Beheerplanformat
conform de criteria zoals opgesteld door de
Stichting Face en de FSC voor bossen in
Nederland
Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie
R.J.A.M. Wolf
Eelerwoude Ingenieursbureau
In samenwerking met:
Stichting Face
maart 2001

Dit is een uitgave van:
Stichting Face
Cronjéstraat 11, Arnhem
Postbus 646, 6800 AP Arnhem
Tel.: 026-3570770
e-mail: info@facefoundation.nl
internet: www.facefoundation.nl
en
Eelerwoude Ingenieursbureau B.V.
Postbus 53, 7470 AB Goor
Tel.: 0548-512555
e-mail: info@eelerwoude.nl
internet: www.eelerwoude.nl
Auteur:
Robbert Wolf
Foto's:
Robbert Wolf
Trefwoorden: beheerplan, beheervisie, bos, certificering, FSC, planning
Alle rechten voorbehouden.
Deze uitgave mag vrijelijk gebruikt worden alleen en uitsluitend
ten behoeve van totstandkoming van een beheerplan voor
bosgebieden in Nederland.
Voor andere doeleinden dan deze mag niets uit deze uitgave
worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door
middel van druk, fotokopie, microfilm, internet, digitale
datadragers of op welke andere wijze dan ook, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de Stichting Face en
Eelerwoude Ingenieursbureau B.V.

AANBEVELING
Met enige trots bied ik u hier een format aan waarmee het veel eenvoudiger wordt om een
bosbeheerplan te schrijven dat voldoet aan de eisen van modern bosbeheer. Aan zo'n
hulpmiddel was behoefte maar dit was tot dusver niet beschikbaar. Het is ontwikkeld door
Ingenieursbureau Eelerwoude in opdracht van Stichting Face (Forests Absorbing Carbon dioxide
Emission). Niet alleen de boseigenaren waarmee Face samenwerkt, zijn erbij gebaat maar alle
boseigenaren en bosbeheerders in Nederland. Tevens sluit het format aan bij een
subsidieaanvraag in het kader van de Subsidieregeling Natuurbeheer (Programma Beheer).
Sinds 1992 is alleen al in Nederland, op initiatief van Face, ruim 1200 ha broeikasbos
aangeplant. Dergelijk bos helpt om een deel van de CO2-uitstoot te bufferen. Face heeft zich tot
doel gesteld wereldwijd CO2 uit de atmosfeer te halen door de aanleg en behoud van bos. Dat
doen wij door mondiale samenwerking met bosbouworganisaties en vanuit een zakelijke context
door bedrijven en organisaties te stimuleren hun verantwoordelijkheid te nemen om hun CO2-
uitstoot te compenseren. Broeikasbossen moeten aan de hoogste kwaliteits- en
certificeringseisen voldoen. Een bos aanleggen is stap één. Daarna komt het aan op goed
beheer en behoud van het bos gedurende 99 jaar. Een goed beheerplan, gebaseerd op modern
bosbeheer is daarbij essentieel.
Via internet http://www.facefoundation.nl/beheerplanformat kunt u het format ophalen; ook kunt u
het bij Face bestellen. Daarmee is het optimaal toegankelijk voor iedere bosbeheerder. Het
format biedt u de mogelijkheid om tegen zo laag mogelijke kosten een bosbeheerplan op te
stellen. Een extra stimulans tot goed bosbeheer in Nederland en een verdere bijdrage aan
'Meer bos, minder CO2’!
Graag wens ik u veel succes bij het opstellen van uw bosbeheerplan.
Boele Staal
Voorzitter Stichting Face

VOORWOORD
In juni 2000 werd door Stichting Face aan Eelerwoude Ingenieursbureau opdracht verleend om
een format op te stellen voor bosbeheerplannen. Deze opdracht heeft geresulteerd in twee
rapporten. Deel I, dat voor u ligt, bevat de toelichting voor het invullen van het format. Deel II
bestaat uit het format zelf. Dit is ook digitaal beschikbaar. Beide delen zijn op het internet van de
sites van Stichting Face en Eelerwoude te downloaden.
De beheerplannen die volgens het format worden opgesteld, moeten voldoen aan de
voorwaarden die de FSC-certificering in Nederland stelt voor goed bosbeheer. Daarom zijn deze
FSC-voorwaarden als maatgevend voor het format beschouwd, en wordt in dit rapport veel
aandacht besteed aan de wijze waarop het format moet worden ingevuld om aan de FSC-eisen
te voldoen.
Recente kennis en ervaring over beheerplanning en bosecologie bieden mogelijkheden voor
kwaliteitsverbetering van bosbeheerplannen. Deze nieuwe inzichten zijn gebruikt bij het opstellen
van de ‘formatstructuur’, voorbeeldteksten en bijlagen met achtergrondgegevens.
Dit rapport is opgesteld door Robbert Wolf. De projectleiding was in handen van Ronny Sprong.
Eelerwoude Ingenieursbureau is dhr. M.H.A. van Benthem, dhr. R.A. Bax en dhr. J.A. Verwey
van Stichting Face erkentelijk voor de prettige samenwerking in dit project. Mevr. G. Boetekees
(Stichting Goedhout!), dhr. J.K. van Raffe, dhr. J.J. de Jong en dhr C.J.M. van Vliet (Alterra)
danken we voor hun nuttige op- en aanmerkingen.
Tijdens het opstellen van het format heeft een praktijktoets plaatsgevonden via ‘pilot’-
beheerplannen voor drie opdrachtgevers: de gemeente Zwolle en de particuliere boseigenaren
Goosen en Raven. Deze pilot-plannen zijn opgesteld door studenten van IAH-Larenstein. We
danken de boseigenaren voor hun deelname aan het pilot-project en de studenten voor hun inzet
bij het opstellen van de plannen.

INHOUD
AANBEVELING
VOORWOORD
INLEIDING 1
TOELICHTING EN VOORBEELDEN 3
ALGEMENE TOELICHTING 3
1 INLEIDING* 4
2 ALGEMENE BASISGEGEVENS* 5
2.1 Oriëntatie* 5
2.2 Abiotiek* 8
2.3 Beleidskader* 10
2.4 Rechten en plichten* 12
3 HOOFDDOELSTELLING EN FUNCTIES* 13
3.1 Hoofddoelstelling* 13
3.2 Functies* 13
3.3 Deelgebieden** 14
4 DOELSTELLINGEN EN REGULIERE MAATREGELEN* 16
4.1 Financieel resultaat* 16
4.2 Bossamenstelling en structuur* 17
4.3 Bijzondere waarden* 21
4.4 Recreatie en ontsluiting* 22
4.5 Jacht* 25
4.6 Werkverdeling* 25
5 HERSTEL EN ONTWIKKELING* 27
5.1 Inrichtings- en herstelprojecten* 27
5.2 Onderzoeksprojecten** 28
6 BEGROTING** 29
6.1 Regulier beheer** 29
6.2 Herstel en ontwikkeling** 31
LITERATUUR* 31

BIJLAGEN B1
1 FSC-EISEN B1
2 BEHEERPLANNING B3
3 INHEEMSE SOORTEN B5
4 RODE LIJSTEN EN BESCHERMDE SOORTEN B6
5 GRONDWATERTRAPPEN B8
6 GROEIPLAATSEN EN NATUURLIJKE BOOM-/STRUIKSOORTEN B9
7 GROEIVERWACHTING BOOMSOORTEN B14
8 SUBSIDIEREGELING NATUURBEHEER 2000 B16
9 BOSONTWIKKELINGSFASEN B19
10 DEFINITIES B20
LITERATUUR B23

INLEIDING
Achtergronden
Wie bos heeft aangelegd met een financiële bijdrage van Stichting Face (Forests Absorbing
Carbon dioxide Emission), is verplicht om binnen drie jaar na de start van de bosaanleg een
beheerplan te hebben opgesteld voor de komende 10 jaar. Om de boseigenaren tegemoet te
komen, heeft Stichting Face het initiatief genomen een ‘format’ voor bosbeheerplannen op te
laten stellen. Met dit format wordt het eenvoudiger om een goed beheerplan te schrijven dat aan
de eisen van Stichting Face voldoet. Het gaat daarbij zowel om recent aangelegd bos, als om
oudere bosgebieden/-gedeelten.
Eelerwoude heeft diverse bossen aangelegd en beheerplannen opgesteld. Daarnaast heeft
Eelerwoude in samenwerking met Alterra een beheer- en bedrijfsplanningssystematiek voor
geïntegreerd bosbeheer ontwikkeld. Deze ervaring is gebruikt bij het opstellen van het
beheerplanformat.
Parallel aan de wens om tot een beheerplanformat te komen, werkt Stichting Face aan twee
typen certificering: FSC-certificering (Forest Stewardship Council) voor goed bosbeheer en
certificering van broeikasgas-vastlegging (Greenhouse Gas project verification and certification
service). Beide worden voor de Face projecten uitgevoerd door SGS AgroControl (Société
Générale de Surveillance). Recent is vastgesteld aan welke eisen de Nederlandse boseigenaar
moet voldoen om voor beide certificaten in aanmerking te komen (Stichting Face 2000). Een deel
van de FSC-eisen heeft betrekking op het beheerplan. Deze zijn weergegeven in bijlage 1.
Hiervoor geldt de kanttekening dat de Nederlandse FSC-criteria nog niet officieel bekrachtigd
zijn.
In 2000 is de Subsidieregeling Natuurbeheer 2000 in werking getreden (Dienst Landelijk Gebied
2000). In dit kader is het van belang dat een beheerplan een goede basis vormt voor het
aanvragen en realiseren van de subsidiepakketten voor bossen die in deze regeling zijn
onderscheiden. Dus is ervoor gezorgd dat het beheerplanformat op deze subsidieregeling
aansluit.
Het opstellen van een goed beheerplan blijft - ook met dit format - vrij complex. Veel aspecten
van het bosbeheer moeten worden geïntegreerd en er moet een vertaling plaatsvinden van
abstracte doelen naar concrete maatregelen. Vaak worden er daarom externe adviseurs
betrokken bij het opstellen van het beheerplan. Het format geeft een boseigenaar echter de
mogelijkheid om (delen van) het plan zelf op te stellen en daardoor zijn bosgebied beter te leren
kennen. Dankzij dit format hoeft een boseigenaar geen bosbouw gestudeerd te hebben om toch
zelf zijn beheerplan op te stellen.
Kopieën van het format kunnen tegen administratiekosten ad. € 10,50 (exclusief BTW)
opgevraagd worden bij Eelerwoude Ingenieursbureau B.V. of bij Stichting Face. Tevens zijn
beide delen op het internet van de sites van Stichting Face en Eelerwoude te downloaden.
1
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Doelstelling
Aansluitend op de bovenstaande achtergronden is de doelstelling voor het beheerplanformat:
Het opstellen van een standaardstructuur voor bosbeheerplannen die het mogelijk maakt om
tegen beperkte kosten een goed beheerplan op te stellen dat voldoet aan de eisen van Stichting
Face voor FSC-certificering voor goed bosbeheer, en een goede basis vormt voor
subsidieaanvraag in het kader van de Subsidieregeling Natuurbeheer (Programma Beheer).
De op te stellen plannen moeten compact zijn, een heldere structuur hebben en voor de
boseigenaar de basis leggen voor een doelgericht, slagvaardig bosbeheer.
Leeswijzer
Dit rapport bevat de toelichting voor het invullen van het format. Er worden in deze toelichting
voorbeeldteksten en –formuleringen gegeven. Na een korte algemene toelichting, volgt de
indeling van dit rapport de indeling van het format.
De bijlagen bevatten achtergrondinformatie voor het invullen van het format. Hierin vindt u
gegevens over boomsoorten, definities van gehanteerde begrippen en verwijzingen naar andere
documenten over beheerplanning.
2
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

TOELICHTING EN VOORBEELDEN
ALGEMENE TOELICHTING
Voor het invullen van het format kan het best een digitale versie worden gebruikt. Alle onderdelen
die voor uw bosbedrijf niet van toepassing zijn, kunnen dan eenvoudig weggelaten worden.
Bovendien kunt u per onderdeel de hoeveelheid ruimte die u wilt gebruiken gemakkelijk
aanpassen.
Opzet format
Het format is opgezet aan de hand van korte teksten gevolgd door overzichtstabellen en – soms
– overzichtskaarten. Bij elk onderdeel is aangegeven of het met het oog op FSC-certificering
verplicht moet worden ingevuld (*), of dat het desgewenst kan worden overgeslagen (**).
Om het plan zo compact mogelijk te houden, is de traditionele indeling in inventarisatie,
beheervisie en beheerplan niet doorvertaald naar een hoofdstukkenindeling. Deze indeling vormt
echter wel de basis van de planstructuur. Meer informatie over de structuur van beheerplannen is
te vinden in bijlage 2.
De hoofdstukkenindeling volgt de werkvolgorde die bij het opstellen van het beheerplan
gehanteerd wordt. Na de inleiding (hoofdstuk 1), worden in hoofdstuk 2 de algemene
basisgegevens beschreven die aan het begin van het planproces nodig zijn. In hoofdstuk 3 wordt
de hoofddoelstelling geformuleerd, wordt aangegeven welke functies van belang zijn en wordt
bepaald of er binnen het bosgebied deelgebieden onderscheiden worden. In hoofdstuk 4 zijn
concrete, evalueerbare doelstellingen geformuleerd en zijn de reguliere maatregelen beschreven
die nodig zijn om deze doelstellingen te realiseren. Eenmalige projecten die nodig zijn om
gestelde doelen te behalen zijn beschreven in hoofdstuk 5. Hoofdstuk 6 bevat een globale
begroting voor de beheerplanperiode van 10 jaar.
Het beheerplanformat geldt voor een periode van 10 jaar. Daarom maakt het werkplan geen deel
uit van het plan: werkplannen gelden slecht voor één jaar (het komende jaar).
Beheerplan, monitoring en evaluatie
In de hoofdstukken 2 en 4 zijn gegevens opgenomen over de huidige situatie. Door op deze
plaats bij elke herziening van het beheerplan (in principe elke 10 jaar) de nieuwe “huidige
situatie” te beschrijven, kunnen de oude en nieuwe waarden worden vergeleken. Hierdoor
kunnen de beheereffecten worden gemonitord. Door de beschreven veranderingen te vergelijken
met de middellange termijn-doelstellingen, kan het beheer worden geëvalueerd.
Soms is het gewenst om veranderingen op korte termijn (bijvoorbeeld van jaar tot jaar) te
monitoren. De resultaten van een dergelijk monitoringprogramma kunnen, gezien de termijn,
geen onderdeel zijn van het beheerplan. Hiervoor is een afzonderlijke verslaglegging nodig. Wel
kan de monitoring als beheermaatregel in hoofdstuk 4 van het beheerplan genoemd worden.
3
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

1 INLEIDING*
Tekst* Beschrijf de achtergronden, het doel en de planperiode van het beheerplan. Noem
ook op welk beheerplan of bebossingsplan dit beheerplan aansluit. Eindig met een
leeswijzer.
Toelichting Achtergronden: waarom een beheerplan?, aanleiding en belang van het
beheerplan.
Doel: te verwachten effect van het plan (algemeen doel), speerpunten/nadruk,
randvoorwaarden, op te lossen knelpunten.
Leeswijzer: wat staat in elk hoofdstuk beschreven? (bijvoorbeeld zoals in
“Algemene toelichting, Opzet format”)
Voorbeeld Doel: het beheerplan heeft tot doel de gewenste functies binnen het bestaande
beleidskader te optimaliseren. Voor dit gebied ligt de nadruk hierbij op verhoging
van natuur- en landschapswaarden. Randvoorwaarde daarbij is dat voldoende
hout wordt geproduceerd om de beheerkosten te kunnen dekken. De stijgende
onkosten als gevolg van een toenemende gebruiksdruk door recreanten vormen
een belangrijk knelpunt.
4
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

