Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees

1,654
-1

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,654
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
30
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Stres ynetimi-ve-banka-alianlari-zerine-yapilan-bir-aratirma-stress-managment-and-a-research-on-bank-employees

  1. 1. 1T.CNİĞDE ÜNİVERSİTESİSOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜİŞLETME ANABİLİM DALIYÖNETİM VE ORGANİZASYON BİLİM DALISTRES YÖNETİMİ VE BANKA ÇALIŞANLARIÜZERİNE YAPILAN BİR ARAŞTIRMAHazırlayanEsra GARİPOĞLUNİĞDE-2007
  2. 2. 2T.CNİĞDE ÜNİVERSİTESİSOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜİŞLETME ANABİLİM DALIYÖNETİM VE ORGANİZASYON BİLİM DALISTRES YÖNETİMİ VE BANKA ÇALIŞANLARIÜZERİNE YAPILAN BİR ARAŞTIRMAYüksek Lisans TeziHazırlayanEsra GARİPOĞLUDanışmanYrd.Doç. Dr. Ufuk DURNANİĞDE-2007
  3. 3. iÖZETSTRES YÖNETİMİ ve BANKA ÇALIŞANLARI ÜZERİNE YAPILAN BİRARAŞTIRMAEsra GARİPOĞLUYüksek Lisans Tezi, İşletme Anabilim DalıDanışman: Yrd. Doç. Dr. Ufuk DurnaEylül 2007, 107 SayfaStres kişinin etkinliğini ve verimliliğini olumsuz yönde etkileyen bir kavram olarakortaya çıkmakta; kişi ile çevresinin etkileşimini içeren, tutum ve davranışlarına yönveren güç, ya da organizmanın bazı uyarıcılara beden ve zihinsel sağlığının tehditedilmesi ile ortaya çıkan bir durum olarak tanımlanmaktadır. Stresin sebebi ne olursaolsun insanları, olumlu veya olumsuz etkileyebilmektedir.Stresin yalnızca olumsuz ve başarıyı azaltan etkisinin yanında, olumlu yönleriolduğunu kabul eden çalışmaların da yer aldığı bilinmektedir. Fazla stres ile karşıkarşıya kalan kişinin verimliliği düşebileceği gibi az strese sahip kişinin deverimliliği olumsuz yönde etkilenecektir. Buna karşılık üretim verimliliğini artıranve çalışanların sağlığını etkilemeyen stres olumlu olarak kabul edilmektedir. İşhayatında stres daha çok çalışanların verimliliği üzerine yoğunlaşmaktadır. Kişi içinönemli olan optimum stres düzeyini yakalamak ve bundan olumlu yöndeyararlanmaktırBu çalışmada, araştırmanın teorik altyapısını oluşturan stres ve örgütsel streskavramları üzerinde durulmuş, stresin insanda görülen belirtileri verilmiş, stresinörgütler üzerindeki etkileri incelenmiştir. Kayseri ilinde bir bankanın çalışanlarıüzerine uygulanan bir araştırma ile çalışanların stres kaynakları ve çalışanlardagörülen stres belirtileri incelenmiştir. Çalışanlara uygulanan ankette yer alanönermeler, literatür taramasıyla elde edilen durumların tespiti ile oluşturulmuştur.Araştırma sonucunda, rahatsız edici düzeyde olmasa bile, banka çalışanlarınındeğişik stres kaynaklarına maruz kaldıkları görülmüştür.Anahtar Kelimeler: Stres Yönetimi, Stres Faktörleri, İş Stresi
  4. 4. iiABSTRACTSTRESS MANAGEMENT AND A RESEARCH ON BANK EMPLOYEESEsra GARİPOĞLUMBA Thesis, Business DepartmentSupervisor: Yrd. Doç. Dr. Ufuk DurnaEylül 2007, 107 PagesStress emerges as a concept which negatively affects the efficiency and theproductivity of an individual, as a power determining the attitudes and the behaviorof individuals including the interaction between the person and his/her environment,or it is defined as a situation surfacing after an organism is threatened physically ormentally as a reaction to a stimulator. Individuals experience the negative or positiveeffects of such situations in their social and work lives for some reasons. In additionto the negative and productivity lessening effects of stress, some researchers citedvarious positive effects of it.While the productivity of a person may drop if he/she is under intense stress, as amatter of fact the productivity of a person may also drop under low stress.On the other hand, a stress level that effects an increase in productivity and thatdoesn’t cause a deterioration of health is generally accepted as a positive one. Thestudies about stress in work life mostly focus on the productivity of the employees.What is essential for an individual is to establish an optimum level of stress andbenefit from it. In this following study,it is focused on the facts that stress formingthe theoretical substructure and organizational stress concepts,given the symptoms ofstress upon humans as well as observed the effects of stress upon organizations.Thestress causing sources and the symptoms of stress have been observed by a researchcarried out upon the employees in a bank in the city of Kayseri. The questions in thesurvey applied to the employees are formed by the specified cases obtained by thesearch of literature at the very end of the research,it is realized that the bankemployees have been exposed to some different kinds of stress sources even if this isnot at such an uncomfortable level.Key Words: Stress Managment, Stress Factors, Work Life
  5. 5. iiiÖNSÖZGünümüzün hızlı değişim, gelişim, çatışma ve rekabetlerle dolu dünyasında insanınsağlığını ve verimliliğini etkileyen bir kavram olarak karşımıza “stres” çıkmaktadır.Yaşadığımız yüzyılda insanlar, hangi işi yaparlarsa yapsınlar, yaşamlarının büyük birbölümünü, kendi yeteneklerini ve sınırlarını zorlayarak sürdürmektedirler. Yirminciyüzyıl insanlara öteki yüzyıllarla ölçülemeyecek oranda bir hareketlilik ve hızkazandırmış, bu ise insanların sürekli bir yarış ve değişim içerisinde çalışmaları,böyle bir çevre içinde yaşamlarını sürdürmeleri sonucunu doğurmuştur. Kamu ya daözel sektör çalışanı olsada, bireyin stres kavramı ile tanışması kaçınılmaz olmaktadır.Bu araştırmada örgütler için önemli bir konu olan stres yönetimi ve bankapersonelini etkileyen örgütsel stres kaynaklarını ve personelde görülen stresbelirtilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Uygulamam esnasında bana yardımcıolan ve emeklerini esirgemeyen tez danışmanım sayın Yrd. Doç. Dr. Ufuk DURNA’ya, ankete katılan Türkiye İş Bankası A.Ş Kurumsal Şube çalışanlarına ve ailemedesteklerinden ve ilgilerinden dolayı en içten duygularımla teşekkür eder, saygılarımısunarım.
  6. 6. ivİÇİNDEKİLERÖZET............................................................................................................................iABSTRACT................................................................................................................iiÖNSÖZ.......................................................................................................................iiiİÇİNDEKİLER .........................................................................................................ivŞEKİLLER LİSTESİ………………………………………..…………..………….xTABLOLAR LİSTESİ…………………………………………………..…...…….xiGİRİŞ .......................................................................................................................... 1BİRİNCİ BÖLÜMKAVRAMSAL OLARAK STRES, ÖRGÜTSEL STRES, STRES TÜRLERİ VESTRES KAYNAKLARI1. STRES KAVRAMI VE TARİHÇESİ……………………...…………………...21.1. STRESİN TANIMI............................................................................................... 21.1.1 YAŞAM BİÇİMİ VE STRES......................................................................... 61.1.1.1 A ve B İnsan Tipi..................................................................................... 71.1.1.2 Stres Modelleri, A ve B Tipi Davranış, Stres Belirtileri Ve StresleBaşaçıkma .......................................................................................................... 101.1.2. ÖRGÜTSEL YÖNETİM VE STRES.......................................................... 151.1.2.1. Stres ve Tepe Yönetici ......................................................................... 161.1.2.2. Stres ve Orta Düzey Yönetici................................................................ 17
  7. 7. v1.1.2.3. Stres ve İşgören..................................................................................... 171.2. STRES TÜRLERİ.............................................................................................. 181.2.1. FİZİKİ ÇEVREDEN KAYNAKLANANLAR ........................................... 181.2.2. İŞ VE MEŞGULİYET KONUSUNDAN KAYNAKLANANLAR............ 181.2.3. PSİKO-SOSYAL ÖZELLİKLERDEN KAYNAKLANANLAR ............... 191.2.3.1. Günlük Stresler...................................................................................... 191.2.3.2. Gelişimsel Stres..................................................................................... 191.2.3.3. Hayat Krizleri Niteliğindeki Stresler .................................................... 191.2.4. OLUMLU OLUMSUZ STRESLER............................................................ 191.2.5. KISA SÜRELİ STRES ................................................................................ 201.2.6. UZUN SÜRELİ STRES............................................................................... 201.3. ÖRGÜTSEL DAVRANIŞTA STRESİN YERİ ................................................. 211.4. ÖRGÜTSEL STRES YÖNETİMİ...................................................................... 211.5. STRES KAYNAKLARI..................................................................................... 261.5.1 BİREYİN KENDİSİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARI......................... 261.5.1.1 Motivasyon Etkileri................................................................................ 261.5.1.2 Duygusal Sebepler ................................................................................. 271.5.1.3 Bireysel Farklılıklar ............................................................................... 281.5.1.4 Yaş ......................................................................................................... 29
  8. 8. vi1.5.2 BİREYİN İŞ ÇEVRESİNİN YARATTIĞI STRES KAYNAKLARI.......... 301.5.2.1 İşletme Politikaları ve Stratejileri........................................................... 301.5.2.2 Örgüt Yapısı ve Dizaynı......................................................................... 311.5.2.3 Örgütsel Süreçler.................................................................................... 311.5.2.4 Fiziksel Koşullar .................................................................................... 321.5.3 BİREYİN İÇİNDE BULUNDUĞU GENEL ÇEVRENİN YARATTIĞISTRES KAYNAKLARI........................................................................................ 32İKİNCİ BÖLÜMSTRES YÖNETİMİ2. STRESİN ETKİLERİ VE BAŞA ÇIKMA YOLLARI..................................... 362.1. ÇALIŞANLAR ÜZERİNDE STRESİN ETKİLERİ.......................................... 362.1.1. PSİKOLOJİK ETKİLERİ............................................................................ 362.1.1.1 Kaygı...................................................................................................... 362.1.1.2 Depresyon .............................................................................................. 362.1.1.3 Uyku Bozuklukları................................................................................. 372.1.1.4 Kaybolma ve Panik ................................................................................ 372.1.2 BİREYSEL ETKİLERİ................................................................................. 372.1.2.1 Stres ve Tepe Yönetici ........................................................................... 372.1.2.2 Stres Ve Orta Düzey Yönetici................................................................ 39
  9. 9. vii2.1.2.3 Yöneticilerde Stresin Etkileri................................................................. 412.1.3 ÖRGÜTSEL ETKİLERİ............................................................................... 432.1.3.1 Yabancılaşma......................................................................................... 432.1.3.2 Tükenme................................................................................................. 432.1.3.3 Moral Eksikliği ve İş Doyumsuzluğu .................................................... 432.1.3.4 İş Kazaları .............................................................................................. 432.1.3.5 İşe Devamsızlık...................................................................................... 432.1.3.6 Performans Düşüklüğü........................................................................... 432.1.3.7 Verimliliğin azalması............................................................................. 442.2. STRESLE BAŞA ÇIKMA YOLLARI ............................................................... 442.2.1. STRESLE BAŞA ÇIKMADA BİREYSEL YÖNTEMLER ...................... 452.2.1.1 Çevreye Yönelik Yöntemler .................................................................. 502.2.1.2 Bedene Yönelik Yöntemler.................................................................... 532.2.1.3 Zihne Yönelik Yöntemler ...................................................................... 582.2.1.4 Çok Yönlü Olanar ................................................................................. 602.2.2 ÖRGÜTSEL YÖNTEMLER ........................................................................ 622.2.2.1 Duygusal İklim Denetimi....................................................................... 622.2.2.2 Sosyal Destek Sağlama .......................................................................... 622.2.2.3Çalışanların Rollerinin Yeniden Tanımlanması...................................... 62
