Groen loont met TEEB-stad
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Groen loont met TEEB-stad

on

  • 738 views

Groen loont met TEEB-stad ...

Groen loont met TEEB-stad
25-9-2012
Groen levert anderhalf tot twee keer meer aan baten op, dan dat investering en onderhoud kosten. Dat blijkt uit een achttal voorbeeldcases van deelnemende gemeenten aan het project TEEB-stad.
Bron: Stock.xchng TEEB (The Economics of Ecosystems and Biodiversity) is een internationale studie naar de economische betekenis van biodiversiteit en ecosysteemdiensten. In het afgeleide project TEEB-stad zijn onder andere tien Nederlandse gemeenten en het ministerie van EL&I betrokken. Ze werken aan een methode om de maatschappelijke baten van groenblauwe maatregelen mee te nemen in bestemmingsplannen, grond- en vastgoedexploitaties en ontwerpsessies.

54 miljoen
In de studie ‘Groen loont met TEEB-stad’ staan acht casestudies van deelnemende gemeenten beschreven die gezamenlijk 54 miljoen euro in de plus staan. De grootste ‘winnaar’ is een studie in Deventer met een batig saldo van bijna 30 miljoen euro.

Toegankelijk
TEEB-Stad heeft duidelijk gemaakt dat de bijdrage van groen aan de stedelijke economie inzichtelijk is te maken, stelt demissionair staatssecretaris Bleker van EL&I in een brief bij deze studie aan de Tweede Kamer. Bleker waarschuwt dat de implementatie van dit instrument niet vanzelf zal gaan. “Het vraagt een andere werkwijze dan doorgaans in ruimtelijke leefomgevingsplannen wordt gehanteerd. Het is daarom belangrijk om de komende tijd het instrument niet alleen te promoten, maar ook gemakkelijk toegankelijk te maken en mensen uit de praktijk te leren hoe ze het kunnen hanteren.”

Statistics

Views

Total Views
738
Views on SlideShare
738
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Groen loont met TEEB-stad Groen loont met TEEB-stad Document Transcript

  • Groen loont met TEEB Stad Gemeenten redeneren, rekenen en verdienen met de baten van natuur en water2 1 TEEB: The Economics of Ecosystems and Biodiversity
  • Colofon InhoudsopgaveUitgave Voorwoord 2In TEEB Stad zijn de volgende gemeenten,ministeries en organisaties betrokken: Ontdek de baten 4Almelo, Amsterdam, Apeldoorn, Delft, Den Haag, Redeneren, rekenen en verdienen met de baten van natuur en water 5Deventer, Eindhoven, Haarlem, Heerlen, Rotterdamen Zwolle, het ministerie van Economische Zaken, Haarlem Gebiedsvisie Kleverlaanzone 8Landbouw en Innovatie en het ministerie vanInfrastructuur en Milieu, advies- en ingenieursbu- Den Haag Erasmusveld, duurzaamste wijk van Nederland 10reau Witteveen+Bos en Groen Loont!.Groen Loont! is een initiatief van partijen die Redeneer met baten 12 samenwerken onder de vlag van De Groene Stad Aan het begin van het proces ontstaan de grootste welvaartsklappers 14(Plant Publicity Holland, branchevereniging VHG,HIC - promotie van Groen, ANWB, GroenforumNederland, Entente Florale Nederland en Product- Almelo Baten van de ondergrond in de binnenstad 18schap Tuinbouw). Delft Groenblauw Delft Zuidoost 20Redactie en eindredactieJacqueline van Wetten Reken met baten 22Sjaak de Ligt Rendabel investeren in groen vereist baatberekeningen 25Henk KuijpersRoel van Dijk Apeldoorn Park Zuidbroek 28Fotografie Deventer Aanleg Zandweteringpark en wijk Steenbrugge 30Sjon Heijenga, gemeente Almelo, Apeldoorn, Delft,Den Haag, Deventer, Eindhoven, Haarlem, Rotter- Verdien met baten 32dam en Zwolle Verdienen: eerst weerstand overwinnen en betrokkenheid opbouwen 34Projectleiding TEEB-StadNamens gemeenten: Henk Kuijpers, gemeente Zwolle Groenblauwe stadsrand 36Apeldoorn Eindhoven Vergroenen binnenstad 38Namens Witteveen en Bos: Ursula KirchholtesProductie Vervolg van TEEB Stad 40Stichting Open Boek, Deventer Nieuwe financieringsmodellen voor stedelijk groen 41ISBN 9789081343992NUR 943 Omgevingswetenschappen Nawoord 44
  • Groen loont met TEEB Stad >“Bouwen en ontwikkelen doe je niet alleen met asfalten steen, maar ook met groen. Dus moet je het overgroen al in een vroeg stadium van de planvorminghebben: het is geen sluitpost meer.” Gemeenten redeneren, rekenen en verdienenRob van Doorn, wethouder Duurzaamheid, gemeente Haarlem met de baten van natuur en water 1
  • Voorwoord Vaak heb ik uit moeten leggen wat ‘TEEB Stad’ betekent. Ik vertel dan dat TEEB staat voor The Economics of Ecosystems and Biodi- versity en dat TEEB Stad gaat over de economische betekenis van natuur en water in en om de stad. Al snel volgt dan de vraag: “Wat hebben natuur, water en economie met elkaar te maken?” In deze publicatie zult u lezen dat dit alles met elkaar te maken heeft. Economie gaat over behoeften en schaarste. Iedereen die in een stad verblijft herkent de behoefte aan natuur en water in de nabijheid van de woon- en werkomgeving. Een ommetje om te ontspannen, de heilzame werking van fluitende vogels, de schoonheid van een vijver waarin overvloedig regenwater wordt 2 opgevangen, de verkoelende werking van een straatboom, enzo- 3 voort. Natuur en water leveren een belangrijke bijdrage aan hetVoorwoord stedelijk functioneren, en dus ook aan de economie. Het is onderzocht dat natuur en water vele baten opleveren, zoals gezondheid en woongenot. ‘TEEB Stad’ is bedoeld om deze baten zichtbaar te maken. Liefst door een directe vertaling in geld. Als dat niet lukt worden ze in elk geval benoemd. Het blijkt dat het vaak de overheid is die het geld investeert, maar dat allerlei andere partijen de voordelen ervan genieten. De uitkomsten van het rekeninstrument kunnen als basis dienen voor een gesprek met die partijen om een bijdrage te leveren aan de investeringen. Dat kan helpen om in tijden van slinkende overheidsmiddelen toch tot maatregelen voor meer natuur te komen. Dat is goed voor de biodiversiteit, want natuur en water in en om de stad herbergen een schat aan bijzondere planten- en diersoorten. Maar vóóral is het goed voor iedereen die in de stad Olaf Prinsen, woont, werkt en verblijft! aanvoerder project TEEB Stad en wethouder gemeente Apeldoorn
  • “Iedereen beseft nu dat ecologie en economie onafscheidelijk zijn.” Loek Hermans, voorzitter Greenport Holland > Ontdek de baten Redeneren, rekenen en verdienen met de baten van natuur en water In het project TEEB Stad leerden gemeenten aan de hand van een gebiedseigen project wanneer groen- en waterbaten ont- Wat is TEEB Stad? staan, hoe hoog die baten zijn en hoe baathouders betrokken kunnen worden als investeerder. Zo is het besef ontstaan dat TEEB (The Economics of Ecosystems and Biodiversity) is projecten in de openbare ruimte soms verrassende winstpak- een internationale studie naar de economische betekenis kers opleveren. Die ervaring moet ertoe leiden dat baten voort- van biodiversiteit en ecosysteemdiensten. Ook Neder- aan als vanzelfsprekend worden meegenomen in de besluitvor- land doet hieraan mee met het landelijke programma ming over inrichtingsplannen. TEEB NL, waarvan TEEB Stad weer een onderdeel is. In TEEB Stad werken sinds 2011 een aantal gemeenten, Bij ruimtelijke ontwerpen worden de maatschappelijke baten van twee ministeries (het ministerie van Economische Zaken, groenblauwe maatregelen nu nog vaak alleen achteraf nage- Landbouw en Innovatie en het ministerie van Infrastruc- gaan, is de ervaring van Ursula Kirchholtes van Witteveen+Bos, tuur en Milieu) en ingenieursbureau Witteveen+Bos 8 4 het ingenieursbureau dat gemeenten in dit project begeleidt. aan een methode om de maatschappelijke baten van 5 “Een gemiste kans”, stelt ze. Beter is om van tevoren te beredene- groenblauwe maatregelen als vanzelfsprekend mee te nemen in bestemmingsplannen, grond- en vastgoed-OntdekOntdek ren tegen welke kosten en baten een maatschappelijk rendabel plan kan worden gerealiseerd. Met dat inzicht wordt gekeken exploitaties en ontwerpsessies met als resultaat snellere wie er profiteren van de baten van het plan. Door deze baathou- planprocessen en duurzamere keuzes en financiering van ders vanaf dat moment bij het proces te betrekken kan het plan groenprojecten. worden geoptimaliseerd en wordt het enthousiasme groter om als Groen Loont! mede-investeerder deel te nemen. “Het gaat erom plannen eerst TEEB Stad is het logische vervolg op Groen Loont!, de te beredeneren, dan te berekenen en ten slotte te kijken waar de campagne die uitdraagt dat groen grote maatschappe- verdienmogelijkheden liggen.” lijke en economische waarde vertegenwoordigt. Lag in 2011 de nadruk van deze campagne nog op Baten bewustwording, in 2012 wordt in de praktijk gekeken hoe Kirchholtes legt de TEEB-methode uit aan de hand van een fictieve met de TEEB-methode de waarde van groen te berekenen case; in dit geval een wijk waar wateroverlast één van de proble- is. Groen Loont! is een initiatief van partijen die samen- men is. De aanleg van een nieuwe, betere groenblauwe structuur werken onder de vlag van De Groene Stad (Plant Publi- zorgt voor meer waterberging en een groter en kwalitatief beter city Holland, branchevereniging VHG, HIC - promotie van recreatieareaal. Dit levert diverse baten op. Groen, ANWB, Groenforum Nederland, Entente Florale Eén daarvan is het vermeden risico op wateroverlast: in plaats van Nederland en Productschap Tuinbouw). 1 keer in de 10 jaar, zullen de kelders van bedrijven en woningen in de wijk nog maar 1 keer in de 100 jaar onderlopen. Dat betekent Kijk op www.degroenestad.nl of www.omgevingsecono- een vermeden schade per jaar van ruim een ton, tonen berekenin- mie.nl voor informatie over TEEB Stad. gen op basis van kengetallen (zie kader: Van MKBA naar TEEB).