2 ALGEMENE BASISGEGEVENS*
2.1 Oriëntatie*
Ligging en omvang*
Tekst* Beschrijf de omvang en de ligging van het bosgebied.
Toelichting Omvang: de totale oppervlakte van het bosgebied in ha. Het gaat om de
oppervlakte waarvoor het beheerplan geldt.
Ligging: in welke provincie en gemeente? Bij of tussen welke grote steden? Etc.
Figuur* Kaart met omtrek bosgebied (begrenzing eigendom) en belangrijkste
oriëntatiepunten in de (wijde) omgeving (hoofdwegen, steden, provinciegrens
etc.).
Objecten*
Worden er binnen het bosgebied meerdere objecten onderscheiden?
Zo niet, ga dan door naar “ontstaan”.
Tekst* Beschrijf hoeveel objecten er zijn, noem de namen en verwijs naar de tabel en
figuur.
Tabel* Som de objecten op met hun oppervlakte. Onderaan staat de totale oppervlakte
van het bosgebied.
Figuur* Kaart met ligging, begrenzing en namen van de objecten waaruit het bosgebied is
opgebouwd.
Ontstaan*
Tekst* Beschrijf de ontstaanswijze en -periode en het voormalig beheer van het
bosgebied. Doe dit, wanneer er objecten zijn onderscheiden, per object.
Wilt u de ontstaanswijze per object in een tabel aangeven?
Zo niet, ga dan door naar “terreintypen”.
Tabel** Geef per object aan in welke periode het (meeste) bos is aangelegd (of spontaan
is ontstaan) en wat het bodemgebruik was voordat er bos aanwezig was. Het gaat
bij bosaanleg om de eerste bosgeneratie.
5
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Terreintypen*
Tekst* Beschrijf de terreintypen die in het bosgebied voorkomen. Geef van weinig
voorkomende terreintypen aan waar (in welke objecten bijvoorbeeld) ze (vooral)
voorkomen.
Toelichting Omdat het om een bosgebied gaat, zal het meest voorkomende terreintype “bos”
zijn. Andere terreintypen die regelmatig binnen bosgebieden voorkomen zijn:
stuifzand, heide, water, landbouwgrond. Meestal is er ook een categorie overig,
waarin bijvoorbeeld schouwpaden, wegen en bouwkavels ondergebracht kunnen
zijn. Puntvormige en lijnvormige landschapselementen, zoals solitaire bomen of
houtwallen, vallen hier ook onder overig en kunnen verderop als “bijzondere
waarden” beschreven worden.
Heeft u binnen uw bosgebied meerdere terreintypen, vul dan onderstaande tabel in.
Zo niet, ga dan naar “boomsoortensamenstelling”
Tabel* Geef per terreintype aan welk aandeel van het bosgebied het beslaat.
Boomsoortensamenstelling*
Tekst* Beschrijf wat in uw bosgebied de belangrijkste boomsoorten zijn. Geef ook aan
wat het aandeel inheemse soorten en het aandeel loofboomsoorten is.
Toelichting Boomsoorten worden als “inheems” opgevat als ze als zodanig worden
beschouwd door de Subsidieregeling Natuurbeheer (Dienst Landelijk Gebied
2000). De gehanteerde lijst inheemse boomsoorten is weergegeven in bijlage 3.
Het aandeel per boomsoort kan uitgedrukt worden in verschillende eenheden:
percentages van de totale bosoppervlakte, van de houtvoorraad of van het
grondvlak. Geef dus aan om welke eenheid het gaat.
Voorbeeld: Het bos bestaat voornamelijk uit populier, es, wilg, fijnspar en grove den. Tabel…
geeft alle boomsoorten weer die minimaal 2% van het kronendak uitmaken.
Inheemse boomsoorten nemen iets minder dan de helft van de bosoppervlakte in.
Het aandeel loofboomsoorten is hoog: 70%.
Tabel* Vul per boomsoort en per boomsoortengroep het aandeel (percentage) in,
uitgedrukt in de door u gekozen eenheid.
Bijzondere waarden*
Tekst* Noem de belangrijkste bijzondere waarden op het gebied van natuur, archeologie
en cultuurhistorie & landschap die binnen het bosgebied aanwezig zijn. Wanneer
geen planten- en diersoorten zijn aangetroffen die op de rode lijst staan, moet dit
als zodanig worden vermeld (FSC). Hetzelfde geldt voor archeologische en
cultuurhistorische & landschappelijke waarden.
Toelichting Volgens de FSC-eisen is een boseigenaar verplicht om aan te geven of er in zijn
bosgebied bijzondere bosgemeenschappen, rode lijstsoorten, archeologische,
cultuurhistorische en landschappelijke waarden aanwezig zijn.
6
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Rode lijsten voor dieren zijn te vinden in bijlage 4. Hierin is ter vergelijking ook de
lijst met beschermde dieren en planten opgenomen. Voor de rode lijst van
(hogere) planten wordt verwezen naar de literatuur (Weeda et al 1990) en naar de
Flora (Van der Meijden 1990, 1996).
Wilt u de aangetroffen bijzondere waarden in een tabel samenvatten?
Zo niet, ga dan door naar “figuur”
Tabel** Geef voor de categorieën natuur, archeologie en cultuurhistorie & en landschap
aan welke bijzondere waarden aanwezig zijn.
Voorbeeld
Soort bijzondere waarde Beschrijving en voorkomen
Rode lijstsoorten
Planten Tweestijlige meidoorn (3 kleine populaties)
Reptiel Hazelworm (1 locatie)
Bijzondere bosgemeenschappen
A-lokatie Wintereiken-beukenbos (12 ha)
Andere natuurwaarden
Oud bosplanten Dalkruid (5 locaties), Zevenster (3 locaties)
Archeologische waarden
Grafheuvels 6 grafheuvels in vervallen staat (bomen erop) in object 1.
Cultuurhistorische en landschappelijke waarden
Lanen Twee oude beukenlanen (totaal 1200 m), goed
onderhouden
Singels 7000 m berkensingel, grotendeels vervallen (gaten en
overgroeid door aangrenzende bos)
Wanneer u Rode lijstsoorten in uw bosgebied hebt aangetroffen, moet u de locaties ervan op
kaart weergeven (FSC-eis). Ook andere aanwezige bijzondere waarden kunt u op kaart
aangeven, maar dit is niet verplicht.
Figuur* Kaart met de locaties van de aanwezige bijzondere waarden.
Ecologische relaties met omgeving*
Tekst* Beschrijf het bosgebied in relatie tot de belangrijkste natuur- en
landschapswaarden in het omliggende gebied en de mate waarin het bosgebied
hiervan is geïsoleerd dan wel hiermee in verbinding staat.
7
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

2.2 Abiotiek*
Zijn er specifieke klimatologische omstandigheden voor uw bosgebied van toepassing?
Zo niet, ga dan door naar “geomorfologie”.
Klimaat**
Tekst** Beschrijf één of meerdere specifieke klimatologische factoren waarmee rekening
gehouden moet worden bij het bosbeheer. Bijvoorbeeld hoge windsnelheden en
zoute zeewind (kustgebied) of hoge stikstofdepositie.
Tabel** Vat de beschreven klimaatsfactoren desgewenst samen in tabelvorm.
Geomorfologie**
Wilt u gegevens over de vorm van het aardoppervlak (geomorfologie) opnemen?
Zo niet, ga dan door naar “bodem en waterhuishouding”
Tekst** Beschrijf in hoofdlijnen de geomorfologie van het bosgebied, met name de
afwisseling van hoge en lage delen (ruggen, geïsoleerde en dalvormige laagten
etc.).
Toelichting De geomorfologie levert een goede basis voor inzicht in de hoofdlijnen van de
landschapsopbouw. De beste basis voor een geomorfologische beschrijving vormt
de geomorfologische kaart (schaal 1:50.000; Stichting voor Bodemkartering 1975-
1990). Helaas is deze kaart niet landsdekkend. Voor ontbrekende kaartbladen kan
gebruik worden gemaakt van de toelichting bij de bodemkaart (schaal 1:50.000;
Stichting voor Bodemkartering 1965-heden), die wel landsdekkend is.
Voorbeeld Het oosten van het bosgebied ligt op een kreekrug. Het centrale deel ligt lager en
bestaat uit een kweldervlakte. In het westen bevindt zich een kwelderwal.
of
In het grootste deel van het bosgebied is het grondoppervlak zwak golvend. Het
gaat hier om dekzandruggen. In het noorden gaan de dekzandruggen over in een
dalvormige laagte. Het westelijke deel van het bosgebied bestaat uit lage
landduinen. Hier komen vrij steile, 2 tot 5 m hoge heuvels voor die ontstaan zijn
door zandverstuiving in de late middeleeuwen.
Tabel** Geef voor de onderscheiden geomorfologische eenheden aan welk
oppervlakteaandeel ze ongeveer beslaan. Wanneer er een geomorfologische
kaart van het gebied beschikbaar is, kunnen de code’s die op deze kaart staan in
de tabel worden vermeld.
Figuur** Kaart met de locaties van de aanwezige geomorfologische eenheden.
8
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Bodem en waterhuishouding*
Tekst* Beschrijf de belangrijkste bodemtypen die in het bosgebied voorkomen. Ga kort in
op de belangrijkste kenmerken van de bodemtypen en/of de belangrijkste
verschillen tussen de beschreven bodemtypen.
Beschrijf de waterhuishouding aan de hand van de grondwatertrappen die bij de
bodemeenheden horen en aan de hand van de ontwatering (greppels e.d.) binnen
het bosgebied en in de directe omgeving.
Toelichting Als basis kan meestal het best gebruik gemaakt worden van de (toelichting bij de)
1:50.000 bodemkaart (Stichting voor Bodemkartering 1965-heden). Omdat deze
kaarten vaak al enkele tientallen jaren oud zijn, kunnen met name de
waterstanden (grondwatertrappen) inmiddels anders zijn. Gegevens over recente
veranderingen kunnen worden ontleend aan kennis over recente
waterhuishoudkundige veranderingen bij de eigenaar zelf en/of bij het waterschap.
Een beschrijving van de gehanteerde grondwatertrappen is te vinden in bijlage 5.
Wilt u de beschreven bodemtypen/grondwatertrappen in een tabel samenvatten en/of op kaart
weergeven?
Zo niet, ga dan door naar “groeiplaatsen en groeiverwachting”
Tabel** Geef voor de onderscheiden bodemeenheden aan welk oppervlakteaandeel ze
ongeveer beslaan. Geef per bodemtype aan hoe deze heet, welke grondsoort het
betreft en wat de code van de 1:50.000-bodemkaart is. Vermeld bovendien welke
grondwatertrappen in elk bodemtype zijn aangetroffen.
Voorbeeld
Bodemkundige eenheid Oppervlakte-
aandeel
Naam Grondsoort Code Grond-
watertrap
Kalkarme lichte zavel Mn15c VI 27%
Mn25c V* 10%
Poldervaag- Kalkarme zware zavel
gMn25c V 19%
grond
Kalkloze lichte tot matig
GMn83c V 10%
zware klei
Duinvaaggrond Zd21 VII* 15%
Leemarm fijn zand
Haarpodzol Hd21 VII* 6%
VI 8%
Veldpodzol Lemig fijn zand Hn23
VII 5%
Figuur** Kaart met de locaties van de aanwezige bodemeenheden en grondwatertrappen.
Groeiplaatsen en groeiverwachting*
Tekst* Beschrijf de belangrijkste groeiplaatsen die in het bosgebied voorkomen. Geef per
groeiplaats aan waar deze voorkomt, wat de natuurlijke hoofdboomsoorten zijn, en
wat de belangrijkste boomsoorten zijn die goede houtteeltkundige perspectieven
hebben.
Toelichting In een wat ouder bosgebied kan een globale beschrijving van groeiplaatsen en
groeiverwachtingen worden opgesteld door te bekijken hoe goed de aanwezige
9
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

boomsoorten tot nu toe gegroeid zijn in de verschillende delen van het bosgebied.
Het verdient aanbeveling om deze beschrijving te toetsen en te detailleren aan de
hand van bodemkundige gegevens (o.a. bodemkaart). Bij recent aangelegd bos
kan voor de groeiplaatsbeoordeling uitsluitend van de bodemkundige gegevens
worden uitgegaan. Maar doorgaans is er in deze gevallen al groeiplaatsonderzoek
uitgevoerd in het kader van een bebossingsplan.
Een groeiplaatsclassificatie voor de Nederlandse bossen is nog in ontwikkeling.
Totdat deze is gepubliceerd kan de groeiplaats het best worden gekarakteriseerd
via de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (PNV; Van der Werf 1991). De PNV kan
globaal worden bepaald aan de hand van het bodemtype. Zie hiervoor bijlage 6.
Soms moet de PNV-begrenzing worden bijgesteld aan de hand van
veldwaarnemingen aan de vegetatie en boomgroei.
De groeiverwachting van boomsoorten is globaal te koppelen aan een PNV. Zie
hiervoor bijlage 7. Neem deze gegevens echter niet klakkeloos over, maar kijk ook
steeds goed naar de groei van het bestaande bos en stel de groeiverwachting op
grond hiervan zo nodig bij.
Wilt u de beschreven groeiplaatsen en groeiverwachtingen in een tabel samenvatten en/of op
kaart weergeven?
Zo niet, ga dan door naar “planologisch kader”.
Tabel** Geef voor de onderscheiden groeiplaatsen (PNV’s) aan welk oppervlakteaandeel
ze ongeveer beslaan, welke bodemtypen het betreft, wat de natuurlijke
boomsoorten zijn (bijlage 6), en welke boomsoorten een goede of een normale
groeiverwachting hebben.
Voorbeeld
Groeiplaats Opp Bodem- Natuurlijke Boomsoorten Boomsoorten
(PNV) (%) typen boomsoort met goede met normale
(PNV) groeiverwachting groeiverwachting
Elzenrijk Essen- 29 gMn25c V Es, Els, Iep, Berk, Eik, Els, Es, Beuk, Esdoorn,
Iepenbos (22) GMn83c V Eik, Populier, Haagbeuk, Iep,
Schietwilg Schietwilg Ratelpopulier
Droog Berken- 71 Zd21 VII* Eik, Berk, - Amerikaanse eik,
Zomereiken bos Hd21 VII* Lijsterbes Berk, Corsicaanse
(6) den, Douglas,
Grove den,
Oostenrijkse den
Figuur** Kaart met de locaties van de aanwezige groeiplaatsen (PNV’s)
2.3 Beleidskader*
Gemeente*
Tekst* Geef aan welk gemeentelijk bestemmingsplan van toepassing is, en wat de
belangrijkste bestemmingen en (eventueel) aanduidingen zijn die voor het
bosgebied gelden. Indien er andere relevante gemeentelijke beleidsnota’s zijn,
kunnen ook deze kort worden beschreven.
10
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Voorbeeld Voor het bosgebied geldt het Bestemmingsplan Buitengebied van de gemeente,
dat is vastgesteld in maart 1999. Het overgrote deel van het terrein heeft als
bestemming Natuurgebied, Bosgebied met natuurwaarde of Multifunctioneel
bosgebied. In deze volgorde neemt de prioriteit die aan de natuurfunctie wordt
gesteld af. De bestemming Natuurgebied geldt voor het meest zuidwestelijke
gedeelte. Deze gronden zijn bestemd voor behoud, herstel en/of ontwikkeling van
natuurwaarden.
Aan de noordrand is een klein deel van het bosgebied aangeduid met de
bestemming ‘Recreatieve doeleinden’. Het gebied is bestemd voor dagrecreatie in
combinatie met verblijfsrecreatie, behoud van cultuurhistorische waarde en
bosbouwkundige doeleinden.
Een zevental kleine terreingedeelten heeft als dubbelbestemming ‘Archeologisch
waardevol gebied’. In deze terreingedeelten moeten vergunningen worden
gevraagd voor het vellen of rooien van bos en het verwijderen, aanleggen of
verharden van paden en wegen.
Wilt u de voor het bosgebied relevante bestemmingen en aanduidingen in een tabel
samenvatten?
Zo niet, ga dan door naar “overkoepelend”.
Tabel** Geef de bestemmingen en aanduidingen aan die voor het bosgebied van belang
zijn.
Overkoepelend**
Wilt u beleidsstukken beschrijven die boven het gemeentelijk niveau staan (regionaal,
provinciaal, landelijk of internationaal?)
Zo niet, ga dan door naar “rechten en plichten”.
Tekst** Geef aan welke regionale, provinciale, landelijke of internationale beleidsnota’s
van belang zijn voor het bosgebied. Beschrijf van elke nota kort wat de betekenis
is voor het bosgebied.
Toelichting Diverse nota’s die boven het gemeentelijk niveau staan, kunnen van belang zijn
voor het beheer van het bosgebied. Voorbeelden zijn beleidsstukken van
waterschappen, Streekplannen en Uitwerkingsplannen natuurbeheer van
provincies, en het Natuurbeleidsplan (o.a. Ecologische Hoofdstructuur),
Bosbeleidsplan (o.a. A-locaties) en de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening van het
Rijk.
Uiteindelijk moeten deze overkoepelende beleidsstukken hun weerslag vinden in
het gemeentelijke bestemmingsplan. Soms is dit nog niet gebeurd, of zijn er
andere redenen waardoor het van belang is in te gaan op bepaalde
overkoepelende nota’s.
Tabel** Noem de naam, de beleidsorganisatie en het jaar van verschijnen van de
overkoepelende beleidsstukken die in de tekst zijn beschreven.
11
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

2.4 Rechten en plichten*
Tekst* Beschrijf de lopende verplichtingen die van belang zijn voor het beheer van het
bosgebied. Geef steeds aan wie de rechthebbende is, om welke soort verplichting
het gaat, en welke gedeelten van het bosgebied het betreft.
Toelichting Rechten en plichten kunnen van heel verschillende aard zijn. Het kunnen
bijvoorbeeld afspraken met aanliggende eigenaren betreffen, zoals recht van
overpad. Ook kan het gaan om de onderhoudsplicht van waterwegen
(waterschap), afspraken die samenhangen met de financiering van bosaanleg
(Face, Ministerie LNV), afspraken die samenhangen met beheersubsidies
(doelpakketten Subsidieregeling Natuurbeheer, Ministerie LNV), etc.
Tabel* Noem van elke lopende verplichting die in de tekst is beschreven de naam van de
rechthebbende, het soort verplichting waar het om gaat en de locaties waarvoor
de verplichting geldt.
Wilt u in het beheerplan een overzichtstabel opnemen van de beheer- recreatie- en
landschapspakketten die in het kader van de Subsidieregeling Natuurbeheer voor het bosgebied
zijn vastgesteld?
en/of
Wilt u de locaties waarvoor de pakketten van de Subsidieregeling Natuurbeheer en/of andere
verplichtingen gelden op kaart aangeven?
Zo niet, ga dan door naar “3. Hoofddoelstelling en functies”.
Tabel** Geef voor elk pakket van de Subsidieregeling Natuurbeheer de subsidie per ha,
het aantal ha, en de totale vergoeding aan (zie ook bijlage 8).
Voorbeeld
Pakket Soort pakket Vergoeding Opp. Totale verg.
(per ha en jr) (ha) (per jr)
Bos Beheerpakket, Basis (09) € 45,38,- 80 € 3630,40
Bos met verhoogde Beheerpakket, Plus (27) € 62,17,- 50 € 3108,50
natuurwaarde
Poel Landschapspakket (62) € 63,53 per 2 stuks € 127,06
poel
Recreatiepakket (80) € 13,61 130 € 1769,30
Totaal 130 € 8635,26
Figuur** Kaart van het bosgebied waarop is aangegeven voor welke terreingedeelten de
pakketten van de Subsidieregeling Natuurbeheer en/of andere verplichtingen
gelden.
12
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

