• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees
 

Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees

on

  • 1,151 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,151
Views on SlideShare
1,151
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
27
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees Document Transcript

    • 1T.CNİĞDE ÜNİVERSİTESİSOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜİŞLETME ANABİLİM DALIYÖNETİM VE ORGANİZASYON BİLİM DALISTRES YÖNETİMİ VE BANKA ÇALIŞANLARIÜZERİNE YAPILAN BİR ARAŞTIRMAHazırlayanEsra GARİPOĞLUNİĞDE-2007
    • 2T.CNİĞDE ÜNİVERSİTESİSOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜİŞLETME ANABİLİM DALIYÖNETİM VE ORGANİZASYON BİLİM DALISTRES YÖNETİMİ VE BANKA ÇALIŞANLARIÜZERİNE YAPILAN BİR ARAŞTIRMAYüksek Lisans TeziHazırlayanEsra GARİPOĞLUDanışmanYrd.Doç. Dr. Ufuk DURNANİĞDE-2007
    • iÖZETSTRES YÖNETİMİ ve BANKA ÇALIŞANLARI ÜZERİNE YAPILAN BİRARAŞTIRMAEsra GARİPOĞLUYüksek Lisans Tezi, İşletme Anabilim DalıDanışman: Yrd. Doç. Dr. Ufuk DurnaEylül 2007, 107 SayfaStres kişinin etkinliğini ve verimliliğini olumsuz yönde etkileyen bir kavram olarakortaya çıkmakta; kişi ile çevresinin etkileşimini içeren, tutum ve davranışlarına yönveren güç, ya da organizmanın bazı uyarıcılara beden ve zihinsel sağlığının tehditedilmesi ile ortaya çıkan bir durum olarak tanımlanmaktadır. Stresin sebebi ne olursaolsun insanları, olumlu veya olumsuz etkileyebilmektedir.Stresin yalnızca olumsuz ve başarıyı azaltan etkisinin yanında, olumlu yönleriolduğunu kabul eden çalışmaların da yer aldığı bilinmektedir. Fazla stres ile karşıkarşıya kalan kişinin verimliliği düşebileceği gibi az strese sahip kişinin deverimliliği olumsuz yönde etkilenecektir. Buna karşılık üretim verimliliğini artıranve çalışanların sağlığını etkilemeyen stres olumlu olarak kabul edilmektedir. İşhayatında stres daha çok çalışanların verimliliği üzerine yoğunlaşmaktadır. Kişi içinönemli olan optimum stres düzeyini yakalamak ve bundan olumlu yöndeyararlanmaktırBu çalışmada, araştırmanın teorik altyapısını oluşturan stres ve örgütsel streskavramları üzerinde durulmuş, stresin insanda görülen belirtileri verilmiş, stresinörgütler üzerindeki etkileri incelenmiştir. Kayseri ilinde bir bankanın çalışanlarıüzerine uygulanan bir araştırma ile çalışanların stres kaynakları ve çalışanlardagörülen stres belirtileri incelenmiştir. Çalışanlara uygulanan ankette yer alanönermeler, literatür taramasıyla elde edilen durumların tespiti ile oluşturulmuştur.Araştırma sonucunda, rahatsız edici düzeyde olmasa bile, banka çalışanlarınındeğişik stres kaynaklarına maruz kaldıkları görülmüştür.Anahtar Kelimeler: Stres Yönetimi, Stres Faktörleri, İş Stresi
    • iiABSTRACTSTRESS MANAGEMENT AND A RESEARCH ON BANK EMPLOYEESEsra GARİPOĞLUMBA Thesis, Business DepartmentSupervisor: Yrd. Doç. Dr. Ufuk DurnaEylül 2007, 107 PagesStress emerges as a concept which negatively affects the efficiency and theproductivity of an individual, as a power determining the attitudes and the behaviorof individuals including the interaction between the person and his/her environment,or it is defined as a situation surfacing after an organism is threatened physically ormentally as a reaction to a stimulator. Individuals experience the negative or positiveeffects of such situations in their social and work lives for some reasons. In additionto the negative and productivity lessening effects of stress, some researchers citedvarious positive effects of it.While the productivity of a person may drop if he/she is under intense stress, as amatter of fact the productivity of a person may also drop under low stress.On the other hand, a stress level that effects an increase in productivity and thatdoesn’t cause a deterioration of health is generally accepted as a positive one. Thestudies about stress in work life mostly focus on the productivity of the employees.What is essential for an individual is to establish an optimum level of stress andbenefit from it. In this following study,it is focused on the facts that stress formingthe theoretical substructure and organizational stress concepts,given the symptoms ofstress upon humans as well as observed the effects of stress upon organizations.Thestress causing sources and the symptoms of stress have been observed by a researchcarried out upon the employees in a bank in the city of Kayseri. The questions in thesurvey applied to the employees are formed by the specified cases obtained by thesearch of literature at the very end of the research,it is realized that the bankemployees have been exposed to some different kinds of stress sources even if this isnot at such an uncomfortable level.Key Words: Stress Managment, Stress Factors, Work Life
    • iiiÖNSÖZGünümüzün hızlı değişim, gelişim, çatışma ve rekabetlerle dolu dünyasında insanınsağlığını ve verimliliğini etkileyen bir kavram olarak karşımıza “stres” çıkmaktadır.Yaşadığımız yüzyılda insanlar, hangi işi yaparlarsa yapsınlar, yaşamlarının büyük birbölümünü, kendi yeteneklerini ve sınırlarını zorlayarak sürdürmektedirler. Yirminciyüzyıl insanlara öteki yüzyıllarla ölçülemeyecek oranda bir hareketlilik ve hızkazandırmış, bu ise insanların sürekli bir yarış ve değişim içerisinde çalışmaları,böyle bir çevre içinde yaşamlarını sürdürmeleri sonucunu doğurmuştur. Kamu ya daözel sektör çalışanı olsada, bireyin stres kavramı ile tanışması kaçınılmaz olmaktadır.Bu araştırmada örgütler için önemli bir konu olan stres yönetimi ve bankapersonelini etkileyen örgütsel stres kaynaklarını ve personelde görülen stresbelirtilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Uygulamam esnasında bana yardımcıolan ve emeklerini esirgemeyen tez danışmanım sayın Yrd. Doç. Dr. Ufuk DURNA’ya, ankete katılan Türkiye İş Bankası A.Ş Kurumsal Şube çalışanlarına ve ailemedesteklerinden ve ilgilerinden dolayı en içten duygularımla teşekkür eder, saygılarımısunarım.
    • ivİÇİNDEKİLERÖZET............................................................................................................................iABSTRACT................................................................................................................iiÖNSÖZ.......................................................................................................................iiiİÇİNDEKİLER .........................................................................................................ivŞEKİLLER LİSTESİ………………………………………..…………..………….xTABLOLAR LİSTESİ…………………………………………………..…...…….xiGİRİŞ .......................................................................................................................... 1BİRİNCİ BÖLÜMKAVRAMSAL OLARAK STRES, ÖRGÜTSEL STRES, STRES TÜRLERİ VESTRES KAYNAKLARI1. STRES KAVRAMI VE TARİHÇESİ……………………...…………………...21.1. STRESİN TANIMI............................................................................................... 21.1.1 YAŞAM BİÇİMİ VE STRES......................................................................... 61.1.1.1 A ve B İnsan Tipi..................................................................................... 71.1.1.2 Stres Modelleri, A ve B Tipi Davranış, Stres Belirtileri Ve StresleBaşaçıkma .......................................................................................................... 101.1.2. ÖRGÜTSEL YÖNETİM VE STRES.......................................................... 151.1.2.1. Stres ve Tepe Yönetici ......................................................................... 161.1.2.2. Stres ve Orta Düzey Yönetici................................................................ 17
    • v1.1.2.3. Stres ve İşgören..................................................................................... 171.2. STRES TÜRLERİ.............................................................................................. 181.2.1. FİZİKİ ÇEVREDEN KAYNAKLANANLAR ........................................... 181.2.2. İŞ VE MEŞGULİYET KONUSUNDAN KAYNAKLANANLAR............ 181.2.3. PSİKO-SOSYAL ÖZELLİKLERDEN KAYNAKLANANLAR ............... 191.2.3.1. Günlük Stresler...................................................................................... 191.2.3.2. Gelişimsel Stres..................................................................................... 191.2.3.3. Hayat Krizleri Niteliğindeki Stresler .................................................... 191.2.4. OLUMLU OLUMSUZ STRESLER............................................................ 191.2.5. KISA SÜRELİ STRES ................................................................................ 201.2.6. UZUN SÜRELİ STRES............................................................................... 201.3. ÖRGÜTSEL DAVRANIŞTA STRESİN YERİ ................................................. 211.4. ÖRGÜTSEL STRES YÖNETİMİ...................................................................... 211.5. STRES KAYNAKLARI..................................................................................... 261.5.1 BİREYİN KENDİSİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARI......................... 261.5.1.1 Motivasyon Etkileri................................................................................ 261.5.1.2 Duygusal Sebepler ................................................................................. 271.5.1.3 Bireysel Farklılıklar ............................................................................... 281.5.1.4 Yaş ......................................................................................................... 29
    • vi1.5.2 BİREYİN İŞ ÇEVRESİNİN YARATTIĞI STRES KAYNAKLARI.......... 301.5.2.1 İşletme Politikaları ve Stratejileri........................................................... 301.5.2.2 Örgüt Yapısı ve Dizaynı......................................................................... 311.5.2.3 Örgütsel Süreçler.................................................................................... 311.5.2.4 Fiziksel Koşullar .................................................................................... 321.5.3 BİREYİN İÇİNDE BULUNDUĞU GENEL ÇEVRENİN YARATTIĞISTRES KAYNAKLARI........................................................................................ 32İKİNCİ BÖLÜMSTRES YÖNETİMİ2. STRESİN ETKİLERİ VE BAŞA ÇIKMA YOLLARI..................................... 362.1. ÇALIŞANLAR ÜZERİNDE STRESİN ETKİLERİ.......................................... 362.1.1. PSİKOLOJİK ETKİLERİ............................................................................ 362.1.1.1 Kaygı...................................................................................................... 362.1.1.2 Depresyon .............................................................................................. 362.1.1.3 Uyku Bozuklukları................................................................................. 372.1.1.4 Kaybolma ve Panik ................................................................................ 372.1.2 BİREYSEL ETKİLERİ................................................................................. 372.1.2.1 Stres ve Tepe Yönetici ........................................................................... 372.1.2.2 Stres Ve Orta Düzey Yönetici................................................................ 39
    • vii2.1.2.3 Yöneticilerde Stresin Etkileri................................................................. 412.1.3 ÖRGÜTSEL ETKİLERİ............................................................................... 432.1.3.1 Yabancılaşma......................................................................................... 432.1.3.2 Tükenme................................................................................................. 432.1.3.3 Moral Eksikliği ve İş Doyumsuzluğu .................................................... 432.1.3.4 İş Kazaları .............................................................................................. 432.1.3.5 İşe Devamsızlık...................................................................................... 432.1.3.6 Performans Düşüklüğü........................................................................... 432.1.3.7 Verimliliğin azalması............................................................................. 442.2. STRESLE BAŞA ÇIKMA YOLLARI ............................................................... 442.2.1. STRESLE BAŞA ÇIKMADA BİREYSEL YÖNTEMLER ...................... 452.2.1.1 Çevreye Yönelik Yöntemler .................................................................. 502.2.1.2 Bedene Yönelik Yöntemler.................................................................... 532.2.1.3 Zihne Yönelik Yöntemler ...................................................................... 582.2.1.4 Çok Yönlü Olanar ................................................................................. 602.2.2 ÖRGÜTSEL YÖNTEMLER ........................................................................ 622.2.2.1 Duygusal İklim Denetimi....................................................................... 622.2.2.2 Sosyal Destek Sağlama .......................................................................... 622.2.2.3Çalışanların Rollerinin Yeniden Tanımlanması...................................... 62
    • viii2.2.2.4 Aşırı İş Yükünün Ortadan Kaldırılması................................................. 632.2.2.5 Stresli Personele Yardım Sağlama......................................................... 632.2.3 Stresi Kontrol Etmek İçin 10 Değişik Öneri ................................................ 642.3 A ve B TİPİ DAVRANIŞTA STRESLE BAŞA ÇIKMA YOLLARI............... 662.3.1. A TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİN............................................................ 672.3.2 B TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİN ............................................................. 682.3.3. STRESLE BAŞA ÇIKMA VE MODELLER.............................................. 692.4. ÖRGÜTSEL STRESİN AZALTILMASINDA YÖNETİCİLERE DÜŞENGÖREVLER .............................................................................................................. 74ÜÇÜNCÜ BÖLÜMBANKADA STRES YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR UYGULAMA VESONUÇLARI3. BANKACILIK SEKTÖRÜNDE STRES YÖNETİMİ ÜZERİNE BİRARAŞTIRMA........................................................................................................... 763.1. ARAŞTIRMANIN AMACI................................................................................ 763.2. ARAŞTIRMA YÖNTEMİ.................................................................................. 763.3. GÜVENİLİRLİK ANALİZİ............................................................................... 783.4. BULGULAR VE YORUMLAR......................................................................... 783.4.1 ANKETE CEVAP VERENLERİN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ........ 783.4.2. STRES KAYNAKLARINA İLİŞKİN BULGULARINDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 80
    • ix3.4.3. YAPILAN İŞİN ÖZELLİĞİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 843.4.4. YÖNETİCİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 863.4.5. MESLEKİ İLERLEME, TERFİ VE TAKDİR İLE İLGİLİ STRESKAYNAKLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ.................................................... 873.4.6. MADDİ OLANAKLAR İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 883.4.7 İŞ ARKADAŞLIKLARI İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 893.4.8. AİLE YAŞAMI İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 893.4.9. STRES KAYNAKLARINA İLİŞKİN ORTALAMALARINDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 903.5. ÇALIŞANLARDA GÖRÜLEN STRES BELİRTİLERİNİNDEĞERLENDİRİLMESİ .......................................................................................... 91SONUÇ………………………………………………...…………………………...95ANKET FORMLARI………………………………………..…………………….99KAYNAKÇA……………………………………………………………………...104ÖZGEÇMİŞ………………………………………………………………………107
    • xŞEKİLLER LİSTESİBİRİNCİ BÖLÜMŞekil 1.1: Doğrudan Etki Modeli……………………………………………………10Şekil 1.2: Yumuşatılmış Etki Modeli ........................................................................10Şekil 1.3: Dolaylı Yumuşatılmış Etki Modeli………………………………………10Şekil 1.4: Koşullu Aracılı Etki Modeli……………………………………………...11Şekil 1.5: Sınırlı Aracılı Etki Modeli………………………………….……………11Şekil 1.6: Aşırı Sınırlandırılmış Etki Modeli……………………………………….11Şekil 1.7: Dolaylı Etki Modeli………………………………………………………11Şekil 1.8: Örgütsel Stres Yönetimi………………………………………………….22Şekil 1.9: Stres Yönetim Stratejileri………………………………………………...25Şekil 1.10: Stres Kaynakları………………………………………………………...35Şekil 1.11: Stres Reaksiyonları……………………………………………………...35İKİNCİ BÖLÜMŞekil 2.1: Stresle Baş Etmek……………………………………………...………...47Şekil 2.2: Basit Doğrusal Model…………...……………………………………….70Şekil 2.3: Değişken Doğrusal Model………………………………………………..70Şekil 2.4: Stresin Eşiği Modeli…………………………………………...…………71Şekil 2.5: Stresi Karşılamada Savunma Mekanizması Modeli………………..……72
    • xiTABLOLAR LİSTESİÜÇÜNCÜ BÖLÜMTablo 3.1: Stres Kaynaklarına İlişkin Önermelerin Dağılımı .................................. 77Tablo 3.2: Cinsiyetlere Göre Çalışanların Dağılımı…………………...…………...78Tablo 3.3: Yaş Gruplarına Göre Çalışanların Dağılımı…………………...………..79Tablo 3.4: Medeni Durumlarına Göre Çalışanların Dağılımı……………...……….79Tablo 3.5: İş Yerindeki Pozisyonlarına Göre Çalışanların Dağılımı…………...…..79Tablo 3.6: Eğitim Durumlarına Göre Çalışanların Dağılımı…...…………………..79Tablo 3.7: Stres Kaynaklarının Ortalama Kabul Oranlarına Göre Sıralanması........ 81Tablo 3.8: Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi ... 84Tablo 3.9: Yönetici ve Üstler ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 86Tablo 3.10: Mesleki İlerleme, Terfi ve Takdir ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesi....................................................................................................... 87Tablo 3.11: Maddi Olanaklar ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 88Tablo 3.12: İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 89Tablo 3.13: Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi............... 90Tablo 3.14: Stres Kaynaklarının Ortalama Değerleri................................................ 90Tablo 3.15: Stres Belirtilerinin Değerlendirilmesi………...………………………..91
    • 1GİRİŞStres günlük hayatın her aşamasının bir parçası durumuna gelmiş ve vazgeçilmez biröğesi olmuştur. Her geçen gün hızlı değişimin yaşandığı ve yeniliklerin hızla insanınhayatına girdiği bir dönemden geçilmektedir. Günümüz dünyası, hızlı sosyal vekültürel dönüşümlerin yaşandığı değişim ve rekabet duygularının yoğun bir biçimdealgılandığı, toplumsal ve örgütsel yaşamın bireyi içinden çıkılması pek kolayolmayan bunalımlara sürüklediği bir görünüm taşımaktadır. İnsanlar çalışmayaşamının getirdiği sınırlılıklarla birlikte öteki etkinliklerini dengeli bir biçimdeyürütmek istemekte, her şeyden önce yaptıkları işle kendi yeteneklerini dezorlamaktadırlar. Bu nedenle stres sözcüğü giderek günlük yaşamın ayrılmaz birparçası haline gelmiş, bir çocuktan en üst düzeydeki yöneticiye kadar kullanım alanıbulmuştur.Bununla birlikte stresin günümüz insanına eskiye kıyasla, daha ağır ve derinsorunlar yaşattığı yadsınamayan bir gerçektir. Çünkü bugün insan fiziksel ve ruhsalaçıdan daha fazla tehdit altındadır.Stres insanların hastalanmasına, iş hayatında ise verimlilik azalışlarına neden olanbu nedenle de işletme yöneticilerinin özenle üstünde durması gereken bir kavramdır.Günlük yaşamda bu denli çok kullanılan, birçok düzeyde algılanan stres kavramı buçalışmada yönetim ve örgüt bağlamında ele alınmıştır. Araştırmanın amacı streseneden olan faktörleri ortaya koymak ve bu faktörlerle başa çıkabilmek için bazıyöntemleri sunmaktır. Araştırma üç bölümden oluşmakta olup; ilk bölümdekavramsal olarak stres, örgütsel stres geniş kapsamlı ele alınmıştır. İkinci bölümde;stres yönetimi ve stresle başa çıkma yolları anlatılmıştır. Son bölümde ise birbankada yapılan uygulama detay ve sonuçları yer almaktadır. Araştırmada veritoplama yöntemi olarak, anket tekniği kullanılmıştır.
    • 2BİRİNCİ BÖLÜMKAVRAMSAL OLARAK STRES, ÖRGÜTSEL STRES, STRESTÜRLERİ VE STRES KAYNAKLARI1. STRES KAVRAMI VE TARİHÇESİ1.1. STRESİN TANIMIStresin çok fazla tanımı olmakla birlikte, temelde ikiye ayrıldığı dikkatleriçekmektedir. Birincisi direkt olarak stresin tarif edildiği basit anlamdaki strestanımlarıdır. Diğeri ise stresin belirli aşamalara dayandırılarak sistematik anlamdayapılan tanımlarıdır. Bu günkü anlamda olmasa da çok eski çalışmalarda yer alanstres kavramının kökeni Latincede "Estrictia", eski Fransızcada "Estrece"sözcüklerinden gelmektedir. Kavram 17. yy.da felaket, bela, musibet, dert, keder,elem anlamlarında kullanılmıştır. 18. ve 19. yy.da ise kavramın anlamı değişmiş vegüç, baskı, zor gibi anlamlarda objelere, kişiye, organa ve ruhsal yapıya yönelikolarak kullanılmıştır (Torun, 1997: 43, Batlaş, 1999 : 298, Carwright, 1997: 3).Çin uygarlığı içinde de stresin tanımı yapılmış stres kelimesi "tehlike" ve "fırsat"kelimelerinin sembollerinin karışımıdır. Stres bu iki kavramı paylaşmaktadır.Yani streste hem aşılması gereken zorluklar, hem de zorluklar ve gerginlikleraşıldığında elde edilecek yeni fırsatlar ve kazançlar vardır. Gerek bireyler, gerekseorganizasyonlar; çalışma hayatının özündeki stres unsurunun bilinçli ve amaçlı birşekilde planlayarak aşabilirlerse imkan ve kazanç elde etmeleri mümkün olur (İgrer1989: 12).Stres kavramının doğduğu dönemden itibaren aldığı anlamlarda büyük değişimlerolmuştur. Günümüzde stres kavramının sayısının bile hatırlanamayacağı kadartanımının yapıldığı bilinmektedir. Şayet stres kavramının tanımındaki bu değişimeşartların, insanların yaşadığı ortamların ve stres kaynaklarının sebep olduğubilinmektedir. Stresin tanımlaması yapılırken ayrıca kişi ile çevresi hakkında iletişimkurduğu ve etkileşim içinde olduğu bütün sistemler dikkate alındığı görülmektedir.
    • 3Bugünkü anlamda stresi ilk tanımlayan Hans Selye stresi, “organizmanın her türlüdeğişmeye karşı özel olmayan tepkisi” olarak tanımlamıştır (Pehlivan 1995:7).Lazarusa göre stres "insanlar üzerinde fizyolojik, sosyal ve psikolojik sistemlerderahatsızlık yaratabilecek aşırı taleplerin sonucudur” (Şengül 1999: 6).Diğer bilimadamları da stres hakkında bilimsel tanım yaptıkları görülmekte ve bunlar kısaca:“Schermerhorn’a göre stres, “olağanüstü talepler, sınırlamalar veya fırsatlarla yüzyüze gelindiğinde birey tarafından yaşanan bir gerilim durumudur”. Iwanchevich veMatteson stres terimini; “uyaranlar, tepkiler ve iki etkinlik arasındaki etkileşim”biçiminde tanımlamışlardır.Cox stresi “birey ve çevresi arasındaki karmaşık ve dinamik etkileşim sistemininaracılık yapan ve tehdit eden bir parçası” olarak tanımlamıştır. Appley veTrumbull, Cox’un etkileşimsel stres tanımını desteklemişler, kişi ve olayetkileşiminin önemine işaret etmişlerdir” (Pehlivan 1995:7). Mandler stresi,“zararlı etkenlerin yarattığı tehlike işareti" olarak kabul etmiş daha sonra butehlikenin ortaya çıkmasında organizmanın önemli rolü üzerinde durmuştur.Menaghan ve Mullan stresi kısa bir cümleyle özetlemişlerdir. “Stres organizmanınzararlı ortamla karşılaşan organizmanın bu ortamla baş edebilecek güçten yoksunolduğunda ortaya çıkan kötü ve zor bir durumdur” (Köknel 1989: 10). Stres,bireyin duygusal ya da fiziksel durumuna karşı olası bir tehdit sezdiğindevücudunda yada beyninde oluşan tepkidir (Hughes, Boothroyd 2002: 11).İnsanların esenliği ve huzuru için bir tehlike işareti, bir uyarı olarak algılanan vedolayısıyla yetersiz bir şekilde ele alınan olaylara gösterile, belirgin olmayanfizyolojik ve psikolojik tepkiye stres denir (Şimşek, Akgemci, Çelik, 2001: 215).Stresin sistematik olarak halinde veya etkileşim tanımları ise şu şekilde yapılmıştır(Ertekin 1993: 6). Hay tarafından yapılan bir araştırmaya göre stres dört aşamadatanımlanmıştır. Bunlar birinci aşama; hafif stres, ikinci aşama; orta derecede stres,üçüncü aşama; ağır stres ve dördüncü aşama; paniktir. Bu dört aşamadan herbirinde kişi çevresine karşı duyarlıdır.Çevre ile ilgili olmanın birinci aşaması uyanık olmaktır. Uyanıklık hafif stresaşamasını gösterir, birey öncesine göre durumu daha güç kavrar. Haberdarolmanın ikinci aşaması ise, iletişim ve kavrama becerisinde azalma vardır.
    • 4Birey çevresinde olup bitenleri fark etmez, ancak başka bir gözlemci onundikkatini duruma çekerse bunu fark edebilir ki bu stresin orta aşamasına işarettir.Üçüncü aşamada; kişinin çevresinde olup bitenleri kavramadaki beceriksizliğiartarsa stres de artar ve ağır bir stres durumu oluşur. Birey sadece ayrıntılarıkavrar, fiziksel ve duygusal huzursuzluk vardır. Dördüncü aşamada ise; stresin çokartması halinde panik ortaya çıkar. Birey başkası tarafından uyarılsa da kendinegelemez. Stres kavramının konuyla ilgilenen kişilerce değişik şekillerde elealındığı ve tanımlandığı görülmektedir. Ancak bu tanımlara bakıldığında genelolarak üçlü bir ayrımın yapıldığı görülür. Bunlar uyarıcı, tepki ve uyarıcı tepkidir(Güler, Başpınar, Gürbüz 2001: 2).Uyarıcı tanımlarına göre stres; birey üzerinde gerginlik tepkisi ile sonuçlanan güçyada uyarıcıdır. Sonucunda ise gerilimli bir tepki ortaya çıkar. Burada vurgulanannokta stresi yaratan dış kaynaklardır. Gerilim ise baskıdır. Organizmada bozulmayaratır. Ancak bu tanımda başarısız olan yön aynı stres yaratıcı uyarılarlakarşılaşan iki ayrı kişinin, farklı gerilim düzeyleri gösterebilmesidir. Bu yüzdendirki stres tanımlarında da deterministik bir yaklaşımın söz konusu olmayacağıgörülmektedir.Tepki tanımlarına göre stres, bireyin istenmeyen bir dış olay yada durum gibiçevresel bir stres etkenine gösterdiği fiziksel yada psikolojik tepkidir. Uyarıcıtanımında stres bir dış olaydır, tepki tanımında ise stres içsel bir tepkidir. Tepkitamamen kişiye ait bir olgudur. Dolayısıyla uyarıcıyı bilmeden yalnızca tepkiyigözleyerek stresi açıklamak söz konusu olamaz. Bu tanımın eksikliği de bunoktadadır (Güler, Başpınar, Gürbüz 2001: 3). Uyarıcı-tepki tanımlarına göreodak noktası çevre ile birey arasındaki ilişkidir. Çevreden gelen uyarılaraorganizmanın verdiği tepki ve bu tepkiye uyarıcı arasındaki etkileşimdir (Artan1986: 38).Yaşadığımız yüzyılda insanlar, hangi işi yaparlarsa yapsınlar, yaşamlarının büyükbir bölümünü kendi yeteneklerini ve sınırlarını zorlayarak sürdürmektedirler,20.yy insanları öteki yüzyıllarla ölçülmeyecek oranda hareketlilik ve hızkazandırmış, bu ise insanların sürekli bir yarış ve değişim içerisinde çalışmaları,böyle bir çevre içinde yaşamlarını sürdürmeleri sonucunu doğurmuştur.
    • 5Kişi ister bir kamu yada özel kesim örgütünün üyesi olarak yaşamını kazansın,isterse bir örgüte doğrudan doğruya bağımlı olmaksızın hizmet sunsun, streskavramı ile tanışması kaçınılmaz olmaktadır.Çağdaş sanayii ve iş yaşamının ortaya çıkardığı bir çok sorunun yanında streskavramı giderek yöneticilerin, bilim adamlarının ve araştırmacıların daha çokilgisini çeker olmuştur (Ertekin, 1993:3).Günümüzde stres tanımları iki gruba ayrılmaktadır. Bunlardan birincisi kişi veçevresi arasındaki ilişkiyi vurgulayan tanımlar, diğeri ise dışarıdan gelen herhangibir talep veya etkiye organizmanın verdiği tepkiyi çıkış noktası olarak alantanımlardır.”(Pehlivan,1995:7).Stres, biyolojik ve psikolojik dengenin bozulduğuna ve yeni durumlarda uyumyapılarak yeniden dengeye dönülmesi gerektiğine yönelik bir işarettir.Genel anlamda stres ; “ Memnuniyet verici olup olmadığına bakılmaksızın, her türlütalebe, bedenin uyum sağlamak için gösterdiği tepki” olarak tanımlanabilir.Stres bedensel bir tepkidir. Stres fiziksel bir durum olmakla beraber fizyolojik birtepkidir. Endişe, kaygı, depresyon değildir.(Pehlivan,1995:5)Her tanımda stresin belirli bir yönü ön plana çıkarılmaktadır. Tanımların ortaknoktası ise stresin insan vücuduna ve psikolojik yapısına olan etkilerinin çok büyükolduğudur.Basit bir anlatımla stres, işyerinde veya çevrede yer alan ve sağlığa zararlı olarakgörülen olay ve durumlar yüzünden ortaya çıkan belirtileri kapsamaktadır.Stres organizmanın bedensel ve ruhsal sınırlarının tehdit edilmesi ve zorlanması ileortaya çıkan durumdur (Baltaş,1999: 23).Strese genellikle negatif bir kavram olarak düşünülür. Oysa stres her zaman zararverici, kötü, kaçınılması gereken bir durum değildir. İstek, ihtiyaç ve kısıtlamalarlailgili olan bu kavram bazen olumlu bir durumu ifade edebilir. Terfi etmek, ünlüolmak ,evlenmek gibi insanlar tarafından arzulanan olaylar olumlu strese örnekolarak verilebilir. Ölüm, işsiz kalmak, meslekte gereken ilerlemeyi sağlayamamakgibi kısıtlamalar ve kayıplar ise olumsuz strese örnektir.
    • 6Olumlu stres kişiyi güdüleyip teşvik ederken, olumsuz stres ruhsal ve bedenselaçıdan zarar verici sonuçlara neden olur.Stres olumlu veya olumsuz olmasına bakılmaksızın ,”bireyin herhangi bir fizikselveya pşikolojik uyarıcı karşısında gerekli uyumu sağlayabilmek için ruhsal vebedensel olarak harekete geçmesi, tepki göstermesi” olarak tanımlanabilir.Stres işletme yönetimi açısından ele alınması gereken bir kavramdır. Çünkü stresçalışanları doğrudan etkilenmekte onların davranışlarını, verimliliklerini vediğerleriyle ilişkilerini belirlemektedir.Bu doğrultuda stresi ortaya çıkaran faktörlerin, stresin farklı aşamalarının veörgütsel stresle başa çıkmada gereken önlemlerin ele alınarak incelenmesigerekmektedir (Torun, 1997: 43).1.1.1 Yaşam Biçimi ve StresYaşama biçiminiz, stresten şikayetçi olup olmayacağınızı belirleyen en önemlietkendir. Bugün artık yaşam biçiminin stres seviyesi üzerinde olduğu herkestarafından kabul edilen bir gerçektir. Buna katkıda bulunan etkenler ise kendinizekarşı tutumunuz diğer insanlara davranışınız, yaptığınız işin türü, günlükyaşamınızda neler yaptığınız, spora, dinlenmeye ve iyi beslenmeye gerekli zamanıayırıp ayırmadığınızdır.Bütün bu etkenler karşılaşacağınız baskıları nasıl göğüsleyeceğinizi ve stres yaşayıpyaşamayacağınızı belirleyecektir.Amerikalı kalp uzmanları Meyer Friedman ve Ray Rosenman kalp rahatsızlığınayakalanıp yakalanmayacağınızı belirleyenlerin başında yaşam tarzının geldiğinisöyleyen ilk bilim adamlarıydı. Stres hiç şüphesiz kalp hastalıklarının en önemlietkenlerinden birisidir. Friedman ve Rosenman, kalp rahatsızlıklarından yakınana birçok hastanın benzer kişilik, yaşam tarzı ve dünyaya bakış açısına sahip insanlarolduklarını belirlediler. Bu iki hekimin, geliştirdikleri A ve B tipi tutumların tanımı,davranış ve stres arasındaki ilişkiyi anlamak için sıkça kullanılan modeller oldu.A ve B tipleri zamanla, günümüz tıp ve yönetim yazışmalarında bilinçli olarakkullanılan ve tanımları herkesçe bilinen deyimlere dönüştüler.
