişsel gelişim açısından han- etkili öğrenme yolu aşağıdakilerden hangisi- gi dönemlerdedirler? dir? Abidin Abidin’in ablası A) Problem çözerek öğrenme A) Duyusal devinim Somut işlemler B) Ezberleyerek öğrenme B) Soyut işlemler İşlem öncesi C) Yaparak yaşayarak öğrenme C) Duyusal devinim Soyut işlemler D) Not alarak öğrenme D) İşlem öncesi Somut işlemler E) Tartışma gruplarıyla öğrenme E) Somut işlemler Soyut işlemler 2001 KMS 2002 KPSS 96
  • 39. KİŞİLİK GELİŞİMİ BÖLÜM İÇERİĞİ KİŞİLİK GELİŞİMİ 1. ERİKSON’A GÖRE KİŞİLİK (PSİKOSOSYAL) GELİŞİMİ 1.1 Psikososyal Gelişim Dönemleri ve Gelişimsel Karmaşalar 1.1.1 Temel Güvene Karşı Güvensizlik • Bowlby’nin Duygusal Bağlanma Kuramı  Güvenli Bağlanma  Güvensiz-Kaçınan Bağlanma  Güvensiz–Çelişkili (Kuşkulu) Bağlanma • Ayrılık Kaygısı 1.1.2 Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç 1.1.3 Girişimciliğe Karşı Suçluluk 1.1.4 Çalışma ve Başarılı Olmaya Karşı Aşağılık Duygusu 1.1.5 Kimliğe Karşı Kimlik veya Rol Karmaşası • Marcia’nın Kimlik Statüleri  Başarılı Kimlik  Engellenmiş Kimlik, Erken Bağlanma ya da İpotekli Kimlik  Dağınık Kimlik ya da Kargaşalı Kimlik  Gecikmiş Kimlik, Bekleme ya da Moratoryom 1.1.6 Yakınlığa Karşı Uzaklık veya Yalıtılmışlık 1.1.7 Üretkenliğe Karşı Durgunluk 1.1.8 Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk 2. PSİKANALİTİK KURAMA GÖRE KİŞİLİĞİN YAPISI VE GELİŞİMİ 2.1 Yapısal Kişilek Kuramına Göre Kişiliğin Oluşumu 2.2 Ego Savunma Mekanizmaları 2.2.1 Ödünleme (Telafi) 2.2.2 Yansıtma 2.2.3 Yön (Yer) Değiştirme 2.2.4 Neden Bulma (Rasyonalize Etme veya Mantığa Bürüme) 2.2.5 Özdeşim Kurma (Özdeşleşme) 2.2.6 Yüceltme 2.2.7 Bastırma (Yoksayma) 2.2.8 Karşıt Tepki Oluşturma 2.2.9 Gerileme 2.2.10 Saplanma 2.2.11 Hayal Kurma veya Düşlem (Fantazi) 2.2.12 İnkar (Yadsıma) 2.3 Freud’un Topografik Kuramı 3. İNSANCIL YAKLAŞIMA GÖRE KİŞİLİK (BENLİK) GELİŞİMİ 3.1 Rogers’ın Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı 3.1.1 Benlik Bilinci (Benlik Algısı ya da Benlik Tasarımı) 3.1.2 İdeal Benlik Algısı 3.1.3 Benlik Saygısı (Öz saygı) 3.2 Maslow’un Kişilik (Benlik) Gelişimi Kuramı ve Kendini Gerçekleştirme 115
  • 40. KİŞİLİK GELİŞİMİ BÖLÜM İÇERİĞİ 4. ANNE BABA TUTUMLARI ● İtici Tutum (Reddedici) ● Yetkinci Tutum (Mükemmelliyetçi) ● Aşırı Koruyucu Tutum ● Aşırı Hoşgörülü ve Şımartıcı Tutum (İzin verici) ● Tutarsız Tutum ● Otoriter (Baskıcı) Tutum ● Demokratik Tutum 116
  • 41. KİŞİLİK GELİŞİMİ karmaşalar kişiliğe yeni bir özellik kazandırarak, kişiliğin Eğitim bilimlerinde bu güçlenmesini ve böylece bir sonraki gelişim döneminin bölümle ilgili her yıl rahatlıkla atlatılmasını sağlarlar. Unutulmamalıdır ki bi- reyin gelişmesi ve olgunlaşması için çevresel koşulların ortalama da uygun olması gerekir. 3 soru çıkmaktadır. Erikson Kişilik gelişimini 8 adımda incelemiştir. KİŞİLİK GELİŞİMİ Erikson K - 8 Kişilik, bir insanı başkalarından ayıran bilişsel, duygusal ve davranışsal özelliklerin tümü olarak tanımlanmak- tadır. Bir bireyin kendine özgü bu özelliklerini bilmek 1.1 Psikososyal Gelişim Dönemleri ve onunla kurulacak iletişimi kolaylaştıracaktır. Bu nedenle Gelişimsel Karmaşalar/Krizler de bireyin kişilik özelliklerini ve kişilik gelişimini bilmek Erikson’a göre insan hayatı kişilik gelişimi açısından önemlidir. sekiz döneme ayrılabilir. Erikson’un kuramında her dö- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k nem o dönemde çözülmesi gereken problem ve olası 1. ERİKSON’A GÖRE KİŞİLİK durumlarla ifade edilmiştir. Genellikle gelişim kuramcıla- (PSİKOSOSYAL) GELİŞİMİ rının kuramları ergenlik ile biter ve ergenlik ile birlikte bi- Erikson da diğer birçok kuramcı gibi kişilik gelişimini reylerin yetişkin özelliklerine sahip oldukları ifade edilir. belirli dönemlere ayırarak inceler. Erikson’un kura- Erikson ise insanın hayatının tümünü içeren bir gelişim mına göre sosyal çevre içinde yer alan kimseler yani kuramı ortaya atmıştır. anne baba, öğretmenler ve arkadaşlar çocuğun psiko- sosyal gelişimi için önemli ve gerekli bir rol oynarlar. 1.1.1 Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-2 Yaş) Kişilik gelişiminde sosyal çevreye verdiği önemin yanı Bebeklik dönemine denk gelen bu dönemde anne bebe- sıra, biyolojik temelli doğuştan getirilen bazı özelliklerin ğini yeterince besler, sevgi ve ilgi gösterir, onu korursa de üzerinde duran Erikson, epigenetik bir temelle kişilik kısacası bebeği ile gerektiği gibi ilgilenirse bebek kendi- gelişimini açıklamaktadır. Epigenetik açıklamaya göre; ni güvende ve rahat hissedecektir. Bu sayede bebekte kişiliği oluşturan benlik gelişimi anne karnındaki bebe- temel güven duygusunun çekirdeği oluşmuş olacaktır. ğin gelişimine benzemektedir. Doğum öncesi dönemde Ancak tersi söz konusu olursa bu sağlıksız ilişki güven- bebeğin organlarının belirli zaman dilimleri içinde olu- sizlik duygularının tohumlarının atılmasına neden ola- şup şekillenmesi gibi, kişilik gelişimi de belirli zaman caktır. dilimleri içinde aşamalı bir oluşum (epigenesis) içinde biçimlenir. Not Alınız...................................... Erikson’a göre birey yaşamı boyunca, gelişim dönemle- rinin her birinde farklı bir çatışma ya da karmaşa durumu ile yüz yüze gelir. Erikson bu çatışma ya da karmaşala- ra “psikososyal kriz” olarak bakmaktadır. Bu karmaşalar kişinin yaşamında kişilik gelişimi açısından krıtik dö- nemler olarak kabul edilebilir. Bu dönemlerde yaşanan 117
  • 42. KİŞİLİK GELİŞİMİ li bağlanmada özellikle bağlanılan kimsenin bağlanan bireye zaman içinde çeşitli sorumluluklar vermesi ve yabancı ortamları tanıması konusunda onu cesaretlen- 2006 KPSS dirmesi ile bu bağlılık sağlıklı bir şekilde devam edip gidecektir. Bu tür bağlanmada güven esas olduğu için birey bağlandığı kişi ile zaman zaman ayrı kalabilmekte SORU... çünkü onun zamanı geldiğinde tekrar geri döneceğini İki yaşındaki Neva, annesi gözünün önünden kaybol- bilmektedir. duğunda huzursuzluk, gerginlik, ağlama ve benzeri tepkiler vermektedir.  Güvensiz-Kaçınan Bağlanma Neva’nın bu türden tepkiler göstermesinin Güvensiz-kaçınan bağlanma ki, bu tür bağlanma gös- nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir? teren bebekler dışarıdan gözlemlendiğinde oldukça ba- ğımsız görünürler. Bu tür bebekler anneleri onları terk A) Nesne devamlılığı kavramını kazanmamış ol- ettiğinde bir sorun yaşamazlar ve anneleri ortamda ol- ması madığı için tepki göstermezler. Anneleri tekrar ortama B) Bu yaşlarda görülen benmerkezci düşünme bi- girdiğinde de bir tepki göstermezler ve onunla gitme çimine sahip olması eğilimi de göstermezler. C) Kayıtsız bağlanma stiline sahip olması D) Bu yaşlardaki çocuklarda benzer durumlar-  Güvensiz-Çelişkili Bağlanma da ortaya çıkan ayrılık kaygısını yaşaması Güvensiz-çelişkili (kuşkulu) bağlanma da ise, özellikle İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k E) Bu yaşlarda gerçeklik ilkesinden çok, haz ilkesi- yabancı ortamlarda bu tür bağlanma gösteren bebekler ne göre davranması bağlandıkları kişiye sımsıkı sarılırlar, ayrılmak istemez- ler. Bağlandıkları kimse bulunulan mekandan ayrıldığın- ÇÖZÜM... da aşırı endişelenirler döndüğünde ise çelişkili tepkiler İki üç yaşlarında bebeklerin büyük bir çoğunluğu verirler ya ona sarılırlar ya da onu iterler, onunla olmayı anneleri yanlarından uzaklaştığında “ayrılık kaygı- kabul etmezler. sı” göstergesi olarak ağlamaya başlarlar. Neva’nın Kaçınan annesi gözden kaybolduğunda gösterdiği huzursuz- luk, gerginlik, ağlama vb tepkiler de ayrılık kaygısına örnektir. Bu nedenle cevap D seçeneğidir. Sorunun Güvensiz Bağlanma Bowlby’nin Duygusal Bağlanma Türleri çeldiricisi A seçeneği olmakla birlikte iki yaşındaki bir çocuk duyu hareket döneminin temel kazanımların- dan olan nesne sürekliliğini çok daha önceki aylarda kazanmış olmaktadır. Kuşkulu CEVAP: D • Bowlby’nin Duygusal Bağlanma Kuramı Bowlby’nin geliştirdiği duygusal bağlanma kuramına çalışmaları ile katkı getiren Ainsworth’e göre duygusal bağlanmanın üç örüntüsü vardır. Bunlar: Güvenli Bağlanma  Güvenli Bağlanma Güvenli bağlanma, bebeğin bağlandığı bireye güveni- nin esas olduğu, sağlıklı duygusal bağlanmadır. Güven- 118