3 HOOFDDOELSTELLING EN FUNCTIES*
3.1 Hoofddoelstelling*
Tekst* Beschrijf in één of enkele zinnen hoe de hoofddoelstelling (=missie) voor het
bosgebied luidt. Denk daarbij aan de beweegredenen (motieven) om bos in bezit
te hebben, en aan de eigenschappen en randvoorwaarden die op grond waarvan
voor het bos moeten gelden.
Voorbeeld Het onderstaande voorbeeld van een hoofddoelstelling is voor een groot aantal
Nederlandse boseigenaren van toepassing.
Ontwikkelen en duurzaam instandhouden van landschappelijk en recreatief
aantrekkelijk bos met een hoge natuurwaarde, waarvan het beheer
kostendekkend is.
Tekst* Licht alle elementen die in de hoofddoelstelling zijn genoemd kort toe en geef
eventueel aan welke verschuivingen de hoofddoelstelling zal veroorzaken ten
opzichte van het beheer tot nu toe.
3.2 Functies*
Tekst* Beschrijf en motiveer, voortvloeiend uit de hoofddoelstelling, het belang dat u
hecht aan houtproductie, natuur, landschap, cultuurhistorie, recreatie, jacht en
eventuele andere functies.
Tabel* Kruis per functie aan welk belang het heeft voor het bosgebied en in welk deel van
het bosgebied (bijvoorbeeld in welke objecten) de desbetreffende functie het
belangrijkst is.
Toelichting In de tabel wordt per functie, gemiddeld over het totale bosgebied, het belang
aangegeven:
- Geen: de functie speelt geen enkele rol.
- Ondergeschikt: de functie is wel van toepassing op het gebied, maar is
steeds ondergeschikt aan één of meerdere andere functies.
- Belangrijk: de functie is in ten minste een deel van het bosgebied, al dan
niet samen met één of meerdere andere functies, de hoofdfunctie.
Bij “zwaartepunt” wordt aangegeven in welke gedeelten van het bosgebied de
desbetreffende functie (één van de) hoofdfunctie(s) is.
13
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

3.3 Deelgebieden**
Wilt u op grond van verschillen in gewenste functievervulling, groeiplaatseigenschappen en/of
huidige bossamenstelling, deelgebieden binnen uw bosgebied onderscheiden?
Het onderscheiden van deelgebieden is alleen zinvol als u per deelgebied andere doelstellingen
wilt formuleren, bijvoorbeeld: andere gewenste bossamenstelling of ander recreatiebeleid. Vaak
zal dit alleen voor grotere bosbedrijven nodig zijn. Let wel: de aansturing van het beheer kan door
het onderscheiden van deelgebieden worden verbeterd, maar het beheerplan wordt er wel
complexer door.
Als u geen deelgebieden wilt onderscheiden, ga dan door naar “4.1 Financieel resultaat”.
Tekst** Beschrijf welke deelgebieden zijn onderscheiden en op grond van welke
verschillen in huidige bossamenstelling, groeiplaats en/of gewenste
functievervulling dit is gedaan. Geef een korte beschrijving van elk deelgebied.
Toelichting Veel doelen die worden nagestreefd, kunnen in verschillende gedeelten van het
terrein anders zijn. Ze worden daarom beschreven per deelgebied.
Motivatie voor de keuze van “gewenste functievervulling”, “groeiplaats” en “huidige
bossamenstelling” als de drie criteria voor een deelgebiedenindeling:
- De te realiseren doelen en maatregelen hangen samen met de nadruk die in
een bosgedeelte wordt gelegd op verschillende functies (functiezonering);
- De groeiplaats bepaalt de groeimogelijkheden voor de diverse boomsoorten en
vormt daarmee een randvoorwaarde voor te realiseren doelen en maatregelen;
- De huidige bossamenstelling vormt het startpunt voor de bosontwikkeling.
Aangezien het bij bosbeheer in het algemeen gaat om (bij)sturen in het
bestaande bosecosysteem, is dit startpunt van belang voor de keuze van de te
realiseren doelen en maatregelen.
Voorbeeld Binnen het bosgebied zijn vijf deelgebieden onderscheiden, voornamelijk op grond
van groeiplaatsverschillen en verschillen in de gewenste functievervulling.
Deelgebied 1
Recent aangelegd bos op de armste groeiplaats binnen het bosgebied (PNV
Droog Berken-Zomereikenbos). In dit deelgebied ligt de nadruk meer dan in de
rest van het bosgebied op houtproductie. Het bos is met medefinanciering van
Stichting Face aangelegd, wat inhoud dat ook het vastleggen van CO2 hier een
belangrijke functie is.
Deelgebied 2
………..
Tabel* Geef per deelgebied een korte karakteristiek aan de hand van de criteria
“gewenste functievervulling”, “groeiplaats” en “huidige bossamenstelling”. Geef
aan waar elk deelgebied binnen het bosgebied voorkomt (locatie) en geef per
deelgebied de oppervlakte aan (in ha en/of %).
14
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Voorbeeld
Deelgebied Karakteristiek Locatie Oppervlakte
aandeel (%)
1 Jong aangeplant bos op droge arme Noordoost 24
zandgronden met nadruk op houtproductie en
CO2-vastlegging
2 Oud bos op vrij natte zeekleigronden met Midden en 25
nadruk op recreatie, natuur en landschap oost
3 Oud bos op relatief droge zeekleigronden met Zuid 16
nadruk op recreatie, natuur en landschap
4 Vrij eenvormig loofbos op vochtige, lemige West en 30
zandgronden met nadruk op recreatie noordwest
5 Vrij eenvormig loofbos op vochtige, lemige Noordwest 5
zandgronden met nadruk op natuur en
landschap.
Figuur** Kaart van het bosgebied waarop de ligging van de onderscheiden deelgebieden is
aangegeven.
15
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

4 DOELSTELLINGEN EN REGULIERE MAATREGELEN*
Omgaan met deelgebieden
Bepaalde doelstellingen en reguliere maatregelen zullen per deelgebied anders
zijn. Over het algemeen zal dit vooral gelden voor de doelstellingen en
maatregelen die samenhangen met de samenstelling en structuur van het bos
(4.2) en met recreatie en ontsluiting (4.4). Wanneer er deelgebieden zijn
onderscheiden, zullen deze doelstellingen en reguliere maatregelen per
deelgebied beschreven moeten worden. Dit betekent dat de desbetreffende
teksten en tabellen moeten worden gekopieerd, en per deelgebied (of per groep
deelgebieden) afzonderlijk moeten worden ingevuld. Welke gedeelten van dit
hoofdstuk dit betreft, is afhankelijk van de criteria op grond waarvan de
deelgebieden zijn ingedeeld. Dit is niet voor elk bosgebied hetzelfde.
4.1 Financieel resultaat*
Tekst* Beschrijf het financiële resultaat van de afgelopen periode en het gewenste
financiële resultaat voor de middellange termijn (komende 10 jaar) en de lange
termijn (over ca. 30 jaar). Het gewenste financiële resultaat is voor sommige
bosbedrijven een “echte” doelstelling, voor andere wordt het als een
randvoorwaarde beschouwd.
Desgewenst kan behalve het totale financiële resultaat, ook het resultaat per
kostenplaats worden beschreven.
Voorbeeld Het jaarlijkse financiële resultaat was over de periode 1991-2000 gemiddeld
ongeveer € 2.500,- negatief. De boseigenaar hanteert als randvoorwaarde dat het
beheer van haar bos- en natuurterreinen ten minste kostendekkend is. Daarbij
mogen natuurbeheer en recreatievoorziening een beperkt negatief saldo hebben,
dat gecompenseerd moet worden door de netto inkomsten uit jachtverhuur en
bosexploitatie.
Tabel* Geef, al dan niet opgesplitst naar kostenplaats, aan wat het huidige financiële
resultaat is en wat de gewenste waarden zijn voor de middellange en lange
termijn.
Voorbeeld
Kostenplaats Bedrag (per jaar)
Huidige Middellange lange termijn
waarde termijn (10 jaar) (30 jaar)
€ +7.000,- > € +9.000,- > € +8.000,-
Bosbeheer
€ -1.500,- < € -2.000,- < € –2.000,-
Bijzondere waarden
€ -6.000,- < € -5.000,- < € -5.000,-
Recreatie en ontsluiting
€ +1.000,- > € +1.000,- > € +1.000,-
Jacht
€ +9.000,- € +10.000,- € +10.000,-
Subsidies
€ -12.000,- < € -13.000,- < € -13.000,-
Algemene kosten
€ 0,- < € -500,- < € -500,-
Projecten
€ -2.500,- > € 0,- > € 0,-
Totaal
16
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

4.2 Bossamenstelling en structuur*
Tekst* Beschrijf de huidige en gewenste situatie wat betreft houtoogst,
boomsoortensamenstelling, menging, ontwikkelingsfasen en dood hout. Gebruik
de indeling in ontwikkelingsfasen die is weergegeven in bijlage 9.
Beschrijf desgewenst ook de huidige en gewenste situatie wat betreft gelaagdheid,
toekomstbomen, bosranden en vegetatie.
Toelichting De doelstellingen die hier worden beschreven bepalen gezamenlijk het streefbeeld
voor het bos. De FSC-voorwaarden stellen voor deze doelstellingen de volgende
eisen:
- minimaal streven naar een aandeel van 50% inheemse boomsoorten over 30 jr;
- minimaal streven naar 4 dikke dode bomen (dikker dan 30 cm) per ha over 30 jr;
- minimaal 25% van het bos moet over 30 jaar gemengd zijn.
Wanneer het gaat om bos dat recent is aangelegd (al dan niet medegefinancierd
door Stichting Face), dan zullen er de eerste ca. 20 tot 25 jaar waarschijnlijk geen
of weinig bosbeheermaatregelen uitgevoerd worden.
Voorbeeld Houtoogst*
De gewenste houtoogst bedraagt voor de lange termijn ongeveer 4 m3/ha.jr. Dit is
lager dan de huidige waarde. De afname zal geleidelijk gaan (circa 5 m3/ha.jr over
10 jaar) en hangt samen met een toenemend belang van de functies natuur en
recreatie in vergelijking tot de houtproductiefunctie. Er wordt zo veel mogelijk
gestreefd naar de productie van kwaliteitshout.
Boomsoortensamenstelling*
Ten opzichte van de huidige situatie zal het aandeel grove den gelijk blijven. De
aandelen van eik en berk zullen de komende 30 jaar sterk toenemen ten koste van
de uitheemse boomsoorten. Amerikaanse vogelkers mag zich niet uitbreiden.
Menging*
Een gemengd bos heeft vele voordelen. Menging verhoogt de natuurwaarde
(meer variatie, meer niches voor planten en dieren), spreidt de risico’s van
houtproductie (niet afhankelijk van één boomsoort) en kan de aantrekkelijkheid
van het bos voor recreanten verhogen. Er wordt daarom gestreefd naar een
geleidelijke, maar aanzienlijke verhoging van het aandeel gemengd bos, van 10%
nu, via minimaal 20% over 10 jaar, tot minimaal 50% over 30 jaar.
Ontwikkelingsfasen*
Het is gewenst dat het aandeel jong bos iets toeneemt ten opzichte van het
aandeel oud bos (boomfase). Jong bos is nu vooral aanwezig als dichte,
vlaktegewijze aanplant. Door groepsgewijs te gaan verjongen, ontstaat een
gevarieerder leeftijdsmozaïek. Doordat de komende 10 jaar een verjongingsgolf
wordt ingezet, is het aandeel jong bos over 10 jaar hoger dan dat op de lange
termijn. Met het oog op houtkwaliteit is het van belang dat in de toekomst minimaal
75% van het jonge bos in dichte stand opgroeit.
17
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Gelaagdheid**
Het is gewenst om een gevarieerde verticale opbouw van het bos te realiseren. Dit
betekent dat het aandeel gelaagd bos waarin een tweede boomlaag of struiklaag
aanwezig is moet toenemen tot de 50–75% van de totale oppervlakte oud bos.
Toekomstbomen**
De houtkwaliteit in het bos dat voorbij het omslagpunt is, is vrij goed: er zijn hier
gemiddeld 90 kwaliteitsbomen per ha aan te wijzen. In de toekomst worden de
functies natuur en recreatie belangrijker, met als logisch gevolg dat het aantal als
toekomstboom aan te merken kwaliteitsbomen iets zal afnemen. Er zijn vrij veel
markante bomen aanwezig. Deze door vorm of omvang opvallende bomen staan
echter in dichte stand en zijn niet als toekomstboom aangemerkt. Door een aantal
van de aanwezige markante bomen als toekomstboom te bestempelen en vrij te
stellen, zullen deze meer gaan opvallen en hun kroon beter kunnen ontwikkelen.
Dood hout*
Gekoppeld aan het streven naar versterking van de natuurwaarde, wordt het
aandeel dood hout de komende 10 jaar verhoogd van minder dan 1% tot 5-10%
van de houtvoorraad. Er dient zowel een behoorlijk aandeel liggend als staand
dood hout aanwezig te zijn. Voor veel planten en dieren is vooral dik dood hout
nodig. Gezien de leeftijd van het bos is het gewenste aantal van 4 dikke dode
stammen per ha pas op de lange termijn te realiseren.
Bosranden**
Bosranden kunnen in de vorm van mantels en zomen een grote bijdrage leveren
aan de natuurwaarde van het bosgebied. Op dit moment komt slechts op enkele
plaatsen een goed ontwikkelde bosrand voor. Het is gewenst om de hoeveelheid
bosrand met goed ontwikkelde zomen en mantels aanzienlijk te verhogen. Langs
50 tot 75% van de buitenrand wordt een 5 tot 8 m brede bosrand ontwikkeld; langs
de paden die door het bos lopen worden op een aantal plekken brede bosranden
gerealiseerd. Deze breedte is hier nodig om ervoor te zorgen dat het
aangrenzende bos zich hier niet boven de bosrand kan sluiten.
Vegetatie**
Onder het merendeel van het bos bevindt zich een dichte grasmat van Bochtige
smele. Het is wenselijk dat deze grasmat afneemt, en plaats maakt voor een meer
gevarieerde ondergroei. Waarschijnlijk zal dit vanzelf gebeuren, doordat met het
ouder worden van de bosbodem het humusprofiel dusdanig zal veranderen dat het
diverse soorten bosplanten gaat bevoordelen ten opzichte van Bochtige smele.
Tabel* Geef de huidige en gewenste waarden weer voor houtoogst, boomsoortensamen-
stelling, menging, ontwikkelingsfasen en dood hout. Gebruik de indeling in
ontwikkelingsfasen die is weergegeven in bijlage 9. Geef desgewenst ook de
huidige en gewenste waarden weer voor gelaagdheid, toekomstbomen,
bosranden en vegetatie.
Geef aan welke maatregelen nodig zijn om de gewenste situatie te bereiken. De
aangegeven categorieën (jeugdverzorging, selectie toekomstbomen, dunning en
verjonging, bosverzorging, dood hout, bosrandbeheer en overig) dienen daarbij als
leidraad, maar hoeven niet allemaal verplicht ingevuld te worden.
Toelichting Deze tabel vat de kern van het bosbeheer samen aan de hand van de
uitgangssituatie, concrete doelstellingen en uit te voeren maatregelen in het bos.
18
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

De FSC-voorwaarden stellen hiervoor de volgende eisen:
- waar dit mogelijk en zinvol is gebruik maken van natuurlijke verjonging;
- de schaal van verjongingsvlakten is kleiner dan 2 ha.
Voorbeeld
Doelstelling
Huidige situatie Middellange Lange termijn
termijn (10 jaar) (30 jaar)
Hoeveelheid (m3/ha.jr)
Houtoogst
Totaal 6 4–6 3–5
Boomsoort Aandeel (%)
Grove den 25 20 – 30 20 – 30
Berk 10 15 – 30 20 – 40
Eik 10 15 – 35 20 – 50
Amerikaanse
<1 <1 <1
vogelkers
Boomsoortengroep Aandeel (%)
Uitheemse
40 15 – 30 10 – 20
boomsoorten
Gemengd bos Aandeel van het bosgebied (%)
Totaal 10 > 25 > 70
Oud bos Oppervlakte-aandeel (%)
Boomfase 80 60 – 70 60 – 70
Jong bos Oppervlakte-aandeel (%)
Totaal 10 20 – 30 15 – 20
In groepen <1 20 - 30 15 – 20
Dichte stand 10 <5 <1
Gelaagd bos Oppervlakte-aandeel (%)
Tweede boomlaag
15 20 – 30 25 – 40
en/of struiklaag
aanwezig
Toekomstbomen Aantal per ha
Kwaliteitsbomen 90 70 – 90 50 – 80
Markante bomen 5 3- 5 3–5
Dood hout Hoeveelheid per ha
Totaal < 1% 5 – 10% 5 – 10%
Dikker dan 30 cm 0 stuks > 1 stuks > 4 stuks
Staand < 1% > 2% > 2%
Liggend < 1% > 2% > 2%
Bosrand Aandeel van totale randlengte (%)
Buitenrand bos
2 50 – 75 50 – 75
(5 – 8 m breed)
Rand bospad
3 20 - 30 20 – 30
(10 – 15 m breed)
Vegetatie Oppervlakte-aandeel (%)
Dichte mat van
70 < 50 < 20
Bochtige smele
19
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Beheermaatregelen
Prio-
Beschrijving maatregel
riteit
Jeugdverzorging (in bosgedeelten vóór het omslagpunt)
(Wegens hoge kosten tot een minimum beperken)
- Bij meer dan 20% uitval in recent aangeplant bos: groepsgewijs 1
hoofdboomsoort bijplanten (kleine dichte groepen, ca. 40 stuks per
groep)
- Wanneer de verjonging in een bij de laatste ingreep gevelde groep te ijl 2
is, dichte groepen eik bijplanten (750 per ha, 25 stuks per groep)
- Wanneer meer dan 25% van het jonge bos (dichte of stakenfase) niet in 1
sluiting is, dit gedeeltelijk omvormen via groepsgewijze velling.
Vervolgens aanplant van kleine dichte groepen eik.
Selectie toekomstbomen (in bosgedeelten voorbij omslagpunt)
- Merk in de bosgedeelten die voorbij het omslagpunt zijn gemiddeld per 1
ha 50 tot 80 kwaliteitsbomen als toekomstboom. De verdeling van de
toekomstbomen over het bos is bij voorkeur onregelmatig.
- Merk in de bosgedeelten die voorbij het omslagpunt zijn gemiddeld per 1
ha 3 tot 5 markante bomen als toekomstboom aan.
- Merk bij weinig menging vooral exemplaren van mengboomsoorten aan 1
als toekomstboom.
- Merk nestbomen aan en voorkom dat deze worden geveld. 1
- Houdt bij de keuze van toekomstbomen de volgende prioriteitsvolgorde
1
aan: 1. eik, 2. grove den, 3. berk, 4. beuk, 5. overig.
Dunning en verjongingskap (in bosgedeelten voorbij omslagpunt)
- Verwijder de grootste concurrent(en) bij elke als toekomstboom
aangewezen kwaliteitsboom of markante boom, zodat circa de helft van 1
de boomkroon vrij komt te staan.
- Vel in werkvakken met weinig jong bos (< 20%) en weinig of geen
menging, vrijwel uitsluitend uitheemse boomsoorten of slechte
1
houtkwaliteit, groepsgewijs 20-25% van de bosoppervlakte. Maak
middelgrote groepen van 2 tot 3 x de boomhoogte.
- Vel in werkvakken met < 40% jong bos en vrij weinig menging,
voornamelijk uitheemse boomsoorten of matige houtkwaliteit,
2
groepsgewijs 10-15% van de bosoppervlakte. Maak middelgrote
groepen van 2 tot 3 x de boomhoogte.
Bosverzorging (in bosgedeelten voorbij omslagpunt)
- Ploeg de strooisellaag in een kwart van de oppervlakte van de gevelde
1
groepen, wanneer een dichte mat van Bochtige smele aanwezig is.
- Plant kleine dichte groepen eik in de gevelde groepen waar (vrijwel)
1
geen voorverjonging van eik aanwezig is.
- Verwijder alle Amerikaanse vogelkersen in werkvakken waarin groepen
1
gekapt worden.
Dood hout
- Laat al het stormhout liggen; laat afgestorven bomen staan, behalve 1
langs wegen (dan omzagen en laten liggen).
- Bij dunning en groepenkap enkele dikke, slecht gevormde stammen na
1
velling in het bos achterlaten.
- Ring slecht gevormde, dikke Amerikaanse eiken (niet langs wegen en
1
als toekomstboom gemarkeerde markante bomen uitgezonderd)
Bosrandbeheer
- Langs 60% van de buitenrand van het bos alle bomen vellen in een 5
1
tot 8 m brede strook (vooral daar waar al struiken aanwezig zijn).
- Langs 25% van de paden in het bos aan beide zijden alle bomen vellen
2
in een 10 tot 15 m brede strook.
- Overhangende bomen vellen bij bestaande mantels en zomen 1
20
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