  • > “De vraag naar groene bouwprojecten neemt toe o.a. doordat lokale overheden op beperkte ruimte recht moeten doen aan verschillende belangen.” Nico de Vries, bestuursvoorzitter BAM De baat op de lange termijn zal zelfs groter zijn dan anderhalf Aan de slag vergroenen van een wijk door het organiseren van een zaaidag miljoen euro. Omdat deze baten de kosten ruim overstijgen is In het project TEEB Stad pasten deelnemende gemeenten deze zijn door burgers zelf makkelijk uit te voeren. Dergelijke maatre- de aanleg van een nieuwe, betere groenblauwe structuur een methode toe op een gebiedseigen project. De omvang en gelen kunnen gemeenten direct stimuleren. En bedenk daarbij Van MKBA naar TEEB: duurzaam rendabel project. aard van deze projecten liep uiteen van grootschalige gebieds- dat de baten van groenmaatregelen groot zijn in wijken met duurzaamheid als leidraad ontwikkeling zoals in Delft, tot de aanleg van een park zoals in weinig of kwalitatief slecht groen en veel mensen. De maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) is Bijdragen Apeldoorn, of de vergroening van de binnenstad zoals in Almelo. Daarnaast blijken op de lange termijn de kosten van groene gebaseerd op het begrip duurzaamheid zoals dat in het De volgende vraag is dan: aan wie komen die baten ten goede en Uit de projecten komen een aantal opvallende winstpakkers naar oplossingen lager te zijn dan die van ‘grijze’ meer technische Brundtland-rapport (1987) wordt gedefinieerd als ‘een eco- kunnen die baathouders op een of andere manier bijdragen in voren waarmee gemeenten direct aan de slag kunnen. Zo blijken oplossingen. Dat heeft er vooral mee te maken dat groen vaak nomische ontwikkeling waarbij de huidige generatie aan de kosten die voor de aanleg van de nieuwe groenblauwe struc- de kosten van maatregelen die de biodiversiteit verbeteren soms goedkoper is in de totaalsom van investering en onderhoud. haar behoeften kan voldoen zonder de volgende generaties tuur worden gemaakt? In het voorbeeld krijgen de gemeente heel beperkt te zijn. Ideeën voor stoeptegeltuinen of het En dat levert dan ook nog eens extra recreatieve en natuur- te beperken om in haar behoeften te voorzien’. en het waterschap de suggestie extra geld aan te trekken door bedrijven en bewoners in de wijk een rioolheffing en/of water- In 2000 heeft het kabinet besloten dat het verplicht is om schapsheffing op te leggen. Zij hebben immers geen schade voor alle grote infrastructuurprojecten de MKBA uit te meer van ondergelopen kelders. Ook zou een gemeente geld uit voeren. Dat gebeurde aan de hand van een standaard 6 kunnen sparen door te besluiten geen dure technische water- methodiek: het Overzicht Effecten Infrastructuur, oftewel 7 bergingsvoorziening aan te leggen, maar voor minder geld een de OEI-leidraad. In 2004 werd deze leidraad aangevuld met waarderingen voor natuur, water en bodem. In 2006 volgdeOntdek kleinere waterberging te realiseren. Door tegelijkertijd te zorgen voor overloopruimte, bijvoorbeeld door sportvelden als water- de publicatie van het kengetallenboek voor ecosysteem- berging te gebruiken als dat nodig is, kan tegen geringere kosten baten. Met dit naslagwerk is het mogelijk de baten van toch voldoende opvangcapaciteit worden gerealiseerd. Voor de verschillende ecosysteemtypen, dus ook van stadsgroen, tijdelijke opvang van water op hun veld krijgen de sportvereni- in euro’s uit te drukken en af te wegen tegen de kosten. gingen een vergoeding van de gemeente in de clubkas gestort. Inmiddels zijn in 2012 met behulp van de leidraad en het kengetallenboek vele groene en niet-groene projecten Onderhandelingssituatie geëvalueerd. Om groenbaten niet achteraf maar juist ook Dergelijke financieringsconstructies zullen gemeenten in de al tijdens het maken van bestemmingsplannen, grond- en toekomst steeds vaker opstellen. Door het inzicht in de kosten en vastgoedexploitaties en ruimtelijke ontwerpen mee te ne- de baten van een maatregel, zijn gemeenten zich ervan bewuster men, is nu voor gemeenten de TEEB-methode ontwikkeld. geworden dat zij een partij zijn in een onderhandelingssituatie. Kirchholtes: “In het verleden investeerde de gemeente in groen en blauw en waren de baten voor de vastgoedeigenaren en kwaliteiten op. Waar grijs niet per se noodzakelijk is, kunnen de huurders. Dat kan niet langer.” In de nabije toekomst zullen gemeenten goedkopere, groene oplossingen overwegen in kosten eerlijker worden verdeeld. Van ontwikkelaars, bedrijven, plaats van dure, technische grijze aanpassingen. Verder bleek burgers en gezondheidsorganisaties wordt een grotere bijdrage dat er veel meer groenbaten te berekenen zijn dan gemeenten verwacht als het gaat om zaken als leefbaarheid, wonen, groen, aanvankelijk dachten. natuur en water. Daarbij helpt een duidelijk, economisch plaatje Ook bleek het vroegtijdig samen nadenken met diegenen die dat laat zien welke voordelen er zijn, en dat transparant maakt profijt hebben van de baten, bij te dragen aan een maatschappe- welke partijen van die voordelen profijt hebben. lijk rendabeler project, meer draagvlak en een sneller proces.
  • Factsheet Haarlem Haarlem Gebiedsvisie Kleverlaanzone Doel: Cijfermatige ondersteuning van de participatieve ontwikkeling van de gebiedsvisie. Project gebied en een groeiscenario voor Leerresultaten De gebiedsvisie biedt de rode de stadskweektuin. Voor dit De digitale participatie heeft draad voor de herontwikkeling groeiscenario, van groenpark naar geleid tot een grote betrokken- van het perceel van de voorma- waterpark (eco), is een uitvoe- heid van vele belanghebbenden: lige stadskweektuin in samen- ringsstrategie opgesteld voor de zowel kosten- als baathouders. hang met behoud en versterking komende 20 jaar. Deze is doorge- Dit heeft de gemeente gedwon- van de aanwezige monumentale, rekend met de TEEB-methodiek. gen het participatieproces tot het groene, recreatieve en educatieve einde toe zorgvuldig en open te kwaliteiten van de gehele Klever- houden. Met een breed gedragen laanzone. gebiedsvisie als resultaat. Gestreefd wordt naar een zo Resultaten Ondanks een aantal dilemma’s en 8 duurzaam mogelijke ontwikkeling • Berekende baten: € 1,3 miljoen tegenstrijdige belangen zijn par- 9 van de Kleverlaanzone die in hoge • Geschatte kosten: € 1 miljoen tijen niet alleen via de gemeenteOntdek mate zelfvoorzienend is. Het gaat maar ook direct met elkaar gaan hierbij om duurzaam bouwen, Winstpakkers praten. Dit levert een groter duurzaam energieverbruik en • recreatieve belevingswaarde draagvlak op. kringlopen. Kernvraag bij nieuwe • vermeden kosten leegstand ontwikkelingen is: Wat voeg je toe • meer woongenot Vervolg aan de Kleverlaanzone? Pas in de loop van de ontwikke- Baathebbers ling van het groeiscenario en van TEEB-aanpak • eigenaren onroerend goed de uitwerking van de ingrepen De gebiedsvisie Kleverlaanzone is • omwonenden wordt het resultaat van de MKBA het pilotproject digitale partici- steeds gedetailleerder. Bijsturen is patie van de gemeente Haarlem. daardoor mogelijk. Hiervoor is een aparte website gebouwd. Doel van de site was om meningsvorming van betrok- ken te stimuleren en om ideeën voor het gebied en de benoemde deelgebieden te inventariseren. De participatie heeft geleid tot vier ingrepen voor het totale
  • Factsheet Den Haag Den Haag Erasmusveld, duurzaamste wijk van Nederland Doel: Het realiseren van de plannen door het betrekken van baathouders en het inzichtelijk maken van baten die het gevolg zijn van de investeringen in het verbeteren van de bestaande ecologische verbindingszone. Project voor de thema’s energie en water. Leerresultaten Voor het gebied tussen vinexwijk Voor de hoge duurzaamheids- Bij ruimtelijke ontwikkeling is het Wateringse Veld en krachtwijk ambitie voor de wijk werd voor nodig integraal naar de hele keten Den Haag Zuidwest is een master- de thema’s energie, water en te kijken. Ontwikkeling en beheer plan opgesteld met als ambitie de materiaal een nieuw financieel- moeten meer met elkaar in ver- duurzaamste wijk van Nederland organisatorisch model ontwikkeld band worden gebracht en vooraf te ontwikkelen. Erasmusveld (52 (‘stromenexploitatie’). Door een moet een uitgebreide stakehol- ha) omvat onder meer 750 wo- langere looptijd te hanteren en deranalyse worden uitgevoerd. ningen en een sportcluster met andere dan de traditionele par- Op basis van de TEEB-analyse hockey- en voetbalvelden. Verder tijen (baathouders) bij de plannen worden stakeholders benaderd versterking en uitbreiding van de te betrekken, kunnen investerin- voor het gezamenlijk opzetten 10 ecologische verbindingszone en gen in energie, water en materiaal van een businesscase rond het 11 inpassing van circa de helft van de wel rendabel worden gemaakt. thema groen.Ontdek aanwezige volkstuinen. Dat is berekend middels de TEEB- In de oorspronkelijke uitvoerings- analyse. Vervolg strategie speelde de gemeente De beoogde ontwikkellocaties een actieve rol en dekte zij het zijn grotendeels in bezit van financiële tekort grotendeels af. vastgoed ontwikkelende partijen Als gevolg van de economische Resultaten en particulieren. Doordat deze crisis is deze strategie verschoven De kwalitatieve analyse is uitge- vooralsnog blijven uitgaan van de naar het faciliteren van particu- voerd. De kwantitatieve is nog niet conventionele wijze van gebieds- liere en marktinitiatieven. gereed. ontwikkeling, is het zoeken naar andere vormen van waardecreatie TEEB-aanpak Bewoners: dan vastgoedontwikkeling een In de oorspronkelijke benadering Direct meer comfort in de woning, zeer geleidelijk proces. werden de investeringen in groen op termijn aanzienlijke besparing vooral uitgedrukt als kosten en woonlasten. slechts beperkt (via de VON-prijs van de nieuw te bouwen wo- Watersysteem: ningen) als baten. Hetzelfde geldt Minder wateroverlast, minder zui- veringskosten, lagere kosten voor beheer en onderhoud.