    • 71.1.1.1 A ve B İnsan TipiA tipi davranışın başlıca özelliği aceleliktir. A tipi bir insan karşımıza genelliklesaldırgan, rekabetçi ve hırslı birisi olarak çıkar.B tipi ise hayata karşı çok daha rahat yaklaşımıyla tanınır. Genellikle B tipi birinsanın daha yavaş, sabırlı rahat ve keyifli olması beklenir. Rosenman ve Friedmaninceledikleri kişilerden 50’sinin A, yüzde 40’ının da B tipi olduğunu, geri kalanyüzde 10’unda aralarda bir yerde bulunduğunu belirlediler.Sözünü ettiğimiz bu istatistik değerler hem kadınlar, hem de erkekler için geçerlidir(Hergreaves,Gerard, 1999:24). Kardiyolog Dr. Meyer Friedman ve Dr. Roy H.Rosenman A tipi davranış ve Kalbiniz adlı kitaplarında, A tipi olarak adlandırdıklarıkişilerin B tipi davranış kişilerinden üç misli aha fazla kalp krizi geçirme olasılığınasahip olduğunu belirlemektedir. Friedman ve Rosenman’ın bu savı, 30 ile 60 yaşarasındaki sağlıklı 3 bin 500 Franciscolu iş adamını on yıl süreyle gözledikleri birçalışmadan kaynaklanıyor. Hayat bilimleri inceleyen iki doktor, genellikle kalphastalığı etmenleri olarak sayılan sigara, yüksek kolesterol düzeyi, yüksek kanbasıncı ve benzerlerinin A tipi kişiliğin yan ürünleri olabileceğini ileri sürüyor. Atipinin yarışmalı bir oyuna girmesi, doğrudan ve “ neredeyse anında” yüksekkolesterol düzeylerine yol açıyor. Ve bu yükselme kolesterol da herhengi bir diyetebağlı değişiklik olmadan gerçekleştiriyor.Örneğin A tipi gevşemek ve gerilimini azaltmak için jogging yapar, fakat kendisinezaman ve mesafe hedefleri koyarak yaptığı işin olası yararlarını ortadan kaldırır.Tipik A tipi joggingcinin, diğer koşucular tarafından geçildiğin de canı sıkılır veneşesikaçar. A tipinin rekabetçi ruhu nereden gelirse gelsin hiçbir meydan okumayıyanıtsız bırakmaz(Frances,Ron, 1992:94).A Tipi Davranış Biçiminin Özellikleri1) Hareketçilik: A tipi davranış biçimi benimsemiş bir kişinin kesin birkonuşma biçimi vardır. Bu kişiler konuşmalarını belirli bir noktaya yönelik olaraksürdürürler ve bazı kelimeleri patlayıcı olarak vurgular, sık ve kuvvetli jestlerlekonuşurlar. Cümleler arasında kuvvetli nefes aralıkları bulunur. (Friedman buözelliği” tükenişin ölümsel işareti” olarak adlandırılmıştır.)
    • 82) Dürtü ve İhtiras: A tipi davranış biçimine sahip kimseler, kendileri vebaşkaları için yüksek bir beklenti (ideal amaç) düzeyleri koyar ve bunungerçekleşmemesi durumunda kuvvetli bir rahatsızlık duyarlar. Bu kimseler“başarıların” az ve kısa bir mutluluk verdiği, harekete (eyleme) yönelik insanlardır.3) Rekabet, saldırganlık ve düşmanlık duyguları: A tipi davranış biçimiiçindeki birey, kendisi ve başkalarıyla sürekli bir yarış içindedir. Zaptetmek içingösterdikleri gayrete rağmen, düşmanlık, öfke duygu ve davranışları kolayca ortayaçıkartabilir.4) Tek açılı kişilik: A davranış biçimine sahip bir kişi çoğunlukla kendisiylemeşgul ve “ben merkezci” dir.Bu kimseler büyük çoğunlukla, hayatın düğer cephelerini ve ailelerini ihmal edecekölçüde kendilerini işe vermişlerdir (Bataş, 2000: 147).5) Aynı anda iki veya daha çok işi düşünmek yada yapmak da bu işlerinözellikleri arasındadır. Belli bir zaman dilimine iki veya daha çok işi sığdırmak; birşeyler yerken araba kullanmak, bir kişiyle konuşurken başka bir şey düşünmek gibizaman baskısı bu kişilerin yaşamında önemli bir belirleyicidir. Örneğin bir gündeolabildiğinden çok etkinlikte bulunmak, bir çok işi birden yapmak ve her dakikadanyararlanarak hep dolu olmak.6) Birkaç saatlik dinlenme anı veya bir tatil bu gibi kişilerde suçlulukduygusu yaratabilir. Kendilerinin de çalışmayan ve katkıda bulunmayan ötekiinsanlar gibi olduklarını düşünerek mutsuz olmalarına yol açar. Bu durum özellikleyönetsel düzeylerde açık bir biçimde görülebilir.7) A tipi davranış biçimine sahip insan, iş yaşamını, başarılarını ve olaylarısürekli olarak rakamlarla anlatmaya ve öğünmeye çalışır. Örneğin böyle bir yöneticikendi maaşı veya şirketin karı konusunda övünürken, bir cerrah kaç ameliyatyaptığını, bir öğrenci ise ne kadar çok pekiyi aldığını vurgular. Bu insanlar yaşamınnicel yönleriyle daha çok ilgilenirler. Yalnız kendilerinin değil, başkalarınınyaşamında da bu tür sayısal değerlendirmelere önem verirler.8) A tipi davranış biçimi sürekli tikler ve sinirli hareketlerle de çevreyeyansır. Bir görüşü vurgulamak için yumruğun masaya vurulması, ani el ve kolhareketleriyle anlatım gibi.
    • 99) Bu tip insanlar için gerilim yaşamlarını bir parçasıdır ve işleri çok stresliolmasa bile kendi stresleriyle hep beraberlerdir. Yapılan araştırmalar bu davranışözelliklerinin erken yaşlarda yerleştiğini göstermektedir.Oysa bu tip davranış özelliklerine sahip olmayan B tipi olarak adlandırılan insanlarise daha sakin daha yavaş, rekabetten daha az hoşlanan, durgun ve sabırlı kişilerdir(Ertekin, 1993:40).Yönetsel kademelerde zamana karşı yarış ve belli bir zaman dilimine birçokişi birden sığdırmaya çalışmanın yöneticilerde stres yarattığı genellikle kabuledilmektedir. Zamana bağlı olan stresin şu yöntemlerle hafifletileceği düşünülebilir;1) Bir yönetici, zamanın kendisini pençeleri altına almasına izinvermemelidir.2) Yönetici kendi hızıyla ve düzenli bir biçimde çalışmalıdır.3) Zamanını, yapmak istediği işlere ve önem derecelerine planlamalıdır.4) Günlük çalışma programında, nefes almak ve dinlenebilmek için aralarbırakmaya özen göstermelidir.5) Programlarını, çok katı bir biçimde değil ama her zaman değişebilecekgibi hazırlanmalıdır.6) Her günü bir defa yaşadığını unutmamalıdır.7) Yaptığı işler üzerinde yoğunlaşabilme alışkanlığı kazanmalıdır.Hangi tip daha başarılıdır?Rosenman ve Friedman’ın incelemesi, çok büyük şirketin en tepe noktalarındakiyöneticilerin büyük bir çoğunluğunun B tipi olduklarını ortaya koydu. Aynı sonuç,başka araştırmacılarca da doğrulanmaktadır.Şirketin basamaklarını tırmanmanız için A tipi olmanız gerekebilir, ancak tepeyevardıktan sonra rahatlayabilir, insanlara daha hoşgörülü yaklaşabilir ve kendinizekarşı daha rahat olabilirsiniz.Bazı yaşam tarzları belirli davranış biçimlerine yol açmaktadır. İş hayatındakarşılaştığınız insanlardan çoğu, başarılı olabilmek için A tipi gibi davranmakzorunda olduklarını düşünmektedir.
    • 10Aynı sınıflandırma şirketleri ve kuruluşları da kapsayacak şekilde genişletilebilir. Birkuruluşun kültürü, yönetim biçimi ve çalışma şekli yukarıda belirtilen iki davranıştanbirisini yansıtacaktır. Seksenli yıllarda , doksanlı yılların başında şirket kültürününgenel eğilimi, A tipi çalışma yönteminin daha doğru olduğuydu.Şirket kültürünün sizin kişiliğinize uymadığı bir kuruluşta çalışmak stres yaratıcıolabilir. B tipi bir insan kendini hırslı ve iddialı bir ortamda çok mutlu hissetmez. Atipi biriside rahat bir çalışma biçimine uyum gösteremez (Hargreaves,Gerard,1999:25).1.1.1.2 Stres Modelleri, A ve B Tipi Davranış, Stres Belirtileri VeStresle BaşaçıkmaStresA Tipi BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.1: Doğrudan Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiStres BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.2: Yumuşatılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A Tipi BaşaçıkmaStres Belitiler
    • 11Şekil 1.3: Dolaylı Yumuşatılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A Tipi BaşaçıkmaStres BelitilerŞekil 1.4: Koşullu Aracılı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiBaşaÇıkmaStres BelirtilerŞekil 1.5: Sınırlı Aracılı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).BaşaçıkmaA tipiStresBelirtilerŞekil 1.6: Aşırı Sınırlandırılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiStres BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.7: Dolaylı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).
    • 121) Doğrudan Etki Modeli: Bu model şekilde de görüldüğü gibi stres, A tipi davranışve stresle başaçıkmanın her birinin, sonuç üzerinde, bağımsız bir biçimde ve ayrı ayrıetkilerinin olduğunu kabul eder. Stres ve a tipi davranış bu belirtileri artırırken,stresle başaçıkma yönündeki girişimler stres belirtilerinin azalmasına neden olur.Stres A tipi davranış ve stresle başaçıkma konularındaki ilk araştırmalar bu modelinçeşitli şekillerinden oluşmuştur. Ayrıca bu model, araştırmalar tarafından oldukçadesteklenmiştir. Örneğin stres dolu hayat olayları veya yaşam biçimi sürekli olarakpsikolojik belirtilerle ilgili sonuçlar arasında oldukça zayıf bir ilişkin olduğugörülmüştür. A tipi davranışla fiziksel belirtiler ve özelliklede kalp rahatsızlıklarıilgili bulunmuştur.Ancak en son bulgular bu konuda daha az kesin ifadeler kullanmaktadır. A tipidavranışla ilgili psikolojik belirtiler ise karmaşıktır. Ancak birkaç çalışma sinirlilik,kaygı ve depresyonla bu tür davranış arasında olumlu bir ilişkinin olduğunugöstermiştir.Stresle başaçıkmada doğrudan etkili olan çalışmaların özellikle stresi yenmeyeyönelik stratejilere bağlı olarak olumlu ve olumsuz yönlerinin bulunduğuanlaşılmaktadır. Stresle başaçıkmada durumu değiştirmeye yönelik stratejilerinörneğin, soruna dönük yaklaşımların stres belirtilerini azalttığını, oysa duygusal yönüağır basan yada duygusal yönden karmaşık bir durumun ise stres belirtileriyle olumlubiçimde ilişkili olduğu görülmektedir.Durumu yeniden tahmin etme ve değerlendirmeye yönelik stresle başaçıkmastratejileri ile stres belirtileri arasında bazı yazarlara göre olumsuz, bazılarına göreolumlu ilişki bulunurken bazı araştırmalarda bunlar arasına herhangi bir ilişkinolmadığını savunmaktadırlar.Araştırmaların bu farklı bulguları, soruna yönelik yaklaşımların stres kaynağınıortadan kaldırmada dolayısıyla stres belirtilerin azaltmada daha etkili olduğunugöstermektedir.Oysa duygu yüklü ve yeniden değerlendirilmesi gereken stresle başa çıkmastratejileri, gerçekte stresin uzun bir zaman daha sürüp gitmesine dolayısıylabelirtilerin de artmasına neden olmaktadır.
    • 13Aynı biçimde stres belirtileri de stresle başa çıkmada hangi stratejilerin seçileceğindeetkili olur. Örneğin basit bazı stres belirtileri soruna dönük yaklaşımlarla çözümekavuşturulurken, daha ağır bir takım stres belirtilerinde ise yeniden tahmin vedeğerlendirme ile duygusal yönü ağır basan stresle başaçıkma stratejileri aha gerekliolabilir.Kuşkusuz stresle başa çıkma, tek boyutlu değil, çok boyutlu bir konu olarakkarşımıza çıkmaktadır. Özetle doğrudan etki modeli ile ilgili bulgular, stressorununda ortaya çıkabilecek belirti ve rahatsızlıklarla A tipi davranış ve stresarasında sınırlı bir olumlu ilişki olduğunu göstermektedir.2) Yumuşatılmış Etki Modeli: Stresle strese bağlı olarak ortaya çıkan belirti verahatsızlıklar arasındaki yalın ilişki araştırmacıları, bu ilişkiyi değiştiren veya tampongörevi yapan etmenlerin saptanmasına yöneltmiştir. Bu tür araştırma da, stres vebelirtileri arasındaki zayıf bağın bazı bireylerde daha güçlü ilişkileri saklayacağıvarsayımına dayanmaktadır.Örneğin A tipi davranışa sahip olan bireyler, stresle başa çıkmada daha az etkili vebaşkaları tarafından daha zayıf görülebilirler. Oysa B tipi davranışa sahip olanlar,stresle başa çıkmada daha etkilidirler. B tipi davranışın hem psikolojik hem defiziksel belirtilerinin stresle baş etmede karşılayıcı etkileri bir takım araştırmalarcakısmen desteklenmektedir.Stresle başa çıkma mekanizmalarının tampon etkisi konusundaki çalışmalarprobleme ve değerlendirmeye yönelik olarak stresle başa çıkmada stresin bazıetkilerin azalacağını, oysa duygu yüklü stresle başa çıkmada ise stres etkilerinkısmen artacağını istisnalar olmakla birlikte, göstermektedir. Böylece, B tipi davranışile problem ve yeniden değerlendirmeye yönelik stresle başa çıkmada stresinetkilerinin azaldığı, oysa duygu yüklü stresle başa çıkma girişimlerinde stresinetkilerinin arttığı anlaşılmaktadır.3) Dolaylı Etki Modeli: Bu modelde göre stres, yalnızca stres sonucu ortayaçıkabilecek rahatsızlık ve belirtileri artmakla kalmaz, aynı zamanda A tipi davranışıve stresle başa çıkmaya da harekete geçirerek stres sonucu ortaya çıkabilecekbelirtileri de etkiler.
    • 14Örneğin sorun çözerek stresle başa çıkma, stres belirtilerinde azalmayı sağlarken, Atipi davranış ve duygu yüklü stresle başa çıkma ise stres belirtilerinin artmasınaneden olmaktadır.Aslında, A tipi davranış ve stresle dolaylı bir biçimde başa çıkmayı doğrudandoğruya test eden bir çalışma olmamakla birlikte, stresle A tipi davranış arasındasürekli bir olumlu ilişki olduğunu gösteren çalışmalar vardır. Öte yandan stresleduygusal biçimde başa çıkma, ile stres arasında olumlu bir ilişkinin varolduğu ancaksorun çözerek ve yeniden doğacak stresle başa çıkmayla stres arasında, olumsuz birilişkinin olduğu görülmektedir. Bu sonuçlar stresin uyumsuzluğa yol açtığını veaçıkça dolaylı yumuşatılmış etki modeline uygun olmadığını vurgulamaktadır.Böylece bu modelle ilgili bilgiler, A tipi davranışla duygusal kökenli stresle başaçıkmayı ise desteklememektedir.4) Dolaylı Yumuşatılmış Etki Modeli: A Tipi davranış belirtileriyle ilgili bir takımdeğerlendirmeler olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri B tipi davranışa sahip olanlaragöre A tipi davranış örüntüsü sergileyenlerin, kendileri için daha stresli olabilecekdurumlar yarattıklarını veya böyle durumlar seçtiklerini göstermektedir. İkinci biraçıklama ise A tipi davranışa sahip olanların, stresle başa çıkmada kullandıklarıstratejilerin pek fazla uygun olmayan stratejilerin olduğu noktasında toplanmaktadır.Aslında her iki açıklamada A tipi davranışa sahip olanların, strese ve stresle başaçıkmaya yönelik girişimlerinin giderek stres belirtilerini etkilediğini göstermektedir.Ancak, bu sürecin yani stresle onu yenmeye yönelik stratejilerin stres belirtilerininasıl etkiledikleri henüz bilinmemektedir. Bu süreci açıklamaya dönük modellerdenbiri yukarıdaki değinilen yumuşatılmış etki modelidir.A tipi davranış etkileriyle stres ve stresi yenme çabalarının birleştirilmesi ile bumodelden, 4. model olan koşullu aracılı etki modeline denemek için yapılmışolmamakla birlikte, bu modelin öğelerini inceleyen birkaç çalışma vardır.Örneğin bazı incelemeler B tipine göre A tipi davranış biçimi gösterenlerin daha azetkili ve uygun olmayan stresle başa çıkma çabaları içinde olduklarını göstermiştir. Atipi davranışla stres arasında sürekli olarak olumlu bir ilişkinin olduğu, yapılan bazıçalışmalarda ise stres belirtileri ile A tipi davranış arasındaki ilişkiyi stresin dolaylıolarak etkilediği anlaşılmıştır.
    • 155) Koşullu Aracılı Etki Modeli: Bu modelde şekilde de görüldüğü gibi, 4. modelebir benzerlik söz konusudur. Her iki modelde de stres ve stresle başa çıkma çabalarıA tipi davranışla stres belirtileri arasındaki ilişkide aracı rolü oynamaktadır. Bumodelde stres ve stres belirtileri arasındaki ilişkide stresle başa çıkma çabalarıdolaylı rol oynamaktadır. Bu farklılık dışında her iki model aynıdır. Her ikisi de Atipi davranışı stres ve stresle başa çıkmada bir belirleyici olarak görmektedir.6) Sınırlı Aracılı Etki Modeli: Bu modelde ilgili şekilde de görüldüğü gibi A tipidavranış stresi etkilemede ve stresle ilgili belirtilerde alternatif bir süreç sunmaktadır.Bu model iki temel öneriyi kapsamaktadır. Bir öneriye göre; Stres altındaki A tipi,stres ve stresle başa çıkma arasına isabet eden (soldaki) ok yönünde ve stresiyenmeye yönelik ama daha az etkili olan stratejilerin seçileceğini göstermektedir.İkinci öneri ise stres belirtileriyle stresle başa çıkma arasına yönelen (sağdaki) okyönünde ve stres belirtileriyle başa çıkmada A tipine göre B tipi için daha çok yararlıolan bir seçimi göstermektedir. Bu iki öneriyle ilgili uygulamalı bir çalışma ve kanıtyoktur.7) Aşırı Sınırlandırılmış Etki Modeli: A tipi davranışla etkilenen bir başka süreç iseaşırı sınırlandırılmış etki modelinde görülmektedir. Bu modele göre stresle başaçıkmada stres belirtileri ve stres arasındaki ilişki A ve b tipi davranışlara görefaklılıklar gösterir. B tipi davranışa sahip olanlar için, örneğin sorun çözmeyeyönelik ve uyumlu stresle başa çıkma çabaları yerine A tipinde daha çok uyumsuz veduygu yüklü girişimler söz konusudur. Bu ise stresin etkilerinin daha çok artmasınaneden olur.Bu kuramsal açıklamaları ve modelde ileri sürülen A tipi davranış ve stresle başaçıkmanın birleşik etkilerinin incelendiği her hangi bir çalışmada henüzyapılmamıştır. Türlü biçimlerde ileri sürülen bu yedi modelden en fazla destek görenve genellikle benimsenmiş alanı doğruda etki modelidir (Ertekin, 1993:19-23).1.1.2. ÖRGÜTSEL YÖNETİM VE STRESÖrgüt yönetimiyle meşgul olanlar açısından stres iki şekilde ortaya çıkar.Yöneticiler, ilk olarak kendi işlerinin temel özelliği nedeniyle baskı altındadırlar.İkincisi, örgütlerde çalışanlar dayanılmaz ölçüde stresle karşı karşıya ise onlarınyaşanılan da huzurlu olmayacak ve gerektiği gibi işler göremeyeceklerdir.
    • 16Bu anlamda, tepe yöneticisinden alt düzeydeki gözetimciye kadar her yönetici stresleiki yönlü ilgilenme durumundadır. İlk olarak, çetin ve zorunlu bir yönetim, işinisürdürmenin kendi üzerinde yarattığı stresi azaltmak ya da yönetmek için gereklibecerileri geliştirmeli, ikincisi, çalışanların içinde bulunduktan stresi azaltmalarınave yönetmelerine yardımcı olacak yollar bulunmalıdır.1.1.2.1. Stres ve Tepe YöneticiBedenen ve ruhen sağlıklı yöneticiler bir örgüt için en önemli ve vazgeçilmez birkaynak oluştururlar. Herhangi bir örgütün etkili bir biçimde işleyişi tepedeki nispetenaz sayıda kişinin kişisel çalışmalarındaki etkililiğe bağlıdır.Bazı araştırmalara göre, ilk bağlantı yöneticileri, yani, doğrudan doğruya tepeyöneticiye rapor verenler, genellikle tepe yöneticiden daha fazla stres altındabulunmaktadır.Dr. Heyer Friedman a göre zirveye ulaşmış ve arkalarına yaslanıp gelişmeleri izlemeolanağı elde etmiş kişilerin stresi, tepeden emir alıp bu emirleri uygulamayaçalışanlarındakinden daha fazladır. Her halükarda tartışma götürmeyen, ancakgenellikle ihmal edilen nokta az sayıda kişiden oluşan grubun beden ve ruh sağlınıntüm örgütün işleyişini, kalitesini doğrudan etkilediğidir.Amerikan şirket yaşamındaki acıklı vakalardan biride yönetici sağlığının bozulmasızamanlardır. Kıdemli yöneticilerin bekledikleri belirli sağlık bozulma dönemlerivardır.Örneğin orta yaşlı bir yönetici, bir diğerine şöyle demektedir; "kırk beşimidoldurur doldurmaz, ülser olduğum ortaya çıktı. Kalp krizin, geçirmeden başkanyardımcısı olup olmayacağımı merak ediyorum." Yönetici, sağlığı konusunda butürde birçok mizaha rastlanabilir. Amerika yöneticiler arasında kalp krizi olasılığınınyüksek olduğu yaş aralığı 45 ile 65 dir.Ne acıdır ki böyle bir insanın tam mesleğinin doruğunda olduğu ve örgüte en büyükkatkıda bulunacağı bir dönemde, sağlık sorunu onu işinden uzaklaştırmaktadır.
    • 171.1.2.2. Stres ve Orta Düzey YöneticiBir çok yönetici orta düzey yönetici, günlük yöneticilik işinde kendilerini iki yöneçekiyormuş gibi hissederler. Yönettikleri işgörenden kaynaklanan sorunlar, baskılarhatta taleplerle karşı karşıya kaldıkları gibi kendi üstlerindeki yöneticilerinbaskılarını da hissederler. Orta düzey yöneticilerin çoğu nispeten gençtir vedolayısıyla sağlık durumları daha iyidir.Elli yaşındaki tepe yönetici sağlığı hakkında ciddi endişeler duyarken otuz beşyaşındaki yönetici hala o gençlikten kalma ölümsüzlük hayalleri içinde sağlığınınbozulabileceği olasılığını bilinç dışına iter ve işini şansa bırakır.(Artan,1987:469)1.1.2.3. Stres ve İşgörenÇoğu işgören yöneticilerle aynı baskılar altında bulunmaz. Yinede bazı islerdeki stresdüzeyleri uzun dönemde stres yaratabilecek ölçüdedir. İşgörenler için genellikle enrahatsız edebilecek stres etmenleri işin yapısından kaynaklanır. Örneğin postahanedetezgahın arkasında duran memur, müşterilerin öğleden sonraları genellikle dahasabırsız, sinirli ve sevimsiz olduklarını düşünmektedir.Bu huzursuzluk sözkonusu memurda stres yaratmaktadır. Bir müşteri tezgahtanayrılıp diğeri yaklaşırken bu memurun derin iç çekişi, içinde bulunduğu stresin birifadesidir. Utangaç, duyarlı bir işgören, saldırgan ve sert bir gözetimciyle uzun süreçalışırsa büyük endişelere maruz kalabilir. Aşırı güvensizlik yada oldukça tepkili birduygusal yapı, kişisel uyum güçlükleri içinde bulunan bir kişi işbaskısı veödüllendirici olmayan kişiler arası ilişkiler nedeniyle ruhsal bir çöküntüyeuğrayabilir.İşlerinin gereği gerilimli insanlarla karşı karşıya bulunak zorunda olan kişiler buduyguların etkisi altında kalır ve genellikle kendi olumlu duygularını da yitirirler.Bazı işler o kadar kötü tasarlanmıştır ki, işgörenler, sürekli olarak aşın stresdüzeylerinde çalışırlar. Bu gruptaki en meşhur işlerden biri havaalanlarındaki havatrafiği kontrolörlüğüdür.Kontrolörler içlerini kemiren sürekli bir korku duygusu içinde bulunduklarınıbildirmişlerdir. Hep bir sonraki olayın çok feci sonuçlan olabileceği duygusuylayaşarlar.
    • 18İlerde daha büyük ölçülere ulaşabilecek olan yeni ve dehşet verici bir iş gerilimivakasında son sıralarda ortaya çıkmıştır. Bu, stres düzeyi yüksek işgören gruplarındagörülen duygusal çöküntülerin bulaşıcı bir nitelik göstermesidir. Buna "Kitleselpsikojenik bulaşma" denilmektedir.Kitlesel psikojenik bulaşma hastalığı çok sayıda işçinin işbaşında hep birliktehastalanması gibi korkutucu bir olasılığı ortaya koymaktadır.Bu durumda faaliyetlerin aksamasından doğacak örgütsel maliyet, işgörenlerinduygusal sağlıkları açısından katlandıktan yanında hiç kalmaktadır.Bir işgören aşın gerilim altında olduğu sürece, tam kapasiteyle ve tekili bir biçimdeçalışmayacaktır. Üstelik iş gerilimin etkileri bireyin diğer stres nedenlerine eklenecekve sağlığı üzerinde doğrudan etkili olacaklardır. Stresi azaltma ve stres yönetmekonusundaki örgüt programlan ekonomik açıdan olduğu kadar, daha geniş olanörgütün etkililiği ve hatta daha da geniş olan insanlık açısından anlamlıdır(Hikmetoğlu ve Kırel, 1994:64).1.2. STRES TÜRLERİStres günümüze ait bir durum değildir. Mağara devrinde yaşayan insan da temelihtiyaçlarını karşılamak ve korunmak için strese girmiştir. Stresi geçmişte doğanıngetirdikleri yaratırken, bugün insanın yarattıkları yaşatmaktadır. İnsana stres tepkisiyaşatan durumları aşağıdaki başlıklar altında toplamak mümkündür.1.2.1. FİZİKİ ÇEVREDEN KAYNAKLANANLARHava kirliliği, kalabalık, radyasyon, sıcaklık, toz, soğuklak vb.1.2.2. İŞ VE MEŞGULİYET KONUSUNDANKAYNAKLANANLARAğır iş, gece işi, aşırı yüklenme, çok hafif iş, zaman baskısı altıda çalışma, kararverme güçlükleri ile dolu büyük sorumluluklar gerektiren işler,hiçbir şekilde katkıyapmaya imkan bırakmayan işler gibi.
    • 191.2.3. PSİKO-SOSYAL ÖZELLİKLERDEN KAYNAKLANANLARİnsan hayatında karşılaşılan sosyal stresler üç ana başlık altında toplanabilir.1.2.3.1. Günlük StreslerBunlar günlük hayatın basit gerilimleridir. Çeşitli durumlarda ve çeşitli olaylarkarşısında veya kişilerin birbirleriyle çelişen amaçları, ihtiyaçları sebebi ile ortayaçıkar. Trafikte sıkışmak, karşılaşılan bir terslik, evde işlerin aksaması, yanan yemekgibi.1.2.3.2. Gelişimsel StresGelişimsel nitelikteki olayların sebep olduğu streslerdir. Burada söz konusu olançocuk veya yetişkinin kronolojik durumu ile ortaya çıkan gelişmelerdir. Bu gelişimbasamaklarının sağlıklı ve başarılı bir şekilde yaşanamaması olumsuz stres vericietkiler doğurur.1.2.3.3. Hayat Krizleri Niteliğindeki StreslerBunlar her hayata başlı başına biçim verecek nitelikteki olayların yarattıklarıstreslerdir. Örneğin ciddi hastalıklar, doğum, aile bireylerinin ölümü, işten çıkarılmavb.1.2.4. OLUMLU OLUMSUZ STRESLERİnsanların iyi ve kötü stresten bahsettikleri görülür, birçok durumda da savunmamekanizması oluşturmanın faydalarını görmüşüzdür. İyi stres bedenin kendinisavunması ve güçlüklerin üstesinden gelmesidir. Uyum sağlama, başa çıkmayıöğrenme ve hatta zorluklara karşı daha dirençli olma gibi özellikler iyi stresin yararlıyönleridir. Daha iyi bir performans sergiler ve mutlu oluruz (Conlon, 2001:84).Stres denildiğinde genelde olumsuzluklar akla gelmektedir. Stresin olmasıorganizmanın karşılaştığı problemleri çözmeye çaba harcaması için gereklidir. Buanlamda gelişmenin olabilmesi için yerli düzeyde stres gereklidir. Stresin az ya daaşırı olması organizmanın gelişimini engellemektedir (Batlaş, 1997:65).Stresle ilgili olarak yapılan çalışmalarda insanın stres davranışının yalnızca birboyutu ele alınmış ve temel olarak zararlı stres üzerinde durulmuştur.