  10. 10. viii2.2.2.4 Aşırı İş Yükünün Ortadan Kaldırılması................................................. 632.2.2.5 Stresli Personele Yardım Sağlama......................................................... 632.2.3 Stresi Kontrol Etmek İçin 10 Değişik Öneri ................................................ 642.3 A ve B TİPİ DAVRANIŞTA STRESLE BAŞA ÇIKMA YOLLARI............... 662.3.1. A TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİN............................................................ 672.3.2 B TİPİ DAVRANIŞI DEĞİŞTİRİN ............................................................. 682.3.3. STRESLE BAŞA ÇIKMA VE MODELLER.............................................. 692.4. ÖRGÜTSEL STRESİN AZALTILMASINDA YÖNETİCİLERE DÜŞENGÖREVLER .............................................................................................................. 74ÜÇÜNCÜ BÖLÜMBANKADA STRES YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR UYGULAMA VESONUÇLARI3. BANKACILIK SEKTÖRÜNDE STRES YÖNETİMİ ÜZERİNE BİRARAŞTIRMA........................................................................................................... 763.1. ARAŞTIRMANIN AMACI................................................................................ 763.2. ARAŞTIRMA YÖNTEMİ.................................................................................. 763.3. GÜVENİLİRLİK ANALİZİ............................................................................... 783.4. BULGULAR VE YORUMLAR......................................................................... 783.4.1 ANKETE CEVAP VERENLERİN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ........ 783.4.2. STRES KAYNAKLARINA İLİŞKİN BULGULARINDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 80
  11. 11. ix3.4.3. YAPILAN İŞİN ÖZELLİĞİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 843.4.4. YÖNETİCİ İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 863.4.5. MESLEKİ İLERLEME, TERFİ VE TAKDİR İLE İLGİLİ STRESKAYNAKLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ.................................................... 873.4.6. MADDİ OLANAKLAR İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 883.4.7 İŞ ARKADAŞLIKLARI İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 893.4.8. AİLE YAŞAMI İLE İLGİLİ STRES KAYNAKLARININDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 893.4.9. STRES KAYNAKLARINA İLİŞKİN ORTALAMALARINDEĞERLENDİRİLMESİ ...................................................................................... 903.5. ÇALIŞANLARDA GÖRÜLEN STRES BELİRTİLERİNİNDEĞERLENDİRİLMESİ .......................................................................................... 91SONUÇ………………………………………………...…………………………...95ANKET FORMLARI………………………………………..…………………….99KAYNAKÇA……………………………………………………………………...104ÖZGEÇMİŞ………………………………………………………………………107
  12. 12. xŞEKİLLER LİSTESİBİRİNCİ BÖLÜMŞekil 1.1: Doğrudan Etki Modeli……………………………………………………10Şekil 1.2: Yumuşatılmış Etki Modeli ........................................................................10Şekil 1.3: Dolaylı Yumuşatılmış Etki Modeli………………………………………10Şekil 1.4: Koşullu Aracılı Etki Modeli……………………………………………...11Şekil 1.5: Sınırlı Aracılı Etki Modeli………………………………….……………11Şekil 1.6: Aşırı Sınırlandırılmış Etki Modeli……………………………………….11Şekil 1.7: Dolaylı Etki Modeli………………………………………………………11Şekil 1.8: Örgütsel Stres Yönetimi………………………………………………….22Şekil 1.9: Stres Yönetim Stratejileri………………………………………………...25Şekil 1.10: Stres Kaynakları………………………………………………………...35Şekil 1.11: Stres Reaksiyonları……………………………………………………...35İKİNCİ BÖLÜMŞekil 2.1: Stresle Baş Etmek……………………………………………...………...47Şekil 2.2: Basit Doğrusal Model…………...……………………………………….70Şekil 2.3: Değişken Doğrusal Model………………………………………………..70Şekil 2.4: Stresin Eşiği Modeli…………………………………………...…………71Şekil 2.5: Stresi Karşılamada Savunma Mekanizması Modeli………………..……72
  13. 13. xiTABLOLAR LİSTESİÜÇÜNCÜ BÖLÜMTablo 3.1: Stres Kaynaklarına İlişkin Önermelerin Dağılımı .................................. 77Tablo 3.2: Cinsiyetlere Göre Çalışanların Dağılımı…………………...…………...78Tablo 3.3: Yaş Gruplarına Göre Çalışanların Dağılımı…………………...………..79Tablo 3.4: Medeni Durumlarına Göre Çalışanların Dağılımı……………...……….79Tablo 3.5: İş Yerindeki Pozisyonlarına Göre Çalışanların Dağılımı…………...…..79Tablo 3.6: Eğitim Durumlarına Göre Çalışanların Dağılımı…...…………………..79Tablo 3.7: Stres Kaynaklarının Ortalama Kabul Oranlarına Göre Sıralanması........ 81Tablo 3.8: Yapılan İşin Özelliği ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi ... 84Tablo 3.9: Yönetici ve Üstler ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 86Tablo 3.10: Mesleki İlerleme, Terfi ve Takdir ile İlgili Stres KaynaklarınınDeğerlendirilmesi....................................................................................................... 87Tablo 3.11: Maddi Olanaklar ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 88Tablo 3.12: İş Arkadaşlıkları ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi........ 89Tablo 3.13: Aile Yaşamı ile İlgili Stres Kaynaklarının Değerlendirilmesi............... 90Tablo 3.14: Stres Kaynaklarının Ortalama Değerleri................................................ 90Tablo 3.15: Stres Belirtilerinin Değerlendirilmesi………...………………………..91
  14. 14. 1GİRİŞStres günlük hayatın her aşamasının bir parçası durumuna gelmiş ve vazgeçilmez biröğesi olmuştur. Her geçen gün hızlı değişimin yaşandığı ve yeniliklerin hızla insanınhayatına girdiği bir dönemden geçilmektedir. Günümüz dünyası, hızlı sosyal vekültürel dönüşümlerin yaşandığı değişim ve rekabet duygularının yoğun bir biçimdealgılandığı, toplumsal ve örgütsel yaşamın bireyi içinden çıkılması pek kolayolmayan bunalımlara sürüklediği bir görünüm taşımaktadır. İnsanlar çalışmayaşamının getirdiği sınırlılıklarla birlikte öteki etkinliklerini dengeli bir biçimdeyürütmek istemekte, her şeyden önce yaptıkları işle kendi yeteneklerini dezorlamaktadırlar. Bu nedenle stres sözcüğü giderek günlük yaşamın ayrılmaz birparçası haline gelmiş, bir çocuktan en üst düzeydeki yöneticiye kadar kullanım alanıbulmuştur.Bununla birlikte stresin günümüz insanına eskiye kıyasla, daha ağır ve derinsorunlar yaşattığı yadsınamayan bir gerçektir. Çünkü bugün insan fiziksel ve ruhsalaçıdan daha fazla tehdit altındadır.Stres insanların hastalanmasına, iş hayatında ise verimlilik azalışlarına neden olanbu nedenle de işletme yöneticilerinin özenle üstünde durması gereken bir kavramdır.Günlük yaşamda bu denli çok kullanılan, birçok düzeyde algılanan stres kavramı buçalışmada yönetim ve örgüt bağlamında ele alınmıştır. Araştırmanın amacı streseneden olan faktörleri ortaya koymak ve bu faktörlerle başa çıkabilmek için bazıyöntemleri sunmaktır. Araştırma üç bölümden oluşmakta olup; ilk bölümdekavramsal olarak stres, örgütsel stres geniş kapsamlı ele alınmıştır. İkinci bölümde;stres yönetimi ve stresle başa çıkma yolları anlatılmıştır. Son bölümde ise birbankada yapılan uygulama detay ve sonuçları yer almaktadır. Araştırmada veritoplama yöntemi olarak, anket tekniği kullanılmıştır.
  15. 15. 2BİRİNCİ BÖLÜMKAVRAMSAL OLARAK STRES, ÖRGÜTSEL STRES, STRESTÜRLERİ VE STRES KAYNAKLARI1. STRES KAVRAMI VE TARİHÇESİ1.1. STRESİN TANIMIStresin çok fazla tanımı olmakla birlikte, temelde ikiye ayrıldığı dikkatleriçekmektedir. Birincisi direkt olarak stresin tarif edildiği basit anlamdaki strestanımlarıdır. Diğeri ise stresin belirli aşamalara dayandırılarak sistematik anlamdayapılan tanımlarıdır. Bu günkü anlamda olmasa da çok eski çalışmalarda yer alanstres kavramının kökeni Latincede "Estrictia", eski Fransızcada "Estrece"sözcüklerinden gelmektedir. Kavram 17. yy.da felaket, bela, musibet, dert, keder,elem anlamlarında kullanılmıştır. 18. ve 19. yy.da ise kavramın anlamı değişmiş vegüç, baskı, zor gibi anlamlarda objelere, kişiye, organa ve ruhsal yapıya yönelikolarak kullanılmıştır (Torun, 1997: 43, Batlaş, 1999 : 298, Carwright, 1997: 3).Çin uygarlığı içinde de stresin tanımı yapılmış stres kelimesi "tehlike" ve "fırsat"kelimelerinin sembollerinin karışımıdır. Stres bu iki kavramı paylaşmaktadır.Yani streste hem aşılması gereken zorluklar, hem de zorluklar ve gerginlikleraşıldığında elde edilecek yeni fırsatlar ve kazançlar vardır. Gerek bireyler, gerekseorganizasyonlar; çalışma hayatının özündeki stres unsurunun bilinçli ve amaçlı birşekilde planlayarak aşabilirlerse imkan ve kazanç elde etmeleri mümkün olur (İgrer1989: 12).Stres kavramının doğduğu dönemden itibaren aldığı anlamlarda büyük değişimlerolmuştur. Günümüzde stres kavramının sayısının bile hatırlanamayacağı kadartanımının yapıldığı bilinmektedir. Şayet stres kavramının tanımındaki bu değişimeşartların, insanların yaşadığı ortamların ve stres kaynaklarının sebep olduğubilinmektedir. Stresin tanımlaması yapılırken ayrıca kişi ile çevresi hakkında iletişimkurduğu ve etkileşim içinde olduğu bütün sistemler dikkate alındığı görülmektedir.
  16. 16. 3Bugünkü anlamda stresi ilk tanımlayan Hans Selye stresi, “organizmanın her türlüdeğişmeye karşı özel olmayan tepkisi” olarak tanımlamıştır (Pehlivan 1995:7).Lazarusa göre stres "insanlar üzerinde fizyolojik, sosyal ve psikolojik sistemlerderahatsızlık yaratabilecek aşırı taleplerin sonucudur” (Şengül 1999: 6).Diğer bilimadamları da stres hakkında bilimsel tanım yaptıkları görülmekte ve bunlar kısaca:“Schermerhorn’a göre stres, “olağanüstü talepler, sınırlamalar veya fırsatlarla yüzyüze gelindiğinde birey tarafından yaşanan bir gerilim durumudur”. Iwanchevich veMatteson stres terimini; “uyaranlar, tepkiler ve iki etkinlik arasındaki etkileşim”biçiminde tanımlamışlardır.Cox stresi “birey ve çevresi arasındaki karmaşık ve dinamik etkileşim sistemininaracılık yapan ve tehdit eden bir parçası” olarak tanımlamıştır. Appley veTrumbull, Cox’un etkileşimsel stres tanımını desteklemişler, kişi ve olayetkileşiminin önemine işaret etmişlerdir” (Pehlivan 1995:7). Mandler stresi,“zararlı etkenlerin yarattığı tehlike işareti" olarak kabul etmiş daha sonra butehlikenin ortaya çıkmasında organizmanın önemli rolü üzerinde durmuştur.Menaghan ve Mullan stresi kısa bir cümleyle özetlemişlerdir. “Stres organizmanınzararlı ortamla karşılaşan organizmanın bu ortamla baş edebilecek güçten yoksunolduğunda ortaya çıkan kötü ve zor bir durumdur” (Köknel 1989: 10). Stres,bireyin duygusal ya da fiziksel durumuna karşı olası bir tehdit sezdiğindevücudunda yada beyninde oluşan tepkidir (Hughes, Boothroyd 2002: 11).İnsanların esenliği ve huzuru için bir tehlike işareti, bir uyarı olarak algılanan vedolayısıyla yetersiz bir şekilde ele alınan olaylara gösterile, belirgin olmayanfizyolojik ve psikolojik tepkiye stres denir (Şimşek, Akgemci, Çelik, 2001: 215).Stresin sistematik olarak halinde veya etkileşim tanımları ise şu şekilde yapılmıştır(Ertekin 1993: 6). Hay tarafından yapılan bir araştırmaya göre stres dört aşamadatanımlanmıştır. Bunlar birinci aşama; hafif stres, ikinci aşama; orta derecede stres,üçüncü aşama; ağır stres ve dördüncü aşama; paniktir. Bu dört aşamadan herbirinde kişi çevresine karşı duyarlıdır.Çevre ile ilgili olmanın birinci aşaması uyanık olmaktır. Uyanıklık hafif stresaşamasını gösterir, birey öncesine göre durumu daha güç kavrar. Haberdarolmanın ikinci aşaması ise, iletişim ve kavrama becerisinde azalma vardır.
  17. 17. 4Birey çevresinde olup bitenleri fark etmez, ancak başka bir gözlemci onundikkatini duruma çekerse bunu fark edebilir ki bu stresin orta aşamasına işarettir.Üçüncü aşamada; kişinin çevresinde olup bitenleri kavramadaki beceriksizliğiartarsa stres de artar ve ağır bir stres durumu oluşur. Birey sadece ayrıntılarıkavrar, fiziksel ve duygusal huzursuzluk vardır. Dördüncü aşamada ise; stresin çokartması halinde panik ortaya çıkar. Birey başkası tarafından uyarılsa da kendinegelemez. Stres kavramının konuyla ilgilenen kişilerce değişik şekillerde elealındığı ve tanımlandığı görülmektedir. Ancak bu tanımlara bakıldığında genelolarak üçlü bir ayrımın yapıldığı görülür. Bunlar uyarıcı, tepki ve uyarıcı tepkidir(Güler, Başpınar, Gürbüz 2001: 2).Uyarıcı tanımlarına göre stres; birey üzerinde gerginlik tepkisi ile sonuçlanan güçyada uyarıcıdır. Sonucunda ise gerilimli bir tepki ortaya çıkar. Burada vurgulanannokta stresi yaratan dış kaynaklardır. Gerilim ise baskıdır. Organizmada bozulmayaratır. Ancak bu tanımda başarısız olan yön aynı stres yaratıcı uyarılarlakarşılaşan iki ayrı kişinin, farklı gerilim düzeyleri gösterebilmesidir. Bu yüzdendirki stres tanımlarında da deterministik bir yaklaşımın söz konusu olmayacağıgörülmektedir.Tepki tanımlarına göre stres, bireyin istenmeyen bir dış olay yada durum gibiçevresel bir stres etkenine gösterdiği fiziksel yada psikolojik tepkidir. Uyarıcıtanımında stres bir dış olaydır, tepki tanımında ise stres içsel bir tepkidir. Tepkitamamen kişiye ait bir olgudur. Dolayısıyla uyarıcıyı bilmeden yalnızca tepkiyigözleyerek stresi açıklamak söz konusu olamaz. Bu tanımın eksikliği de bunoktadadır (Güler, Başpınar, Gürbüz 2001: 3). Uyarıcı-tepki tanımlarına göreodak noktası çevre ile birey arasındaki ilişkidir. Çevreden gelen uyarılaraorganizmanın verdiği tepki ve bu tepkiye uyarıcı arasındaki etkileşimdir (Artan1986: 38).Yaşadığımız yüzyılda insanlar, hangi işi yaparlarsa yapsınlar, yaşamlarının büyükbir bölümünü kendi yeteneklerini ve sınırlarını zorlayarak sürdürmektedirler,20.yy insanları öteki yüzyıllarla ölçülmeyecek oranda hareketlilik ve hızkazandırmış, bu ise insanların sürekli bir yarış ve değişim içerisinde çalışmaları,böyle bir çevre içinde yaşamlarını sürdürmeleri sonucunu doğurmuştur.