  • > Redeneer met baten “Met TEEB krijg je zowel de maatschappelijke effecten en dus de daadwerkelijke wenselijkheid scherp, alsook de financieringsmogelijkheden.” Mary-Ann Schreurs, wethouder Innovatie, Cultuur en Openbare Ruimte, Eindhoven Baten ontstaan door in te grijpen op de omgeving zodat een •  ansluiting bij behoefte: Hoe meer vraag er is A fysieke of sociale kwaliteitsverandering optreedt. Zo levert het (behoefte) naar verbetering van een kwaliteit, planten van bomen (maatregel) door de afvang van fijnstof hoe meer baat. Als een omgevingskwaliteit schone lucht op (omgevingskwaliteit) en zijn mensen die schone verbetert terwijl er geen vraag/behoefte is dan is lucht inademen gezonder (baat). er ook geen baat. Het redeneren met baten begint al in de probleemanalyse bij het • Tijdstip voordeel: Baten worden groter naar- onderscheiden van goede en slechte gebiedskwaliteiten. Wanneer mate ze vroeger, vaker en langer optreden. maatregelen leiden tot verbetering van slechte omgevingskwali- Zorg dat de kosten voor een maatregel niet te teiten ontstaan baten. Door in te schatten wie voordeel heeft van ver vooruit lopen op de baat. Start met de oplos- een kwaliteitsverbetering en hoe groot het voordeel is, kan een sing voor het meest urgente probleem en pak rangschikking gemaakt worden waaruit blijkt welke maatregelen de later de minder urgente problemen aan. 12 hoogste baten leveren. 13 • Kostenbesparing: Als twee maatregelen het-Redeneer Bij het inschatten van de omvang van een baat gelden de volgende zelfde opleveren, kies dan de goedkoopste. regels: De omvang van een baat hangt samen met de mate waarin de • Kwaliteitsverbetering: Hoe slechter de uit- omgevingskwaliteit verbetert en het voordeel dat de samenleving gangssituatie, hoe groter de baat. daarvan heeft. Bijvoorbeeld: bomen leveren schonere lucht (gram fijnstof per m3 lucht). Dat levert een gezondheidsbaat op bestaande •  ate van effectiviteit: Hoe groter de effectivi- M uit: het aantal vermeden zieke personen met astma of klachten teit van de maatregel hoe groter de baat. Vaak aan luchtwegen vermenigvuldigt met de kosten voor medische is de invloed van de maatregel op de kwaliteit behandeling die hierdoor worden uitgespaard. Door deze baat te groter wanneer de maatregel de oorzaak achter verminderen met de kosten voor het aanplanten van bomen, wordt het probleem aanpakt in plaats van symptomen duidelijk of de maatregel lonend is of niet. bestrijdt. Ook geldt dat de baat groter is wanneer één maatregel meer verschillende effecten heeft. • Aantal baathouders: Hoe meer mensen voor- deel hebben, hoe groter de baten. • Omvang voordeel: Hoe groter het voordeel is Bron: TEEB in de Stad, handleiding bij het rekeninstrument voor voor elke baathouder, hoe groter de baat. de baten van natuur en watermaatregelen. Witteveen+Bos, april 2012.
  • heid. Om die negatieve gevolgen te voorkomen riep de gemeen- voor de bewoners van de nabijgelegen, stenige Indische buurt Aan het begin van het proces ontstaan de grootste welvaartsklappers teraad betrokkenen op om integrale plannen te maken waarin zal dat een vooruitgang zijn, is de verwachting. Maar klopt die bouwen, groen en water met elkaar samenhangen. aanname wel, vroeg de gemeente zich af. “We willen aan kunnen “Ontwikkelaars horen zo’n oproep met wantrouwen aan”, vertelt tonen wat de baten van ons plan zijn”, vertelt beleidsmedewerker Maartje Scholten, projectleider Groenblauw bij de gemeente Diana Bakboord van Haarlem. Alleen al door de maatregelen en Delft. “Want wat gaat dat dan kosten?” Om een optimalere uit- de baten eens op een rij te zetten, kan Haarlem het plan voor de komst te realiseren is het zaak om betrokkenen toch in beweging Kleverlaanzone optimaliseren. Het feit dat uit een enquête blijkt Door al aan het begin van het planproces maatregelen te zoveel partijen baat hebben bij de aanplant van bomen is deze te krijgen. Maar hoe? “Door in plaats van de kosten, de nadruk dat burgers het gebied groen en open willen houden, kan de koppelen aan baten en baathouders kan een optimaler plan dure maatregel toch lonend. (Zie ook blz. 19 Almelo; Baten van te leggen op de baten: wat leveren nieuwe, betere plannen op?”, gemeente gebruiken om haar plannen voor het gebied te verbe- worden gerealiseerd met hogere maatschappelijke meerwaar- de ondergrond in de binnenstad.) weet Scholten. Op die manier wordt het toch weer interessant teren: hoe meer die plannen immers aansluiten op de behoefte, de, een grotere betrokkenheid van partijen, vernieuwende voor betrokken partijen om mee te blijven denken, is haar erva- hoe hoger immers de baten. (Zie ook blz. 9 Haarlem; Gebiedsvisie oplossingen en uitkomsten die aan de verwachtingen voldoen. Optimalere uitkomst ring, en ontstaat nieuwe energie. (Zie ook blz. 21 Delft; Groen- Kleverlaanzone). In Delft speelt een andere kwestie. In Delft-Zuidoost bestaan al blauw Delft Zuidoost.) Ondanks dat in de gemeentelijke coalitieakkoorden (2010) het lange tijd plannen voor de bouw van circa vijfduizend woningen. Vernieuwende oplossingen thema duurzaamheid veelvuldig wordt genoemd, worden de Een in 2010 uitgevoerde milieueffectrapportage (MER) liet echter Voldoen aan verwachtingen Beter aansluiten op de behoeften was ook de motivatie van baten van natuur niet vanzelfsprekend meegenomen in belang- zien dat door de extra bebouwing problemen zullen ontstaan Gebiedsontwikkeling gaat vaak gepaard met hooggespannen Rotterdam om de inrichtingsplannen van het gebied Merwe/ rijke gemeentelijke planinstrumenten zoals de structuurvisie, met wateroverlast. Ook zal het oppervlakte groen en natuur per verwachtingen. Maar worden die ook waargemaakt? Haarlem Vierhavens aan de TEEB-methode te onderwerpen. De tot nu toe het bestemmingsplan en de vergunningverlening en ook niet inwoner verminderen met als gevolg aantasting van de leefbaar- wil de Kleverlaanzone groener en toegankelijker maken. Vooral ontwikkelde Stadshavengebieden zoals Wilhelminapier en Lloyd- in rekeninstrumenten zoals de grondexploitatie. Ook wordt kwartier zijn nogal stenig en cultuurlijk ingericht. Bewoners en doorgaans pas laat in het planproces naar groenbaten gekeken, gebruikers geven aan dat ze natuur- en recreatieareaal missen. terwijl grote welvaartsklappers juist gemaakt worden in het be- Ook heeft Rotterdam behoefte aan grondgebonden stadswonin- 14 gin van het proces, bij het bedenken van oplossingen die baten gen in een omgeving met natuur en water. 15 opleveren. Die geluiden geven aan dat meer van hetzelfde maken nietRedeneer verstandig is. Zeker nu in crisistijd investeringen maar moeizaam Bomen zorgen voor meer winkelomzet loskomen, lijkt groene place making meer dan ooit noodzakelijk. Een voorbeeld kan worden gevonden in Almelo. In die gemeente Als oplossing worden voor de inrichting van Merwe/Vierhavens is de binnenstad aan een opknapbeurt toe: de bebouwing en het onder andere de aanleg van drijvende woningen met groen en winkelaanbod houden niet over en er is verder weinig wat het de aanleg van twee getijdeparken voorgesteld. Volgens land- aantrekkelijk maakt om lang in het centrum te verblijven. Als op- schapsontwerper Ronald Bakker van de gemeente Rotterdam lossing wordt onder andere het aanplanten van bomen voorge- zijn beide oplossingen vernieuwend. “Het oorspronkelijke plan steld. Dat blijkt echter een dure maatregel omdat de ondergrond voorzag al wel in drijvende woningen maar dan zonder een vol ligt met kabels en leidingen. Verleggen is een hoge kosten- groen areaal. En ook de getijdeparken zijn echt verschillend van post en de gemeente bekijkt het plan om bomen te planten met wat er al aan parken in de buurt ligt. Het denken vanuit baten bij aarzeling omdat het als te duur wordt beschouwd. het opstellen van een groen inrichtingsplan heeft echt tot andere Met alleen het inzicht in de kosten bestaat de kans dat het plan dan de standaardoplossingen geleid. Met deze maatregelen om bomen te planten snel van tafel gaat. Door echter de baten benut de gemeente de potentie van dit unieke stukje Rotterdam van deze maatregel te benoemen en de betrokken baathouders optimaal”, concludeert hij. Of deze vernieuwende groeninves- aan te wijzen, ontstaat een ander beeld. Met bomen ziet de teringen ook daadwerkelijk rendabel zijn, moet nog blijken. binnenstad er niet alleen aantrekkelijker uit, maar neemt ook De grootste winst zit hem namelijk in de meerwaarde van de de betalingsbereidheid van consumenten toe, toont onderzoek woningen. “Nu op dit moment de woningmarkt volledig stil ligt aan. Bovendien maken bomen de lucht schoon door afvang van en prijzen dalen, is het maar de vraag hoe je die winst echt kunt fijnstof en zorgt schaduw voor een aangenamer microklimaat. behalen. We hebben hier al wel op geanticipeerd door te kiezen Winkeliers, bewoners, recreanten en dagjesmensen hebben voor goedkope grondgebonden woningen; een type dat nog het profijt van die verbeteringen. Juist omdat in de binnenstad beste loopt.”
  • Aan de slag met TEEB stad of wijk en stel een lijst van goede en slechte kwaliteiten op. Met de handleiding van TEEB bij de hand analyseer je stap voor stap 2.  elke kwaliteiten moeten verbeterd worden? Kijk welke verbete- W de situatie en mogelijkheden. Stel de volgende vragen en analyseer: ringen het meest lonend zijn voor welke groep. TEEB heeft han- 1.  at zijn de grootste knelpunten of kansen? Vergelijk de kwali- W dige tabellen om de kwaliteiten aan een baat te koppelen. Vul teiten van het plangebied met de gemiddelde kwaliteiten in de deze in. Dit levert prioriteiten op in de lijst met beoogde baten. “Iedere investering in groen levert bijna automatisch een Maatregelen: aanleg groen en blauwstructuur (meer en beter) positief effect op voor het > Kwaliteitsveranderingen Baten klimaat. Als we daarvoor een Luchtkwaliteit bijdrage konden ontvangen •  eer luchtkwaliteit door afvang van fijnstof door m 1. meer gezondheid door betere luchtkwaliteit; dan zou er meer worden bomen, riet, sedumdak (PM10, NOx, SO2); 2. meer klimaatveiligheid door minder CO2. geïnvesteerd in groen.” •  eer luchtkwaliteit door vastlegging van CO2 in m Robbert Linnekamp, voorzitter bomen, riet, sedum. Klimaatverbond en wethouder te Energie Zaandam •  eter microklimaat (wind) buiten door beschutting b 3.  ermeden energiekosten door meer beschutting; v door bomen; 4.  ermeden energiekosten door meer isolatie; v •  eer isolatiecapaciteit door sedumdak; m 5.  eer klimaatveiligheid door energiebesparing door m •  eter microklimaat (temperatuur) buiten door be- b meer beschutting en isolatie; schutting door bomen, sedumdak. 6.  eer gezondheid door minder hittestress. m 16 17 Economie Redeneer •  antrekkelijker uitzicht vanuit woningen en kantoren a 7. meer vastgoedwaarde woningen. door groen en blauw. Recreatie •  eer recreatiecapaciteit door vergroening en ver- m 8.  eer recreatieve belevingswaarde bewoners door meer m blauwing. recreatiecapaciteit. Samenleving •  eer sociale cohesie tussen bewoners door meer m 9.  ermeden kosten van verhuizen door meer sociale v groen (plantsoen) en blauw (plas) via meer ontmoe- cohesie; tingen: 10.meer arbeidsproductiviteit door meer innovaties door •  eer sociale cohesie tussen campuswerknemers m meer cohesie (ontmoeting). door ontmoetingen in het groen. Natuur •  eer biodiversiteit. m 11. meer verervingwaarde door biodiversiteit. •  inder kans op wateroverlast door meer bergings- m 12.  ermeden schade wateroverlast door meer oppervlak- v capaciteit. tewaterberging; 13.  ermeden kosten riooluitbreiding door minder piek v regenwaterlozing op het riool Bron tabel blz. 17: TEEB in de Stad, hand- 14.  ermeden waterzuiveringskosten door opname van v leiding bij het rekeninstrument voor de nutriënten (P, N) door riet. baten van natuur en watermaatregelen. Witteveen+Bos, april 2012.