    • 20Araştırma sonuçlarında bazı bireylerin stres karşısında zayıf duruma düşüp ciddihastalıklara yakalanmalarına karşılık, bazıları için stres performanslarını arttıran biretken yararlı stres olmuştur.Yararlı stres, bireyin çevresiyle dengeli bir ilişki kurmasında başarısınıarttırmaktadır (Pehlivan, 1995:59). Hepimizin rahat çalıştığı ve en verimliolduğumuz bir olumlu stres düzeyi vardır. Stresle başa çıkmanın en temel koşulu buolumlu düzeyin üstüne çıktığımız yada altına düştüğümüz anları ve durumları farketmedir. Uzmanlar bir miktar stresin hepimiz için gerekli, hayatta yararlı olduğukonusunda görüş birliği içindedirler (Şahin, 1998:21).Araştırmalar göstermektedir ki, insan hayatının en önemli parçalarından biridir.Tamamen hayatta olmak, çevreden gelen çeşitli uyarımlar ve etkilere cevapverebilme ve tepki gösterebilme imkanına sahip olmakla aynı anlama gelmektedir.Budurumda stressiz bir hayat düşünülemez. Fakat stresin aşırı boyutlara ulaşması da,insan ve toplum hayatı için birçok problemlere yol açmaktadır (Eroğlu, 1998:299).1.2.5. KISA SÜRELİ STRESKısa süreli stres, kişinin belirli bir stres kaynağına yönelip onunla şöyle yada böylebaşa çıkmaya çalıştıktan sonra gevşeyebildiği, gündelik işlerine devam edebildiğistrestir.Günlük Hayatta, her stresli durum, ortaya çıktığı anda başa çıkmaya çalışıp, dahasonra hemen stres öncesi düzeyimize dönebilirsek, bedenimiz ciddi bir zarar görmez.Buna karşın, şu ya da bu nedenle yaşadığımız stresi göz ardı edip, başa çıkmak içinçaba göstermezsek, zarar görmemiz kaçınılmazdır.1.2.6. UZUN SÜRELİ STRESStresin harekete geçtiği sistemler, bireyi korumak ve beden dengesini bozulmamasınısağlamak üzere tasarlanmıştır. Öte yandan, eğer bu sistemler uzun bir süre faaliyetiçinde kalırsa bedene zarar vermeleri söz konusu olabilir (Şahin, 1998:41). Uzunsüreli gerilim, yüksek ve kesintisiz stres kaynağı organizmanın sınırlarını zorlamaktave kaynaklarını tüketmektedir. Kronik stresin zararlı etkilerinden kaçınabilmek için,bedenin strese gönderdiği fiziksel tepkilerin bilincinde olunması gereklidir.
    • 21Her bir stres kaynağıyla, ortaya çıkar çıkmaz baş edilmeye çalışılması, stresdüzeyinin olumlu seviyede tutulması gereklidir (Altuntaş, 2003:17).1.3. ÖRGÜTSEL DAVRANIŞTA STRESİN YERİÖrgütler koordine edilmiş, amaçlı insan davranışları örüntüsüdür. Örgütlerin kendiamaçları yanında, çalışanların amaçlarını da karşılaması, çalışanların amaçla-araçlıdavranışlarını sürdürmeleriyle mümkün olmaktadır. Ancak kimi kez bazı olaylar,çalışanların amaçlı-araçlı davranışlarını engeller. Bunlar psikolojik stres alanınagirmektedirler (Hamner ve Organ, 1981:102).Örgütsel stres ya da işte yaşanan yöneticiler için, örgütsel davranış için önemlidir.Çünkü, (1) Uzun süreli stres birey üzerinde fiziksel ve psikolojik olumsuz etkilerdebulunmaktadır.Çalışanların sağlığı ve onun örgüte katkısı sonunda zarar görmektedir. (2) Araştırmayagöre stres çalışanların işe devamsızlık etmelerine, işten ayrılmalarına nedenolabilmektedir, dolayısıyla örgütün etkililiği bunlardan zarar görmektedir. (3) Örgütteçalışanlardan birinin yaşadığı stres, diğer çalışanlara da zarar vermektedir. (4) Bulgularagöre aşırı stres birey ve kuruma yarar getirmemektedir. Stresin azaltılması hem çalışanınörgüte katkısını arttırır, hem de onun iş doyumunu yükseltir (Steers, 1981:89).1.4. ÖRGÜTSEL STRES YÖNETİMİStres yönetimi ile stresin olumlu etkileri desteklenir, olumsuz etkileri azaltılmaya veyok edilmeye çalışılır (Connor and Worley, 1991:61-63). Örgütsel stres yönetimi,bireylerde ve örgütlerde oluşan stresle ilgili ruhsal ve davranışsal sorunları önlemekve azaltmak için çalışmaktadır. Örgütsel stres yönetimi, stres ile başetmede öncestres kaynaklarını tanıma, stres tepkileri anlama sonra da stresin olumsuz sonuçlarınıazaltma veya yok etmeye çalışmaktadır (Şekil 1.8).Şekil 1.8’de görüldüğü gibi örgütler, stres yönetimi yoluyla üç şekilde stresin zararlıetkilerini azaltma konusunda çalışırlar. Bunlar; stres kaynaklarını teşhis etmek vesonra azaltmak veya yok etmek, çalışanların iş stresi hakkındaki algılarınıdeğiştirmelerine yardım etmek ve onlara stres deneyimi kazandırmak, çalışanlarastresin sonuçları hakkında bilgi vermek ve stresle daha etkili mücadele edebilmekonusunda yardımcı olmaktır.
    • 22Şekil 1.8: Örgütsel Stres YönetimiKaynak: ( D.Helliriegel, J.W. Solocom Jr, R. W. Woodman, 1995:242)Stres yönetiminde en çok kullanılan örgütsel teknikler; işe ve göreve yönelikdüzenlemeler, iletişim ve diğer yaklaşımlar biçiminde incelenebilir.İş ve görevlerin yeniden düzenlenmesi ile çalışanlara verilecek olan daha fazlasorumluluk, kararlara daha çok katılım, daha anlamlı işler, daha fazla özerklik vedaha çok geri bildirim sağlanarak stresin olumsuz etkileri azaltılabilir (Vecchio,1987:448). İş değiştirme yöntemi ile, çalışanların işte eskime korkusu, az ya da fazlaiş, yetersiz terfi imkanları, rutin işer ve yetersiz fırsatlar gibi işte görülen stresbelirtileri, bireyin yeni bir işte yeni görevler üstlenmesi ile azaltılarak streslekarşılaşma olasılığı azaltılır. Çalışma ortamında stresle başetmede kullanılan işiyeniden yapılandırma yöntemi, aşırı ve az iş yükü, zaman baskıları, iş teslimleri, rolçatışmaları ve rol belirsizliklerinin neden olduğu stresi önlemede etkili olmaktadır(Connor and Worley, 1991:61-63).Birbiriyle ilişkili birden fazla görevin merkezi olarak bir araya gelmesiyle işingenişletilmesi ile iş ve bu iş için harcanacak zaman daha iyi denetlenebilir. İşÖRGÜTSELSTRES YÖNETİMİİş Stres KaynaklarınıSaptamak- İş Yükü- Rol çatışması vebelirsizliği- Kariyer gelişimi- Kişiler arasıilişkiler- İş ve diğer rollerarasında çatışma vs.ÇalışanlarınStreseİlişkin AlgılarınıDeğiştirmeyeYardımcı OlmakStres DeneyimiKazandırmakStresinSonuçlarınaİlişkin BilgiVermek- Psikolojik- Duygusal- Davranışsalvs.
    • 23zenginleştirmenin çoğunlukla çatışmalara neden olduğu görülse de, çalışanların buyolla işlerinden doyum sağladıkları, görevlerini daha iyi yapabildikleri ve işlerinekarşı daha motive oldukları da açıktır. İşin zenginleştirilmesi ile rutin işlerde dahafazla yaşanan strese karşı avantaj elde edilmektedir.Bu uygulama ile sorumluluk, fırsatlar, farklı beceriler, görevlerin anlamlılığı,özerklik gibi etkenlerin zenginleştirilmesi sağlanır (Torrington and Hall, 1987:361).Örgütte stres yaratan en önemli sorunlardan biri, örgüt içinde yapılan yetersiz vezayıf iletişimden kaynaklanmaktadır. Örgüt içi iletişimin zayıf olması yapılacak birfaaliyetin iletişim zayıflığından dolayı veya konunun bireyler arasında aktarımısırasında oluşan bilgi kaybı veya bilgi değişimi, süreç sonucunda farklı sonuçlaraveya çıktılara neden olmakta, bu da işte stres yaratmaktadır. İşlerin ve görevlerinyeniden düzenlenmesini ve örgüt düzeyinde çatışmaların, sorunların, örgütfaaliyetlerinin işleyiş problemlerinin en önemli kaynağını oluşturan örgütseliletişimin önemli bir stres kaynağı olma işlevinden uzaklaştırılıp, gerçek işlevi olanbilgi ve fikir aktarımı görevini üstlenmesini sağlamanın yanında; çalışmakoşullarının iyileştirilmesi, örgütsel düzeyde sosyal destek sağlanması, çalışanlaraverilecek eğitim ve danışmanlık hizmetleri, rol belirsizlikleri ve rol çatışmalarınakarşı önlem alma, iş güvenliği sağlama, kabul edilebilir bir işbölümü yapma,çalışanların güven duygularını geliştirme, örgütsel katılımı sağlama, aşırı ve az işyükünü kaldırma, bireysel ve örgütsel amaç belirleme, değişim sürecini dikkatliplanlama, rollerin iyi tanımlanması, performans değerleme sistemlerinin doğruişlemesi, örgüt düzeyinde zaman yönetimi gibi örgüt çapında alınabilecek önlemlerve yapılması gereken çalışmalar yönetimin çalışanlara daha stressiz bir ortamdaçalışma imkanı yaratmasını sağlayacaktır (Connor and Worley, 1991:62;Sabuncuoğlu ve Tüz, 1998:200-203; Ertekin, 1993:91).Stres yönetimi konusunda örgüt düzeyinde yapılan en önemli çalışmaları, örgütselprogramlar oluşturmaktadır. Bu programlar; iyileştirme programları, çalışanlarayardım programları, stres danışmanlığı ve stres yönetim asistanlığıdır. Çalışanlarasağlık desteği veren iyileştirme programları, bireylerin zihinsel ve fizikseldurumlarını geliştirme üzerine yoğunlaşmıştır.İyileştirme programları stres önlemede etkili bir stres yönetim stratejisi olarakönemli bir etkiye sahiptir (Schermerborn vd., 1997:414). Etkili bir iyileştirme
    • 24programının hem bireye hem de örgüte pek çok yarar sağladığı görülmektedir. İşkazalarının ve devamsızlığın azalması, verimliliğin artması, iş tatmininin yükselmesi,motivasyonun sağlanması, sağlık harcamalarının düşmesi, iş gücü dönüşümoranındaki azalmalar bu yararlardan bazılarıdır (Violette and Violette, 1990:90).Çalışanlara yardım programları, daha çok gevşeme yöntemleri, biyolojik geribesleme, algılama becerilerinin geliştirilmesi gibi yöntemleri kapsamaktadır. Buprogramlar, katılımcıların psikolojik etki düzeylerini düşürmekte, gerginlikleriniazaltmakta, daha uyumlu olmalarını sağlamakta, stresle bireysel çabalardabaşarılarını artırmaktadır (Ertekin, 1993:96). Stres yönetiminde ele alınan stresdanışmanlığı, bir çalışanla duygusal bir sorunu azaltmak amacıyla karşılıklı görüşmeyapılmasıdır.Stres danışmanlığı, duygusal sorunlarla ilgilenen, bir iletişim eylemi olan,çalışanların duygusal sorunlarını anlamak ve azaltmak üzerine çalışan bir sistemdir.Çalışanların duygusal sorunlarının neden olduğu tepkiler onların performansları iledoğrudan ilgilidir. Bu nedenle örgütler ve yöneticiler, çalışanlarının belli birduygusal dengeyi korumalarını ve duygularını birlikte, işbirliği içinde, verimli birortamda ve ekonomik, sosyal ve psikolojik doyum içinde çalışabilecekleri yollarayönetmek isterler ve bu isteklerinin gerçekleşmesi için de danışmanlığa güvenirler(Davis and Newstrom, 1988:458). Yöneticiler, çalışanların yalnızca yaptığı işi değil,bütün olarak bireyi yönetmektedirler. Danışmanlık hizmetleri, öğüt verme, iletişimkurma, güven verme, duygusal gerilimin giderilmesi gibi şekillerdesağlanabilmektedir (Davis, 1988:562-584).Çeşitli nedenlerle oluşarak iş yerinde hem üst yönetimi hem de çalışanları tehditeden ve onların giderek tükenmelerine neden olan stresle başa çıkmak içinişletmelerin geliştirdiği bir yöntem de stres yönetim asistanlığıdır. Stres yönetimtekniklerine ilişkin olarak farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Şekil.2de sunulan stresyönetim stratejileri sınıflandırmasında stres kaynakları ile mücadelede, problemodaklı ve duygu odaklı olmak üzere iki temel yönetim stratejisi olduğunuaçıklamışlardır.Araştırmalar ise, insanların zamanlarının çoğunu her iki yöntem tekniğini dekullanarak stresle başetme konusunda harcadıklarını göstermiştir (George andGareth, 1999:321).
    • 25Şekil 1.9: Stres Yönetim StratejileriKaynak: ( J.m.George and R.J.Gareth, 1999:321)Stressiz bir yaşam ve stressiz bir çalışma ortamı için gerek bireysel gerekse örgütdüzeyinde alınan önlemler yanında önerilebilecek genel ilkelerdebulunmaktadır.Stres yönetiminin her tekniğinin, hem bireysel hem de örgütselhedeflere ulaşmada payı bulunmaktadır. Crampton vd. (1995:16-18)’e göre, bir stresyönetim programında bulunması gerekenler; işyerindeki önemli stres kaynaklarınıtanımlama ve kontrol etme, çalışanlara strese neden olan bireysel etkenleritanımalarında yardımcı olma, amaçları geliştirme, üst düzey yönetiminin desteğinialma, stres yönetiminin yararları konusunda çalışanlarla görüşme, çalışanların streskaynaklarını ve stres tolerans düzeylerini tanımalarına yardımcı olma, çalışanlarastresle nasıl başedileceğini öğretme ve stres belirtilerini tanıma olarak sıralanabilir.Problem odaklı Duygu odaklı stratejilerBireyler için,ZamanyönetimiBir kılavuzdanyardım almaRol müzakeresiÖrgütler için,Görevleriyenidendüzenleme vemotivasyonKesinliği azaltmaİş güvenliğiİşletme günleriEsnek çalışmaprogramları ve işbölümüBireyler için,EgzersizMeditasyonSosyal destekKlinikdanışmanlıkÖrgütler için,EgzersizimkanlarıPersonelgünleri veücretli izinÖrgütsel destekÇalışanlarayardımprogramları
    • 261.5. STRES KAYNAKLARIStres çeşitli nedenlere bağlı olarak çıkabilir. Bu nedenlerin bazıları bireyin kendisiile ilgili, bazıları bireyin içinde bulunduğu iş çevresi ile ilgili, bazıları ise bireyinyaşadığı genel çevre ile ilgilidir.1.5.1 Bireyin Kendisi ile İlgili Stres KaynaklarıKişinin iş dışında yaşadığı sorunlar ve edindiği deneyimler onun işine etki eder. Butür etmenler çalışanların kişisel yaşamından kaynaklanır.Bireyin kişiliği, sağlık durumu, yaşı, ailevi durumu ve yaşam tarzı stresle yakındanilgilidir. Stres karşısındaki duyarlılık bireyden bireye farklılık göstermektedir. Bazıkişilik özellikleri strese duyarlılığı arttırırken, bazı kişilik özellikleri bu konudakiduyarlılığı azaltmaktadır. Bazı uyarıcılar bazı bireyler tarafından stres yapıcı olarakalgılanırken bazı bireylerde nötr etki yapabilir. Yine bireylerin stresle başaçıkmadaki becerileri de birbirinden farklıdır (Ataman, 2002:486).Bireysel stres kaynaklarından biri ailevi sorunlardır. Evlilik içi sorunlar, ilişkilerinkopması, çocukların eğitiminden doğan zorluklar çalışanların işine taşıdıklarıbireysel sorunlardır.Ekonomik sorunlardan kaynaklanan bireysel etmenler kişinin finansal gücününaşmasından doğar. İnsan ihtiyaçları sonsuz olduğu için kişinin kazandığı hiçbirzaman yetmez.Çalışanların yaşadığı ekonomik sıkıntılar onun işine de yansır ve onun iş yerindekiverimini düşürür. Ayrıca bireyin çalıştığı yerden aldığı ücret eğer ihtiyaçlarınıkarşılamıyorsa bu onu strese iter.Kişinin hayatında aile fertlerinin birisinin ölümü, boşanma, hastalık, hamilelik,cinsel güçlükler, çocukların asiliği, ev değiştirme, yıllık izin, uyuma bozukluklarıgibi sorunlar stres yaratabilir.1.5.1.1 Motivasyon EtkileriBireylerin yaşamlarında gidermeleri gereken biyolojik ve psikolojik gereksinimlerivardır. Bu gereksinmelerinin eksikliği halinde kişi uyarılır ve davranışa geçer.
    • 27Bu davranış ihtiyacın tatmin edilmesi içindir. Eğer davranış ihtiyacı tatmin edersekişinin doyumu sağlanır.Organizasyonlarda bireyin birincil ve ikincil ihtiyaçlarınıntatmin edilmesi gerekir. Aksi takdirde kişi strese girer ve verimliliği düşer. Hatta stresgüdülemeyi ve işi tam olarak yapmayı olumsuz yönde etkileyen, kazaları arttıran biretmendir.Stres ve motivasyon karşılıklı ilişki içindedir. Motivasyon olmazsa stres oluşur. Stresoluşursa motivasyon olmaz ( http://www.insankaynaklari.gokceada.com/stres,14Kasım 2006).1.5.1.2 Duygusal SebeplerDuygusal stres, kişinin korkunç bir şey olmasını beklemesidir. Henüz ortadaolumsuz bir şey yoktur, fakat kişi istemediği şeyin çok yakında gerçekleşeceğinidüşünür. Düşüncelerinde kendine stres yaratmasıyla duygusal stres başlar. Kişilerinolabileceğini düşündüğü sebepler yapay sebeplerdir. Mesela, kişinin hiç gereğiyokken başarısız olacağını düşünmesi ya da sevdiği birinin öleceğini düşünmesi birerstres kaynağıdır.Duygusal stres kişiden kişiye farklılık gösterir ve benzer olaylar kişiliklerine farklıyansır çünkü bu kişilerin yaşamları ve değer yargıları farklıdır.Zaman baskısı da duygusal strese neden olur. Kişiler yapacakları işleri zamana göreplanlar. Bazı insanların dakikaları bile çok kıymetlidir. Yapacağı işi planladığızamanda bitiremeyen veya önlerine engel çıkan kişiler strese girerler.Zaman baskısıyla duygusal stres yaşayan kişiler trafikten dolayı bile stresyaşayabilir. Organizasyonlarda kişilerin zaman ve baskısını yaşamamaları için iyiplanlama yapmaları ve yapacakları işleri bu zaman dilimlerine sığdırmaları gerekir.Sezgiler de duygusal strese neden olabilir. Birey eğer gerçekleşme olasılığı yüksekolan bir olayı kendisi için olumsuz olarak değerlendirirse veya tam olarak zararlıolarak değerlendirirse duygusal strese girer.Mesela, patronu, işyerindeki diğer şeflerle tartışan bir şef ortada hiçbir şeyolmamasına rağmen kendisinin patronla bir problemi olacağını düşünerek stresegirer.
    • 28Bazen de istenmeyen olayların yaklaşmasından dolayı kişi strese girer. Mesela, aybaşında ev sahibinin arayacağını düşünen kişi strese girer.Bunlardan başka durumsal belirsizlikler de stres kaynağı olabilir. Bireyler içindebulundukları durumdan sonraki zaman diliminde ne olacağını bilmek isterler.Eğer birey gelecek için kaygı taşıyorsa, bu kaygı stres yaratır. Mesela, asabi müdürütarafından bir konuyu görüşmek için odasına çağrılan şef neyle karşılaşacağınıbilmediğinden strese girer. Duygusal belisizliği her insan zaman zaman yaşar. Fakatbazıları diğerlerine göre daha yoğun yaşar.Etkileşim de duygusal stresin bir nedenidir. Etkileşimle kaynaklanan streste asılkaynak bir başka kişidir. İşyerinde insanlar bir arada olarak diğer kişilerle görüşmek,sorunlarını paylaşmak isterler. Fakat bireylerin birlikte yaşama ihtiyacı kadar yalnızkalma ihtiyacı da vardır. İşyerinde kişiler bazen bu yalnız kalma ihtiyaçlarınıkarşılayamazlar. Mesela, kişi yalnız başlarına kalmak ya da başkalarından uzak biriş yapmak ister.Fakat çevresi ona bu olanağı tanımaz. Böyle bir durumda ortaya istenmeyenzamanda etkileşim çıkar. Ayrıca, eğer yorgun bir halde işinden çıkıp eve dinlenmekiçin giden birey evde misafirle karşılaşırsa, bu ona stres yaratır.Kişinin iç dünyasında düşündüğü, hissettiğiyle dışarıya karşı gösterdiği, söylediğiduygu ve düşünceler arasındaki fark, onun yaşamındaki önemli bir stres kaynağınıoluşturur.Iç dünyasını, yani gerçek duygu ve düşüncelerini ifade edebilen bireyin, iç dünya dışdünya farkı pek yoktur. Bu nedenle bireyin yaşamında varoluş stresi azdır(Cüceloğlu, 2002:78).1.5.1.3 Bireysel FarklılıklarStres kaynakları herkeste aynı etkiyi doğurmaz. Bazı kişiler bir sorunun üstesindengelmede diğerlerine oranla daha başarılı olabilir. Bazı kişiler ise stres kaynağındançok çabuk etkilenebilir. Bu kişisel farklılıkları dört temel değişken içerisindesınıflandırabiliriz.
    • 29Demografik ve Algısal DeğişkenlerKişinin yaşı, cinsiyeti, eğitimi ve fiziksel durumu demografik özellikler olaraksayılabilir. Örneğin, birisi işini kaybetme sonucu korku duyarken bir diğeri bunu dahaiyi olanaklar elde edebilme fırsatı olarak görebilir. Birisi için rekabetsel ve iddialıortamda çalışmak bir üstünlük olarak algılanırken bir diğeri için aynı ortam diğerlerininişini tehdit etmesi olarak görülebilir.İş DeneyimleriEn büyük öğretmen deneyim sahibi olmaktır. Deneyim, aynı zamanda büyük bir stresazaltıcı olarak da görülür. İş deneyimlerinin stres azaltması iki türlü olabilir. Birincisi birişte daha fazla kalanların strese dayanıklılık özelliklerini elde etmesi daha olasıdır.İkincisi ise birey yıllar geçtikçe sorunların üstesinden gelme mekanizmalarını daha fazlaelde eder ve geliştirir.Kontrol KaynağıÖrgütsel davranışı etkileyen temel kişilik özelliklerinden birisi kontrol kaynağıdır. Bazıkişiler kendi kaderlerini kendilerinin tayin edebileceğine inanırlar. Bunlar iç denetimsahibi kişilerdir. Bazılarına göre ise kaderleri alınlarına yazılmıştır. Dıştan denetimeinanan bu kişilerce olaylar talih ve şans eseridir. Yapılan araştırmalarda iç denetimsahibi kişilerin daha az stresli oldukları görülmüştür.1.5.1.4 YaşKişi yaşlandıkça çevresel ve psikolojik stresle başa çıkma gücü azalır. Beyni bilgiyikullanmakla yetersiz kalır ve vücudu da değişimlere cevap verecek kapasitede değildir.Yani stres katlanılmayacak kadar zorlaşır. Fakat bunun dengeleyici bir gücü vardır.İnsanlar yaşlandıkça daha az hırslı olurlar ve başaramayacakları sorumluluklarıyüklenmez kendilerine başaramayacakları amaçlar koymazlar.Stresten genellikle 35-50 yaş arası etkilenir. Bu dönemlerde gençlikten kaynaklananfiziksel güç azalmaya başlar ama yine de kariyer çabaları ve finansal çabalar en üstdüzeydedir.
    • 30Diğer taraftan stres, amaçları kendileri tarafından değil de baskıcı aileleri tarafındankonulan çocuklarda da görülebilir. Bu tür kronik stres ileride oldukça ciddi problemlereyol açabilir.1.5.2 BİREYİN İŞ ÇEVRESİNİN YARATTIĞI STRESKAYNAKLARIBirey, üyesi olduğu örgütün yapısı, hakim yönetim biçimi ve iş dizaynı gibi faktörlerebağlı olarak strese daha az veya daha çok maruz kalır. Örgütsel stres kaynakları aşağıdadört gruba ayrılarak, bir şekil üzerinde incelenmektedir.1.5.2.1 İşletme Politikaları ve StratejileriGünümüzde küçülme ve personel azaltımıyla sonuçlanabilecek birçok yeni teknik,işletmeler tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır. Çalışanın işini yapması veişverenin bu çalışma karşısında belirli bir ücret ödemesi prensibine dayanan gelenekselpsikolojik sözleşme bugün giderek ortadan kaybolmaktadır. Bu doğrultuda çalışanlar veyaptıkları işlerin bir bölümü makinalar tarafından yapılmakta, kişinin işten çıkarılmasıiçin muhakkak bir yetersizlik veya sadakatsizlik gerekmemektedir. İşini veya birlikteçalışmaktan hoşlandığı iş arkadaşlarını kaybetme korkusu bireyin stresini arttırmaktadır.Yine son zamanların eğilimi olan “daha azla daha çok işi başarma” bir taraftanuzmanlaşmanın negatif etkilerini ortadan kaldırırken diğer taraftan artı strese yolaçmaktadır. Daha çok yetki ve sorumluluk üstlenen bireyin işyükü ve buna bağlı olarakstresi arttırmaktadır.İleri teknolojilerin mümkün kıldığı yeni haberleşme araç ve şekilleri ise her zamanbireyin sosyalleşme ihtiyacını karşılamamaktadır. Teknolojik gelişmeler bazı noktalardabireyin hayatını kolaylaştırmakta bazı noktalarda ise zorlaştırarak stresi attırmaktadır.Kesintisiz üretimin zorunlu olduğu hallerde veya promosyon dönemlerinde uygulananvardiyalı çalışma da strese yol açan nedenler arasında belirtilebilir. Sosyal hayatınolumsuz yönde etkilenmesi, işyerinde güvenliğin azalması, ulaşım güçlüklerinin ortayaçıkması gibi durumlar bireyin stresini arttıracaktır (Eren, 2002:229).İnsanların olduğu gibi ürünlerin ve işletmelerin de bir yaşam süresi vardır. Bu süreişletmeden işletmeye farklılık gösterse de genel olarak kuruluş, büyüme, olgunluk vegerileme safhalarından bahsedilebilir. Bu safhaların da çalışanlar üzerinde yarattığı
    • 31sorun ve baskılar farklı olup kuruluş ve gerileme safhalarında bunların şiddetlendiğisöylenebilir (Ataman, 2002:489).1.5.2.2 Örgüt Yapısı ve DizaynıYüksek derecede merkezileşme ve katı biçimde düzenlenen kurallar ast-üst arasındaçatışmaya, zaman kaybına ve verimsizliğe neden olabilir. Ortak amaçlar etrafındabirleşme, aşırı uzmanlaşmanın yer aldığı yapılarda oldukça zordur. Çalışanlarınyaptıkları işi önemli bulması, bu işten gurur duyması ve bütüne katkısını farkedebilmesionun motivasyonunu arttıracaktır. Aksi halde birey kendini görmek istediği yerdebulamayacak, kendi içinde bir çatışma yaşayacak ve bu da strese neden olacaktır. Sadecerol çatışması değil rol belirsizliği de kişi üzerinde önemli bir stres faktörüdür. Örgütiçindeki yetki ve sorumluluğunun nerede başlayıp nerede bittiğini anlayamayan bir kişibundan dolayı strese girecektir.İlerleme imkanlarının ve ödüllerin yetersiz olması güç, statü ve başarı güdüsü yüksekolan çalışanların stresini arttıracaktır.1.5.2.3 Örgütsel SüreçlerYakın kontrolün benimsediği ve haberleşmenin sadece dikey manada gerçekleştirildiğiörgütler çalışanların sosyal ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalırlar. Birey maddi değilaynı zamanda psikolojik bazı doyumların arayışıdır.Dolayısıyla haberlerin serbestçe dolaşmadığı kararların tepede alındığı bir yapıdaçalışanlar tüm ihtiyaçlarını gideremeyecek, bu da onların stresini arttıracaktır.Ayrıca çalışanların performansının objektif olarak değerlendirilmemesi veperformansları hakkında somut bir geri bildirimin sağlanamaması çalışanlarda strese yolaçmaktadır. Beklediği ve hakettiğine inandığı bir ödülü alamamak bireyin örgütebağlılığını azaltacaktır.Performans değerleme sonuçlarının ilgililerle açıkça paylaşılması, hatta değerlemeninkarşılıklı olarak yapılması bu noktada önem kazanmaktadır.Performans değerleme formlarının kapalı zarflarla personel müdürlüğüne iletilmesiçalışanlarda belirsizlik ve huzursuzluk yaratmaktadır (Ataman, 2002:490).
    • 321.5.2.4 Fiziksel KoşullarFiziksel stres sebepleri bireyin bedenini etkileyen dışsal faktörlerdir. Bunlar hastalığınkişi üzerindeki olumsuz etkileri, bireyin çalıştığı ortamın aşırı sıcak veya soğuk olması,aydınlatmanın yeterli olmaması ve aşırı gürültüdür. Stres yaratıcı bu etkiler kişininvücudunun homostatik dengesini bozar ve kişiyi endişeye iter.Ayrıca, gürültü işgörenin sinirsel ve fiziksel sistemini alt üst etmekle kalmaz,işletmedeki enerji savurganlığını ve gereksiz harcamaları da arttırır.İşletmelerdeki fiziksel çevreden kaynaklanan stres araştırılmış ve psikolojik olarak mideve cilt hastalıklarının çıktığı, fizyolojik olarak da iş kazalarının ve devamsızlıkoranlarının arttığı ortaya çıkmıştır. Bu durumda performansın, fiziksel etmenlerdenetkilendiği görülmektedir. Ayrıca bireyin fiziksel açıdan iyi durumda olması stresedirenç göstermesini kolaylaştırır( http://www.insankaynaklari.gokceada.com/stres,14Kasım 2006).1.5.3 BİREYİN İÇİNDE BULUNDUĞU GENEL ÇEVRENİNYARATTIĞI STRES KAYNAKLARIBireyin genel çevresinin yarattığı stres daha çok ülkenin ve dünya ekonomisinin gidişi,politik hayatın belirsizlikleri, çarpık kentleşme ve yetersiz altyapı imkanları, teknolojikdeğişikliklerin değişime uğrattığı yaşam tarzı, alışkanlıları ve kuşaklararası çatışma gibinedenlere bağlı olarak ortaya çıkar.Ekonomik ve politik belirsizlikler sonucunda yatırımlar azalmakta, işsizlik artmakta,satın alma gücü azalmakta, yarınından emin olmayan bireyler çoğalmaktadır. Bu durumhem girişimci, hem yönetici, hem de yönetici olmayan personel üzerinde büyük baskıyaratmakta, artan strese yol açmaktadır.Bireylerin içinde yaşadığı genel çevre, ekonomik ve politik çevrenin yanısıra teknolojikve sosyo-kültürel çevre unsurlarını da içerir. Bu doğrultuda teknolojik gelişmeler vebuna uyum sağlayamama endişesi birey üzerinde stres yaratmaktadır.Bireyin genel çevresinden kaynaklanan stres kaynaklarından sonuncusuda çarpıkkentleşme ve altyapı yetersizliğidir. Hava, su kirliliği, çöp ve atıkların toplanmamasıbireyin hem bedensel hem de psikolojik bazı sorunlar yaşamasına neden olur.