  18. 18. 5Kişi ister bir kamu yada özel kesim örgütünün üyesi olarak yaşamını kazansın,isterse bir örgüte doğrudan doğruya bağımlı olmaksızın hizmet sunsun, streskavramı ile tanışması kaçınılmaz olmaktadır.Çağdaş sanayii ve iş yaşamının ortaya çıkardığı bir çok sorunun yanında streskavramı giderek yöneticilerin, bilim adamlarının ve araştırmacıların daha çokilgisini çeker olmuştur (Ertekin, 1993:3).Günümüzde stres tanımları iki gruba ayrılmaktadır. Bunlardan birincisi kişi veçevresi arasındaki ilişkiyi vurgulayan tanımlar, diğeri ise dışarıdan gelen herhangibir talep veya etkiye organizmanın verdiği tepkiyi çıkış noktası olarak alantanımlardır.”(Pehlivan,1995:7).Stres, biyolojik ve psikolojik dengenin bozulduğuna ve yeni durumlarda uyumyapılarak yeniden dengeye dönülmesi gerektiğine yönelik bir işarettir.Genel anlamda stres ; “ Memnuniyet verici olup olmadığına bakılmaksızın, her türlütalebe, bedenin uyum sağlamak için gösterdiği tepki” olarak tanımlanabilir.Stres bedensel bir tepkidir. Stres fiziksel bir durum olmakla beraber fizyolojik birtepkidir. Endişe, kaygı, depresyon değildir.(Pehlivan,1995:5)Her tanımda stresin belirli bir yönü ön plana çıkarılmaktadır. Tanımların ortaknoktası ise stresin insan vücuduna ve psikolojik yapısına olan etkilerinin çok büyükolduğudur.Basit bir anlatımla stres, işyerinde veya çevrede yer alan ve sağlığa zararlı olarakgörülen olay ve durumlar yüzünden ortaya çıkan belirtileri kapsamaktadır.Stres organizmanın bedensel ve ruhsal sınırlarının tehdit edilmesi ve zorlanması ileortaya çıkan durumdur (Baltaş,1999: 23).Strese genellikle negatif bir kavram olarak düşünülür. Oysa stres her zaman zararverici, kötü, kaçınılması gereken bir durum değildir. İstek, ihtiyaç ve kısıtlamalarlailgili olan bu kavram bazen olumlu bir durumu ifade edebilir. Terfi etmek, ünlüolmak ,evlenmek gibi insanlar tarafından arzulanan olaylar olumlu strese örnekolarak verilebilir. Ölüm, işsiz kalmak, meslekte gereken ilerlemeyi sağlayamamakgibi kısıtlamalar ve kayıplar ise olumsuz strese örnektir.
  19. 19. 6Olumlu stres kişiyi güdüleyip teşvik ederken, olumsuz stres ruhsal ve bedenselaçıdan zarar verici sonuçlara neden olur.Stres olumlu veya olumsuz olmasına bakılmaksızın ,”bireyin herhangi bir fizikselveya pşikolojik uyarıcı karşısında gerekli uyumu sağlayabilmek için ruhsal vebedensel olarak harekete geçmesi, tepki göstermesi” olarak tanımlanabilir.Stres işletme yönetimi açısından ele alınması gereken bir kavramdır. Çünkü stresçalışanları doğrudan etkilenmekte onların davranışlarını, verimliliklerini vediğerleriyle ilişkilerini belirlemektedir.Bu doğrultuda stresi ortaya çıkaran faktörlerin, stresin farklı aşamalarının veörgütsel stresle başa çıkmada gereken önlemlerin ele alınarak incelenmesigerekmektedir (Torun, 1997: 43).1.1.1 Yaşam Biçimi ve StresYaşama biçiminiz, stresten şikayetçi olup olmayacağınızı belirleyen en önemlietkendir. Bugün artık yaşam biçiminin stres seviyesi üzerinde olduğu herkestarafından kabul edilen bir gerçektir. Buna katkıda bulunan etkenler ise kendinizekarşı tutumunuz diğer insanlara davranışınız, yaptığınız işin türü, günlükyaşamınızda neler yaptığınız, spora, dinlenmeye ve iyi beslenmeye gerekli zamanıayırıp ayırmadığınızdır.Bütün bu etkenler karşılaşacağınız baskıları nasıl göğüsleyeceğinizi ve stres yaşayıpyaşamayacağınızı belirleyecektir.Amerikalı kalp uzmanları Meyer Friedman ve Ray Rosenman kalp rahatsızlığınayakalanıp yakalanmayacağınızı belirleyenlerin başında yaşam tarzının geldiğinisöyleyen ilk bilim adamlarıydı. Stres hiç şüphesiz kalp hastalıklarının en önemlietkenlerinden birisidir. Friedman ve Rosenman, kalp rahatsızlıklarından yakınana birçok hastanın benzer kişilik, yaşam tarzı ve dünyaya bakış açısına sahip insanlarolduklarını belirlediler. Bu iki hekimin, geliştirdikleri A ve B tipi tutumların tanımı,davranış ve stres arasındaki ilişkiyi anlamak için sıkça kullanılan modeller oldu.A ve B tipleri zamanla, günümüz tıp ve yönetim yazışmalarında bilinçli olarakkullanılan ve tanımları herkesçe bilinen deyimlere dönüştüler.
  20. 20. 71.1.1.1 A ve B İnsan TipiA tipi davranışın başlıca özelliği aceleliktir. A tipi bir insan karşımıza genelliklesaldırgan, rekabetçi ve hırslı birisi olarak çıkar.B tipi ise hayata karşı çok daha rahat yaklaşımıyla tanınır. Genellikle B tipi birinsanın daha yavaş, sabırlı rahat ve keyifli olması beklenir. Rosenman ve Friedmaninceledikleri kişilerden 50’sinin A, yüzde 40’ının da B tipi olduğunu, geri kalanyüzde 10’unda aralarda bir yerde bulunduğunu belirlediler.Sözünü ettiğimiz bu istatistik değerler hem kadınlar, hem de erkekler için geçerlidir(Hergreaves,Gerard, 1999:24). Kardiyolog Dr. Meyer Friedman ve Dr. Roy H.Rosenman A tipi davranış ve Kalbiniz adlı kitaplarında, A tipi olarak adlandırdıklarıkişilerin B tipi davranış kişilerinden üç misli aha fazla kalp krizi geçirme olasılığınasahip olduğunu belirlemektedir. Friedman ve Rosenman’ın bu savı, 30 ile 60 yaşarasındaki sağlıklı 3 bin 500 Franciscolu iş adamını on yıl süreyle gözledikleri birçalışmadan kaynaklanıyor. Hayat bilimleri inceleyen iki doktor, genellikle kalphastalığı etmenleri olarak sayılan sigara, yüksek kolesterol düzeyi, yüksek kanbasıncı ve benzerlerinin A tipi kişiliğin yan ürünleri olabileceğini ileri sürüyor. Atipinin yarışmalı bir oyuna girmesi, doğrudan ve “ neredeyse anında” yüksekkolesterol düzeylerine yol açıyor. Ve bu yükselme kolesterol da herhengi bir diyetebağlı değişiklik olmadan gerçekleştiriyor.Örneğin A tipi gevşemek ve gerilimini azaltmak için jogging yapar, fakat kendisinezaman ve mesafe hedefleri koyarak yaptığı işin olası yararlarını ortadan kaldırır.Tipik A tipi joggingcinin, diğer koşucular tarafından geçildiğin de canı sıkılır veneşesikaçar. A tipinin rekabetçi ruhu nereden gelirse gelsin hiçbir meydan okumayıyanıtsız bırakmaz(Frances,Ron, 1992:94).A Tipi Davranış Biçiminin Özellikleri1) Hareketçilik: A tipi davranış biçimi benimsemiş bir kişinin kesin birkonuşma biçimi vardır. Bu kişiler konuşmalarını belirli bir noktaya yönelik olaraksürdürürler ve bazı kelimeleri patlayıcı olarak vurgular, sık ve kuvvetli jestlerlekonuşurlar. Cümleler arasında kuvvetli nefes aralıkları bulunur. (Friedman buözelliği” tükenişin ölümsel işareti” olarak adlandırılmıştır.)
  21. 21. 82) Dürtü ve İhtiras: A tipi davranış biçimine sahip kimseler, kendileri vebaşkaları için yüksek bir beklenti (ideal amaç) düzeyleri koyar ve bunungerçekleşmemesi durumunda kuvvetli bir rahatsızlık duyarlar. Bu kimseler“başarıların” az ve kısa bir mutluluk verdiği, harekete (eyleme) yönelik insanlardır.3) Rekabet, saldırganlık ve düşmanlık duyguları: A tipi davranış biçimiiçindeki birey, kendisi ve başkalarıyla sürekli bir yarış içindedir. Zaptetmek içingösterdikleri gayrete rağmen, düşmanlık, öfke duygu ve davranışları kolayca ortayaçıkartabilir.4) Tek açılı kişilik: A davranış biçimine sahip bir kişi çoğunlukla kendisiylemeşgul ve “ben merkezci” dir.Bu kimseler büyük çoğunlukla, hayatın düğer cephelerini ve ailelerini ihmal edecekölçüde kendilerini işe vermişlerdir (Bataş, 2000: 147).5) Aynı anda iki veya daha çok işi düşünmek yada yapmak da bu işlerinözellikleri arasındadır. Belli bir zaman dilimine iki veya daha çok işi sığdırmak; birşeyler yerken araba kullanmak, bir kişiyle konuşurken başka bir şey düşünmek gibizaman baskısı bu kişilerin yaşamında önemli bir belirleyicidir. Örneğin bir gündeolabildiğinden çok etkinlikte bulunmak, bir çok işi birden yapmak ve her dakikadanyararlanarak hep dolu olmak.6) Birkaç saatlik dinlenme anı veya bir tatil bu gibi kişilerde suçlulukduygusu yaratabilir. Kendilerinin de çalışmayan ve katkıda bulunmayan ötekiinsanlar gibi olduklarını düşünerek mutsuz olmalarına yol açar. Bu durum özellikleyönetsel düzeylerde açık bir biçimde görülebilir.7) A tipi davranış biçimine sahip insan, iş yaşamını, başarılarını ve olaylarısürekli olarak rakamlarla anlatmaya ve öğünmeye çalışır. Örneğin böyle bir yöneticikendi maaşı veya şirketin karı konusunda övünürken, bir cerrah kaç ameliyatyaptığını, bir öğrenci ise ne kadar çok pekiyi aldığını vurgular. Bu insanlar yaşamınnicel yönleriyle daha çok ilgilenirler. Yalnız kendilerinin değil, başkalarınınyaşamında da bu tür sayısal değerlendirmelere önem verirler.8) A tipi davranış biçimi sürekli tikler ve sinirli hareketlerle de çevreyeyansır. Bir görüşü vurgulamak için yumruğun masaya vurulması, ani el ve kolhareketleriyle anlatım gibi.