  • Factsheet Almelo Almelo Baten van de ondergrond in de binnenstad Doel: Inzicht krijgen in de meerwaarde van een aantrekkelijker binnenstad. Onderzoek Resultaten (40 jaar) Leerresultaten Met haar binnenstadsplan wil Berekende baten: € 3,8 miljoen Redeneren vanuit baten heeft Almelo de basis leggen voor Geschatte kosten: € 0,8 miljoen grote meerwaarde voor het denk- een nieuwe duurzame stedelijke proces en voor het betrekken van structuur. Het maakt de Almelose Winstpakkers collega’s. binnenstad veelzijdiger, compac- • Verleggen van kabels en leidingen ter en goed bereikbaar. voor het aanplanten van bomen Vervolg Met het herstellen van de • Aanleg van bodemenergiesyste- Almelo wil het thema ondergrond lange lijn, komt de haven terug men als vanzelfsprekend vroegtijdig in de binnenstad. Een logisch aandacht geven in ruimtelijke 18 19 en compact winkelcircuit biedt Baathebbers planprocessen. Het project biedt kansen voor vestiging van nieuwe • Winkeliers (+ € 2,7 miljoen) handvatten om dit op een prakti-Redeneer winkels. Met nieuwe woonmilieus • Bewoners aan het plein (energie- sche en concrete manier te doen. wordt de stad aantrekkelijk voor besparing + € 0,7 miljoen, toe- Betrokkenen gaan dezelfde taal veel doelgroepen om te wonen. name woongenot + € 0,3 miljoen) spreken en de resultaten van het project vergroten de bewustwor- TEEB-aanpak ding van kosten en baten van De TEEB-tool maakt inzichtelijk de ondergrond bij zowel interne wat de belangrijkste handelings- als externe partijen. De positieve perspectieven zijn voor de onder- uitkomst geeft inspiratie voor het grond en hoe deze te verankeren vervolg. zijn in het planproces.
  • Factsheet Delft Delft Groenblauw Delft Zuidoost Doel: In kaart brengen van de baten van groene en blauwe maatregelen parallel aan nieuwbouw van woningen. Project Vervolg In Delft Zuidoost wordt de bouw Resultaten De baathebbers zijn begonnen van 5.000 woningen gecombi- Berekende baten: € 27 miljoen met het uitvoeren van een aantal neerd met waterberging en de Geschatte kosten: € 17 miljoen “quick wins”. Zo worden bij ver- aanleg van groen. schillende riolerings- en wegwerk- Winstpakkers zaamheden ook werkzaamheden TEEB-aanpak • Toename woongenot aan duikers en watergangen Van 180 maatregelen, variërend • Afname wateroverlast meteen meegenomen. En is van waterberging middels kratten • Verbetering van de gezondheid samen met de bewoners van een onder de weg tot de aanleg van (luchtkwaliteit) tweetal appartementencom- groene daken en het vergroenen • Toename van recreatie plexen een biodiversiteitstuin 20 van gevels, zijn de baten bere- • Vermeden verhuiskosten (door aangelegd. De baathebbers 21 kend via TEEB. toename sociale veiligheid) onderhandelen over wie de inves-Redeneer • Energiebesparing teringskosten van welke maatre- Leerresultaten gelen voor zijn rekening neemt. Het redeneren in baten voegt Baathebbers Uitgangspunt is het koppelen een nieuwe dimensie toe aan het • Bewoners van maatregelen aan al geplande ontwerpproces. Het centraal stel- • Bedrijven in het gebied werkzaamheden of ontwikkelings- len van baten en opbrengsten in • TU-Delft projecten en het zo veel mogelijk plaats van kosten en beperkingen • Hoogheemraadschap Delfland aansluiten bij de kernactiviteiten genereert nieuwe ruimtelijke op- • Gemeente van de betreffende stakeholder. lossingen die door de baateigena- • Projectontwikkelaars ren gedragen worden. Het besef • Woningcorporaties is ontstaan dat de stakeholders gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor een goede inrichting van het gebied.
  • > Reken met baten “Batenberekening en het aanwijzen van baathouders wil niet zeggen dat een gemeente investeringen kan terughalen. Het gaat erom samen te werken. Zoek die partijen op die lang baat hebben van een investering.” Bert Gijsberts, voorzitter brancheorganisatie VHG Door een maatregel ontstaat een kwaliteitsverbetering die een beeld bij hevige neerslag de capaciteit van het riool onvoldoende is bepaalde baat oplevert. Zo leidt het planten van bomen (maat- en huizen en bedrijven onderlopen ontstaat overstromingsschade; regel) tot een mooier uitzicht (kwaliteitsverbetering) en stijgen bedrijven leiden omzetverlies door tijdelijke sluiting en bewoners daardoor de huizen die op het groen uitkijken in waarde (baat). en ondernemers moeten wederopbouwkosten maken. Ook wordt de vermijdingskostenmethode als beprijzingstechniek Voor het berekenen van een baat zijn drie soorten gegevens nodig: gebruikt. In deze methode komen de kosten die mensen maken om •  aatregelgegevens, bijvoorbeeld het aantal bomen m een situatie te mijden tot uitdrukking. Een voorbeeld hiervan zijn de dat wordt aangeplant verhuiskosten die mensen bereid zijn te maken als ze daarmee de •  ebiedsgegevens, bijvoorbeeld het aantal g verloederde wijk waarin ze wonen kunnen ontvluchten. woningen in een gebied En nog een andere beprijzingstechniek is de reiskostenmethode •  n generiek toepasbare kengetallen, bijvoorbeeld e waarin de reiskosten die mensen bereid zijn te maken om een situ- de waardestijging van de woningen met uitzicht op atie op te zoeken tot uitdrukking komen. Ook daarvan is een voor- de bomenrij beeld te geven: als de aantrekkelijkheid van een park toeneemt zijn 22 mensen bereid om verder te reizen voor een bezoek en om hogere 23 Om de omvang van de baat te berekenen moet bekend zijn hoeveel reiskosten te betalen.Reken mensen baat hebben bij de maatregel. De beïnvloedingszone van de kwaliteitsverandering bepaalt het aantal baathouders. Om kengetallen te verbeteren en om nieuwe kengetallen af te Als in een straat de aantrekkelijkheid van het uitzicht toeneemt leiden worden omvangrijke metingen gedaan. Inmiddels zijn door het planten van een bomenrij hebben de huishoudens met kengetallen om groenbaten te voorspellen verzameld in een aantal direct uitzicht op de bomen meer woongenot. Als er een park wordt naslagwerken (Ruijgrok e.a., 2011, 2006; Bruyn e.a., 2010). aangelegd hebben de huishoudens in een straal van 400 m rondom Deze naslagwerken worden in de TEEB-methode gehanteerd. het park meer woongenot. In de meeste groenprojecten vormt grond een belangrijke factor Kengetallen voor baten zijn ervaringscijfers die het voordeel en de aan de kostenkant. Maar welke grondwaarde neem je als uitgangs- prijs van het voordeel voorspellen. Deze kengetallen zijn generiek punt bij het maken van een maatschappelijke kosten/baten-analyse toepasbaar. Maar natuurlijk geldt: hoe specifieker een kengetal past (MKBA)? De waarde van grond is immers een grillig fenomeen. De bij de situatie, hoe nauwkeuriger de voorspelling van de baat. grondmarkt is er één van speculatie, sentiment en strategische Zo is voor de baat recreatieve belevingswaarde daarom onder- positionering. scheid gemaakt in natuurtypen; een bos kan meer recreanten faciliteren dan een grasveld of een waterplas. In een MKBA waarin de welvaartseffecten van een bestaande en een veranderde situatie met elkaar worden vergeleken, wordt Om aan de baat een bepaalde waarde toe te kennen worden uitgegaan van de meest objectief mogelijke grondwaarde. Dat verschillende beprijzingstechnieken toegepast. Een daarvan is de is de maatschappelijke gebruikswaarde van de grond vóórdat er gevolgschademethode waarin de kosten die mensen maken nadat een ruimtelijke verandering plaatsvindt. Als het gebruik voorheen er schade is opgetreden tot uitdrukking komen. Wanneer bijvoor- bijvoorbeeld landbouwgrond was dan wordt uitgegaan van de
  • Rendabel investeren in groen vereist baatberekeningen Het rekenen met baten maakt duidelijk of een project maat- vaardigd: nu profiteren alleen de bewoners van de bestaande schappelijk rendabel is. En dat is interessante kennis, vinden wijk Zevenhuizen van de aanleg van het nieuwe park, maar wan- gemeenten. “Je wilt niet te boek staan als een gemeente die neer de bouw van Zuidbroek doorgang heeft, zullen de baten het geld over de balk smijt.” De hoogste groenbaten ontstaan van het park veel hoger zijn. (Zie ook blz. 29 Apeldoorn; Park als groen een integraal onderdeel is van een plan. Zuidbroek.) Hand op de knip houden of toch blijven investeren? Gemeenten Riskante vraag worstelen met die vraag nu het economisch slechter gaat. Eenzelfde beeld tonen ook de berekeningen van Deventer. Ook de gemeente Apeldoorn verkeert in een moeilijke positie. Als onderdeel van de herinrichting van de noordelijke stads- Er zijn grote financiële tekorten. Toch wordt op dit moment, wel- randzone Zandwetering legt de gemeente een park aan en is iswaar in vertraagd tempo, het park Zuidbroek aangelegd. Is dat grenzend aan het nieuwe park de bouw van de nieuwe woonwijk 24 verstandig? Ja, denkt Apeldoorn. “Wellicht kan het park als een Steenbrugge gepland. Door de crisis zijn de nieuwbouwplannen 25 motor fungeren die de woningverkoop vlottrekt”, vertelt Jolanda echter op de lange baan geschoven. “We wilden weten of deReken van Sikkelerus, programmamanager van de gemeente. Ze haalt aanleg van alleen het park wel een goede investering is”, vertelt de uitkomsten erbij van de berekeningen die ingenieursbureau landschapsarchitect Marlies Spreen van de gemeente Deventer. Witteveen+Bos maakte voor het park Zuidbroek in het TEEB- Een goede, maar ook riskante vraag als begin dit jaar de eerste marktwaarde voor landbouwgrond. Wordt deze grond in de perspectief een verschuiving van de welvaart. In het maatschap- project, om haar verwachting te onderbouwen. schop voor de aanleg van het park al de grond in is gegaan. veranderde situatie voor groenrealisatie ingezet dan gaat dat ten pelijk kosten baten saldo spelen de