  • 43. KİŞİLİK GELİŞİMİ Erikson’un Kişilik (Psikososyal) Gelişim Dönemlerini Gösteren Tablo 1. Dönem Olumlu Durum: Temel ihtiyaçları karşılanan ve gerekli ilgiyi gören Ertuğrul, bu dönemi sorunsuz Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-2 yaş) olarak atlatarak temel güven duygusunu kazanabilecektir. Bir buçuk yaşında olan Ertuğrul’un annesi onun te- Olumsuz Durum: Bir buçuk yaşında olan Ertuğrul’un ihtiyaçları karşılanmasaydı ve gerekli ilgiyi mel fizyolojik ihtiyaçlarının hepsini karşılaşmıştır. görmeseydi Ertuğrul temel güven duygusunu kazanamayacaktı. Ona gerekli yakın ilgiliyi göstermiştir. 2. Dönem Olumlu Durum: Ebeveynleri gerekli önlemleri alarak Feyzullah’ın istediği davranışları Özerkliğe Karşı Utanç ve Kuşku (2-4 yaş) yapmasına yardım etmişlerdir. Bu durum Feyzullah’ın özerklik duygusunun gelişmesine katkı Üç yaşında olan Feyzullah kendi başına koşmak, sağlamıştır. dilediği gibi yalnız başına oynamak istemektedir. Olumsuz Durum: Ebeveynleri bu istekleri görmezden gelip Feyzullah’ın bağımsız hareket et- mesine engel olsalardı Feyzullah yapmak istediği davranışlar konusunda deneyim elde ede- meyecek ve söz konusu davranışları gerektiğinde istenilen şekilde yapamayacak, bu nedenle utanç ve kuşku duyacaktı. 3. Dönem Olumlu Durum: Ümit’in annesi sorularına makul bir dille açıklamalar yaparsa Ümit’in girişimcilik Girişimciliğe Karşı Suçluluk (4-6 yaş) duygusunun gelişmesine katkı sağlayacaktır. Beş yaşındaki Ümit annesine “anne ben nere- Olumsuz Durum: Ümit’in annesi şayet Ümit’in sorularını cevaplamayarak ya da “Nereden bu- den geldim, beni nereden aldınız?” gibi sorular luyorsun bu soruları?”, “Çok ayıp” gibi tepkiler veriyorsa Ümit’in suçluluk duygusu yaşamasına sormaktadır. neden olacaktır. 4. Dönem Olumlu Durum: Öğretmeni Semiha’ya “Diğer derslerinde de başarılısın, biraz daha gayret ed- Çalışkanlığa Karşı Aşağılık (6-12 yaş) ersen senin ileride çok başarılı bir öğrenci olacağına inanıyorum.” diyerek başarı duygusunu Üçüncü sınıfta okuyan Semiha derslerine yaşamasına katkı sağlamıştır. çok çalışmasına rağmen sınavlarda başarısız Olumsuz Durum: Semiha’nın öğretmeni: “Senin zaten öbür derslerin de çok iyi değil, çalışıyorsun olmuştur. ama yapamıyorsun.” demiştir ve Semiha’nın yetersizlik duygusu yaşamasına neden olmuştur. 5. Dönem Olumlu Durum: Emel şayet kendi istemiş olduğu beden eğitimi bölümünü seçerse kendisi için Kimlik Bunalımına Karşı Rol Karmaşası (12-18 uygun kimlik durumuna ulaşmış olur. yaş) Olumsuz Durum: Emel kendi istediği bölümle annesinin istediği bölüm arasında kararsızlığa Lise son sınıfta olan Emel mezun olduktan sonra düşer, hangi bölümü seçeceğine dair karar veremezse kimlik kazanımına dair rol karmaşası beden eğitimi öğretmeni olmak istemektedir. yaşayacaktır. Emel’in annesi de avukat olması için ona baskı yapmaktadır. 6. Dönem Olumlu Durum: Suzan Öğretmen okulun ilk günü bir arkadaş ortamında aradığı özelliklere Yakınlığa Karşı Uzaklık (18-30 yaş) sahip olan Fatih Bey’le tanışmış ve bir müddet sonra Fatih Bey’le evlilik planları yapmaya 29 yaşında olan Suzan Öğretmen çalışmaya başlamışlardır. başladıktan sonra uygun bir eş adayı aramaya Olumsuz Durum: Suzan Öğretmen istediği özelliklerde bir eş adayı bulamamış, tanıştığı başlamıştır. kişiler de Suzan öğretmeni hayal kırıklığına uğratmıştır. Bu olaylar sonucunda Suzan Öğretmen karamsarlık duygusu yaşamaya başlamış ve insanlardan uzak durmayı yeğlemiştir. 7. Dönem Olumlu Durum:Tuğba Öğretmen işini mutlu bir şekilde yerine getirmekte ve gerek aile hayatına Üretkenliğe Karşı Durgunluk (30-60 yaş) gerek iş yaşamında olsun üreticilik işlevini yerine getirmektedir. Tuğba Öğretmen özel bir dershanede öğretmenlik Olumsuz Durum: Çalıştığı dershanede işine son verilen Tuğba Öğretmen başka dershanelerde yapmaktadır. iş aramasına rağmen bulamamıştır. Üreticilik işlevini yerine getiremediğinden dolayı iş ve aile yaşamında sıkıntılar yaşamış, içine kapanmış ve durgunluğun, tekdüzeliğin hakim olduğu bir yaşam sürmeye başlamıştır. 8. Dönem Olumlu Durum: Antalya’da yazlık alarak buraya yerleşen Ömer Bey bir sabah eşiyle yaptığı Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk (60 yaş konuşmada: “Hanım çok güzel bir hayatımız oldu, çok güzel işler yaptık” demiştir. Ömer Bey ve sonrası) yaptıklarından hoşnuttur, olumlu benlik bütünlüğü geliştirmiştir. 60 yaşına gelen Ömer Bey emekli olmuş, Olumsuz Durum: 60 yaşındaki Ömer Bey istemeyerek çalıştığı işinden sonunda emekli olmuş çocuklarını evlendirmiş, Antalya’dan yazlık almayı “Keşke bu işte çalışmasaydım, hayatımı boşa yaşadım ama artık çok geç” diye düşünerek um- düşünmekte ve hayatının geri kalanını Antalya’da utsuzluk duygusu yaşamaktadır. geçirmek istemektedir. 126
  • 44. KİŞİLİK GELİŞİMİ Psikanalitik Kurama Göre Kişiliğin Yapılanması İle İlgili Kavramları Gösteren Tablo Topografik Kişilik Kişiliği Etkileyen Üç Temel Yapı Kuramının Temel Kavram İd : İçgüdüler gibi kalıtımla gelen bütün dürtü ve arzuları kapsamaktadır. Zevk ilkesine göre hareket eder. Ego: Kişiliğin mantıklı düşünebilen ve gerçekçi değerlendirme yapabilen bölümüdür. İd ile süper ego- nun çatışan isteklerini uzlaştırmaya çalışır. Gerçeklik ilkesine göre hareket eder. Süper Ego: Bireye aile ve toplum tarafından aktarılan değerleri, ahlaki kuralları ve gelenekleri temsil eder. Savunma Mekanizmalari Ödünleme: Engellenen ve doyurulmayan istek ve davranışların yarattığı tedirginliği onların yerine geçe- bilecek diğer istek ve davranışlarla giderme şeklinde işleyen mekanizmadır. Örnek: Çok çirkin olan Tuba Hanım kabul görmek için akademik kariyer yapmıştır. Yansıtma: Bireyin sahip olduğu düşünce ve duygularını başkalarına yüklemesidir. Örnek: Feyzullah okuldaki arkadaşlarının hiçbirini sevmemektedir. Ancak; sorulduğunda onların kendisini sevmediklerini Bilinç: Farkında olunan söylemektedir. algı, düşünce, duygu ve Yer (Yön) Değiştirme: Çeşitli engellemeler karşısında, bu engellemelere sebep olan kişiye türlü neden- davranışların bulunduğu lerle öfkesini gösteremeyen kişinin intikamını egemenlik kurabileceği başka birinden veya bir eşyadan alandır. almasıdır. Örnek: Evde annesi ile tartışan Suzan Öğretmen, okulda öğrencilerine bağırmaktadır. Neden Bulma (Rasyonalize Etme): Bireyin yapmış olduğu kabul edilmeyecek bir davranışı çeşitli bahaneler bularak haklı göstermeye çalışmasıdır. Örnek; matematik sınavında başarısız olan Bülent bunun nedenini sınav ortamına bağlamıştır. Özdeşim Kurma (Özdeşleşme): Bireyin kendi özelliklerini beğenmediği durumlarda, istediği özelliklere sahip başkalarının özelliklerini üstlenerek o kişinin başarılarını da aynı biçimde paylaşmasıdır. Örnek: Bilinç Öncesi: Kısmen Basketbol oynamayı çok seven; ancak boyu kısa olduğu için okul takımına seçilemeyen Ümit, okul bas- farkında olunan algı, dü- ketbol takımının kazanmış olduğu başarıları basketbol takımının oyuncuları ile birlikte abartılı şekilde şünce, duygu ve davra- kutlamıştır. nışların bulunduğu bilinç Yüceltme: Bastırılmış güdü ve duyguların sosyal açıdan kabul edilebilir kanallara yönlendirilmesidir. alanıdır. Örnek: Kavga etmeyi çok seven Gökçen, kavganın toplum tarafından kabul gören bir davranış olmaması nedeniyle başarılı bir boksör olmuştur. Bastırma (Yok sayma): Uygun görülmeyen istek, duygu, düşünce ve anıların bilinçten uzaklaştırılması bastırmadır. Örnek: Dişçiden çok korkan Emel, bu