  22. 22. 99) Bu tip insanlar için gerilim yaşamlarını bir parçasıdır ve işleri çok stresliolmasa bile kendi stresleriyle hep beraberlerdir. Yapılan araştırmalar bu davranışözelliklerinin erken yaşlarda yerleştiğini göstermektedir.Oysa bu tip davranış özelliklerine sahip olmayan B tipi olarak adlandırılan insanlarise daha sakin daha yavaş, rekabetten daha az hoşlanan, durgun ve sabırlı kişilerdir(Ertekin, 1993:40).Yönetsel kademelerde zamana karşı yarış ve belli bir zaman dilimine birçokişi birden sığdırmaya çalışmanın yöneticilerde stres yarattığı genellikle kabuledilmektedir. Zamana bağlı olan stresin şu yöntemlerle hafifletileceği düşünülebilir;1) Bir yönetici, zamanın kendisini pençeleri altına almasına izinvermemelidir.2) Yönetici kendi hızıyla ve düzenli bir biçimde çalışmalıdır.3) Zamanını, yapmak istediği işlere ve önem derecelerine planlamalıdır.4) Günlük çalışma programında, nefes almak ve dinlenebilmek için aralarbırakmaya özen göstermelidir.5) Programlarını, çok katı bir biçimde değil ama her zaman değişebilecekgibi hazırlanmalıdır.6) Her günü bir defa yaşadığını unutmamalıdır.7) Yaptığı işler üzerinde yoğunlaşabilme alışkanlığı kazanmalıdır.Hangi tip daha başarılıdır?Rosenman ve Friedman’ın incelemesi, çok büyük şirketin en tepe noktalarındakiyöneticilerin büyük bir çoğunluğunun B tipi olduklarını ortaya koydu. Aynı sonuç,başka araştırmacılarca da doğrulanmaktadır.Şirketin basamaklarını tırmanmanız için A tipi olmanız gerekebilir, ancak tepeyevardıktan sonra rahatlayabilir, insanlara daha hoşgörülü yaklaşabilir ve kendinizekarşı daha rahat olabilirsiniz.Bazı yaşam tarzları belirli davranış biçimlerine yol açmaktadır. İş hayatındakarşılaştığınız insanlardan çoğu, başarılı olabilmek için A tipi gibi davranmakzorunda olduklarını düşünmektedir.
  23. 23. 10Aynı sınıflandırma şirketleri ve kuruluşları da kapsayacak şekilde genişletilebilir. Birkuruluşun kültürü, yönetim biçimi ve çalışma şekli yukarıda belirtilen iki davranıştanbirisini yansıtacaktır. Seksenli yıllarda , doksanlı yılların başında şirket kültürününgenel eğilimi, A tipi çalışma yönteminin daha doğru olduğuydu.Şirket kültürünün sizin kişiliğinize uymadığı bir kuruluşta çalışmak stres yaratıcıolabilir. B tipi bir insan kendini hırslı ve iddialı bir ortamda çok mutlu hissetmez. Atipi biriside rahat bir çalışma biçimine uyum gösteremez (Hargreaves,Gerard,1999:25).1.1.1.2 Stres Modelleri, A ve B Tipi Davranış, Stres Belirtileri VeStresle BaşaçıkmaStresA Tipi BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.1: Doğrudan Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiStres BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.2: Yumuşatılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A Tipi BaşaçıkmaStres Belitiler
  24. 24. 11Şekil 1.3: Dolaylı Yumuşatılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A Tipi BaşaçıkmaStres BelitilerŞekil 1.4: Koşullu Aracılı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiBaşaÇıkmaStres BelirtilerŞekil 1.5: Sınırlı Aracılı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).BaşaçıkmaA tipiStresBelirtilerŞekil 1.6: Aşırı Sınırlandırılmış Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).A TipiStres BelirtilerBaşaçıkmaŞekil 1.7: Dolaylı Etki ModeliKaynak: (Ertekin, 1993:19-23).
  25. 25. 121) Doğrudan Etki Modeli: Bu model şekilde de görüldüğü gibi stres, A tipi davranışve stresle başaçıkmanın her birinin, sonuç üzerinde, bağımsız bir biçimde ve ayrı ayrıetkilerinin olduğunu kabul eder. Stres ve a tipi davranış bu belirtileri artırırken,stresle başaçıkma yönündeki girişimler stres belirtilerinin azalmasına neden olur.Stres A tipi davranış ve stresle başaçıkma konularındaki ilk araştırmalar bu modelinçeşitli şekillerinden oluşmuştur. Ayrıca bu model, araştırmalar tarafından oldukçadesteklenmiştir. Örneğin stres dolu hayat olayları veya yaşam biçimi sürekli olarakpsikolojik belirtilerle ilgili sonuçlar arasında oldukça zayıf bir ilişkin olduğugörülmüştür. A tipi davranışla fiziksel belirtiler ve özelliklede kalp rahatsızlıklarıilgili bulunmuştur.Ancak en son bulgular bu konuda daha az kesin ifadeler kullanmaktadır. A tipidavranışla ilgili psikolojik belirtiler ise karmaşıktır. Ancak birkaç çalışma sinirlilik,kaygı ve depresyonla bu tür davranış arasında olumlu bir ilişkinin olduğunugöstermiştir.Stresle başaçıkmada doğrudan etkili olan çalışmaların özellikle stresi yenmeyeyönelik stratejilere bağlı olarak olumlu ve olumsuz yönlerinin bulunduğuanlaşılmaktadır. Stresle başaçıkmada durumu değiştirmeye yönelik stratejilerinörneğin, soruna dönük yaklaşımların stres belirtilerini azalttığını, oysa duygusal yönüağır basan yada duygusal yönden karmaşık bir durumun ise stres belirtileriyle olumlubiçimde ilişkili olduğu görülmektedir.Durumu yeniden tahmin etme ve değerlendirmeye yönelik stresle başaçıkmastratejileri ile stres belirtileri arasında bazı yazarlara göre olumsuz, bazılarına göreolumlu ilişki bulunurken bazı araştırmalarda bunlar arasına herhangi bir ilişkinolmadığını savunmaktadırlar.Araştırmaların bu farklı bulguları, soruna yönelik yaklaşımların stres kaynağınıortadan kaldırmada dolayısıyla stres belirtilerin azaltmada daha etkili olduğunugöstermektedir.Oysa duygu yüklü ve yeniden değerlendirilmesi gereken stresle başa çıkmastratejileri, gerçekte stresin uzun bir zaman daha sürüp gitmesine dolayısıylabelirtilerin de artmasına neden olmaktadır.
  26. 26. 13Aynı biçimde stres belirtileri de stresle başa çıkmada hangi stratejilerin seçileceğindeetkili olur. Örneğin basit bazı stres belirtileri soruna dönük yaklaşımlarla çözümekavuşturulurken, daha ağır bir takım stres belirtilerinde ise yeniden tahmin vedeğerlendirme ile duygusal yönü ağır basan stresle başaçıkma stratejileri aha gerekliolabilir.Kuşkusuz stresle başa çıkma, tek boyutlu değil, çok boyutlu bir konu olarakkarşımıza çıkmaktadır. Özetle doğrudan etki modeli ile ilgili bulgular, stressorununda ortaya çıkabilecek belirti ve rahatsızlıklarla A tipi davranış ve stresarasında sınırlı bir olumlu ilişki olduğunu göstermektedir.2) Yumuşatılmış Etki Modeli: Stresle strese bağlı olarak ortaya çıkan belirti verahatsızlıklar arasındaki yalın ilişki araştırmacıları, bu ilişkiyi değiştiren veya tampongörevi yapan etmenlerin saptanmasına yöneltmiştir. Bu tür araştırma da, stres vebelirtileri arasındaki zayıf bağın bazı bireylerde daha güçlü ilişkileri saklayacağıvarsayımına dayanmaktadır.Örneğin A tipi davranışa sahip olan bireyler, stresle başa çıkmada daha az etkili vebaşkaları tarafından daha zayıf görülebilirler. Oysa B tipi davranışa sahip olanlar,stresle başa çıkmada daha etkilidirler. B tipi davranışın hem psikolojik hem defiziksel belirtilerinin stresle baş etmede karşılayıcı etkileri bir takım araştırmalarcakısmen desteklenmektedir.Stresle başa çıkma mekanizmalarının tampon etkisi konusundaki çalışmalarprobleme ve değerlendirmeye yönelik olarak stresle başa çıkmada stresin bazıetkilerin azalacağını, oysa duygu yüklü stresle başa çıkmada ise stres etkilerinkısmen artacağını istisnalar olmakla birlikte, göstermektedir. Böylece, B tipi davranışile problem ve yeniden değerlendirmeye yönelik stresle başa çıkmada stresinetkilerinin azaldığı, oysa duygu yüklü stresle başa çıkma girişimlerinde stresinetkilerinin arttığı anlaşılmaktadır.3) Dolaylı Etki Modeli: Bu modelde göre stres, yalnızca stres sonucu ortayaçıkabilecek rahatsızlık ve belirtileri artmakla kalmaz, aynı zamanda A tipi davranışıve stresle başa çıkmaya da harekete geçirerek stres sonucu ortaya çıkabilecekbelirtileri de etkiler.
  27. 27. 14Örneğin sorun çözerek stresle başa çıkma, stres belirtilerinde azalmayı sağlarken, Atipi davranış ve duygu yüklü stresle başa çıkma ise stres belirtilerinin artmasınaneden olmaktadır.Aslında, A tipi davranış ve stresle dolaylı bir biçimde başa çıkmayı doğrudandoğruya test eden bir çalışma olmamakla birlikte, stresle A tipi davranış arasındasürekli bir olumlu ilişki olduğunu gösteren çalışmalar vardır. Öte yandan stresleduygusal biçimde başa çıkma, ile stres arasında olumlu bir ilişkinin varolduğu ancaksorun çözerek ve yeniden doğacak stresle başa çıkmayla stres arasında, olumsuz birilişkinin olduğu görülmektedir. Bu sonuçlar stresin uyumsuzluğa yol açtığını veaçıkça dolaylı yumuşatılmış etki modeline uygun olmadığını vurgulamaktadır.Böylece bu modelle ilgili bilgiler, A tipi davranışla duygusal kökenli stresle başaçıkmayı ise desteklememektedir.4) Dolaylı Yumuşatılmış Etki Modeli: A Tipi davranış belirtileriyle ilgili bir takımdeğerlendirmeler olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri B tipi davranışa sahip olanlaragöre A tipi davranış örüntüsü sergileyenlerin, kendileri için daha stresli olabilecekdurumlar yarattıklarını veya böyle durumlar seçtiklerini göstermektedir. İkinci biraçıklama ise A tipi davranışa sahip olanların, stresle başa çıkmada kullandıklarıstratejilerin pek fazla uygun olmayan stratejilerin olduğu noktasında toplanmaktadır.Aslında her iki açıklamada A tipi davranışa sahip olanların, strese ve stresle başaçıkmaya yönelik girişimlerinin giderek stres belirtilerini etkilediğini göstermektedir.Ancak, bu sürecin yani stresle onu yenmeye yönelik stratejilerin stres belirtilerininasıl etkiledikleri henüz bilinmemektedir. Bu süreci açıklamaya dönük modellerdenbiri yukarıdaki değinilen yumuşatılmış etki modelidir.A tipi davranış etkileriyle stres ve stresi yenme çabalarının birleştirilmesi ile bumodelden, 4. model olan koşullu aracılı etki modeline denemek için yapılmışolmamakla birlikte, bu modelin öğelerini inceleyen birkaç çalışma vardır.Örneğin bazı incelemeler B tipine göre A tipi davranış biçimi gösterenlerin daha azetkili ve uygun olmayan stresle başa çıkma çabaları içinde olduklarını göstermiştir. Atipi davranışla stres arasında sürekli olarak olumlu bir ilişkinin olduğu, yapılan bazıçalışmalarda ise stres belirtileri ile A tipi davranış arasındaki ilişkiyi stresin dolaylıolarak etkilediği anlaşılmıştır.
  28. 28. 155) Koşullu Aracılı Etki Modeli: Bu modelde şekilde de görüldüğü gibi, 4. modelebir benzerlik söz konusudur. Her iki modelde de stres ve stresle başa çıkma çabalarıA tipi davranışla stres belirtileri arasındaki ilişkide aracı rolü oynamaktadır. Bumodelde stres ve stres belirtileri arasındaki ilişkide stresle başa çıkma çabalarıdolaylı rol oynamaktadır. Bu farklılık dışında her iki model aynıdır. Her ikisi de Atipi davranışı stres ve stresle başa çıkmada bir belirleyici olarak görmektedir.6) Sınırlı Aracılı Etki Modeli: Bu modelde ilgili şekilde de görüldüğü gibi A tipidavranış stresi etkilemede ve stresle ilgili belirtilerde alternatif bir süreç sunmaktadır.Bu model iki temel öneriyi kapsamaktadır. Bir öneriye göre; Stres altındaki A tipi,stres ve stresle başa çıkma arasına isabet eden (soldaki) ok yönünde ve stresiyenmeye yönelik ama daha az etkili olan stratejilerin seçileceğini göstermektedir.İkinci öneri ise stres belirtileriyle stresle başa çıkma arasına yönelen (sağdaki) okyönünde ve stres belirtileriyle başa çıkmada A tipine göre B tipi için daha çok yararlıolan bir seçimi göstermektedir. Bu iki öneriyle ilgili uygulamalı bir çalışma ve kanıtyoktur.7) Aşırı Sınırlandırılmış Etki Modeli: A tipi davranışla etkilenen bir başka süreç iseaşırı sınırlandırılmış etki modelinde görülmektedir. Bu modele göre stresle başaçıkmada stres belirtileri ve stres arasındaki ilişki A ve b tipi davranışlara görefaklılıklar gösterir. B tipi davranışa sahip olanlar için, örneğin sorun çözmeyeyönelik ve uyumlu stresle başa çıkma çabaları yerine A tipinde daha çok uyumsuz veduygu yüklü girişimler söz konusudur. Bu ise stresin etkilerinin daha çok artmasınaneden olur.Bu kuramsal açıklamaları ve modelde ileri sürülen A tipi davranış ve stresle başaçıkmanın birleşik etkilerinin incelendiği her hangi bir çalışmada henüzyapılmamıştır. Türlü biçimlerde ileri sürülen bu yedi modelden en fazla destek görenve genellikle benimsenmiş alanı doğruda etki modelidir (Ertekin, 1993:19-23).1.1.2. ÖRGÜTSEL YÖNETİM VE STRESÖrgüt yönetimiyle meşgul olanlar açısından stres iki şekilde ortaya çıkar.Yöneticiler, ilk olarak kendi işlerinin temel özelliği nedeniyle baskı altındadırlar.İkincisi, örgütlerde çalışanlar dayanılmaz ölçüde stresle karşı karşıya ise onlarınyaşanılan da huzurlu olmayacak ve gerektiği gibi işler göremeyeceklerdir.