grondverwervingskosten Spreen: “We zaten op een rijdende trein. Stoppen kon niet meer. koste van de toekomstige landbouwproductie op dat perceel. daarom geen rol. Interessante resultaten En natuurlijk wil je niet te boek komen staan als een gemeente Dit verlies aan landbouwproductie wordt als kostenpost in “Het is een hele klus om het allemaal uit te zoeken, maar de bere- die het geld over de balk smijt. Die gedachte maakte ons huiverig rekening gebracht. Let wel, dit is de waarde van de landbouw- Hoe later kosten en baten in de tijd optreden, hoe lager deze kos- keningen leveren interessante resultaten op”, vindt Van Sikkele- om dit project te onderwerpen aan de TEEB-methode.” grond zonder speculatie (op bijvoorbeeld functieverandering ten en baten worden gewaardeerd. De gebruiker van de TEEB- rus. Het blijkt dat de hoogste baat van het park wordt gevormd Desondanks besloot Deventer de herinrichting van Zandwete- naar bedrijvigheid of woningbouw) en wordt ook wel de koude methode moet daarom aangeven in welke periode de kost en door de toename van het woongenot. Daarnaast verhoogt de ring toch door te laten rekenen in twee alternatieven: het Zand- grondwaarde genoemd. de baat optreden. Ook moet worden ingevuld of de baat jaarlijks aanwezigheid van groen de woz-waarde van de bestaande weteringpark met, en zonder de aangrenzende nieuwbouwwijk of eenmalig optreedt. Met de discontofactor (gebaseerd op de huizen én de verkoopwaarde van nieuwbouwhuizen. Met dat Steenbrugge. De uitkomsten van de berekeningen lieten zien dat Binnen een MKBA worden de kosten voor de aanschaf van de officiële discontovoet 5,5% voor MKBA’s) kan daarna de waarde inzicht in de baten van het park wil de gemeente kijken of ze de aanleg van het park geen weggegooid geld is. Beide alterna- grond niet meegenomen. Om een groenproject te realiseren van een toekomstige kost of baat worden omgerekend naar de belanghebbenden alsnog kan verleiden om mee te investeren. tieven bleken een batig saldo op te leveren. Wel scoort per saldo moet natuurlijk wel grond worden aangekocht. Voor de initia- huidige waarde, ook wel contante waarde genoemd. “Er is immers een wederzijds belang”, stelt Van Sikkelerus. het alternatief waarbij niet alleen het Zandweteringpark maar tiefnemer (bijvoorbeeld de gemeente) zijn dit lasten. Voor de Op die manier is een saldo-berekening te maken die inzicht Zowel de gemeente als de ontwikkelaars willen dat de geplande ook Steenbrugge wordt gerealiseerd beter doordat in dat geval grondeigenaar (bijvoorbeeld de boer of ontwikkelaar) zijn dit geeft in de kosten en baten over een x-aantal jaar. nieuwbouwwijk Zuidbroek, die nu door de crisis is stil komen te het aantal baathouders toeneemt: nog meer mensen kunnen baten. Doordat beide partijen deel uitmaken van de maatschap- liggen, er toch komt. De aanleg van het park is daarvoor een genieten van het park. (Zie ook blz. 31 Deventer; Aanleg Zandwe- Bron: TEEB in de Stad, handleiding bij het rekeninstrument voor pij zijn de grondverwervingskosten in breder maatschappelijk de baten van natuur en watermaatregelen. Witteveen+Bos, april 2012. positieve impuls en wordt door de baatberekeningen gerecht- teringpark en wijk Steenbrugge.)
  • > “TEEB maakt duidelijk dat groen van belang is. Het biedt naast een verdienmodel ook de Aan de slag met TEEB inhoudelijke argumenten om de dialoog met de markt aan te gaan.’” Met de handleiding van TEEB bij de hand analyseer je stap voor stap de situatie en mogelijkheden. Margriet de Jager, wethouder Groen, gemeente Deventer Stel de volgende vragen en reken: Aansluiten 1. Welke maatregelen leiden tot de beoogde kwaliteits- Spreen beoordeelt de rekenmodellen als best ingewikkeld en verbeteringen? Zet de kwaliteiten om naar maatrege- leunde voor de uitvoering ervan sterk op Witteveen+Bos. Toch len. Ook hiervoor geeft TEEB weer instrumenten, zodat is ze over de rekenmethode positief. “Er waren meer groenbaten er een lijst met maatregelen volgt. te berekenen dan ik aanvankelijk dacht.” Bij de toepassing van een aantal kengetallen vraagt ze zich wel af of deze in voldoende 2. Zijn de maatregelen maatschappelijk lonend? Hoe mate aansluiten op specifieke situaties in de praktijk. groter de verbetering en hoe meer mensen er baat bij Als voorbeeld noemt ze de baat recreatieve belevingswaarde. hebben, des te lager zijn de kosten en des te hoger het In het bijbehorende kengetal is de aanname verwerkt dat de maatschappelijk rendement. In TEEB zijn ook hiervoor hoogste baten van een nieuwe groene recreatievoorziening te rekeninstrumenten ontwikkeld. Na toepassing is er een verwachten zijn in gebieden met een groot tekort aan recreatie- overzicht van saldo, kosten- en batenposten, baten- groen. “Voor het oosten van het land waar al veel groen aanwe- houders en verbetermogelijkheden. 26 zig is, levert de aanleg van een park dus minder baten op. Maar 27 daar ben ik het niet mee eens. Ook in Deventer heb je grote,Reken stenige wijken waar de aanleg van een park juist veel bijdraagt Meer klimaatveiligheid door energiebesparing door aan verbetering van de recreatieve belevingswaarde van de beschutting en isolatie stadsbewoners en de baten dus hoog zijn.” Klimaatveiligheid (€ per jaar) = Y kuub daling gasver- Tevens is het jammer dat een aantal baten nog niet geraamd bruik p/j * (X kg CO2) * (X euro emissiehandelprijs per kg) kunnen worden wegens het ontbreken van geschikte kengetal- kuub p/j 17.600 len. Spreen: “Juist op baten als de toename van de gezondheid Kg CO2 per kuub gas 1,79 en de verbetering van het vestigingsklimaat zou je als gemeente € / kg CO2 0,015 graag willen scoren, maar die baten bleven in onze berekening Daar staat tegenover dat de baat vermeden baggerkosten wel aan een ontwerp. Maar dat juist het type groen van belang is en baat in € p/j 473 nu nog buiten beschouwing.” duidelijk in de berekeningen naar voren komt. Doordat voor de dat groen bovendien een integraal onderdeel moet zijn van een baat in € (lange termijn) 7.608 realisatie van een getijdepark de Merwe- en Keilehaven minder plan. Alleen dan ontstaan de hoogste baten. Potentie diep hoeven te zijn, kan de gemeente een aardig bedrag bespa- Bakker benadrukt nog eens dat de keuze voor de aanleg van een Ook landschapsontwerper Ronald Bakker van de gemeente ren op de baggerkosten. En bovendien kan er in de havens nog getijdepark in de Rotterdamse situatie bijzonder is. “Een dergelijk Rotterdam zou van enkele baten graag nog cijfers willen zien. Het extra baggerslib uit de singels bij worden gestort en hoeft het park heeft speciale kwaliteiten. Nergens anders in Rotterdam is besluit om in het gebied Merwe/Vierhavens buitendijks minder Bron: TEEB in de Stad, handleiding bij het niet naar het verderop gelegen slibdepot bij Heenvliet worden zo’n park te vinden. Daarom heeft het extra meerwaarde voor rekeninstrument voor de baten van natuur en woningen te bouwen en te kiezen voor drijvende woningen gebracht. Ook dat betekent een besparing op transport- en ver- dieren en voor bewoners. In de baatberekeningen komt de ver- watermaatregelen. Witteveen+Bos, april 2012. levert namelijk een baat vermeden overstromingsschade op werkingskosten. Bakker: “Het inzicht dat groen in deze specifieke betering van de biodiversiteit door het zoetwatergetijdemilieu die in potentie groot is. “Wij hebben ons in de berekeningen vorm als getijdepark baten oplevert die bij andere soorten groen wel aan de orde, maar daar zou ik nog wat concreter en steviger geconcentreerd op het groen en daarom ontbreken deze in de niet zouden ontstaan, vind ik heel inspirerend.” Het maakt duide- onderbouwd de baten van willen weten. Jammer dat juist die eindconclusie.” lijk dat het niet een kwestie is van zomaar wat groen toevoegen extra meerwaarde nog moeilijk te kwantificeren is.”
  • Factsheet Apeldoorn Apeldoorn Park Zuidbroek Doel: Wat levert de aanleg op van een park dat grenst aan de in aanbouw zijnde woonwijk Zuidbroek. Project Resultaten Leerresultaten In de nieuwe wijk in ontwik- Berekende baten: € 19,4 miljoen Investeren in Park Zuidbroek keling wordt ongeveer 28 ha Geschatte kosten: € 10,2 miljoen loont. Dit kan nu ook actief wor- park aangelegd. Dit park maakt den gecommuniceerd (ambtelijk onderdeel uit van de Groene Mal, Winstpakkers en bestuurlijk). Denken in baten de hoofdgroenstructuur in en om • Toename Woongenot (+ 84 %) levert ook een tool om anders de stad. Het park is er straks niet • Stijging WOZ waarde (+14 %) tegen ontwerpen aan te kijken en alleen voor de wijk, maar verbindt • Verbeterde waterberging ook daadwerkelijk anders te gaan ook stad en land. Water, natuur, • Verhoging recreatiewaarde ontwerpen. cultuurhistorie en recreatie gaan 28 29 hand in hand. Baathebbers Bijzonderheden • Projectontwikkelaars Park Zuidbroek is onderdeel vanReken TEEB-aanpak • Omwonenden de wijk- (2300 nieuwe woningen) De baten voor de nieuwe wijk en werkontwikkeling (35 ha nieuw en voor de bestaande aangren- bedrijventerrein). De ontwikkelin- zende wijken zijn berekend op vijf gen gaan in deze tijd minder snel punten, te weten: toename van dan wenselijk en ook de aanleg het woongenot, toename recre- van het park staat onder druk. atie, afname van wateroverlast en TEEB kan een andere blik werpen verbetering van de waterkwaliteit, op de gewenste aanleg van het verbetering van de gezondheid Park. In een stagnerende markt, is door luchtkwaliteit en klimaat, en het gewenst om juist aandacht te vermindering van het energiever- besteden aan het groen. Toe- bruik. komstige bewoners vinden een groene wijk aantrekkelijker en zullen daarom vaker voor deze wijk kiezen.