4.3 Bijzondere waarden*
Tekst* Beschrijf de huidige en gewenste situatie wat betreft rode lijstsoorten, bijzondere
bosgemeenschappen, archeologische waarden en cultuurhistorische en
landschappelijke waarden. Als (sommige van) deze waarden niet aanwezig zijn, is
dit in § 2.1 al aangegeven, en hoeft dit hier niet meer vermeld te worden.
Beschrijf desgewenst ook de huidige en gewenste situatie wat betreft “andere
natuurwaarden” (anders dan rode lijstsoorten).
Toelichting Vaak is er veel bekend bij locale organisaties (IVN, vogelwerkgroep, historische
kring, etc). Soms kan samenwerking met deze groepen ook leiden tot
ondersteuning bij de uitvoering van bepaalde beheermaatregelen.
Tabel* Geef – als deze waarden aanwezig zijn - de huidige en gewenste situatie weer
voor rode lijstsoorten, archeologische waarden en cultuurhistorische en
landschappelijke waarden. Doe dit desgewenst ook voor natuurwaarden anders
dan rode lijstsoorten
Geef aan welke specifieke maatregelen nodig zijn om de gewenste situatie te
bereiken. De aangegeven categorieën (bescherming en onderhoud) dienen
daarbij als leidraad, maar hoeven niet verplicht ingevuld te worden. Stel
realistische doelen en beschrijf realistische maatregelen (ze worden getoetst door
de certificeerder). Soms kan verwezen worden naar algemene maatregelen (§ 4.2,
4.4 of 4.5). Beschrijf éénmalige inrichtings- of herstelmaatregelen niet hier, maar in
§ 5.1.
Voorbeeld
Doelstelling
Huidige situatie middellange lange termijn
termijn (10 jaar) (30 jaar)
Rode lijstsoorten Hoeveelheid en locatie
Tweestijlige 2 vindplaatsen
Aantallen per vindplaats vergroten
meidoorn (kleine aantallen)
1 vindplaats
Rijsbes Populatie minimaal in standhouden
(vrij grote populatie)
Incidenteel Duurzame aanwezigheid
Boommarter
waargenomen boommarter
Wild zwijn 5 stuks Instandhouden huidige aantal
1 locatie (kleine Vergroten aantal locaties en
Bosparelmoervlinder
populatie) omvang populaties
2 locaties (kleine
Ringslang Aantallen per locatie vergroten
populaties)
Andere
Hoeveelheid en locatie
natuurwaarden
5 locaties (vrij grote
Dalkruid Aantal locaties vergroten,
populaties)
populatiegrootte minimaal
3 locaties (kleine
handhaven.
Zevenster
populaties)
Das 1 bewoonde burcht Bewoonde burcht handhaven
(vervolg op volgende pagina)
21
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Archeologische
Hoeveelheid
waarden
Grafheuvel 4 (verwaarloosd) 4 (goed onderhouden)
Cultuurhistorische
en landschappelijke Hoeveelheid
waarden
Poel Geen 2 3
Houtwal 3 (5 km)
Laan 2 (3 km) 1 (2 km)
Pinetum 1 (verwaarloosd) 1 (goed onderhouden)
Beheermaatregelen
Prio-
Beschrijving maatregel
riteit
Bescherming
- Invoeren kleinschalig hakhoutbeheer op de twee vindplaatsen van 1, 2
Tweestijlige meidoorn, tot op 10 m afstand van de populatie. Eén plek
afzetten per beheeringreep.
1, 2
- De Rijsbesbegroeiing vrijhouden van bosopslag en van overschaduwing
door randbomen.
1, 2
- Open houden heideterreintjes en venoevers en opwerpen broedhoop bij
beide vennen (voor Ringslang).
- Zoneren recreatie en daarmee creëren van rust in centraal bosgebied 1
(onder andere voor Boommarter en Das; zie ook § 4.4).
- Op de locatie waar de bosparelmoervlinder voorkomt velling uitvoeren 1
in kader van bosrandbeheer (zie § 4.2).
- Op locaties waar de oud-bosplanten Dalkruid of Zevenster voorkomen 1, 2
geen groepenkap uitvoeren.
Onderhoud
- Hoofdlaan (2 km) vrijstellen van aangrenzende bos (afstand tussen 1
kronen van laanbomen en van het bos moet minimaal 5 m zijn).
- Alle houtwallen ééns in de 10 jaar afzetten (elke jaar 500 m houtwal 1, 2
afzetten), overstaanders laten staan.
4.4 Recreatie en ontsluiting*
Tekst* Beschrijf de huidige en gewenste situatie wat betreft recreatief gebruik, ontsluiting,
communicatie met bosgebruikers en voorzieningen.
Toelichting Voor de communicatie met bosgebruikers is het handig om een lijst op te stellen
van contactpersonen van de verschillende belangengroepen, zodat deze
personen gemakkelijk geïnformeerd kunnen worden.
Voorbeeld Recreatief gebruik*
Alle wegen en paden in het bosgebied zijn opengesteld voor wandelaars. Fietsers,
mountainbikers, ruiters en gemotoriseerd verkeer mogen uitsluitend gebruik
maken van de daarvoor bestemde routes. Honden zijn alleen aangelijnd
toegestaan. Parkeren moet op de daarvoor bestemde parkeerplaatsen gebeuren.
Regulatie van aantallen recreanten vindt plaats via de te realiseren ontsluiting en
voorzieningen.
22
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Ontsluiting*
De totale hoeveelheid wandelpaden blijft gelijk. Wel worden enkele brede rechte
paden vervangen door smalle slingerende paden door het bos. Ook worden de
paden meer aan de randen van het bosgebied geconcentreerd. Hier worden ook
twee gemarkeerde wandelroutes aangelegd: een korte van 4 km en een lange van
11 km.
De bestaande fietspaden blijven gehandhaafd. Momenteel is er geen speciale
route voor ATB-ers (= mountainbikers). Het is gewenst om er in de komende 5 jaar
één aan te leggen. Het aantal bosontsluitingswegen wordt verlaagd. Slechts de
wegen die echt nodig zijn voor het beheer blijven voor dit doel in gebruik. De enige
openbare verharde weg die door het bosgebied loopt, blijft gehandhaafd. Ook alle
greppels blijven aanwezig en moeten hun afwateringsfunctie behouden.
Communicatie met bosgebruikers*
Het aantal bosbezoekers is de afgelopen jaren toegenomen, evenals hun
betrokkenheid bij het beheer. Dit laatste leidt soms tot weerstand bij vellingen.
Anderzijds is het aantal overtredingen van regels ook toegenomen (loslopende
honden, afval in het bos, schade aan voorzieningen).
Om de betrokkenheid verder de vergroten, weerstanden tegen beheermaatregelen
weg te nemen en overtredingen en schade zo veel mogelijk te voorkomen, wordt
de bosgebruiker in de toekomst beter geïnformeerd. Jaarlijks wordt een excursie
georganiseerd waarop informatie wordt gegeven over het bosgebied zelf en over
het (geplande) beheer. Voorafgaand aan ingrijpende beheermaatregelen (zoals
groepenkap) worden deze via tijdelijke, eenvoudige bebording bij de ingangen en
in het bos toegelicht.
Voorzieningen*
Parkeerplaatsen ontbreken. Het is gewenst om er twee aan te leggen met in totaal
een 50-tal plaatsen, zodat de bosranden ontlast worden. Picknickplaatsen bestaan
uit drie locaties waar één picknicktafel staat. Er is een lichte toename tot 5 van
deze kleine plekken gewenst. Hetzelfde geldt voor het aantal bankjes: toename
gewenst van 6 naar 10. Op één plek worden bezoekers geïnformeerd via een
informatiepaneel. Ook bij de andere hoofdingang van het bosgebied moet een
dergelijk paneel komen. Op beide panelen zullen ook de wandelroutes worden
aangegeven.
Handhaving en toezicht*
Om overtredingen te voorkomen en de veiligheid voor bosgebruikers te verhogen
is handhaving van de geldende regels nodig via dagelijks toezicht door een BOA,
die bevoegd is om overtredingen te bekeuren. In de zomermaanden juli en
augustus is de recreatiedruk aanzienlijk hoger dan in de rest van het jaar, wat dan
een intensiever toezicht vergt.
Tabel* Geef de huidige en gewenste situatie weer voor recreatief gebruik, ontsluiting en
voorzieningen.
Geef aan welke maatregelen gewenst zijn op het vlak van handhaving, toezicht en
communicatie met bosgebruikers. Geef aan welke onderhoudsmaatregelen nodig
zijn om de gewenste situatie te bereiken. Beschrijf éénmalige inrichtings- of
herstelmaatregelen niet hier, maar in § 5.1.
23
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Voorbeeld
Doelstelling
Huidige situatie Middellange Lange termijn
termijn (10 jaar) (30 jaar)
Soort recreatief
Openstelling
gebruik
Wandelen Op alle wegen en paden
Fietsen Op fietspaden
Paardrijden Op ruiterpaden
ATB Op fietspaden Op aangegeven route en fietspaden
Aangelijnd en
Honden uitlaten Aangelijnd
loslopend
Parkeren Langs bosranden Op parkeerplaatsen
Soort ontsluiting Hoeveelheid
Ca. 40 km (meer paden dóór het
Wandelpad Ca. 40 km
bos)
Fietspad 8 km
ATB-route Geen Ca. 10 km
Gemarkeerde
Geen 15 km
wandelroute
Bosontsluitings-
Ca. 8 km Ca. 4 km
weg
Openbare weg Ca. 2 km
Greppel Ca. 12 km
Soort voorziening Hoeveelheid
Parkeerplaats Geen 2 (totaal 50 plaatsen)
Picknickplaats 3 kleine 5 kleine
Bank met afvalbak 6 10
Informatiepaneel 1 2
Beheermaatregelen
Prio-
Beschrijving maatregel
riteit
Handhaving, toezicht en communicatie met bosgebruikers
Dagelijks toezicht (ook in weekends) door BOA, in juli-augustus
gemiddeld 16 uur per week, in de rest van het jaar gemiddeld 8 uur per 1
week.
Elk jaar organiseren van een excursie (halve dag) voor bosgebruikers. 1
Per jaar bij maximaal 4 plekken waar groepen bos geveld gaan worden of
1
andere duidelijk zichtbare ingrepen zijn gepland tijdelijke
informatieborden plaatsen.
Onderhoud
Eens in de 5 jaar slechte plekken herstellen in wandelpaden, fietspaden
1
en bosontsluitingswegen.
Elk jaar slechte plekken herstellen van de gemarkeerde wandelroutes 2
Elk jaar picknickplaatsen, banken, bebording, routemarkering en
1
informatiepanelen controleren en herstellen.
Jaarlijks 1/5 deel van de greppels opschonen. Plekken met bijzondere
1
vegetatie met rust laten.
Elk najaar blad verwijderen van de parkeerplaatsen. 2
Eens in de twee weken afvalbakken legen. 1
Jaarlijks zwerfvuil opruimen met hulp van vrijwilligers. 1
Figuur* Kaart met de ligging van de beschreven typen ontsluiting en voorzieningen.
24
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

4.5 Jacht*
Speelt jacht in het bosgebied nu of in de beheerplanperiode een rol?
Zo niet, ga dan door naar “5 Herstel en ontwikkeling”.
Tekst* Geef aan tot welke Wildbeheereenheid (WBE) het bosgebied behoort. Beschrijf de
huidige en gewenste wilddichtheden en de voor de komende 10 jaar geplande
bijbehorende beheermaatregelen.
Voorbeeld In het bosgebied wordt in principe een natuurlijke wildstand nagestreefd.
Randvoorwaarde is dat wildvraat de bosverjonging niet belemmert. In dit opzicht
kunnen reeën problemen opleveren. Er wordt daarom gejaagd wanneer het aantal
reeën dermate hoog wordt dat het schade gaat opleveren aan de bosverjonging.
Om dit te kunnen beoordelen worden jaarlijks reetellingen gehouden en wordt elk
voorjaar de eventuele schade aan bosverjonging bekeken.
Wilt u de gegevens over jacht in tabelvorm weergeven?
Zo niet, ga dan door naar “4.6 werkverdeling”.
Tabel** Geef per diersoort aan wat de huidige en gewenste dichtheid is, en welke
maatregelen nodig zijn om de gewenste dichtheid te realiseren.
Voorbeeld Tabel 4…. Wildstand en jacht
Doelstelling
Huidige waarde middellange termijn lange termijn
(10 jaar) (30 jaar)
Soort wild Aantal per 100 ha
Ree Onbekend (periodiek
< 1,5 (weinig schade aan de bosverjonging)
vrij veel schade aan
bosverjonging)
Beheermaatregelen
Prio-
Beschrijving maatregel
riteit
-Wanneer het aantal reeën aan het eind van de winter meer
dan 1,5 is en/of er veel schade aan bosverjonging is, afschot 1
van reeën tot het niveau van 1,5 per 100 ha.
4.6 Werkverdeling*
Tekst* Geef aan welke werkzaamheden binnen het bosbedrijf door u zelf worden
uitgevoerd, welke u door eigen personeel laat uitvoeren en wat wordt uitbesteed.
Geef bij uitbesteed werk aan welke aannemers/bosbedrijven u dit werk laat
uitvoeren. Bij uitbesteding van werkzaamheden voor meer dan € 2250,- moeten
de aannemers voldoen aan de criteria van de Erkenningsregeling bosaannemers
(FSC-eis).
25
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Wilt u de gegevens over werkverdeling in tabelvorm weergeven?
Zo niet, ga dan door naar “5 Herstel en ontwikkeling”.
Tabel**
Voorbeeld
Uitvoering ervan
Werkzaamheden Eigen
Zelf Uitbesteed aan bosbedrijf/ aannemer:
personeel
Planning
Opstellen beheerplan Eelerwoude
X
Ingenieursbureau
Opstellen werkplannen Eelerwoude
X X
Ingenieursbureau
Bosbeheer
Blessen X X Bosgroep
Vellen X
Planten X
Houtverkoop X Bosgroep
Toezicht bosbeheer X X Bosgroep
Recreatie en ontsluiting
Onderhoud wegen X De Vries
Onderhoud Jansen
X
waterwegen
Onderhoud Pietersen
X
recreatievoorzieningen
Toezicht op onderhoud X
Voorlichting X
Algemeen toezicht X
Overig
Algemene Eelerwoude
X X
directievoering Ingenieursbureau
Administratie X
26
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