    • 33Yaşanılan şehirde ulaşım sorununun çözümlenememiş olması özellikle evinden uzaktabir işyerinde çalışan personel için önemli bir stres unsuru olmaktadır.Örgütsel stres kaynakları grupla ilgili stres kaynakları bireysel stres kaynakları iş stresi.Bireyleri etkileyen stres kaynakları örgütteki gruplardan, bireyin kendisinden, örgütüniçinden ve dışından olabilir. Örgütlerde strese neden olan dış etkenler, sosyal veteknolojik değişim, aile, yer değiştirme, ekonomik ve mali koşullar, ırk, sınıfsal vetoplum koşullarıdır.Ülkelerin çeşitli dönemlerde ekonomik yönden girdiği sıkıntılar, darboğazlar, her türlüörgüt ve çalışanları doğrudan etkilemektedir.Bir yandan örgütün sahibi ve yöneticileri maliyetlerin artması, pazar daralması, ödemeve tahsilat güçlükleri vb. durumlarla karşılaşırken; diğer yandan çalışanların işsizlik,düşük ücret gibi kaygılı bir sürece girerler.Dolayısıyla ekonomik belirsizlik dönemleri, örgüt ve çalışanları açısından potansiyel birstres kaynağıdır.Çeşitli değişim ve gelişmelerle beraber politik belirsizlikler de önemli bir stres kaynağıolabilmektedir. Hatta ülkelerde iktidar değişiklikleri bile belirsizliğe, güvensizliğe vedolayısıyla strese neden olmaktadır.Yine, bilgisayar ve robotların üretim sürecinde kullanılması, otomosyona geçiş gibiteknolojik gelişmeler, örgütleri yoğun bir rekabet stresi sürecine çıkarken, çalışanlarda,bilgi ve tecrübenin gereksiz hale gelmesi ve işsizlik korkusu şeklinde stresin içindeolurlar. Bireyin yaşam tarzının değişmesi, kişilik değişimi, görev değişimi, örgütkültürünün değişimi gibi sosyal değişikliklerde stres kaynağı olarak ortaya çıkmaktadır(Pehlivan, 1995:11-16).Bireyin kişinin gelişimi üzerinde ailenin etkisi büyüktür. Geleneksel olarak ev,kişiliğinher türlü zorlamadan,yapay tavır ve kurallardan sıyırarak rahatladığı anlaşılır,dayanışmave sevgiye sahiptir.Bir evin bu ideal modele yakın olması büyük ölçüde aile bireyleri arasındaki ilişkilerinniteliğine bağlıdır. Ancak her şeye rağmen herhangi bir aile sorunu çalışanlar içinönemli bir stres etkenidir.
    • 34En yaygın aile sorunları; para, cinsel yaşam, çocuk yetiştirme ve eşler arasındakiiletişimin yetersizliğidir.Yaşamdaki değişiklikler, yaşlanma gibi yavaş ya da eşin ölümü gibi ani olabilir. Tıbbiaraştırmacılar, özellikle bireyin ani yaşam değişikliklerin çok fazla stres etkisi yarattığınıdoğrulamışlardır. Bu araştırmacılar yaşam değişikliklerinin derecesi ile bireylerinsağlıkları arasında belirgin ilişkiyi ortaya koymuşlardır (Artan, 1987:469).Bazı Amerikalı araştırmacılar olayların belirli bir stres ağırlığı ve bir anlamda streskatkısı olduğunu ileri sürmüşler ve geniş çapta bir araştırmaya girerek, amerikantoplumu içinde stres veren olayların bir listesini yapmışlardır.Bunun için bireyin günlük hayat düzeyinde değişiklik demek olan “küçük ya da büyükbir uyum yapmayı gerektiren hayat olayları” bu listede toplanmıştır. Eşinin ölümü,ayrılık hapse girme, aileden yakın birinin kaybı, hamilelik, yeni bir eve taşınma, okulabaşlama yada bitirme, borçlanma, terfi gibi 43 maddelik sosyal stres bu listede yeralmıştır. Seçilen hayat olaylarının tek ortak noktası, olayın “kişinin süre giden günlükhayat düzeyinde değişiklikler yapması “olmuştur. Daha sonra yapılan bir başkaaraştırmayla, kişinin süre giden günlük hayat düzeninde değişiklikler yapan ve küçükyada büyük bir uyum yapmayı gerektiren her bir olayın ortalama ağırlığı tesbitedilmiştir.
    • 35Şekil 1.10: Stres KaynaklarıKaynak: ( Heather R.Sailer, 1982:124 )Şekil 1.11: Stres ReaksiyonlarıKaynak: ( Heather R.Sailer, 1982:124 )STRESLER NEDENLERİAİLE STRESLERİAilenin kendi bireyleri için olan beklentileriAile ve iş problemleri ile uğraşmak ihtiyacıAile düzenindeki bozukluklarŞAHSİ STRESLERKendi kendini açığa çıkaran baskılarTereddüt içinde olmakYaşlanmaSOSYAL VE DİĞER ÇEVRESTRESLERİHukuki düzenlemelerin artış seviyesiSiyasi gelişmelerOrtamda meydana gelen daimi değişmeÖRGÜT İLE İLGİLİSTRESLERRol çatışmasıİşin özelliğiTeşkilattaki yerleşme düzeniTeşkilat desteğinin olmamasıTEPKİ ÇEŞİDİ ORTAYA ÇIKIŞ BİÇİMİSUBJEKTİFTEPKİLERDepresyon, bıkkınlık ve tatmin olmamaDAVRANIŞSALTEPKİLERAşırı yemek yeme, içki ve sigara içme, saldırgan davranış,ilaç müptelası olmaDUYGUSALTEPKİLERDikkatini toplayamama, karar verememe, unutkanlıklarve tenkitlere aşırı hassasiyetFİZYOLOJİKTEPKİLERKan şekerinin artması, kan basıncı ve kalp atış hızının artması,ağız kuruması, baş ağrıları, ülser, göz bebeğinde büyümeÖRGÜT İLE İLGİLİTEPKİLERGöreve zaman zaman gelmeme, verimsizlik yüksek iş gücüdevir hızı, kötü çalışma atmosferi, iş tatminsizliği, yüksekkaza oranı.
    • 36İKİNCİ BÖLÜMSTRES YÖNETİMİ2. STRESİN ETKİLERİ VE BAŞA ÇIKMA YOLLARI2.1. ÇALIŞANLAR ÜZERİNDE STRESİN ETKİLERİBu anlamda tepe yöneticiden alt düzeydeki gözetimciye karşı her yönetici gerilimleiki yönlü ilgilenme durumundadır.İlk olarak, çetin ve zorunlu bir yönetim işini sürdürmenin kendi üzerinde yarattığıgerilimi azaltmak yada yönetmek için gerekli becerileri geliştirmeli, ikincisiçalışanların içinde bulundukları gerilimi azaltmak yada yönetmek için gerekliazaltmalarına ve yöntemlerine yardımcı olacak yollar bulunmalıdır. Böyle biryaklaşım hem yöneticiler hem de çalışanlarda bazı kişisel psikolojik yetenek vebeceriler gerektirdiği gibi bu grupların birlikte oluşturacakları ve sürdürecekleri,gerilim giderilebilecek yan etkinlerinden arınmış bir çalışma ortamını da zorunlukılar.2.1.1. PSİKOLOJİK ETKİLERİ2.1.1.1 KaygıKaygının ortaya çıktığı sıkça gözlendiği en uygun ortam stres faktörlerin en çokbulunduğu ortamdır. İnsan, gününün büyük bir bölümünü işyerinde geçirdiğine görestres içinde olan kişi kaygı duymaya hazırdır. Ancak ılımlı düzeyde bir kaygı insanduyarlılığını harekete geçirir ve işte verimi sağlar.2.1.1.2 DepresyonDepresyon; keder hali, ruhsal çöküntü ile birlikte düşünme süreçlerini etkileyensosyal işlevlerde bozukluğa neden olan olaylardır (Hikmetoğlu ve Kırel, 1994:64).Kişiler işyerinde başarılı olmak, yükselmek vb. nedenlerle depresyona girebilir vesıkıntılı ruh haline sokar.
    • 372.1.1.3 Uyku BozukluklarıToplumlarda yaşanan hızlı gelişmeler hem iş hem de toplumsal hayatta stresfaktörlerini arttırmıştır. Olumsuz çevre koşullan, yoğun trafik, gürültü ve psikolojikfaktörler çalışanları baskı altına alır ve sonuçta uyku bozukluklarına neden olur.2.1.1.4 Kaybolma ve PanikÇalışanların büyük sıkıntı, gerilim ve stres içinde olmaları, kaybolma ve panikdurumu yaşamalarına neden olabilir. Çalışanların aklı karışır, içinde bulunduğuduruma anlam veremez ve amaçlan yok olabilir.2.1.2 BİREYSEL ETKİLERİ2.1.2.1 Stres ve Tepe YöneticiBedenen ve ruhen sağlıklı yöneticiler bir örgüt için en önemli ve vazgeçilmez birkaynak oluştururlar. Herhangi bir örgütün etkili bir biçimde işleyişi tepedeki nispetenaz sayıda kişinin kişisel çalışmasındaki etkinliğine bağlıdır. Strateji belirleyenler,belli başlı politikalar hakkında karar verenler, örgüttün en önemli kaynaklarınındağıtımının yapanlar ile değil insan olarak kendi benlikleri ile de bir yatırımdurumundadır (Akat, 1999:125)Bazı araştırmalara göre,”ilk bağlantı” yöneticileri yani, doğrudan doğruya tepeyöneticiye rapor verenler -genellikle tepe yöneticiden daha fazla gerilim altındabulunmaktadır. Dr. Meyer Friedman’a göre (1974) ,zirveye ulaşmış ve arkalarınayaslanıp gelişmeleri izleme olanağı elde etmiş kişilerin gerilimi, tepeden emir alıp buemirleri uygulamaya çalışanlarınkinden daha fazladır. Friedman, aynı zamanda, çoğutepe yöneticilerinin daha sakin B tipi davranış biçimi benimsediğini ve gerilimlerdayanılmaz düzeylere ulaşmadan baskılı durumlarla baş edilmenin yollarınıöğrenmiş olduklarını belirtirler. Her halükârda tartışma götürmeyen ancak ihmaledilen nokta az sayıda kişiden oluşan bir grubun -orta büyüklükteki bir örgütte bir yada iki düzüne kadar -beden ve ruh sağlığının tüm örgütün işleyişinin kalitesinidoğrudan etkilediğidir.Bu kişiler yönetsel yaşamın bir parçası olan baskıların etkilerini geçiştirmeyi vekendi yaşam tarzlarını düşük gerilimli çalışma ve yaşama tarzına göre düzenlenmeyiöğrendikleri ölçüde etkili bir başarım gösterebilirler.
    • 38Bu yeteneklere sahip olmayan ve bu becerileri geliştirememiş olan yöneticilerinçalışmalarındaki verim düşecek ve kendi sağlıkları zedelenecektir.Amerikan şirket yaşamındaki acıklı vakalardan biri de yönetici sağlığının bozulmasızamanlarıdır. Kıdemli yöneticilerin bekledikleri belirli sağlık bozulma dönemlerivardır. Örneğin orta yaşlı bir yönetici bir diğerine şöyle der:”Kırk beşini doldururdoldurmaz ülser olduğum ortaya çıktı.”Kalp krizi geçirmeden başkan yardımcısı olup olmadığını merak ediyorum” Yöneticisağlığı konusunda bu türde birçok mizaha rastlanabilir. Amerika yöneticiler arasındakalp krizi olasılığının yüksek olduğu yaş aralığı kırk beş ila atmış beştir. Ne acıdanki, böyle bir erkeğin tam mesleğinin doruğunda ve örgüte en büyük katkıdabulunabileceği bir dönemde; sağlık sorunu onu işinden uzaklaştırmaktadır. Şirketonun yıllarca birikmiş tecrübesinden, bilgisinden, yönetim uygulamasına ilişkinkavrayışından, değerleme ve karar verme olgunluğundan ve stratejik önderlikanlayışından, bunların tümü en olgun çağındayken yoksun kalır.Kalp krizi sonrası yönetici bir örgütte eski hareketliliğini oldukça kaybetmiş birkişidir. Bazı yöneticiler kalp krizini atlatırken da bunların çoğu eski hızlarına hiçbirzaman dönemezler. Kişilik ve görüşlerindeki dramatik değişim genellikle dokunaklıhatta acınaklı bir tablo çizer. Önceleri saldırgan ve sert tavırlarıyla tanınmış olan biryönetici krizden sonra çok daha ağır hareket edebilir, daha yavaş ve sakin bir seslekonuşabilir ve ağırbaşlı, çekingen bir tavra bürünebilir. Davranışlarında vekararlarında temkinli davranmaya başlaya bilir. Yeni fikirler ve tutulmayan konularkarşısında daha çekimser olabilir. Böyle bir kişi özürlü ve damgalı bir insanın tümözelliklerini gösterebilir. Bu kişi gerçektende özürlüdür. Kalp hastasını her şeydençok düşündüren konu yeni bir kriz geçirme konusudur. Belki uzun bir sürekontrolünde kalacak, sık sık sağlık kontrolünden geçecek ve ilaç kullanacaktır. Belkisigara bırakma zorunda kalacaktır, perhizine daha çok dikkat edecek ve yaşamındaöncelik verdiği konuları yeniden değerlendirecektir.Bu yeni duruma uyarlama döneminde meslektaşları, hastalığın yenilenmesine nedenolabilecekleri korkusuyla yılların emektarı’nı aşırı gerilim altında bırakmamaya özengöstereceklerdir, yönetici de bu beklentileri bilinçsiz olarak doğrularmışçasınagerçekten yılların emektarı gibi davranmaya başlayabilir.
    • 39Bu uyarlanma döneminde örgütte katkıları büyük ölçüde kısıtlanacak ve kendisindenfazla bir şey beklenmeyecektir.Böyle bir durumun hem sağlığı bozulan yönetici hem meslektaşları hem de örgüt içinbüyük bedelleri vardır. Bir örgütün diğer yöneticileri için benliğin önemini gösterenbir tutum vakasıdır ve bu tüm yöneticilere katkılarını sürdürebilmeleri için kişiselgerilim azaltma ve gerilim yönetme yolarını öğrenme yollarını öğrenme gereğiniişaret eder. Bazı yöneticiler şirketin parasını kendi sağlıkları için, yönetici gerilimiazaltma programlarında harcama gerekçesi bulunamayacaklarını hissetseler bile bukonuyu tüm örgütün yararı açısından düşündüklerinde kuşkusuz gerekçe ortadaolacaktır. Ciddi bir yönetici sağlığı çöküntüsünün paraca yada başka değerleraçısından getireceği maliyetler yönetici gerilimini azaltma konusunda kesinlikledestekler niteliktedir. Yönetici örgütü ve kişisel amaçları için kendisini harcayandeğil, kendisini yenileyen bir kaynak olmak zorundadır.2.1.2.2 Stres ve Orta Düzey YöneticiOrta düzeyden ilk düzey gözetimcisine kadar, icracı yöneticiler fiziksel olarak tepeyöneticilere aynı gerilim tecrübelerine sahip olsalar da gerilime yol açan etmenler birölçüde değişiktir. Bu yöneticiler gerilime değişik tepkiler gösterebilir ve gerilim başetmek için bazı özel yöntemlere başvurabilir.Birçok gözetimci ve orta düzey yönetici günlük yönetici işinde kendilerini iki yöndebirden çekiliyormuş gibi hisseder. Yönettikleri iş görenlerden kaynaklanan sorunlar,baskılar ve hatta taleplerde karşı karşıya kaldıkları gibi kendi üstündeki yöneticilerinbaskılarını da hisseder. Birçok yönden orta düzeyde yöneticilik örgütsel yaşamın enhuzursuzluk verici alanlarından biri olarak nitelenebilir. Başarı hevesiyle dolu,kendileri için konmuş standartlara ulaşabilme endişesi içinde ve bölümlerindeaksaklıkların sorumluluğu altında ezilen orta düzey yöneticileri genellikle kendileriniduygusal bir çalkantının içinde bulunur.”İşçilerin hep diken üstünde tut” diye bilinen yönetim kuralında gibi yöneticiastlarını sürekli bir baskı altında bulundurabilir ve aynı şekilde kendi de üstündegelecek baskıların altında kalabilir.Kuşkusuz birçok yönetici belki de çoğu vücutlardaki gerginlik ve endişeyi o kadarkanıksamışlardır ki, bunun farkına bile varmazlar. Arada sırada aşırı gerilim, içine
    • 40girip vücutlarındaki belirtilerin bilincine vardıkları anların dışında bu kişilerkendilerini her gün aynı hisseder. Birçok yönetici farkına varmadan rutin olarakçalışmalarını belirli bir gerilim düzeyinde sürdürür.Yönetici gerilimin en tehlikeli özelliklerinden biride birikmesi, üst üste eklenmesidir.Eğer yöneticilerin yüksek gerilimli bir yaşam tarzı varsa ve kronik endişesinigidermek için hiçbir çaba göstermiyorsa gerilimleri yıllar geçtikçe birikir. Bir günyönetici bunun bedelini önemli bir sağlık çöküntüsü, alkole sığınma yada ciddiruhsal uyum güçlükleriyle ödemek zorunda kalabilir.Gözeticilerin ve orta düzeydeki yöneticilerin çoğu nispeten gençtir ve dolayısıyla,sağlık durumları daha iyidir. Elli yaşındaki tepe yöneticisi, özellikle meslektaşları veokul arkadaşlarını kaybetmeye başladıkça sağlığı hakkında gittiği endişeler duyarkenotuz beş yaşındaki yönetici hala o gençlikten kalma ölümsüzlük ve etkilenmezlikduygularının sefasını sürer. Sigaraya bağımlılık birkaç kilo fazlalığı, içkiyedüşkünlüğü, form bozukluğu konusunda şakalar yapabilir,” biraz uğraşsamkolaylıkla kilolarımı atabilirim ve sağlığımı koruya bilirim,” düşüncesindedir. Neyazık ki, otuz beşlerin çoğu hiçbir zaman yapamamaktadır. Birçok Amerikalı içinotuz yaşına gelmesinin sonucu, endişeli ve belki de aşırı kilolu bedeninde yirmi yaşıngençlik dolu, enerjik ve faal bedenine beki hiçbir zaman dönüş olmayacaktır. Otuzyaşında, liseden mezun olduktan sonrakinde daha iyi durumda olduklarını söyleyebilecek pek az Amerikalı vardır.Tipik bir orta sınıf Amerikalı yaşam tarzını sürdürerek ve kronik iş gerilimi altındayaşayan bir yönetici için, ölümcül gerilim saati sürekli ilerlemektedir. Tıpkı bedeninkimyasal sistemi sürekli zorlayan bir yaşam tarzı sürdüren genç yönetici de hiçbirzaman bu tutumunun bedelinin ödeyeceğini düşünmez. Ancak bu bedel kesinlikleödenecektir.Elli beş yaşına da görülen bir kalp krizi bir böbrek bozukluluğu yada bir karaciğerrahatsızlılığı hiç yoktan var olmaz. Kişinin bugün sağlığı mükemmelken, yarın ciddibir kalp krizi geçirmesi olanaklı değildir. Sağlık bozukluluğu on ile yirmi yıllık birsürede kişinin kendine bakmamasının sonucudur. Tıpkı, tohumdan başlatıp birbitkinin yetişmesi gibi ülser de uzun bir sürede gelişir (Hikmetoğlu ve Kırel,1994:64).
    • 41Ne yazık ki, genç yönetici ölümsüzlük hayalleri içinde sağlığının bozulabileceğiolasılığını bilinç dışına iter ve işini şansa bırakır. Hepimizin beklenen geleceğiabartmamak için bir yönetimi vardır, bunun en basiti dikkatimiz başka şeylerüzerinde yoğunlaştırmaktır. Gelecekte bir olayın çok önemli ve gelecekte oluşmaolasılığının oldukça yüksek olduğu düşünen biri genel olarak o olayın oluşmasına yolaçacak davranışlarda bulunur. Örneğin; eninde sonunun da öleceğim gerçeği şimdilikhiç abartmamama rağmen altmış yaşına geçtiğim zaman belki bu olasılık üzerindeçok fazla duracağım. Bu durum yapıcı ve yaratıcı olacağını umduğum çeşitlibiçimlerde benim düşüncemi etkileyecektir. Görünüşe göre, genç ve orta yaşlarınçoğu ilerde sağlık çöküntüsüne uğrama olasılığı üzerinde pek az durmaktadır. Oysaartık özellikle kalp damar hastalıkları gittikçe daha erken yaşlarda görülmektedir. Elliyaşında sağlığını yitirmiş olan bir yönetici bir olasılığı hiç hesaba katmamış olabilir.Bu gerçekler tepe ve genç yöneticilerin yaşam tarzlarını ciddi bir biçimde gözdengeçirmeleri ve gerilimi azaltma ve gerilimle başa çıkma yolları konusunda bilinçli birpolitika izlemeleri gereğine işaret etmektedir. Diğer taraftan bu durum örgütlerde,yönetici kadronun sağlıklı ve etkili bir biçimde çalışır durumda olmasını sağlamakiçin yönetsel gerilimi azaltıcı önlemlere yatırım yapabileceğini ortaya koymaktadır.2.1.2.3 Yöneticilerde Stresin EtkileriBugünün dünyasında gerilim kaynakları çok ve çeşitli olmasına rağmen, şimdilikyaşam biçimini eskiye oranla daha gerilimli olup olmadığı tartışılabilir. PsikiyatristKarl Menninger’in “çağdaş yaşamımızdaki gerilime uyum sağlama güçlüğü, İsa’danönceki dönemlerde beri şikayet kaynağı olmuştur,”sözleri gerçeği yansıtmaktadır.Yaşamımızdaki gerilim kaynaklarının neler olduğunu kavraya bilmek ve onlarıgöğüsleyebilmek çok önemlidir. Bu gerilimi dayana bilir düzeye indirgemek içingerekli ilk adımdır.Gerilim kaynağının ve sizi etkileyen şeylerin neler olduğunu belirleye bilirsiniz,çeşitli gerilim azaltıcı yollara başvurarak sorununuzu çözebilirsiniz. Bireysel çevreşartları, sosyo çekim, fiziksel ve duygusal farklılıklar ,aynı gerilim kaynaklarınafarklı insanların farklı tepkiler göstermelerine neden olur. Bu balımdan sizi “yiyen”şeyin ne olduğunu anlamaya çalışırken kendinize karşı samimi olmalısınız.
    • 42Gerilim getireceği zararlara üst ve alt düzey yöneticilerinin yönetici olmayanlaraoranla çok daha duyarlı olduğu kabul edilir. Ama ülserli gergin yöneticilererastlanılmakla birlikte bunların sanıldığı kadar yaygın olmadığını belirtmekle yararvar. Askında, yöneticiler üst kademelere yükseldikçe daha sağlıklı olmaktadır. Birçok sorumluluğun altına giren fakat yeterli yetkisi olmayan orta kademe yöneticileri,işin geriliminden kaynaklanan zararlardan daha çok etkilenmektedir. Yükselirken birçok sorunu halletmiş olduklarından, üst düzey yöneticiler arasında kalp krizi oranınispeten daha düşüktür (Pehlivan, 1995:11)Dr.harry jahson, insan yaşamını uzatma enstitüsü başkanıyken 25 bin üst düzeyyöneticiyi incelemiş ve yöneticilerin genelde sağlıklı bir grup oluşturduklarısonucuna varmışlardır. Bu demektir ki, yoğun tempolu yöneticilerin ülser hastalığınasıradan kişiler oranla daha fazla yakalandıkları kanıya rağmen , bulgular işadamıyada yönetici olmalarının özellikle hastalık tehlikesi yaratmadığını ortayakoymaktadır. Büyük sorumluluklar isteyen iş hayatında, her kademedeki kişilerdeülser görülebilir. Hiç kimse bu türlü hastalıklara karşı bağışık değildir. Ancak dahabüyük sorumlulukların sağlık sorunlarına neden olmadığı ortaya çıkartmıştır.Dr.Jahson un belirttiği gibi “sağlığı tehlikeye sokan şey bir adamın sabah 9 danakşam beşe kadar yaptıkları değildir. Bizim ilgilendiğimiz, akşam beşten sabahdokuza kadar yaptıklarıdır.”Dr Jahnson gerilimin bünyeye olan etkisini araştırırken,yaşamın tümünü göz önüne almak gerektiği inandığı görülür.Cornell üniversitesi tıp fakültesi Laurence E.Hinkle,Jr. ve meslektaşlarının yaptığıaraştırmada, hızlı gelişen endüstrinin yanı sıra yüklenilen büyük sorumluluklarınkalp krizi tehlikesine arttırdığı yolundaki efsaneyi yırtmıştır.Hınkel, Bileşik Amerika da Bell System de 270 bin kişi üzerinde beş yıl boyuncaaraştırma yapmış ve bu adamlar arasında görülen her koroner kalp rahatsızlığı oranınyönetici olmayanlar arasında daha yüksek düzeyde olduğu ve hatta bu oranın üstkademe yöneticilerinde çok daha azaldığı ortaya çıkmıştır.Şimdi bu bilgilere dayanarak kesin bir sonuca varmamalısınız, Bunlardan, terfiettikçe koroner kalp hastalığına yakalanmayacağınız anlamını çıkarmak tabii kiyanlış olur. Unutmamalıyız ki istatistikler toplam sonuçla ilgilidir. Burada tek birvaka hakkında yargıya varılmaz.
    • 43Yani söylemek istediğimiz, üst düzey yöneticilerin sırf yönetici olmalarındankaynaklanmasada, herhangi biri gibi kalp krizine yakalanma ihtimalininbulunduğudur (Pehlivan, 1995:15).2.1.3 ÖRGÜTSEL ETKİLERİ2.1.3.1 YabancılaşmaYabancılaşma ile personel kendisini organizasyon parçası olarak görmez.Organizasyondan itildiğini hisseder ve örgütten uzaklaşmak ister. Buda strese yolaçar.2.1.3.2 TükenmeBir kişinin çok çalışma ya da az doyum duyduğunda ortaya çıkan bitkinlik veyorgunluk durumudur. Genellikle çok başarılı olmak için yoğun programla çalışan,sınır tanımayan kişilerde görülür.2.1.3.3 Moral Eksikliği ve İş DoyumsuzluğuÇalışanların işyerlerindeki ast-üst ilişkileri, düşük ücret ve terfi olanakları, olumsuzişyeri ortamları kişiyi strese sokar ve kişide iş doyumsuzluğu ve moral deşildiğiyaratır.2.1.3.4 İş KazalarıYoğun stres altında çalışanlar dikkatlerini toplayamaz ve yoğunlaşamadıklarından işkazaları meydana gelir.2.1.3.5 İşe Devamsızlıkİş gören çalışma planına ve programına göre çalışması gereken zamanlarda işegelmeyebilir. Bunun bir çok sebebi olabilir. İşini sevmemesi, doyum alamaması,düşük ücret verilmesi, hastalık vb. olabilir. Hastalık nedeniyle devamsızlık genelliklestresten kaynaklanan hastalıklardır.2.1.3.6 Performans DüşüklüğüStresin kişilere ve onların işletme içi performanslarına etkisi çok fazla değildir. Hattadüşük seviyede stres performansını yükseltici etkide yapabilir.
    • 442.1.3.7 Verimliliğin azalmasıGünümüzde verimlilik iletmeler açısından son derece önemlidir. Verimliliğinartmasını sağlayan en önemli faktör insan olduğuna göre onun motive edilmesi önemkazanmaktadır. Düşük ücret, iş güvenliliğinin olması, çatışma vb. faktörler kişidestres yaratır ve işletmenin veriminin azalmasına neden olur. (Özkalp veSabuncuoğlu, 1994:68)2.2. STRESLE BAŞA ÇIKMA YOLLARIStresin verdiği zararları nasıl ortadan kaldırabiliriz ve stresi nasıl gelişme yolunda biraraç olarak kullanabiliriz?Şurası muhakkak ki sağlıklı yaşamak için “stresi olmayan bir hayat dileyerek”,stresin yol açtığı zararlardan ve muhtemel tehlikelerden uzakta duramayız. Çünkühem stres veren pek çok şey hayatın içinde vardır, hem de stres vericilerin birbölümü başarı için gerekli olan dinamizmin ve gelişmenin sebebidir.Hayatı daha zengin ve doyumlu yaşamanın ön şartı alternatif yaratabilmektedir. “Budurumda bir tek şey yapılabilir, oda benim yaptığım” diye düşünmek veya “aynıdurumla karşılaşsam yine aynı şeyi yaparım” demek hayatı daraltmak tecrübelerdenders almamak ve başarısızlık ihtimalini artırmaktır. Alternatif yaratabilmek için zeka,bilgi, cesaret ve istek gerekir hayatın kontrolünü ele almak iççin gerekli olan bilgiyiedindikten sonra bu bilginin verdiği cesaretle girişimde bulunma isteği alternatifyaratmayı mümkün kılar. İnsan temel alışkanlık ve tavırlarını çok önemli ölçüdehayatının ilk yıllarında kazanır. Öfkemizi sevincimizi dışlaştırma biçimimiz, yemekyeme alışkanlığımızın belirlenmesinde ilk yıllar “hayati” önem taşımaktadır. Bualışkanlık ve tavırlar beyindeki hücreler arasında kurulan çok kuvvetli bağlarla,yıllarca süren tekrarlarla binlerce-on-binlerce defa pekişerek ve kuvvetlenerek kişiyemal olur. Kişi günün birinde bunların veya sonradan edindiği başka tavır vealışkanlıkların kendisi için yararlı olmadığını, hayatınız zorlaştırdığını görürse neolur?Kısacası, insan kendisini değiştirebilir mi, alışkanlıklarından vazgeçip yeni alışkanlıkve tavırlar geliştirebilir mi?