korkusu yüzünden dişçi ile olan randevusunu unutmuştur. Bilinç Dışı: Farkında olun- Karşı Tepki Geliştirme: Bir isteği ya da güdüyü olduğunun tam karşıtı gibi algılama ve açığa vurmadır. ması çok güç veya imkan- Örnek: Zeynep Öğretmen öğrencilerini hiç sevmemekte; ancak onları gördüğünde çok seviyormuş gibi sız olan algı, düşünce, davranmaktadır. duygu ve davranışların bu- Gerileme: İnsanın erişmiş olduğu gelişim düzeyine göre daha ilkel olan davranış basamaklarına dön- lunduğu bilinç alanıdır. mesidir. Örnek: Yeni kardeşi olan Fırat anne ve babasının kardeşi ile daha fazla ilgilenmesinden dolayı bebeksi davranışlar yapmaya başlamıştır. Saplanma (Fiksasyon): Gelişimin herhangi bir noktasında takılıp kalınması, dürtülerin bir noktada ka- larak o noktadan ileri gidememesi durumudur. Örnek: Bebekken yeterince ilgi ve bakım göremeyen Rıza parmağını emmektedir. Hayal Kurma (Düşlem): İnsanın arzu ve isteklerini gerçekleştiremediği iç ya da dış nedenlerle ihtiyaç ve güdülerinin doyumsuz kaldığı zaman hayal kurarak doyum sağlamaya çalışmasıdır. Örnek: Yakışıklı olmayan ve kızlar tarafından beğenilmeyen Hüseyin güzel kızlarla sevgili olduğunu hayal etmektedir. Yadsıma (İnkar): Bireyin acı verici ya da varlığını tehdit edici bir gerçeği kabul etmeyi reddetmesi duru- mudur. Örnek: Eşini trafik kazasında kaybeden Ayşe Hanım eşinin ölümünü kabullenemeyip “Biliyorum o yaşıyor, bir gün gelecek.” diyerek her akşam eşinin sevdiği yemekleri yaparak evin penceresinde eşini beklemektedir. 132
  • 45. ÇIKMIŞ SORULAR 3. Bir öğretmen, sınıf arkadaşlarına göre uzun boylu KİŞİLİK GELİŞİMİ ve kilolu olduğu için çekici olmayan bir yedinci sınıf ÇIKMIŞ SORULAR öğrencisini, “Dev adam, gel buraya!” diye çağırmak- tadır. Öğretmenin bu davranışı gelişim psikolojisi açı- 1. İki yaşındaki bir çocuk salıncakta yardımsız tek ba- sından neden sakıncalıdır? şına sallanmak istemekte, kendisini tutmaya çalı- şan annesinin ellerini itmektedir. A) Bireysel farklılıkların, öğrenciyi incitebilecek Çocuğun bu davranışı aşağıdaki hangi gelişim- şekilde kullanılması sel özellikle açıklanabilir? B) Ergenlikte ortaya çıkan bedensel farklılıklara dikkat çekmesi A) Yatkınlık B) Özerklik C) Öğrenciye beslenen olumlu duyguları iletmek- C) Üretkenlik D) Özdeşim te yetersiz kalması E) Merak D) Öğrencilerin özellikleriyle yakından ilgilendiğini 2001 KMS göstermesi E) Okul başarısını etkilemeyen bir özellikle ilgili olması 2001 KMS İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k 4. Bir sınıf öğretmeni okuldaki tüm kutlamalarda, bü- tün öğrencilerine aktif roller vermiştir. Öğrencilere ilgi ve yeteneklerine göre, koro üyeliği, sunuculuk, drama, halkoyunları ve şiir okuma konularında gö- rev vermiştir. 2. Bir öğretmen, sınıf arkadaşları kadar hızlı yazama- Öğretmenin bu tutumunun gelişim psikolojisi yan öğrencisine, “Senin de yakında çok hızlı ya- açısından sağlayacağı en önemli yarar aşağıda- zabileceğini biliyorum. Matematik işlemlerinde çok kilerden hangisidir? başarılısın. Bunu da yapabilirsin.” demiştir. Öğretmen bu sözleriyle Erikson’un psikososyal A) Çocukların onaylanma, tanınma, başarma ge- gelişim kuramına göre hangi gelişimsel soruna reksinimlerinin doyurulması (kriz) çözüm bulmaya çalışmaktadır? B) Çocukların kendi liderlerini belirlemelerinde olanak sağlaması A) Üretkenliğe karşı durgunluk C) Çocuklar arasında en çok tercih edilen etkinliği B) Kimliğe karşı rol karmaşası belirlemesi C) Özerkliğe karşı utanç ve kuşku D) Çocuklar arasında dayanışmanın güçlendiril- D) Girişkenliğe karşı suçluluk mesi E) Başarıya karşı aşağılık duygusu E) Çocukların, eğlenmelerinin sağlanması 2001 KMS 2001 KMS 148
  • 46. AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ BÖLÜM İÇERİĞİ AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ 1. PİAGET’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ 1.1 Piaget’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri 1.1.1 Dışa Bağlı Dönem (Ahlaki Gerçekçilik Dönemi) 1.1.2 Özerk Dönem ( Karşılıklılık Dönemi) 2. KOHLBERG’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ 2.1 Kohlberg’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri 2.1.1 Gelenek Öncesi Düzey • İtaat ve Ceza Eğilimi • Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal İlişkiler) 2.1.2 Geleneksel Düzey • İyi Çocuk Eğilimi (Kişiler Arası Uyum) • Kanun ve Düzen Eğilimi 2.1.3 Gelenek Sonrası Düzey • Sosyal Anlaşmalara (Kontratlara) ve Yasalara Uyma Eğilimi • Evrensel Ahlak İlkelerine Uyma Eğilimi 155
  • 47. AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ On yaşlarından sonra ise çocuklar, kuralların durumsal Eğitim bilimlerinde bu gereksinimlere uygun olarak konulduğunu ve koşullar bölümle ilgili her yıl değişirse kuralların da değişebileceğini anlamaktadırlar. ortalama Piaget’e göre on yaşlarına kadar çocuklar, oyunların dı- 1 şında gerçek yaşamda karşı karşıya kaldıkları kurallara soru çıkmaktadır. da sorgulamadan uygun davranabilirler. Ancak kural koyan kişiler çevrede olmadığında, kuralları çiğneyebi- lirler. 10-11 yaşlarından sonra ise çocuklar kuralların niçin ko- nulması gerektiğini anlamaya başlamaktadırlar. AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ Yine Piaget’e göre davranışların “iyi” ya da “kötü”; “doğ- Ahlak, belli bir toplumun, belli bir dönemde bireysel ve ru” ya da “yanlış” olarak nitelendirilebilmesi için davra- toplumsal davranışlarını düzenleyen kuralların bütünü nışın altında yatan niyetin de dikkate alınması gerekir. olarak tanımlanmaktadır. Herhangi bir toplumun birey- Ancak çocuklar on yaşına gelinceye kadar davranışın lerinin davranışları üzerinde toplumsal yasalar, normlar arkasındaki niyeti göz önüne alarak karar veremezler. önemli bir etkiye sahiptir. Bu sebeple insanın davranı- Onlar için sadece yapılan yanlış davranış vardır ve bu şını toplumsal beklentilerden arındırarak anlamlandıra- davranış ceza gerektirir. Piaget ahlaki gelişimin iki dö- mazsınız. Bir başka deyişle, toplumun önerdiği davra- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k nemde şekillendiğini ileri sürmektedir. nış kuralları bireyin davranışlarını yönlendiren önemli unsurlardandır. Bu da ahlaki kurallara uyum sürecinde 1.1 Piaget’e Göre Ahlak Gelişimi Dönemleri bireyin nasıl bir gelişim izlediğini önemli kılmaktadır. Piaget’in, çocukların yaşlarına bağlı olarak, yargılama sistemlerinde ortaya çıkan değişmelere ilişkin gözlem- 1. PİAGET’E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ leri, onu daha sistemli bir araştırma yaparak, ahlak ge- Piaget’e göre ahlak gelişimi bilişsel gelişime paralellik lişimi dönemlerini belirlemeye yöneltmiştir. Bu dönem- göstererek, birbirlerinden farklı nitelikler taşıyan ve hi- leri belirlerken belli bir yaşa kadar ahlak gelişiminden yerarşik bir sıra izleyen dönemler içinde ortaya çıkmak- söz edilemeyeceğini söyleyerek; ahlak gelişimini dört, tadır. beş yaşlarından başlatmıştır. Dört ve beş yaşlarından önceki dönemlere ise ahlak öncesi dönem demiştir. Bu Çocukların düşünce biçimlerini her yönü ile inceleyen dönem hariç tutulacak olursa Piaget’ye göre ahlaki ge- Piaget, çocukların doğru ve yanlışa ilişkin yargılarının lişim Dışa Bağlı Dönem (Ahlaki Gerçekçilik Dönemi) ve yaşlarına bağlı olarak değiştiğini gözlemlemiştir. Aynı Özerk Dönem (Karşılıklılık) olarak iki döneme ayrılarak şekilde kuralların yorumlanış biçimleri de yaşlara göre incelenebilir. Bu dönemler aşağıda özetlenmiştir. değişiklikler göstermektedir. Yaşa bağlı değişikliklere çocukların oyun oynarken kuralları uygulayış biçimle- ri örnek olarak verilebilir. Çocuklar yedi yaşına kadar 1.1.1 Dışa Bağlı Dönem (Ahlaki Gerçekçilik Dönemi başka çocuklardan izleyerek öğrendikleri oyunlar oyna- ya da Töresel Gerçekçilik) makta, bu arada ne anlama geldiğinin farkına varmadan Ahlak gelişiminde on yaşına kadar olan dönem, dışa kurallara uygun davranışları da taklit etmektedirler. Yedi bağlı dönem olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde ço- ile on yaş arasındakiler ise, oyunlarda kuralların ne an- cuklar ahlaki yargıları açısından başkalarına bağımlıdır- lama geldiğini kavramaya başlamaktadırlar. Bu yaş gru- lar. Yetişkinler tarafından konulan kuralları sorgulama- bundaki çocuklar çoğunlukla oyunun kurallarına, kural dan kabul ederler. Dönemin sonuna kadar çocuklar için, olduğu için hiç sorgulamadan uygun davranmaktadırlar. işlenen bir suçun büyüklüğü, suça bağlı olarak ortaya 157