  29. 29. 16Bu anlamda, tepe yöneticisinden alt düzeydeki gözetimciye kadar her yönetici stresleiki yönlü ilgilenme durumundadır. İlk olarak, çetin ve zorunlu bir yönetim, işinisürdürmenin kendi üzerinde yarattığı stresi azaltmak ya da yönetmek için gereklibecerileri geliştirmeli, ikincisi, çalışanların içinde bulunduktan stresi azaltmalarınave yönetmelerine yardımcı olacak yollar bulunmalıdır.1.1.2.1. Stres ve Tepe YöneticiBedenen ve ruhen sağlıklı yöneticiler bir örgüt için en önemli ve vazgeçilmez birkaynak oluştururlar. Herhangi bir örgütün etkili bir biçimde işleyişi tepedeki nispetenaz sayıda kişinin kişisel çalışmalarındaki etkililiğe bağlıdır.Bazı araştırmalara göre, ilk bağlantı yöneticileri, yani, doğrudan doğruya tepeyöneticiye rapor verenler, genellikle tepe yöneticiden daha fazla stres altındabulunmaktadır.Dr. Heyer Friedman a göre zirveye ulaşmış ve arkalarına yaslanıp gelişmeleri izlemeolanağı elde etmiş kişilerin stresi, tepeden emir alıp bu emirleri uygulamayaçalışanlarındakinden daha fazladır. Her halükarda tartışma götürmeyen, ancakgenellikle ihmal edilen nokta az sayıda kişiden oluşan grubun beden ve ruh sağlınıntüm örgütün işleyişini, kalitesini doğrudan etkilediğidir.Amerikan şirket yaşamındaki acıklı vakalardan biride yönetici sağlığının bozulmasızamanlardır. Kıdemli yöneticilerin bekledikleri belirli sağlık bozulma dönemlerivardır.Örneğin orta yaşlı bir yönetici, bir diğerine şöyle demektedir; "kırk beşimidoldurur doldurmaz, ülser olduğum ortaya çıktı. Kalp krizin, geçirmeden başkanyardımcısı olup olmayacağımı merak ediyorum." Yönetici, sağlığı konusunda butürde birçok mizaha rastlanabilir. Amerika yöneticiler arasında kalp krizi olasılığınınyüksek olduğu yaş aralığı 45 ile 65 dir.Ne acıdır ki böyle bir insanın tam mesleğinin doruğunda olduğu ve örgüte en büyükkatkıda bulunacağı bir dönemde, sağlık sorunu onu işinden uzaklaştırmaktadır.
  30. 30. 171.1.2.2. Stres ve Orta Düzey YöneticiBir çok yönetici orta düzey yönetici, günlük yöneticilik işinde kendilerini iki yöneçekiyormuş gibi hissederler. Yönettikleri işgörenden kaynaklanan sorunlar, baskılarhatta taleplerle karşı karşıya kaldıkları gibi kendi üstlerindeki yöneticilerinbaskılarını da hissederler. Orta düzey yöneticilerin çoğu nispeten gençtir vedolayısıyla sağlık durumları daha iyidir.Elli yaşındaki tepe yönetici sağlığı hakkında ciddi endişeler duyarken otuz beşyaşındaki yönetici hala o gençlikten kalma ölümsüzlük hayalleri içinde sağlığınınbozulabileceği olasılığını bilinç dışına iter ve işini şansa bırakır.(Artan,1987:469)1.1.2.3. Stres ve İşgörenÇoğu işgören yöneticilerle aynı baskılar altında bulunmaz. Yinede bazı islerdeki stresdüzeyleri uzun dönemde stres yaratabilecek ölçüdedir. İşgörenler için genellikle enrahatsız edebilecek stres etmenleri işin yapısından kaynaklanır. Örneğin postahanedetezgahın arkasında duran memur, müşterilerin öğleden sonraları genellikle dahasabırsız, sinirli ve sevimsiz olduklarını düşünmektedir.Bu huzursuzluk sözkonusu memurda stres yaratmaktadır. Bir müşteri tezgahtanayrılıp diğeri yaklaşırken bu memurun derin iç çekişi, içinde bulunduğu stresin birifadesidir. Utangaç, duyarlı bir işgören, saldırgan ve sert bir gözetimciyle uzun süreçalışırsa büyük endişelere maruz kalabilir. Aşırı güvensizlik yada oldukça tepkili birduygusal yapı, kişisel uyum güçlükleri içinde bulunan bir kişi işbaskısı veödüllendirici olmayan kişiler arası ilişkiler nedeniyle ruhsal bir çöküntüyeuğrayabilir.İşlerinin gereği gerilimli insanlarla karşı karşıya bulunak zorunda olan kişiler buduyguların etkisi altında kalır ve genellikle kendi olumlu duygularını da yitirirler.Bazı işler o kadar kötü tasarlanmıştır ki, işgörenler, sürekli olarak aşın stresdüzeylerinde çalışırlar. Bu gruptaki en meşhur işlerden biri havaalanlarındaki havatrafiği kontrolörlüğüdür.Kontrolörler içlerini kemiren sürekli bir korku duygusu içinde bulunduklarınıbildirmişlerdir. Hep bir sonraki olayın çok feci sonuçlan olabileceği duygusuylayaşarlar.
  31. 31. 18İlerde daha büyük ölçülere ulaşabilecek olan yeni ve dehşet verici bir iş gerilimivakasında son sıralarda ortaya çıkmıştır. Bu, stres düzeyi yüksek işgören gruplarındagörülen duygusal çöküntülerin bulaşıcı bir nitelik göstermesidir. Buna "Kitleselpsikojenik bulaşma" denilmektedir.Kitlesel psikojenik bulaşma hastalığı çok sayıda işçinin işbaşında hep birliktehastalanması gibi korkutucu bir olasılığı ortaya koymaktadır.Bu durumda faaliyetlerin aksamasından doğacak örgütsel maliyet, işgörenlerinduygusal sağlıkları açısından katlandıktan yanında hiç kalmaktadır.Bir işgören aşın gerilim altında olduğu sürece, tam kapasiteyle ve tekili bir biçimdeçalışmayacaktır. Üstelik iş gerilimin etkileri bireyin diğer stres nedenlerine eklenecekve sağlığı üzerinde doğrudan etkili olacaklardır. Stresi azaltma ve stres yönetmekonusundaki örgüt programlan ekonomik açıdan olduğu kadar, daha geniş olanörgütün etkililiği ve hatta daha da geniş olan insanlık açısından anlamlıdır(Hikmetoğlu ve Kırel, 1994:64).1.2. STRES TÜRLERİStres günümüze ait bir durum değildir. Mağara devrinde yaşayan insan da temelihtiyaçlarını karşılamak ve korunmak için strese girmiştir. Stresi geçmişte doğanıngetirdikleri yaratırken, bugün insanın yarattıkları yaşatmaktadır. İnsana stres tepkisiyaşatan durumları aşağıdaki başlıklar altında toplamak mümkündür.1.2.1. FİZİKİ ÇEVREDEN KAYNAKLANANLARHava kirliliği, kalabalık, radyasyon, sıcaklık, toz, soğuklak vb.1.2.2. İŞ VE MEŞGULİYET KONUSUNDANKAYNAKLANANLARAğır iş, gece işi, aşırı yüklenme, çok hafif iş, zaman baskısı altıda çalışma, kararverme güçlükleri ile dolu büyük sorumluluklar gerektiren işler,hiçbir şekilde katkıyapmaya imkan bırakmayan işler gibi.
  32. 32. 191.2.3. PSİKO-SOSYAL ÖZELLİKLERDEN KAYNAKLANANLARİnsan hayatında karşılaşılan sosyal stresler üç ana başlık altında toplanabilir.1.2.3.1. Günlük StreslerBunlar günlük hayatın basit gerilimleridir. Çeşitli durumlarda ve çeşitli olaylarkarşısında veya kişilerin birbirleriyle çelişen amaçları, ihtiyaçları sebebi ile ortayaçıkar. Trafikte sıkışmak, karşılaşılan bir terslik, evde işlerin aksaması, yanan yemekgibi.1.2.3.2. Gelişimsel StresGelişimsel nitelikteki olayların sebep olduğu streslerdir. Burada söz konusu olançocuk veya yetişkinin kronolojik durumu ile ortaya çıkan gelişmelerdir. Bu gelişimbasamaklarının sağlıklı ve başarılı bir şekilde yaşanamaması olumsuz stres vericietkiler doğurur.1.2.3.3. Hayat Krizleri Niteliğindeki StreslerBunlar her hayata başlı başına biçim verecek nitelikteki olayların yarattıklarıstreslerdir. Örneğin ciddi hastalıklar, doğum, aile bireylerinin ölümü, işten çıkarılmavb.1.2.4. OLUMLU OLUMSUZ STRESLERİnsanların iyi ve kötü stresten bahsettikleri görülür, birçok durumda da savunmamekanizması oluşturmanın faydalarını görmüşüzdür. İyi stres bedenin kendinisavunması ve güçlüklerin üstesinden gelmesidir. Uyum sağlama, başa çıkmayıöğrenme ve hatta zorluklara karşı daha dirençli olma gibi özellikler iyi stresin yararlıyönleridir. Daha iyi bir performans sergiler ve mutlu oluruz (Conlon, 2001:84).Stres denildiğinde genelde olumsuzluklar akla gelmektedir. Stresin olmasıorganizmanın karşılaştığı problemleri çözmeye çaba harcaması için gereklidir. Buanlamda gelişmenin olabilmesi için yerli düzeyde stres gereklidir. Stresin az ya daaşırı olması organizmanın gelişimini engellemektedir (Batlaş, 1997:65).Stresle ilgili olarak yapılan çalışmalarda insanın stres davranışının yalnızca birboyutu ele alınmış ve temel olarak zararlı stres üzerinde durulmuştur.
  33. 33. 20Araştırma sonuçlarında bazı bireylerin stres karşısında zayıf duruma düşüp ciddihastalıklara yakalanmalarına karşılık, bazıları için stres performanslarını arttıran biretken yararlı stres olmuştur.Yararlı stres, bireyin çevresiyle dengeli bir ilişki kurmasında başarısınıarttırmaktadır (Pehlivan, 1995:59). Hepimizin rahat çalıştığı ve en verimliolduğumuz bir olumlu stres düzeyi vardır. Stresle başa çıkmanın en temel koşulu buolumlu düzeyin üstüne çıktığımız yada altına düştüğümüz anları ve durumları farketmedir. Uzmanlar bir miktar stresin hepimiz için gerekli, hayatta yararlı olduğukonusunda görüş birliği içindedirler (Şahin, 1998:21).Araştırmalar göstermektedir ki, insan hayatının en önemli parçalarından biridir.Tamamen hayatta olmak, çevreden gelen çeşitli uyarımlar ve etkilere cevapverebilme ve tepki gösterebilme imkanına sahip olmakla aynı anlama gelmektedir.Budurumda stressiz bir hayat düşünülemez. Fakat stresin aşırı boyutlara ulaşması da,insan ve toplum hayatı için birçok problemlere yol açmaktadır (Eroğlu, 1998:299).1.2.5. KISA SÜRELİ STRESKısa süreli stres, kişinin belirli bir stres kaynağına yönelip onunla şöyle yada böylebaşa çıkmaya çalıştıktan sonra gevşeyebildiği, gündelik işlerine devam edebildiğistrestir.Günlük Hayatta, her stresli durum, ortaya çıktığı anda başa çıkmaya çalışıp, dahasonra hemen stres öncesi düzeyimize dönebilirsek, bedenimiz ciddi bir zarar görmez.Buna karşın, şu ya da bu nedenle yaşadığımız stresi göz ardı edip, başa çıkmak içinçaba göstermezsek, zarar görmemiz kaçınılmazdır.1.2.6. UZUN SÜRELİ STRESStresin harekete geçtiği sistemler, bireyi korumak ve beden dengesini bozulmamasınısağlamak üzere tasarlanmıştır. Öte yandan, eğer bu sistemler uzun bir süre faaliyetiçinde kalırsa bedene zarar vermeleri söz konusu olabilir (Şahin, 1998:41). Uzunsüreli gerilim, yüksek ve kesintisiz stres kaynağı organizmanın sınırlarını zorlamaktave kaynaklarını tüketmektedir. Kronik stresin zararlı etkilerinden kaçınabilmek için,bedenin strese gönderdiği fiziksel tepkilerin bilincinde olunması gereklidir.