    • 45Eğer; değişimin gerekli olduğuna inanır ve değiştirmek isterse, bu değişimin nasılolacağı konusunda bir yol gösterenle iş birliği yaparsa,yeni öğrendiğini bıkmadanusanmadan defalarca tekrarlarsa; evet.Yukarıda sıralanan faktörlerin hepsi çok önemli olmakla beraber, üçüncü madde enbüyük önem derecesine sahiptir. Çünkü birçok kimse birinci maddedeki isteği zamanzaman duyup, ikinci maddeye adım atar, ancak üçüncü madde de belirtilen “sebat”gösteremez. Halbuki değişimi gerçekleştirecek en önemli faktör budur.Öğrenme, tekrar veya yaşantı yoluyla davranışta veya bilgi düzeyinde meydana gelenoldukça devamlı bir değişikliktir. Öğrenme soyut bir olay değildir. İnsanın herhangibir davranış veya bilgiyi öğrenmesi ve kendisine “mal etmesi” için beyindeki sinirhücreleri arasında kalıcı bir bağlantının kurulması gerekir. Sinir hücreleri arasındakibu kalıcı bağlantıyı sağlayacak olan, tekrardır (Baltaş, 2000:175-177).- Stresi tanımlamak:Stres, yapmaya karar verdiğimiz faaliyetlerden veya bize dağıtılan konulardandoğar. Stresin büyük bir bölümü ise zihnimizden geçenlerden kaynaklanır. Stresyönetiminin esası, üzerindeki taleplerle, onlara karşı koyma yeteneğiniz arasında birdenge oluşturmaktır.- Stresi denetlemek:Stres kaynaklarını belirlediniz. Evde ,işte veya özel yaşamınızda stres yaratan olaylarbelli bir ölçüde de olsa denetiminiz altındadır. Stresi yönetirken önemli olankontrolümüz de olanlarla uğraşmak, denetimimiz dışındakileri de tanımayaçalışmaktır.2.2.1. STRESLE BAŞA ÇIKMADA BİREYSEL YÖNTEMLERYaşam biçiminin, stresten ne kadar etkileneceğiniz ve baskılara karşı koymayeteneğiniz üzerinde etkisi vardır. Yaşam biçimini, evinizi, işinizi, genel sağlıkdurumunuzu ve kişisel ilişkilerinizi de kapsar. Yaşam biçiminiz, özellikle stresyaratıcı ise, kendinize yeni bir yaşam şekli düşünün
    • 46• Yapılacakların Genel Çerçevesi:Stresi azaltmak için artık harekete geçmeniz ve hayatınızda değişiklikler yapmanızgerekecektir. Bu değişiklikler seçiminize bağlıdır ve bazı seçimler diğerlerinden dahazor olabilir. Önünüzdeki seçenekleri izledikten sonra hiçbir şey yapmamaya da kararverebilirsiniz; her hangi bir seçim yapmamaya karar vermekte bir seçimdir. Kendinikapana kısılmış hissetmek, yoğun stres yaratan bir duygudur. Kullanıpkullanmamaya karar vermemiş olsanız bile, bir çıkış yolunun varlığını bilmek kendibaşına stres azaltıcı bir etkendir.• Nedenlerle Savaşın:Stres yaratıcı durumun kökünde yatan nedeni bulun Gerçek nedeni anladıktan sonraharekete geçmek daha da kolaydır. Durumu değiştirerek stresi yok edebilirsiniz.• Savaş Stratejileri Geliştirin:Karşılaştırdığınız taleplerle başa çıkmak için gerekli bütün becerilere sahip misiniz?Beklide rapor yazmak sunuşlar hazırlamak yada toplantılara başkanlık etmek gibiözel beceriler geliştirmelisiniz. Beklide ihtiyacınız olan, inanılır olmak yada daha iyiiletişim kurmak gibi davranış becerileridir.• Beyninize Yönelin:Kendi düşüncelerinizin sizde yarattığı stresi belirledikten sonra, düşünce tarzınızıdeğiştirebilir, böylelikle stres seviyelerinizi düşürebilirsiniz. Olumsuz düşüncelerinyarattığı hasarı incelemeli ve aklınızı “yeniden programlamalısınız”.• Yaşam Tarzınızı Dengeleyin:Vücudunuzun gerektiği gibi çalışıp baskıya karşı koymasını istiyorsanız, onunlayakından ilgilenmelisiniz. Bunun anlamı, içinde yaşadığınız çevreyi, beslenmebiçiminizi, rahatlama ve dinlenme düzeninizi dengelemektedir. Böyleliklehayatınızın bütün alanlarını kontrol altına almış olursunuz (Hargreaves,Gerard,1999:42-43).
    • 47Şekil 2.1: Stresle Baş EtmekKaynak: (Hargreaves, Gerard,1999:42-43)• Stresle Savaşmak İçin:- Nedeni ortadan kaldırın.- Yeni kaynaklar bulun.- Stres nedenlerinden kaçının.- İletişimden yararlanın.• Stres Nedenleriyle Savaşın:Stres, birlikte yaşanması gereken bir şey değildir. Genelde stres nedenlerini yoketmek, yaşanan stresin seviyesini azaltır.KARŞI ÇIKMAK İÇİNBECERİGELİŞTİRMEK- Eğitim/kendikendinigeliştirmek- Zaman yönetimi- İnanılır olmak- İletişimDENGELİ YAŞAM- Sağlıklı beslenmek- Tütün,alkol vekafeini azaltmak- Düzenli sporyapmak- Hobiler ve boşzaman eğlencelerigeliştirmek- Daha iyi dinlenmekve uyumayıöğrenmekStresle BaşEtmekNEDENLEREMÜDAHALEETMEK- Nedeni ortadankaldırmak- Kaynak eklemek- Hayatı yenidendüzenlemek- Stresnedenlerindenkaçınmak.BEYNE YÖNELMEK- Olumlu imajoluşturmak- Gerçekci olamayaninançlarıdeğiştirmek- “Ya hep yahiç”,”yapmalıyım”,”etmeliyim”tipidüşüncelerdenuzaklaşmak.
    • 48• Yeni Kaynaklar Bulmak:Yükü azaltmak için yeni kaynaklar bulun. Yeni kaynaklar malzeme ve ekipmanolabilir, yeni bir faks yada yeni büro yazılımlarını içerebilir. Dışarıdan alınacakyardımda değerli bir kaynak oluşturabilir. Örneğin, ailenizin üyeleri ya da dostlarınızçocuklarınızın bakımıyla ilgilenebilir, veya boş vakti olan bir dost, yükün birbölümünü üzerinizden alabilir.• Daha Az Stres için Düzenleme Yapabilir misiniz?Stres seviyesini düşürmek için ev ve iş çevrenizi yeniden düzenleyebilirsiniz.İşyerindeki masa veya iskemlenizin yerini değiştirebilir misiniz? Evdeki görevlerinbütün aile üyeleri arasında paylaşılma, yada siparişlerinizin eve teslim edilmesiüzerenizdeki yükü azaltır mıydı?Duvarsız büroların, özellikle yüksek konsantrasyon gerektiren durumlarda dikkatdağıtıcı olduğu bilinmektedir. Sakin bir yer bulmak, normal olarak yazılması haftalaralabilecek bir raporun çok kısa bir zamanda ve çok daha üstün kalitede hazırlanmasıanlamına da gelebilir.Bazı karışık işlerinizi evde tamamlamayı deneyin. Özellikle çalışmanızın daha azkesilmesini sağlayacaksınız.• Belirli Stres Nedenlerinden Kaçınmak:Umutsuzluk veren bir işin, kötü bir ilişkinin yada uygunsuz yaşam şartlarınınçekilmez baskılardan kurtulmanın en iyi yolu kaçmak yada kaçınmak olabilir. Siz destres yaratan bazı kişilerle görüşmekten kaçınıyor olabilirsiniz. Hayatınızdaki streskaynaklarından kaçınmakla ilgili olarak şu örneği inceleyin; büyük bir şirketin ürünyöneticisinin bir satıcıyla iletişim sorunu vardır. Kişilikleri çatışmakta bununsonucunda da iş zarara uğramaktadır. Toplantılar genellikle tartışmaya dönüşür. Ürünyöneticisi satıcının sorunlarından nefret eder bu nedenle de kendi kendisine kızar.Akşamları, öğleden önce gerçekleştirilen veya ertesi gün yapılacak olan toplantınedeniyle tatsız geçmektedir. Ürün yöneticisi bir ekibin üyesi olarak çalışmaktadır vebazı görüşmelerden sonra ekip yeniden düzenlenir.
    • 49Ürün yöneticisi başka görevler üstlenirken bir başka arkadaşı o satıcıyla ilişkikurmak görevini alır. Yeni ilişkiler, işin gelişmesine imkan verir. Daha da önemlisi,ürün yöneticisinin hayatındaki en önemli stres nedeni ortadan kaldırılmıştır.Hayatınızda önemli değişiklikler yapmak zorunda kalabilirsiniz. Duyduğunuzendişenin altında beklide kendi davranışlarınız yatmaktadır. A ve B tipidavranışlardaki aşırılıkları değiştirebilir miydiniz? Sizi tahmin etmeyen bir iş yadabölgeden ayrılıp, trafik sıkışıklığından kurtulmak için esnek çalışma saatleriniuygulayan bir işe geçebilir misiniz?• Stres Nedenlerini Azaltmak:Stres nedenlerini azaltarak, stresin etkilerini yok edebiliriz. Hayatınızı gözden geçirinve bazı alışkanlıklardan kurtulmaya çalışın.Toplantılarda harcadığınız zamanı azaltarak işteki stres nedenlerinizden beklide enönemlisinin etkilerini azaltabilirsiniz. Zamanınızın önemli bir bölümü toplantılardageçtiği ve size yapacak ek görevler yüklediği için stres nedeni olarak görülürler.Günlüğünüzdeki son üç aya bakın ve katıldığınız toplantıları eleştirel bir gözleinceleyin. Bir başkasına toplantıya katılma görevi verebilir miydiniz? O toplantıyagerçektende katılmanız gerekir miydi? Toplantıya gitmeyip daha sonra toplantınotlarını okumak yeterli olur muydu?Uzun yollarda genel bir stres nedenidir. Örnek: bir çalışan her gün şehir merkezinegitmek zorundadır ve bu nedenle saat 6.15’te evden ayrılmakta, saat 20.00’denöncede evde dönememektedir. Hem gidiş hem de geliş yol ortalama bir buçuk saatsürmektedir. Bu uzun yolculuk sağlığını etkilemeye başlar ve çeşitli stres belirtilerigörülür. Yeşillikler arasında bir ev hayalinin bütün bir sıkıntıya değmeyeceğinidüşünür ve sonunda kent merkezinde bir eve taşınır. Bu, hiçbir zaman pişmanolmayacağı bir karardır. Karışık bir sorunun basit bir cevabı olması enderdir. Evtaşımak, iş değiştirmek veya eşinden ayrılmakta kendi başına sorunlar yaratabilir(Hargreaves, Gerard,1999:42-43).Her insanın bir dizi problemi başka bir dizi problemle değiştirmenin doğru olupolmaya çağına kişisel olarak kendisinin karar vermesi gerekir.
    • 50Bu bölümde, "stres yönetimi"nde etkili yöntemler üzerinde duracağız. Etkisizyöntemler arasında; çevresel stresörlere verilen saldırgan tepkiler, zihinsel yöntemlerarasında yer alan bilişsel çarpıtmalar ve savunma mekanizmalarının yoğun kullanımı,fiziksel yöntemlerden ise ilaç, uyuşturucu ve uyarıcı madde, alkol kullanımısayılabilir. Bu yöntemler, strese yol açan uyarıcı üzerinde etkili olmadığı gibi, bizimbunlara verdiğimiz tepkilerin yaşam kalitemizi arttırma yönünde şekillenmesine deizin vermezler. Ayrıca bunlar fiziksel sağlığımızı tehdit eden ve psikolojik olarak daçökkünlük noktasına gelmemize yol açabilecek etkisiz yöntemlerdir. Şimdi etkiliyöntemlere göz atalım. Stres yönetimi kapsamında sözü edilen tekniklerden hepsiherkes için uygun değildir. Sizin için etkili yöntem, sizin kişilik ve yaşam stilinizeuygun olan ve sizden fazladan fedakarlıklar istemeyendir. Burada sözü edilenyöntemleri değerlendirirken, sizin kişiliğinize ve yaşam stilinize uyup uymadığınıdüşünmenizi ve uygun olanları uygulamayı denemenizi öneririm.-Çevreye Yönelik Yöntemler-Bedene Yönelik Yöntemler-Zihne Yönelik Yöntemler-Çok yönlü olanlar (Durumu ve Duruma Gösterilen Tepkileri Değiştirme)2.2.1.1 Çevreye Yönelik Yöntemler• Etkili Zaman Planlaması Yapılması :Düzenli olmak, yazılı planlar yapmak, işleri uygun kişilere paylaştırmak, zamancetveli kullanmak.• Problem Çözme Teknikleri :Problem çözümünde izleyeceğimiz yol;a. Problemi saptama,b. Seçenekleri gözden geçirme,c. Bir çözüm yöntemini seçme,d. Eyleme geçme,e. Sonuçları değerlendirme.
    • 51Problemin çözümüne geçmeden, bazı sorulara yanıt aramak çözümde yardımcıolabilir. Kesin yanıtlarını, "problem saptama" aşamasında vermemizde yarar olanbazı soruları da kapsayan bir ön değerlendirme yapalım. Aşağıdaki sorular üzerindedüşünelim; Bu konuda, beni özellikle rahatsız eden ne?-Bu durum neden bir problem oldu?-Ben bu probleme kendim, nasıl bir katkıda bulundum?-Diğer kişiler nasıl bir katkıda bulundular?-Problem daha büyümeden, yapabileceğim bir şey var mı?-Başa çıkabilmek için nasıl bir plan geliştirebilirim?-Olabilecek en kötü şey nedir? Gerçekten o kadar kötü olabilir mi?a. Problemi Saptama:Problemin ne olduğunu açıkça ortaya koyalım, belirginleştirelim. Problemi küçükparçalara ayırmak işe yarayabilir. Bunun için şu sorulara yanıt bulmaya çalışalım;-Bu durum neden bir problem oldu?-Bu, yalnızca benim açımdan mı problem, yoksa başkaları da bunu böyle migörüyor?-Benim bir katkım var mı?-Katkısı olabilecek başka şeyler yada kişiler var mı?-Nasıl bir sonuç elde etmek istiyorum?-Problem ideal bir şekilde çözülebilse, neler olmasını isterdim?-Karşımdaki(leri)nin güvence vermesi, ideal çözüm mü?-Karşımdaki(leri)nin tavrındaki değişme benim stresimi hafifletecek tek şey mi?b. Seçenekleri Gözden Geçirme:Çözüm için olabildiğince çok seçenek bulalım, komik ve saçma bile olsa tümseçenekleri önümüze serip, gözden geçirelim. Liste yapmak yararlı olabilir; listeniniçine sadece yapacaklarımızı değil, aklımıza gelen her şeyi yazalım. Böyleceyaratıcılığımızı, klişeleşmiş tepki örüntülerinden kurtarabiliriz.
    • 52Herkesin listesinde bulunması gereken ve değişmeyen iki seçenek; stresli durumyada durumlardan kaçmak yada yok saymak, asıl problemi bir yana bırakarak,problemin yaşattığı duygular üzerinde yoğunlaşmak. Bu iki seçeneğin hiçbiriniseçmeyebiliriz. Ama, stresi kendi beklentilerimiz, bakış açımız yada tepkilerimizideğiştirerek azaltabileceğimizi veya stresin kaynağından uzaklaşmayıseçebileceğimizi unutmayalım. (Özkalp ve Sabuncuoğlu, 1994:70)c. Bir Çözüm Yöntemi Seçme:Listeyi inceleyip, birbiriyle uzlaşan çözümler aramaya ve seçeneklerin bazılarınıbirleştirmeye çalışmak ve bir eylem planı çizmek yararlıdır.d. Eyleme Geçme:Planı uygulamadan önce, bunu nasıl yapacağımızı bilmek çok önemlidir. İsteğimizeulaşmak için ne yapmamız gerektiğini, ne tür kaynaklara gereksinimimizolabileceğini, zaman sınırımızın ne olduğunu ve sorunumuzla ilgili olarak her neyapmaya karar vermişsek, bunları gerçekten yapabilmek için daha hangi bilgileriistediğimizi belirleyerek, bunları planımızın içine yerleştirelim.Bu aşamadakendimizi, güçlendirmek adına, biraz şımartmamızda ne sakınca olabilir! Planımızıuygulamak adına kendimizi cesaretlendirmemizin yararı olabilir.Vazgeçmek ve yarım bırakmak yerine, stres düzeyimizin yükseldiğinifarkettiğimizde, kendimize aşağıdakiler içinden uygun olan birini seçereksöyleyebiliriz. Bunlar dışında, duruma özgü güçlendirici ve sakinleştirici yenicümleleri kendimiz üretebilir ve kullanabiliriz;-Hemen sonuca gitmek doğru değil.-Eğer kaslarımı biraz gevşetebilirsem, kendimi daha sakin hissedebileceğim.-Çok rahatsızım ama bu, dünyanın sonu değil. Bunu da atlatırım!-Kızmak, işleri daha da berbat edebilir.-Elimden geldiğince sakin olmalıyım.-Onun (onların) beni hiçe saymasına izin vermeyeceğim. Ama kendimi dekaybetmeyeceğim.
    • 53e. Sonuçları Değerlendirme:Eylem planında, sonuçların değerlendirileceği zamanı belirlemek çok önemlidir.Uygulamaya çalıştığımız çözüm yollarının, iyi işleyip işlemediğini kontrol etmek iyiolur. O tarihe kadar sorun ortadan kalkmamış olabilir, asla da yok olmayabilir.Ancak, sorun üzerinde çalışmaya başladığımızdan bu yana, yaşadığımız sıkıntıda birdeğişme olup olmadığına bakabiliriz. Aşağıdaki sorulara yanıt arayarak, geldiğimiznoktayı değerlendirebiliriz;-Eskiye göre kıyaslandığında, bu sorun şu sıralarda zamanımızın, enerjimizin,dikkatimizin ne kadarını alıyor?-Son zamanlarda durumumuzdan daha mı hoşnutuz?-Gerginliğimiz biraz olsun azaldı mı?Bu üç sorunun ikisine yanıtımız "evet" ise, yöntemimiz işliyor demektir, devamedebiliriz. Yanıtlarımızın ikisi "hayır" ise; listedeki seçeneklerimize yeniden gözatıp, hala elimizde varolanlardan yenilerini deneyebiliriz. Ya da geriye dönüp, başaçıkmaya çalıştığımız stresin ana kaynağını doğru belirleyip belirlemediğimizebakabiliriz (Yıldız, 2000:382).2.2.1.2 Bedene Yönelik YöntemlerDoğru egzersiz, birçok amaca hizmet edebilir. Becerileri arttırabilir, esnekliği, kasgücünü ve dayanıklılığı geliştirebilir, gerilimi hafifletebilir, kilo vermeye vealmamaya yardımcı olabilir ve özellikle de kalbin beden dokularına oksijensağlayabilmesini kolaylaştırarak, bedenin fizyolojik koşullarını iyileştirebilir.Fiziksel aktivite bedenin psikolojik ve fizyolojik kökenli uyarılmışlık düzeyiniazaltıcı doğal bir mekanizmadır.Stres yönetimi açısından egzersizlerin şöyle yararları vardır.-Stres karşısında aşırı tepki vermeyi azaltır.-Egzersizle birlikte bedende aniden yüksek düzeyde bir uyanıklık oluşur. Bedenin“fren sistemi” devreye girer. Stres aniden düşer.-Kaygı ve gerginliğin azalması görülür.
    • 54-Kişinin kendine saygısı artar ve bedeni stres ile ilgili hormonlardanarındırır(http://www.bil-merk.com,09 Mayıs 2006).• Rahatlama Egzersizleri:a. Kas Gevşetme:Sizin hem rahatlamanızı hem de dinçleşmenizi sağlayan bir yöntemdir. Klasik veizometrik hareketlerden oluşan bu yöntemi dilediğiniz zaman, bir röportaj öncesi,sınav sırasında stres altında olduğunuzu hissettiğiniz her an uygulayabilirsiniz. Çokkolay bir uygulama olup yalnızca bir kaç dakikanızı alır. Gözlerinizi kapayın.Nefesinizi tutmadan, gözlerinizden başlayıp tüm kaslarınızın gergin hale gelmesinisağlayın (acı verecek kadar değil).- Şimdi aşağıdaki sırayı takip edin:- Gözlerinizi sıkıca kapayın.- Burnunuzu ve dudaklarınızı kasarak birbirine yaklaştırın. Bütün yüzünüzü sanki birnoktada birleştirecekmiş gibi buruşturun.- Çenenizi ve omuzlarınızı göğsünüze yaklaştırın.- Kollarınızla vücudunuzu gerin ve ellerinizi yumruk yapıp sıkın.- Karnınızı kasın.- Kalçanız ve baldırlarınızın gergin hale gelmesini sağlayın.- Ayaklarınızı gerip ayak parmaklarınızı kıvırın (krampa karşı dikkatli olun).- Bu noktada, vücudunuzun her tarafı gerilmiş olmalı. Şimdi en songerginleştirdiğiniz ayak parmaklarınızdan başlayarak sırayla sondan başa doğrukaslarınızı gevşetin.- Her kasınızın iyice gevşemesini sağlayın. Başlangıçtan bitişe kadar olan süreç, beşdakikanızı alacaktır (deneme sırasında, belki de yalnızca bir kaç dakika). Bugerdirme ve gevşetme egzersizleri sizin bütünüyle rahatlamanızı sağlayacaklardır.b. Solunum Egzersizi:Nefes alışverişinize bilinçli olarak dikkatinizi yoğunlaştırmanız, stresi kontroletmenizde size çok yardımcı olacaktır. Çoğu kişi kendilerini stres altında hissettikleri
    • 55zaman kesik kesik ve hızlı nefes almaya başlar. Nefes alırken yalnızca göğsün üstbölgesini ve omuz kaslarını kullanır ve nefeslerini uzun süre tutarlar. Bunun aksine,bilinçli yada bilinçsiz, stresli durumlarda normal nefes alma düzenini koruyanlarkendilerini daha rahat ve sakin hissederler. Şimdi, düzenli nefes alma alışkanlığınınnasıl kazanılabileceğini öğrenelim. Doğal nefes alışverişini öğrenmek için, kolaybir ritimde aşağıdaki egzersizi yapın. Tüm egzersiz beş dakikadan kısa bir süredebitecektir. Gözlerinizi kapayın ve burnunuzdan yavaşça derin bir nefes alın.Nefesinizi kısa bir süre tutun ve ağzınızdan verin. Önemli olan diyaframınızıkullanarak yavaşça ve derin bir nefes almanız (kaslarınızın büyük bir bölümübelinize çok yakındır) ve sağlamanızdır. Diyaframınızı kullanarak nefes almanız,rahatlamanızı kolaylaştırır ve gerginliğinizin azalmasını sağlar. Nefes alırken, renklibir havanın ciğerlerinize dolduğunu hayal edin. İstediğiniz rengi seçin, gökkuşağında bulunan dilediğiniz rengi... Her aldığınız nefeste hava, tüm vücudunuzu;başınızdan ayak parmaklarınıza kadar dolduruyor. Vücudunuzun her köşesi,kemikleriniz ve kaslarınızda dahil olmak üzere, renkli havayla dolana kadar solukalıp vermeye devam edin. Vücudunuzun tamamen renkli havayla dolduğunuhissettikten sonra, kendi görünüşünüzü gözünüzün önüne getirmeye çalışın. Şimdiher nefes verişinizde renkli hava vücudunuzdan dışarı çıkacak.Havanın seviyesi (boşaltılmış bir bardaktan kalan su gibi) yavaşça inişe geçecek vebaşınızdan ayaklarınıza doğru yavaşça azalmasını sürdürecektir. Renkli havayı dışarıverirken miktarının, vücudunuzun aşağı noktalarına doğru, gittikçe azaldığınıgözleyin. Son renkli havayı dışarı verdiğinizde, seviyesi ayak parmaklarınıza kadardüşüp yok olacak. Bir dakika daha sessizce oturun ve daha sonra ne kadar rahatlamışolduğunuzu hissedin ( http://www.bil-merk.com/stres/ 09 Mayıs 2006).İnsan bedenindeki hücreler, kanın taşıdığı oksijen ve diğer faydalı maddelerlebeslenir. Stres tepkisi esnasında damarlar daraldığı için hücrelere giden kanda azalmameydana geleceğinden hücreler yetersiz beslenecektir. Stres tepkisinin sık vedevamlı olması halinde ise bu hücreler hastalıklara duyarlı hale gelecektir.Hücrelerin yaşam süresini uzatmanın ve onları sağlıklı kılmanın bir yolu da fizikselegzersizdir. Damarların genişlemesi ile artan ve hızlanan kan akımı nedeniylehücreler daha iyi beslenir. Böylece hem daha sağlıklı olmaları hem de uzun ömürlüolmaları sağlanır.
    • 56• Beslenme AlışkanlıklarıKahve, çay, çikolata, kakao, kolalı içecekler kendiliklerinden strese yol açanbesinlerdir. Bu besinler, stres tepkisini başlatan kimyasal maddeler içerirler. Bubesinler alındıklarında stres tepkisini harekete geçirirler. Uyanıklık ve hareketliliğiartırırlar. Bir oturuşta, arka arkaya 20 fincan kahve içilse, öldürürcü dozda kafeinalınmış olur. Aşırı kahve tüketiminin en sık rastlanan yan etkileri arasında kaygı,sinirlilik ve huzursuzluk halleri, ishal, düzensiz kalp atışları ve dikkatiyoğunlaştıramama gibi stres belirtileri ortaya çıkar.Pek çok insan, kahve ve çay yerine ıhlamur, adaçayı gibi bitki çayı içmeyi yeğlerler.Bunların içinde kafein miktarı sıfırdır. Papatya çayının sakinleştirici bir etkisi vardır.Beslenme konusunda diğer bir diğer önemli husus stresle vitaminler arasındakiilişkidir. Stresli zamanlarda sinir sisteminin ve iç salgı sistemlerinin düzgünçalışmalarını sağlamak için bazı vitaminlere çok fazla gereksinim duyulur.Bunlar B kompleks ve C vitaminleridir. Bu vitaminlerin eksikliği stres yaratanfaktörlere olan toleransı ve bunlarla baş etme becerisini de düşürür. Bvitaminlerindeki eksiklikler kaygı, huzursuzluk ve genel sinirlilik hali yaratırlar.Vücuda gerekli olan B kompleks vitamini eksikliğine yol açan bir yanlış beslenmealışkanlığı rafine beyaz şeker tüketimidir. Şeker, şekerle yapılan pastalar,kurabiyeler, draje şekerler iyi birer enerji kaynağıdır. Başka bir özellikleri yoktur. Bubesin maddelerinin beden tarafından kullanılır hale getirilmesi ve enerjiyedönüşebilmeleri için B kompleks vitaminlerine ihtiyaçları vardır. Beyaz un tüketimide B vitamini eksikliğine yol açan beslenme alışkanlıklarından biridir.“ Kahve, kola ve kafein hapları gibi hafif uyarıcılar sizi dikkatli ve uyanıkyaptığından bazen ders çalışmanıza yardımcı olabilir. Diğer taraftan, bu uyarıcılaruykusuzluk, huzursuzluk ve acıya da sebep olabilir. Bazı kişiler yüksek dozlu birkupa kahve içtikten sonra bebek gibi uyuyabilir. Bazılarıysa, bir fincandan sonratitremeye başlar. Bu kişinin kafeine gösterdiği toleransa bağlı olarak değişir. Bazıilaçların sizi uyanık tuttuğu için ders çalışmanıza yardım ettiğini duymuşolabilirsiniz. Ancak, genelde yasadışı olmalarının dışında uyarıcılar kişinin öğrendiğibilgiyi saklamakta zorluk çekmesine yol açar. Unutmayın ki, az miktarda endişe iyibirşey olabilir.
    • 57Kanınıza pompalanan adrenalin sizi uyanık tutmada ve net düşünmede yardımcıolur. Ama çok fazla endişe, sizin düşünmenizi engeller. Eğer az miktardagerginseniz, endişelenmeyin ama birşeyler elinizden kaçıyor gibi oluyorsa rahatlamatekniklerini çalışmayı deneyin. Stresle Baş etme bölümünde bulacağınız uygulamave tavsiyeleri size gerektiklerinde kullanın. Hamletin sözleri Hazır olmak herşeydirbize hatırlatır ki sınavdan önce sakinlik ve dinginlik çok önemlidir. Alkol ve diğersuni yatıştırıcılar sizin sınavı geçmenize yardımcı olmayacaktır. Yatıştırıcılarkaçınılmaz puslu, bulanık düşünmeye ve yanlış sonuç çıkarmaya sebep olur (eğeryasadışı iseler toptan unutun). Yerine doğal morfin kaynağı olan endorfin kullanmayıdeneyin. Endorfinin hiçbir yan etkisi olmadığı gibi ücretsiz olma özelliği de var.Çünkü o zaten sizin beyninizde mevcut! Onun ortaya çıkması için gereken tek şeysizin egzersiz yapmanız. Basketbol sahasının çevresinde koşmak, bisiklete binmek,yüzmek, aerobik yapmak, yürümek. Bütün bu aktiviteler endorfinin beynindeki sinirhücrelerimizde harekete geçmesini sağlar. Buna ilaveten, egzersiz, sizin güçlükalmanızı ve beyne giden oksijen miktarının artmasını sağlar. Ne yemelisiniz?Tükettiğiniz yada tüketmediğiniz yiyecek ve içecekler sizin stres seviyenizi, hatırısayılır bir şekilde etkiler. Genel bilgi ve tecrübelerinizden, stresli bir olaydan önce neyiyip ne içeceğinizi bilebilirsiniz. Eğer hala emin değilseniz, aşağıdaki tablo sizedaha spesifik bilgi sunmaktadır.Beslenme ve Stres: Neler Yapılmalı ve Neler YapılmamalıYiyin:Meyve ve sebzeler (pişmemiş yada hafifçe buharda pişmişi en iyisidir)Düşük yağlı besinler; balık, derisi alınmış kümes hayvanları, fasulye ve baklagiller(mercimek gibi). Her türlü tahıl, kahverengi pirinç, buğday ekmeği ve makarnaçeşitleri (beyazlatılmış undan olmayanlar)Yemeyin: İşlenmiş şeker; şekerleme, yüksek yağlı atıştırmalar,(şeker gibi basitkarbonhidratlar stresi arttırır ve yağlı besinler bağışıklık sistemimizi etkiler.) tuzluyiyecekler .
    • 582.2.1.3 Zihne Yönelik Yöntemler• Kendi Kendine Olumlu Diyalog:Diyelim ki, işinizde yaptığınız görevle ilgili önemli bir bilgiyi atladığınızı farkettiniz. Kendi kendinize şöyle söylenebilirsiniz :“ Berbat bir şey oldu. Böyle devam edersem asla başaramam.”Yada şunları diyebilirsiniz: “Çok aptalca bir hata idi. Ama yaptığım en kötü hatasayılmaz. Amirimle konuşup eksik kalan kısmı eklemeyi önerebilirim. Hatamı veeksiğimi fark ederek düzeltmeye uğraştığımı görürse memnun bile olabilir.”Yukarıdaki ilk grup düşünce tarzı, olumsuz ve kişinin kendisine zarar verentürdendir. İkinci gruptaki düşünceler ise daha olumlu ve sorunu çözmeye yöneliktir.Bunların ikisi de “kendi kendine konuşma“ örnekleridir.Stres yaratan bir problemle karşı karşıya olduğumuzda, problemin çözümünegeçmeden önce, kendimizi cesaretlendirelim; "Dünyanın sonu değil ya!" "Her inişinbir çıkışı vardır." gibi cümleler buna yardımcı olabilir.Olaylar karşısında gösterilen olumsuz tutumlar ya da daha açıkçası kişinin kendikendine söylediği olumsuz sözler, o olaylar sırasında hissedilen gerginliğiarttırmaktadır.Kişinin kendi kendine yaptığı olumsuz içerikli konuşmalar, zaman geçtikçeotomatikleşir ve olumlu bir içerik ile kolayca yer değiştiremez.Stres düzeyini düşürmek istiyorsanız, bu olumsuz düşüncelerin farkına varmanız çokönemlidir. Kendinizi hangi durumlarda ve ne kadar eleştirirsiniz? Kendinize sık sıkkızar mısınız?Stresle dolu olmasını beklediğiniz bir duruma girmeden önce kendinizi bunahazırlayın. Geçmişte benzer bir olayı başarıyla çözümlediniz mi? Bunu hatırlamayaçalışın. Daha sonra tıpkı atletlerin yarışmadan önce yaptıkları gibi, kendi kendinizicoşturun. Örnek : “ Biliyorum... Bu işi becerebileceğim. Geçmişte de benzerdurumlarla başa çıkmıştım.” “ Dünyanın sonu değil ya, her inişin bir çıkışı vardır.”Stresli durum sırasında da şu tür başa çıkma cümleleri uygun olabilir. Örnek : “Çokrahatsızım ama, bu dünyanın sonu değil. Bunu da atlatırım.”