  • Factsheet Deventer Deventer Aanleg Zandweteringpark en wijk Steenbrugge Doel: Door de realisatie van het Zandweteringpark wordt de herstructureringswijk Keizerslanden verbonden met het buitengebied. Project TEEB-aanpak Leerresultaten In de noordelijke stadsrandzone De kosten en baten van twee De realisatie van het Zandwete- is woningbouw (1100 huizen) alternatieven zijn vergeleken ringpark draagt positief bij aan gepland en wordt een 45 ha groot met het referentiescenario. De het woongenot en de vast- park gerealiseerd als onderdeel alternatieven zijn (1) ontwikkeling goedwaarde van de bestaande van de herinrichting van de van het Zandweteringpark plus woningen. Bij de ontwikkeling van Zandwetering. In het ontwerp van de wijk Steenbrugge en (2) de Steenbrugge is de ratio (baten/ het park zijn de doelstelling van ontwikkeling van alleen het park. kosten) zelfs nog hoger. Ook water, natuur en recreatie draagt de ontwikkeling van het samengebracht. Het park is in park bij aan de milieukwaliteit van 30 31 2012 gereed. Vanwege de econo- Deventer in zijn geheel. Resultaten mische ontwikkelingen worden De waarde van verschillende typeReken Ontwikkeling Zandweteringpark de bouwplannen van de woon- woningen in het bouwplan wordt plus wijk Steenbrugge: wijk herijkt en is de start van de bepaald door een scala aan facto- Berekende baten: € 37 miljoen bouw onduidelijk. ren, waaronder de afstand tot het Geschatte kosten: € 7,5 miljoen De aanleg van fiets-, voet- en park, sportpark, buitengebied en struinpaden nodigen uit om te andere recreatieve elementen. Ontwikkeling alleen bewegen. In het amfitheater, een Zandweteringpark: centrale plek in het park, kan men Vervolg Berekende baten: € 21 miljoen elkaar ontmoeten. De Zandwe- De aanleg van het park is nage- Geschatte kosten: € 1,4 miljoen tering is verlegd en voorzien van noeg afgerond. De gemeente is een vistrap en overstromingsvlak- voornemens om eind 2012 een Winstpakkers ten. De poelen en de bloemrijke beslissing te nemen over het start- • Woongenot graslanden bieden ruimte aan moment van de daadwerkelijke • Recreatieve belevingswaarde planten en dieren. Het in het park ontwikkeling van Steenbrugge, gelegen kindcentrum KEI 13 kan rekening houdend met de huidige Baathebbers direct gebruikmaken van de mo- situatie op de woningmarkt. • Bewoners wijk Steenbrugge gelijkheden voor natuureducatie • Bewoners aangrenzende wijken, in het park. waaronder Keizerslanden
  • > “De openbare ruimte is een belangrijk collectief werk- en verblijfskapitaal. Het economisch functioneren is gebaat bij een goede inrichting en beheer. Verdien met baten CROW ontwikkelt daarom steeds nieuwe ondersteunende instrumenten.” Ton Hesselmans, Hoofd Leefomgeving & Milieu bij CROW Veel groenprojecten zijn maatschappelijk rendabel, maar finan- Extra geld besparen cieel onrendabel. Dit komt omdat de partijen die het project Extra geld besparen kan door besparende constructies bij de uit- bekostigen de baten niet kunnen innen. Een verdienmodel is een voering doordat een andere partij de diensten goedkoper of gratis constructie om het project alsnog financieel haalbaar te maken. Dit uitvoert en door het meekoppelen met andere maatregelen door kan via twee wegen: enerzijds door constructies die extra geld aan- aan te haken bij de belangen van anderen. Extra geld besparen kan trekken en anderzijds door constructies die extra geld besparen. ook door de financiering goedkoper te maken via revolving funds (bijv. nationaal groenfonds) of crowdfunding (eenmalige goedko- Extra geld aantrekken pere lening). In al deze gevallen kan het gaan om publiek en privaat Extra geld aantrekken kan door het innen van geld bij de directe geld of een mengvorm daarvan. baathouders (bijv. een woningeigenaar die door de aanleg van groen in zijn nabije woonomgeving de waarde van zijn woning ziet stijgen) via pacht en verkoop, belasting en PPS-constructies (Publiek Aan de slag met TEEB Private Samenwerking). Extra geld aantrekken kan ook door geld te Stel de volgende vraag en verdien: Is het project rendabel? Hoe gro- innen bij indirecte baathouders (maatschappelijke partijen die niet ter het belang is van een partij, hoe makkelijker het is om financiering te direct baat hebben maar geld beschikbaar stellen als dit past bij vinden. TEEB geeft een overzicht van verdienmodellen en criteria voor hun doel) via subsidies, donaties, etc. kansrijke modellen. 32 33 Geld aantrekken via de directe en indirecte batenhoudersVerdien pacht en verkoop belastingen publiek private samenwerking subsidies, (PPS) gfiten verdienmodel erfpacht verkoop bouw- leges vergunning- waterschap-, incrementele benefit sharing ontwikkelaars publiek en privaat en woonrijpe verlening rioolheffing belasting bijdrage grond binnen wetgeving, ja ja ja ja ja case specifiek case specifiek case specifiek fondsdoel omvang bedrag case specifiek case specifiek case specifiek case specifiek case specifiek case specifiek case specifiek case specifiek toereikend locatie alle alle alle alle winkels, bedrij- alle alle alle ven eenmalig/terug- terugkerend eenmalig eenmalig/ terugkerend terugkerend eenmalig/ eenmalig eenmalig kerend geldbedrag terugkerend terugkerend gelabeld aan nee ja ja ja deels ja ja ja groenmaatregel transactiekosten beperkt wisselend beperkt beperkt beperkt wisselend wisselend wisselend voorwaarde gemeente is gemeente is nieuwbouw project draagt draagvlak, pro- belang private belang private fonds dekt grondeigenaar grondeigenaar, bij aan ject draagt bij financierder, financierder financieel tekort nieuwbouw beheerdoel aan beheerdoel voldoende winst Bron: TEEB in de Stad, handleiding bij het rekeninstrument voor de baten van natuur en watermaatregelen. Witteveen+Bos, april 2012.
  • toename van de winst, ziet de V&D het toch niet zitten. “Tijdens verwachte besparingsmogelijkheden aan het licht gekomen. Verdienen: eerst weerstand overwinnen en betrokkenheid opbouwen een recessie hebben winkeliers andere prioriteiten als het gaat Baatberekeningen tonen daar aan dat de ontwikkeling van een om investeringen waarmee ze de omzet denken te vergroten”, 14 ha groot uitloopgebied gecombineerd met waterberging en zegt Roel den Dikken, programmaleider Groen van de gemeente. beekherstel, van grote betekenis is voor de recreatieve belevings- “Een groene gevel heeft voor de winkelketen op dit moment waarde van de circa 10.000 mensen die werken in de kantoren, een lage prioriteit.” Natuurlijk begrijpt hij dat, maar het is jammer zorgcentra en onderwijsinstellingen in de aangrenzende locatie voor Eindhoven. De belangrijkste winkelstraat in Eindhoven waar Oosterenk. “Het uitloopgebied ligt er al, dus discussies daarover Als het gaat om zaken als leefbaarheid, wonen, groen, natuur partijen toch bereid te zijn om investeringen uit te ruilen. Er is de V&D gevestigd is, is uitgesproken groenarm. En omdat juist de hoeven niet meer gevoerd te worden. Maar het zou logischer en water wordt van ontwikkelaars, bedrijven, burgers en een onderhandelingssituatie. “Nu wil een ontwikkelaar best zijn binnenstad het meest representatieve deel is van de stad, zou de geweest zijn als het uitloopgebied integraal was ontwikkeld bin- gezondheidsorganisaties een grotere bijdrage verwacht. Om daken vergroenen om daarmee gedeeltelijk in de behoefte aan gemeente dat graag veranderen. nen de Grondexploitatie Oosterenk en niet op eigen kracht door dat voor elkaar te krijgen is veel creativiteit en betrokkenheid waterberging te voldoen, als de gemeente en hoogheemraad- Hoewel de bijeenkomsten met de V&D tot nu toe geen resultaat de gemeente”, concludeert Zwolle achteraf. Door als gemeente vereist. Met eenvoudigweg de rekening presenteren kom je er schap Delfland daar maar iets tegenover kunnen stellen”, geeft hebben, vindt Den Dikken de TEEB-methode wel nuttig om met eerder aan te haken bij de doelen van het waterschap en de als gemeente niet. Scholten als voorbeeld. Of dan ziet een partij als de TU Delft die ondernemers in gesprek te raken. Hij merkt dat de vaak theore- provincie had Zwolle kosten kunnen besparen (Zie ook blz. 37 eigenaar is van de Botanische Tuin en van het Science Center, tische kengetallen een drempel vormen voor partijen om ook Zwolle; Groenblauwe stadsrand.) Als de baten berekend zijn kunnen ook de baathouders worden de naast haar terrein ingetekende waterberging niet langer als daadwerkelijk te erkennen dat ze baathouder zijn. “De methode aangewezen en wordt het tijd om kosten eerlijk te verdelen. een beperking maar als een kans. Een als waterpark ingerichte heeft nog een wat experimenteel karakter.” De TEEB-methode zal Dat klinkt helder, maar blijkt in de praktijk een lastige opgave. waterberging biedt immers ook mogelijkheden voor educatie en beter worden geaccepteerd als in de nabije toekomst de aanvul- “Het is soms moeilijk aan te wijzen wie er baat heeft bij een be- onderzoek. lende praktische ervaringscijfers beschikbaar komen die duidelijk paalde ingreep, en in welke mate er profijt is. Het leverde in Delft Delft is echter nog niet zover dat de daadwerkelijke onderhande- tonen dat vergroening leidt tot omzetstijgingen, denkt hij. Ook in ieder geval veel gespreksstof op”, vertelt projectleider Maartje lingen ook al zijn gevoerd. Scholten: “We zijn aan het pionieren. helpt het als de TEEB-methode algemener gebruikt gaat worden Scholten. Omdat, voor zover ik weet, nog niet zoveel gemeenten ervaring door niet alleen de overheid maar ook door andere instellingen 34 Want als je een park aanlegt, hebben dan alleen de bewoners hebben met het uitruilen van investeringen tussen partijen in die het publieke belang dienen. (Zie ook blz. 39 Eindhoven; 35 van de huizen met uitzicht op het park daar profijt van of een integraal gebiedsontwikkelingsproject, moeten we overal Vergroenen binnenstad.)Verdien profiteren de huizen in een wijdere kring om het park ook mee zelf een antwoord op vinden. En dat is soms best lastig.” en hoe verreken je dat dan? En wie heeft er baat bij groen ter Besparen verbetering van de luchtkwaliteit? Schone lucht houdt niet op bij Uitruilen Om te kunnen verdienen met groenbaten is het overigens niet een grens, daar heeft iedereen voordeel van. Scholten: “De eerste In sommige situaties is al van tevoren duidelijk dat uitruilen van altijd nodig om externe baathouders aan te spreken op een reactie is dan: groene gevels voor schone lucht, ja leuk maar ik investeringen moeilijk ligt. Zo stelt de Delftse studentenhuisves- bijdrage. Ook