5 HERSTEL EN ONTWIKKELING*
In dit hoofdstuk wordt aandacht besteedt aan eenmalige projectmatige activiteiten
die bedoeld zijn om impulsen te geven aan nieuwe ontwikkelingen in het
bosgebied. Deze projecten staan buiten het reguliere bosbeheer. Het kan
bijvoorbeeld gaan om het graven van poelen, de aanleg van een fietspad of het
veranderen van de waterhuishouding, maar ook om grootschalige
omvormingsvellingen in het bos. Soms is het nodig (en verplicht, zie FCS-eis 26 in
bijlage 1) eerst onderzoek uit te voeren.
Gaat u de komende 10 jaar inrichtings- en herstelprojecten uitvoeren?
Als dit zo is, beschrijf deze dan hieronder.
Is dit niet zo, ga dan door naar “5.2 Onderzoeksprojecten”.
5.1 Inrichtings- en herstelprojecten*
Tekst* Beschrijf één of meer inrichtings- of herstelprojecten die u wilt (laten) uitvoeren om
de voor het bosgebied gestelde doelen te realiseren. Geef kort de motivatie en de
te verwachten meerwaarde voor het bosgebied aan. Geef ook aan welke effecten
het project heeft op natuur en milieu en hoe eventuele negatieve effecten
geminimaliseerd kunnen worden (FSC-eis).
Toelichting Soms zijn éénmalige inrichtings-, of herstelprojecten nodig om de gestelde doelen
te kunnen realiseren. Deze projecten kunnen heel verschillend van aard zijn, van
het graven van poelen tot het herstel van grafheuvels, het uitbaggeren van een
ven en de aanleg van een fietspad.
Tabel** Geef voor elk inrichtings- en herstelproject het doel aan. Werk een korte
projectbeschrijving uit en geef zo goed mogelijk aan uit welke onderdelen het
project bestaat. Geef door middel van een cijfer aan welke status en prioriteit het
project heeft.
Toelichting Met status wordt aangegeven hoe belangrijk men het – ten opzichte van andere
projecten - vindt dat het onderzoeksproject wordt uitgevoerd (1 = hoogste status).
Met prioriteit wordt, zoals eerder al is vermeld, aangegeven hoe snel met
uitvoering van het onderzoeksproject begonnen moet worden (1 = hoogste
prioriteit).
27
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Voorbeeld
Naam inrichtings- Aanleg twee poelen status: 1 Prio- 2
/herstelproject: riteit:
Projectdoel projectbeschrijving Onderdelen
Realiseren van Enkele lage plekken op de grens van bos Bepalen exacte locaties,
twee poelen aan en weiland bieden goede kansen voor omvang en diepte van de
de bosrand, met het ontwikkelen van poelen met hoge te graven poelen.
een rijk waterleven landschappelijke waarden en Aanvragen subsidies
natuurwaarden. Door hier twee ovale voor aanleg; keuze
poelen (ca. 15 m doorsnede) met elk één aannemers.
oever met een stijl en Uitgraven van de poelen;
één met ene flauw talud aan te leggen, grond verwerken in
zijn de kansen op een rijke waterflora en directe omgeving.
–fauna groot. Door aan de weilandzijde Aanplanten wilgen en
enkele (knot)wilgen te planten, wordt de plaatsen informatiebord
landschappelijke betekenis vergroot. bij één van de poelen.
5.2 Onderzoeksprojecten**
Wilt u onderzoeksprojecten beschrijven en/of wilt u de beschreven (onderzoeks-, inrichtings- en
herstel)projecten op kaart weergeven?
Zo niet, ga dan door naar “6 Begroting”.
Tekst** Beschrijf één of meer onderzoeksprojecten die u wilt (laten) uitvoeren als
ondersteuning van resultaat- en doelgericht beheer van het bosgebied. Geef ook
kort de motivatie en de te verwachten meerwaarde voor het bosgebied aan.
Toelichting Vaak is voor de optimalisering van het beheer van een bosgebied op bepaalde
terreinen (zoals ecologie, hydrologie, management, bosgebruik etc.) te weinig
kennis aanwezig. Via onderzoeksprojecten kunnen kennisleemtes worden
opgevuld. De uitkomst van een onderzoeksproject kan bepalen of en hoe een
beheermaatregel of een inrichtings- of herstelproject wordt uitgevoerd.
Tabel** Geef voor elk onderzoeksproject het doel aan. Werk een korte projectbeschrijving
uit en geef zo goed mogelijk aan uit welke onderdelen het project bestaat. Geef
door middel van een cijfer aan welke status en prioriteit het project heeft (zie
toelichting bij § 5.1).
Figuur** Kaart van het bosgebied waarop de locaties van beschreven projecten zijn
aangegeven (projectenkaart)
28
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

6 BEGROTING**
Met het geven van een kort overzicht van het huidige en het gewenste financiële
resultaat (§ 4.1) voldoet u aan de FSC-eis (zie bijlage 1).Toch is het aan te
bevelen ook een uitgebreidere begroting op te stellen van de kosten en
opbrengsten die het geplande beheer en de geplande projecten de komende 10
jaar met zich meebrengen. Het geeft een goed inzicht in de financiële positie en
mogelijkheden van het bosbedrijf en is ook een toets of het geplande beheer
realistisch is: misschien moet dit aan de hand van het inzicht dat voortvloeit uit de
begroting wel bijgesteld worden.
Wilt u in het beheerplan een begroting opnemen van de kosten en opbrengsten van het reguliere
beheer van het bosgebied voor de komende 10 jaar?
Zo niet, ga dan door naar “6.2 Herstel en ontwikkeling”
6.1 Regulier beheer**
Tekst** Beschrijf aan de hand van onderstaande tabel in het kort hoe het totale saldo van
kosten en opbrengsten van het reguliere beheer eruit ziet, en welke
beheermaatregelen of andere kostenplaatsen in de komende 10 jaar
(beheerplanperiode) het meest bepalend zijn voor het totale kostenplaatje van het
reguliere beheer.
Toelichting Het Normenboek van Staatsbosbeheer (Staatsbosbeheer 2000) of van het IMAG-
DLO (IMAG 1994) kunnen hiervoor als hulpmiddel dienen.
Tabel** Geef per maatregel aan over welke oppervlakte deze in de komende 10 jaar
uitgevoerd gaat worden en hoeveel de te verwachten opbrengsten, kosten en saldi
per ha bedragen. Geef per maatregel/kostenplaats ook aan hoeveel de te
verwachten totale opbrengsten, kosten en saldi bedragen. Tel de opbrengsten,
kosten en saldi per maatregel/kostendrager op tot totale waarden. Deze geven
een indicatie van de aan regulier beheer gerelateerde kosten en opbrengsten over
de komende 10 jaar.
29
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Voorbeeld
Maatregel/kosten Opp., Op- Kosten Saldo Op- Kosten Saldo
plaats Lengte breng- breng-
of sten sten
Totaal# (€)
Aantal € per ha, km of stuk
Bosbeheer
Blessen 90 ha 0 60 -60 0 5400 -5400
Groepenkap 20 ha 2450 200 +2250 49000 4000 +45000
Dunnen 70 ha 1100 150 +950 77000 10500 +66500
Planten eik
5 ha 0 500 -500 0 2500 -2500
(500/ha)
Bijzondere waarden
Afzetten 5 km
650 4000 -3350 3250 20000 -16750
(2,5 ha)
houtwallen
Hakhoutbeheer
bij Tweestijlige 0,3 ha 600 3750 -3150 175 1125 -950
meidoorn
Opwerpen
2 stuks 0 750 -750 0 750 -750
broedhopen
Recreatie en ontsluiting
Onderhoud
40 km 0 125 -125 0 5000 -5000
wegen
Onderhoud
15 km 0 500 -500 0 7500 -7500
waterwegen
Onderhoud
- - - - 0 6000 -6000
recreatievoorz.
Dagelijks toezicht - - - - 0 32500 -32500
Voorlichting - - - - 0 7500 -7500
Jacht
Verhuur 120 ha - - - 15000 0 +15000
Onderhoud
0,5 ha 0 1500 -1500 0 3000 -3000
wildakker
Overige opbrengsten
Beheersubsidie
Regeling 120 ha 750 0 750 90000 0 +90000
Natuurbeheer
Recreatiesubsi-
die Regeling 120 ha 150 0 150 18000 0 +18000
Natuurbeheer
Overige kosten
Administratie - - - - 0 15000 -15000
Leiding - - - - 0 30000 -30000
Beheerplanning - - - - 0 15000 -15000
Heffingen - - - - 0 47500 -47500
Contributies - - - - 0 5000 -5000
Verzekeringen - - - - 0 20000 -20000
Algemene kosten - - - - 0 10000 -10000
Totaal#: 252425 248275 +4150
#totaal over de gehele beheerplanperiode van 10 jaar
30
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

6.2 Herstel en ontwikkeling**
Wilt u voor gewenste éénmalige projecten een begroting opstellen voor de komende 10 jaar?
Zo niet, ga dan door naar “Literatuur”
Tekst** Geef in het kort de kosten en financieringsmogelijkheden aan voor de in hoofdstuk
5 beschreven projecten, en relateer de financiële inschattingen van deze projecten
aan de gestelde prioriteit.
Toelichting De begroting van projecten is hier apart gehouden van de van het reguliere
beheer omdat de kosten en financiering hiervan doorgaans buiten het normale
beheerbudget vallen.
Tabel** Maak voor elk project een tabel.
Geef per project aan welke onderdelen dit beslaat en hoeveel de te verwachten
opbrengsten, kosten en saldi bedragen. Tel de opbrengsten, kosten en saldi van
de diverse onderdelen op tot totale waarden. Deze geven een indicatie van de aan
het project gerelateerde éénmalige kosten en opbrengsten.
Uitvoering van projecten kan soms leiden tot blijvende kostenstijging (of daling)
van het reguliere beheer (bijvoorbeeld extra onderhoudskosten). Als dit zo is, geef
dan een inschatting van deze verandering in kosten van het reguliere beheer.
LITERATUUR*
Beschrijf de voor het beheerplan gebruikte literatuur
31
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

BIJLAGEN
1 FSC-EISEN
In februari 2000 is door de FSC-werkgroep Nederland een voorstel opgesteld voor een
Nederlandse standaard voor FSC-certificering van goed bosbeheer in Nederland. Tot op heden is
deze nog niet definitief vastgesteld. Desondanks vormt dit voorstel de basis voor de FSC-eisen
zoals die hier zijn geformuleerd.
Slechts een deel van de eisen uit de voorgestelde FSC-standaard heeft betrekking op het
beheerplan. Globaal luiden de eisen voor het beheerplan (naar van Blitterswijk et al 2000):
- minimaal eens in de 10 jaar actualiseren van het plan;
- een beschrijving geven van de huidige toestand van het bos;
- een beschrijving geven van de streeftoestand van het bos;
- de maatregelen beschrijven waarmee de streeftoestand gerealiseerd moet
worden;
- aangegeven welke functies het bos moet vervullen.
In het rapport “Beter bos vastgelegd” (Stichting Face 2000) zijn de FSC-eisen voor
beheerplannen meer in detail uitgewerkt. Aan de hand van dit rapport is het eisenoverzicht
opgesteld dat op de volgende pagina is afgebeeld. Dit eisenoverzicht heeft als randvoorwaarde
gediend bij het opstellen van het format. Bij elke eis is aangegeven in welk hoofdstuk van het
format-beheerplan dit is terug te vinden.
Een gedegen bosbeheerplan voldoet automatisch aan de meeste eisen uit deze lijst.
Aandachtspunten zijn ecologische relaties met de omgeving (10), bescherming van bijzondere
waarden (13, 14, 16), omgang met ontwatering, bemesting en bestrijdingsmiddelen (21, 22, 23),
monitoring van beheereffecten (25), en effectbeschrijving en –minimalisatie van grote projecten
(26).
Eisen voor het bos zelf zijn:
- minimaal streven naar een aandeel van 50% inheemse boomsoorten over 30 jaar (15);
- waar dit mogelijk en zinvol is gebruik maken van natuurlijke verjonging (17);
- de schaal van verjongingsvlakten is kleiner dan 2 ha (18);
- minimaal streven naar 4 dikke dode bomen (dikker dan 30 cm) per ha over 30 jaar (19);
- minimaal 25% van het bos moet over 30 jaar gemengd zijn (20).
B1
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

In beheer-
FSC-eisen aan beheerplan (naar Stichting Face 2000) planformat
(hoofdstuk)
1 Planperiode en planningscyclus 10 jaar of minder Nvt
2 Gedetailleerde inventarisatiegegevens opnemen 2, 4
3 Informatie over bosbeheer en maatregelen 4, 5
4 Doelstellingen voor lange en middellangetermijn 3, 4
5 Informatie over gewenste en feitelijke bosontwikkeling 3, 4
6 Informatie over communicatie met betrokkenen 4
7 Planning maatregelen, waaronder houtoogst 4
8 Financiële paragraaf 4, 6
9 Toezicht (tegengaan ongewenst bosgebruik) 4
10 Ecologische relaties met haar omgeving 2, 3, 4, 5
11 Bosbeheer is gericht op duurzame instandhouding (“goed bosbeheer”) 3, 4
12 Het bosbeheer is gericht op vervulling van meerdere functies, waaronder ten
3
minste de functies natuur/landschap, recreatie en houtproductie
13 Aanwezige natuurlijke inheemse bosgemeenschappen/ waardevolle 3, 4 (evt. als
bostypen (A-locaties, bosreservaten, Natuurbeschermingswetgebieden) apart deel-
worden beschermd en instandgehouden gebied)
14 Aanwezige elementen met bijzondere beheervormen, sociale, culturele,
wetenschappelijke of educatieve waarden worden beschermd en 4
instandgehouden
15 Er wordt naar gestreefd dat over 30 jaar ten minste 50% van het bos
4
(grondvlak) uit inheemse boomsoorten bestaat
16 Zeldzame en bedreigde planten- en diersoorten en hun habitat worden
4
beschermd; hun voorkomen wordt op kaart aangegeven.
17 Bij het bosbeheer wordt waar mogelijk en zinvol, gebruik gemaakt van
4
natuurlijke verjonging
18 De schaal van verjongingsvlakten is maximaal 2 ha 4
19 Er wordt gestreefd naar een aandeel oude bomen en dood hout (minimaal 4
4
dode bomen van minimaal 30 cm dik per ha of in 5% van het bosbezit
permanent geen houtoogst)
20 Na 30 jaar moet ten minste 25% van het bosoppervlak individueel of
4
groepsgewijs gemengd zijn (in gemengd bos mag op 0,5 ha maximaal 80%
uit één boomsoort bestaan)
21 Bestrijdingsmiddelen worden niet gebruikt, tenzij plaatselijk, doelgericht en
goed beargumenteerd. Biologische bestrijding gebeurt niet met genetische 4, 5
gemodificeerde organismen
22 Er worden geen nieuwe greppels of andere ontwateringsvoorzieningen
4, 5
aangelegd, tenzij het voortbestaan van het bos in gevaar komt
23 Bemesting alleen doelgericht nadat een gebrek aan een bepaald nutriënt is
4, 5
vastgesteld of als compensatie van nadelig effect van zure depositie
24 Bij uitbesteding van werk voor meer dan € 2250,- moeten de aannemers
4
voldoen aan de criteria van de Erkenningsregeling bosaannemers
25 Beheereffecten worden gemonitord en monitoringgegevens worden gebruikt
4
bij herziening beheerplannen
26 Uitvoeren onderzoek naar en aan de hand daarvan aangeven van effecten
5
op natuur en milieu bij ingrijpende veranderingen in bosbeheer; maatregelen
aangeven om deze effecten te minimaliseren
27 Productiebeplantingen moeten de rest van het bos ontzien, en mogen
4 (als apart
uitsluitend bestaan uit wilg, zoete kers, tamme kastanje, walnoot, populier,
deelgebied)
robinia of fijnspar
28 Productiebeplantingen bevatten minimaal 10% menging met inheemse
4
boomsoorten, waarvan hoogstens de helft geoogst wordt
29 In Productiebeplantingen is de schaal van oogst maximaal 5 ha 4
30 Er wordt aangegeven welke effecten de productiebeplanting heeft op bodem,
4
waterhuishouding, ziekten en plagen
B2
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

2 BEHEERPLANNING
Bij het opstellen van het beheerplanformat is de planningsmethode die door Alterra in
samenwerking met Eelerwoude is ontwikkeld, als basis gebruikt. Deze methode is ontwikkeld
voor geïntegreerd bosbeheer in de gemeentebossen van Someren, maar is algemeen
toepasbaar voor de bosbeheerplanning. De methode is beschreven in een Alterra-rapport (Van
Raffe & Wolf 2000), in een artikel in Vakblad Natuurbeheer (Van Raffe & Wolf 2001) en in een
Alterra-brochure. De uitwerking voor gemeente Someren is te vinden in een ander Alterra-rapport
(Wolf et al 2000a) en in een artikel in Groen (Wolf et al 2000b). Daarnaast is een aantal
discussiepunten over bosbeheerplanning beschreven in een artikel in het Nederlands
Bosbouwtijdschrift (Wolf & Van Raffe 2000).
In de genoemde methode voor beheerplanning worden drie verschillende plannen (Beheervisie,
Beheerplan, Werkplan) en een afzonderlijk inventarisatiedeel onderscheiden. Dit onderscheid
vormt een belangrijke basis voor effectieve beheerplanning (zie onderstaand figuur). Ook de
vertaling van de algemene, abstracte hoofddoelstelling naar concrete beheermaatregelen is
essentieel voor een doelmatig planproces. Dit gebeurt in stappen. Deze stappen zijn in de figuur
schematisch afgebeeld.
In het beheerplanformat zijn de verschillende plannen en de inventarisatiegegevens zoveel
mogelijk geïntegreerd. Hiermee is het format compact gemaakt, zonder dat daarbij stappen van
het planproces zijn weggelaten. In de figuur is aangegeven in welke hoofdstukken van het
beheerplanformat de diverse onderdelen van “inventarisatie”, “beheervisie” en “beheerplan” zijn
terug te vinden.
B3
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

BEHEERVISIE BEHEERPLAN WERKPLAN
INVENTARISATIE
(30 jaar) (10 jaar) (1 jaar)
Missie/
Hoofddoelstelling
Functies
Groeiplaatsen Functiezonering
Bossamenstelling Deelgebieden
Lange termijndoelen
(product- en terreindoelen)
Middellange
Uitgangssituatie
termijndoelen
per terreindoel
(product- en terreindoelen)
Maatregelen
Projecten
Globale begroting
Werkvakken
&
Werkblokken
Uitgangssituatie
per maatregel-
Maatregelen
criterium (jaarlijks,
per werkvak)
Middelen
Jaarbegroting
Hoofdstuk 2 + 4 Hoofdstuk 5
Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 6
Niet in het beheerplanformat
Beheerplanstructuur in relatie tot het beheerplanformat (naar Wolf et al 2000b).
B4
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

3 INHEEMSE SOORTEN
De onderstaande bomen en hoge struiken worden zowel bij FSC-certificering als binnen de
Subsidieregeling Natuurbeheer als inheems beschouwd (Dienst landelijk Gebied 2000; FSC-
werkgroep Nederland 1999).
Inheemse soorten
Amandelwilg Hollandse linde Tamme kastanje
Appel Hulst Taxus
Beuk Jeneverbes Trosvlier
Bittere wilg Koraalmeidoorn Tweestijlige meidoorn
Boswilg Kraakwilg Vogelkers
Eenstijlige meidoorn Laurierwilg Wegedoorn
Fladderiep Mispel Wilde kardinaalsmuts
Gladde iep Peer Wilde liguster
Gelderse roos Ratelpopulier Wilde lijsterbes
Gele kornoelje Rode kamperfoelie Wintereik
Geoorde wilg Rode kornoelje Witte els
Gewone es Rode paardekastanje Witte paardekastanje
Gewone esdoorn Rossige wilg Zachte berk
Gewone vlier Ruwe berk Zoete kers
Grauwe abeel Ruwe iep Zomereik
Grauwe wilg Schietwilg Zomerlinde
Grove den Sleedoorn Zwarte els
Haagbeuk Spaanse aak Zwarte populier
Hazelaar Sporkehout
En kruisingen tussen genoemde soorten
B5
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