    • 59“Elimden geldiğince sakin olmaya çalışmalıyım.”Diyelim ki probleminizi başarıyla çözdünüz. Muhakkak kendinizi ödüllendirin. Buaşamada kendinize söyleyeceğiniz olumlu sözler daha sonra karşılaşılanproblemlerde kendinize daha güvenli olmanızı sağlayacaktır. “İşte yaptım ve oldu!”“Aferin bana!” Kendi kendinizle yaptığınız bu olumlu diyalog, stresi yaşantınızdanalıp götürmeyecektir, ama olumlu başa çıkabilmeniz için listenize ekleyebileceğinizönemli bir araç olacaktır.• Etkili İletişim ( Durumu ve Duruma Gösterilen Tepkiyi Değiştirme):Stresli durumlar, genellikle insanlar arası ilişki sorunlarından kaynaklandığına göre,sorunlarımızı bu kişilerle tartışabilmek, çözüm için bir anahtardır. Ancak, butartışmayı yaparken, siz yada karşınızdaki kişiler yoğun bir kaygı duygusu yaşıyorsa,iletişim çok zor olabilir. Üstelik bu durum yaşamakta olduğumuz stresi arttırabilir.Kişilerarası ilişki sorunlarını daha az stresli, daha az duygusal tutabilmek için çeşitliyollar vardır:- Stresli olacağını tahmin ettiğiniz bir duruma girmek üzereyken önce kendinizihazırlayın. O sırada yaşadığınız korku, kaygı, tedirginlik, kızgınlık v.b. duygularüzerinde odaklaşmak yerine, dikkatinizi, elde etmeyi arzuladığınız sonuç üzerindeyoğunlaştırınız.- Herhangi bir etkileşimden neler elde etmek istediğinizi önceden düşünürseniz,etkileşim başladığında daha sakin olur, istediğiniz sonuçlara daha kolay ulaşırsınız.- Herhangi bir sorunu nasıl söze döktüğünüz çok önemlidir. “Sen”li cümlelerdenkaçınmaya çalışın. “Sen”li cümleler insanları, genellikle aşağılama eğilimindedir ;karşınızdakinin neler düşündüğü, neler hissettiği konusunda yorumları içerir. (Sankibu düşünce ve duyguları, ondan daha iyi bilebilirmişiz gibi.)- “Ben”li cümleler ise sorumluluğu kişinin kendi üstünde tutar. Kişinin görüşlerini,duygularını açıkça ortaya koymaya yardımcıdır. Bu nedenle karşı tarafın savunmayageçmesi pek olası değildir.Taraflardan bir suçlamaya yada eleştirmeye kalktığında, düşünce ve duygularınıbelirtmiş olan taraf, “Ben öyle hissediyorum” dediğinde tartışma kesilir.
    • 60Örnek :“Yeterince açık konuşmuyorsun-söylemeye çalıştığın şeyi anlamıyorum”,ifadesi;-Bana doğru söylemiyorsun-yerine- Bana doğruyu söylemediğini düşünüyorum,ifadesi kullanılmalıdır.• Soru Sorma Teknikleri :Etkili iletişimde sorular da güçlü araçlardır. Soru türünü seçerken içindebulunduğunuz durumu dikkate alın. Bilgi alış-verişi mi yapıyorsunuz, bir sorunaçözüm mü arıyorsunuz yada danışma-görüşme mi yapıyorsunuz.Açık uçlu sorular, karşıdaki kişiye en üst düzeyde özgürlük hakkı veren sorulardır(http://www.geocities.com,24 Nisan 2006).2.2.1.4 Çok Yönlü OlanarAynı zamanda pek çok düzeyde hem bedende hem de zihinde etkili olan yollargevşeme, meditasyon ve yogadır. Bu çalışmada gevşeme ve meditasyondanbahsedilecektir.• Gevşeme Yolları:a. Sistematik gevşeme:Gevşemeyi öğrenmiş ve bunu yapabilen kişilerin çoğu, gevşemeye ayırdıklarızamanın yaptıkları işi engellemediğini, tersine daha çok işi yapabildiklerinisöylüyorlar. Gevşemeden sonra, gerilimlerinin azaldığını, enerjilerinin arttığınısöylüyorlar. Gevşemeye ayrılan zaman, yoğun stresin olumsuz fiziksel etkileriniazaltmaya da yardımcı oluyor.Gevşeme, zihinsel ve fiziksel uyarılmışlığı düşük düzeyde tutacak ve dengeleyecekfaaliyetleri içerir. Metabolizma yavaşlar. Stresle ilgili hastalıklar önlenebilir.b. Derin Solunum :Stresli bir durumda, gözlerinizi kapatın ve dikkatinizi solunumunuz üzerindeyoğunlaştırın. Burnunuzdan doğal bir şekilde ve kolayca soluk alıp verin. Aldığınıznefesle göğüs kafesinizi değil, diyaframınızı aşağı doğru itip balon şişirir gibikarnınızı şişirin. Omuz ve boyun kaslarınızı olabildiğince gevşetin. Çok kısa birzaman içinde gerginliğin vücudunuzdan kayıp gittiğini fark edeceksiniz.
    • 61c. Zihinde Canlandırma :Kendinizi çok rahat bir yerdeymişsiniz gibi hayal edin. Neler hissettiğinizi yaşamayaçalışın. Kumsalda olduğunuzu hayal etmişseniz, yüzünüzdeki güneşin sıcaklığını,hafif rüzgarı hissetmeye çalışın. Sahneye ne kadar çok ayrıntı eklerseniz o kadarçabuk ve kolay gevşersiniz. Bu hayali yerde kısa süre kaldıktan sonra dinçleştiğiniziv e sakinleştiğinizi göreceksiniz.• Meditasyon:“ Meditasyon, bioenerji ve hipnoz tıp dünyasında önemli yerler tutmaya başladılar.Özellikle tıp konusunda araştırmalar yapan bilim adamlarınca baş ve sırt ağrılarınıazaltmadaki etkileriyle, giderek artan ortamlarda tercih edilmekteler. Bu tekniklerinkaygı ve stresi azaltmadaki etkileri düşünülürse sandığımızdan çok daha önemliolduğu görülür. Etkili bir meditasyon başta iki temel rahatlama metoduna dayanır;nefes alma ve vücudun farkında olma. Bunları izleyen birkaç metod dahameditasyonda farklı şekillerde yer alır. İkisini de deneyin ve size en uygun olanıseçin.• Nefes Alma Meditasyonu:Kendinizi rahat hissedeceğiniz şekilde oturabilir yada yatabilirsiniz. Bu meditasyoniçin gözlerinizin açık ya da kapalı olması önemli değildir. Nefes alışverişinizekonsantre olun. Meditasyonun amacı, soluk alırken ve verirken dikkatiniziolabildiğince yaptığınız üç şey üzerine yoğunlaştırmanızdır. Her meditasyonyapışınızda üç ila beş nefes alma alıştırması yeterli olacaktır; bu alıştırma birdakikanızı alacaktır.Derin bir nefes alın ve 5 - 10 saniye nefesinizi tutun. Dışarı verirken yavaşçaolmasına çalışın. Nefesinizi verirken sizi saran gerginliğin nasıl akıp gittiğinihissedin. Burun deliklerinizden havanın girip, çıktığını hissedin.Nefes alırken nasıl soğuk ve nefesinizi verirken nasıl ılık olduğuna dikkat edin. Aynızamanda kendi kendinize rahatlatıcı sözler söyleyin (sakin, rahat...). Ciğerlerinizdekibütün havayı boşalttıktan sonra, bir sonraki derin nefesinizi yavaşça içinize çekin.
    • 62Sizi saran rahatlamayı hissedin; kendi kendinize, seçtiğiniz rahatlatıcı kelimeyi tekraredin.2.2.2 ÖRGÜTSEL YÖNTEMLER2.2.2.1 Duygusal İklim DenetimiÇağdaş örgütsel yaşam birçok stres etmeni ile doludur. Böyle bir ortamdaçalışanların güven duygularını geliştirmek ve onların gerek kendi işleri gerekseörgütsel yapı ve işleyişleriyle ilgili kararlara katılmalarını sağlamak büyük önemtaşır. Ruh sağlığı açısından bireyin karşı karşıya bulunduğu etkinlikler ve olaylarıkontrol edebilmesi için uygun koşulların hazırlanması gereklidir. Bireye kontrol içinfırsat verilmesinin iki davranışı kapsadığı belirtilmiştir. Bunlar karar verme ve seçmefırsatıdır. Karar verme fırsatı, bireyin kararın sonuçlarını önceden tahmin etmekonusundaki potansiyelinin harekete geçirilmesini sağlayacaktır. Çatışma koşullarıve değişimle ilgili bu tür uyum girişimleri örgüt kaynaklı stresi azaltmaya vebeklenmeyen sonuçlarını kaldırmaya yöneliktir.2.2.2.2 Sosyal Destek SağlamaBir kişinin stresten etkilenme düzeyi sosyal destekle azaltılabilir. Örgütle çalışanast-üst ve arkadaşlar arasında sağlanan karşılıklı iletişim ve etkileşim bireylere sosyaldestek sağlayıp, arkadaşlık ihtiyacını giderecektir. Arkadaşlık duygusunun gelişmesi,hedefe ulaşmak için birlikte hareket etme prensibini de getirecektir.2.2.2.3 Çalışanların Rollerinin Yeniden TanımlanmasıÖzellikle rol belirsizliğinden kaynaklanan stres, çalışanların yetki vesorumluluklarının yeniden saptanması ve tanımlanması ile azaltılabilir. Yöneticilerin,çalışanlara görev verirken sorumluluk ve yetkinin aynı ölçüde olmasına özengöstermeleri ve çalışanların değer yargılarına önem vermeleri rol çatışmasınıasgariye indirecektir. İşin amaçlarının ne olduğunu tam anlamıyla bilmemek, yaptığıişin bütün içinde ne anlam taşıdığından haberdar olmamak çalışanlarda gerginliğe veisteksizliğe sebep olmaktadır. Aynı şekilde kişinin sorumluluk sınırlarının iyiçizilmemiş olması, görevin kişiden beklediklerinin açık olmaması çalışanlarıçelişkiye düşürmektedir.
    • 632.2.2.4 Aşırı İş Yükünün Ortadan KaldırılmasıBu iki türlü olabilir. Ya kişinin yapacağı iş miktarı çoktur veya iş, kişinin gücünüaşacak kadar zordur. Her iki durumda da bireyin ruh ve beden sağlığının bozulmasıkaçınılmazdır. Çok kere özel sektörde çalışanlar ağır bir iş baskısı altındadırlar veyine birçok kuruluşta çalışanlar iradeleri dışında fazla mesaiye zorlanmaktadırlar. Budurum onların ailelerine ayırdıkları zamanın azalmasına, kendilerini dinlemek vehobileri için ayırdıkları zamanın daralmasına veya böyle bir zaman kalmamasına vekişilerin çalışan bir makineye dönmelerine sebep olmaktadır.2.2.2.5 Stresli Personele Yardım SağlamaGiderek dünyadaki birçok örgüt, stresin verimlilik ve sağlık üzerindeki olumsuzetkilerini bugün daha çok görmektedirler. Bunun sonucu olarak, örgütsel dayanışmahizmetleri geliştirilirken bireysel stres denetim teknikleri ve beden hareketleri deönerilmektedir.Kısaca özetlemek gerekirse, örgütsel stresin yönetici ve çalışanlar açısındanazaltılması için aşağıdaki yöntemlere başvurulmalıdır (Pehlivan, 1995:77-78).- Örgütte çalışmak için yeterince çekici bir ortam sağlayarak doyumu yükseltmek,-Rol çatışmalarını ve belirsizliğini önlemek için açık ve uyumlu rol beklentilerisağlamak,- İş yükünde dengeyi sağlamak ve gerektiğinde işte uygun değişiklikleri yapmak,-Örgütte değişme ve süreklilik arasında iyi bir denge kurmak. Çünkü sürekli birdeğişme çalışanları strese sokar,- Çalışanları sürekli destekleyerek teşvik etmek, gereksinimlerini karşılamak vegruba bağlılıklarını sağlamak,- Bütün çalışanlara onların kararlarında etkili olacak fırsatlar sağlamak,- Stres yönetimi hizmetlerini desteklemek,- Gereksiz stres oluşturabilecek iş koşullarına ve örgütteki stres düzeyine karşıdikkatli olmak.
    • 642.2.3 Stresi Kontrol Etmek İçin 10 Değişik Öneri• -malı, -meli eklerinden kurtulun"Sınavdan çok yüksek bir not almalıyım", "Anne babamı ve diğer insanları hayalkırıklığına uğratmamalıyım", "Patronumun beni kovmaması için mükemmel işçıkarmalıyım". Bu cümleler yalnızca stresinizin artmasına neden olacaktır. Bir adımgeriye gelin ve olaya soğukkanlılıkla ve analitik olarak bakın; yada bir başkasınındurum hakkında görüşünü alın. Genellikle, ilk başta sizde bu kadar stres yaratandurumun hiç de öyle ölüm-kalım sorunu olmadığını göreceksiniz.• Karmaşayı izleyinDağınık ve sıkışık ortamlarda çalışmayın. Yapacağınız işe başlamadan önce,dikkatinizi dağıtacak materyallerden arındırılmış rahat ve güzel bir ortam hazırlayın.Bunun anlamı; bütün oyuncakları, açılmamış mektupları ve okunmamış dergileriçalışma ortamından uzaklaştırmanızdır. Kolayca ulaşabileceğiniz bir yere, çalışırkensize gerekebilecek materyalleri yerleştirdiğinize emin olun. Eğer anidentelevizyondaki bir programa gözü takılan yada biten CDnizi beşinci defa değiştirmekiçin yerinden fırlayan bir insansanız, bu tür ilginizi dağıtan aletlerin bulunmadığıortamlarda çalışmaya özen gösterin. Bir saatlik sıkı bir çalışma sonunda kendinizeküçük ödüller verin.• Kısa vadeli hedefler belirleyinDönem ödevi için önemli bir prezentasyon raporu hazırlamak gibi, altındaezildiğiniz, uzun çalışmaları bölümlere ayırın. Böylece akşama kadar süren birçalışma sonucunda, sizi ezen bir sıkıntı yerine hedeflediğiniz yere gelmeninmutluluğunu yaşayabilirsiniz. Bazen çalışmanızı başlıklar altında toplamanız sizeyardımcı olabilir. Böylece çalışmanızı bitirdikten sonra işi bitirememenin verdiğieziklik yerine, neleri bitirdiğinizi ve ne kadar ilerlediğinizi görüp kendinizi daharahat hissedebilirsiniz. Projeyi tamamlamak için yeterli zaman ayırmaya dikkat edin.Hiçbirşey yapacağınız projeyi son güne bırakıp, dehşet içinde bir sonraki güneyetiştirmeye çalışmanızdan daha stres verici olamaz.
    • 65• Stressiz Bir Yer Hayal EdinÖncelikle sakin bir yerde kendinize rahat bir oturma pozisyonu yaratın. Sonragözlerinizi kapayın ve imgelerin göz kapaklarınızın arkasında, televizyon ekranındanizler gibi yeni şekiller kazandığını düşünün. Kendinizi rahat bir durumda hayal edinve sakinleştirici bir imgeyi gözlerinizin önüne getirin. Bu, sizin daha öncegördüğünüz bir yer veya okuduğunuz bir kitapta geçen özel bir mekan olabilir. Kendiyarattığınız bir ortam da olabilir ama daha önceden iyi bildiğiniz bir yer olması(örneğin geçen yaz tatilini geçirdiğiniz kumsal) daha iyi bir etki yaratacaktır.Olabildiği kadar detayları gözünüzün önüne getirmeye çalışın. Sandalyenizinarkasına yaslanırken imgelerin üzerinde yoğunlaşın. Kolayca ve doğal nefes alın. Birkaç denemeden sonra sizi en çok rahatlatan görüntüyü yakalayabilirsiniz.• Okyanus DalgalarıBeyaz kumsalı, mavi gökyüzü, köpüklü dalgaları, ılık güneşi ve martılarıyla güzel birkumsalı gözlerinizin önüne getirin. Kendinizi, kumsalda, elinizde ufak plastik birkovayla yürürken hayal edin. Güzel bir yerde durun ve bütün endişelerinizi, kafanızımeşgul eden her türlü sorunu bu kovanın içine doldurun. Kovayı suya atın vedalgaların onu sizden uzağa sürükleyişini izleyin. Kova görüş alanınızdan çıktığında,yürüyüşünüze devam edin.• İyi Şeyler DüşününKendinize pozitif kısa ifadeler yaratın ve uykuya dalmadan önce kafanızda tekraredin (Bu zamanlar belleğinizin önerilere en açık olduğu zamanlardır). Sabahkalktığınızda kendinizi her zamankinden daha iyi hissedeceksiniz. Yarattığınızifadeleri gün boyunca kendinize tekrarlamanız onları daha etkili yapacaktır. Bunlarbasitçe hazırlanmış şu cümleler olabilir; "Başaracağımı biliyorum" "Her zamansınavlarım iyi geçmiştir" "Geçen yıl buna benzer bir toplantıda harika bir konuşmayapmıştım".• Kendinizi Başarırken Hayal EdinGözlerinizi kapayın ve geçmişte yaptığınız başarılı çalışmaları hatırlamaya çalışın.Hemen aklınıza birşey gelmediyse, yaptığınız gurur verici bir hareketi düşünün.
    • 66Şimdi sizde stres yaratan bir olayı, örneğin; yapacağınız konuşmayı aklınıza getirin.Bunu da aynı rahatlıkla ve kendinize güvenerek yapacağınızı hayal edin.• Yatağınızı Yalnızca Uyumak İçin KullanınUyku rahatsızlığı uzmanları ve stres psikologları, sık sık, yatağınızı yalnızca uyumakiçin kullanmanızı tavsiye ederler. Bununla demek istedikleri; -özellikle deuykusuzlukla ilgili sorununuz varsa- yatakta kesinlikle çalışmayındır. Belleğinizçalışma ile yatak arasında bağıntı kurar, yatakla rahatlama arasındaki bağıntıkaybolur ve uykuya dalmanız zorlaşır. Kendinizi stres altında hissettiğiniz zaman enson ihtiyacınız olan şey az uyumaktır.• Yatıştırıcı SeslerMüzik çalmak istiyorsanız, arka fonda kısık bir sesle dinleyiniz. Matematiksel ritmiolan parçalar -çoğunlukla klasik müzik, özellikle Mozart ve Bach- konuyu daha iyikavramanıza yardımcı olur. Okyanus dalgaları sesleri de bazı insanlar için yatıştırıcıbir etki yapabilirler.• Kısa Bir Yürüyüşe ÇıkınBir çalışmanın ortasına gelip kilitlendiğinizde hareketli kısa bir yürüyüşe çıkın. Derinnefes alın ve yürürken kollarınızı rahatça sallayın. Belleğinizi temizleyin (hatta yeniaçan çiçeklere arada bir göz atmayı unutmayın). Ayrıca, yaptığınız bu egzersizin sizehiçbir zararı dokunmayacaktır (EGM, 2000:10-11).2.3 A ve B TİPİ DAVRANIŞTA STRESLE BAŞA ÇIKMAYOLLARIBir stres kaynağından kaçınmak, stresi tamamen ortadan kaldırmaz, sadece bir ilkyardım önemi gibidir. Kaçınmak uzun vadeli değil sadece kısa vadeli birrahatlatıcıdır. Kalıcı rahatlığa kavuşabilmek için, stresin altındaki gerçek nedenlerleuğraşmanız gerekir. Örnek; tanıtım yapmayı stres nedeni olarak görüyor sanız,tanıtım yapmaktan kaçınabilirsiniz.Ancak daha da önemli olan, tanıtım yapmanın hangi yönlerinin sizde stresoluşturduğunu belirlemek ve bu yönlerin üzerine gitmek olacaktır.
    • 672.3.1. A TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİNA tipi davranışlar içinde stres doğrudan üç önemli yön vardır;- Zaman darlığı- Saldırgan tutum- RekabetA tipi davranış stresin en önemli nedenlerinden biriyse kendi kendinize sormanızgereken soru “A tipi davranış değiştirilebilir veya düzeltilebilir mi?” olmalıdır.Cevap “Evet” tir. A tipi davranışın yalnız birkaç yönü değiştirerek, sadece stresseviyenizi düşürmekle kalmaz iş hayatınızda da daha etkili olursunuz.• İş Denetimi:A tipi insanlar genellikle üzerine çok fazla yük alırlar. Toplantılarınızı kısa tutun veöğlen tatiline mutlaka zaman ayırın. Suçluluk duygusu hissetmeden “Hayır” demeyiöğrenin bir konuda söz vermeden önce bir dakika durup vereceğiniz sözündoğuracağı sonuçları düşünün.• Görevlendirme:A tipi insanlar, her şeyi herkesten daha iyi ve daha çabuk yaptıklarınıdüşündüklerinden, başkalarını görevlendirme işini genellikle son dakikaya bırakırlar.Görevlendirmeden önce plan yapın yapılacak işi düşünün, yapacak kişiye gerekli tümbilgileri verin. Sürekli olarak onu izliyormuş duygusu vermeden gelişmeleri takipetmeye çalışın.• Dinlemeyi Öğrenin:İki kulağınız ve sadece bir ağzınız var onları kullanırken de bu oranları uygulamayaözen gösterin mümkünse konuşmak yerine dinlenmeyi tercih edin. Aktif dinlemebecerilerinizi geliştirin, açık ve alıcı görünmeye çalışın, dinlerken kollarınızıkavuşturmayın (böyle bir davranış savunmaya geçtiğinizi gösterir) karşınızdakinidinlerken oturuyorsanız, ilginizi göstermek için hafifçe öne eğilin.Dinlediğiniz kişinin yüzüne bakmaya ve göz teması sağlamaya özen gösterin;başınızı sallayarak ve söylenen sözleri tekrar ederek dinlediğinizi belli edin.
    • 68• Planlama:A tipi davranışın tipik bir davranışı da “Bütün işlerim yüksek öncelikli işleridir.”açıklamasıdır. Eğer önceliklerinizi iyi belirlemezseniz gün boyunca bir “kelebek”gibi çalışacak, bir işten diğerine uçarken hiçbirini tamamlayamayacaksınız.• Rahatlama:A tipi insanlardan bazıları, rahatlamak ve dinlemek için çok zaman ayırdıklarınıdüşünürler; böyle insanların hobileri de, tenis turnuvası gibi kendi başlarına streskaynağı olabilir.Rahatlamak için zaman ayırın ve bu nedenle suçluluk duymayın. Yürüyüş, masaj vemeditasyon hep stresi önleyici faaliyettir. Ancak A tipi insanlar tarafından pekuygulanmazlar.2.3.2 B TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİNB tipi davranışlar da strese yol açabilir; B tipi insanlarda bazı alanlarda stresiazaltmak için önlemler alabilir.• Hedef Belirlemek:B tipi insanlar ciddi ve profesyonel kimseler olmalarına karşın kendilerini hayatınakışına kaptırabilirler ve hedeflerine varamadıkları zaman stresle karşılaşabilirler.Kendinize açık hedefler seçin ve nereye gittiğinizin bilincinde olun. Belirlediğinizhedeflerin açık, ölçülebilir gerçekçi ve zamanla ölçülü olması gerekir kendimize birhedef belirledikten sonra bir başlangıç tarihi saptayın, gelişmeleri düzenli olarakgözden geçirin.• Görevlendirme:B tipi insanlar başkalarına güvenemediklerinden, görevlendirme konusunda cimridavranabilirler. Sorumluluk aktardıkları zamanda verdikleri bilgiler genellikledağınık olur ve elde edilen sonuçlar beklentilerini karşılamaz. Verdiğiniz bilgilerinaçık ve anlaşılır olmasına gayret edin.Fazla bilgi vermeyin,ayrıntılar içindeboğulmayın.
    • 69Astlarınızın becerilerini ve yaratıcılığını kullanmasına fırsat tanıyın.sorumlulukverdiğiniz için suçluluk duymayın.Her şeyi kendiniz yapmak isterseniz,ekibinizmotivasyonunu kaybedecektir.• İnsan Yönetimi:B tipi insanların,karmaşık sorunlar yada zor insanlarla uğraşırken her zamankindençok inanılır olmaları gerekir. “Hayır” dediğiniz için suçluluk duymayın, zor kararlaralmak yada insanlara yapmaları gerekeni hatırlatmakta görevleriniz arasındadır.Sorunlarla ortaya çıktıkları anda uğraşmaya başlayın; problemlerin kendilindençözümlenmelerini bekleyin. Sorunlar bekledikçe daha da ciddi hale gelir. İnsanlarakarşı açık olun onlara anlaşılır mesajlar verin. Katı bir çizgi izlediğiniz için özürdilemeyin. Böyle bir davranış savunduğunuz fikirleri zayıflatacak ve sonuçsuztartışmalara yol açacaktır. Disiplin uygularken suçluluk duygusuna kapılmayın;emrinizde çalışanlara karşı güçlü ve yansız bir yönetim göstermek zorundasınız veböyle bir tutum daha iyi sonuç verir.• Nitelik:Neyin ne zaman yeterli olduğunu öğrenin bir soruya en doğru cevabı vermek herzaman gerekli olmayabilir; bazen iyi cevapta yeterlidir!Verilen bilgi yada önünüze konan sorundan ayrılmayın, konuyla ilgisiz yollarasapmayın. Gerekli olanı belirleyin ve belirlediğinize bağlı kalın çok fazla ayrıntıyada “ekstra” kullanmak arzusuna karşı direnin. Önce temel sorunların çözülmesineçalışın sizden ne istediğini iyi anlamaya gayret edin ( Hargreaves, Gerard, 1999:48-50).2.3.3. STRESLE BAŞA ÇIKMA VE MODELLERStresi yenmek için üç model üzerinde duran Kahn ve arkadaşları ise başlıca şugörüşlere yer vermektedirler: Bireylerin stresi yenmede gösterdikleri başarı herzaman aynı düzeyde değildir. Bir kısım insanlar stresle başa çıkmada ötekilere göresanki daha iyi donatılmış gibidirler. Bu konuda geliştirilen modeller bize yardımcıolabilirler. Bu modellerden ilki “Basit Doğrusal Model” diye andırabileceğimiz veaşağıdaki şekilde görülen modeldir.
    • 70Şekil 2.2: Basit Doğrusal ModeliKaynakça: (Baltaş, 2000:290)Bu model, stres ve stresle başa çıkma için gösterilen çabanın büyüklüğünün strestenetkilenen kişinin stresten etkilenme derecesine göre arttığını göstermektedir. Ayrıcamodel, bireysel farklılıkları göstermesi yönünden de ilginçtir. Modeldeki A bireyi B’ye göre strese karşı daha fazla duyarlıdır.Öte yandan aşağıdaki şekilde görülen ve “Değişik Doğrusal Model” olarakadlandırılan modelde ise stresin derecesi oldukça az bir biçimde saptanmaktadır. Dve F bireyleri daha az strese karşı C ve E bireylerine göre daha fazla duyarlıdırlar.Ancak F en fazla ve C en aza (düşük) düzeyde aşırı derecede stresi karşılayacakdurumdadırlar. F bireyi ise stresle ilgili değişiklikler karşısında oldukça az birbiçimde etkilenmekte yani zorlanma konusunda daha çok deney sahibi olmaktadır.Şekil 2.3: Değişken Doğrusal ModeliKaynakça: (Baltaş, 2000:290)YüksekStresin DerecesiA BireyiB BireyiYüksekDüşükDüşükYüksekYüksekCDEFStresinDerecesi (b)DüşükDüşükGösterilenÇabanınBüyüklüğüGösterilenÇabanınBüyüklüğü
    • 71Bu konuda üçüncü model kısaca “stres eşiği modeli” diye adlandırılabilir. Buradaoldukça farklı bir model söz konusudur. Bu modeldeki önemli nokta stresin derecesive gösterilen çabanın düşüklüğü arasında eşit rolü oynayan bir durumun varlığıdır.Stersin derecesi ile ilgili olarak açığa vurulan tepkilerin bireysel farklılıklarındoğurduğu bir gerçektir. Ancak gösterilen çabanın büyüklüğü ve şiddeti stresdışındaki başka bir takım etmenlere de bağlıdır. Bu modelle ilgili olarak başlıca ikivarsayım üzerinde durulabilir: Her insan stresle ilgili olarak bir teslim olma veyakırılma noktası eğilimi söz konusudur. Hatta çevresel stres etmenleri de burada etkiliolmaktadır. Strese dayanma noktasındaki saptamalar bu modelle ilgili zorlukları dagöstermektedir. Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi I kişinin en az, H kişisi ile stresekarşı en fazla dayanma gücü göstermektedir. Eğer stres eşiği veya noktası saptanmışise ancak I bireyi şiddetli strese karşı kendini daha fazla korurken, H daha az şiddetliveya orta düzeydeki stresi öteki kişiye göre iyi karşılayabilmektedir.Şekil 2.4: Stresin Eşiği ModeliKaynakça: (Baltaş, 2000:290)GHIYüksekYüksekStresinDerecesiDüşükDüşükGösterilenÇabanınBüyüklüğü
    • 72• Stresle Başa Çıkmada Bireysel Farklılıklar:Gerek basit doğrusal model, gerek stres eşiği modeli çerçevesinde strese karşıduyarlılıkla ilgili bazı karmaşık durumları gözden geçirdikten sonra iki modelinkarışımıyla ilgili olarak, daha yerinde bir açıklama için, stres modeli kavramı içindebasit doğrusal modelde şu iki görüş ışığında yer alabilir. İlk olarak bütün duygusalsüreçler gibi bir çok çevresel stres nedenleri düşük düzeyde de olsa vardır ve bubireyi etkilemeyebilir. Bu nedenle stres ve gösterilen çaba ilişkisi bu bağlamda pekanlam taşımaz. Aslında stresin derecesi, gösterilen çabanın büyüklüğü ile ölçülebilir.yararlı bir kurumsal yaklaşım ancak işlerliği olan ve bağımsız olarak bir anlamtaşıyan stres ve stresle başa çıkma ile değer kazanabilir. Yoğun bir çalışma deseniancak böyle bir yönlendirmeye bağlıdır. Bu nedenle stres ve gösterilen çaba ilişkisisıfır noktasında değil ama sıfırın üstünde bir düzeyde yani bir eşikte başlar. İkinciolarak yüksek düzeydeki bir stres eşiği (veya eşikleri) stresle başa çıkma yada stresiyenme mekanizmalarının başarısızlığa uğramasıyla oluşur. Aşağıdaki şekil bu görüşüdaha iyi açıklayabilir.Şekil 2.5: Stresi Karşılamada Savunma Mekanizması ModeliKaynakça: (Baltaş, 2000:290)Bu model hipotetik bir durumu göstermektedir. Stres yoğunluğundaki a noktası enaşağı düzeydeki eşiği temsil etmektedir. Bu noktadan daha aşağıda her hangi birgerilim işareti yoktur.a ba b c ddYüksekStresinYoğunluğuDüşükDüşükGösterilenÇabanınBüyüklüğü
    • 73Oysa a noktasından b noktasına doğru ise stres oldukça fazla bir biçimdeyükselmektedir. Halbuki b noktasındaki kişi bir takım savunma mekanizmalarını(Örneğin inkar etme veya reddetme gibi) kullanarak stresle oldukça etkili bir biçimdesavaşa girişmektedir. Öte yandan c noktasında ise daha yoğun bir stres durumu vardırve burada stresle başa çıkma biraz başarısızlığa uğramaktadır. Böylece ikinci bir eşikoluşmuştur. Birey bu noktada endişe içerisindedir. Oysa d noktasında stresle yenidensavaş süreci (örneğin stresli durumdan kurtulma yada o yeri terk etme gibi)başlamaktadır ve böylece gerilim yeniden azalmaktadır. Yukarıdaki şekilde kırıkçizgilerle belirtilen bölgeye gelince; bu bölge gerilim düzeyinin hipotetik olaraksınırını temsil etmektedir ve burada stresle başa çıkma süreçleri kullanılamamaktadır.Bu oldukça karmaşık modele göre sert ve ani gerilim halleri savunmamekanizmasının başarısızlığa ile uğramasıyla sonuçlanmaktadır. Kuşkusuz bumodelde, her bir stres öğesi ve gerilimin açığa vurulmasına değil ve fakat hersavunma mekanizmasına da ayrı bir eğri ile göstermek yararlı olabilir.• Daha İyi Bir Hayat İçin:Dünyada yaşayan herkes mutlu olmak istemekte ancak bir çok kişi bunubaşaramamaktadır. Çünkü mutluluk esas olarak bir tavır meselesidir. Peşindenkoşulanlar insana mutluluğu getirmemekte, mutluluğun kendisi bir çabagerektirmektedir.Kanımızca, insan yaşadığı hayattan hoşnut değilse, mutlu değilse yanlış yöne bakıyordemektir. İnsanların büyük bölümü mutluluğu dışardan beklerler. Dış şartlar hiçşüphesiz mutluluğu bir ölçüde etkilemekte, ancak mutluluk bütünüyle dışa bağlışartlar üzerine kurulmamaktadır.Mutluluğun esas olarak bir tavır meselesi olduğunu söyledik bu tavrın içinde enbaşta, hayat ile ilgili sorumluluğun kendimize ait olduğunu kabullenmek vardır.“ Gerçekten mutlu olmak istiyor muyum? “ garip ama insan öncelikle bu soruyukendisine dürüst olarak sormalıdır. Mutlu olmak isteyenin, önce kendisiyle dostolması gerekir. Daha doğrusu kendisiyle dost olmayı becermesi gerekir. Bununiçinde kendisiyle barışık olmalıdır.Kendisiyle barışık olmaya karar veren kişi kendine sıkıntı vermekten eziyet etmektenkaçınmalıdır.