door maatregelen te koppelen aan de activiteiten ga niet betalen voor de rest van de stad. En als het niet over lucht ter DUWO in het gebied TU Midden-West verbetering van het van andere (overheids)partijen of gemeentelijke afdelingen is het gaat maar over waterberging, dan denkt een ander weer: waar- woongenot door vergroening van de omgeving best op prijs, mogelijk om kosten te besparen. om moet dat juist op mijn terrein worden gerealiseerd? Iedereen maar kan DUWO deze baten niet incasseren doordat de leefom- In de situatie van Almelo komen duidelijk besparingskansen heeft het gevoel dat hij zelf het meest benadeeld wordt.” gevingskwaliteit niet is meegenomen in het landelijke puntensy- naar voren. Bomen planten in de binnenstad is dan wel een dure steem voor de verhuur van studentenkamers. aangelegenheid doordat kabels en leidingen verlegd moeten Overwinnen Ook partijen die vooral oog hebben voor baten op de korte worden. Maar wanneer het planten van bomen gebeurd op een Toch is die aanvankelijke weerstand wel te overwinnen, is de er- termijn zullen niet openstaan om bij te dragen aan investerin- moment dat de kabels en leidingen toch aan vervanging toe zijn, varing van Scholten. Daarbij helpt het dat door de berekeningen gen in groene maatregelen. Zo is het moeilijk om winkeliers en komen de kosten al een stuk lager uit. iedereen zicht heeft op de maatschappelijke baten. Maar met het ondernemers te overtuigen van hun baat bij vergroening van de Lydia Plant, beleidsmedewerker Milieu van Almelo beaamt dat eenvoudigweg presenteren van de rekening kom je er niet. Het straat als die baat pas over veertig jaar optreedt. Bovendien zijn plannen beter op elkaar moeten worden afgestemd. “Op dit gaat er om samen oplossingen te zoeken en betrokkenheid op te partijen soms nog moeilijk te overtuigen van hun baat bij groen, moment worden voor het opknappen van de binnenstad vijf bouwen. “En dan is het belangrijk als partijen al langer met elkaar merkt bijvoorbeeld de gemeente Eindhoven. planprocessen naast elkaar uitgevoerd. Gedurende de uitvoering samenwerken en elkaar goed kennen”, benadrukt Scholten. Eindhoven heeft verschillende keren overleg gehad met waren- van die plannen zoeken ambtenaren hier en daar al wel contact In Delft is er na heel veel heen en weer praten nu toch een gevoel huis Vroom & Dreesmann over vergroening van hun winkelgevel. met elkaar, maar het komt ook voor dat belangrijke beslissingen van medeverantwoordelijkheid ontstaan bij de betrokkenen. En hoewel berekeningen aantonen dat een investering in een al genomen zijn. Dat zou integraler kunnen.” Men kijkt verder dan alleen het eigen belang, en dan blijken groene gevel binnen vier maanden wordt terugverdiend door En ook in Zwolle zijn door gebruik van de TEEB-methode on-
  • Factsheet Zwolle Zwolle Groenblauwe stadsrand Doel: Onderbouwing van de realisatie van een uitloopgebied dat niet is opgenomen binnen de grondexploitatie. Project Leerresultaten Oosterenk is een transformatiege- Sommige baten waren ware Resultaten bied: van kantoren naar mix met eyeopeners. Gelet op de grote Berekende baten: € 2,86 miljoen zorgeconomie (ca 65 ha). Zowel betekenis van het uitloopgebied Geschatte kosten: € 1,86 miljoen commerciële kantoren als semi- voor de recreatieve belevings- overheids-, en zorg- en onderwijs- waarde van de werknemers Winstpakkers instellingen. Aansluitend is een van Oosterenk (een baat van • Recreatieve bereikbaarheid ruim 14 ha groot multifunctioneel € 2 miljoen), zou het logischer (bruggetjes) uitloopgebied gecreëerd, gecom- geweest zijn als het gebied inte- • Toegankelijkheid (padenstelsel) bineerd met beekherstel van de graal ontwikkeld was binnen de 36 • Natuurontwikkeling in combinatie 37 Westerveldse Aa en waterberging. Grondexploitatie Oosterenk. Aan- met waterberging Het project is gerealiseerd. gevuld met bijdragen vanuit hetVerdien waterschap en de provincie om Baathebbers TEEB-aanpak provinciale- en waterschapsdoe- • Personeel op het bedrijventerrein TEEB is ingezet als evaluatie. len te halen. Nu is het andersom • Omwonenden Baten zijn op verschillende gerealiseerd; op eigen kracht met • Scholieren punten tegen het licht gehouden: een bijdrage vanuit de grondex- minder wateroverlast, minder zui- ploitatie. veringskosten, niet-gebruikswaar- de natuur, meer klimaatveiligheid, Vervolg meer gezondheid, meer recre- De betrokken baathouders atieve belevingswaarde, meer werken al gedurende het hele reistijdwinst langzaam verkeer, traject met elkaar samen en ken- verbetering vestigingsklimaat. nen elkaar goed. Partijen zijn ook bereid in een dergelijke nieuwe methodiek te stappen. Het gebied is ingericht. De participerende partijen zijn over het algemeen erg enthousiast. Ambassadeurs zijn nodig voor een verdere implementatie van de TEEB-methode in de organisatie.
  • Factsheet Eindhoven Eindhoven Vergroenen binnenstad Doel: Inzicht krijgen in de kosten/baten van de vergroening van de binnenstad. Project aantrekkelijke omgeving voor kleinere baten die samen toch Eindhoven, een van de groenste horeca-ondernemers ondermeer relevant blijken te zijn, spelen steden van Nederland (100 m2 door de mogelijkheid om terras- daarbij een rol. De keuze voor groen per woning), wordt niet als sen te vergroten. De verbeterde contante waarde berekening groen ervaren, mede omdat de verbinding tussen centrum en De accentueert het verschil tussen binnenstad relatief groenarm is. Bergen kan een toename van het kosten en baten en versterkt het Eindhoven wil haar binnenstad aantal potentiële klanten ople- beeld dat vergroenen voordeel verder vergroenen. Binnen het veren. Voor omwonenden en de oplevert. masterplan zijn drie deelprojecten kantoren ontstaat een aantrekke- gedefinieerd. Het Catharinaplein lijke woon- en werkomgeving met Vervolg (vergroening door aanplant recreatiemogelijkheden. De resultaten van de methode bomen), het terrein Fens (her- vormen een prima basis om met ontwikkeling parkeerterrein tot Leerresultaten de om het terrein gesitueerde 38 park) en de Groene gevel (initi- Eindhoven had al een business ondernemers in gesprek te gaan 39 atieffase). Het Catharinaplein is case gemaakt voor het vergroe- over vormen van medefinancie- inmiddels gerealiseerd. Terrein nen van dit terrein. De TEEB- ring.Verdien Fens is het meest gedetailleerd methode maakte inzichtelijk dat De TEEB-methode blijkt waarde- doorgerekend met de TEEB-tool. de baten hoger zijn dan uit de vol te zijn. Eindhoven heeft het Het terrein vormt een schakel tus- eerdere business case is gebleken. voornemen om bij toekomstige sen het centrale winkelgebied en De meer volledige benadering groenprojecten de methode het aantrekkelijke winkelgebied van TEEB en het meenemen van vroegtijdig in te zetten, juist om ‘de Bergen’. Die schakel moet baathouders betrokken te krijgen interessanter worden door in- en te stimuleren medeverant- richting als park. Het terrein is in Resultaten woordelijkheid te nemen. de huidige situatie voornamelijk Berekende baten: € 2,5 miljoen De feitelijke baten voor de stad ingericht als parkeerterrein. Geschatte kosten: € 1,5 miljoen zullen naar verwachting gunstiger zijn dan nu is berekend. De bij- TEEB-aanpak Winstpakkers drage van het herinrichtingspro- Voor besluitvorming zijn zowel • Omzetstijging horeca (terras) ject aan het groene imago van de de kosten- als de opbrengs- • Waardestijging vastgoed stad als geheel is niet berekend, tenkant van de herinrichting maar deze wordt in dit project wel doorgerekend. Er ontstaat een Baathebbers als significant beschouwd. • Ondernemers • Omwonenden en kantoren
  • > Vervolg van TEEB Stad: “ANWB blijft de overheid aanspreken op haar verantwoordelijk- heid. Maar de tijd is voorbij van achterover leunen. Overheid, Nieuwe financieringsmodellen voor stedelijk groen bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties moeten samen de schouders er onder zetten.” Guido van Woerkom, hoofddirecteur ANWB Nu de geldvoorraden van de overheid structureel krimpen, het groen te genereren uit: uitbaten, PPS (Publiek Private Samen- staan ook de budgetten voor groen onder druk. Bezuinigingen werking), co-creatie en terugploegen van maatschappelijke baten. op groen kunnen echter leiden tot hogere kosten elders in de begroting, en tot waardevermindering van investeringen in bij- Strategie 1 Uitbaten en in rekening brengen voorbeeld onroerend goed. Het is daarom zaak om alternatieve Gemeenten kunnen, mits er betalende klanten zijn, op verschil- financieringsmodellen voor groen te zoeken. Johan van Zoest en lende manieren inkomsten uit groen halen, bijvoorbeeld door het André Everts zetten een aantal strategieën op een rij. aanbieden van kleinschalige horeca-, vergader- en partymogelijkhe- den, verkoop van biomassa of voedsel, en het in rekening brengen Stedelijk groen is een kind van de Industriële Revolutie. In de snel van kosten (bijvoorbeeld de extra beheerkosten bij evenementen). groeiende, overbevolkte, door epidemieën en opstanden ge- Van Zoest: “Een gemeente kan deze moneymakers zelf exploiteren, teisterde industriesteden werd het belang van een wandeling in maar ook verpachten en de pacht innen. In dat laatste geval is het de frisse lucht al snel onderkend. De 19e eeuwse parken werden aan de huurder om het groen creatief te benutten bij het opwek- 40 voornamelijk door private financiers - de upper class - aangelegd ken van een cash flow.’’ Voorbeelden waarin deze strategie wordt 41 en onderhouden. Pas met de komst van de moderne staat in de 20e toegepast zijn het Bryant Park in New York, de geitenboerderij inVervolg eeuw nam de overheid de zorg voor het groen over. Vanaf de jaren het Amsterdamse Bos en de Philips Fruittuin in Eindhoven. ’70 hanteerden gemeenten in telkens nieuwe ronden de kaasschaaf en begon het groenbeheer de pijn van bezuinigingen te voelen. Strategie 2 PPS (Publiek Private Samenwerking) Een andere, veel toegepaste strategie is stedelijk groen aanleggen Johan van Zoest gaat er niet van uit dat er opnieuw een situatie als onderdeel van een woningbouwproject waarbij overheid en ontstaat zoals in de 19e eeuw waarbij groen grotendeels een private private partijen een PPS (Publiek Private Samenwerking) aangaan. aangelegenheid is. Al merkt hij wel dat de sociale democratie Everts: “De overheid investeert in het bouwrijp maken van de plaatsmaakt voor een meer liberale democatie. “De staat zorgt grond, de private partijen in de vastgoedontwikkeling. De bouw- qua voorzieningen voor een basisaanbod met basiskwaliteit – het wereld beseft heel goed het belang van openbaar groen in de bouwbehangetje – maar de extra’s moeten komen uit de inbreng woonomgeving en lijkt steeds vaker bereid dit zelf aan te leggen van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Er ontstaat en in beheer te nemen. Uiteindelijk worden de kosten betaald door een meer Angelsaksisch model. En dan is de grote vraag: hoe krijg de kopers of de huurders van de woningen, bijvoorbeeld in de je die burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties zover dat vorm van een verplichte bijdrage aan een vereniging van eigenaren ze tijd en geld willen investeren in hun groen?’’ (VVE).’’ Op deze manier zijn bijvoorbeeld het groen in de wijk Bo0 in Malmö en in Canary Wharf in Londen gefinancierd. Financiële alchemisten hebben een bijna oneindig aantal mecha- Everts wijst erop dat bovenstaande strategie ook nog op een nismen bedacht om ondernemingen te financieren, allemaal met andere manier kan worden toegepast. “Via Value Capturing Finance indrukwekkende benamingen, weet André Everts. Hij destilleert er investeert de overheid in nieuwe infrastructuur (bijvoorbeeld een vier strategieën voor gemeenten om extra geld en ‘handjes’ voor tramlijn) of verbetering van de openbare ruimte, in de verwachting