4 RODE LIJSTEN EN BESCHERMDE SOORTEN
Rode lijsten
Rode lijst zoogdieren (25 soorten; Lina & Van Ommering 1994)
Bechstein’s vleermuis, Bever, Boommarter, Brandt’s vleermuis, Bruinvis,
Damhert, Edelhert, Eikelmuis, Franjestaart, Gewone zeehond, Grijze
grootoorvleermuis, Grijze zeehond, Grote bosmuis, Grote hoefijzerneus,
Hazelmuis, Ingekorven vleermuis, Kleine hoefijzerneus, Mopsvleermuis, Noordse
woelmuis, Otter, Tuimelaar, Vale vleermuis, Veldspitsmuis, Waterspitsmuis, Wild
zwijn.
Rode lijst vogels (57 soorten; Lina & Van Ommering 1996)
Baardmannetje, Blauwe kiekendief, Bontbekplevier, Dodaars, Draaihals,
Duinpieper, Dwergstern, Eidereend, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe gors,
Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Griel, Groene specht, Grote karekiet,
Grote stern, Grutto, Hop, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kluut,
Korhoen, Kraanvogel, Krooneend, Kuifleeuwerik, Kwak, Kwartelkoning,
Lepelaar, Nachtzwaluw, Noordse stern, Oeverzwaluw, Ooievaar, Ortolaan,
Paapje, Patrijs, Porseleinhoen, Purperreiger, Raaf, Rietzanger, Rode wouw,
Roerdomp, Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Snor, Steenuil, Strandplevier,
Tapuit, Tureluur, Velduil, Visdief, Watersnip, Woudaapje, Zomertaling, Zwarte
stern.
Rode lijst reptielen en amfibieën (15 soorten; Hom et al 1996)
Adder, Gladde slang, Hazelworm, Muurhagedis, Ringslang, Zandhagedis.
Boomkikker, Geelbuikvuurpad, Heikikker, Kamsalamander, Knoflookpad,
Poelkikker, Vinpootsalamander, Vroedmeesterpad, Vuursalamander.
Rode lijst dagvlinders (47 soorten; Van Ommering et al 1995)
Aardbeivlinder, Bont dikkopje, Bosparelmoervlinder, Bruin blauwtje, Bruin
dikkopje, Bruine eikepage, Bruine vuurvlinder, Donker pimpernelblauwtje,
Duingentiaanblauwtje, Duinparelmoervlinder, Dwergblauwtje, Dwergdikkopje,
Groot geaderd witje, Grote parelmoervlinder, Grote vos, Grote vuurvlinder,
Grote weerschijnvlinder, Heideblauwtje, Heidegentiaanblauwtje, Heivlinder,
Iepepage, Kalkgraslanddikkopje, Keizersmantel, Klaverblauwtje, Kleine
heivlinder, Kleine ijsvogelvlinder, Kleine parelmoervlinder, Kommavlinder,
Koninginnepage, Moerasparelmoervlinder, Pimpernelblauwtje,
Purperstreepparelmoervlinder, Rode vuurvlinder, Rouwmantel, Sleedoornpage,
Spiegeldikkopje, Tijmblauwtje, Tweekleurig hooibeestje, Vals heideblauwtje,
Veenbesblauwtje, Veenbesparelmoervlinder, Veenhooibeestje,
Veldparelmoervlinder, Woudparelmoervlinder, Zilveren maan,
Zilverstreephooibeestje, Zilvervlek.
B6
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Rode lijst hogere planten (541 soorten; Weeda et al 1990)
Wegens grote aantal hier niet opgenomen. Rode lijst-planten zijn als zodanig
aangegeven in de Heukels flora (21ste en 22ste druk, Van der Meijden 1990,
1996).
Beschermde soorten (Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden 1997)
Zoogdieren: Bever, Das, Eekhoorn, Egel, Eikelmuis, Grijze zeehond, Hamster, Hazelmuis,
Noordse woelmuis, Otter, alle Vleermuissoorten, alle Walvisachtigen, Zeehond.
Reptielen: Moerasschildpad, alle soorten Hagedissen en Slangen.
Amfibieën: alle soorten Kikkers, Padden en Salamanders.
Vissen: Beekprik, Bermpje, Bittervoorn, Elrits, Gestippelde alver, Grote modderkruiper,
Houting, Kleine modderkruiper, Meerval, Rivierdonderpad, Rivierprik, Steur.
Insecten: Brede geelrand waterroofkever, Gestreepte waterroofkever, Heldenbok,
Juchtleerkever, Vliegend hert.
Bronslibel, Donkere winterjuffer, Gaffellibel, Gevlekte witsnuitlibel, Groene
glazenmaker, Rivierrombout, Oostelijke witsnuitlibel, Sierlijke witsnuitlibel,
Bruin dikkopje, Donker pimpernelblauwtje, Dwergblauwtje, Dwergdikkopje,
Groot geaderd witje, Grote ijsvogelvlinder, Grote vos, Grote vuurvlinder,
Heideblauwtje, Iepepage, Kalkgraslanddikkopje, Keizersmantel, Kleine
heivlinder, Pimpernelblauwtje, Rouwmantel, Tweekleurig hooibeestje, Vals
heideblauwtje, Veenbesblauwtje, Veenbesparelmoervlinder.
Kreeftachtigen: Rivierkreeft
Slakken: Wijngaardslak
Planten: Aardaker, Beenbreek, Blaasvaren, Blauwe zeedistel, Daslook, Gele helmbloem,
alle Gentianen, Gewone vogelmelk, Groensteel, Grote kaardenbol, Herfsttijloos,
Jeneverbes, Kleine maagdenpalm, Klein glaskruid, alle Klokjes, Knikkende
vogelmelk, Koningsvaren, Lange ereprijs, Muurbloem, alle Orchideeën,
Parnassia, Pijlscheefkelk, Rechte driehoeksvaren, Schubvaren, alle
Sleutelbloemen, Spaanse ruiter, Steenanjer, Steenbreekvaren,
Stengelomvattend havikskruid, Stijf hardgras, Tongvaren, Valkruid, Veldsalie,
Waterdrieblad, Wilde kivietsbloem, Wilde marjolein, Zinkviooltje, Zomerklokje,
alle soorten Zonnedauw, Zwanebloem, Zwartsteel.
B7
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

5 GRONDWATERTRAPPEN
Bij de indeling in grondwatertrappen (Gt’s) die door de Stichting voor Bodemkartering
(tegenwoordig onderdeel van Alterra) in de bodemkaarten wordt gehanteerd, wordt uitgegaan
van verschillende combinaties van een gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) en een
gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG).
De GHG is een maat voor het hoogste grondwaterniveau in een normale winter. De GLG voor
het laagste niveau in een gemiddelde zomer (zie ook begrippenlijst, hoofdstuk 9).
De grondwatertrappen zijn van I tot VII geordend van nat naar droog. De droogste gedeelten
binnen een aantal grondwatertrappen zijn met een ster (*) aangemerkt. Vaak gaat het om
bodems die (kunstmatig) ontwaterd zijn.
Grondwatertrap I en IV hebben geringe wisselingen in waterstand gedurende het jaar, terwijl
grondwatertrap V juist gekenmerkt wordt door zeer grote verschillen tussen waterstanden in de
winter en in de zomer. De andere grondwatertrappen zitten wat betreft jaarlijkse wisselingen in
grondwaterstand tussen de bovengenoemde situaties in. Grondwatertrap VII* wordt soms als VIII
aangemerkt.
Grondwatertrap Gemiddeld Hoogste Gemiddeld Laagste
(Gt) grondwaterstand (GHG) grondwaterstand (GLG)
(cm beneden maaiveld) (cm beneden maaiveld)
I < 20 < 50
II < 40 50-80
II* 25-40 50-80
III <40 80-120
III* 25-40 80-120
IV >40 80-120
V <40 >120
V* 25-40 >120
VI 40-80 >120
VII >80 >160
VII* (VIII) >140 >160
B8
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

6 GROEIPLAATSEN EN NATUURLIJKE BOOM-/STRUIKSOORTEN
Onderstaand overzicht is afgeleid van de (concepten van) de serie Bosecosystemen van
Nederland (Stortelder et al 1998; Wolf et al 2001; Stortelder et al in prep).
Gebruik: - bepaal in welk landschap het bosgebied ligt (Hogere zandgronden,
Heuvelland Zuid-Limburg, Rivierengebied, Zeeklei- en laagveengebied,
Kustduinen;
bepaal de groeiplaats (PNV) aan de hand van de bodemeenheden;
-
bepaal de natuurlijke soorten die op deze groeiplaats voorkomen.
-
Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Hogere Zandgronden
Droog Berken- Haarpodzolgronden (Hd21, Hd30) Zomereik Grove den, Lijsterbes, Ruwe berk, Vuilboom
Zomereikenbos Duinvaaggronden (Zd21)
(PNV 6) Vlakvaaggronden (Zn21)
Veldpodzolgronden (Hn21)
Grondwatertrap: VII, VII*
Vochtig Berken- Veldpodzolgronden (Hn21) Zomereik Geoorde wilg, Ruwe berk, Vuilboom, Zachte
Zomereikenbos Vlakvaaggronden (Zd21) berk
(PNV 7)
Grondwatertrap: III, III*, V, V*,VI
Droog Holtpodzolgronden (Y21, Y23, Y30) Beuk Appel, Boswilg, Hulst, Lijsterbes, Peer,
Wintereiken- Loopodzolgronden (cHd21, cHd23, cHd30) Ratelpopulier, Ruwe berk, Vuilboom,
Beukenbos Enkeerdgronden (zEZ21, zEZ23, zEZ30) Wintereik, Winterlinde, Zomereik
(PNV 8) Veldpodzolgronden (Hn 23)
Laarpodzolgronden (cHn21, cHn23)
Vorstvaaggronden (Zb 21, Zb23)
Grondwatertrap: VII, VII*
Vochtig Veldpodzolgronden (Hn23, Hn21x, Hn23x) Beuk Boswilg, Hazelaar, Hulst, Lijsterbes,
Wintereiken- Laarpodzolgronden (cHn21x, cHn23x) Ratelpopulier, Ruwe berk, Vuilboom,
Beukenbos Beekeerdgronden (pZg21) Wintereik, Zachte berk, Zomereik
(PNV 9) Gooreerdgronden (pZn21, pZn23)
Grondwatertrap: V*, VI
Elzen-Eikenbos Veldpodzolgronden (Hn23, Hn21x, Hn23x) Vuilboom, Eenstijlige meidoorn, Gelderse roos, Grauwe
(PNV 10) Moerpodzolgronden (vWp) Zachte wilg, Hazelaar, Hulst, Lijsterbes,
Laarpodzolgronden (cHn21x, cHn23x) berk, Ratelpopulier, Ruwe berk, Vogelkers
Beekeerdgronden (pZg21) Zomereik,
Gooreerdgronden (pZn21, pZn23) Zwarte els
Grondwatertrap: III, III*, V
Gierstgras- Ooivaaggronden Ld5, Ld6, Beuk Eenstijlige meidoorn, Haagbeuk, Hazelaar,
Beukenbos Poldervaaggronden Ln5 Hulst, Kers, Lijsterbes, Ruwe berk, Taxus,
(PNV 13) (in kalkloze löss/leem) Wintereik, Winterlinde, Zomereik
Grondwatertrap: VI, VII, VII*
Gewoon Eiken- Keileem- of potkleigronden (KX) Haagbeuk, Beuk, Eenstijlige meidoorn, Es, Gelderse
Haagbeuken- Beekeerdgronden (pZg23, kpZg23) Hazelaar, roos, Hondsroos, Kardinaalsmuts, Kers,
bos (kalkhoudend) Zomereik Lijsterbes, Linde, Rode kornoelje, Ruwe
(PNV 17) berk, Sleedoorn, Tweestijlige meidoorn,
Grondwatertrap: V, V*, soms VI Wegendoorn, Winterlinde, Zachte berk,
Zomerlinde
Kamperfoelierijk Keileem- of potkleigronden (KX) Haagbeuk, Aalbes, Beuk, Eenstijlige meidoorn,
Eiken- Beekeerdgronden (pZg23, kpZg23) Hazelaar, Hondsroos, Kers, Lijsterbes, Ratelpopulier,
Haagbeuken- (kalkloos) Zomereik Rode kornoelje, Ruwe berk, Tweestijlige
bos meidoorn, Vogelkers, Vuilboom, Zachte berk
(PNV 18) Grondwatertrap: V, V*, soms VI
B9
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Hogere Zandgronden (vervolg)
Vogelkers- Beekeerdgronden (pZg23, kpZg23) Es, Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Grauwe wilg,
Essenbos (kalkhoudend/kalkrijk) Gelderse Haagbeuk, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 23) roos, Kardinaalsmuts, Kers, Lijsterbes, Rode
Grondwatertrap III, III* Vogelkers, kornoelje, Ruwe berk, Zachte berk,
Zwarte els Zomereik, Zwarte bes
Gewoon Broekeerdgronden (vWz, zVz, kWz) Zwarte els, Es, Gelderse roos, Grauwe wilg, Lijsterbes,
Elzenbroek Zwarte bes Vuilboom, Zachte berk
(PNV 29) Grondwatertrap I, II
Berken- Vlierveengronden (Vz, Vp, Vs) Vuilboom, Gagel, Geoorde wilg, Grauwe wilg,
Elzenbroek Zachte Lijsterbes, Kruipwilg, Ratelpopulier, Zomereik
(PNV 31) Grondwatertrap I, II berk,
Zwarte els
Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Heuvelland Zuid Limburg
Droog Poldervaaggronden (Ln5, Ln6) Beuk, Appel, Boswilg, Hulst, Kers, Lijsterbes,
Wintereiken- (verarmde, ontkalkte löss) Wintereik Ratelpopulier, Ruwe berk, Tamme
Beukenbos kastanje, Vuilboom, Winterlinde, Zomereik
(PNV 8) Grondwatertrap: VII, VII*
Vochtig Poldervaaggronden (Ln5, Ln6) Beuk, Boswilg, Hazelaar, Hulst, Lijsterbes,
Wintereiken- (verarmde, ontkalkte löss) Wintereik Ratelpopulier, Ruwe berk, Tamme
Beukenbos kastanje, Vuilboom, Zachte berk, Zomereik
(PNV 9) Grondwatertrap: V*, VI
Veldbies- Grindgronden (G1) Beuk Appel, Boswilg, Haagbeuk, Hulst,
Beukenbos Vuursteengronden (G2) Lijsterbes, Mispel, Ratelpopulier, Ruwe
(PNV 12) berk, Trosvlier, Vuilboom, Zomereik,
Grondwatertrap: VII, VII* Wintereik,
Gierstgras- Ooivaaggronden (Ld5, Ld6) Beuk Eenstijlige meidoorn, Haagbeuk, Hazelaar,
Beukenbos Poldervaaggronden (Ln5) Hulst, Kers, Lijsterbes, Ruwe berk, Taxus,
(PNV 13) Kleefaardegronden (KM) Wintereik, Winterlinde, Zomereik
(kalkloos)
Grondwatertrap: VI, VII, VII*
Parelgras- Ooivaaggronden (Ld5, Ld6, Lh5, Lh6) Beuk Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Es, Esdoorn,
Beukenbos Kleefaardegronden (KM) Gelderse roos, Haagbeuk, Hazelaar,
(PNV 14) Krijteerdgronden (KD) Kardinaalsmuts, Kers, Rode kornoelje,
(kalkrijk) Rood peperboompje, Ruwe berk,
Sleedoorn, Wegendoorn, Wintereik,
Grondwatertrap: VI, VII, VII* Winterlinde, Zomereik
Gewoon Eiken- Ooivaaggronden (Ld5, Ld6, Lh5, Lh6) Beuk, Eenstijlige meidoorn, Es, Gelderse roos,
Haagbeuken- Poldervaaggronden (Ln5) Haagbeuk, Hondsroos, Kardinaalsmuts, Kers,
bos Kleefaardegronden (KM) Hazelaar, Lijsterbes, Linde, Rode kornoelje, Ruwe
(PNV 17) Krijteerdgronden (KD) Zomereik berk, Sleedoorn, Tweestijlige meidoorn,
Beekeerdgronden (pZg23, kpZg23) Wegendoorn, Winterlinde, Zachte berk,
(kalkhoudend) Zomerlinde
Grondwatertrap: V, V*
Vogelkers- Beekeerdgronden (pZg23, kpZg23) Es, Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Gelderse
Essenbos (kalkhoudend/kalkrijk) Vogelkers, roos, Grauwe wilg, Haagbeuk, Hazelaar,
(PNV 23) Zwarte els Hondsroos, Kardinaalsmuts, Kers,
Lijsterbes, Rode kornoelje, Ruwe berk,
Grondwatertrap: III, III* Zachte berk, Zomereik, Zwarte bes
Gewoon Broekeerdgronden (vWz, zWz, kWz) Zwarte els, Es, Gelderse roos, Grauwe wilg, Lijsterbes,
Elzenbroek Zwarte bes Vuilboom, Zachte berk
(PNV 29) Grondwatertrap: I, II
B10
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Rivierengebied
Gierstgras- Ooivaaggronden (Ld5, Ld6) Beuk Eenstijlige meidoorn, Haagbeuk,
Beukenbos (kalkloos, zandig) Hazelaar, Hulst, Kers, Lijsterbes, Ruwe
(PNV 13) berk, Taxus, Wintereik, Winterlinde,
Grondwatertrap: VI, VII, VII* Zomereik
Gewoon Poldervaaggronden (KRn, Rn) Hazelaar, Beuk, Eenstijlige meidoorn, Es, Gelderse
Eiken- Zomereik roos, Haagbeuk, Hondsroos,
Haagbeuken- Kardinaalsmuts, Kers, Lijsterbes, Linde,
bos Rode kornoelje, Ruwe berk, Sleedoorn,
(PNV 17) Tweestijlige meidoorn, Wegendoorn,
Grondwatertrap: V, V* Winterlinde, Zachte berk, Zomerlinde
Abelen- Ooivaaggronden (Rd) Gladde Eenstijlige meidoorn, Egelantier, Es,
Iepenbos (kalkrijk, zandig) iep, Gewone vlier, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 20) Grauwe Kardinaalsmuts, Kruisbes, Lijsterbes,
abeel Sleedoorn, Spaanse aak, Ruwe berk,
Tweestijlige meidoorn, Wegendoorn,
Grondwatertrap: VI, VII, VII* Zomereik, Winterlinde
Essen- Poldervaaggronden (Rn) Es, Gladde Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Egelantier,
Iepenbos Ooivaaggronden (Rd) iep Gelderse roos, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 21) Leekeerdgronden (pRn) Kardinaalsmuts, Kers, Rode kornoelje,
(zavel of lichte klei) Sleedoorn, Spaanse aak, Tweestijlige
meidoorn, Wegendoorn, Zomereik
Grondwatertrap: IV, VI, VII
Elzenrijk Poldervaaggronden (Rn) Es Aalbes, Amandelwilg, Eenstijlige
Essen- Leekeerdgronden (pRn) meidoorn, Gelderse roos, Gladde iep,
Iepenbos (zware klei) Grauwe wilg, Katwilg, Rode kornoelje,
(PNV 22) Schietwilg, Sleedoorn, Zomereik, Zwarte
Grondwatertrap: III, III*, IV bes, Zwarte els
Vogelkers- Poldervaagronden (KRn1, KRn2, KRn8, Es, Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Grauwe
Essenbos Rn15c) Gelderse wilg, Haagbeuk, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 23) (kalkhoudend/kalkrijk) roos, Kardinaalsmuts, Kers, Lijsterbes, Rode
Vogelkers, kornoelje, Ruwe berk, Zachte berk,
Grondwatertrap: III, III* Zwarte els Zomereik, Zwarte bes
Ruigt- Koopveengronden (hV) Es, Zwarte Eenstijlige meidoorn, Grauwe wilg,
Elzenbos Waardveengronden (kV) els Schietwilg, Zachte berk, Zwarte bes
(PNV 27) Weideveengronden (pV)
Plaseerdgronden (Wo)
(overgang veen-klei; kalkarm)
Grondwatertrap: II, II*
Gewoon Broekeerdgronden (vWz, zWz, kWz) Zwarte els, Es, Gelderse roos, Grauwe wilg,
Elzenbroek (overgang veen-zand) Zwarte bes Lijsterbes, Vuilboom, Zachte berk
(PNV 29)
Grondwatertrap: I, II,
Schietwilgen- Poldervaaggronden (Rn) Schietwilg Amandelwilg, Bittere wilg, Grauwe wilg,
bos Vlakvaaggronden Katwilg, Kraakwilg, Zwarte els, Zwarte
(PNV 33) Gorsvaaggronden populier
(zand tot zware klei)
Grondwatertrap: I, II, II*, III
B11
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Zeeklei- en laagveengebied
Vochtig Vlakvaaggronden (Zn, Sn) Zachte Geoorde wilg, Ruwe berk, Vuilboom
Berken- (kalkloos zand) berk,
Zomereiken- Zomereik
bos
(PNV 7) Grondwatertrap: III, III*, V, V*,VI
Gierstgras- Ooivaaggronden (Md) Beuk Eenstijlige meidoorn, Haagbeuk,
Beukenbos (kalkloos, zandig) Hazelaar, Hulst, Lijsterbes, Ruwe berk,
(PNV 13) Taxus, Wintereik, Winterlinde, Zomereik
Grondwatertrap: VI, VII, VII*
Abelen- Ooivaaggronden (Md) Gladde Eenstijlige meidoorn, Egelantier, Es,
Iepenbos (kalkrijk, zandig) iep, Gewone vlier, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 20) Grauwe Kardinaalsmuts, Kruisbes, Lijsterbes,
abeel Sleedoorn, Spaanse aak, Ruwe berk,
Tweestijlige meidoorn, Wegendoorn,
Grondwatertrap: VI, VII, VII* Zomereik, Winterlinde
Gewoon Poldervaaggronden (Mn) Hazelaar, Beuk, Eenstijlige meidoorn, Es, Gelderse
Eiken- Zomereik roos, Haagbeuk, Hondsroos,
Haagbeuken- Kardinaalsmuts, Kers, Lijsterbes, Linde,
bos Rode kornoelje, Ruwe berk, Sleedoorn,
(PNV 17) Tweestijlige meidoorn, Wegendoorn,
Grondwatertrap: V, V* Winterlinde, Zachte berk, Zomerlinde
Essen- Poldervaaggronden (Mn) Es, Gladde Aalbes, Eenstijlige meidoorn, Egelantier,
Iepenbos Ooivaaggronden (Md) iep Gelderse roos, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 21) Leekeerdgronden (pMn) Kardinaalsmuts, Kers, Rode kornoelje,
(kalkrijke zavel of lichte klei) Sleedoorn, Spaanse aak, Tweestijlige
meidoorn, Wegendoorn, Zomereik
Grondwatertrap: IV, VI, VII
Elzenrijk Poldervaaggronden (Mn) Es Aalbes, Amandelwilg, Eenstijlige
Essen- Leekeerdgronden (pMn) meidoorn, Gelderse roos, Gladde iep,
Iepenbos (zware klei) Grauwe wilg, Katwilg, Kraakwilg, Rode
(PNV 22) kornoelje, Schietwilg, Sleedoorn,
Grondwatertrap: III, III*, IV Zomereik, Zwarte bes, Zwarte els
Ruigt- Koopveengronden (hV) Es, Zwarte Eenstijlige meidoorn, Grauwe wilg,
Elzenbos Waardveengronden (kV) els Schietwilg, Zachte berk, Zwarte bes
(PNV 27) Weideveengronden (pVk, pVz)
Plaseerdgronden (Wo)
(overgang veen - klei/zand; kalkarm)
Grondwatertrap: II, II*
Gewoon Broekeerdgronden (vWz. zWz, kWz) Zwarte els, Es, Gelderse roos, Grauwe wilg,
Elzenbroek Zwarte bes Lijsterbes, Vuilboom, Zachte berk
(PNV 29) Grondwatertrap: I, II
Moerasvaren- Vlietveengronden (Vo) Zwarte els Grauwe wilg, Laurierwilg, Lijsterbes,
Elzenbroek Vlierveengronden (Vc, Vb, Vd, Vr) Vuilboom, Zachte berk
(PNV 30)
Grondwatertrap: I, II
Berken- Vlierveengronden (Vz, Vp, Vs) Vuilboom, Gagel, Geoorde wilg, Grauwe wilg,
Elzenbroek Zachte Lijsterbes, Kruipwilg, Ratelpopulier,
(PNV 31) berk, Zomereik
Grondvwatertrap: I, II Zwarte els
Schietwilgen- Poldervaaggronden (Mn) Schietwilg Amandelwilg, Bittere wilg, Grauwe wilg,
bos Vlakvaaggronden (Zn) Katwilg, Kraakwilg, Zwarte els
(PNV 33) Gorsvaaggronden (MOb)
(zand tot zware klei)
Grondwatertrap: I, II, II*, III
B12
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Groeiplaats Karakteristieke bodemeenheden Natuurlijke soorten
Hoofd- Aanvullende soorten
soorten
Landschap: Duinen
Droog Duinvaaggronden (Zd) Zomereik, Grove den, Lijsterbes, Vuilboom
Berken- Haarpodzolgronden (Hd) Ruwe berk
Zomereiken-
bos (kalkarm)
(PNV 6) Grondwatertrap: VII, VII*
Vochtig Vlakvaaggronden (Zn) Zomereik, Geoorde wilg, Ruwe berk, Vuilboom
Berken- (kalkarm) Zachte
Zomereiken- berk
bos (PNV 7) Grondwatertrap: IV, V*, VI
Droog Akkereerdgronden (cZd) Beuk, Boswilg, Hulst, Kers, Lijsterbes,
Wintereiken- Wintereik Ratelpopulier, Ruwe berk, Tamme
Beukenbos kastanje, Vuilboom, Zomereik
(PNV 8) Grondwatertrap: VII, VII*
Vochtig Beekeerdgronden (pZg) Beuk Boswilg, Hazelaar, Hulst, Lijsterbes,
Wintereiken- Gooreerdgronden (cZn) Ratelpopulier, Ruwe berk, Vuilboom,
Beukenbos Wintereik, Zachte berk, Zomereik
(PNV 9) Grondwatertrap: V*, VI
Elzen- Moerpodzolgronden (vWp) Vuilboom, Eenstijlige meidoorn, Gelderse roos,
Eikenbos Beekeerdgronden (pZg) Zachte Grauwe wilg, Hazelaar, Hulst, Lijsterbes,
(PNV 10) Gooreerdgronden (cZn) berk, Ratelpopulier, Ruwe berk, Vogelkers
Zomereik,
Grondwatertrap: III, III*, V Zwarte els
Duin- Duinvaaggronden (Zd) Lijsterbes, Eenstijlige meidoorn, Hondsroos,
Eikenbos (oppervlakkig ontkalkt) Zomereik Kardinaalsmuts, Ratelpopulier, Ruwe
(PNV 11) berk, Vogelkers, Zachte berk
Grondwatertrap: VII, VII*
Gierstgras- Enkeerdgronden (zEZ) Beuk Eenstijlige meidoorn, Haagbeuk,
Beukenbos Hazelaar, Hulst, Lijsterbes, Ruwe berk,
(PNV 13) Grondwatertrap: V*, VI, VII, VII* Taxus, Wintereik, Winterlinde, Zomereik
Duin- Vlakvaaggronden (Zn) Eenstijlige Duindoorn, Egelantier, Gelderse roos,
Berkenbos (kalkrijk) meidoorn, Grauwe abeel, Kardinaalsmuts, Kruisbes,
(PNV 19) Hondsroos Lijsterbes, Vogelkers, Vuilboom,
Ratelpopu- Wegendoorn, Zomereik
lier, Zachte
Grondwatertrap: IV, V*, VI berk
Abelen- Duinvaaggronden (Zd) Gladde Eenstijlige meidoorn, Egelantier, Es,
Iepenbos Akkereerdgronden (cZd) iep, Gewone vlier, Hazelaar, Hondsroos,
(PNV 20) (kalkrijk) Grauwe Kardinaalsmuts, Kruisbes, Lijsterbes,
abeel Sleedoorn, Spaanse aak, Ruwe berk,
Tweestijlige meidoorn, Wegendoorn,
Grondwatertrap: VI, VII, VII* Zomereik, Winterlinde
B13
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