    • 74Çünkü artık açık seçik bilinmektedir ki, iyi ve olumlu düşünceler beden kimyasınıbelirli bir yönde, kötü ve olumsuz(kendisine sıkıntı verici) düşünceler bir başkayönde etkilemektedir.İnsan attığı olumlu adımların bilincinde olmalıdır. Bunun için kendinize gurur verenişlerin üzerinde durun, bunları kendi kendinize vurgulayın ve kendinizi ödüllendirin.Kısacası başarınızın tadını çıkartınİnsanın kendisine sorması gereken temel soru şu olmalıdır: “ Neden yaptığım işiyaşadığım hayatı sevmiyorum?” bu soru daha doğru biçimde şöyle de sorulabilir“neden seveceğim işi yapmıyorum? Seveceğim hayatı yaşamıyorum”Hiç şüphesiz bunlar söylenmesi kolay, yapılması zor işlerdir. öncelikle kişininkendisini ve sınırlarını doğru olarak tanıması ve bunlara uygun idealler benimsemesigerekmektedir.Daha sonrada değişecek şartlara gösterilebilecek uyum önemli biradımdır (Baltaş, 2000:290).2.4. ÖRGÜTSEL STRESİN AZALTILMASINDAYÖNETİCİLERE DÜŞEN GÖREVLERÖrgütün verimliliğine ve yöneticilerin bireysel mutluluğuna etki yapabilen etkenlerin enönemlilerinden birini de yöneticilerdeki stres düzeyi oluşturmaktadır. Stres yöneticilerinbaşarısını da olumlu veya olumsuz etkileyebilmektedir.Stresini kontrol altına almayı başaramayan yöneticiler, kendileri kadar yönetimindebulunan kişilerin de mutsuz olmasına ve strese girmelerine neden olabilmektedir.Zamanını iyi yönetebilen, liderlik vasıflarına sahip olan ve örgüt içerisinde güçlü biriletişim sağlayabilen yöneticiler diğer yöneticilere göre daha az strese girmektedirler.Yöneticilerin; işi zenginleştirerek düzenleme, destekleyici bir örgüt iklimi yaratma, rolçatışmalarını önleme, örgütsel rolleri daha açık duruma getirme, fiziksel düzenlemeleryapma, iş yükünde dengeyi kurma, iletişimi güçlendirme, çalışanları teşvik etme vekaralara katılmasını sağlama gibi bazı stratejileri kullanarak hem kendilerini hem depersonelin iş stresi ve örgütsel stres düzeyini en aza indirgemeleri olanaklıdır.Bu bağlamda yönetici kadrolarında görev alacak kişilerin seçiminde, stresle başaçıkabilme yeteneği de test edilmelidir. Yüksek düzeydeki stres örgütsel verimliliği ve
    • 75yöneticilerin başarısını olumsuz etkileyebilmektedir. Bu sebeple stres düzeyini en azaindirgeyecek önlemler etkili bir şekilde alınmalıdır. Bu amaçla stresle ilgili danışmabirimleri kurulmalı ve etkinleştirilmelidir.Etkili yöneticiler verimliliği yalnızca kısa dönemde istemez, sağlıklı doyumlu işgörenlerin örgütün uzun dönemli yararları için yaşamsal olduğunu bilirler. Yine başarılıyöneticiler optimal iş stresinin verim için gerekli olduğunu farkındadırlar. Bunun içinyeni personelin işe uyumunun sağlanması ve bütünleştirilmesi çok önemlidir.İş görenlerin aşırı stres altında kalmalarını önleyecek bazı öneriler aşağıda yeralmaktadır:- Örgütte çalışmak için yeterince çekici bir ortam sağlayarak doyumu yükseltmek vehareketliliği azaltmak.- Rol çatışmaları ve rol belirsizliğini en aza indirmek için olabildiğince açık ve uyumlurol beklentileri sağlamak.- Örgütte değişme ve süreklilik arasında iyi bir denge kurmak.- Çalışanları sürekli destekleyerek teşvik etmek, personelin gereksinimlerinikarşılayarak onları değerlendirmek, çalışanlar arasında grup çalışmalarını desteklemekve gruba bağlılığın sağlanmasını teşvik etmek.- Bütün çalışanlara, onların karalarında etkili olacak fırsatlar sağlamak.- Stres içindeki iş görenler için stres yönetim hizmetlerini desteklemek.- Bütün çalışanlar için stres kaynaklarının neler olduğunu öğrenme ve mücadele etmefırsatları sağlamak ( Etzion,1995:70).
    • 76III. BÖLÜMBANKADA STRES YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR UYGULAMA3. BANKACILIK SEKTÖRÜNDE STRES YÖNETİMİ ÜZERİNEBİR ARAŞTIRMA3.1. ARAŞTIRMANIN AMACIİşletmelerde stresin rolü çok büyüktür. 20. yy’daki zor, rekabetçi, aşırı çalışmayadayalı yaşam tarzı stresi ortaya çıkarmıştır. Hangi işin daha fazla, hangisinin daha azstrese yol açacağı bilinemez, fakat stres ortamını oluşturur. Bu araştırma, bankaçalışanları üzerinde stresin etkilerini incelemeye çalışmaktadır.Bu çalışmada bankacılık sektöründe stres kavramı ve çalışanlar üzerindeki etkileriincelenmiştir. Çalışanlar üzerinde etkileri bireysel ve örgütsel olmak üzere ikiboyutta ele alınmıştır. Yine bu etkiler bu boyutlar altında incelemeye çalışılmıştır.Çalışanların iş hayatı boyunca karşılaşabilecekleri stres kaynaklarını, çalışanlarınstres düzeylerini azaltmaya yönelik bulguları, strese karşı koyma yollarını ortayaçıkarabilmek amaçlanmıştır. Ayrıca, çalışanların iş yaşamındaki verimliliklerininartması için yapabilecekleri bazı önlemler sunulmaya çalışılmıştır.3.2. ARAŞTIRMA YÖNTEMİAraştırma, banka personelini etkileyen örgütsel stres kaynaklarını ve personeldegörülen stres belirtilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın ana kütlesi,kayseri ilinde bir bankada çalışan personellerden oluşmaktadır. Olasılıklı olmayanörnekleme yöntemine göre, uygunluk temelinde seçim yapılmış ve 2007 yılında aynıyerde çalışan, 30 banka personeline elden dağıtılan anketlerin 10 gün içerisinde iadeedilmesi istenmiş ve anketlerin 25 ’i belirtilen sürede elde edilmiştir. Araştırmadaveri toplama yöntemi olarak, anket formu kullanılmıştır. Çalışanlara uygulananankette yer alan önermeler, literatür taramasından elde edilen bilgiler ile yapılan işeözel durumların saptanması ile ortaya çıkan verilerin bir araya getirilmesi ile
    • 77oluşturulmuştur. Bu önermeler, literatür çalışmalarından çıkarılan örgütsel streskaynakları içerisinde değerlendirilmiştir.Her bir stres kaynağı boyutu, iş yaşantısında karşılaşılabilecek çeşitli durum içindençıkarılmıştır. Anket çalışmasında; örgütsel stres kaynaklarını oluşturan 62 önerme,stres belirtileri ile ilgili 59 önerme yer almıştır. Ankette önermelere verilecekcevaplar için beş aralıklı Likert Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmaya katılanlardan,kendilerine en uygun gelen seçeneği doldurmaları istenmiştir. Puanlama ise,önermelerin her biri strese neden olacak şekilde verilmiş olduğundan, işaretlenenbasamağın taşıdığı ağırlık alınmıştır. Örneğin; “Kesinlikle Katılıyorum” seçeneğiniişaretlemiş olan anket katılımcısı o önerme için 5 puan, “Kesinlikle Katılmıyorum”seçeneğini işaretlemiş olan katılımcı, 1 puan almıştır. Puanlamada, 3 puan“Kararsızım” tercihine karşılık gelmektedir. Böylece anketteki önermelerin her birineverilen cevaplar stres puanı olmuştur. Her önerme için, stres puanlarının katılımcısayısına oranı ile, tüm katılımcıların ortalama stres puanları hesaplanmıştır.Tablo 3.1: Stres Kaynaklarına İlişkin Önermelerin DağılımıÖNERMESIRASISTRES KAYNAKLARI ADET1-28 (A) Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres Kaynakları 2829-37 (B) Yönetici ile İlgili Stres Kaynakları 938-44 (C) Mesleki İlerleme, Terfi, Takdir ile İlgili Stres Kaynakları 745-51 (D) Maddi Olanaklar ile İlgili Stres Kaynakları 752-59 (E) İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres Kaynakları 860-62 (F) Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynakları 3TOPLAM 62Kaynak: ( Gümüştekin, 2004:61-85)Stres kaynaklarını, kendi aralarında 6 temel gruba ayırarak, ortalama değerlerihesaplanmıştır. Yüksek puanlar, stres kaynaklarının denekler açısından önemli stresyapıcılar olduğunu göstermektedir.
    • 78Buna göre, kararsız kalan ve 3 puanı tercih eden anket katılımcılarının eğiliminin 2veya 4 puana ne kadar ve hangisine yakın olabileceği belli değildir. Bu nedenle, stresortalama puanı 3’ün üzerinde olanların stres nedenleri, personeli nasıl etkilediğiyorumlanmıştır.3.3. GÜVENİLİRLİK ANALİZİÇalışma için hazırlanan anketin güvenilirliğini ölçmek için, bu çalışmada 25 deneküzerinde uygulama yapılmış olup, Cronbach Alpha değeri (güvenilirlik katsayısı)hesaplanmıştır. Geliştirilen Likert tipi anket verilerinin güvenilirliği ölçülmüş, analizsonucunda, anket verilerinin Alpha katsayısı, 0,89 olarak saptanmıştır. Bu değer1.00’a yakın bir değer olduğundan anketin güvenilir olduğuna ve dolayısıylauygulamada kullanılmasına karar verilmiştir.3.4. BULGULAR VE YORUMLAR3.4.1 Ankete Katılanların Demografik ÖzellikleriBu çalışma için gereken bilgiler, bankada çalışan üst, orta ve alt düzeydekiyöneticilerden bilgi toplanması suretiyle elde edilmiştir. Gerekli bilgiyi toplamakamacıyla 25 kişilik bir örneklem grubunda anket yöntemiyle veri toplanmıştır. Buankete katılan kişilerin demografik özellikleri kapsamında cinsiyetlerine, yaşgruplarına, medeni durumlarına, görev yaptıkları yönetim kademelerine, eğitimdüzeylerine, çalışma sürelerine göre dağılımlarında sahip oldukları özelliklerşöyledir:Tablo 3.2: Cinsiyete göre çalışanların dağılımıCinsiyet Adet YüzdeErkek 11 44Kadın 14 56Toplam 25 100
    • 79Tablo 3.3: Yaş Gruplarına göre çalışanların dağılımıYaş Adet Yüzde20-30 15 6030-40 10 4040-50 0 050 ve üzeri 0 0Topam 25 100Tablo 3.4: Medeni durumlarına göre çalışanların dağılımıMedeni Durum Adet YüzdeEvli 7 28Bekar 18 72Dul 0 0Toplam 25 100Tablo 3.5: İş yerindeki pozisyonlarına göre çalışanların dağılımıİş Yerindeki Pozisyon Adet YüzdeMüdür 3 12Şef 13 52Memur 9 36Toplam 25 100Tablo 3.6: Eğitim durumlarına göre çalışanların dağılımıEğitim Durumu Adet YüzdeLise 0 0Yüksekokul 1 4Üniversite 22 88Lisans Üstü 2 8Toplam 25 100
    • 80Çalışanların % 56’sı bayan, yaş olarak % 60’ı genç, % 88’i üniversite mezunu ve %52’si orta düzey yöneticidir. Bu dağılımdan, anketin gerçekleştirildiği Kayseriilindeki bir banka personelinin çoğunlukla genç ve bayanlardan oluşan, eğitimli verekabetçi iş dünyasının gerektirdiği potansiyel enerjiyi taşıyan bireyler olduğusöylenebilir.3.4.2. Stres Kaynaklarına İlişkin Bulguların DeğerlendirilmesiStres kaynaklarına ilişkin oluşturulan 62 önerme ve ortalama kabul oranlarına göreöncelikli sıralaması Tablo 7’de sunulmuştur. Stres kaynaklarının ortalama kabuloranlarına göre sıralanması sonucunda, en büyük stres kaynağı önceliğini ilksıralarda yapılan işin karşılığı olarak sağlanan kazanç ve diğer imkanlar harcananemeğe karşılık gelmeme durumu, maaş artışlarından çalışanların memnun olmamasıgibi maddi olanaklarla ilgili konular yer almıştır. Günümüzde rekabetçi ve hiçbitmeyen yenilikçi bir ortamda özveri ile yoğun iş temposuyla çalışan bankacılardevamlı kendilerini yetiştirmek ve yoğun bir iş ortamında çalışmak durumundaolduklarından bu emeklerinin karşılığını almak istemektedirler. Ülkenin içindebulunduğu ekonomik problemlerin sonucuda olan bu konu yaşanılan ekonomikkoşullara uygun, tatmin edici oranlarda maaş artışları beklemeleri ve daha iyimaaşlarla yaşamak istediklerinin de bir sonucudur.İkinci öncelikli stres kaynakları ise, personelden sürekli başarılı olmasınınbeklenmesi ancak bir yandanda işyerinde yapılması gereken işlerin miktarının fazlaolması, iş yükünün ve iş temposunun yorucu olması, iş yerindeki kural veyöntemlerin bazılarının işin yapılmasını zorlaştırıyor olması olarak görülmektedir.Çalışanların daha iyi iş yapma çabalarının, kurumun çalışma talimatları ileçatışmaması gerekmektedir.Üçüncü sırayı ise, çalışanlara yönelik eğitimin ve ödüllendirme sisteminin yetersizolması ve terfi konusunda memnun olmadıkları konularının yer aldığını görüyoruz.Çalışanlar görevleri ile ilgili gerekli bilgilerin değişik kurslarla verilmesini,kendilerini geliştirmek, daha fazla güncel ve etkin bilgileri edinebilmek için eğitimkonusuna önem vermekte olduklarını görüyoruz. Ayrıca üst kademeler tarafındançalışmalarının takdir edilmesini ve gerekli ödül sisteminin yaratılmasınıbeklemektedirler.
    • 81Çalışanların ailesine ve sosyal hayata yeteri kadar zaman ayıramaması ayrı bir streskaynağı olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak, çalışma hayatının getirdiği bu problemhemen hemen her organizasyonda vardır.Tablo 3.7: Stres Kaynaklarının Ortalama Kabul Oranlarına Göre SıralanmasıSıra Soru Ort. Öncelik47 Yaptığım işin karşılığı olarak bana sağlanan kazanç vediğer imkanlar, harcadığım emeğe karşılık gelmemektedir4,47 148 Maaş artışlarından memnun değilim 4,41 246 Elde ettiğim maddi imkanlar diğer mesleklerin sağladığıkadar değildir4,35 345 İşimin sağladığı maddi imkanlardan memnun değilim 4,29 46 İşim çok fazla kırtasiye gerektiriyor 4 539Bana ödedikleri parayı düşündüğümde, kurum tarafındantakdir edilmediğimi düşünüyorum3,94 637 Benden sürekli başarılı olmam bekleniyor 3,76 718İş yükünün çok fazla ve iş temposunun yorucu olduğunudüşünüyorum3,64 81İşimdeki kural ve yöntemlerin bir çoğu işimi iyi yapmamızorlaştırıyor3,58 93İyi iş yapma çabalarım, işe özel bürokrasi tarafındanengellenmektedir3,58 105 İşyerinde yapmam gereken işlerin miktarı çok fazla 3,52 1117 İşimle ilgili yeni gelişmeler konusunda eğitimalamıyorum3,47 1232 Birden çok kişiye aynı anda sorumlu oluyorum 3,35 1251 Elde etmem gereken fakat elde edemediğim haklarım var 3,29 1341 Burada çalışanlar için çok az ödül vardır 3,29 1442Gösterdiğim çabalar karşılığında, hak ettiğim biçimdeödüllendirildiğimi sanmıyorum3,29 1533 Yöneticilerim mesleki konularda yeterli eğitimi vermiyor 3,23 16
    • 8224 Yaptığım işler değişik ve renkli değil, sıkıcıdır 3,17 1721Çalışma koşullarım oldukça ağır ve çalışma süreleri çokuzun3,17 1844 Terfi şansımdan memnun değilim 3,05 2040 İnsanlar bu işte, başka işlerde olduğu kadar hızlı terfiedemezler3,05 2112İş ortamında özgür değilim ve kişiliğimden ödünveriyorum3,05 222 Bazen işimi anlamsız buluyorum 3,05 2316 Görevimin her anında parasal risk alma korkusuyaşıyorum3,05 2419 İşlerin görülmesinde zaman sıkıntısı yaşıyorum 3 2560 İş nedeni ile aileme ve sosyal hayata yeteri kadar zamanayıramıyorum3 2636 Verilen görevin ne olduğu tam olarak açıklanmıyor 3 2738 İyi bir iş yaptığım zaman gereken takdiri göremiyorum 2,94 2811 İş yerinde kendimi aileden biri gibi hissetmiyorum 2,94 2913 İşimle ilgili konularda benim görüşüm alınmıyor 2,88 3034 Yönetici ve üstlerimle etkili iletişim kuramıyorum 2,82 3126 İş yerinde yeterli internet imkanı sağlanmıyor 2,76 3231 Yöneticim memurlarının duygularına çok az ilgi gösterir 2,76 3350 Emeklilik ve gelecekle ilgili kaygılarım var 2,7 3410 İşimle ilgili yayınları (kitap, dergi vb.) takip edemiyorum 2,7 358 İşyeri ile ilgili sorunlarım var 2,64 3628Görev ile ilgili sorumluluklarım açık değil, benden neistendiğini bilmiyorum2,58 3720 Çalışma ortamım yeteri derecede rahat değil 2,58 3857Birlikte çalıştığım insanlar yetenekli olduğu için, dahafazla çalışmak zorunda kalıyorum2,58 39
    • 8330 Yöneticim bana karşı adil değil 2,58 4043 Erken terfi eden arkadaşım benden daha başarısızdı 2,52 4154 Birlikte çalıştığım insanlar arasında çok fazla sürtüşmevar2,52 4229 Yöneticim işinde yetenekli değildir 2,52 4362 İş yerindeki sorunlarım aile yaşantıma yansıyor 2,47 4461 Aile sorunlarım iş yaşantımı etkiliyor 2,47 4525 Yıllık izinlerimi tam ve zamanında kullanamıyorum 2,47 4627 Kapasitemi aşan işleri yapmam bekleniyor 2,47 4759 Birlikte çalıştığım insanların mesleki eğitim vedeneyimleri yeterli değil2,41 487 İşimin zevk alınabilir özelliği yoktur 2,35 4914 Günlük izin talebim problem yaratıyor 2,35 5055Birlikte çalıştığım insanlar arasındaki aşırı samimiyettenhoşlanmıyorum2,35 519 Yıllık izinlerim eşimin yıllık izinleri ile uyuşmuyor 2,29 5256 Birlikte çalıştığım insanlar arasındaki ilişkilerde çok fazlaresmiyet var2,23 5323 Çalışma saatlerim düzenli değil, sık sık değişiyor 2,23 5449İstihkaklarımı zamanında alamıyorum, aldıklarımınölçüleri bana uymuyor2,17 554 Bu mesleğin amaçları benim için yeteri kadar açık değil 2,17 5622 Çalışırken kullandığım araç-gereç ve teçhizat yeterlideğil2,11 5758Birlikte çalıştığım insanlar yeteneksiz olduğu için, dahafazla çalışmak zorunda kalıyorum2,11 5815 İş yerinde aşırı disiplin ve baskı yaşıyorum 2,05 5935 Astlarımla etkili iletişim kuramıyorum 2,05 6053 Birlikte çalıştığım insanlara güvenmiyorum 2 6152 Birlikte çalıştığım insanlardan hoşlanmıyorum 1,82 62
    • 843.4.3. Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesiYapılan işin özelliği ile ilgili stres kaynakları (A)’nın neler olabileceğideğerlendirildiğinde, toplam 28 stresörden 19 adedi 3 ve üzerinde değer almıştır(Tablo 8) . Görüldüğü üzere yapılan işin özelliği ile ilgili stres kaynaklarına bakıldığızaman ilk sıraları yapılan işte çok fazla kırtasiyenin gerekli olması ve bu durumunüst yöneticiler tarafından dikkat edilen bir konu olması, görevlerinin bazı anlarındaparasal risk alma korkusu taşımaları, işyerinde yapılması gereken işlerin miktarınınve iş yükünün fazla, iş temposunun yorucu olması buna karşılık işlerindeki kural veyöntemlerin bir kısmını işlerini iyi ve hızlı bir şekilde yapmalarını zorlaştırıyorolması çalışanların iş hayatında strese girmelerine neden olmaktadır. Çalışanlarındaha iyi iş yapma çabalarının engellenmesi konusu stres kaynağı gibi görülmeklebirlikte, daha iyi iş yapma gayretinin kurumun çalışma talimatları ile çatışmaması veyapılan araştırma ve inceleme sonucu elde edilen görüşlerin yöneticilerin tecrübe veöngörüleri ile çelişmemesi konusu göz ardı edilmemelidir. İşlerin zamanındagörülmesi ve ilgili işin bitirilmesi için ayrılan sürenin verimli ve etkinkullanılabilmesi çok önemlidir.Tablo 3.8: Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik6 İşim çok fazla kırtasiye gerektiriyor 4 118İş yükünün çok fazla ve iş temposunun yorucu olduğunudüşünüyorum3,64 21İşimdeki kural ve yöntemlerin bir çoğu işimi iyi yapmamızorlaştırıyor3,58 33İyi iş yapma çabalarım, işe özel bürokrasi tarafındanengellenmektedir3,58 45 İşyerinde yapmam gereken işlerin miktarı çok fazla 3,52 517 İşimle ilgili yeni gelişmeler konusunda eğitim alamıyorum 3,47 6
    • 8524 Yaptığım işler değişik ve renkli değil, sıkıcıdır 3,17 721 Çalışma koşullarım oldukça ağır ve çalışma süreleri çok uzun 3,17 812 İş ortamında özgür değilim ve kişiliğimden ödün veriyorum 3,05 92 Bazen işimi anlamsız buluyorum 3,05 1016 Görevimin her anında parasal risk alma korkusu yaşıyorum 3,05 1119 İşlerin görülmesinde zaman sıkıntısı yaşıyorum 3 1211 İş yerinde kendimi aileden biri gibi hissetmiyorum 2,94 1313 İşimle ilgili konularda benim görüşüm alınmıyor 2,88 1426 İş yerinde yeterli internet imkanı sağlanmıyor 2,76 1510 İşimle ilgili yayınları (kitap, dergi vb.) takip edemiyorum 2,7 168 İşyeri ile ilgili sorunlarım var 2,64 1728Görev ile ilgili sorumluluklarım açık değil, benden ne istendiğinibilmiyorum 2,58 1820 Çalışma ortamım yeteri derecede rahat değil 2,58 1925 Yıllık izinlerimi tam ve zamanında kullanamıyorum 2,47 2027 Kapasitemi aşan işleri yapmam bekleniyor 2,47 217 İşimin zevk alınabilir özelliği yoktur 2,35 2214 Günlük izin talebim problem yaratıyor 2,35 239 Yıllık izinlerim eşimin yıllık izinleri ile uyuşmuyor 2,29 2423 Çalışma saatlerim düzenli değil, sık sık değişiyor 2,23 254 Bu mesleğin amaçları benim için yeteri kadar açık değil 2,17 2622 Çalışırken kullandığım araç-gereç ve teçhizat yeterli değil 2,11 2715 İş yerinde aşırı disiplin ve baskı yaşıyorum 2,05 28TOPLAM 2,85
    • 863.4.4. Yönetici ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiYönetici ile ilgili stres kaynakları (B) değerlendirildiğinde, toplam 9 stresörden4 adedi 3 ve daha üzerinde değer almıştır (Tablo 9). Tabloda ortaya çıkan durumagöre, çalışanların birden çok kişiye karşı aynı anda sorumlu olmaları hem ast hem deüstlerine karşı yürütmek zorunda oldukları görev ve davranışlardankaynaklanmaktadır. Hiyerarşik bir yapıda bu konunun stres kaynağı olmasıkaçınılmazdır. Ayrıca, yöneticiler tarafından çalışanların sürekli başarılı olmalarınınistenmesi ise bu konudaki en büyük stres kaynağıdır. Yöneticilerin iş akışınınaksamaması için çalışanlarını eğitime yeterince göndermemesi, çalışanın bilgieksikliği olduğunu düşündüğü konularda bir iş yaparken kendilerini stres altındahissedebilmektedir.Tablo 3.9: Yönetici ve Üstler ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik37 Benden sürekli başarılı olmam bekleniyor 3,76 132 Birden çok kişiye aynı anda sorumlu oluyorum 3,35 233 Yöneticilerim mesleki konularda yeterli eğitimi vermiyor 3,23 336 Verilen görevin ne olduğu tam olarak açıklanmıyor 3 434 Yönetici ve üstlerimle etkili iletişim kuramıyorum 2,82 531 Yöneticim memurlarının duygularına çok az ilgi gösterir 2,76 630 Yöneticim bana karşı adil değil 2,58 729 Yöneticim işinde yetenekli değildir 2,52 835 Astlarımla etkili iletişim kuramıyorum 2,05 9TOPLAM 2,89
    • 873.4.5. Mesleki İlerleme, Terfi ve Takdir ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesiMesleki ilerleme, terfi ve takdir ile ilgili stres kaynakları (C)değerlendirildiğinde,toplam 7 stresörden 5’i 3 ve daha üzerinde değer almıştır (Tablo10). Personelin iyi bir iş yaptığı zaman, gereken takdiri görememesi stres kaynağıolarak yer almaktadır. Kişilerin rutin görevlerin dışında, özverili çalışmalarısonucunda, kendi düşüncelerine göre takdir edilmeleri gerektiğine inandıkları haldeödüllendirilmemeleri ise, takdir ile ilgili hususlarda en güçlü stres kaynağınıoluşturmaktadır. Terfi şansından memnun olmama çalışanlar arasında stres kaynağıoluşturmaktadır.Tablo 3.10: Mesleki İlerleme, Terfi ve Takdir ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik39Bana ödedikleri parayı düşündüğümde, kurum tarafından takdiredilmediğimi düşünüyorum 3,94 141 Burada çalışanlar için çok az ödül vardır 3,29 242Gösterdiğim çabalar karşılığında, hak ettiğim biçimdeödüllendirildiğimi sanmıyorum 3,29 344 Terfi şansımdan memnun değilim 3,05 440 İnsanlar bu işte, başka işlerde olduğu kadar hızlı terfi edemezler 3,05 538 İyi bir iş yaptığım zaman gereken takdiri göremiyorum 2,94 643 Erken terfi eden arkadaşım benden daha başarısızdı 2,52 7TOPLAM 3,15
    • 883.4.6. Maddi Olanaklar ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesiMaddi olanaklar ile ilgili stres kaynakları (D) değerlendirildiğinde, toplam 7 streskaynağından 5’i 3 ve üzerinde değer almaktadır (Tablo 11). Elde edilen maddiimkanlar yapılan işin karşılığı olarak diğer mesleklerle kıyaslandığında iş yoğunluğu,iş yükü, işin kısa zamanda ortaya çıkarılması ve çalışanlara verilen hedeflere görebakıldığında, banka çalışanları kendilerine yeterince maddi imkan sağlanmadığını vemaaş artışlarının tatmin edici ve uygun seviyelerde olmadığını düşünmektedir.Tablo 3.11: Maddi Olanaklar ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik47Yaptığım işin karşılığı olarak bana sağlanan kazanç ve diğer imkanlar,harcadığım emeğe karşılık gelmemektedir 4,47 148 Maaş artışlarından memnun değilim 4,41 246Elde ettiğim maddi imkanlar diğer mesleklerin sağladığı kadardeğildir 4,35 345 İşimin sağladığı maddi imkanlardan memnun değilim 4,29 451 Elde etmem gereken fakat elde edemediğim haklarım var 3,29 550 Emeklilik ve gelecekle ilgili kaygılarım var 2,7 649İstihkaklarımı zamanında alamıyorum, aldıklarımın ölçüleri banauymuyor 2,17 7TOPLAM 3,66
    • 893.4.7 İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesiİş arkadaşlıkları ile ilgili stres kaynakları (E) değerlendirildiğinde, toplam 8 adetstres kaynağının 8’i de 3 puanın altında puan almıştır (Tablo 12). Çizelgeye göre,çalışanlar birlikte olduğu insanlardan hoşlanmakta, karşılıklı olarak güvenmekte veçok fazla kişisel sürtüşme yaşanmamaktadır. Burada, personel arasında kademe veyaş itibari ile farklılıklar olması ve bu farklılaşmaya çalışanların saygı duyması etkiliolmaktadır.Tablo 3.12: İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik57Birlikte çalıştığım insanlar yetenekli olduğu için, daha fazla çalışmakzorunda kalıyorum 2,58 154 Birlikte çalıştığım insanlar arasında çok fazla sürtüşme var 2,52 259 Birlikte çalıştığım insanların mesleki eğitim ve deneyimleri yeterli değil 2,41 355 Birlikte çalıştığım insanlar arasındaki aşırı samimiyetten hoşlanmıyorum 2,35 456 Birlikte çalıştığım insanlar arasındaki ilişkilerde çok fazla resmiyet var 2,23 558Birlikte çalıştığım insanlar yeteneksiz olduğu için, daha fazla çalışmakzorunda kalıyorum 2,11 653 Birlikte çalıştığım insanlara güvenmiyorum 2 752 Birlikte çalıştığım insanlardan hoşlanmıyorum 1,82 8TOPLAM 2,253.4.8. Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiAile yaşamı ile ilgili stres kaynakları (F) değerlendirildiğinde toplam 3 streskaynağından 1’i 3 puan almıştır (Tablo 13). Aile sorunlarının iş yaşantısınıetkilemesi 3 puan ve altında yer almaktadır. Çalışanlar aile yaşantılarında olansorunları iş hayatlarına etki ettiği konusunda kararsızlık yaşamaktadır.