  • 48. AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ çıkan fiziksel sonuçla belirlenir. Sonuçta daha fazla fi- ziksel zarara yol açan suçlar, daha az fiziksel zarara yol açan suçlara göre daha kötüdür. Örneğin; küçük ancak çok kıymetli bir vazo kıran bir çocuk bunun için daha kü- 2007 KPSS çük bir ceza beklerken, kocaman bir cam kırdığında çok daha büyük bir ceza alacağını düşünür. Bu dönemde SORU... çocuklar empatik düşünemedikleri için davranışların ar- Özgür, annelerine sürpriz bir doğum günü pastası kasındaki niyetleri de göz önüne alamazlar. Ayrıca kural yapmak isterken on yaşındaki ağabeyinin mutfağı çok koyucu yokken ve özellikle koyulan kurallar fizyolojik ih- fazla kirlettiğine, on dört yaşındaki ablasının ise, an- tiyaçlarla ilgiliyse, ceza alacaklarını bilmelerine rağmen nesinin misafirler için yaptığı pastadan gizlice yerken bu kuralları ihlal ederler. buzdolabının önüne küçük bir parça düşürdüğü-ne tanık olur. 1.1.2 Özerk Dönem (Karşılıklılık Dönemi ya da Töre- Özgür, gelişimsel açıdan Piaget’in öngördüğü sel Görecilik) “ahlaki gerçekçilik” döneminde bulunduğuna göre, 11 yaş ve üstüne çıkıldıkça çocukların yaptıkları değer- kardeşlerinin ne ölçüde kabahatli olduğu konu- lendirmeler “görelilik” kazanmaya başlamaktadır. İçinde sunda nasıl bir yargıya varması beklenir? bulunulan koşulları dikkate alarak değerlendirmeler ya- pan çocukların, ahlaki yargıları ve kuralları uygulayışları A) Mutfağı kirlettikleri için her ikisini de eşit ölçüde esneklik göstermektedir. Bu döneme geçen çocuklar, kabahatli bulması başkalarının değerlendirmelerinden çok kendi yaptıkları İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k B) Mutfağı daha fazla kirlettiği için ağabeyini daha değerlendirmeye uygun davranmaya başlarlar. Bir dav- çok kabahatli bulması ranışın iyi ya da kötü olduğuna karar verirken davranı- C) Ağabeyinin iyi niyetini dikkate alarak onu daha şın altında yatan niyeti de dikkate alırlar. Sonuç olarak az kabahatli görmesi Piaget, ahlaki gelişim ile bilişsel gelişim arasında bir D) Hangi kardeşiyle daha iyi geçiniyorsa onun daha paralellik kurarak; soyut işlemler dönemine doğru ilerle- az kabahatli olduğunu söylemesi dikçe, çocukların dışa bağlı dönemden, özerk döneme E) Ablasını bir yetişkin olarak gördüğü için onun doğru geçtiklerini ifade etmiştir. mutfağı kirletmesini normal karşılayıp ağabeyini daha çok kabahatli bulması Not Alınız..................................... ÇÖZÜM... Piaget’e göre; ahlak gelişiminde 10 yaşına kadar olan dönem “ahlaki gerçekçilik dönemi (dışa bağlı dönem)” olarak kabul edilmektedir. Bu dönemdeki birey için so- nuçta daha fazla fiziksel zarara yol açan suçlar, daha az fiziksel zarara yol açan suçlara göre daha kötüdür. Davranışın arkasındaki niyet göz önüne alınmaz. Bu nedenle Özgür’ün sonuçta mutfağı daha fazla kirletti- ği için ağabeyini daha kabahatli bulması beklenir. CEVAP: B 158
  • 49. Test AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ 6 3. Dokuz yaşındaki Sinem’e iki ayrı senaryo okutul- AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ muştur. Birinci senaryo çocukları aç olduğu için üç tane ekmek çalan bir baba, ikinci senaryo ise heyecan aradığı için bir tane ekmek çalan genç ile ilgilidir. 1. “Belli bir dönemde, bir toplumdaki insanların, birey- Piaget’in ahlaki gelişim kuramına göre, Sinem’in sel ve toplumsal davranışlarını düzenleyen kuralla- nasıl bir tepki vermesi beklenir? rın bütünüdür.” Yukarıdaki tanım aşağıdaki kavramlardan han- A) İkisinin de eşit derecede suçlu olduklarını söy- gisine aittir? ler. B) Babanın daha çok sayıda ekmek çaldığı için, A) Tören B) Kararname C) Muhtıra daha suçlu olduğunu söyler. D) Ahlak E) Talimat C) İkisinin de suçsuz olduğunu söyler. D) Gencin niyeti kötü olduğu için daha suçlu oldu- ğunu söyler. E) Bu konuda yorum yapamayacağını söyler. 4. Suçu ne olursa olsun, bir insana ölüm cezası ve- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k rilemeyeceğini savunan bir bireyin, Kohlberg’in ahlaki gelişim dönemlerinden hangisinde oldu- ğu söylenebilir? A) İtaat ve ceza B) Saf çıkarcı C) Kanun düzen D) Sosyal anlaşmalar E) Evrensel ahlak 2. I. Ahlak gelişimi birbirlerinden farklı nitelikler ta- şıyan ve hiyerarşik bir sıra izleyen dönemler- den oluşur. 5. Berna, ablasını kendisine model almakta, onun II. Çocuklar on yaşlarına kadar, yaşamda karşı kıyafetlerini giymek istemektedir. Ancak ablası karşıya kaldıkları kuralları sorgulamadan kabul Berna’nın elbiselerini giymesine izin vermemek- ederler. tedir. Berna’nın ablası arkadaşları ile bir aylığına III. Davranışların “iyi” ya da “kötü” olarak nitelendi- tatile gidince, Berna her gün ablasının elbiselerini rilebilmesi için davranışın altında yatan niyetin giyerek dolaşmıştır. dikkate alınması gerekir. Berna’nın bu davranışı, Kohlberg’e göre Yukarıda verilen özelliklerden hangisi ya da Berna’nın hangi ahlaki gelişim evresinde oldu- hangileri Piaget’nin ahlaki gelişim kuramının ğunun göstergesidir? özelliklerindendir? A) Dışa bağlı dönem B) İtaat ve ceza A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III C) Saf çıkarcı D) Kanun düzen D) I ve II E) I, II ve III E) İyi çocuk olma 165
  • 50. Test AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ 6 42. Bazı belediye başkanları, seçim öncesi dönemde, 44. Bir lise öğretmeni sınıf kurallarını öğrencileriyle bir- yasak olmasına rağmen, oy almak için gecekondu likte belirlemenin daha verimli olduğunu, bu kuralla- yapımına izin vermekte, gecekondu sahiplerine rın öğrencilerin yararına olduğunu, gerektiğinde bu “Sen bize oy ver, biz de senin evine tapu verelim.” kuralları öğrencilerle birlikte değiştirebileceklerini demektedirler. söylemiştir. Belediye başkanlarının bu davranışı Kohlberg’in Öğretmenin bu tutumu Kohlberg’in hangi ahlaki hangi ahlaki gelişim döneminde gözlemlenir? gelişim evresinde olduğuna kanıt olabilir? A) Saf çıkarcı B) İyi çocuk A) Saf çıkarcı B) İyi çocuk C) Kanun ve düzen D) İtaat ve ceza C) Kanun ve düzen D) İtaat ve ceza E) Sosyal anlaşmalara uyma E) Sosyal anlaşmalara uyma İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k 43. Tüm canlıların yaşama hakkına sahip olduğuna 45. Öğretmenleri tarafından sevilmek ve onaylanmak inandığı için hayvan haklarını savunan Emel isteyen bir okul müdürü, öğretmen veli ya da öğret- Hanım’ın Kohlberg’in ahlaki gelişim düzeylerin- men öğrenci çatışmalarında öğretmen haksız bile den hangisinde olduğu söylenebilir? olsa hep öğretmenleri desteklemekte, “Öğretmeni- nin dostu öğretmendir, veli ve öğrencinin lafı değil A) İtaat ve ceza öğretmenin sözü her zaman doğrudur, asıl olan B) Saf çıkarcı meslektaş dayanışmasıdır.” diyerek kendini savun- maktadır. C) İyi çocuk olma Kohlberg’e göre, okul müdürü, hangi ahlaki ge- D) Sosyal anlaşmalara uyma lişim dönemine uygun bir davranış sergilemek- E) Evrensel ahlak ilkelerine uyum tedir? A) İyi çocuk olma B) İtaat ve ceza C) Saf çıkarcı D) Kanun ve düzen E) Sosyal anlaşmalara uyma 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 D E B E B C E C D C D A D B C C E C A B B C A Test 6 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 B D A C B B C A C C D E A E B E B C A E E A 173