  34. 34. 21Her bir stres kaynağıyla, ortaya çıkar çıkmaz baş edilmeye çalışılması, stresdüzeyinin olumlu seviyede tutulması gereklidir (Altuntaş, 2003:17).1.3. ÖRGÜTSEL DAVRANIŞTA STRESİN YERİÖrgütler koordine edilmiş, amaçlı insan davranışları örüntüsüdür. Örgütlerin kendiamaçları yanında, çalışanların amaçlarını da karşılaması, çalışanların amaçla-araçlıdavranışlarını sürdürmeleriyle mümkün olmaktadır. Ancak kimi kez bazı olaylar,çalışanların amaçlı-araçlı davranışlarını engeller. Bunlar psikolojik stres alanınagirmektedirler (Hamner ve Organ, 1981:102).Örgütsel stres ya da işte yaşanan yöneticiler için, örgütsel davranış için önemlidir.Çünkü, (1) Uzun süreli stres birey üzerinde fiziksel ve psikolojik olumsuz etkilerdebulunmaktadır.Çalışanların sağlığı ve onun örgüte katkısı sonunda zarar görmektedir. (2) Araştırmayagöre stres çalışanların işe devamsızlık etmelerine, işten ayrılmalarına nedenolabilmektedir, dolayısıyla örgütün etkililiği bunlardan zarar görmektedir. (3) Örgütteçalışanlardan birinin yaşadığı stres, diğer çalışanlara da zarar vermektedir. (4) Bulgularagöre aşırı stres birey ve kuruma yarar getirmemektedir. Stresin azaltılması hem çalışanınörgüte katkısını arttırır, hem de onun iş doyumunu yükseltir (Steers, 1981:89).1.4. ÖRGÜTSEL STRES YÖNETİMİStres yönetimi ile stresin olumlu etkileri desteklenir, olumsuz etkileri azaltılmaya veyok edilmeye çalışılır (Connor and Worley, 1991:61-63). Örgütsel stres yönetimi,bireylerde ve örgütlerde oluşan stresle ilgili ruhsal ve davranışsal sorunları önlemekve azaltmak için çalışmaktadır. Örgütsel stres yönetimi, stres ile başetmede öncestres kaynaklarını tanıma, stres tepkileri anlama sonra da stresin olumsuz sonuçlarınıazaltma veya yok etmeye çalışmaktadır (Şekil 1.8).Şekil 1.8’de görüldüğü gibi örgütler, stres yönetimi yoluyla üç şekilde stresin zararlıetkilerini azaltma konusunda çalışırlar. Bunlar; stres kaynaklarını teşhis etmek vesonra azaltmak veya yok etmek, çalışanların iş stresi hakkındaki algılarınıdeğiştirmelerine yardım etmek ve onlara stres deneyimi kazandırmak, çalışanlarastresin sonuçları hakkında bilgi vermek ve stresle daha etkili mücadele edebilmekonusunda yardımcı olmaktır.
  35. 35. 22Şekil 1.8: Örgütsel Stres YönetimiKaynak: ( D.Helliriegel, J.W. Solocom Jr, R. W. Woodman, 1995:242)Stres yönetiminde en çok kullanılan örgütsel teknikler; işe ve göreve yönelikdüzenlemeler, iletişim ve diğer yaklaşımlar biçiminde incelenebilir.İş ve görevlerin yeniden düzenlenmesi ile çalışanlara verilecek olan daha fazlasorumluluk, kararlara daha çok katılım, daha anlamlı işler, daha fazla özerklik vedaha çok geri bildirim sağlanarak stresin olumsuz etkileri azaltılabilir (Vecchio,1987:448). İş değiştirme yöntemi ile, çalışanların işte eskime korkusu, az ya da fazlaiş, yetersiz terfi imkanları, rutin işer ve yetersiz fırsatlar gibi işte görülen stresbelirtileri, bireyin yeni bir işte yeni görevler üstlenmesi ile azaltılarak streslekarşılaşma olasılığı azaltılır. Çalışma ortamında stresle başetmede kullanılan işiyeniden yapılandırma yöntemi, aşırı ve az iş yükü, zaman baskıları, iş teslimleri, rolçatışmaları ve rol belirsizliklerinin neden olduğu stresi önlemede etkili olmaktadır(Connor and Worley, 1991:61-63).Birbiriyle ilişkili birden fazla görevin merkezi olarak bir araya gelmesiyle işingenişletilmesi ile iş ve bu iş için harcanacak zaman daha iyi denetlenebilir. İşÖRGÜTSELSTRES YÖNETİMİİş Stres KaynaklarınıSaptamak- İş Yükü- Rol çatışması vebelirsizliği- Kariyer gelişimi- Kişiler arasıilişkiler- İş ve diğer rollerarasında çatışma vs.ÇalışanlarınStreseİlişkin AlgılarınıDeğiştirmeyeYardımcı OlmakStres DeneyimiKazandırmakStresinSonuçlarınaİlişkin BilgiVermek- Psikolojik- Duygusal- Davranışsalvs.
  36. 36. 23zenginleştirmenin çoğunlukla çatışmalara neden olduğu görülse de, çalışanların buyolla işlerinden doyum sağladıkları, görevlerini daha iyi yapabildikleri ve işlerinekarşı daha motive oldukları da açıktır. İşin zenginleştirilmesi ile rutin işlerde dahafazla yaşanan strese karşı avantaj elde edilmektedir.Bu uygulama ile sorumluluk, fırsatlar, farklı beceriler, görevlerin anlamlılığı,özerklik gibi etkenlerin zenginleştirilmesi sağlanır (Torrington and Hall, 1987:361).Örgütte stres yaratan en önemli sorunlardan biri, örgüt içinde yapılan yetersiz vezayıf iletişimden kaynaklanmaktadır. Örgüt içi iletişimin zayıf olması yapılacak birfaaliyetin iletişim zayıflığından dolayı veya konunun bireyler arasında aktarımısırasında oluşan bilgi kaybı veya bilgi değişimi, süreç sonucunda farklı sonuçlaraveya çıktılara neden olmakta, bu da işte stres yaratmaktadır. İşlerin ve görevlerinyeniden düzenlenmesini ve örgüt düzeyinde çatışmaların, sorunların, örgütfaaliyetlerinin işleyiş problemlerinin en önemli kaynağını oluşturan örgütseliletişimin önemli bir stres kaynağı olma işlevinden uzaklaştırılıp, gerçek işlevi olanbilgi ve fikir aktarımı görevini üstlenmesini sağlamanın yanında; çalışmakoşullarının iyileştirilmesi, örgütsel düzeyde sosyal destek sağlanması, çalışanlaraverilecek eğitim ve danışmanlık hizmetleri, rol belirsizlikleri ve rol çatışmalarınakarşı önlem alma, iş güvenliği sağlama, kabul edilebilir bir işbölümü yapma,çalışanların güven duygularını geliştirme, örgütsel katılımı sağlama, aşırı ve az işyükünü kaldırma, bireysel ve örgütsel amaç belirleme, değişim sürecini dikkatliplanlama, rollerin iyi tanımlanması, performans değerleme sistemlerinin doğruişlemesi, örgüt düzeyinde zaman yönetimi gibi örgüt çapında alınabilecek önlemlerve yapılması gereken çalışmalar yönetimin çalışanlara daha stressiz bir ortamdaçalışma imkanı yaratmasını sağlayacaktır (Connor and Worley, 1991:62;Sabuncuoğlu ve Tüz, 1998:200-203; Ertekin, 1993:91).Stres yönetimi konusunda örgüt düzeyinde yapılan en önemli çalışmaları, örgütselprogramlar oluşturmaktadır. Bu programlar; iyileştirme programları, çalışanlarayardım programları, stres danışmanlığı ve stres yönetim asistanlığıdır. Çalışanlarasağlık desteği veren iyileştirme programları, bireylerin zihinsel ve fizikseldurumlarını geliştirme üzerine yoğunlaşmıştır.İyileştirme programları stres önlemede etkili bir stres yönetim stratejisi olarakönemli bir etkiye sahiptir (Schermerborn vd., 1997:414). Etkili bir iyileştirme
  37. 37. 24programının hem bireye hem de örgüte pek çok yarar sağladığı görülmektedir. İşkazalarının ve devamsızlığın azalması, verimliliğin artması, iş tatmininin yükselmesi,motivasyonun sağlanması, sağlık harcamalarının düşmesi, iş gücü dönüşümoranındaki azalmalar bu yararlardan bazılarıdır (Violette and Violette, 1990:90).Çalışanlara yardım programları, daha çok gevşeme yöntemleri, biyolojik geribesleme, algılama becerilerinin geliştirilmesi gibi yöntemleri kapsamaktadır. Buprogramlar, katılımcıların psikolojik etki düzeylerini düşürmekte, gerginlikleriniazaltmakta, daha uyumlu olmalarını sağlamakta, stresle bireysel çabalardabaşarılarını artırmaktadır (Ertekin, 1993:96). Stres yönetiminde ele alınan stresdanışmanlığı, bir çalışanla duygusal bir sorunu azaltmak amacıyla karşılıklı görüşmeyapılmasıdır.Stres danışmanlığı, duygusal sorunlarla ilgilenen, bir iletişim eylemi olan,çalışanların duygusal sorunlarını anlamak ve azaltmak üzerine çalışan bir sistemdir.Çalışanların duygusal sorunlarının neden olduğu tepkiler onların performansları iledoğrudan ilgilidir. Bu nedenle örgütler ve yöneticiler, çalışanlarının belli birduygusal dengeyi korumalarını ve duygularını birlikte, işbirliği içinde, verimli birortamda ve ekonomik, sosyal ve psikolojik doyum içinde çalışabilecekleri yollarayönetmek isterler ve bu isteklerinin gerçekleşmesi için de danışmanlığa güvenirler(Davis and Newstrom, 1988:458). Yöneticiler, çalışanların yalnızca yaptığı işi değil,bütün olarak bireyi yönetmektedirler. Danışmanlık hizmetleri, öğüt verme, iletişimkurma, güven verme, duygusal gerilimin giderilmesi gibi şekillerdesağlanabilmektedir (Davis, 1988:562-584).Çeşitli nedenlerle oluşarak iş yerinde hem üst yönetimi hem de çalışanları tehditeden ve onların giderek tükenmelerine neden olan stresle başa çıkmak içinişletmelerin geliştirdiği bir yöntem de stres yönetim asistanlığıdır. Stres yönetimtekniklerine ilişkin olarak farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Şekil.2de sunulan stresyönetim stratejileri sınıflandırmasında stres kaynakları ile mücadelede, problemodaklı ve duygu odaklı olmak üzere iki temel yönetim stratejisi olduğunuaçıklamışlardır.Araştırmalar ise, insanların zamanlarının çoğunu her iki yöntem tekniğini dekullanarak stresle başetme konusunda harcadıklarını göstermiştir (George andGareth, 1999:321).
  38. 38. 25Şekil 1.9: Stres Yönetim StratejileriKaynak: ( J.m.George and R.J.Gareth, 1999:321)Stressiz bir yaşam ve stressiz bir çalışma ortamı için gerek bireysel gerekse örgütdüzeyinde alınan önlemler yanında önerilebilecek genel ilkelerdebulunmaktadır.Stres yönetiminin her tekniğinin, hem bireysel hem de örgütselhedeflere ulaşmada payı bulunmaktadır. Crampton vd. (1995:16-18)’e göre, bir stresyönetim programında bulunması gerekenler; işyerindeki önemli stres kaynaklarınıtanımlama ve kontrol etme, çalışanlara strese neden olan bireysel etkenleritanımalarında yardımcı olma, amaçları geliştirme, üst düzey yönetiminin desteğinialma, stres yönetiminin yararları konusunda çalışanlarla görüşme, çalışanların streskaynaklarını ve stres tolerans düzeylerini tanımalarına yardımcı olma, çalışanlarastresle nasıl başedileceğini öğretme ve stres belirtilerini tanıma olarak sıralanabilir.Problem odaklı Duygu odaklı stratejilerBireyler için,ZamanyönetimiBir kılavuzdanyardım almaRol müzakeresiÖrgütler için,Görevleriyenidendüzenleme vemotivasyonKesinliği azaltmaİş güvenliğiİşletme günleriEsnek çalışmaprogramları ve işbölümüBireyler için,EgzersizMeditasyonSosyal destekKlinikdanışmanlıkÖrgütler için,EgzersizimkanlarıPersonelgünleri veücretli izinÖrgütsel destekÇalışanlarayardımprogramları
  39. 39. 261.5. STRES KAYNAKLARIStres çeşitli nedenlere bağlı olarak çıkabilir. Bu nedenlerin bazıları bireyin kendisiile ilgili, bazıları bireyin içinde bulunduğu iş çevresi ile ilgili, bazıları ise bireyinyaşadığı genel çevre ile ilgilidir.1.5.1 Bireyin Kendisi ile İlgili Stres KaynaklarıKişinin iş dışında yaşadığı sorunlar ve edindiği deneyimler onun işine etki eder. Butür etmenler çalışanların kişisel yaşamından kaynaklanır.Bireyin kişiliği, sağlık durumu, yaşı, ailevi durumu ve yaşam tarzı stresle yakındanilgilidir. Stres karşısındaki duyarlılık bireyden bireye farklılık göstermektedir. Bazıkişilik özellikleri strese duyarlılığı arttırırken, bazı kişilik özellikleri bu konudakiduyarlılığı azaltmaktadır. Bazı uyarıcılar bazı bireyler tarafından stres yapıcı olarakalgılanırken bazı bireylerde nötr etki yapabilir. Yine bireylerin stresle başaçıkmadaki becerileri de birbirinden farklıdır (Ataman, 2002:486).Bireysel stres kaynaklarından biri ailevi sorunlardır. Evlilik içi sorunlar, ilişkilerinkopması, çocukların eğitiminden doğan zorluklar çalışanların işine taşıdıklarıbireysel sorunlardır.Ekonomik sorunlardan kaynaklanan bireysel etmenler kişinin finansal gücününaşmasından doğar. İnsan ihtiyaçları sonsuz olduğu için kişinin kazandığı hiçbirzaman yetmez.Çalışanların yaşadığı ekonomik sıkıntılar onun işine de yansır ve onun iş yerindekiverimini düşürür. Ayrıca bireyin çalıştığı yerden aldığı ücret eğer ihtiyaçlarınıkarşılamıyorsa bu onu strese iter.Kişinin hayatında aile fertlerinin birisinin ölümü, boşanma, hastalık, hamilelik,cinsel güçlükler, çocukların asiliği, ev değiştirme, yıllık izin, uyuma bozukluklarıgibi sorunlar stres yaratabilir.1.5.1.1 Motivasyon EtkileriBireylerin yaşamlarında gidermeleri gereken biyolojik ve psikolojik gereksinimlerivardır. Bu gereksinmelerinin eksikliği halinde kişi uyarılır ve davranışa geçer.