7 GROEIVERWACHTING BOOMSOORTEN
Gebruik: - bepaal de groeiplaats (PNV) aan de hand van de bodemeenheden;
bepaal de (inschatting van de) groeiverwachting van boomsoorten op deze
-
groeiplaats.
Boomsoorten die niet genoemd worden, komen weinig in Nederland voor, hebben een slechte
groeiverwachting, of hebben grote ziekterisico’s. Dit laatste geldt vooral voor naaldboomsoorten
op kalkhoudende en kalkrijke groeiplaatsen.
De indeling in de categorieën “goede groei”, “normale groei” sluit aan bij Schütz & van Tol (1990).
Zij onderscheiden ook een derde categorie “slechte groei”. In dit handboek zijn voor de
belangrijkste Nederlandse boomsoorten aan deze categorieën ook indicaties voor de hoogtegroei
gekoppeld (S-waarden).
Groeiplaats Boomsoorten met een goede Boomsoorten met een normale
(PNV) groeiverwachting groeiverwachting
Droog Berken- - Amerikaanse eik, Berk, Corsicaanse den, Grove
Zomereiken- den,
bos
(PNV 6)
Vochtig Berken- Amerikaanse eik, Berk, Grove den Corsicaanse den, Douglas, Eik, Fijnspar, Lariks
Zomereiken-
bos (PNV 7)
Droog Amerikaanse eik, Berk, Beuk, Corsicaanse Abeel, Esdoorn, Fijnspar, Kers
Wintereiken- den, Douglas, Eik, Grove den, Lariks
Beukenbos
(PNV 8)
Vochtig Amerikaanse eik, Berk, Beuk, Corsicaanse Abeel, Els, Esdoorn, Haagbeuk, Iep, Kers
Wintereiken- den, Douglas, Eik, Fijnspar, Grove den, Lariks
Beukenbos
(PNV 9)
Elzen-Eikenbos Berk, Eik, Els Esdoorn, Fijnspar, Grove den, Haagbeuk, Kers,
(PNV 10) Lariks
Duin-Eikenbos - Amerikaanse eik, Berk, Corsicaanse den, Eik,
(PNV 11)
Veldbies- Amerikaanse eik, Berk, Beuk, Corsicaanse Abeel, Esdoorn, Haagbeuk, Iep, Kers
Beukenbos den, Douglas, Eik, Fijnspar, Grove den, Lariks
(PNV 12)
Gierstgras- Abeel, Amerikaanse eik, Berk, Beuk, Els, Es
Beukenbos Corsicaanse den, Douglas, Eik, Esdoorn,
(PNV 13) Fijnspar, Grove den, Haagbeuk, Iep, Kers,
Lariks
Parelgras- Abeel, Amerikaanse eik, Berk, Beuk, Els, Es
Beukenbos Corsicaanse den, Eik, Esdoorn, Haagbeuk,
(PNV 14) Iep, Kers
Gewoon Eiken- Berk, Eik, Els, Esdoorn, Haagbeuk, Iep, Kers Abeel, Amerikaanse eik, Beuk, Es
Haagbeuken-
bos
(PNV 17)
Kamperfoelierijk Berk, Eik, Haagbeuk, Abeel, Amerikaanse eik, Beuk, Douglas, Els,
Eiken- Esdoorn, Fijnspar, Iep, Kers, Lariks
Haagbeuken-
bos
(PNV 18)
Duin-Berkenbos - Berk
(PNV 19)
B14
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Groeiplaats Boomsoorten met een goede Boomsoorten met een normale
(PNV) groeiverwachting groeiverwachting
Abelen- Abeel, Berk, Beuk, Corsicaanse den, Eik, Haagbeuk, Kers
Iepenbos (PNV Esdoorn, Iep
20)
Essen- Abeel, Berk, Beuk, Eik, Els, Es, Esdoorn,
Iepenbos (PNV Haagbeuk, Iep, Kers
21)
Elzenrijk Essen- Berk, Eik, Els, Es, Iep Beuk, Esdoorn, Haagbeuk,
Iepenbos (PNV
22)
Vogelkers- Berk, Eik, Els, Es, Esdoorn, Haagbeuk, Iep, Amerikaanse eik, Beuk
Essenbos Kers
(PNV 23)
Ruigt-Elzenbos Els, Berk, Eik, Es
(PNV 27)
Gewoon - Els
Elzenbroek
(PNV 29)
Moerasvaren- - -
Elzenbroek
(PNV 30)
Berken- - Els, Berk
Elzenbroek
(PNV 31)
Schietwilgen- Schietwilg
bos
(PNV 33)
B15
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

8 SUBSIDIEREGELING NATUURBEHEER 2000
Voor bos relevante Beheerpakketten
Beheer- Soort Vergoe- Voorwaarden
pakket pakket ding per
ha en jr
Bos Basis- € 45,38 Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
-
pakket geldt.
(09) Minimaal 5% van het oppervlak bezet met inheemse
-
boomsoorten.
Verjongingsvlakten zijn maximaal 2 ha groot.
-
Minimum aaneengesloten oppervlakte 0,5 ha, mits in totaal
-
voor minimaal 5 ha beheersubsidie wordt aangevraagd.
Bos met Omvor- € 62,17 Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
-
verhoogde mings- geldt.
natuur- pakket Minimaal 20% van het oppervlak bezet met inheemse
-
waarde (26) boomsoorten.
Er zijn nadere voorwaarden gedefinieerd: voorwaarden A, B
-
en C. Na elk tijdvak van 6 jaar moet het bos voldoen aan de
voorwaarden van een volgende categorie. Dus: na 6 jaar
voldoen aan A, na 12 jaar aan B, na 18 jaar aan C.
Nadere voorwaarden (A/B/C):
- Minimaal 35%/53%/70% van het oppervlak bezet met
inheemse boomsoorten.
- Minimaal 25%/37%/50% van het oppervlak bevat gemengd
bos.
- Verjongingsvlakten zijn maximaal 2 ha groot.
- Aaneengesloten gedeelten met meer dan 80% uitheemse
boomsoorten zijn maximaal 2 ha groot.
- Minimaal 35%/52%/70% van het oppervlak bevat minimaal 4
dode bomen per ha van minimaal 30 cm dik (Bij
Grondwatertrap I of II minimaal 15 cm dik).
- Minimum aaneengesloten oppervlakte 5 ha.
Bos met Plus- € 62,17 - Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
verhoogde pakket geldt.
natuurwaar (27) - Minimaal 70% van het oppervlak bezet met inheemse
de boomsoorten.
- Minimaal 50% van het oppervlak bevat gemengd bos.
- Verjongingsvlakten zijn maximaal 2 ha groot.
- Aaneengesloten gedeelten met meer dan 80% uitheemse
boomsoorten zijn maximaal 2 ha groot.
- Minimaal 70% van het oppervlak bevat minimaal 4 dode
bomen per ha van minimaal 30 cm dik (Bij Grondwatertrap I
of II minimaal 15 cm dik).
- In plaats van dood mag er ook voor worden gekozen om uit
minimaal 70% van het bos geen (delen van) bomen of
struiken af te voeren.
- Minimum aaneengesloten oppervlakte 5 ha.
€ 68,97 Voor begrensde waardevolle bosgemeenschappen geldt een
toeslag van € 6,80 per ha op voorwaarde dat:
- Minimaal 95% van het oppervlak bezet met inheemse
boomsoorten.
- Verjongingsvlakten zijn maximaal 0,5 ha groot en liggen
minimaal 75 m uit elkaar.
- Minimaal 50% van het oppervlak bevat gemengd bos.
B16
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Natuurbos Plus- € 68,97 Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
-
pakket geldt.
(28) Minimaal 95% van het oppervlak bezet met inheemse
-
boomsoorten.
Minimaal 70% van het oppervlak bevat per ha minimaal 40
-
levende “dikke” bomen (dbh > 30 cm; op veen of met Gt I of II
> 15 cm).
Er mogen geen (delen van) bomen of struiken uit het bos
-
worden verwijderd.
Minimum aaneengesloten oppervlakte 40 ha op kalkloze
-
zandgronden; 10 ha op overige groeiplaatsen.
Hakhout en Plus- € 236,87 Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
-
griend pakket (eik) geldt.
(29) Minimaal 90% van de oppervlakte is hakhout.
€ 1283,74 -
(wilg, es, Minimaal 60% van de hakhoutstoven is ouder dan 25 jr.
-
els) Minimaal 80% van de stoven bestaat uit Zomereik/Wintereik
-
of uit inheemse wilgen/Es/Zwarte els.
De diameter van de staken is maximaal 10 cm (50 cm boven
-
de stoof).
Minimale breedte is 30 m.
-
Vlaktegewijze verjonging, vegetatief (stronkopslag) of
-
inboeten jonge staken (vervanging dode stoven).
Afgezette staken afvoeren.
-
Minimum aaneengesloten oppervlakte 0,5 ha.
-
Middenbos Plus- € 126,15 Minimaal 90% van de oppervlakte is bos waarvoor de Boswet
-
pakket geldt.
(30) Minimaal 90% van de oppervlakte is bestaand of voormalig
-
middenbos (hakhout met overstaanders).
Minimaal 60% van de hakhoutstoven is ouder dan 25 jr.
-
Minimaal 70% van de oppervlakte is bezet met inheemse
-
boomsoorten.
De diameter van de staken is maximaal 10 cm (50 cm boven
-
de stoof).
Minimaal 25 overstaanders per ha met een hoogte van ten
-
minste 15 m.
Minimale breedte is 30 m.
-
Vlaktegewijze verjonging van het hakhout, vegetatief
-
(stronkopslag) of inboeten jonge staken (vervanging dode
stoven).
Minimum aaneengesloten oppervlakte 0,5 ha.
-
Laag Recre- € 13,61 Het terrein is minimaal 358 dagen per jaar kosteloos
-
recreatie- atie opengesteld voor wandelaars op wegen, vaarwegen en
niveau pakket paden, tussen zonsopkomst en zonsondergang.
(80) Het terrein moet gemiddeld minimaal 50 m/ha aan
-
doorgaande of rondgaande wegen en paden bevatten.
Via onderhoud moet de bruikbaarheid van het terrein voor
-
wandelaars gegarandeerd worden.
Het aantal toevoerwegen en ingangen met openstellingsbord
-
moet bij een terrein van minder dan 200 ha minimaal 1 zijn,
bij 200-500 ha minimaal 2, bij meer dan 500 ha minimaal 3.
De beheerder moet op verzoek meewerken aan de realisatie
-
van doorgaande wandel en fietsroutes in het kader van
landelijke afstandswandelpaden (LAW’s) en lange fietsroutes
(LF).
B17
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Hoog Recre- € 22,69 Het terrein moet in een gemeente liggen die voorkomt op de
-
recreatie- atie lijst “Gemeenten met recreatiepakket zwaar”.
niveau pakket Het terrein is het gehele jaar kosteloos opengesteld voor
-
(90) wandelaars en fietsers op (de voor fietsers geschikte) wegen
en paden, tussen zonsopkomst en zonsondergang.
Het terrein moet gemiddeld minimaal 80 m/ha aan
-
doorgaande of rondgaande wegen en paden bevatten.
Via onderhoud moet de bruikbaarheid van het terrein voor
-
wandelaars en fietsers gegarandeerd worden.
Het aantal toevoerwegen en ingangen met openstellingsbord
-
moet bij een terrein van minder dan 200 ha minimaal 2 zijn,
bij 200-500 ha minimaal 3, bij meer dan 500 ha minimaal 4;
per ingang kan dit recreatiepakket voor maximaal 150 ha
gelden.
De beheerder moet op verzoek meewerken aan de realisatie
-
van doorgaande wandel en fietsroutes in het kader van
landelijke afstandswandelpaden (LAW’s) en lange fietsroutes
(LF).
De bovenstaande pakketten geven de subsidiemogelijkheden aan voor het bos zelf. Maar voor
een bosgebied kunnen ook andere pakketten van de Subsidieregeling Natuurbeheer 2000 van
belang zijn: basis- en pluspakketten voor andere terreintypen (bijvoorbeeld heide of ven), of
landschappakketten voor landschaps- of cultuurhistorische elementen (bijvoorbeeld houtwal,
landweer, singel, poel, raster). Voor een beschrijving van de eisen die hiervoor gelden wordt naar
de regeling verwezen (Dienst Landelijk Gebied 2000).
B18
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