  • 51. ÇIKMIŞ SORULAR 3. Acil yardım sağlanırken cinsiyet, meslek, statü, ya- AHLAK (TÖREL) GELİŞİMİ kınlık derecesi gibi özelliklere dikkat edilmeksizin ÇIKMIŞ SORULAR önceliğin, yaşamı en çok tehlike altında olana veril- mesi gerekir. 1. Amacı ne olursa olsun savaş her koşulda yanlıştır Bu görüş Kohlberg’in ahlak gelişimi kuramına ve insanlara zarar verir. Savaş yerine iletişime da- göre aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? yalı çözümler bulunmalıdır. Bu yorumu yapan birey Kohlberg’in ahlak geli- A) Gelenek sonrası düzey şimi kuramına göre aşağıdaki evrelerin hangi- B) İyi çocuk olma eğilimi sindedir? C) Gelenek öncesi düzey D) Kanun ve düzen eğilimi A) Yasalara uyma E) Geleneksel düzey B) Saf çıkarcı eğilim 2005 KPSS C) Evrensel ahlak ilkeleri D) İtaat E) Ceza 4. Eğer birisi sizi dolandırmamışsa sizin onu dolandır- 2002 KPSS manız doğru olamaz. Bu görüş Kohlberg’in ahlak gelişimi kuramına göre hangi ahlak gelişimi eğiliminin bir göster- İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k gesidir? A) Sosyal yasalara ve anlaşmalara uyma B) Saf çıkarcı C) Evrensel ahlak ilkeleri D) Kanun ve düzen E) İtaat ve ceza 2005 KPSS 2. Farklı yaşlardaki üç çocuk, televizyondaki haber- lerde izledikleri bir “silahlı çatışma” olayına farklı tepkilerde bulunmuşlardır. 16 yaşındaki büyük kar- 5. Ahmet Bey kendisinden borç para isteyen arkada- deş olayın toplumsal düzeni nasıl bozduğuyla, 10 şının bu isteğini yerine getirmiştir. Eşinin “Neden yaşındaki ortanca kardeş çatışmayı gerçekleştiren- borç verdin, bizim başkalarına borç verecek kadar lerin nasıl kötü işler yaptığıyla, 5 yaşındaki en kü- paramız yok.” demesi üzerine, eşine “Bir gün be- çük kardeş ise saldırının ne kadar büyük bir yıkıma nim de ihtiyacım olursa o da bana verir.” demiştir. neden olduğuyla ilgili sözler söylemişlerdir. Arkadaşına borç verme gerekçesi dikkate alın- Çocukların tepkilerindeki farklılık aşağıdakiler- dığında Ahmet Bey, Kohlberg’in kuramına göre den hangisiyle açıklanabilir? ahlak gelişiminin hangi dönemindedir? A) Yaşantılarının öznelliğine A) Amaca yönelik araçsal ilişkiler eğilimi B) Kişisel özelliklerinin etkilerine B) İtaat ve ceza eğilimi C) Genetik özelliklerinin etkilerine C) Toplum düzenini koruma eğilimi D) Duygusal özelliklerinin etkilerine D) İyi çocuk eğilimi E) Ahlak gelişimi düzeylerine E) Evrensel ahlak ilkeleri eğilimi 2003 KPSS 2006 KPSS 174
  • 52. ÇIKMIŞ SORULAR 6. Özgür, annelerine sürpriz bir doğum günü pastası 8. İnsan gelişimine ilişkin aşağıdaki ifadelerden yapmak isterken on yaşındaki ağabeyinin mutfağı hangisi doğrudur? çok fazla kirlettiğine, on dört yaşındaki ablasının ise, annesinin misafirler için yaptığı pastadan gizli- A) Ahlak gelişimi, bilişsel gelişim tamamlandıktan ce yerken buzdolabının önüne küçük bir parça dü- sonra başlar. şürdüğüne tanık olur. B) Yetişkinlikte psikolojik sorunlar azalır, biyolojik Özgür, gelişimsel açıdan Piaget’in öngördü- sorunlar artar. ğü “ahlaki gerçekçilik” döneminde bulunduğuna C) Dil gelişimi ile bilişsel gelişim arasında nöbet- göre, kardeşlerinin ne ölçüde kabahatli olduğu leşe bir ilişki vardır. konusunda nasıl bir yargıya varması beklenir? D) Psikomotor gelişim bedensel gelişimden ba- ğımsız oluşur. A) Mutfağı kirlettikleri için her ikisini de eşit ölçüde E) Üst düzey ahlaki davranışlar soyut düşünmeyi kabahatli bulması gerektirir, ancak tersi doğru değildir. B) Mutfağı daha fazla kirlettiği için ağabeyini daha 2008 KPSS çok kabahatli bulması C) Ağabeyinin iyi niyetini dikkate alarak onu daha az kabahatli görmesi D) Hangi kardeşiyle daha iyi geçiniyorsa onun daha az kabahatli olduğunu söylemesi E) Ablasını bir yetişkin olarak gördüğü için onun İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k mutfağı kirletmesini normal karşılayıp ağabe- yini daha çok kabahatli bulması 2007 KPSS 7. Bir iş yerinde ilk yardım kursuna çağrılan per- sonelin bu kursa karşı verdikleri aşağıdaki tepkilerden hangisi, Kohlberg’in ahlaki gelişim kuramına göre gelenek ötesi düzeydeki bir geli- 9. Bir hasta bakıcı, hastalara bir yandan “Sıranızı bek- şimi yansıtmaktadır? leyin içeride hasta var!” deyip bekleyenleri doktorla görüştürmemekte, diğer yandan da, fark ettirme- A) Kursa gideceğim; çünkü bu sayede bir hayat den tanıdıklarını öncelikle muayene ettirmeye ça- kurtarırsam kahraman olacağım. lışmaktadır. B) Aslında kursa gitmek istemiyorum; ama git- Bu hasta bakıcının tanıdıklarına ayrıcalık gös- mezsem uyarı alacağım için gideceğim. termesi, Kohlberg’in ahlaki gelişim evrelerin- C) Bu kursa gitmek istememiştim; ama beni ça- den hangisinde olduğunu gösterir? ğırdıkları için zorunluyum. D) İlk yardım öğrenmek umurumda değil; arka- A) İtaat ve ceza eğilimi daşlarımın hepsi gittiği için ben de gideceğim. B) Saf çıkarcı eğilim E) Bu kursa gideceğim; çünkü öğreneceklerim C) İyi çocuk eğilimi sayesinde bir insanın yaşama şansını artırabi- D) Toplumsal anlaşma lirim. E) Evrensel ahlak ilkeleri 2007 KPSS 2008 KPSS Çıkmış 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sorular C E A B A B E E C 175
  • 53. CİNSEL GELİŞİM BÖLÜM İÇERİĞİ CİNSEL GELİŞİM 1. CİNSEL KİMLİĞİN OLUŞUMUNU AÇIKLAYAN KURAMLAR 1.1 Sosyal Öğrenmeci Kuramcılara Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması 1.1.1 Model Alma 1.1.2 Taklit 1.2 Bilişsel Yaklaşımcılara Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması 1.3 Psikanalitik (Psikoseksüel) Yaklaşıma Göre Cinsel Kimliğin Kazanılması 1.3.1 Oral Dönem (0 – 1,5 Yaş) 1.3.2 Anal Dönem (1.5 – 3 Yaş) 1.3.3 Fallik Dönem (3 – 6 Yaş) • Oedipus Karmaşası • Elektra Karmaşası 1.3.4 Latans (Gizil) Dönem (7 – 12 Yaş) 1.3.5 Genital Dönem (12 – 18 Yaş) 177
  • 54. CİNSEL GELİŞİM 1.1.1 Model Alma İlk aşamada çocuk kendisi ile aynı cinsiyetten olan bir Eğitim bilimlerinde bu yetişkini kendisine model olarak seçip onunla özdeş- bölümle ilgili henüz leşmektedir. soru çıkmamıştır. 1.1.2 Taklit İkinci aşamada ise modelin davranışlarına uygun dav- ranışları taklit ederek bu yolla cinsiyetine uygun davra- nışları öğrenmektedir. Bu modele göre cinsiyet rollerini öğrenme süreci ailede başlamaktadır. Çocuklar, cinsi- yet rollerine uygun davranışları ilk önce anne babalarını model alarak ve bu davranışları aile içinde taklit ederek öğrenmektedirler. Yapılan doğru davranışlar çevre tara- CİNSEL GELİŞİM fından da pekiştirilince davranışın sıklığı artarak devam eder hale gelmektedir. Cinsel gelişim süreci, bireyin kadın ya da erkek olmak konusundaki algısı, kadın ya da erkek sosyal rollerini 1.2 Bilişsel Yaklaşımcılara Göre Cinsel Kimli- bilmesidir. Ayrıca yeri ve zamanı geldiğinde bu rolleri ğin Kazanılması uygulayabilmesi, başkalarının cinsiyetlerini tanıması Bilişsel yaklaşıma göre ise, cinsiyet rolleri çocukların için geçirdiği süreçtir. Bireyin kendi cinsel kimliğine iliş- belirli bilişsel gelişim aşamalarından geçmeleri ile bera- kin değerlendirmesi, onun bütün hayatını etkileyen ve ber kazanılmaktadır. Yani cinsel gelişim, bilişsel gelişim- davranışlarını yönlendiren önemli bir değerlendirmedir. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k le paralellik gösterir. Bu aşamalı öğrenmede, çocuklar öncelikle kendi cinsel kimliklerini, sonra başkalarının 1. CİNSEL KİMLİĞİN OLUŞUMUNU cinsel kimliğini ve daha sonra da kız ve erkeklerden AÇIKLAYAN KURAMLAR beklenen sosyal rolleri yani davranışları ve cinsel tu- Cinsel gelişim bir boyut itibarı ile biyolojik, bir boyut iti- tumları öğrenirler. Bilişsel kurama göre, ancak bundan sonra cinsiyete uygun bilinçli davranışlar sergilenmeye barı ile sosyal bir süreçtir. başlanır. Biyolojik olarak cinsiyet, kromozomlarla ilgili bir konu- 1.3 Psikanalitik (Psikoseksüel) Yaklaşıma Göre dur. Eğer bireyde XX kromozomu mevcutsa dişi, XY Cinsel Kimliğin Kazanılması kromozomu mevcutsa erkek olmaktadır. Freud, bireyin kişilik gelişimine de önemli etkileri oldu- ğunu iddia ettiği cinsel gelişimin, beş farklı döneme ay- Sosyal boyutu itibarı ile cinsel gelişim her iki cinse ait rılarak incelenebileceğini söyler. Bu dönemler: sosyal cinsiyet rollerinin bilinmesi ile ilgilidir. “Cinsiyet rolü”, bireyin kendi kimliğini kadın ya da erkek olarak 1.3.1 Oral Dönem algılayıp, cinsiyetinin gerektirdiği toplumsal davranışla- Bu dönem 0-18 aylar arasındaki süreyi kapsar. Bu dö- rı göstermesidir. Bireyin sağlıklı ve toplumla uyumlu bir nemde bebeğin hayatta kalabilmek için beslenmesi, yaşam sürdürebilmesi için cinsiyet rolüne uygun bir kim- bakılması çok önemlidir. Bebek bu dönemde gerek- liğe sahip olması gerekmektedir. Cinsiyet rollerinin nasıl sinmelerinin karşılanması için annesine bağımlıdır. kazanıldığı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bu dönemin temel aktivitesi anneyi ve diğer nesneleri emmedir. Bu dönemde bebek dış dünyayı ağzı ile tanı- 1.1 Sosyal Öğrenmeci Kuramcılara Göre Cin- makta ve ağız, duyuların ve cinsel uyarılmanın odağın- sel Kimliğin Kazanılması da yer almaktadır. Oral kelimesi de Latince’de ağız ve Bu yaklaşıma göre bireylerin cinsiyetlerine uygun rol ve ağız bölgesi anlamına gelmektedir. Bu dönemde ağzın, davranışları kazanmaları iki aşamalı bir süreç şeklinde dudakların ve yutağın yeterince uyarılması ve dişlerin gerçekleşmektedir. gelişmesi ile ısırma, çiğneme ve yutma faaliyetleri de 179
  • 55. CİNSEL GELİŞİM gelişir. Emme ihtiyacı hayatın daha sonraki yıllarında da Freud daha çok oedipus karmaşası üstünde durmuştur. devam eder. Freud’a göre, memeden erken ya da geç Ona göre bu karmaşa beş yaşına kadar sürmekte ve ayrılan bireyler ağızdan zevk alma türüne saplanma ge- daha sonra ortadan kalkmakta ya da bastırılarak ileriki liştirebilir (Fiksasyon). Bu bireyler yetişkin olduklarında yıllarda kişiliği etkileyen bir unsur olarak taşınmaktadır. diğer insanlardan daha fazla sigara içme, içki kullanma, Freud’un bu görüşü daha sonraki yıllarda çok yoğun bir yemek yeme ve aşırı bağlanma gibi özellikler göstere- eleştiriye uğramıştır. bilirler. • Elektra Karmaşası 1.3.2 Anal Dönem Oedipus karmaşasının kız çocuklarındaki karşılığı ise 18 ay ile 3 yaş arasındaki süreyi kapsayan dönemdir. Anüs Latince’de bağırsağın dışa açılan kısmını anlat- elektra karmaşasıdır ve kız çocuklarının babalarına mak için kullanılan bir kelimedir. Freud’a göre bu döne- cinsel bir istek duymaları ile ilgili bir karmaşadır. min en önemli yaşantıları tuvalet kontrolü ile ilgili yaşan- tılardır. Çocuk bu dönemde dışkılamanın fizyolojik bir Freud’a göre bireyin hayatına yön veren fallik dönemin gerilimi azalttığını ve bu durumdan haz almayı öğrenir. de içinde bulunduğu ilk üç dönemdir. Freud bu üç döne- Anne babanın tuvalet eğitimi konusundaki aşırı baskıcı min insanın hem cinsel gelişimini hem de kişilik gelişimi- ve zorlayıcı tutumları bazen çocukların bu döneme sap- ni çok büyük ölçüde etkilediğini, daha sonraki dönemle- lanıp kalmalarına yol açabilir. Bu durumda çocuklar dış- rin birey üzerinde bu denli bir etkiye sahip olmadıklarını kılamaktan zevk alma yerine dışkıyı tutmaya, ebeveyne ileri sürmektedir. isyan etmeye başlayabilirler. Freud’a göre, çocukken titiz bir tuvalet eğitimi alan bireyler cimri, aşırı düzenli, 1.3.4 Latans (Gizil) Dönem İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k inatçı, sürekli kendini denetim altında tutan bireyler ola- Ortalama olarak 6 ile 12 yaşlar arasını kapsar. Bu dö- rak gelişebilir. Tuvalet eğitimi son derece gevşek olan nemde hem kız hem de erkek çocuklarında cinsel dür- bireyler ise vurdumduymaz, dağınık ve düzensiz birey- tüler durgunluk kazanmaktadır. Fallik dönemin tersine ler olabilirler. örtülü dönemdeki kız ve erkek çocuklar hemcinslerine yakınlık göstermeye başlarlar ve hızla sosyalleşirler. 1.3.3 Fallik Dönem Özellikle okula başlama ile birlikte enerji daha çok aka- 3 ile 6 yaşlar arasını kapsayan bir dönemdir. Bu dö- demik etkinliklere kaymaya başlar. Freud’a göre davra- nemde cinsel ve saldırgan duygular ön plana daha çok nışın kaynağı olan cinsellik ve saldırganlık kökenli ener- çıkmaktadır. Yine bu dönemdeki çocuklar kendi beden- jiler; bu dönemde öğrenme, merak, araştırma ve insan- lerini bilinçli olarak tanımak istemektedirler. Bu nedenle larla iyi ilişkiler kurmada kullanılır. Ayrıca bu dönemde cinsel organları ile oynama ve bundan haz alma sıklıkla aynı cins ebeveynle ve diğer yetişkinlerle özdeşleşme görülür. Kızlar ve erkekler arasındaki farklılıkları merak de önem kazanmaktadır. etmeye ve öğrenmeye başlamaktadırlar. Bu dönemin en önemli özelliği çocukta cinsel kimliğin oluşmaya 1.3.5 Genital Dönem başlamasıdır. Bu nedenle de kendi cinsiyetine uygun Freud 12-18 yaşlar arasında genital döneme geçildiği- ebeveyni taklit etme sıklıkla görülür. Ayrıca Freud bu ni belirtmektedir. Bu dönemde fizyolojik yapıda görülen dönemde, aynı cinsten olan ebeveyne karşı düşmanlık değişmeler, örtülü dönemde sakin kalan dürtülerin ye- duygularının beslenmesi anlamında kullandığı oedipus niden canlanmasına neden olur. Bu nedenle özellikle karmaşasından söz etmektedir. cinsel dürtülerden kaynaklanan çatışmalar tekrar ortaya çıkar. Ergenliği de içine alan genital dönemde genç, kar- • Oedipus Karmaşası şılaştığı çatışmalara çözüm bulabilirse sağlıklı bir yetiş- Freud bu karmaşaya bağlı olarak üç beş yaşlarındaki kin olarak bu dönemi atlatabilir ve karşı cinsle gerekli erkek çocukların annelerine cinsel bir istek duyduklarını olumlu ilişkileri kurabilir. ve bu nedenle annelerini babalarından kıskandıklarını belirtmektedir. 180
  • 56. Test CİNSEL GELİŞİM 7 4. I. Dış dünya ağız yoluyla tanınmaya çalışılır. CİNSEL GELİŞİM II. Bu dönemde cinsellik ikinci plana atılırken, akademik etkinlikler ön plana çıkar. III. Cinsel karmaşaların yaşandığı bir dönemdir. 1. Cinsiyet rollerini öğrenme süreci ailede başlamak- IV. Gizil dönem olarak da bilinir. tadır. Çocuklar cinsiyet rollerine uygun davranışları Yukarıdakilerden hangileri latent dönemin özel- ilk önce anne - babalarını model alarak ve bu dav- liklerindendir? ranışları aile içinde taklit ederek öğrenmektedirler. Cinsel kimliğin kazanılmasını yukarıdaki şekilde A) I ve III B) I ve II C) II ve IV açıklayan kuram aşağıdakilerden hangisidir? D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV A) İnsancıl kuram 5. 28 yaşındaki Berna Hanım’ın aşırı titiz ve dü- B) Sosyal bilişçi kuram zenli olması, hiçbir eşyasını atmayıp biriktirme- C) Davranışçı kuram si, psikanalitik yaklaşıma göre, hangi döneme D) Yapısalcı kuram saplanıp kaldığını gösterir? E) Psikanalitik kuram A) Oral dönem B) Anal dönem C) Fallik dönem D) Gizil dönem İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k E) Genital dönem 2. I. Kendi cinsel kimliğini öğrenir. II. Cinsel tutumları öğrenir. 6. Dört yaşındaki Orhan, annesini çok kıskanmakta, III. Başkalarının cinsel kimliklerini öğrenir. ne zaman annesi ile babası yan yana gelse, baba- IV. Cinsiyetine uygun bilinçli davranışlar sergiler. sını itmekte, anne babasının arasına girip oturmak- Yukarıda bilişsel yaklaşımcılara göre cinsel kimliğin tadır. kazanılma aşamaları verilmiştir. Orhan’ın bu davranışı psikanalitik yaklaşımına Bu aşamaların doğru sıralaması aşağıdaki seçe- göre hangi kavramla açıklanabilir? neklerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) Fiksasyon B) Oedipus karmaşası A) I - II - III - IV B) IV - II - III - I C) Elektra karmaşası D) Örtülü dönem C) I - IV - III - II D) IV - III - II - I E) Latent çatışma E) I - III - II - IV 7. Psikanalitik yaklaşıma göre, tuvalet eğitimi son derece gevşek bir bireyin ilerleyen yaşlarda hangi davranışı sergilemesi beklenir? 3. Aşağıda adı verilen kuramcılardan hangisi cinsel gelişimi açıklamak için çalışmalar yapmıştır? A) Anne babaya aşırı bağlanması B) Cimri ve inatçı olması A) Bruner B) Chomsky C) Vurdumduymaz ve dağınık olması C) Gagne D) Freud D) Sürekli kendini denetim altında tutması E) Pavlov E) Aşırı titiz olması 181