  • Van Zoest wijst op de mogelijkheid om het bouwen te belasten kwestie is van maatwerk, combineren en onderhandelen. vanwege het wegnemen van ecosysteemdiensten. “Dat gebeurt “We staan pas aan het begin van deze ontwikkeling en dat bete- in feite al bij heffingen op vastgoedontwikkeling zoals de Rotter- kent: behoedzaam experimenteren. Het gaat er in deze fase om damse omslagregeling. Maar het is ook denkbaar zo’n openruim- ontwerpexperimenten uit te voeren met weinig risico.’’ Een prak- teheffing te verankeren in de OZB. Een recente studie van de tisch begin is om het bateninstrument TEEB Stad toe te passen Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling voor een bepaalde proefperiode. Van Zoest: “Het geeft gemeen- (OECD) suggereert om in de onroerende zaakbelasting niet ten snel zicht op de verschillen met de conventionele rekenmo- alleen gebouwen, maar vooral het gebruikte land te belasten.’’ dellen. En dat leidt gegarandeerd weer tot vervolgacties.” Hoe verder Het zoeken naar nieuwe financieringsmogelijkheden voor Johan van Zoest werkt bij de Dienst Ruimtelijke Ordening stedelijk groen is een uitdaging, stellen Everts en Van Zoest. De van Amsterdam en is daarnaast stadsecoloog in Den Haag mogelijkheden zijn talrijk (denk aan het (weer) mogen uitgeven en docent stedenbouw aan de TU Eindhoven. van obligaties door gemeenten, aan rechtstreekse kleinschalige André Everts is planoloog en projectmanager Dienst Stede- financiering door personen, aan het opkomende crowdfunding lijke Ontwikkeling bij de gemeente Den Haag. via internet). Voor alle financieringsoplossingen geldt dat het een dat dit het aangrenzende vastgoed in waarde doet stijgen. De Van Zoest weet dat in het Verenigd Koninkrijk nu de eerste stap- investering wordt dan terugverdiend via de extra OZB-inkomsten pen worden gezet naar een Community Right to Challenge: een die dit oplevert.” organisatie die aantoonbaar bepaalde sociale doelen effectiever 42 43 weet te bereiken dan de overheid, mag dat werk betaald overne- Strategie 3 Co-creatie: slimme duwtjes in de rug geven men. Iets dergelijks gebeurt ook al in Dordrecht: daar hebben deVervolg Verrassende collectieve acties zijn te verwachten wanneer het ondernemers op het bedrijvenpark Kill III het groenonderhoud maatschappelijke middenveld wat meer ruimte krijgt, is de van het terrein overgenomen van de gemeente. ervaring van Van Zoest. Traditioneel worden organisaties als musea, woningcorporaties, non-gouvernementele organisaties Strategie 4 Terugploegen maatschappelijke baten (TEEB) (ngo’s, draaiend op subsidies, leden en donaties) en vrijwilligers- De meest vergaande vernieuwing is het terugploegen van de organisaties tot het maatschappelijk middenveld gerekend. Hier externe baten van het groen. Met het TEEB-Stad tool zijn zowel voegt zich nu een groeiend aantal social enterprises, ventures de baten als de baathouders van verbeteringen van groen te en MVO-bedrijven bij. Dit zijn ondernemingen die zich richten identificeren. Dat geeft de mogelijkheid om eventuele free riders op maatschappelijke doelen, maar bedrijfsmatig opereren en de en vervuilers te benaderen en compensatie te vragen. kracht van de markt gebruiken om hun sociale en groene agenda “Een gemeente kan in groen investeren vanuit de verwachting uit te voeren. dat die investering zich terugverdient in besparingen elders in “Nu de overheid zich terugtrekt lijken de organisaties van het de begroting, bijvoorbeeld in zorgkosten of waterbeheerkosten’’, maatschappelijke middenveld zich om te vormen tot een soort zegt Everts. Hij beaamt dat daar risico’s aan zitten: de verwachte maatschappelijke economie, die zich ook kan richten op het besparingen die met het TEEB-bateninstrument zijn berekend, groen. Denk aan vrijwilligersorganisaties die op basis van meet- zullen in de praktijk nog moeten blijken. Garanties kunnen nooit bare resultaten worden gefinancierd door filantropen, sponsors worden gegeven. “Maar aan de andere kant: het is een illusie te of ideële investeerders. En er zijn ook bedrijven en buurten die denken dat een politieke afweging kan worden gereduceerd tot groen in (zelf )beheer nemen of geld bijeen leggen voor het een rekensom. Gemeentebesturen moeten kunnen beslissen verbeteren van groen.’’ over maatregelen op basis van aannemelijkheid.”
  • Nawoord Aantekeningen De bijdrage van groen en natuur aan de stedelijke economie is Daarbij gaat het om beleggers, woningcorporaties, vastgoedont- inzichtelijk te maken. Dat maken de ervaringen met TEEB Stad wikkelaars, gezondheidszorg, bedrijfsleven, sociale instellingen, duidelijk. De methodiek is in de basis redelijk eenvoudig, want waterschappen, grondbedrijven enzovoort. De TEEB-aanpak feitelijk gaat het om een verbijzondering van de generiek toepas- helpt om tot een constructieve dialoog te komen, waarin de som bare Maatschappelijke Kosten en Baten Analyse (MKBA). De grote groter blijkt dan de delen. Daarnaast zijn er initiatieven waarbij winst is te halen door reeds in de ontwerpfase op zoek te gaan samenwerking rond TEEB meerwaarde kan hebben. Zoals initia- naar mogelijke baten van een groenontwikkeling. De uitkomsten tieven die zich richten op de klimaatopgave, de kwaliteit van de laten zien dat een groene leefomgeving een groot netto maat- bodem en stedelijke inrichting. Indien het project een vervolg schappelijk rendement oplevert, waar ook de biodiversiteit in krijgt verdient het aanbeveling om hier aansluiting bij te vinden. meelift. Een uitnodiging dus om er veel gebruik van te maken. Toch zal de implementatie niet vanzelf gaan. Het vraagt een an- dere werkwijze dan doorgaans in ruimtelijke leefomgevingsplan- nen wordt gehanteerd. Het is daarom belangrijk om het instru- > ment niet alleen te promoten, maar ook gemakkelijk toegankelijk De grote winst is te halen door 44 te maken en mensen uit de praktijk te leren hoe ze het kunnen 45 hanteren. reeds in de ontwerpfase op zoek te gaan naar mogelijke baten vanNawoord Het TEEB-project is gestart als gezamenlijk initiatief van het Rijk een groenontwikkeling. en gemeenten. Inmiddels hebben verschillende organisaties aangegeven een rol te willen spelen in het vervolg. In enkele gevallen al heel concreet: De Groene Stad zet zich in voor de promotie als vervolg op de succesvolle campagne Groen Loont, CROW als kennisplatform openbare ruimte voor het toeganke- lijk en toepasbaar maken en Hogeschool CAH Almere voor de kennisoverdracht in de vakgroep Natuur Economie en Leefom- geving. Verder geeft Entente Florale Nederland in 2012 TEEB Stad een belangrijke plaats in de nationale groencompetitie. Een aantal gemeenten die deel hebben genomen aan TEEB Stad willen aan het project een vervolg geven in de zoektocht naar hoe het maatschappelijk rendement omgezet kan worden in (financiële) maatschappelijke participatie. Ook heeft zich nog een aantal gemeenten en partijen gemeld die graag in leergroepver- band met een TEEB-excercitie aan de slag zouden willen gaan. Groen in en om de stad is niet alleen een opgave voor gemeen- ten. De ervaringen hebben geleerd dat juist een brede en vroeg- tijdige betrokkenheid van partijen het beste resultaat oplevert.
  • 47 Aantekeningen46
  • Groen loont met TEEB Stad Elf gemeenten, twee ministeries (Economische Zaken, Land- Eleven municipalities, two ministries (the Ministry of Economic bouw & Innovatie en Infrastructuur & Milieu) en advies- en Affairs, Agriculture and Innovation and the Ministry of Infra- ingenieursbureau Witteveen + Bos werken sinds 2011 aan structure and the Environment) and the engineering firm of TEEB Stad. Zij ontwikkelden een instrument dat de econo- Witteveen + Bos have been working on TEEB City since 2011. mische en maatschappelijke waarde van groen, water en na- Together, they developed an instrument to reveal the social tuur in en om de stad zichtbaar maakt. En niet onbelangrijk, and economic value of ecosystems in and around the city. And, hoe er zorg voor te dragen dat de partijen die baat hebben important as well, how to ensure that those who benefit from bij de aanleg, omvorming naar groen en water, hieraan ook creating these natural habitats will also contribute to them 48 financieel bijdragen. De vertaling naar de praktijk vindt u in financially. This publication provides answers to a number of de cases van de deelnemende gemeenten. De ervaringen questions. When do the benefits from the development of eco- en uitkomsten van deze gemeenten kunnen als voorbeeld systems become apparent? How can we recognise and ascertainAantekeningen dienen bij inrichtingskeuzes en besluitvormingstrajecten in these benefits? Who benefits from them, and how can they be andere gemeenten. involved as investors? As part of TEEB City, each participating city worked on its own case. ISBN 9789081343992 - NUR 943 The findings provided in this publication can be applied in the urban planning decision-making process in other municipalities. The English version of this publication is not available in hard copy but can be downloaded from www.degroenestad.nl / www.thegreencity.com Meer en actuele informatie over TEEB Stad kunt u vinden op www.degroenestad.nl