  40. 40. 27Bu davranış ihtiyacın tatmin edilmesi içindir. Eğer davranış ihtiyacı tatmin edersekişinin doyumu sağlanır.Organizasyonlarda bireyin birincil ve ikincil ihtiyaçlarınıntatmin edilmesi gerekir. Aksi takdirde kişi strese girer ve verimliliği düşer. Hatta stresgüdülemeyi ve işi tam olarak yapmayı olumsuz yönde etkileyen, kazaları arttıran biretmendir.Stres ve motivasyon karşılıklı ilişki içindedir. Motivasyon olmazsa stres oluşur. Stresoluşursa motivasyon olmaz ( http://www.insankaynaklari.gokceada.com/stres,14Kasım 2006).1.5.1.2 Duygusal SebeplerDuygusal stres, kişinin korkunç bir şey olmasını beklemesidir. Henüz ortadaolumsuz bir şey yoktur, fakat kişi istemediği şeyin çok yakında gerçekleşeceğinidüşünür. Düşüncelerinde kendine stres yaratmasıyla duygusal stres başlar. Kişilerinolabileceğini düşündüğü sebepler yapay sebeplerdir. Mesela, kişinin hiç gereğiyokken başarısız olacağını düşünmesi ya da sevdiği birinin öleceğini düşünmesi birerstres kaynağıdır.Duygusal stres kişiden kişiye farklılık gösterir ve benzer olaylar kişiliklerine farklıyansır çünkü bu kişilerin yaşamları ve değer yargıları farklıdır.Zaman baskısı da duygusal strese neden olur. Kişiler yapacakları işleri zamana göreplanlar. Bazı insanların dakikaları bile çok kıymetlidir. Yapacağı işi planladığızamanda bitiremeyen veya önlerine engel çıkan kişiler strese girerler.Zaman baskısıyla duygusal stres yaşayan kişiler trafikten dolayı bile stresyaşayabilir. Organizasyonlarda kişilerin zaman ve baskısını yaşamamaları için iyiplanlama yapmaları ve yapacakları işleri bu zaman dilimlerine sığdırmaları gerekir.Sezgiler de duygusal strese neden olabilir. Birey eğer gerçekleşme olasılığı yüksekolan bir olayı kendisi için olumsuz olarak değerlendirirse veya tam olarak zararlıolarak değerlendirirse duygusal strese girer.Mesela, patronu, işyerindeki diğer şeflerle tartışan bir şef ortada hiçbir şeyolmamasına rağmen kendisinin patronla bir problemi olacağını düşünerek stresegirer.
  41. 41. 28Bazen de istenmeyen olayların yaklaşmasından dolayı kişi strese girer. Mesela, aybaşında ev sahibinin arayacağını düşünen kişi strese girer.Bunlardan başka durumsal belirsizlikler de stres kaynağı olabilir. Bireyler içindebulundukları durumdan sonraki zaman diliminde ne olacağını bilmek isterler.Eğer birey gelecek için kaygı taşıyorsa, bu kaygı stres yaratır. Mesela, asabi müdürütarafından bir konuyu görüşmek için odasına çağrılan şef neyle karşılaşacağınıbilmediğinden strese girer. Duygusal belisizliği her insan zaman zaman yaşar. Fakatbazıları diğerlerine göre daha yoğun yaşar.Etkileşim de duygusal stresin bir nedenidir. Etkileşimle kaynaklanan streste asılkaynak bir başka kişidir. İşyerinde insanlar bir arada olarak diğer kişilerle görüşmek,sorunlarını paylaşmak isterler. Fakat bireylerin birlikte yaşama ihtiyacı kadar yalnızkalma ihtiyacı da vardır. İşyerinde kişiler bazen bu yalnız kalma ihtiyaçlarınıkarşılayamazlar. Mesela, kişi yalnız başlarına kalmak ya da başkalarından uzak biriş yapmak ister.Fakat çevresi ona bu olanağı tanımaz. Böyle bir durumda ortaya istenmeyenzamanda etkileşim çıkar. Ayrıca, eğer yorgun bir halde işinden çıkıp eve dinlenmekiçin giden birey evde misafirle karşılaşırsa, bu ona stres yaratır.Kişinin iç dünyasında düşündüğü, hissettiğiyle dışarıya karşı gösterdiği, söylediğiduygu ve düşünceler arasındaki fark, onun yaşamındaki önemli bir stres kaynağınıoluşturur.Iç dünyasını, yani gerçek duygu ve düşüncelerini ifade edebilen bireyin, iç dünya dışdünya farkı pek yoktur. Bu nedenle bireyin yaşamında varoluş stresi azdır(Cüceloğlu, 2002:78).1.5.1.3 Bireysel FarklılıklarStres kaynakları herkeste aynı etkiyi doğurmaz. Bazı kişiler bir sorunun üstesindengelmede diğerlerine oranla daha başarılı olabilir. Bazı kişiler ise stres kaynağındançok çabuk etkilenebilir. Bu kişisel farklılıkları dört temel değişken içerisindesınıflandırabiliriz.
  42. 42. 29Demografik ve Algısal DeğişkenlerKişinin yaşı, cinsiyeti, eğitimi ve fiziksel durumu demografik özellikler olaraksayılabilir. Örneğin, birisi işini kaybetme sonucu korku duyarken bir diğeri bunu dahaiyi olanaklar elde edebilme fırsatı olarak görebilir. Birisi için rekabetsel ve iddialıortamda çalışmak bir üstünlük olarak algılanırken bir diğeri için aynı ortam diğerlerininişini tehdit etmesi olarak görülebilir.İş DeneyimleriEn büyük öğretmen deneyim sahibi olmaktır. Deneyim, aynı zamanda büyük bir stresazaltıcı olarak da görülür. İş deneyimlerinin stres azaltması iki türlü olabilir. Birincisi birişte daha fazla kalanların strese dayanıklılık özelliklerini elde etmesi daha olasıdır.İkincisi ise birey yıllar geçtikçe sorunların üstesinden gelme mekanizmalarını daha fazlaelde eder ve geliştirir.Kontrol KaynağıÖrgütsel davranışı etkileyen temel kişilik özelliklerinden birisi kontrol kaynağıdır. Bazıkişiler kendi kaderlerini kendilerinin tayin edebileceğine inanırlar. Bunlar iç denetimsahibi kişilerdir. Bazılarına göre ise kaderleri alınlarına yazılmıştır. Dıştan denetimeinanan bu kişilerce olaylar talih ve şans eseridir. Yapılan araştırmalarda iç denetimsahibi kişilerin daha az stresli oldukları görülmüştür.1.5.1.4 YaşKişi yaşlandıkça çevresel ve psikolojik stresle başa çıkma gücü azalır. Beyni bilgiyikullanmakla yetersiz kalır ve vücudu da değişimlere cevap verecek kapasitede değildir.Yani stres katlanılmayacak kadar zorlaşır. Fakat bunun dengeleyici bir gücü vardır.İnsanlar yaşlandıkça daha az hırslı olurlar ve başaramayacakları sorumluluklarıyüklenmez kendilerine başaramayacakları amaçlar koymazlar.Stresten genellikle 35-50 yaş arası etkilenir. Bu dönemlerde gençlikten kaynaklananfiziksel güç azalmaya başlar ama yine de kariyer çabaları ve finansal çabalar en üstdüzeydedir.
  43. 43. 30Diğer taraftan stres, amaçları kendileri tarafından değil de baskıcı aileleri tarafındankonulan çocuklarda da görülebilir. Bu tür kronik stres ileride oldukça ciddi problemlereyol açabilir.1.5.2 BİREYİN İŞ ÇEVRESİNİN YARATTIĞI STRESKAYNAKLARIBirey, üyesi olduğu örgütün yapısı, hakim yönetim biçimi ve iş dizaynı gibi faktörlerebağlı olarak strese daha az veya daha çok maruz kalır. Örgütsel stres kaynakları aşağıdadört gruba ayrılarak, bir şekil üzerinde incelenmektedir.1.5.2.1 İşletme Politikaları ve StratejileriGünümüzde küçülme ve personel azaltımıyla sonuçlanabilecek birçok yeni teknik,işletmeler tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır. Çalışanın işini yapması veişverenin bu çalışma karşısında belirli bir ücret ödemesi prensibine dayanan gelenekselpsikolojik sözleşme bugün giderek ortadan kaybolmaktadır. Bu doğrultuda çalışanlar veyaptıkları işlerin bir bölümü makinalar tarafından yapılmakta, kişinin işten çıkarılmasıiçin muhakkak bir yetersizlik veya sadakatsizlik gerekmemektedir. İşini veya birlikteçalışmaktan hoşlandığı iş arkadaşlarını kaybetme korkusu bireyin stresini arttırmaktadır.Yine son zamanların eğilimi olan “daha azla daha çok işi başarma” bir taraftanuzmanlaşmanın negatif etkilerini ortadan kaldırırken diğer taraftan artı strese yolaçmaktadır. Daha çok yetki ve sorumluluk üstlenen bireyin işyükü ve buna bağlı olarakstresi arttırmaktadır.İleri teknolojilerin mümkün kıldığı yeni haberleşme araç ve şekilleri ise her zamanbireyin sosyalleşme ihtiyacını karşılamamaktadır. Teknolojik gelişmeler bazı noktalardabireyin hayatını kolaylaştırmakta bazı noktalarda ise zorlaştırarak stresi attırmaktadır.Kesintisiz üretimin zorunlu olduğu hallerde veya promosyon dönemlerinde uygulananvardiyalı çalışma da strese yol açan nedenler arasında belirtilebilir. Sosyal hayatınolumsuz yönde etkilenmesi, işyerinde güvenliğin azalması, ulaşım güçlüklerinin ortayaçıkması gibi durumlar bireyin stresini arttıracaktır (Eren, 2002:229).İnsanların olduğu gibi ürünlerin ve işletmelerin de bir yaşam süresi vardır. Bu süreişletmeden işletmeye farklılık gösterse de genel olarak kuruluş, büyüme, olgunluk vegerileme safhalarından bahsedilebilir. Bu safhaların da çalışanlar üzerinde yarattığı
  44. 44. 31sorun ve baskılar farklı olup kuruluş ve gerileme safhalarında bunların şiddetlendiğisöylenebilir (Ataman, 2002:489).1.5.2.2 Örgüt Yapısı ve DizaynıYüksek derecede merkezileşme ve katı biçimde düzenlenen kurallar ast-üst arasındaçatışmaya, zaman kaybına ve verimsizliğe neden olabilir. Ortak amaçlar etrafındabirleşme, aşırı uzmanlaşmanın yer aldığı yapılarda oldukça zordur. Çalışanlarınyaptıkları işi önemli bulması, bu işten gurur duyması ve bütüne katkısını farkedebilmesionun motivasyonunu arttıracaktır. Aksi halde birey kendini görmek istediği yerdebulamayacak, kendi içinde bir çatışma yaşayacak ve bu da strese neden olacaktır. Sadecerol çatışması değil rol belirsizliği de kişi üzerinde önemli bir stres faktörüdür. Örgütiçindeki yetki ve sorumluluğunun nerede başlayıp nerede bittiğini anlayamayan bir kişibundan dolayı strese girecektir.İlerleme imkanlarının ve ödüllerin yetersiz olması güç, statü ve başarı güdüsü yüksekolan çalışanların stresini arttıracaktır.1.5.2.3 Örgütsel SüreçlerYakın kontrolün benimsediği ve haberleşmenin sadece dikey manada gerçekleştirildiğiörgütler çalışanların sosyal ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalırlar. Birey maddi değilaynı zamanda psikolojik bazı doyumların arayışıdır.Dolayısıyla haberlerin serbestçe dolaşmadığı kararların tepede alındığı bir yapıdaçalışanlar tüm ihtiyaçlarını gideremeyecek, bu da onların stresini arttıracaktır.Ayrıca çalışanların performansının objektif olarak değerlendirilmemesi veperformansları hakkında somut bir geri bildirimin sağlanamaması çalışanlarda strese yolaçmaktadır. Beklediği ve hakettiğine inandığı bir ödülü alamamak bireyin örgütebağlılığını azaltacaktır.Performans değerleme sonuçlarının ilgililerle açıkça paylaşılması, hatta değerlemeninkarşılıklı olarak yapılması bu noktada önem kazanmaktadır.Performans değerleme formlarının kapalı zarflarla personel müdürlüğüne iletilmesiçalışanlarda belirsizlik ve huzursuzluk yaratmaktadır (Ataman, 2002:490).