  • 57. 6 Test Farklı Kuramlara Göre Gelişim Dönemlerinin Karşılaştırılması Piaget’ye Göre Bruner’e Göre Erikson’a Göre Piaget’e Göre Kohberg’e Göre Freuad’a Göre Fiziksel Gelişim Dil Gelişim Zihinsel Zihinsel Gelişim Kişilik Gelişim Ahlak Gelişim Ahlak Gelişim Cinsel Gelişim Dönemleri Dönemleri Gelişim Dönemleri Dönemleri Dönemleri Dönemleri Dönemleri Dönemleri 1. 0-2 Yaş Bebeklik 1. Agulama Dönemi 1. Eylemsel 1. Duyu Hareket 1. Temel Güvene Ahlak Öncesi Dö- 1. Gelenek Öncesi 1. Oral Dönem Dönemi – Ağlama Dönem Dönemi Karşı Güven- nem Dönem – Babıldama sizlik İtaat ve Ceza Eğilimi – Çağıldama 2. Tek Sözcük Dönemi 3. Telgrafik Konuşma Dönemi 2. 2-6 Yaş Oyun Dönemi 4. İlk Gramer Dönemi 2. İmgesel 2. İşlemsel Dönem 2. Özerkliğe Karşı Ahlak Öncesi Dö- 1. Gelenek Öncesi 2. Anal Dönem Dönem Kuşku ve nem Dönem 3. Fallik Dönem Utanç İtaat ve Ceza Eğilimi 3. Girişimciliğe Karşı Suçluluk 3. 2-6 Yaş Okul Dönemi 2. İmgesel 3. Somut İşlemler 4. Çalışma ve Ba- 1. Dışa Bağılı Dö- 1. Gelenek Öncesi 4. Latans (Gizil) Dönem Dönemi şarılı Olmaya nem Dönem Dönem 183 Karşı Aşağılık (Ahlaki Gerçeklik) – Saf çıkarcı Duygusu eğilim 4. 12-18 Yaş Ergenlik 3. Sembolik 4. Soyut İşlemler 5. Kimlik 2. Özerk Dönem 2. Geleneksel 5. Genital Dönem Dönemi Dönem Dönemi Kazanmaya (Karşılıklılık) Dönem Karşı Kimlik – İyi Çocuk Bocalaması Eğilimi 5. 18-30 Yaş Genç Yetiş- 6. Yakınlığa Karşı 2. Geleneksel kinlik Dönemi Uzaklık Dönem – Kanun ve Dü- zen Eğilimi 6. 30-60 Yaş Yetişkinlik 7. Üretkenliğe 3. Gelenek Sonrası Dönemi Karşı Dur- Dönem gunluk – Sosyal Anlaş- malara Uyum Eğilimi 7. 60 Yaş ve Sonrası 8. Benlik Bütün- 3. Gelenek Sonrası Yaşlılık Dönemi lüğüne Karşı Dönem Umutsuzluk – Evrensel Ahlak İlkeleri Eğilimi
  • 58. DENEME TESTİ 4. Problem çözerken bilinmeyenleri “X” ve “Y” gibi GELİŞİM PSİKOLOJİSİ sembollerle ifade edebilen bir kişi, Bruner’e DENEME TESTİ göre hangi zihinsel gelişim dönemindedir? A) Soyut işlemler B) Eylemsel dönem 1. Gurbetçi bir ailenin çocuğu olan Mert, Almanya’da C) İmgesel dönem D) Somut işlemler doğmuş, 17 yaşındayken ailesiyle birlikte Türkiye’ye kesin dönüş yapmıştır; ancak Mert, hiçbir zaman E) Sembolik dönem Türkçe’yi Almanca kadar iyi konuşamamıştır. Yukarıdaki durumun nedeni aşağıdaki gelişim kavramlarından hangisiyle açıklanabilir? 5. Bir binada çıkan yangının etrafında toplanan kala- A) Gelişim B) Büyüme balık, içerde bulunanların kurtarılması için itfaiyeyi C) Kritik dönem D) Hazırbulunuşluk beklemektedir. Bu sırada 17 yaşındaki Ünal, “Bana bir şey olmaz.” diye düşünerek, yanan binaya gir- E) Olgunlaşma miş ve insanları kurtararak beklediği gibi büyük al- kış almıştır ve o gün bütün kanalların ana haber bültenlerine çıkmıştır. Ünal’ın kendisine bir şey olmayacağını düşüne- rek, kendisini bu denli tehlikenin içine atması, İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k içinde bulunduğu dönemin hangi özelliği ile açıklanabilir? 2. Bireyin ilk kez karşılaştığı bir durum ile ilgili davranış kalıbı oluşturması, aşağıdaki bilişsel A) Benmerkezcilik B) Hayali seyirci gelişim kavramlarından hangisiyle açıklanır? C) Soyut düşünce D) Kişisel efsane E) Formel işlem A) Özümleme B) Uyumsama C) Akomadasyon D) Örgütleme E) Şema 6. Öğrencilerinin ilgi ve yeteneklerinin farkında olan Neslihan Öğretmen, öğrencilerini ilgi alanlarına uy- gun etkinliklere yönlendirmektedir. Yukarıdaki örnekte Neslihan Öğretmen, öğrenci- lerin Erikson’a göre hangi psikososyal karmaşa- yı başarıyla atlatmalarına yardımcı olmaktadır? 3. Aşağıda adı verilen kuramcılardan hangisi dil gelişimini açıklamak için çalışmalar yapmıştır? A) Temel güvene karşı güvensizlik B) Özerkliğe karşı kuşku ve utanç A) Bruner B) Chomsky C) Başarıya karşı aşağılık duygusu C) Gagne D) Freud D) Girişimciliğe karşı suçluluk duygusu E) Pavlov E) Kimliğe karşı rol karmaşası 185
  • 59. DENEME TESTİ 49. Geleneksel psikanalitik kurama ilişkin aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Kişiliğin üç sisteminden biri olan ego, id ile sü- peregonun çatışmalarında arabuluculuk yapan sistemdir. B) Savunma mekanizmaları id ile ego arasındaki gerilimi azaltmak için süperego tarafından kul- lanılan davranış örüntüleridir. C) Davranışlarımızı yönlendiren güçlerin bir kısmı bilinçaltında depolanır. D) Nasreddin Hoca’nın eşekten düşünce zaten inecektim demesi neden bulma savunma me- kanizmasına örnek olarak verilebilir. E) Cinsiyet farklılıklarının fark edilmesi fallik dö- nemde gerçekleşir. İ h t i y a ç Ya y ı n c ı l ı k 50. “Komşu oğlu mühendisliği kazandı, sen üç yıldır dershaneye gidiyorsun bir yeri kazanamadın. Za- ten hiç bir işi doğru dürüst yapamıyorsun.” diyerek oğlunu azarlayan bir baba hangi anne baba tu- tumunu benimsemiş olabilir? A) İtici tutum B) Yetkinci tutum C) Tutarsız tutum D) Otoriter tutum E) Aşırı hoşgörülü tutum 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 C E B E D C D D E B D D C D D E D D E B A B D A A Test 6 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 C B D E E E C A C C B E A B D A A C E D C D E B B 194
  • 60. KAYNAKLAR KAYNAKLAR Acun, S. ve Erten, G. B. (1995), Çocuk Gelişimi, İstanbul: Esin Yayınevi. Açıkgöz, K. Ü. (2003), Aktif Öğrenme, İzmir: Eğitim Dünyası Yayınları. Alaylıoğlu, R. ve Oğuzkan, A. F. (1976), Ansiklopedik Eğitim Sözlüğü, İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri. Arı, R., Üre, Ö., Yılmaz, H. (1997), Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Konya: Mikro Basım-Yayın-Dağıtım. Aydın, B. (2005), Çocuk ve Ergen Gelişimi, İstanbul: Atlas Yayın Dağıtım Aydın, B. ve Arkadaşları (2005), Gelişim ve Öğrenme, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım Ankaray, A. (1997). Eğitim Psikolojisine Giriş, Ankara: Turhan Kitabevi Atkınson, A. L., Atkınson, R. C., Hılgard, E. R. (1995), Psikolojiye Giriş, İstanbul: Sosyal Yayınları. Bacanlı, H. (1998), Eğitim Psikolojisi, İstanbul: Alkım Yayınevi. Bacanlı, H. (Editör) (2003), KPSS Eğitim Bilimleri, Ankara: Nobel Yayınları. Topbaş, S. S. (Editör) (2005), Dil ve Kavram Gelişimi, Ankara: Kök Yayıncılık. Başal, H. A. (2003), Gelişim ve Psikoloji, İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. Bayhan, P. S. ve Artan, İ. (2004), Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. Baymur. F. (1994), Genel Psikoloji, İstanbul: İnkılap Kitabevi. Bıyıklı, L. (1971), Piaget’ye Göre 0-2 Yaş Arası Zeka Gelişimi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, Cilt: 4 (Sayı: 1-4), 249. Bilgin, M. (2002), Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Ankara: Pegem A Yayıncılık. Binbaşıoğlu, C. (1990), Gelişim Psikolojisi, Ankara: Kadıoğlu Matbaası. Can, G. (Editör) (2001), Gelişim ve Öğrenme, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. Cüceloğlu, D. (1993), İnsan ve Davranışı, İstanbul: Remzi Kitabevi. Özkalp, E. (Editör) (2002), Davranış Bilimleri, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. Doğan, M. (1996), Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: İz Yayıncılık. Erden, M. ve Akman, Y. (1997), Eğitim Psikolojisi, Ankara: Arkadaş Yayınevi. Ersanlı, K., Uzman, E. ve Arkadaşları (2005), Gelişim ve Öğrenme, İstanbul: Lisans Yayıncılık Ersevim, İ. (1997), Freud ve Psikanalizin Temel İlkeleri, İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. Erkuş, A. (1997), Psikoloji Terimleri