9 BOSONTWIKKELINGSFASEN
(naar Wolf, Van Raffe & Van Nierop 2000)
De indeling in bosontwikkelingsfasen die hier is gehanteerd is opgesteld via een combinatie van
de indeling volgens Leibundgut (1978) en het begrip omslagpunt. Via deze combinatie zijn drie
samenvattende categorieën onderscheiden:
- Open ruimte (Kale fase),
- Jonge bos (Jonge fase + Dichte fase + deel Stakenfase voor omslagpunt),
- Bos voorbij omslagpunt (deel Stakenfase voorbij omslagpunt, Boomfase, Aftakelingsfase).
Bosontwikkelingsfase Samenvattende
Omschrijving
Leibundgut (1978) eenheid
Kruiden dominant; boomsoorten
Kale fase Open ruimte
afwezig
Zaailingen en jonge bomen tot 2
Jonge fase
meter hoog; niet in sluiting
Struweel van jonge bomen, ca. 2- Jong bos
Dichte fase
10 m hoog
Dicht bosgedeelte met één laag
Stakenfase
van ca. 10-20 m hoog
Eén of meerlagig bosgedeelte
Boomfase
met differentiatie in sluiting Bos voorbij
Bosgedeelte met veel afstervende omslagpunt
bomen; in natuurlijk bos leidend
Aftakelingsfase
tot een kleinschalig mozaïek van
ontwikkelingsfasen.
Het bosmozaïek (de horizontale structuur) wordt bepaald door de oppervlakteaandelen van de
verschillende bosontwikkelingsfasen, en door de grootte van de eenheden die tot een bepaalde
ontwikkelingsfase behoren. Gelaagdheid (verticale structuur) speelt alleen een rol in de
boomfase (zie omschrijving bij indeling Leibundgut).
B19
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

10 DEFINITIES
Bodemtype Eenheid die (op de bodemkaart) wordt gebruikt om te beschrijven hoe
de opeenvolging en samenstelling van lagen (horizonten) van het
maaiveld tot op 120 cm diepte is.
Boomfase Een bosontwikkelingsfase. Oud bosgedeelte dat één of meerlagig is
met differentiatie in kroonsluiting (zie ook bijlage 9).
Bosgebied De totale oppervlakte waarop het bosbeheerplan betrekking heeft.
Bosontwikkelingsfase Aanduiding voor bosgedeelten, die samenhangt met de ouderdom en
de structuur ervan (zie ook bijlage 9).
Gemengd bos Bos waarin minimaal 20% van het kronendak wordt gevormd door
andere boomsoorten als de hoofdboomsoort.
GHG Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand. Het gemiddelde van de drie
hoogste grondwaterstanden over een periode van 5-8 jaar. Maat voor
hoge grondwaterstanden die in de winter kunnen optreden. Eenheid
die gebruikt wordt voor het bepalen van de grondwatertrap (zie bijlage
5).
GLG Gemiddeld Laagste Grondwaterstand. Het gemiddelde van de drie
laagste grondwaterstanden over een periode van 5-8 jaar. Maat voor
lage grondwaterstanden die in de zomer kunnen optreden. Eenheid die
gebruikt wordt voor het bepalen van de grondwatertrap (zie bijlage 5).
Groeiplaats Terreingedeelte waarbinnen de bodemkundige en andere abiotische
factoren die door de plantengroei relevant zijn niet of nauwelijks
verschillen. Hierdoor zijn de te verwachten natuurlijke
vegetatieontwikkeling en de groeiverwachting van boomsoorten binnen
dit terreingedeelte gelijk.
Grondvlak De som van de oppervlakten van de stamdoorsneden gemeten op
borsthoogte (1,3 m) van alle bomen van een bosgedeelte (opstand),
uitgedrukt in vierkante meters per hectare.
Grondwatertrap Eenheid die (op de bodemkaart) wordt gebruikt om het jaarlijkse
grondwaterverloop te beschrijven (Zie ook GHG, GLG en bijlage 5).
Hoofdboomsoort Boomsoort die in een bepaald bosgedeelte een groter aandeel van het
kronendak inneemt dan alle andere boomsoorten.
Humusprofiel De opeenvolging van lagen (horizonten) die voornamelijk uit organisch
materiaal (humus) bestaan. Het kan hierbij gaan om strooisellagen die
op de feitelijke bodem liggen (“ectorganisch humusprofiel”), om
humeuze bovenste bodemlagen (“endorganisch humusprofiel”), of om
een combinatie daarvan.
Jong bos Bos dat nog niet aan het omslagpunt is; oftewel, waarin het beheer nog
bestaat uit jeugdverzorging (of “niets doen”). Zie ook bijlage 9 en
“omslagpunt”.
B20
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Kostenplaats Maatregel of andere type activiteit waarvoor bepaalde kosten worden
gemaakt.
Kwaliteitsboom Boom die op grond van de stamkwaliteit en vitaliteit als “goed” wordt
beoordeeld voor houtproductiedoeleinden.
Mantel Bosrandbegroeiing die bestaat uit lage bomen, struiken en
hoogopgaande kruiden. Overgangszone tussen bos en zoom.
Markante boom Boom die door zijn vorm of omvang afwijkt van de andere bomen, en –
mits vrijgesteld – opvalt voor recreanten.
Natuurlijke boomsoort Boomsoort die thuishoort in de natuurlijke bosgemeenschap van een
bepaalde groeiplaats.
Niche De functie die een bepaalde plantensoort of diersoort in een
ecosysteem vervult.
Object Ruimtelijk afgebakend deel van het bosgebied. Een indeling in
objecten staat – in tegenstelling tot de deelgebiedenindeling – los van
de doelstellingen die in het beheerplan worden opgesteld.
Omslagpunt Het moment in de bosontwikkeling waarop de takken van de bomen
zijn afgestorven tot op tweevijfde deel van de te verwachten
eindhoogte van het bos (Klingen Bomen). Dit is het moment waarop
jeugdverzorgingsmaatregelen stoppen, en vervangen worden door
maatregelen als dunning en verjongingskap. Het omslagpunt wordt
bereikt tijdens de stakenfase (zie bijlage 9).
Oud bos Bos in de boomfase of de aftakelingsfase (zie “bosontwikkelingsfase”
en bijlage 9).
Overstaander Boom die tot een vorige bosgeneratie behoort, gespaard is bij de kap
van de ander bomen van zijn generatie (bijvoorbeeld bij het afzetten
van hakhout), en waaronder of -tussen de bomen van de nieuwe
generatie opgroeien.
PNV Potentieel-Natuurlijke Vegetatie. De vegetatie die op een bepaalde
groeiplaats het eindstadium vormt van de natuurlijke ontwikkeling (met
uitsluitend inheemse soorten), uitgaand van gelijkblijvende externe
omstandigheden. Vaak wordt een natuurlijke ontwikkeling over een
periode van ca. 150-200 jaar aangehouden. De PNV is in Nederland
bijna overal een bepaald type bos.
Ringen Bosbeheermaatregel waarbij men een staande boom laat afsterven
door rondom de stam een strook bast en cambium (ring) te
verwijderen.
Rode lijst Overzicht van uit Nederland verdwenen en/of in Nederland bedreigde
planten- of diersoorten. (Dit staat in principe los van de status
“beschermde soort”).
B21
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Toekomstboom Boom die op grond van één of meerdere van zijn kwaliteiten wordt
aangemerkt als “boom voor de toekomst”, en op grond daarvan wordt
bevoordeeld bij bosbeheermaatregelen (bijvoorbeeld: vrijstellen bij
dunning, sparen bij groepenkap, opsnoeien). Vaak wordt
“toekomstboom” synoniem geacht aan “kwaliteitsboom”. Maar ook
markante bomen, nestbomen etc. kunnen als toekomstboom
aangemerkt worden.
Werkvak Ruimtelijke eenheid waarvoor de uit te voeren (bos)beheermaatregelen
worden gepland. De planning van beheermaatregelen per werkvak
hoort thuis in het werkplan (zie bijlage 2). Traditioneel wordt meestal
een bosafdeling als werkvak gebruikt, maar dit hoeft niet altijd. Vaak
zijn grotere werkvakken efficiënter, en besparen dus kosten.
Zoom Kruidachtige vegetatie die voorkomt langs randen van bossen,
struwelen, hagen, houtwallen, graslanden en akkers. Overgangszone
tussen korte vegetatie en mantel.
B22
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

LITERATUUR
Blitterswijk, H. van, J.J. de Jong & C.J.M. van Vliet 2000. Certificering van kleine bosbedrijven.
Alterra rapport 31, Wageningen.
Dienst Landelijk Gebied 2000. Subsidieregeling Natuurbeheer 2000.
Eelerwoude 1995. Beheerplan Leeuwarder Bos 1995-2006. Rijssen.
Eelerwoude 1996. Beheerplan Het Boerenbos 1997-2007. Rijssen.
Eelerwoude 2000. Bosbeheerplan Birkhoven-Bokkeduinen, Gemeente Amersfoort 2000-2009.
Rijssen.
Hom, C.C., P.H.C. Lina, G. van Ommering, R.C.M. Creemers & H.J.R. Lenders 1996. Bedreigde
en kwetsbare amfibieën in Nederland. Toelichting op de rode lijst. IKC-natuurbeheer,
Wageningen.
IMAG 1994. Tijdnormen groenvoorziening en buitensportaccomodaties. IMAG-DLO,
Wageningen.
Jager, K. & A. Oosterbaan 1994. Aanleg van gemengde loofhoutbeplantingen met inheemse
soorten. Schuyt, Haarlem.
Jagt, J.L. van der, J.M. Paasman, L.A.S. Klingen, M.R. Houtzagers & C.J.F. Konings 2000.
Geïntegreerd bosbeheer. Praktijk, voorbeelden en achtergronden. Expertisecentrum LNV,
Wageningen.
Jong, J.J. de & J.K. van Raffe 2001. Bedrijfsdiagnose voor bosbedrijven. Alterra. Wageningen.
Leibundgut, H.1978. Die Waldpflege. Paul Haubt, Bern.
Lina, P.H.C. & G. van Ommering 1994. Rode lijst van bedreigde en kwetsbare zoogdieren in
Nederland. IKC-natuurbeheer, Wageningen.
Lina, P.H.C. & G. van Ommering 1996. Bedreigde en kwetsbare vogels in Nederland. Toelichting
op de rode lijst. IKC-natuurbeheer, Wageningen.
Meijden, R van der 1990, 1996. Heukels’ flora van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen.
Ommering, GT. Van, I. van Halder, C.A.M. van Swaay & I. Wynhoff 1995. Bedreigde en
kwetsbare dagvlinders in Nederland. Toelichting op de rode lijst. IKC-natuurbeheer, Wageningen.
Raffe, J.K. van & R.J.A.M. Wolf 2000. Bedrijfsplanning geïntegreerd bosbeheer. Alterra rapport
051, Wageningen.
Raffe, J.K. van & R.J.A.M. Wolf 2001. Beslissingen nemen moet je toch. Vakblad natuurbeheer
40-1, 10-15.
Schütz, P.R. & G van Tol 1990. Aanleg en beheer van bos en beplantingen. Pudoc, Wageningen.
Soesbergen, G.A. van,C. van Wallenburg, K.R. van Lynden & H.A.J. van Lanen 1986. De
interpretatie van bodemkundige gegevens. Stichting voor Bodemkartering, Wageningen.
B23
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden 1997. 680. Besluit van 3 december 1997,
houdende de aanwijzing van beschermde inheemse dier- en plantensoorten (Besluit beschermde
inheemse dier- en plantensoorten). 5 pag. Sdu, ‘s-Gravenhage.
Staatsbosbeheer 2000. Normenboek Staatsbosbeheer 2000-2001. Normen voor uitvoering van
werkzaamheden in Bosbouw, Natuurbeheer en Landschapsverzorging. Staatsbosbeheer,
Utrecht.
Stichting Face 2000. Beter bos vastgelegd. Een onderzoek naar de toepassing van FSC- en
COV-criteria binnen de Nederlandse projecten van Stichting Face. Arnhem.
Stichting voor Bodemkartering 1975-1990. Geomorfologische kaart van Nederland; schaal
1:50.000 (Niet volledig landsdekkend). Wageningen.
Stichting voor Bodemkartering 1965-heden. Bodemkaart van Nederland; schaal 1:50.000.
Wageningen (blad 1-62).
Stortelder, A.H.F. & E.J. Al 1999. Beheer van bosranden: van scherpe grens naar soortenrijke
gradiënt. KNNV, Utrecht
Stortelder, A.H.F., P.W.F.M. Hommel & R.W. de Waal 1998. Bosecosystemen van Nederland 1.
Broekbossen. KNNV, Utrecht.
Stortelder, A.H.F., J.H.J. Schaminée & P.W.F.M. Hommel 1999. De Vegetatie van Nederland,
deel 5. Plantengemeenschappen van ruigten, struwelen en bossen. Opulus, Uppsala.
Stortelder, A.H.F., R.W. de Waal & R.J.A.M. Wolf (red). in prep. Bosecosystemen van Nederland
3/4. Bossen van arme gronden/ rijke gronden. KNNV, Utrecht.
Weeda, E.J., R. van der Meijden & P.A. Bakker 1990. FLORON-Rode lijst 1990. Gorteria,
tijdschrift voor de Floristiek, 16-1P 2-26.
Werf, S. van der 1991. Bosgemeenschappen. Natuurbeheer in Nederland deel 5. Pudoc,
Wageningen.
Wolf, R.J.A.M. & J.K. van Raffe 2000. Over planning bij geïntegreerd bosbeheer, naar aanleiding
van een workshop op de manifestatie Bos & Bomen 2000. Nederlands Bosbouwtijdschrift 72-
4:129-132.
Wolf, R.J.A.M., J.K. van Raffe & L.J.A.M. van Nierop 2000a. Uitwerking bedrijfsplanning
geïntegreerd bosbeheer voor gemeente Someren, 5 delen. Alterra rapport 052(1-5),
Wageningen.
Wolf, R.J.A.M., J.K. Van Raffe & J. Truijen 2000b. Gemeente Someren: een bijzonder
voorbeeldbedrijf geïntegreerd bosbeheer. Groen 56-12.
Wolf, R.J.A.M., A.H.F. Stortelder & R.W. de Waal 2001. Bosecosystemen van Nederland 2.
Ooibossen. KNNV, Utrecht.
B24
Beheerplanformat Deel I: Toelichting en achtergrondinformatie © Eelerwoude/ Stichting Face 2001