  45. 45. 321.5.2.4 Fiziksel KoşullarFiziksel stres sebepleri bireyin bedenini etkileyen dışsal faktörlerdir. Bunlar hastalığınkişi üzerindeki olumsuz etkileri, bireyin çalıştığı ortamın aşırı sıcak veya soğuk olması,aydınlatmanın yeterli olmaması ve aşırı gürültüdür. Stres yaratıcı bu etkiler kişininvücudunun homostatik dengesini bozar ve kişiyi endişeye iter.Ayrıca, gürültü işgörenin sinirsel ve fiziksel sistemini alt üst etmekle kalmaz,işletmedeki enerji savurganlığını ve gereksiz harcamaları da arttırır.İşletmelerdeki fiziksel çevreden kaynaklanan stres araştırılmış ve psikolojik olarak mideve cilt hastalıklarının çıktığı, fizyolojik olarak da iş kazalarının ve devamsızlıkoranlarının arttığı ortaya çıkmıştır. Bu durumda performansın, fiziksel etmenlerdenetkilendiği görülmektedir. Ayrıca bireyin fiziksel açıdan iyi durumda olması stresedirenç göstermesini kolaylaştırır( http://www.insankaynaklari.gokceada.com/stres,14Kasım 2006).1.5.3 BİREYİN İÇİNDE BULUNDUĞU GENEL ÇEVRENİNYARATTIĞI STRES KAYNAKLARIBireyin genel çevresinin yarattığı stres daha çok ülkenin ve dünya ekonomisinin gidişi,politik hayatın belirsizlikleri, çarpık kentleşme ve yetersiz altyapı imkanları, teknolojikdeğişikliklerin değişime uğrattığı yaşam tarzı, alışkanlıları ve kuşaklararası çatışma gibinedenlere bağlı olarak ortaya çıkar.Ekonomik ve politik belirsizlikler sonucunda yatırımlar azalmakta, işsizlik artmakta,satın alma gücü azalmakta, yarınından emin olmayan bireyler çoğalmaktadır. Bu durumhem girişimci, hem yönetici, hem de yönetici olmayan personel üzerinde büyük baskıyaratmakta, artan strese yol açmaktadır.Bireylerin içinde yaşadığı genel çevre, ekonomik ve politik çevrenin yanısıra teknolojikve sosyo-kültürel çevre unsurlarını da içerir. Bu doğrultuda teknolojik gelişmeler vebuna uyum sağlayamama endişesi birey üzerinde stres yaratmaktadır.Bireyin genel çevresinden kaynaklanan stres kaynaklarından sonuncusuda çarpıkkentleşme ve altyapı yetersizliğidir. Hava, su kirliliği, çöp ve atıkların toplanmamasıbireyin hem bedensel hem de psikolojik bazı sorunlar yaşamasına neden olur.
  46. 46. 33Yaşanılan şehirde ulaşım sorununun çözümlenememiş olması özellikle evinden uzaktabir işyerinde çalışan personel için önemli bir stres unsuru olmaktadır.Örgütsel stres kaynakları grupla ilgili stres kaynakları bireysel stres kaynakları iş stresi.Bireyleri etkileyen stres kaynakları örgütteki gruplardan, bireyin kendisinden, örgütüniçinden ve dışından olabilir. Örgütlerde strese neden olan dış etkenler, sosyal veteknolojik değişim, aile, yer değiştirme, ekonomik ve mali koşullar, ırk, sınıfsal vetoplum koşullarıdır.Ülkelerin çeşitli dönemlerde ekonomik yönden girdiği sıkıntılar, darboğazlar, her türlüörgüt ve çalışanları doğrudan etkilemektedir.Bir yandan örgütün sahibi ve yöneticileri maliyetlerin artması, pazar daralması, ödemeve tahsilat güçlükleri vb. durumlarla karşılaşırken; diğer yandan çalışanların işsizlik,düşük ücret gibi kaygılı bir sürece girerler.Dolayısıyla ekonomik belirsizlik dönemleri, örgüt ve çalışanları açısından potansiyel birstres kaynağıdır.Çeşitli değişim ve gelişmelerle beraber politik belirsizlikler de önemli bir stres kaynağıolabilmektedir. Hatta ülkelerde iktidar değişiklikleri bile belirsizliğe, güvensizliğe vedolayısıyla strese neden olmaktadır.Yine, bilgisayar ve robotların üretim sürecinde kullanılması, otomosyona geçiş gibiteknolojik gelişmeler, örgütleri yoğun bir rekabet stresi sürecine çıkarken, çalışanlarda,bilgi ve tecrübenin gereksiz hale gelmesi ve işsizlik korkusu şeklinde stresin içindeolurlar. Bireyin yaşam tarzının değişmesi, kişilik değişimi, görev değişimi, örgütkültürünün değişimi gibi sosyal değişikliklerde stres kaynağı olarak ortaya çıkmaktadır(Pehlivan, 1995:11-16).Bireyin kişinin gelişimi üzerinde ailenin etkisi büyüktür. Geleneksel olarak ev,kişiliğinher türlü zorlamadan,yapay tavır ve kurallardan sıyırarak rahatladığı anlaşılır,dayanışmave sevgiye sahiptir.Bir evin bu ideal modele yakın olması büyük ölçüde aile bireyleri arasındaki ilişkilerinniteliğine bağlıdır. Ancak her şeye rağmen herhangi bir aile sorunu çalışanlar içinönemli bir stres etkenidir.
  47. 47. 34En yaygın aile sorunları; para, cinsel yaşam, çocuk yetiştirme ve eşler arasındakiiletişimin yetersizliğidir.Yaşamdaki değişiklikler, yaşlanma gibi yavaş ya da eşin ölümü gibi ani olabilir. Tıbbiaraştırmacılar, özellikle bireyin ani yaşam değişikliklerin çok fazla stres etkisi yarattığınıdoğrulamışlardır. Bu araştırmacılar yaşam değişikliklerinin derecesi ile bireylerinsağlıkları arasında belirgin ilişkiyi ortaya koymuşlardır (Artan, 1987:469).Bazı Amerikalı araştırmacılar olayların belirli bir stres ağırlığı ve bir anlamda streskatkısı olduğunu ileri sürmüşler ve geniş çapta bir araştırmaya girerek, amerikantoplumu içinde stres veren olayların bir listesini yapmışlardır.Bunun için bireyin günlük hayat düzeyinde değişiklik demek olan “küçük ya da büyükbir uyum yapmayı gerektiren hayat olayları” bu listede toplanmıştır. Eşinin ölümü,ayrılık hapse girme, aileden yakın birinin kaybı, hamilelik, yeni bir eve taşınma, okulabaşlama yada bitirme, borçlanma, terfi gibi 43 maddelik sosyal stres bu listede yeralmıştır. Seçilen hayat olaylarının tek ortak noktası, olayın “kişinin süre giden günlükhayat düzeyinde değişiklikler yapması “olmuştur. Daha sonra yapılan bir başkaaraştırmayla, kişinin süre giden günlük hayat düzeninde değişiklikler yapan ve küçükyada büyük bir uyum yapmayı gerektiren her bir olayın ortalama ağırlığı tesbitedilmiştir.
  48. 48. 35Şekil 1.10: Stres KaynaklarıKaynak: ( Heather R.Sailer, 1982:124 )Şekil 1.11: Stres ReaksiyonlarıKaynak: ( Heather R.Sailer, 1982:124 )STRESLER NEDENLERİAİLE STRESLERİAilenin kendi bireyleri için olan beklentileriAile ve iş problemleri ile uğraşmak ihtiyacıAile düzenindeki bozukluklarŞAHSİ STRESLERKendi kendini açığa çıkaran baskılarTereddüt içinde olmakYaşlanmaSOSYAL VE DİĞER ÇEVRESTRESLERİHukuki düzenlemelerin artış seviyesiSiyasi gelişmelerOrtamda meydana gelen daimi değişmeÖRGÜT İLE İLGİLİSTRESLERRol çatışmasıİşin özelliğiTeşkilattaki yerleşme düzeniTeşkilat desteğinin olmamasıTEPKİ ÇEŞİDİ ORTAYA ÇIKIŞ BİÇİMİSUBJEKTİFTEPKİLERDepresyon, bıkkınlık ve tatmin olmamaDAVRANIŞSALTEPKİLERAşırı yemek yeme, içki ve sigara içme, saldırgan davranış,ilaç müptelası olmaDUYGUSALTEPKİLERDikkatini toplayamama, karar verememe, unutkanlıklarve tenkitlere aşırı hassasiyetFİZYOLOJİKTEPKİLERKan şekerinin artması, kan basıncı ve kalp atış hızının artması,ağız kuruması, baş ağrıları, ülser, göz bebeğinde büyümeÖRGÜT İLE İLGİLİTEPKİLERGöreve zaman zaman gelmeme, verimsizlik yüksek iş gücüdevir hızı, kötü çalışma atmosferi, iş tatminsizliği, yüksekkaza oranı.
  49. 49. 36İKİNCİ BÖLÜMSTRES YÖNETİMİ2. STRESİN ETKİLERİ VE BAŞA ÇIKMA YOLLARI2.1. ÇALIŞANLAR ÜZERİNDE STRESİN ETKİLERİBu anlamda tepe yöneticiden alt düzeydeki gözetimciye karşı her yönetici gerilimleiki yönlü ilgilenme durumundadır.İlk olarak, çetin ve zorunlu bir yönetim işini sürdürmenin kendi üzerinde yarattığıgerilimi azaltmak yada yönetmek için gerekli becerileri geliştirmeli, ikincisiçalışanların içinde bulundukları gerilimi azaltmak yada yönetmek için gerekliazaltmalarına ve yöntemlerine yardımcı olacak yollar bulunmalıdır. Böyle biryaklaşım hem yöneticiler hem de çalışanlarda bazı kişisel psikolojik yetenek vebeceriler gerektirdiği gibi bu grupların birlikte oluşturacakları ve sürdürecekleri,gerilim giderilebilecek yan etkinlerinden arınmış bir çalışma ortamını da zorunlukılar.2.1.1. PSİKOLOJİK ETKİLERİ2.1.1.1 KaygıKaygının ortaya çıktığı sıkça gözlendiği en uygun ortam stres faktörlerin en çokbulunduğu ortamdır. İnsan, gününün büyük bir bölümünü işyerinde geçirdiğine görestres içinde olan kişi kaygı duymaya hazırdır. Ancak ılımlı düzeyde bir kaygı insanduyarlılığını harekete geçirir ve işte verimi sağlar.2.1.1.2 DepresyonDepresyon; keder hali, ruhsal çöküntü ile birlikte düşünme süreçlerini etkileyensosyal işlevlerde bozukluğa neden olan olaylardır (Hikmetoğlu ve Kırel, 1994:64).Kişiler işyerinde başarılı olmak, yükselmek vb. nedenlerle depresyona girebilir vesıkıntılı ruh haline sokar.
  50. 50. 372.1.1.3 Uyku BozukluklarıToplumlarda yaşanan hızlı gelişmeler hem iş hem de toplumsal hayatta stresfaktörlerini arttırmıştır. Olumsuz çevre koşullan, yoğun trafik, gürültü ve psikolojikfaktörler çalışanları baskı altına alır ve sonuçta uyku bozukluklarına neden olur.2.1.1.4 Kaybolma ve PanikÇalışanların büyük sıkıntı, gerilim ve stres içinde olmaları, kaybolma ve panikdurumu yaşamalarına neden olabilir. Çalışanların aklı karışır, içinde bulunduğuduruma anlam veremez ve amaçlan yok olabilir.2.1.2 BİREYSEL ETKİLERİ2.1.2.1 Stres ve Tepe YöneticiBedenen ve ruhen sağlıklı yöneticiler bir örgüt için en önemli ve vazgeçilmez birkaynak oluştururlar. Herhangi bir örgütün etkili bir biçimde işleyişi tepedeki nispetenaz sayıda kişinin kişisel çalışmasındaki etkinliğine bağlıdır. Strateji belirleyenler,belli başlı politikalar hakkında karar verenler, örgüttün en önemli kaynaklarınındağıtımının yapanlar ile değil insan olarak kendi benlikleri ile de bir yatırımdurumundadır (Akat, 1999:125)Bazı araştırmalara göre,”ilk bağlantı” yöneticileri yani, doğrudan doğruya tepeyöneticiye rapor verenler -genellikle tepe yöneticiden daha fazla gerilim altındabulunmaktadır. Dr. Meyer Friedman’a göre (1974) ,zirveye ulaşmış ve arkalarınayaslanıp gelişmeleri izleme olanağı elde etmiş kişilerin gerilimi, tepeden emir alıp buemirleri uygulamaya çalışanlarınkinden daha fazladır. Friedman, aynı zamanda, çoğutepe yöneticilerinin daha sakin B tipi davranış biçimi benimsediğini ve gerilimlerdayanılmaz düzeylere ulaşmadan baskılı durumlarla baş edilmenin yollarınıöğrenmiş olduklarını belirtirler. Her halükârda tartışma götürmeyen ancak ihmaledilen nokta az sayıda kişiden oluşan bir grubun -orta büyüklükteki bir örgütte bir yada iki düzüne kadar -beden ve ruh sağlığının tüm örgütün işleyişinin kalitesinidoğrudan etkilediğidir.Bu kişiler yönetsel yaşamın bir parçası olan baskıların etkilerini geçiştirmeyi vekendi yaşam tarzlarını düşük gerilimli çalışma ve yaşama tarzına göre düzenlenmeyiöğrendikleri ölçüde etkili bir başarım gösterebilirler.

×