Sözlüğü, Ankara: Doruk Yayınları. Geçtan, E. (1978), Çağdaş İnsanda Normal Dışı Davranışlar, Ankara: Ank. Üniv. Basımevi. Geçtan, E. (1981), Psikanaliz ve Sonrası, İstanbul: Hür Yayınları. Günce, G. (1973), Çocukta Zihinsel Gelişim, Ankara: Baylan Matbaası. Gürün, O. A. (1997), Psikoloji Sözlüğü, İstanbul: İnkılap Kitabevi. G. R. Tharp, ve R. Gallimore, (1988), Rousing Minds To Life: Teaching, Learning, And Schooling İn Social Con- text, New York: Cambridge University Press. Hançerlioğlu, O. (1993), Ruhbilim Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi. Hançerlioğlu, O. (1993), Toplumbilim Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi. İnanç, B. Y., Bilgin, M., Atıcı, M. K. (2005), Gelişim Psikolojisi, Adana: Nobel Kitabevi. Kazancı, O. (1989), Eğitim Psikolojisi, Ankara: Kazancı Kitap Ticaret. Kızıltepe, Z. (2004), Öğretişim, İstanbul: Merteks Ticaret. Kulaksızoğlu, A. (1999) Ergen Psikolojisi, İstanbul: Remzi Kitabevi Küçükkaragöz, H. (2002), Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Ankara: Pegem A Yayıncılık. Koç, M., Yavuzer, Y., Demir, Z., Çalışkan, M. (2001), Gelişim ve Öğrenme, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. Lamp, M. E. ve Campos, J. J. (1982), Development in infıcany, U.S.A.: Random House. Mutlu, E. (1995), İletişim Sözlüğü, Ankara: Ark Yayınevi. 195
  • 61. KAYNAKLAR Morgan, C. T. (1999), Psikolojiye Giriş, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları. Öner, D. ve Acar, M. (1993), Sosyal Bilimler Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Yayıncılık. Özbay, Y. (2004), Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Ankara: Öğreti Yayınları. Pamukçu, N., (1994), “Çocuğunuzu Tanıyor Musunuz? Adım adım gelişim”, Yaşadıkça Eğitim 32. Selçuk, Z. (1997), Eğitim Psikolojisi, Ankara: Pegem Yayınları. Selçuk, Z. (2000), Gelişim Öğrenme, Ankara: Nobel Yayınları. Senemoğlu, N. (2003), Gelişim, Öğrenme ve Öğretim, Ankara: Gazi Kitabevi. Şemin, R., (1972), Zekanın Değerlendirilmesi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. Sümbül, A M. (2001) KMS Eğitim Bilimleri Öğretmen Adayları İçin, Ankara: Nobel Yayınları. Songar, A. (1981), Temel Psikiyatri, İstanbul: Minnetoğlu Yayınları. Tan, Ş. (Editör) (2004), KPSS Eğitim Bilimleri, Ankara: Empati. Temel, F.2. ve Aksay, A.B., (2005) Ergen ve Gelişimi, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım Ülgen, G. (1995), Eğitim Psikolojisi, Ankara: Bilim Yayınları. Yeşilyaprak, B. (Editör) (2006), Eğitim Psikolojisi, Ankara: Pegem Yayınları. Yıldırım, İ. ve Arkadaşları (2008), Eğitim Psikolojisi, Ankara : Anı Yayıncılık Yüksel, G. (2003), Öğretmen Adayları İçin KPSS, Ankara: Asil Yayın Dağıtım. Zanden, V. ve Pace, A. J., (1983), Educational Psychology, New York: Random House. 196
  • 62. KURAM, YAKLAŞIM-BİLİM ADAMI EŞLEMESİ HAVIGHURST GELİŞİM GÖREVLERİ CHOMSKY PSİKOLİNGUİSTİK DİL ÖĞRENME GESEL DİL ÖĞRENME – SOSYAL ÖĞRENME AINSWORTH BAĞLANMA TÜRLERİ – KİŞİLİK KURAMI BOWBLY BAĞLANMA – DUYGUSAL BAĞLANMA KURAMI VYGOTSKY ZİHİNSEL GELİŞİM KURAMI – İŞBİRLİKLİ ÖĞRENME PIAGET ZİHİNSEL GELİŞİM – BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMI ERIKSON PSİKOSOSYAL GELİŞİM – PSİKOSOSYAL GELİŞİM KURAMI FREUD PSİKOSEKSÜEL GELİŞİM – PSİKANALİTİK KURAM KOHLBERG AHLAK GELİŞİMİ EVRELERİ – AHLAK GELİŞİMİ KURAMI ROGERS BENLİK KAVRAMI – İNSANCIL KURAM MASLOW GÜDÜLERİN HİYERARŞİSİ – İNSANCIL KURAM SELİGMAN ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK – ÖĞRENME KURAMI NEİSSER BİLİŞ – BİLGİ İŞLEME KURAMI KÖHLER İÇGÖRÜSEL ÖĞRENME – GESTALT KURAMI WERTHEIMMER ÜRETİCİ DÜŞÜNME – GESTALT SOSYAL ÖĞRENME – SOSYAL BİLİŞÇİ KURAM – İŞBİRLİKLİ BANDURA ÖĞRENME TOLMAN GİZİL ÖĞRENME – İŞARET GESTALT SKINNER EDİMSEL KOŞULLANMA – DAVRANIŞÇI KURAM THORNDIKE BAĞLAŞIMCILIK – DAVRANIŞÇI KURAM GUTHRIE BİTİŞİKLİK YASASI – DAVRANIŞÇI KURAM WATSON EN SON VE EN SIK İLKESİ – DAVRANIŞÇI KURAM PAVLOV KLASİK KOŞULLANMA – DAVRANIŞÇI KURAM PARSON MESLEKİ REHBERLİK – MESLEKİ REHBERLİK KURAMI TYLER PROGRAM GELİŞTİRME MODELİ TABA TÜMEVARIMSAL KURAM – PROGRAM GELİŞTİRME KURAMI BULUŞ YOLU İLE ÖĞRETİM STRATEJİSİ – SARMAL BRUNER PROGRAMLAMA YAKLAŞIMI AUSUBEL SUNUŞ YOLU İLE ÖĞRETİM STRATEJİSİ, ANLAMLI ÖĞRENME ARAŞTIRMA VE İNCELEME YOLUYLA ÖĞRENME STRATEJİSİ – İLERLEMECİLİK EĞİTİM FELSEFESİ – PROBLEM DEWEY ÇÖZME YÖNTEMİ – İŞBİRLİĞİNE DAYALI ÖĞRENME – YAPILANDIRMACILIK GAGNE BİLGİYİ İŞLEME KURAMI – ÖĞRENME MODELİ GLASSER TEMEL ÖĞRETİM MODELİ PROGRAMLI ÖĞRETİM – DOĞRUSAL PROGRAMLAMA SKINNER YAKLAŞIMI LEWIN, DEUTSCH, SLAVIN, İŞBİRLİĞİNE DAYALI ÖĞRENME KAGAN VE SHARAN CARROLL OKULDA ÖĞRENME MODELİ BLOOM TAM ÖĞRENME MODELİ – HEDEFLERİN AŞAMALI SINIFLAMASI GARDNER ÇOKLU ZEKA KURAMI 197
  • 63. GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE İLİŞKİN KAVRAMLAR SÖZLÜĞÜ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE İLİŞKİN KAVRAMLAR SÖZLÜĞÜ Animizm (Canlandırma) Cansız nesnelere canlıymış gibi davranmaktır. Bastırma Bilincin kabul etmediği veya edemeyeceği arzuların, bilinçaltına itilmesi durumudur. Büyüme Vücudun boy ve kilo artışını ifade eden kavramdır. Yani fiziki olarak organizmanın geçirmiş olduğu değişim “büyüme” olarak tanımlanabilir. Dengeleme Bireyin yeni karşılaştığı bir durumla, kendisinde önceden varolan bilgi ve deneyimleri arasında denge kurmak için yaptığı zihinsel işlemlerdir. Ergenlik Biyolojik, psikolojik, zihinsel ve sosyal açıdan gelişimin ve olgunlaşmanın gerçekleştiği, çocukluktan yetişkinliğe geçilen dönemdir. Gelişim Organizmanın döllenmeden başlayarak belli aşamalarda geçirmiş olduğu değişimdir. Hazırbulunuşluk Organizmanın bir davranışı yerine getirebilecek düzeye gelmiş olmasıdır. Öğrencinin ilgi, ihtiyaç ve düzeyi (Örneğin, öğrenme + olgunlaşma) Kalıtım Organizmanın anne ve babasından getirmiş olduğu özellikleri ve yetenekleri içeren kavramdır. Korunum Nesnenin uzaydaki şekli ve biçimi değişse bile miktar ve ağırlığının aynı kalacağı ilkesidir. Kritik Dönem Belli becerilerin ilgili dönemde kazanılmadığı zaman daha sonraki dönemlerde kazanılmasının çok zor ya da imkansız olduğunu açıklayan kavramdır. Oedipus Karmaşası Erkek çocuklarının babalarını bir rakip olarak görüp, annelerine yaklaşmaları ve sevgi göstermeleridir. Olgunlaşma Vücut organlarının kendisinden beklenen fonksiyonu yerine getirebilecek düzeye gelmesidir. Ödünleme Engellenen ve doğrulamayan istek ve davranışların yarattığı tedirginliği onların yerine geçebilecek, diğer istek ve davranışlarla gidermedir. Öğrenme Tekrar ya da yaşantı sonucu davranışlarımızda meydana gelen, bir süre devam eden davranış değişikliğidir. Örgütleme Zihindeki düşünce ya da bilgi parçalarını birbirinden bağımsız halde bırakılmayarak birey tarafından sürekli olarak ilişkilendirilmeye, bütünleştirilmeye çalışılmasıdır. Özümleme Bir nesnenin veya bir olgunun var olan zihinsel kategoriler içerisine yerleştirilmesi ve bu yolla sınıflanması ve daha sonrada kullanılmasıdır. Rasyonelize Etme Bireyin yapmış olduğu kabul edilemeyecek bir davranışı çeşitli bahaneler bularak haklı göstermeye çalışmasıdır. Şema Örgütlenmiş düşünce ve davranış örüntüsü olarak tanımlanabilir. Uyma Yeni şemalar yaratarak ya da önceden varolan şemaların kapsam ve nitelikleri değiştirerek yeni edinilen deneyimlerin gereklerine uygun davranmak, uyum kurmaktır. Yadsıma Benlik için tehlikeli olarak algılanan ve sıkıntı doğurabilecek bir gerçeği yok saymak, görmemek olarak tanımlanabilen bir savunma mekanizmasıdır. Yansıtma Bireyin kendi eksikliklerinin ve hatalarının suçun ya da sorumluluğunu başkalarına yükleyerek rahatlamaya çalışmasıdır. Yer Değiştirme Bir dürtü veya duygunun asıl nesnesinden başka bir nesneye yöneltilmesi olarak tanımlanabilir. Zeka Bireyin çevreye uyum sağlayabilme yeteneği olarak tanımlanabilir. 198

×