    • 90Tablo 3.13: Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynaklarının DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik60İş nedeni ile aileme ve sosyal hayata yeteri kadar zamanayıramıyorum 3 162 İş yerindeki sorunlarım aile yaşantıma yansıyor 2,47 261 Aile sorunlarım iş yaşantımı etkiliyor 2,47 3TOPLAM 2,643.4.9. Stres Kaynaklarına İlişkin Ortalamaların DeğerlendirilmesiStres kaynaklarının her birine ilişkin ortalamalar incelendiğinde, maddi olanaklar ileilgili stres kaynağı 3,66 ortalama ile en yüksek değerdedir. Banka çalışanlarına göreen yüksek ortalamalı stres kaynağını, maddi imkanların yetersizliği, maaşlarınyapılan işin karşılığını olarak görülmemesi ve maaş artışlarının tatmin ediciolmamasıdır.Tablo 3.14: Stres Kaynaklarının Ortalama DeğerleriSTRES KAYNAKLARIBoyutOrtalamasıÖncelik(D) Maddi Olanaklar ile İlgili Stres Kaynakları 3,66 1(C) Mesleki İlerleme, Terfi, Takdir ile İlgili Stres Kaynakları 3,15 2(B) Yönetici ile İlgili Stres Kaynakları 2,89 3(A) Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres Kaynakları 2,85 4(F) Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynakları 2,64 5(E) İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres Kaynakları 2,25 6
    • 91Kişilerin, özverili çalışmaları sonucunda, ödüllendirilmemeleri ve takdiredilmemeleri,terfi imkanlarından dolayı ortaya çıkan bazı durumlar ikinci en yüksekstres kaynağını 3,15 ortalama ile oluşturmaktadır. Diğer stres kaynakları, 3ortalamanın altında kalarak, çalışanlar için aile yaşamı ile ilgili durumlar ve işarkadaşlıkları ille ilgili konular arka planda kalmıştır. Görüldüğü üzere bankaçalışanları üzerindeki öncelikli stres kaynakları çalışanların yoğun iş temposundaçalışmalarının karşılığını maddi olarak alamamalarını düşünmeleri, ayrıca yeterincetakdir edilmediklerini düşünmeleri öncelikli sırayı aldığını görüyoruz.3.5. ÇALIŞANLARDA GÖRÜLEN STRES BELİRTİLERİNİNDEĞERLENDİRİLMESİ59 adet stres belirtisine yer verilen ve çalışanlara uygulanan anket sonucunda, 22adet stres belirtisi 2,50 puanın üzerine çıkmıştır. En çok puan alan bu 22 belirtinin;12 adedi psikolojik stres belirtisi, 4 adedi fiziksel belirti, 6 adedi de davranışsalbelirtidir. Alınganlık ve sinirlenme, sürekli yorgunluk ve halsizlik, iş ile veya normalkoşullarla ilgili tatminsizlik en çok ortalama puan alan üç belirti olmuştur.Tablo 3.15: Stres Belirtilerinin DeğerlendirilmesiSıra Soru Ort. Öncelik1 Alınganlık, çabuk sinirlenme 3,68 116 İş ile veya diğer normal koşullarla ilgili tatminsizlik 3,25 254 İşle ilgili normalden fazla şikayet etme 3,14 319 Yapılması gereken bir şeyi bir iş gününde yerine getiremeyeceği hissi 3,02 439 Enerji kaybı, yorgun ve sinirli hissetme 3 513 Konsantrasyon düşüş veya zorluğu, dikkatsizlik 2,98 640 Mide yanması ve hazımsızlık hissetme 2,86 7
    • 9253 Gözden kaçırma ve hataların artması 2,83 89İşe sürekli olarak odaklanamama (Konsantre olamama, kendiniverememe)2,76 958 İlgi eksikliği ve cansızlık, daha hareketsiz, güçsüz ve dikkatsiz olma 2,76 1014 Artan huzursuzluk ya da endişe 2,74 112 Hayattan zevk almama, her şeyin boş olduğunu açıklama 2,74 1246 İletişim kurmada normalde olduğu gibi etkili olamama 2,68 1321 Görevler ve roller konusunda zihinsel karışıklık 2,65 1412 Diğer insanların fikirlerine çok fazla önem verme 2,62 1544 Değişken yargılar (bazen iyi, bazen kötü) yargılar 2,62 1651İşe daha fazla zaman ayırmak için eğlenme ve dinlenme aktiviteleriniazaltmak2,56 1720 İşlerini ve yaşamını düzenleyememek 2,55 1850 Eşi ya da çalışanları tarafından ihmal edildiğine ilişkin şikayetler 2,55197Çocuklarına iyi bir eğitim, maddi olanaklar ve çalışma ortamısağlayamamaktan yakınma2,53 2026 Sürekli yorgunluk ve halsizlik hali 2,52 2137 Soğuk algınlığı ve nezleye yakalanmaya daha açık olmak 2,52 2249 Tatil ya da gezi zamanını iş yetiştirmek için kullanmak 2,49 2318 Aileyi ya da arkadaşları ihmal ettiği için suçluluk hissi 2,48 2427 Sıkça görülen migren tarzı baş ağrıları 2,48 2541 Genel olarak sağlıksız hissetme 2,47 2643 Kararlar üzerinde emin olamama, bir karara çabuk varamama 2,45 2725Aşırı yemek yeme veya özellikle bir sorunla karşılaşınca yemek yemeve içki içme eğilimi ile beraber oluşan kilo fazlalığı2,38 28
    • 9345 Birşeyleri sürekli erteleme olaylara tepkisiz kalma 2,33 298 Olayları ve insanları hatırlayamama, yapılacak işleri unutma 2,31 3022Karar verme ve bir işi başlatabilme yetersizliği, genellikle kötümserolma2,31 3152 Sosyal yaşamda iş arkadaşlarından başkasıyla iletişim kuramama 2,31 3259 Organizasyon eksikliği, zamanı iyi ayarlayamamak 2,24 335Samimi birkaç dostun olmamasından yakınma, sorunlarını paylaşacakkimsenin olmadığını açıklama2,18 3411 Başarısızlığa ilişkin daha fazla düşüncelere sahip olma 1,98 3523 Artan bir şekilde hayal kurma 1,84 3647 Normalde olduğu kadar iyi sosyal ilişkiler kuramama 1,83 3710 Depresyon, özsaygı ve özdeğerde azalma 1,75 3829Gece ve gündüz vücudun değişik organlarına ve özellikle bacaklaragiren kramplar ve adale spazmları1,7 3938 Nedeni belli olmayan sık kulak ve diş ağrıları 1,68 4028 Oturma veya dinlenmeyi engelleyen sinirsel ağrı ve şikayetler 1,64 4148 İşleri zamanında yetiştirmede başarısızlık 1,62 4242Özel durumlar ya da aktivitelerden kaçınma, özel şeylerle ilgilikorkular1,62 4332 Aşırı hassasiyet, duygulanma ve gözlerden yaş gelmesi 1,6 4435 Aşırı sigara veya içki içmek 1,6 4515 Artan bir şekilde dışlanmışlık ve güçsüzlük hissi 1,57 4633 Ağrı kesici ilaçlara düşkünlük ve bunu sonucu oluşan mide krampları 1,57 4734Daha dinamik ve enerjik olmak, azalan vücut mukavemetini artırmakiçin aşırı ölçüde vitamin ve mineral türü ilaçlara eğilim ve düşkünlük1,54 483 Hasta olmaktan korkma veya hasta olduğunu zannetme 1,52 49
    • 9430 Yüksek tansiyon, kalp atışlarında artma, ellerde titreme, nefes darlığı 1,5 504Yakında öleceği veya tehlikeye kurban gideceği duygusu, kaza veölüm olaylarından aşırı duygulanma ve ağlama1,48 5131Sık sık gelen mide bulantıları, mide krampları, sürekli ishal vekabızlık 1,48 5256 Sık sık iş değiştirme, işle ilgili mutsuzluk 1,45 5357 İş arkadaşlarıyla anlaşamama 1,43 5417 İş arkadaşlarına daha az güven ve saygı göstermek 1,41 556Evde yalnız kalmaktan, kapalı yerde bulunmaktan, savaştan,depremden, şimşek ve gök gürültüsünden korkma ve paniğe kapılma1,37 5624Aşırı iştahsızlık, yemek yememeye rağmen tokluk duygusu, kilokaybı ve zayıflık1,34 5736 Normalden fazla fiziksel ağrı ve acı çekmek 1,22 5855 Nedensiz işe gelmeme, ağır hareket etme 1,21 59TOPLAM 2,18Kararsızlık puanı 3,00 ve üzerinde olan 5 adet veri ortaya çıkmıştır ve ortalama puan2,18 gibi küçük bir rakam bulunmuştur. Bu veriler, çalışanların genelde stresle başaçıkmada başarılı olduklarını göstermektedir.
    • 95SONUÇStres yaşamımızın her aşamasında, her ayrıntısında bazen sık bir şekilde bazen de nadirolarak ortaya çıkmaktadır. Stresin ortadan kaldırılması gerçekte hayatın bizzat kendisiniortadan kaldırmak anlamına gelir.Stresi ortadan kaldırmak bir bakıma, hiç güzel bir şehri ziyaret etmemek, yeni hiçbirfaaliyete katılmamak veya hiç rüya görmemek anlamına gelir. Öyleyse stresle yaşamayıöğrenmek, onu kontrol altına alarak yıkıcı etkilerini en aza indirmek ve yapıcı yöndekullanmak gerekir. Bu yüzden örgütsel kurum ve kuruluşlar stres yönetim tekniklerinigeliştirmeli ve uygulama alanını da yaygınlaştırmalıdır.Stresle mücadele edebilmek için veya stresi yönetmek için; stresin ne olduğu, sebep vesonuçlarının neler olabileceği ve stresi yenebilmek için neler yapılması gerektiği açıkçabelirlenmelidir.Etkili bir stres yönetimi; şahsın fiziki ve zihni dengesini sağlar, problem çözme ve kararverme yeteneğini arttırır, iş tatminini kolaylaştırır ve iş görenlerin verimliliğini arttırır.Stres yönetiminin organizasyona sağlayacağı faydalar ise, tıbbi harcamaların azalması,işe gelmeme ve işten ayrılma davranışlarının azalması, daha iyi karar verme sistemi,olgun bir çalışma atmosferi ve yüksek verimlilik şeklinde sıralanabilir.Stressiz bir iş de bireyi, olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Çalışanın verimi için makulbir iş stresi gereklidir. Konu bu olunca yöneticilerin bir görevi de, iş ortamında uygundüzeyde stres yaratmak olacaktır.Günümüzde çalışanlar, zamanının önemli bir bölümünü işyerinde geçirmekte, işin amaçve gereklerini gerçekleştirmek için çaba harcamakta ve örgütte kendisine verilengörevleri yerine getirebilmek için, işle ilgili, yöneticilerle ilgili, iş arkadaşları ile ilgili,maddi ve ailevi konularla ilgili bir dizi stresöre maruz kalmaktadır. Bu durum, örgütte,örgütsel stres kavramının ortaya çıkmasına neden olmuş, bilim adamları vearaştırmacıları bu konuda çalışmaya, araştırma yapmaya, fikirler ve yeni düşüncelerüretmeye yöneltmiştir.İnsan yaşamı devam ettikçe stresten soyutlanmış bir ortam bulunması olanaksızdır.Yaşamın her kesiminde olduğu gibi çalışma yaşamında da stres kaçınılmazdır. Stresinetkilerini ortadan kaldırmak mümkün değildir. Yapılması gereken insan sağlığını
    • 96olumsuz yönde etkileyen dengesini bozan stresi en aza indirmeye çalışmaktır. 20.yyetkileşimlerinin yoğun olarak yaşandığı, kişilerin rıhsal ve bedensel yönde olumsuzolarak etkilendiği bir ortamı içermektedir.Bu çalışmada, bir bankada çalışan personel üzerinde araştırma yapılmıştır. Buaraştırmada yapılan analizler sonucunda işletmelerde stresin çalışanlar üzerindekietkileri ve çalışanların içinde bulundukları durumlar karşısında strese olan etkileri;kişileri yaş, cinsiyet ve konumlarına göre değerlendirilmeye ve açıklanmayaçalışılmaktadır. Araştırmada, banka personelini etkileyen örgütsel stres kaynaklarınıve personelde görülen stres belirtilerini ortaya koymak amacıyla, personelin işperformansını olumsuz yönde etkileyen ve amaçlarına ulaşmada kendilerini rahatsızeden stres kaynakları belirlenmeye çalışılmış, stresin bu kişiler üzerinde ne dereceetki ettiği açığa çıkarılmıştır. Personelde görülen stres belirtilerinin ne olduğu, türüve görülme derecesi araştırılmıştır.Yapılan araştırma soncunda bankada çalışan personelin % 56’sı bayan, yaş olarak %60’ı genç, % 88’i üniversite mezunu ve % 52’si orta düzey yönetici olduğusaptanmıştır. Bu dağılımdan, anketin gerçekleştirildiği Kayseri ilindeki bir bankapersonelinin çoğunlukla genç ve bayanlardan oluşan, eğitimli ve rekabetçi işdünyasının gerektirdiği potansiyel enerjiyi taşıyan bireyler olduğu görülmüştür.Yapılan anket çalışmasında, örgütsel stres kaynaklarını oluşturan 62 önerme ve stresbelirtileri ile ilgili 59 durum yer almıştır. Her önerme için, stres puanlarının katılımcısayısına oranı ile, tüm katılımcıların ortalama stres puanları hesaplanmıştır.Ayrıca stres kaynakları kendi aralarında gruplanarak ortalama değerlerihesaplanmıştır. Yüksek puanlar, stres yapıcılar olarak değerlendirilmiş ve stresortalama puanı 3’ün üzerinde olan stresörlerin oluş nedenleri, personeli nasıletkilediği yorumlanmaktadır.Stres kaynaklarına ilişkin oluşturulan 62 önerme ve ortalama kabul oranlarına göreöncelikli sıralaması bulunmuştur. Stres kaynaklarını, kendi aralarında 6 temel grubaayırarak, ortalama değerleri hesaplanmıştır. Bunlar; yapılan işin özelliği ile ilgilistres kaynakları, yönetici ile ilgili stres kaynakları, mesleki ilerleme, terfi, takdir ileilgili stres kaynakları, maddi olanaklar ile ilgili stres kaynakları, iş arkadaşlıkları ileilgili stres kaynakları, aile yaşamı ile ilgili stres kaynaklarıdır.
    • 97Stres kaynaklarının her birine ilişkin ortalamalar incelendiğinde, maddi olanaklar ileilgili stres kaynağı 3,66 ortalama ile en yüksek değerdedir. Banka personellerine göreen yüksek ortalamalı stres kaynağını, maddi imkanların yetersizliği, maaşlarınyapılan işin karşılığını olarak görülmemesi ve maaş artışlarının tatmin ediciolmamasıdır. Elde edilen maddi imkanlar yapılan işin karşılığı olarak diğermesleklerle kıyaslandığında personel yeterince maddi imkan sağlanmadığınıdüşünmektedir.Kişilerin, özverili çalışmaları sonucunda, ödüllendirilmemeleri ve takdiredilmemeleri ikinci en yüksek stres kaynağını 3,15 ortalama ile oluşturmaktadır.Personelin iyi bir iş yaptığı zaman, gereken takdiri görememesi stres kaynağı olarakyer almaktadır. Kişilerin rutin görevlerin dışında, özverili çalışmaları sonucunda,kendi düşüncelerine göre takdir edilmeleri gerektiğine inandıkları haldeödüllendirilmemeleri ise, takdir ile ilgili hususlarda en güçlü stres kaynağınıoluşturmaktadır.Diğer stres kaynakları olan, yapılan işin özelliği, yönetici, iş arkadaşlıkları ve aileyaşamı ile ilgili stres kaynakları 3 ortalamanın altında kalmıştır.Yönetici ile ilgili stres kaynakları incelendiğinde, yöneticiler tarafından çalışanlarınsürekli başarılı olmalarının istenmesi bu konudaki en büyük stres kaynağıdır.Yapılan işin özelliği ile ilgili stres kaynakları değerlendirildiğinde, en büyükönceliği, işi yaparken çok fazla kırtasiye gerektiriyor olması ve iş yükünün çok fazlave iş temposunun yorucu olduğunu düşünmeleri gelmektedir.İş arkadaşlıkları ile ilgili stres kaynakları seçilmemiştir. Dolayısıyla, çalışanlarbirlikte olduğu insanlardan hoşlanmakta, karşılıklı olarak güvenmekte ve çok fazlakişisel sürtüşme yaşanmamaktadır. İş yerinde yaşanan sorunlar, çalışanların aileyaşantısına yansıyarak stres kaynağı olarak çok da fazla ortaya çıkmamaktadır.59 adet stres belirtisine göre, 22 adet stres belirtisi 2,50 puanın üzerine çıkmıştır. Ençok puan alan bu belirtilerin; 12 adedi psikolojik stres belirtisi, 4 adedi fizikselbelirti, 6 adedi de davranışsal belirtidir. Alınganlık ve sinirlenme, iş ile veya diğernormal koşullarla ilgili tatminsizlik, sürekli yorgunluk ve halsizlik, en çok ortalamapuan alan üç belirti olmuştur. Kararsızlık puanı 3,00’ın üzerine çıkabilen yalnızcadört adet belirti mevcuttur ve ortalama puan 2,18 gibi küçük bir rakam olarak
    • 98bulunmuştur. Bu veriler, çalışanların genelde stresle başa çıkmada başarılıolduklarını göstermektedir.Araştırma sonuçlarından da anlaşılacağı gibi çalışma ortamının psikososyalyönlerinin iyileştirilmesinde sadece iş düzeninin bir ya da iki alanının ele alınmasıyeterli olamaz. Sosyoekonomik koşulların çalışanların sağlığını psikososyal açıdanetkilediği göz önünde bulundurulduğunda, çözüm süreci çalışanların iş ve kararverme sürecinde kontrollerinin artırılması ve çalışma ilişkileri açısından söz sahibiolmalarından geçmektedir. Çalışanlar açısından destekleyici bir ortam yaratmaktanbaşlayarak, çalışan katılımının artırılması, bilgisayar kullanılan alanlarda işintekdüzelikten kurtarılması çalışanın beceri ve yaratıcılığını ortaya koymasınınsağlanması, kariyer, ilerleme yollarının kapatılmaması, iş yükünün dengelenmesi, işsırasında sosyal etkileşimin artırılması, uygun ergonomik koşulların sağlanması,sosyoekonomik koşulların düzenlenmesini takiben iyileştirme yönünde atılacakadımlar olarak önerilebilir.
    • 99ANKET FORMLARIÇalışanların Demografik Özelliklerini Belirlemeye Yönelik Sorular1. Kaç yaşındasınız?1) 20 – 30 2 ) 30 – 40 3 ) 40 – 50 4 ) 50 üzeri2. Cinsiyetiniz nedir?1 ) Erkek 2 ) Kadın3. Medeni durumunuz nedir?1) Dul 2) Evli 3) Bekar4. Eğitim durumunuz nedir?1 ) Lise 2 ) Yüksek Okul 3) Üniversite 4) Lisans Üstü5. İşyerinizde pozisyonunuz nedir?1) Memur 2) Şef 3) Müdür Yardımcısı 4) Müdür6. Tam çalışma süreniz ne kadardır?1) 1- 5 yıl 2) 5-15 yıl 3) 15-25 yıl 4) 25 yıl üstü7. Şu anki işte çalışma süreniz nekadardır?1) 1- 5 yıl 2) 5-15 yıl 3) 15-25 yıl 4) 25 yıl üstü8. Ekonomik durumunuzu nasıl buluyorsunuz?1) İyi değil 2) Orta 3) İyi 4) Çok iyi
    • 100Çalışanlar Üzerindeki Stres Kaynaklarını Belirlemeye Yönelik SorularKESİNLİKLE KESİNLİKLENO ANKET SORULARIKATILIYORUMKATILIYORUM KARARSIZIM KATILMIYORUMKATILMIYORUM1İşimdeki kural veyöntemlerin bir çoğu işimiiyi yapmamı zorlaştırıyor2Bazen işimi anlamsızbuluyorum3İyi iş yapma çabalarım, işeözel bürokrasi tarafındanengellenmektedir4Bu mesleğin amaçlarıbenim için yeteri kadaraçık değil5İşyerinde yapmamgereken işlerin miktarı çokfazla6İşim çok fazla kırtasiyegerektiriyor7İşimin zevk alınabilirözelliği yoktur8İşyeri ile ilgili sorunlarımvar9Yıllık izinlerim eşiminyıllık izinleri ileuyuşmuyor10İşimle ilgili yayınları(kitap, dergi vb.) takipedemiyorum11İş yerinde kendimiaileden biri gibihissetmiyorum12İş ortamında özgürdeğilim ve kişiliğimdenödün veriyorum13İşimle ilgili konulardabenim görüşüm alınmıyor14Günlük izin talebimproblem yaratıyor15İş yerinde aşırı disiplin vebaskı yaşıyorum16Görevimin her anındaparasal risk alma korkusuyaşıyorum17İşimle ilgili yenigelişmeler konusundaeğitim alamıyorum18İş yükünün çok fazla ve iştemposunun yorucuolduğunu düşünüyorum
    • 10119İşlerin görülmesindezaman sıkıntısı yaşıyorum20Çalışma ortamım yeteriderecede rahat değil21Çalışma koşullarımoldukça ağır ve çalışmasüreleri çok uzun22Çalışırken kullandığımaraç-gereç ve teçhizatyeterli değil23Çalışma saatlerim düzenlideğil, sık sık değişiyor24Yaptığım işler değişik verenkli değil, sıkıcıdır25Yıllık izinlerimi tam vezamanındakullanamıyorum26İş yerinde yeterli internetimkanı sağlanmıyor27Kapasitemi aşan işleriyapmam bekleniyor28Görev ile ilgilisorumluluklarım açıkdeğil, benden neistendiğini bilemiyorum29Yöneticim işinde yeteneklideğildir30Yöneticim bana karşı adildeğil31Yöneticim memurlarınınduygularına çok az ilgigösterir32Birden çok kişiye aynıanda sorumlu oluyorum33Yöneticilerim meslekikonularda yeterli eğitimivermiyor34Yönetici ve üstlerimleetkili iletişimkuramıyorum35Astlarımla etkili iletişimkuramıyorum36Verilen görevin ne olduğutam olarak açıklanmıyor37Benden sürekli başarılıolmam bekleniyor38İyi bir iş yaptığım zamangereken takdirigöremiyorum
    • 10239Bana ödedikleri parayıdüşündüğümde, kurumtarafından takdiredilmediğimidüşünüyorum40İnsanlar bu işte, başkaişlerde olduğu kadar hızlıterfi edemezler41Burada çalışanlar için çokaz ödül vardır42Gösterdiğim çabalarkarşılığında, hak ettiğimbiçimde ödüllendirildiğimisanmıyorum43Erken terfi edenarkadaşım benden dahabaşarısızdı44Terfi şansımdan memnundeğilim45İşimin sağladığı maddiimkanlardan memnundeğilim46Elde ettiğim maddiimkanlar diğer mesleklerinsağladığı kadar değildir47Yaptığım işin karşılığıolarak bana sağlanankazanç ve diğer imkanlarharcadığım emeğe karşılıkgelmemektedir48Maaş artışlarındanmemnun değilim49İstihkaklarımı zamanındaalamıyorum, aldıklarımınölçüleri bana uymuyor50Emeklilik ve gelecekleilgili kaygılarım var51Elde etmem gereken fakatelde edemediğim haklarımvar52Birlikte çalıştığıminsanlardanhoşlanmıyorum53Birlikte çalıştığıminsanlara güvenmiyorum54Birlikte çalıştığım insanlararasında çok fazlasürtüşme var55Birlikte çalıştığım insanlararasındaki aşırısamimiyettenhoşlanmıyorum
    • 10356Birlikte çalıştığım insanlararasındaki ilişkilerde çokfazla resmiyet var57Birlikte çalıştığım insanlaryetenekli olduğu için,daha fazla çalışmakzorunda kalıyorum58Birlikte çalıştığım insanlaryeteneksiz olduğu için,daha fazla çalışmakzorunda kalıyorum59Birlikte çalıştığıminsanların mesleki eğitimve deneyimleri yeterlideğil60İş nedeni ile aileme vesosyal hayata yeteri kadarzaman ayıramıyorum61Aile sorunlarım işyaşantımı etkiliyor62İş yerindeki sorunlarımaile yaşantıma yansıyor
    • 104KAYNAKÇAAKAT, İlter (1994), İşletme Yönetimi, Beta Yayınları, İstanALTUNTAŞ, Ersin (2003), Stres Yönetimi, Alfa Yayınları,İstanbulARTAN, İnci (1986), Örgütsel Davranış, Örgütsel Stres Kaynakları ve YöneticilerÜzerinde Bir Uygulama, Basisen Eğitim ve Kültür Yayınları, İstanbulARTAN, İnci (1987), “Örgütsel Stres Kaynakları“, Marmara Ünviversitesi,İ.İ.B.F. Dergisi, c.4: 12-13, İstanbulATAMAN, Göksel (2002), Temel Kavramlar Yeni Yaklaşımlar (2.Baskı), TürkmenKitabevi, İstanbulBALTAŞ, Acar (1999), Stres ve Başa Çıkma Yolları, Remzi Kitabevi, İstanbulBAŞPINAR, Nuran Ö.; Güler, Zeki, Gürbüz, Hüseyin (2001), “İşYaşamında Stres veKamu Kurumlarındaki Sekreterler Üzerinde Bir Uygulama“, Yüksek LisansTezi, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir.CARTWRIGHT, S., Cooper C.L. (1997), Managing Workplace Stres, SagePublication, CaliforniaCONLAN, Roberta (2001), Zihnin Halleri (Çeviri:Derya Duman), PhoenixYayınları, AnkaraCONNOR, P.E. and C.H. Worley (1991), “Managing OrganizationalStres”, Business Quarterly, V.56, No.1: 61-63.CRAMPTON, S., J.W. Hodge, J.M. Mishra, and S. Price (1995), Stress and StressManagement , Summer, New YorkCÜCELOĞLU, Doğan (2002), Keşke’siz Bir Yaşam İçin (3. Baskı), Remzi Kitabevi,İstanbulDAVIS, K. and J.W. NEWSTROM (1988), Organizatianol Behavior; HumanBehavior at Work,: McGraw-Hill, , New JerseyEREN, Erol (2002), Örgütsel Davranış ve Yönetim Psikolojisi (5. Baskı), BetaYayıncılık, İstanbulEROĞLU, Fevzullah (1998), Davranış Bilimleri, Beta Basın Yayın Dağıtım,İstanbulERTEKİN, Yücel (1993), Stres ve Yönetim , TODAİE Yayınları, AnkaraETZION, M.Westman (1995), Crosover of Stress, Strain and Ressounces from OneSpouse to Another, Journal of Organizational Behavior,124-126
    • 105GEORGE, J.M. and R.J. Gareth (1999), Understanding and ManagingOrganizational Behavior, Addison Wesley Publishing Company,MassachusetGÜMÜŞTEKİN, Gülten Eren (2004), Örgüysel Stres Yönetimi ve Uçucu PersonelÜzerine Bir Uygulama, 61-85HAMNER VE ORGAN, A.(1981), İnternational Journal of Stress Management, 58-59HARGREAVES, Gerard (1999), Stresle baş etmek, Doğan ofset A.Ş, İstanbulHELLIRIEGEL, D., J.W. Jr Slocom and R.W. Woodman (1995),Organizational Behavior, West Pub, New YorkHİMMETOĞLU, Bülent, Kırel, Çiğdem (1994), Stres Yönetimi, AnadoluÜniversitesi Yayınları, EskişehirIGRER, Peter (1989), Stres (Çeviren:Yusuf Haznedaroğlu), Metler Matbaası,İstanbulKÖKNEL, Özcan (1989), Çağımızın Hastalığı Stres, Milliyet Yayınları, İstanbulPEHLİVAN, İnayet (1995), Yönetimde Stres Kaynakları, Pepem Yayınları,PersonelGeliştirme Merkezi Yayınları, AnkaraPEHLİVAN, İnayet (2000), İş Yaşamında Stres (1.baskı), Pegema Yayıncılık,İstanbulRAWSHAN, Arthur (2000), Stres ve Başetme Yolları, EGM Sağlık İşleri Dai.Başk.Ruh Sağlığı Merkezi, AnkaraSABUNCUOĞLU, Z. ve M. Tüz (1998), Örgütsel Psikoloji (3.Baskı), AlfaYayınları, BursaSCHERMERBORN Jr., J.R., J.G. Hunt, and R.N. Osborn (1997), OrganizationalBehavior, John Wiley&Sons, NewYorkŞAHİN, Nesrin Hisli (1998), Stresle Başa Çıkma-Olumlu Bir Yaklaşım, TürkPsikologlar Derneği Yayınları, AnkaraŞENGÜL, Arzu (1999), “ Organizasyonel Stresin Yönetimi ve İzmirÇevresinde Orta Kademe Yöneticiler Üzerine Bir Araştırma", Yüksek LisansTezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.ŞİMŞEK, M. Şerif, Tahir Akgemci, Adnan Çelik (2001), DavranışBilimlerine Giriş ve Örgütlerde Davranış (2. Baskı), Nobel Yayın Dağıtım,AnkaraTORRINGTON, D., L. Hall (1987), Personnel Management, A New Approach,Prentice Hall- Englewood Cliffs, New JerseyTORUN, Alev (1997), Stres ve Tükenmişlik, Endüstri ve Örgüt Psikolojisi (2.Baskı),Türk Psikologlar ve Kal-der Yayınları, Ankara
    • 106VECCHIO, R.P. (1987), Organizational Behavior, The Dryan Pres, New York:VIOLETTE, G.R., J.A. Vıolette (1990), Employee Welmess is Good Business, TheCPA Journal, 103-104YILDIZ, Murat (2000), “Poliste Stres Yönetimi”, Polis Dergisi, c.13:382-383.ZEMKE, Ron, M. Stern Frances (1992), Stressiz Satış, Rota Yayın, İstanbul:http://www.bil-merk.com/stres, 09.05.2006http://www.geocities.com/Heartland/Estates/3026/stres4.htm,25.05.2006http//www.insankaynaklari.gokceada.com/stres,14.11. 2006
    • 107ÖZGEÇMİŞAdı Soyadı : Esra GARİPOĞLUDoğum Yeri ve Yılı : Bünyan - 1981Adres : Türkiye İş Bankası A.Ş. Kayseri Kurumsal ŞubesiTelefon : 0 352 332 04 44Email : esra.garipoglu@isbank.com.trÖğrenim Durumu : 2004-2007 Yüksek Lisans : Niğde Üniversitesi – İşletmeAnabilim Dalı – Yönetim ve Organizasyon Bilim Dalı1999-2004 Lisans Eğitimi: Erciyes Üniversitesi İ.İ.B.FFakültesi İşletme Bölümü1996-1999 Lise : Fevzi Çakmak Lisesi / Kayseri1992-1996 Ortaokul : Sami Yangın Anadolu Lisesi /Kayseri1987-1992 İlkokul : Şükrü Malaz İlkokulu / Kayseriİş Durumu : 2005-Türkiye İş Bankası A.Ş Kayseri Kurumsal Şubesi / Memur